Википедия:Бейҙәр — Башҡорт Википедияһы\n1 Бей статусын биреү\n2 Бей статусын алыу\n3 Википедияла ғәмәлдәге статуслы бейҙәр исемлеге\n4 Википедияла элек статустары булған бейҙәр исемлеге\nБей статусын биреүҮҙгәртергә\nБей статусына ғариза яһар алдынан, ҡатнашыусы Башҡорт Википедияһына иң кәмендә 1500 төҙәтеү индерергә тейеш.\nБей статусын алыуҮҙгәртергә\nВикипедияла ғәмәлдәге статуслы бейҙәр исемлегеҮҙгәртергә\nБашҡорт телендәге бүлектә (ғәмәлдәге бейҙәр ҡалын яҙылыш менән билдәләнә):\nComp1089 (фекер алышыу • ҡатнашыусы өлөшө) 2012 йылдың 12 ғинуарынан.\nВикипедияла элек статустары булған бейҙәр исемлегеҮҙгәртергә\nРөстәм Нурыев 2006 йылдың 26 ғинуарынан. 2010 йылдың 9 мартында, Comp1089 тәҡдиме (Әүҙемһеҙлеге өcөн) һәм үҙенең ризалығы менән, Jusjih стюарды тарафынан бей бурыстарынан бушатылды.\nСаган (үҙгәртелгән исеме ZUFAr) 2012 йылдың 17 мартынан. Туған теле — башҡорт теле. Әүҙем. 2020 йылдың 27 майында хаким һәм бей статустарынан баш тартыу тураһында Метала ғариза яҙҙы. 29 майҙа стюард Sotiale тарафынан хаким һәм бей бурыстарынан бушатылды. 30 майҙа Админ_һәм_Бей_вазифаларын_баш_тартыуы тураһында иғлан итте.\nУрыҫ һәм башҡа телдәге бүлектәрҙәге бейҙәр исемлеген һул яҡтағы Башҡа телдәр һылтанмаһы аша ҡарай алаһығыҙ.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Википедия:Бейҙәр&oldid=1096085 ҡабул ителгән


Рөстәм Хәмитов Октябрьскийҙың етештереү һәм социаль объекттарында булды // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n9:40, 24 сентября 2018 Иҡтисад\nӨФӨ, 2018 йыл, 24 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.\nОктябрьскийға эш сәфәре барышында Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов етештереү, социаль һәм инфраструктура объекттарында булды, ҡала етәкселеге менән киләсәктә биләмә үҫешен тикшерҙе.\nАтап әйткәндә, төбәк етәксеһе нефть һәм газ скважиналары быраулағанда бөтә төр инженер-технологик хеҙмәттәр күрһәткән «Петротул» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең етештереү майҙансығында булды. Предприятиеның төп заказсыларының береһе булып «Башнефть» акционерҙар нефть компанияһы асыҡ акционерҙар йәмғиәте тора.\nКомпания шулай уҡ ҡыя йүнәлешле һәм горизонталь скважиналар төҙөүҙе мәғлүмәти һәм техник-технологик яҡтан оҙатыу хеҙмәттәрен күрһәтә. Бының өсөн электр магнитлы элемтә каналы, шулай уҡ сит илдә етештерелгән гидравлик элемтә каналы системаһы менән үҙҙәре уйлап сығарған «Target» телеметрик системаһы файҙаланыла.\nБашҡортостан Башлығы ҡорамалды, продукция өлгөләрен ҡараны, предприятие хеҙмәткәрҙәре һәм етәкселеге менән әңгәмәләште, шул иҫәптән ERP-системаһын индереү мәсьәләһен өйрәнде.\n— Унһыҙ булмай, материалдарҙы иҫәпкә алырға, ҡул ҡуйырға, планлаштырырға, системалаштырырға кәрәк, — тине Рөстәм Хәмитов.\nРеспублика етәксеһе «һаҡсыл етештереү» нигеҙәрен индереү перспективалары, хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыу мөмкинлеге менән ҡыҙыҡһынды.\nБынан тыш, төбәк Башлығы ҡала инфраструктураһын үҫтереү сиктәрендә «Петротул» компанияһы төҙөгән социаль объекттарҙа – 2 мең квадрат метр майҙанда балалар өсөн уйын майҙансығында һәм 130 тамашаға иҫәпләнгән яһалма ҡаплам менән футбол майҙанында булды.\nРөстәм Хәмитов йәш футболсылар менән аралашты, шулай уҡ ҡалала төҙөләсәк социаль объекттар проекттары менән танышты. Улар иҫәбендә – көкөрт-водородлы дауахана, боҙ һарайы һәм бассейн.\nҠала хакимиәте башлығы Алексей Шмелев республика етәксеһе йөкләмәһенә ярашлы төҙөлөп ятҡан дөйөм ҡулланыштағы комплекслы спорт майҙансыҡтарын төҙөү тураһында һөйләне. Ошондай майҙансыҡтар гимназиялар һәм мәктәптәр биләмәләрендә төҙөлгән. Бында балалар һәм уларҙың ата-әсәләре яратҡан урам тренажерҙары ҡуйылған.\nОктябрьскийҙа төбәк Башлығы шулай уҡ ауыл хужалығы йәрминкәһендә булды, унда ҡала халҡы, аҙыҡ-түлек етештереүселәр, эшҡыуарҙар менән аралашты. Рөстәм Хәмитов тәҡдим ителгән тауарҙарҙың төрлөлөгө, уңыш, аҙыҡ-түлеккә хаҡтар менән ҡыҙыҡһынды.\nРеспублика етәксеһе эш сәфәре барышында булған башҡа объекттарға ҡаланың яңы һыу тәьминәте системаһы һәм «Мегафлекс» етештереү компанияһы инде.\nТеги: Башҡортостан Башлығы, эш сәфәрҙәре


Ағасты ҡотҡарайыҡ... » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Экология » Ағасты ҡотҡарайыҡ...\nАғасты ҡотҡарайыҡ... 24.04.2018 // Экология\n“Макулатура тапшыр — ағасты ҡотҡар”. Ана шулай тип аталасаҡ 14 майҙан 15 июнгә тиклем дауам итәсәк Бөтә Рәсәй акцияһы. Ул ярыш рәүешендә үткәрелә һәм 500 килограмдан ашыу иҫке ҡағыҙ тапшырғандарға аҡсалата премия, ҡиммәтле бүләктәр ҡаралған.\nМәктәптә уҡыған йылдарым иҫкә төштө. Элек кәрәкмәгән ҡағыҙ йыйыу дәррәү төҫ ала торғайны. Һәр класс, һәр отряд сәмләнеп эшкә тотонабыҙ. Һәр беребеҙҙең уйында беренсе урынға сығыу теләге ҙур. Уҡытыусыбыҙҙың “фәлән килограмм ҡағыҙ йыйһағыҙ, һеҙ шунса урманды ҡотҡарып ҡалаһығыҙ” тигән һүҙҙәре сәм, дәрт уята. Һуңынан изге эшкә һөҙөмтә яһала, линейкала был хаҡта иғлан итәләр, стена гәзитенә яҙалар.\nМакулатура эшкәртеүгә бөгөн барлыҡ үҫешкән илдәр етди ҡарай. Был эш башлыса мәктәп балаларының шөғөлө булараҡ ҡабул итергә ғәҙәтләнһәк тә, ғәмәлдә иһә үтә фәһемле акция. Тәбиғәтебеҙҙең йәшел ҡалҡаны ағастарҙы, экологияны һаҡлауға тос өлөш ул.\nДөрөҫ, әүәл кәрәкмәгән ҡағыҙҙарҙы йыйыу, уны эшкәртеү башлыса ағасҡа ҡытлыҡ кисергән илдәргә хас һаналған. Бер аҙҙан урманға бай төбәктәр ҙә был эштең ни тиклем ҙур әһәмиәткә эйә булыуын аңлай. СССР-ҙа ла ошо маҡсаттан эш киң хәрәкәт ала. Шуныһы үҙенсәлекле: ҡағыҙ ҡулланыу йәһәтенән төрлө илдең сығымы төрлө күләмдә. Был туранан-тура дәүләттең халҡы күплегенә бәйле булһа ла, әммә һәр саҡ был нисбәткә тура килмәй. Мәҫәлән, ҡағыҙ изделиелары ҡулланыу буйынса АҠШ-та йыл һайын һәр кешегә 300 килограмм ҡағыҙ тура килә. Европа илдәрендә — 75-әр килограмм. Ә бына Рәсәйҙә был күрһәткес үтә түбән — 25 килограмм самаһы. Был юҫыҡта африкандарға тиңләшеүсе юҡтыр. Унда бер кеше йылына ни бары бер килограмм ҡағыҙ сарыф итә. Тағы шуныһы үҙенсәлекле: АҠШ ҡағыҙ ҡулланыу буйынса тәүге урында булыуға ҡарамаҫтан, шул уҡ ваҡытта макулатуранан ҡағыҙ етештереү, уны эшкәртеү буйынса ла тәүге урынды биләй. Бында ҡулланылған ҡағыҙҙарҙы яңынан ҡулланыу юғары кимәлдә башҡарыла һәм был ғәҙәти эш булараҡ көйгә һалынған. Уны йыйыу изге, сауаплы эш һанала. Бәләкәйҙән балаларҙа тәбиғи ресурстарҙы һаҡсыл ҡулланыу тойғоһо тәрбиәләнә. Шуға ла макулатура тапшырыуҙы кескәйҙән һәр кем белә. “Ҡағыҙҙы ҡайҙа алып барайым икән?” тигән һорау ҙа тормай, һәр йорт янында тиерлек ҡабул итеү пункттары бар. Ихаталарҙа йыш ҡына “Макулатура һатып алабыҙ” тигән яҙыулы машиналарҙы күрергә була. Йорт янынан үткәндә улар шаҡтай ҡағыҙ йыйып ала. Әгәр Америка кешеһенең фатирында иҫке ҡағыҙ йыйылып китә икән, ул уны мотлаҡ тапшырырға бурыслы.\nҮкенескә ҡаршы, Рәсәйҙә был йәһәттән хәлдәр маҡтанырлыҡ түгел. Ә бит алдынғы ҡарашлы компаниялар ошо шөғөлдө совет осороноң мираҫы түгел, ә экологияны һаҡлап ҡалыуға ҙур өлөш булыуын иҫбатлай, сөнки ошо маҡсатҡа донъяла меңәр тонна ағас киҫелә. Икенселәр кәрәкмәгән ҡағыҙҙарҙы сүп-сарға ташлау яғын ҡарай. Ә бит бер тонна макулатура эшкәртеү ун төп ағасты ҡотҡарырға, 20000 литр һыуҙы, мең киловатт сәғәт электр энергияһын экономияларға мөмкинлек бирә. Йәнә иҫке ҡағыҙ, ҡатырғаларҙы утилләштереүҙең тирә-яҡ мөхит өсөн файҙаһы ла ҙур. Ташлап ҡуйылған макулатура төрлө ағыуҙар бүлеп сығара. Мәҫәлән, формальдегид, хлор диоксины... Ә уларҙы ҡабаттан ҡулланыуға эшкәрткәндә бындай зарарлы матдәләр кәмей, тимәк, атмосфераға химия һәм токсиндар аҙыраҡ эләгә.\nАмерика экологтары билдәләүенсә, ҡалдыҡтарҙы эшкәрткән ваҡытта һауаның бысраныу ихтималлығы 74 проценттан 35 процентҡа тиклем аҙая. Һуңғы йылдарҙа донъяла кешелектең ҡағыҙҙы дүрт-биш тапҡырға күберәк тотоноуы билдәләнгән, йыл һайын миллион тонна ҡағыҙ ҡулланабыҙ. Планетала ҡырҡылған барлыҡ ағастың сирек өлөшө целлюлоза-ҡағыҙ фабрикаларына ебәрелә. Дөйөм һандың 16 проценты ғына сәнәғәт өсөн махсус үҫтерелгән ағас.\nБыл акция 2009 йылдың апрелендә башланған. Ошо көнгәсә проектта Рәсәй буйынса 770-тән ашыу ойошма ҡатнашҡан. Дөйөм алғанда, 554 000 килограмдан ашыу макулатура йыйылған. Был 55400 мең төптән ашыу ағас һаҡланып ҡалған тигән һүҙ. Ҡыҫҡаһы, әйтер һүҙем шул: йорттарыбыҙҙа, эш урындарыбыҙҙа төргәк-төргәк иҫке гәзиттәр, журналдар өйөлөп ятыуы, үҙенә төрлө бөжәктәрҙе, саң йыйыуы менән һаулыҡҡа ла зыянлы. Уларҙы тапшырып тирә-яҡ мөхитте сүпләндереүҙән дә, тәбиғәтебеҙҙе ҡоротоуҙан да һаҡлап ҡалабыҙ. Акцияла әүҙем ҡатнашайыҡ! Был – һәр кемдең ҡулынан килә торған эш.\nАвтор: Венер ИСХАҠОВ/


Өфөлә электр транспортында юл йөрөү хаҡы артасаҡ // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nӨфөлә электр транспортында юл йөрөү хаҡы артасаҡ\n17:29, 29 октября 2014 Иҡтисад\nӨФӨ, 2014 йыл, 29 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалия Вәлиева/.\nӨфөлә электр транспортында юл йөрөү хаҡы артасаҡ. Трамвай һәм троллейбуста билет хаҡы элекке 12 һум урынына 15 һум торасаҡ. Бының хаҡта Өфө мэрияһының матбуғат хеҙмәте хәбәр итә.\nЭлектрон пластик картаһы менән түләгәндә юл хаҡы 12 һум (9 һум ине) тәшкил итәсәк. Карта менән әүҙем ҡулланыусыларға төрлө тариф пландары тәҡдим ителәсәк, улар юл хаҡын элекке кимәлдә һаҡларға, ә ҡайһы бер осраҡта – хатта уны кәметергә мөмкинлек бирәсәк. Бындай сара граждандарҙы ҡул аҡсаһыҙ түләү формаһына күсергә дәртләндереү өсөн ҡабул ителәсәк. Пенсионерҙар, федераль һәм төбәк әһәмиәтендәге ташлама алыусылар өсөн социаль пластик карта буйынса йөрөү хаҡы 6 һум, студенттар өсөн – 8 һум, мәктәп уҡыусыһы өсөн 5 һум торасаҡ. Багаж хаҡы элекке 7 һум урынына 9 һум һум күләмендә билдәләнгән.\nЭлектр транспортында юл йөрөү хаҡы һуңғы тапҡыр 2013 йылдың 1 ғинуарында артҡайны.\nЮл йөрөүгә яңы хаҡтарҙы индереү ваҡыты һуңыраҡ иғлан ителәсәк.


Татыу илгә теш үтмәй\n2 Ноябрь 2018, 11:59\nБыл иҫтәлекле көндө 2005 йылдан алып билдәләйбеҙ. Халыҡ-ара дини совет 7 ноябрҙе дәүләт кимәлендәге байрамдар исемлегенән алып ташларға тәҡдим иткәндән һуң, РФ Дәүләт Думаһы оҙаҡҡа һуҙмай, тәҡдимде хуплап, Хеҙмәт кодексына үҙгәрештәр индерҙе.\nШулай итеп, Октябрь социалистик революцияһы байрамы календарҙың "ҡыҙыл көнө"нән ғәҙәти көнгә әүерелде. Халыҡтар берҙәмлеге көнө иһә Ватаныбыҙ тарихындағы данлы ваҡиға — 1612 йылда Минин менән Пожарскийҙың халыҡ ополчениеһы тарафынан Мәскәүҙе сит ил баҫҡынсыларынан азат итеү, бойондороҡһоҙ Рәсәй дәүләтселеген тергеҙеү хөрмәтенә булдырылды. Был байрамда беҙ Рәсәй халҡының сағыу хәрби традицияларын таныуҙы, уларҙың батырлығын һәм ҡаһарманлығын, дәһшәтле мәлдәрҙә туплана белеү оҫталығын хәтерҙә тотоуҙы күрәбеҙ. Башҡортостан яугирҙәренең дә был хәрәкәттә ҡатнашыуы тарихтың сағыу бер бите булып тора.\nЙылдар үтеү менән тарихи ваҡиғаларға ҡарата мөнәсәбәт үҙгәрә. Байрамдар ҙа алмашына. Тәбиғи хәл, әммә бының менән генә быуатҡа яҡын ваҡыт элек донъяны оло үҙгәрештәргә дусар иткән ваҡиғаны тарих битенән юйып буламы икән?\nКешелек донъяһында өр-яңы бит асҡан 1917 йыл ваҡиғаларына ҡарата бөгөн төрлө ҡараш бар. Әммә уның әһәмиәтен дә онотмайыҡ. Күп төбәктәрҙә Октябрь революцияһынан һуң яңырыу, төрлө өлкәләрҙә үҫеш осоро башлана. Әлбиттә, тарихи дәүерҙәр алмашынған мәлдә фажиғәле боролоштар ҙа, икеләнеүҙәр, яңылышыуҙар ҙа була. Бөгөн улар юҡмы ни?!\n1917 йылға батша самодержавиеһы Рәсәйҙе һәр тармаҡта көрсөккә алып килеп терәткән була. Хеҙмәт кешеһе йәберләнә, ябай халыҡ ҡот осмалы ауыр шарттарҙа йәшәй. Һуңғы император Николай II хәлде яҡшырта алмай. Ризаһыҙлыҡ көндән-көн арта. Революция утының тоҡаныуы килеп тыуған ауырлыҡтарҙы еңеп сығыу өсөн берҙән-бер сара була, тигән фекерҙә хәҙер тарихсылар.\nБыға тиклем 7 ноябрҙе беҙ Татыулыҡ һәм килешеү көнө тип билдәләй инек. Әлбиттә, ул Совет власы осорондағы һымаҡ байрам төҫтәренә биҙәлмәне, еңеү марштары яңғыраманы, ҡыҙыл байраҡ, сәскә, шарҙар тотҡан халыҡ демонстрациялары үткәрелмәне. Хатта йәштәр араһында уның ниндәй байрам икәнен әйтергә ҡыйынһыныусылар ҙа булманы түгел. Шулай ҙа революция аша милли азатлыҡ хәрәкәтен башлаған халыҡтарға 1917 йылдың 7 ноябрендә булған шанлы ваҡиғаларҙы оноторға ярамай.\nТөптәнерәк уйлаһаң, революцион хәрәкәт — XX быуатта донъя тарихында булған иң әһәмиәтле ваҡиға. Ул биргән мөмкинлектәрҙе бер нисек тә инҡар итеп булмай. Революциянан һуң ябай халыҡ башын күтәрә, рухи үҫеш кисерә, илһөйәрлек тойғоһо менән һуғарыла. Совет кешеһенә тап ошо сифаттар Бөйөк Ватан һуғышында еңеп сығырға ярҙам итә лә инде.\nБарыһы өсөн дә мөһим\n1612 йылдың 4 ноябрен, Мәскәүҙән поляктарҙы ҡыуып сығарған көндө, Халыҡтар берҙәмлеге көнө тип билдәләйбеҙ. Ә Кузьма Минин менән Дмитрий Пожарский етәкселегендәге баш күтәреүселәр, Ситән-ҡаланы баҫып алып, Мәскәүҙе азат итә. Был ихтилал унда ҡатнашыусыларҙы ниндәй дингә ышаныуына, йәмғиәттә тотҡан урынына ҡарамай бер көс итеп туплай, азатлыҡ өсөн көрәшкә берләштерә. БДУ профессоры, күренекле тарихсы Әнүәр Әсфәндиәров ихтилалға башҡорттарҙың ике полкы ебәрелеүен дәлилләне. Был милләтебеҙ вәкилдәренең Рәсәйгә үҙ ирке менән ҡушылғандан һуң беренсе тапҡыр уның именлеген һаҡлауҙа ҡатнашыуы була.\nШәмбе, йәкшәмбе көндәрен дә иҫәпкә алғанда, рәсәйҙәр йылдың өстән бер өлөшөн ял итеп үткәрә. "Ял" һүҙе йөрәккә бал булып яғыла. Рәсәйҙәрҙең был холҡона сит ил халҡы аптырай. Яңы йылды, Раштыуаны, 23 февралде, 8 Мартты, Ҡорбан һәм Ураҙа байрамдарын, Еңеү көнөн нисек билдәләмәйһең инде?! Күптән түгел Башҡортостанда йәшәгән йөҙҙән ашыу милләт ҡулға-ҡул тотоношоп Республика көнөн байрам итте. Был халыҡ өсөн матур йолаға әүерелде. Ҡайҙа нисектер, ә беҙҙә христиан мосолмандың Ураҙаһын, мосолман иһә христиандың Раштыуаһын хөрмәтләп, аңлап ҡабул итә. Шуға ла һәр үткәрелгән байрам сараһы халыҡ өсөн уртаҡ, уны туплау, берләштереү көсөнә эйә.


Миллион һумдан ашыу зыян » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Иҡтисад » Миллион һумдан ашыу зыян\nҒәҙәттә, яңы йыл алдынан рөхсәтһеҙ шыршы ҡырҡыусылар һаны ҡырҡа арта. Ылыҫлы урманды һаҡлап ҡалыу өсөн Башҡортостан Урман хужалығы министрлығы тәртип һаҡлау органдары, һалым инспекцияһы хеҙмәткәрҙәре менән берлектә “Шыршы” операцияһы уҙғара.\nБылтыр ошо маҡсатта 2651 рейд ойошторолған. Сара барышында 20 осраҡ асыҡланған. Рөхсәтһеҙ ҡырҡылған 602 төп ылыҫлы йәш үҫентенең 553-ө Бәләбәй районы биләмәһенә тура килә. Тәбиғәткә бөтәһе 1,2 миллион һум күләмендә зыян килтерелгән.\nБынан тыш, башҡа үҫентеләрҙе урлауҙың 24 осрағы асыҡланған, йәғни 122,6 кубометр ағас әрәм ителгән. Дөйөм зыян 1,4 миллион һумға еткән. Алты осраҡ административ тәртиптә ҡаралһа, 18-е буйынса енәйәт эше ҡуҙғатыу өсөн мәғлүмәт Эске эштәр министрлығына тапшырылған.


Подгорица — Башҡорт Википедияһы\n▲ 150 977 кеше (2011)\n▲ 185 937 кеше (2011)\nчерногорҙар, сербтар, албандар\nПодго́рица (черногор. По̀дгорица/Pòdgorica, 1952—1992 йылдарҙа Титоград) — ҡала, Черногорияның баш ҡалаһы[комм. 1]. Подгорица баш ҡала общинаһының административ үҙәге. Черногорияның төп сәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге.\n1.1 XX быуат\n7 Мәғариф һәм фән\nХәҙерге Подгорица урынында тәүге торама таш быуат осоронда уҡ нигеҙләнә. Беҙҙең эраға тиклем бында иллирий ҡәбиләләре йәшәгән, ә һуңынан был ерҙәрҙе римлылар яулап алған. Римлылар Бирзиминиум (Birziminium) тигән ҡалаға нигеҙ һалған.\nПодгорицанан яҡынса 3 км алыҫлыҡта римлыларҙың икенсе ҡалаһы — Диоклеяның харабалары урынлашҡан. Рим императоры Диоклетиан (фараз буйынса уның исеме «диоклеялы» тип аңлатыла) сығышы менән ошо урындарҙан булған тип иҫәпләнә. Һуңыраҡ славяндар осоронда Диоклея атамаһы Дукля тип үҙгәрә һәм барлыҡ төбәк шулай атала башлай.\nНигеҙләнгәндән алып ҡала мөһим сауҙа юлдары (Зета, Морача, Рибница һәм Ситница йылғалары) сатында урынлашҡан.\nV быуатта бында славяндар килеп төпләнә. Улар үҙ дәүләтен булдыра, даими рәүештә Византия менән һуғыш алып бара. Рибница исемле йылға буйында, шул йылға исемен алған яңы ҡала төҙәйҙәр. Тәүге тапҡыр был атама Неманичи серб король династияһы хакимлығы осоронда телгә алына. Ҡаланың әһәмиәте уның Адриатик диңгеҙгә йүнәлгән сауҙа юлында урынлашыу менән билдәләнә.\nҠаланың артабанғы Подгорица атамаһы тәүге тапҡыр 1326 йылда Котор архивының суд документтарында телгә алына. Ул ваҡытта ҡала бай булған, сөнки уның аша Дубровник һәм Сербия араһында бигерәк тә йәнле сауҙа алып барылған.\n1474 йылдан ҡала Ғосман империяһы составына керә. Ғосмандар бында ҙур ҡәлғә төҙөй, ошонан черногор кландары менән һуғыш алып барыла. Башнялар, диуарҙар һәм ҡапҡалар менән нығытылған ҡала черногорҙарҙың һөжүмдәрен кире ҡағырға мөмкинлек биргән. 1864 йылда Подгорица ҡалаһы Богуртлен («ҡара көртмәле») тип аталған Ишкодра вилайәтәнең административ үҙәге булып китә. Ҡала шулай уҡ Бургурице албан атамаһы буйынса ла билдәле.\nИҫке Вәзир күпере\n1878 йылда Берлин конгрессы ҡарарҙарына ярашлы Черногорияның суверен кенәзлек булараҡ бойондороҡһоҙлоғо таныла һәм Подгорица яңы илдең бер өлөшө булып китә.\n1901 йылда Подгорицала Черногорияның беренсе банкы асыла. 1902 йылда тәүге коммерция предприятиеһы — тәмәке плантацияһына нигеҙ һалына. Ике донъя һуғыштары араһында ҡала халҡының иҫәбе 13 мең кешегә барып етә.\nИкенсе донъя һуғышы осоронда Подгорица 70-тән ашыу тапҡыр утҡа тотола һәм нигеҙенә тиклем тиерлек емерелә. 4100-ҙән ашыу кеше һәләк булған. 1944 йылдың 19 декабрендә ҡала азат ителә. 1946 йылдың 13 июлендә Титоград (Иосип Броз Тито хөрмәтенә аталған) тип атала һәм Черногория Социалистик Республикаһының баш ҡалаһы статусы бирелә. Бынан һуң ҡала тулыһынса үҙгәртеп ҡорола. Заманса юлдар һәм аэропорт төҙөлә. 1992 йылдың 2 апрелендә ҡалаға Подгорица тарихи атамаһы кире ҡайтарыла.\nҠалала эҫе, ҡоро йәйге һәм уртаса һалҡын ҡышҡы урта диңгеҙ климаты. Ҡар ғәҙәти күренеш, әммә ҡышҡы осорҙоң бер нисә көнөндә генә күәтелә. Йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары — 1544 мм, йыллыҡ уртаса температура — 16,4 °C. Йыл һайын яҡынса 135 көн +25 °C-тан юғарыраҡ була. Июлдә һәм августта термометр күрһәткестәре йыш ҡына 40 °C-тан юғары күтәрелә. 2007 йылдың 16 авгусында рекордлы юғары температура — 44,8 °C теркәлә.\nСығанаҡ: Climate Charts WMO Погода и Климат\nПодгорица — Черногорияның иң ҙур ҡалаһы, бында ил халҡының яҡынса дүрттән бер өлөшө йәшәй.\n2003 йылдың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Подгорица муниципалитетында 169132 кеше йәшәгән, шул иҫәптән Подгорица ҡалаһына — 136473 кеше килә.\nҺуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, муниципалитет халҡының 57% үҙен черногор, 26% — серб, 11 % — албан тип иҫәпләй.\nҠалала RTCG дәүәлт телеканалының һәм бер нисә коммерция телестудияларының (TV In, NTV Montena, Elmag RTV, RTV Atlas и MBC) үҙәк офисатры урынлашҡан.\nЧерногорияның барлыҡ кәндәлек гәзиттәре (Vijesti, DAN һәм Pobjeda) Подгорицала нәшер ителә.\nПодгорица автомобиль, тимер юл һәм авиабәйләнештең ҙур транспорт үҙәге булып тора. Подгорица аша дүрт Европа автомобиль маршруты үтә:\nТөньяҡ йүнәлеш (E65, E80) — Сербияға һәм артабан Үҙәк Европа илдәренә\nКөнбайыш йүнәлеш (E762) — Босния һәм Герцеговинаға һәм артабан Көнбайыш Европа илдәренә\nКөньяҡ йүнәлеш (E65, E80) — Адриатик диңгеҙенең яр буйына\nКөнсығыш йүнәлеш (E762) — Албанияға.\nҠаланың йәмәғәт транспорты автобустар һәм таксиҙарҙан тора.\nПодгорица — Черногорияның төп тимер юл төйөнө, уның аша Белград — Бар, Подгорица — Никшич, Подгорица — Шкодер тимер юл тармаҡтары үтә.\nПодгорицаның көньяғында 12 км алыҫлыҡта халыҡ-ара аэропорт урынлашҡан. Ул Черногориялағы ике аэропорттың береһе.\nПодгорицаның мәҙәни үҙәктәре:\nЧерногор милли театры\nҠала театры, Балалар театры һәм Ҡурсаҡ театры менән бергә.\nҠала музейы (1950).\nТәбиғәт тарихы музейы.\nАрхеологик тикшеренеүҙәр үҙәге (1961)\nМарко Милянов музейы.\nПетрович-Негоши һарайы галереяһы (1984).\nБудо Томович мәҙәни-мәғлүмәти үҙәге.\nПодгорицала А. С. Пушкин һәм В. С. Высоцкий һәйкәлдәре бар.\nПодгорицала бер дәүләт юғары уҡыу йорто — Черногория университеты (уның төп кампусы), ике хосуси юғары уҡыу йорто — Черногория фән һәм сәнәғәт академияһы һәм Дукля фән һәм сәнғәт академияһы урынлашҡан.\nҠалала 34 башланғыс һәм 10 урта (шул иҫәптән гимназия) мәктәп эшләй.\nРадосав Люмович милли китапханаһы — илдә иң әһәмиәтле иҫәпләнә.\nҒосман империяһы осоронда (1474—1878) Подгорицала төрөк архитектураһындағы күп бина төҙөлгән. Ҡаланың иң боронғо өлөштәре — Стара Варош һәм Драч ошондай типтағы йорттарҙан тора, шулай уҡ ике мәсетте, сәғәт башняһын һәм боролмалы тар урамдарҙы күрергә мөмкин.\nПодгорица Черногрия составына кергәс ҡала үҙәге Рибница йылғаһының икенсе ярына күсә, бында киң юлдар һәм Европа стилендәге биналар һалына. Югославия осоронда ҡала совет архитектураһы стилендә реконструкциялана.\nСкопье, Төньяҡ Македония\n↑ Teritorija i stanovništvo. // podgorica.me. 27 февраль 2015 тикшерелгән.\n↑ Ф. Л. Агеенко. Словарь собственных имён русского языка : [Ҡалып:Masklink]. — М. : ООО «Издательство "Мир и Образование"», 2010.\n↑ Черногория сегодня 2019 йылдың 14 июнь көнөндә архивланған.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Подгорица&oldid=1056359 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 03:35 11 август 2021 үҙгәртелгән.


ЙОНДОҘНАМӘ (15 – 21 март)\n14 Март , 17:00\nЫғы-зығынан ситләшеп, эске тойомлауығыҙға ҡолаҡ һалығыҙ. Ошо арала көтөлмәгән хәлгә тарыуығыҙ ихтимал. Ҡайһы берҙә күптәнге бәйләнештәрҙе файҙаланырға тура килер. Мөһим эштә фекерҙәштәргә таянығыҙ.\nҠапыл ябырылған тәҡдимдәрҙән башығыҙ әйләнеүе ихтимал. Ниәттәрегеҙҙе тормошҡа ашырыу өсөн ҙур тырышлыҡ һалып, көсөргәнешле эшләргә тура килер. Хеҙмәттәштәрегеҙ нервығыҙҙы ныҡлыҡҡа һынап ҡарар.\nБашығыҙҙы эшләтһәгеҙ, һәр йәһәттән уңышҡа өлгәшерһегеҙ. Тормошоғоҙҙо ла, карьерағыҙҙы ла яҡшы яҡҡа үҙгәртеү мөмкинлеге бар. Әүҙем булығыҙ. Имеш-мимешкә ышанмағыҙ.\nТанылыу яулап, ҡайһы бер хәл-ваҡиғаларҙың уртаһында булырһығыҙ. Һеҙҙең менән аралашырға теләгән кешеләр күбәйеп китер, эшлекле тәҡдимдәр ҙә артыр. Эштә лә, шәхси тормошта ла киң мөмкинлектәр асылыр.\nБыл аҙнала кәйефегеҙ ҙә, һаулығығыҙ ҙа шәп булыр. Үҙ көсөгөҙгә ышанысығыҙ артыр. Элемтә сараһындағы етешһеҙлектәр арҡаһында планлаштырылған осрашыу бер аҙға кисектерелер, моғайын. Ваҡиғаларҙы ашыҡтырмағыҙ, барыһы ла үҙ яйы менән барһын.\nҮҙгәрештәр аҙнаһы етте, буғай. Әммә ашығырға ярамай. Ҡайһы бер хәлдәрҙе күңелегеҙгә яҡын алмағыҙ. Проблемалар хаҡында уйланып ултырмағыҙ, уларҙы хәл итеү сараһын күрегеҙ.\nЯлҡаулыҡтан арынып, яңы маҡсаттарға ынтылыу өсөн уңышлы аҙна. Алдығыҙҙа – яңы проекттар, бурыстар, пландар. Уларҙан мул ғына табыш алыу мөмкинлеге бар. Шәхси тормошоғоҙҙа күптән хыялланған мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килер, моғайын.\nҠуйған маҡсатығыҙға өлгәшеүҙә ныҡышмалылыҡ талап ителер. Эшегеҙ уңышлы булһын тиһәгеҙ, һәр мәғлүмәтте ентекле тикшерегеҙ. Дуҫтарығыҙҙың ярҙамынан баш тартмағыҙ, шул уҡ ваҡытта тулыһынса уларға һалышып та китмәгеҙ. Шикле эштән йыраҡ тороғоҙ.\nУңышлы алға барыу өсөн шик-шөбһәләрҙән, кәмселектәрҙән ҡотолорға тырышығыҙ. Был аҙнала ғәҙәти булмаған тәҡдимдәрегеҙ ҙә ыңғай баһаланыр, яҡшы һөҙөмтә бирер. Ваҡиғаларҙы ашыҡтырмағыҙ, һәр мәсьәләне ҡабат-ҡабат тикшерегеҙ.\nСәйәхәт, эш командировкалары өсөн ҡулай осор. Шулай ҙа һәр ғәмәлдә иғтибар, хатта ваҡсыллыҡ талап ителер. Эш урынында юғарыраҡ вазифа тәҡдим итеүҙәре бар, баш тартмағыҙ – килемегеҙ артыр.\nТеләгәнде түгел, ә кәрәк эште башҡарырға тура килер. Ҡулай алымды эҙләгеҙ, алтын урталыҡты табығыҙ. Сит кешеләрҙең кәңәшенә ҡолаҡ һалыу зыян итмәҫ, шулай ҙа уларға мөкиббән китмәгеҙ. Яҡындарығыҙ менән һүҙгә килмәгеҙ.\nТормошоғоҙға йомғаҡ яһап, үҙегеҙ өсөн кемдең һәм нимәнең әһәмиәтле булыуын асыҡларға тура килер. Үҙегеҙгә тәнҡит күҙлегенән ҡараһағыҙ ҙа, сама белегеҙ. Яҡындарығыҙҙы тыңлау менән бер рәттән, уларҙы ишетә белегеҙ.


Йолаларға һаҡсыл ҡараш\nХәйбулла районы ағинәйҙәре Әҙел ауылында тиҙәк һуғыу йолаһы менән бүлеште. Шөғөл төбәктә ҡасандыр киң файҙаланылған булған, уны ярҙамында урындағы халыҡ өй йылытҡан. Өмәлә ауыл ағинәйҙәре, ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзалары, уҡыусылар ихлас ҡатнашты. Бөгөн дә сығымһыҙ әҙерләнә торған яғыулыҡ материалын уңышлы ҡулланырға була тигән һығымтаға килде сарала ҡатнашыусылар.\nСәғилә Ануфрьева тиҙәк һуғыу менән Әҙел ауылына килен булып төшкәс таныша. Ул йылдарға хәҙер утыҙ йыллап ваҡыт үтеүгә ҡарамаҫтан, хужабикә боронғо шөғөлдө әле лә файҙалана. Ауылдарға зәңгәр яғыулыҡ бараһына ла үтеүгә ҡарамаҫтан, был ысул сығымһыҙ булыуы менән алдыра.\nХәйбулла районының далала урынлашыуын иҫәпкә алғанда, төбәктә йәшәүселәр тиҙәк һуғыу менән күптән таныш. Утын мәсьәләһен хәл итеү өсөн урманлы төбәктәргә юлланыу һәр кемдең дә хәленән килмәгән. Кәрәк тирәкте йыҡтыра, тигән халыҡ мәҡәлендәгеләй, тора-бара проблеманан сығыу юлдарын эҙләп таба. Тиҙәк һуғыу йылылыҡ сығанағы булдырыуҙың киң таралған, ябай ҙа, уңайлы ла, арзан да ысулдарҙың береһе.\nОҙон ҡышҡа етерлек яғыулыҡты халыҡ йәй әҙерләгән. Кәбән-кәбән тиҙәк өйөмдәрен булдырыу өсөн тотош ауыл халҡы йорттан йортҡа йөрөп өмә ойошторған.\nБөгөн ауыл халҡы усаҡлыҡтарҙы иҫәпкә алмағанда, күпкә уңайлы шарттарҙа йәшәй. Тиҙәк һуғыуҙың әллә ни кәрәге лә юҡ кеүек. Бөгөнгө үҙенсәлекле сараны Әҙел ауылы ағинәйҙәре онотола барған йоланы тергеҙеп, йәш быуында ғөрөф-ғәҙәткә, боронғо йолаларға ҡыҙыҡһыныу уятыу маҡсатында ойошторҙо. Хеҙмәт аша изге маҡсатҡа ынтылыуҙың һөҙөмтәһе һәр ваҡыт тиерлек емешле, уңдырышлы була, ти әҙелдәр. Был йәһәттән ауыл ағинәйҙәре өмә ойоштороп, һәр эштең дә нигеҙендә татыулыҡ, берҙәмлек ятҡанын тағы ла бер тапҡыр инандырҙы.


Бәшмәк миҙгеле асылды, әммә августың ҡоро һәм сентябрҙең һыуыҡ булыуы арҡаһында, әлегә уның уңышы менән маҡтанырлыҡ түгел\nҠала баҙарҙарында, оло юл ситтәрендә бәшмәк һатыусылар күренә лә башланы. Шул уҡ ваҡытта урамда һатып алған урман ризығы сәләмәтлеккә зарар килтереүе лә ихтимал.\nМәғлүмәттәргә ҡарағанда, быйыл Липецк өлкәһендә илленән ашыу кеше бәшмәктән ағыуланған, һәләк булыусылар ҙа бар. Кемдер уны үҙе йыйған, шулай уҡ юл ситендә, бәләкәй баҙарҙа һатып алыусылар ҙа бар.\nОшондай осраҡтар йыл һайын ҡабатланып тора, шуға Рәсәйҙә бәшмәк менән һатыу итеүҙе легалләштереү хаҡында ла һүҙ ҡуйыртылды.\nҺуңғы айҙа ямғырҙар яуып тороуға ҡарамаҫтан, әле беҙҙең республикала бәшмәк уңышы менән маҡтанырлыҡ түгел. Шулай ҙа ҡала баҙарында урман ризығы менән һатыу итеүселәр бар. Кушнаренко районынан йыйҙыҡ, тип иҫбатлайҙар.\nУрамда бәшмәк һатып алыу сәләмәтлекте ҡурҡыныс аҫтына ҡуйыу менән бер. Беренсенән, уның ҡайҙа, нисек йыйылыуы, күпме һаҡланыуы билдәһеҙ. Ғәҙәттә, был төр кәсепселәр тауарына санитар күҙәтеү үткәрмәй һәм уны ҡулланып ағыуланған хәлдә бер ниндәй ҙә дәлил килтереп булмаясаҡ.\nГүзәл Биктимерова, Ббашҡортостан һаулыҡ һаҡлау министрлығының штаттан тыш баш токсикологы: «Бәшмәк губка һымаҡ. Юл буйҙарында, эре сәнәғәт предприятиелары янында йыйылғаны химик матдәләрҙе үҙенә һеңдерә. Шулай уҡ үҙе лә ағыулы матдәләр бүлеп сығара. Консерваланған бәшмәк тә сәләмәтлек өсөн хәүефле булыуы мөмкин. Уны ботулизм тип йөрөтәләр».\nЙыл һайын республика буйынса бәшмәктән ағыуланыуҙың 150-200 осрағы теркәлә. Былтыр Өфөнөң 21-се дауаханаһына бәшмәк ашап иллегә яҡын кеше дауаханаға эләккән. Быйыл яңы йыйылған бәшмәктән ағыуланыусылар әлегә юҡ.\nЗөһрә Ғирфанова, 21-се ҡала клиник дауаханаһының киҫкен ағыуланыуҙар бүлеге мөдире: «Һуңғы һигеҙ айҙа беҙҙең бүлектә бәшмәк ашап ағыуланған ун кеше дауаланды. Уларҙың һаулығына ҡышҡылыҡҡа тоҙланған һәм дөйөм туҡланыу урынында ашаған бәшмәктән зыян килгән».\nНиколай Дмитриев тәжрибәле бәшмәксе. Ҡырҡ йылдан ашыу ул йәй һәм көҙ айҙарында күп ваҡытын ошо шөғөлгә бағышлай. Бәшмәкте кәрзингә йыйырға күнеккән. Тын алмай торған һауытта ул тиҙ боҙола. Дөрөҫ йыйыу, һаҡлау ҡағиҙәһен үтәү мөһим, ти уҙаман. Ауыл ере булһа, юлдан кәм тигәндә, 500 метр, ә ҙур федераль трассанан урманға бер саҡырым инергә кәрәк.\nНиколай Дмитриев, бәшмәксе: «Бәшмәккә белгән кеше менән барырға һәм иғтибарлы булырға кәрәк. Ашарға яраҡлы һәм ағыулыларын Интернеттан да өйрәнеп була».\nБәшмәк ашағандан һуң температура күтәрелһә, уҡшытһа кеше үҙен насар тойһа кисекмәҫтән табипҡа мөрәжәғәт итергә кәрәк. Дауаланғандан һуң да сәләмәтлекте тергеҙеүе ауыр бирелә, бауыр һәм башҡа эске органдар токсик матдәнән зарарлана. Ошо һәм башҡа күңелһеҙ мәшәҡәттәрҙән азат булыр өсөн урман ризығын белеп йыйығыҙ.


Башҡортостанға эш сәфәре менән Франция делегацияһы килде | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nБашҡортостанға эш сәфәре менән Франция делегацияһы килде\nУлар бөгөн республика хөкүмәтендә осрашыуҙар уҙғарҙы. Әңгәмә барышында быға тиклем булған бәйләнештәрҙе юғлтмау кәрәклеге билдәләнде. Һуңынан ауыл хужалығы министрлығында иҡтисадтың төрлө тармаҡтарында инвестициялар йәлеп итеү, берлектәге проекттар булдырыу мөмкинлеге ҡаралды. Хәбәрсебеҙ Ғәлимйән Ибәтуллин әле беҙҙең студия менән тура бәйләнештә. Ғәлимйән, икеи арала ниндәй өлкәлә хеҙмәттәшлек итеү ҡарала . Францияның делегацияһының Башҡортостанға эш сәфәренең рәсми өлөшө республика хөкүмәтендәге осрашыуҙарҙан башланды. Илсе Жан-Морис Рипер әфәнде етәкелегендәге төркөм башҡарма власть органдары вәкилдәре менән ике яҡлы осрашыуҙар уҙғарҙы. Башҡоростанға сәфәрҙең төп маҡсаты нимәлә һуң. Рәсәй һәм Франция араһындағы сәйәси өлкәләрҙәге бер ни тиклем аңлашылмаусанлыҡ булһа ла, Париж беҙҙең ил менән хеҙмәттәшлекте юғалтмау яғында. Бөгөн башланған сәфәр барышында, мәҫәлән, тап аграр секторға бәйле мәсьәләлр һәм берлектәге проекттар мөмкинлеге тикшерелә. Франция киләсәктә Риҡтисади яҡтан үҫешкән илбулаасғына ышана. Ошо турала бил дәүләттең рәсми илсеһе белдерҙе. Париж вәкилдәре рәсәйгә ҡарата ҡабул ителгән сикләүҙәрҙе кәметеү, йәки уларҙың көсөн аҙайтыу яғында. Жан Морис Рипер Башҡортостан сәнәғәте һәм иҡтисадына инвестициялар бүлеү мөмкинлектәрен етди өйрәнеү ғында.Париж делегацияһы башҡортостан һәм Франция араһына уртаҡ һыҙаттарҙың күп булыуы тураһында әйтә. Мәҫәлән, беҙҙәге ҡошсолоҡ, йылҡысылыҡ, малсылыҡ тармағы был дәүләттең провинцияларында ла ныҡлы үҫеш алған. Француздар Башҡортостанда егерме дүртенсе июнгә, тимәк шаршамбыға тиклем булырға ниәтләй. рәсми делегация вәкилдәре республиканың ауыл хужалығы тармағы менән танышыу өсөн райондарға ла юлланасаҡ. Париж бизнесмендарын көйөргәҙе, ауырғазы, Благовар һәм башҡа төбәктәрҙә көтәләр.


Ләйсән Үтәшеваның тамырҙары ҡайҙан? | Всемирный курултай башкир\nЛәйсән Үтәшеваның тамырҙары ҡайҙан?\nPosted on 05.06.2017 by Айгуль\tLeave a comment\nШундай кешеләр була: улар менән һөйләшкәндән һуң тирә-яҡ яҡтырып, күңел үҫеп, ауырлыҡтар еңеләйеп киткәндәй, сөнки ихласлыҡ, изгелек хистәре күҙҙәренән нур булып ағылып, эргәһендәгеләрҙе ябай ҙа, саф та, әүрәткес тә моңға сорнай. Һикһән йәштәрен тултырған Зөбәржәт менән Солтангәрәй Кираевтар – бына ошондай һөйкөмлө заттарҙан.\nИкеһе лә – замандарының ил ни күрһә, шуны күргән типик вәкилдәре. Үҙ көстәре менән белем алып, ғүмер буйы вазифаларында юғары үрләп, үҙҙәрен дә, яҡындарын да бәхетле итергә ынтылған, хеҙмәттәренең ил ҡеүәтен арттырыуына ысын күңелдән ышанған һәм шуның өсөн тырышҡан һуғыш осоро балалары. Ә бындай теләк, әлбиттә, иң тәүҙә ғаиләлә тыуа, уға мәктәп тәрбиәһе лә ҡушылып нығына, йәмғиәт сәйәсәте һәм йәмәғәтселек хуплауы менән тормошҡа аша.\n“Ябай һатыусы булмаясаҡмын”\nЗөбәржәт Сөләймәнова 1936 йылда ғаиләлә дүртенсе ҡыҙ бала булып донъяға килә. Бәлки, атаһы Сәһәрйәр ағай малай көткәндер, ләкин улы тыуыуынан ҡурҡҡандыр ҙа, сөнки әлегә тиклем тыуған туғыҙ улы ете-һигеҙ йәшкә еткәс тә үлеп торған. Шуға ла, бәлки, Миңлеғәйшә, Фатима һәм Миләүшә исемле ҡыҙҙарынан һуң кинйәкәйҙәренә аҫылташ исеме ҡушҡандарҙыр.\nЯбай колхозсыларҙың ата-әсә һәм өлкән апайҙарының наҙын тойоп үҫкән ҡыҙы, әлбиттә, уҡып “кеше булыу” хаҡында хыяллана. Ә бының өсөн бер генә юл: уҡыуҙа ла, йорт, колхоз эштәрендә лә тырышырға кәрәк. Апайҙарҙан ҡалған кейем-һалым кейеп булһа ла, мәктәпкә дәртләнеп, ҡыуанып йөрөй Зөбәржәт. Алсаҡ, ҡыҙыҡһыныусан, ярҙамсыл ҡыҙыҡайҙы уҡытыусылар һәм өлкәндәр ҙә ярата.\nАтай-әсәй, апайҙар көн-төн колхоз эшендә. Йорт эштәре бөтәһе лә кесе һеңлеләре елкәһендә. Бер уйлаһаң, бәләкәйҙән хеҙмәт һөйөп, үҙ донъяһын тәүҙән үк бына тигән итеп көтөп алып китеү өсөн ҙур тәжрибә туплау йәш кешегә практика үтеү һымаҡ бит инде ул.\nКем булырға? Был һорау һәр бала күңелен биләйҙер. Зөбәржәттең дә ағын һыуҙарға ҡарап теләгән хыялы – тиҙерәк һөнәр алып, үҙ-үҙеңде ҡарай башлау, оло саф мөхәббәт менән бәхетле ғаилә ҡороп, аҡыллы, тәүфиҡлы балалар үҫтереү. Ихлас күңелдән теләгәнгәлер, бөтәһе лә алдына килә Зөбәржәттең. Математика, физика фәнен яҡын күргән ҡыҙыҡай ошо фәндәрҙән уҡытыусы булырға ла теләй, ләкин яҙмышы икенсе йүнәлешкә тарта.\nӨфө урамдарының береһенән атлап барғанда эре баҫма хәрефтәр менән яҙылған иғлан иғтибарын йәлеп итә. Кооператив техникумына студенттар ҡабул ителә икән. Иң мөһиме – ятағы бар, һәм стипендия түләйәсәктәр. Тимәк, инеп китһә, ата-әсәһенә матди яҡтан бәлә һалмайынса ғына уҡыясаҡ.\nУҡыу йортона инеү бәхетенә ирешә мәктәптә һәйбәт билдәләргә өлгәшкән абитуриент. Тик бына әсәһе ҡыҙын нисек тә Өфөгә ебәрмәҫкә тырыша, “Сауҙа эшендә яңылышып йәки алданып өҫтөңә сыҡһа, уны түләү өсөн артыҡ һыйырым юҡ”, – ти Ғәрифә апай. “Әсәй, мин бит уҡып сыҡҡас, ябай һатыусы ғына булмаясаҡмын”, – тигәс кенә ҡыҙы, ризалаша. Тик әсәгә кинйәкәйенең дипломлы белгес булып ҡайтыуын күрергә насип булмай: бала ҡайғыларынан, ауыр эштәрҙән йонсоған Ғәрифә Вәли ҡыҙы 62 йәшендә генә яҡты донъя менән хушлаша. Был көйөнөслө хәл ҡыҙыл дипломға эйә булған Зөбәржәттең вузға инеү мөмкинлегенә кәртә ҡуя. Апайҙарының һәр береһенең үҙ донъяһы, үҙ балалары, шуға күрә уға юғары уҡыу йортон һуңғараҡ, бер аҙ аяҡҡа баҫҡас, ситтән тороп белем алыуға ҡалдырып торорға тура килә.\nЗөбәржәт Сөләймәнова Дәүләкән ҡалаһында эшкә урынлаша. Күрше Аҡҡолай ауылында (Әлшәй районы) уҡытыусы булып эшләгән апаларына барып йөрөй. Шунда осрата ла инде ул ғүмерлек мөхәббәте Солтангәрәй Кираевты. Дөрөҫөн әйткәндә, мәктәп йылдарынан уҡ таныш була зәңгәр күҙле спортсы малай, етенселә күрше кластарҙа уҡынылар.\n“Йыр ярышында еңеп өйләндем апайығыҙға”\nСолтангәрәй, Зөбәржәт кеүек үк, 1936 йылда тыуған. Ул да – һуғыш осоро балаһы. 1943 йылда фронттан ҡаты яраланып ҡайтҡан 33 йәшлек ирен ерләгәндән һуң, әсәһе Шәмсийән инәй быға тиклем вафат булған туғыҙ балаһынан яңғыҙ ҡалған Солтангәрәйен тәрбиәләргә бөтә көсөн һала. Һоратыусылар булһа ла, үгәй атай рәнйетер тип, башҡаса кейәүгә сыҡмай.\nБуйсан, мыҡты кәүҙәле булып үҫеп килгән малайға йорттағы ир-ат эшен бик йәшләй үҙ өҫтөнә алырға тура килә. Мал-тыуар аҫрап, картуф, йәшелсә үҫтереп, колхозда эшләп, кешеләрҙән ҡалышмай, сәмләнеп донъя көтә әсәле-уллы Кираевтар. Егәрле, һәйбәт уҡый, иҫән-һау булып, үҙен яратып, матур итеп донъя көтөрлөк, мине хөрмәт итерлек ишен тапһа ине, тип теләй әсә кеше, улына һоҡланып ҡарап.\nСолтангәрәй ҙә ҡапыл ғына вузға өмөт итә алмай: тиҙерәк һөнәр алырға кәрәк, шуға күрә ул да урта мәктәпте тамамлап тормай, етенсене бөткәс, Дыуан ауыл хужалығы техникумына юллана. Агроном һөнәренә эйә булып, ауылда атай йортондағы донъяны һүндермәй эшләргә, өйләнеп, балалар үҫтерергә, әсәйҙе ҡарарға – үҫмер егеттең хыялы ла ерлекле, һис тә тормошҡа ашмаҫтай түгел. Тик егет кешегә диплом алғас та рәхәтләнеп эшкә сумырға тура килмәй әле: уны өс йылға армияға алалар.\nСолтангәрәйҙе икенсе ҡыҙ оҙатып ҡала, ләкин яҙмыштыр, уныһы егетте көтмәй, кейәүгә сыға. Һабаҡташы, яҡын танышы булараҡ ҡына хат алышҡан Зөбәржәт берҙән-бер көн Дәүләкәндә йәшәгән фатирына һомғол буйлы, зәңгәр күҙле һалдаттың йылмайып килеп ингәнен күргәс, аптырап китә. Бәлки, үҙенең икенсе яртыһын танығандыр: егеттең мөхәббәтен кире ҡаҡмай.\nСолтангәрәйҙең велосипедына ултырып, күрше ауылдарға уйынға йөрөгән, бергәләп спектаклдәрҙә, концерттарҙа ҡатнашҡан, айлы төндәрҙә етәкләшеп ауыл урамдарын ҡыҙырған романтик йәй көҙгә ауышҡас, йәштәр сәстәрен сәскә бәйләй. Ул йәйҙәге бер-ике ҡыҙыҡ хәлде икеһе лә көлә-көлә иҫкә ала. Бына Солтангәрәй ағай һөйләгәне: “Беҙҙең мөхәббәтле мөнәсәбәттәрҙе ике ауыл кешеләре лә яҡшы белә. Шуға ҡарамаҫтан, Зөбәржәткә егеттәрҙән, миңә ҡыҙҙарҙан көн юҡ. Күҙҙәре төшөп йөрөгәндәр икебеҙҙе лә үҙҙәренә ҡаратырға тырыша, хатта бөтөнләй икенсе ауыл егет-ҡыҙҙары ла әрһеҙләшә. Бер кистә күрше егет ҡайһылыр ауылға уйынға барған еренән бер ҡыҙҙы урлап алып ҡайта (ундай йола ла бар ине). Ҡыҙ ҡалырға риза булмай, ҡыр талаша икән. Ул арала, хәлде ишетеп, ҡыҙҙың туғандары килеп еткән. Төн уртаһында апаһы беҙҙең өйгә инеп, миңә шундай хәбәр һалды: “Туғанҡайым, һеңлем күршеңә сығырға риза түгел, әгәр Солтангәрәй алырға теләһә, ризамын”, – ти. “Минең дуҫлашып йөрөгән ҡыҙым бар бит, апай, оҙаҡламай өйләнешәбеҙ”, – тигәс кенә сығып китте.\nЗөбәржәт апайың – әле лә һылыу ҡатын. Йәш сағында күҙҙе лә алып булмай ине. Етмәһә, үҙе шаян, үҙе уҫал, үҙе телдәр бит әле. Мин артынан йөрөй башлағас, уға күҙ атып йөрөүселәр, эштәре барып сыҡмаҫын аңлап, төңөлдө. Шулай ҙа берәүһе Зөбәржәт нисек кенә аңлатып, ҡыуып ҡарамаһын, һаман нимәгәлер өмөт итеп, әрһеҙләшеүен белә. Бер көн осрашыуға килһәм, ул да баҫып тора. Һөйгәнем аптырап ҡалманы, күҙҙәрен осҡонландырып, ҡысҡырып көлдө лә етди итеп: “Бына һеҙ, ике егет, артымдан йөрөйһөгөҙ, ә мин кемегеҙҙе һайларға ла белмәйем. Әйҙәгеҙ Төйлән йылғаһы буйына барып ярышып ҡарағыҙ… Кемегеҙ еңә – мин шуныҡы”, – ти.\n– Нисек ярышабыҙ һуң? – тим.\n– Миңә арнап йыр сығарып йырлағыҙ, – ти һөйгәнем.\nКиттек өсәүләп ул әйткән ергә. Теге егет нимә уйлағандыр, мин бер аҙ шөрләй төштөм: ә ул матурыраҡ йыр сығарһа, моңлораҡ башҡарһа? Зөбәржәткә эстән генә үпкәләп тә ҡуям: мөхәббәт менән шулай шаяралар тиме ни?!\nЭстән генә йыр һүҙҙәрен уйлайым, көйөн яйлайым, тауышты көйләйем. Кем башлап йырларға тейеш, йәрәбә һалабыҙ. Икебеҙ ҙә тулҡынланабыҙ инде. Ә Зөбәржәткә ҡыҙыҡ: көлөп тә ебәрә, яһалма етди ҡиәфәт тә ала. Беренсе булып йырлау “бәхете” көндәшкә тейҙе. Ул ыҡ-мыҡ итте, йырлап маташҡан булды. Минең йәнгә йылы йүгерҙе: әй, бының менән сағыштырғанда… Ауыл клубтарында концерттарҙа ҡатнашып йөрөгән кеше бит әле мин. Йырым да арыу ғына һымаҡ.\nҠулдарымды, биттәремде йыуҙым\nТөйлән генә тигән йылғала.\nҺинең өсөн тыуҙым, һинең өсөн үҫтем,\nҺин тип йәшәйем мин донъяла.\nБөтә кисерештәрем моңға һалынған. Зөбәржәтем миңә килеп һыйынды. Ғашиҡ егет башҡаса беҙҙе борсоманы. Бына шулай, йырҙа ярышып, еңеп алдым мин апайығыҙҙы”.\nБелгәндер инде апай кемдең еңерен. Ҡамасаулап йөрөгән кешенән лайыҡлы ҡотолоу өсөн сәбәп кенә кәрәк булғандыр.\nҮрҙәргә илһамландырған мөхәббәт\nТәүге осор еңел бирелмәй. Кеше фатирында ла, подвалда ла көн күрергә тура килә. Бер аҙ эшләгәс, өй һатып алалар.\nСолтангәрәй ағайҙың ғүмер буйы яңғыҙ йәшәп, киленгә юғары талаптар ҡуйған ҡәйнәһен, иренең 90 йәшлек ҡартәсәһен һәм үҙенең үгәй әсәһен дә ҡарарға тура килә Зөбәржәт апайға. Араға инергә теләүселәр ҙә күп була ғүмер буйына. Тик әлеге лә баяғы йәшлектә тоҡанған саф мөхәббәт һәр саҡ ғаиләне һаҡлап йәшәргә ярҙам итә.\nӨлкән йәштәге ир менән ҡатындан нисек итеп оҙаҡ йылдар татыу ғүмер итеү серен һораһаң, ғәҙәттә, уларҙың яуабы оҡшаш була: “Бер-береңде хөрмәт итеп, аңлашып йәшәү, түҙемлек, донъя йөгөн үҙ-ара бүлешеп, һәр кем үҙенә тейешлеһен тигеҙ тартыу һәм балалар тәрбиәләүҙәге ҡараштар уртаҡлығы кәрәк”, – ти улар.\nБыл һүҙҙәрҙең мәғәнәһенә саф күңеллелек, намыҫлы хеҙмәт, кешеләргә, туғандарға ҡарата эскерһеҙ, ярҙамсыл мөнәсәбәт, рухи үҫеш кимәле лә инәлер, моғайын.\nМөхәббәт кешегә ҡанат ҡуя, һәр яҡлап тағы ла юғарыраҡ күтәрелергә илһамландыра. Кираевтар ҙа йәшлек хыялдарын тормошҡа ашырыу өсөн юғары белем алып, юғары вазифалар биләп йәшәргә ынтыла. Ниңә, көслө рухлы, мөмкинлектәре киң булған йәш белгестәр өсөн тәбиғи күренеш түгелме ни был? Бер-береһен аңлап, дәрт-дарман биреп, ярҙам итешеп үрләй улар тормош баҫҡыстарынан.\n– Мин ауыл хужалығы институтына уҡырға керер инем, – ти кәләшенә ике бала атаһы, колхоз агрономы Солтангәрәй Әҙелгәрәй улы.\n– Солтаным, теләгең булғас, мотлаҡ уҡы, йорт мәшәҡәттәрен күберәк үҙ өҫтөмә алырмын, – тип фатихаһын бирә Зөбәржәт, ире уҡып эшләйәсәк йылдарҙа бала бағыу һәм өй эштәренең күпселек өлөшө үҙ елкәһенә төшәсәген бик яҡшы аңлаһа ла. Был осорҙа ул үҙе лә сауҙа өлкәһендә ҙур ғына вазифа башҡара.\nҠатынына рәхмәтле ир, төп эшенең дә мәшәҡәтле булыуына ҡарамаҫтан, сессияларын ваҡытында һәм уңышлы тапшырырға тырыша.\n– Минең дә юғары белем алғым килә, – ти магазин директоры Зөбәржәт Сәһәрйәр ҡыҙы.\n– Тәүәккәллә, – тип күтәремләй һөйгәне. – Ҡайҙа уҡығың килә?\n– Үҙ өлкәмдә инде, сауҙа буйынса. Мәскәү совет сауҙаһы институты ҡулай булыр ине, тим…\nРайон башҡарма комитеты рәйесе булып эшләгән йылдарҙа Солтангәрәй Әҙелгәрәй улы ситтән тороп Свердловскиҙа юғары партия мәктәбен дә тамамлап, икенсе вуз дипломын ҡулына ала.\nӘле был хаҡта һөйләүе генә еңел. Ә ул саҡтарҙағы тулы ҡанлы ғаилә тормошон күҙ алдына килтергәндә, илһамлы күңелдәре яҡтылыҡҡа, белемгә, тағы ла һәйбәтерәк итеп йәшәүгә ынтылған йәштәрҙең тырышлығына, өлгөрлөгөнә, сыҙамлығына хайран ҡалырлыҡ.\nЮғары белемле белгестәрҙең эш даирәһе киңәйә бара. Зөбәржәт апай район-ара сауҙа базаһында директор урынбаҫары, аҙаҡ пенсияға сыҡҡансы сауҙа хеҙмәткәрҙәре профсоюзының район комитеты рәйесе вазифаһын башҡара. Оҙаҡ йылдар район ҡатын-ҡыҙҙары советы ағзаһы булараҡ, уларҙың хеҙмәт, ял шарттарын яҡшыртыу, мәртәбәләрен күтәреү сараларын ойоштора һәм уларҙа үҙе лә туранан-тура әүҙем ҡатнаша.\nӘ Солтангәрәй Кираев район башҡарма комитеты рәйесе булып эшләгән 1975–1985 йылдарҙа Әлшәй районы бер нисә тапҡыр ярышта еңеп сыҡҡан һәм Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең көмөш, бронза миҙалдарына, республиканың күсмә Ҡыҙыл байраҡтарына, Почет грамоталарына лайыҡ булған икән, был уңыштарҙа, һис шикһеҙ, район советы рәйесенең дә хеҙмәте ҙур.\nӘ күпме төҙөлөш объекттары тапшырылған был йылдарҙа! Район үҙәгендә мөһабәт мәҙәниәт һарайы, шәкәр заводы, поликлиникаһы менән 240 урынлыҡ дауахана, Дим аша күпер, тимер юл аша машина юлы һалынды. Төбәк ауыл хужалығы аҙыҡ-түлек етештереү буйынса республикала гел алғы сафта барҙы. Пенсияға ла ул, өйҙәргә газ үткәреп, ауылдаштарының рәхмәтен алып сыҡты. Изгелек ерҙә ятып ҡалмай: яуаплы вазифаларынан киткәнгә байтаҡ ғүмер үтһә лә, Кираевтар, ҡайҙа барһалар ҙа, һәр саҡ ҡәҙерле ҡунаҡ.\nИң ҡиммәтле байлыҡ\nОшо эштәр, мәшәҡәттәр араһында рәхәтләнеп ял да итергә ваҡыт таба Кираевтар, ял йорттарына, шифаханаларға һәр саҡ бергәләп йөрөй, тәбиғәт ҡосағына ла бергәләп сыға. Аҙнаһына бер генә көн эләккән ял ваҡытында картуф, йәшелсә баҡсаһында эшләргә лә, мал, ҡош-ҡорт ҡарарға ла, Дим буйында усаҡ яғып, ғаилә менән ҡояшты оҙатып, балыҡ тотоп, донъя хаҡында әңгәмәләшеп, киләсәк хаҡында аҡ хыялдар ҡороп та ултырырға ваҡыт таба инеләр.\nБайлыҡ йыйыуҙы маҡсат итеп ҡуйманы Кираевтар. Иң ҙур байлыҡ итеп балаларҙы күрҙеләр. Иң ҙур маҡсат уларҙы кешелекле, рухлы, намыҫлы, белемле һәм тырыш итеп тәрбиәләү, үҙаллы тормош юлына аяҡ баҫтырыу булды.\n1960 йылда тәүге мөхәббәт емеше булып тыуған Рөстәм дә, 1964 йылда көтөп алынған Зөлфиә лә мәктәптә һәйбәт уҡый. Икеһе лә спорт менән дуҫ. Зөлфиәгә – гимнастика түңәрәгендә шөғөлләнеү, Рөстәмгә теннис, волейбол уйнау оҡшай.\nАтай-әсәй яуаплы вазифаларҙа, һәр саҡ эштә булғас, балалар үҙаллы булып үҫә. “Һәр эштәренә ҡыҫылып бармаһаҡ та, уларҙың буш ваҡыттарын ҡайҙа, нисек үткәреүҙәренә, ниндәй уй-хыялдар менән йәшәүҙәренә һис кенә лә битараф булманыҡ, – ти Зөбәржәт Сәһәрйәр ҡыҙы. – Балаларыбыҙ һәр ваҡыт беҙҙең менән кәңәшләшә, ярҙамға өмөт итә алды. Күңелдәрен аңларға тырыштыҡ. Рөстәмдең медицина институтына уҡырға инеүен теләгәйнем, ул атаһының юлын – агроном һөнәрен һайланы. Мин ҡаршы килмәнем. Шөкөр, йөҙгә ҡыҙыллыҡ килтермәне. Кандидатлыҡ, докторлыҡ диссертациялары яҡлап, профессор дәрәжәһенә күтәрелде. Хәҙер инде өс бала атаһы.\nЗөлфиәбеҙ ҙә тыйнаҡ, эшһөйәр, сибәр ҡыҙ булып үҫте. Ул да үҙенең яратҡан һөнәрен һайланы: БДУ-ның тарих факультетын тамамланы. Романтик хис-тойғоло ҡыҙыбыҙ Волгоград өлкәһендә тыуып үҫкән Альберт исемле егеткә ғашиҡ булды. 3-сө курста уҡығанда кейәүгә сыҡты. Матур итеп туй үткәрҙек. Башҡорт ҡыҙҙарының милли күлдәгендә, тәңкәле ҡашмауына һоҡланып ҡарап туймаҫлыҡ ине ул.\nУҡып бөткәс, иренең тыуған яғы Волгоградҡа күсеп киттеләр. Ир ҡайҙа – ҡатын шунда. Быны бөтәбеҙ ҙә тәбиғи хәл булараҡ ҡабул иттек. Барып йөрөнөк. Бигерәк тә ейәнсәребеҙ Ләйсәнде һағына инем. Зөлфиә турист агентлығында эшләй, хеҙмәтен яратып башҡара. Күңелемде гел генә бер нәмә борсой: бөтәһе лә һәйбәт кеүек тормошонда, ә ниңә шул тиклем моңһоу икән һуң уның күҙҙәре? Эстән йөрәк һыҙланыуҙары кисергән балам, беҙгә генә әйтмәгән. Ир хыянатын, уның һине ҡатын-ҡыҙ булараҡ һанламауын кисереүҙән дә ҙурыраҡ ҡайғы-һағыш булыуы мөмкинме? Атаһы менән бер-беребеҙгә булған ихтирамлы мөнәсәбәтте күреп үҫкән балаға был шок һымаҡ тәьҫир иткәндер инде.\nАйырылыуға ла әҙер түгел ине әле Зөлфиәм ул саҡта. Бәлки, уйлағандыр ҙа, тик беҙгә әйтмәне. Барыбер тарҡалды ғаилә.\nЭйе, күренекле шәхесебеҙ, алты тапҡыр донъя чемпионы Ләйсән Үтәшеваның олатаһы менән өләсәһе инде ул Солтангәрәй һәм Зөбәржәт Кираевтар.\n– Бәләкәйҙән һөйкөмлө, зирәк, өлкәндәрсә етди холоҡло ҡыҙ булды ейәнсәрем, – тип уның бала сағын иҫкә ала Зөбәржәт апай. – Маҡсатына өлгәшеү өсөн яуаплылыҡ тойоп йәшәне. Гимнастика мәктәбендә уҡыған сағында балаҡайымды үҙе яратҡан бәлеш-ҡоймаҡтар менән һыйлайым тиһәм: “Юҡ, юҡ, нәнәй, берҙе генә ҡабып ҡарайым да етер. Миңә диета һаҡларға кәрәк”, – тип йылмайған була. Ә мин уны йәлләп, күҙемдән йәш сыға.\nДүрт йәшенән хеҙмәт юлын һайларға тура килә Ләйсәнгә. Яҙмыштыр инде. Бер саҡ Волгоградта йәшәгән саҡта кескәй ҡыҙы менән магазинда сират көтә Зөлфиә. Магазин алдында тик тороп арыған Ләйсән аяҡтары менән гимнастика элементтары эшләп, уйнап йөрөй. Уны гимнастика буйынса балалар тренеры күреп ҡала ла ҡыҙҙың әсәһенә: “Был баланың тәбиғи мөмкинлектәре бик ҙур. Минең төркөмгә күнекмәгә йөрөһөн”, – ти.\nЛәйсән уның етәкселегендә гимнастика менән шөғөлләнә башлай. Тәүге йылдарҙа уҡ ҡыуаныслы уңыштарға өлгәшә.\nҠыҙының физик үҫешенә ыңғай йоһонто яһар, еңеүсе характеры тәрбиәләнер, урамдың кире күренештәренән алыҫыраҡ булыр тип кенә күнекмәләргә йөрөткән Зөлфиә лә һәләтле, сәмле, тырыш ҡыҙының профессиональ үҫешен күреп, йәш гимнастканың үҙ юлын тапҡанлығын аңлай.\nӘлбиттә, был шөғөл бөтә ғаиләнең көн тәртибен үҙгәртә. Баланы бит көн дә мәктәптән алып, спорт залына илтергә, барып алырға кәрәк. Махсус ризыҡтар, тәғәйен кейемдәр, бихисап спорт ярыштары, сит ҡалаларҙа үткәндәренә командировкалар. Йәш гимнастканың күңел торошона дөрөҫ йүнәлеш биреү, еңеү-еңелеү, дан тигән төшөнсәләрҙе бала күңеленә дөрөҫ итеп һеңдереү… Быларҙың барыһы ла, әлбиттә, беренсе сиратта әсә йөрәге аша үтә.\nРәсәй гимнастикаһының өмөтлө йәш спортсыһына Мәскәү кимәлендә шөғөлләнергә кәрәк булғас, ике лә уйлап тормай, баш ҡалаға күсә ғаилә. Ә унда ҡолас йәйеп көтөп тороусы юҡ. Тормош ауырлыҡтарын еңеп сығыу, яңы урында фекерҙәштәр, теләктәштәр, эш һәм фатир табып, балаға тейешенсә йәшәү һәм үҫеш шарттары тыуҙырыу мәшәҡәттәре көсөргәнешле уй-кисерештәр, фиҙакәр тырышлыҡ булып, тағы ла әсәнең балаһына булған мөхәббәтле йөрәге аша үтә.\nИл, донъя күләмендәге ярыштар, әлбиттә, ябай хеҙмәткәрҙәрҙең генә ҡулынан килмәҫлек матди сығымдар ҙа талап итә. Был һынауҙарҙы күтәреү бар кешенең дә ҡулынан килмәй. Маҡсатына сат йәбешкән, артабанғы тормошон спорттан башҡа күҙ алдына килтермәгән берҙән-бер балаҡайының яҡты хыялдарын тормошҡа ашырыуға булышлыҡ итеү әсәнең елкәһенә төшә. Атай кешенең ихтыяр көсө лә, теләге лә, булдыҡлылыҡ кимәле лә самалыраҡ булып сыға…\nАлты тапҡыр донъя чемпионы\nТәүге иң яҡты, иң саф мөхәббәте, балаһының атаһы, киләсәк хыялдарын уның менән бәйләгән кешеһенең был хыянатын да кисерергә тура килде Зөлфиәгә…\nПрофессиональ талант, фиҙакәрлек, тәбиғи сәм һәм егәрлелек үҙенекен итә: Ләйсән Үтәшева донъя спорты күгендә яҡты йондоҙ булып яныуға өлгәшә. Әйтеүе генә анһат: алты тапҡыр донъя чемпионы булыу бик һирәктәрҙең бәхетенә тейә.\nРәсәй гимны уйнауын алты тапҡыр иң юғары пьедесталға менгән чемпиондың ниндәй ғорурлыҡ менән тыңлауын, ниҙәр кисереүен күҙ алдына килтереп була кеүек. Ә бына ошо еңеүҙәр өсөн ғүмер йылдарын, йоҡоһоҙ төндәрен, тырышлығын һалған әсәнең йөрәге был минуттарҙа нисек һәм ниҙәр уйлап типкәнен ул үҙе генә белгәндер.\nӘ уларҙың икеһенең дә шатлыҡ-һағыштарын, тормош ауырлыҡтарын һәм еңеү ҡыуаныстарын үҙҙәренеке итеп йәшәгән өләсәй менән олатайҙың кисерештәрен нисек аңлатып була?!\nТормош ҡояшлы утрауҙа ғына бармай шул, ҡыҙғанысҡа ҡаршы. Бер саҡ Ләйсән бар көсөн биреп сираттағы ярышҡа әҙерләнгәндә яйһыҙ ҡолап, ауыр йәрәхәт ала. Аяҡтарын ҡуҙғата алмай. Тәүлектәр буйына иҫенә килә алмаған ҡыҙы янында Аллаһ Тәғәләнең ҡөҙрәтенә ялбарып ултырған әсәнең ҡан һауған йөрәгендә генә яҡты өмөт яна: “Минең ҡыҙым, күҙ нурым мотлаҡ йәшәйәсәк! Мин уның элекке көләс, һылыу, һау-сәләмәт хәленә ҡайтһын өсөн бөтәһен дә эшләйәсәкмен!”\nДауалаусылар ҡыҙҙың тулыһынса һауығырына вәғәҙә бирмәй. Хатта атаһы ла бер генә килеп, ҡарап тора ла баш сайҡап сығып китә. Ҡабат күренмәй, сөнки ҡыҙының һауығырына ышанмай. Үҙе ни менәндер булһа ла ярҙам итергә теләмәй. Ә әсә йөрәге ышана, Зөлфиә Солтангәрәй ҡыҙы тәүлектәр буйы балаҡайы янында була. Уны яңынан атларға, кешеләр менән аралашырға өйрәтә. Йәшәргә өмөт утын һүндермәҫкә тырыша. Әлбиттә, Ләйсәндең яҡын дуҫтары, тренерҙары, таныштары ярҙам ҡулы һуҙа, хәлен белешә, тиҙерәк аяҡҡа баҫыуын теләй. Ләкин улар, әсә һәм ҡыҙы, тик икәүһе генә бер бөтөн бит.\nӘммә тормош һынауҙары бының менән генә бөтмәгән икән әле. Ләйсән автомобиль һәләкәтенә осрай. Тағы ла йәшәү өсөн көрәш, әсәнең ҡыҙы янында ултырған йоҡоһоҙ төндәре, йөрәк һыҙлауҙары… Оло спортҡа гимнастка булараҡ кире ҡайта алмаһа ла, тележурналист, спорт белгесе булараҡ, спорт өлкәһендә яңынан йондоҙ булып балҡып яныуға өлгәшә көслө ихтыярлы ҡыҙ.\nКөнсөлдәрҙең, конкуренттарҙың, уҫалдарҙың ағыулы уҡтары, зәһәр уттары Ләйсәнгә күбеһенсә барып етмәй. Улар юғары вазифаһын ташлап, хәҙер инде ҡыҙының продюсеры булып эшләгән әсәнең күпте күргән, күпте кисергән йөрәгенә генә ҡаҙала… Был юлы йөрәк түҙмәй – ҡыҙын, ата-әсәһен, яҡын кешеләрен тәрән ҡайғыға һалып, Зөлфиә ҡапыл вафат була. “Ул бит балҡып торған йәш ҡатын ине. Һаулығына ла зарланманы, киләсәккә пландар ҡороп йәшәне, уның йөрәге ярылып үлергә тейеш түгел ине”, – ти уны белгән кешеләр.\nЗарланмағандыр, эйе, ғөмүмән, Кираевтар зарлана торған нәҫелдән түгел. Яҡындары һәм уны белгән кешеләр күңелендә яҡты нур ҡалдырып китте Зөлфиә. Ул иҫтәлектәрҙә Зөлфиә Солтангәрәй ҡыҙы һәр саҡ тере, мөләйем, изгелекле. Иң ҡыуаныслыһы – был донъяла уның һөйөклө ҡыҙы, дауамы ғүмер итә. Юҡҡа ғынамы ни уның хаҡында художестволы гимнастика буйынса Рәсәй йыйылма командаһы тренеры, Ләйсәнде юғары осоштарға өйрәткән Ирина Винер:\n– Иҫ киткес һығылмалы, таң ҡалырлыҡ тырыш, һушты алырлыҡ матур гимнасткалар күп, ләкин ошо сифаттар өҫтөнә тәрән, үтә нескә аҡылға эйә ҡыҙ берәү генә. Ул – Ләйсән Үтәшева. Ундай ҡыҙҙар йөҙ йылға бер тыуа! – тип юғары баһа бирә.\nХәҙер инде Ләйсән Үтәшева үҙе – ир ҡатыны, һөйөклө әсәй. Йондоҙло ғаиләлә Роберт һәм Софья исемле ул һәм ҡыҙ үҫә.\nЗөбәржәт апай менән Солтангәрәй ағай Кираевтарҙың бергә тормош көтә башлауына алтмыш йыл тулып килә. Иң мөһиме – бушҡа йәшәлмәгән, илгә файҙалы кешеләр булып, яҡындарға ярҙам итеп, намыҫлы, белемле, юғары исемдәргә эйә һоҡланғыс балалар үҫтереп, лайыҡлы ғүмер кисерә улар. Шул уҡ ваҡытта ябай ҙа, изгелекле лә, оптимист та булып ҡала алғандар.\nЗаман башҡа, заң башҡа, тиһәләр ҙә, һеҙҙең тормош бөгөнгө йәштәргә лә ысын өлгө ул, Зөбәржәт апай, Солтангәрәй ағай. Илһөйәр, ғәҙел, егәрле, изгелекле булыу, үҙ көсөңә ышанып, белемгә ынтылыу, ғаиләң бәхете хаҡына яуаплылыҡ тойоп йәшәү өсөн замандарҙың үҙгәреүе ҡамасау түгел, сөнки йәшәү ҡанундары – мәңгелек.\nГөлфиә Юнысова, “Башҡортостан” гәзитенән\n« Йәштәр ҙә үҙ эшен белә, ярата\nШағир күңелендә — халыҡ рухы »


Ялғансы фотоаппарат(хикәйә). Факиһа Туғыҙбаева - Wikisource\nЯлғансы фотоаппарат(хикәйә). Факиһа Туғыҙбаева\nЯлғансы фотоаппарат ( хикәйә )\nАйтуған йәй көнө бесәнгә йөрөп йыйған аҡсаһына фотоаппарат алғас, малайҙарҙың күҙе дүрт булды. Әлегә тиклем класта бер кемдең дә бындай шәп нәмәһе юҡ ине. Ә араларында бер Булат ҡына фотоға төшөрә белә. Түңәрәккә йөрөй.\nУҡытыусы Ғәзиз ағай:\n—\tӘҙерәк үҫә төш, бында һиңә ҡыйын булыр. Физика, химия фәндәрен үтмәйһегеҙ бит әле, — тип ҡарағайны ла, Булат:\n—\tБик өйрәнгем килә, — тип уның үҙәгенә үтте.\nШулай булғас, ни эшләһен, Ғәзиз ағай уны ла түңәрәккә яҙҙы. Булат бер ҡыш эсендә әллә нимәләргә өйрәнде. Тик фотоаппараты ғына юҡ шул. Айтуғандың фотоаппаратын күргәс, берәй ял көндө биреп тороуын үтенде.\nТик Айтуған «байлығын» портфеленә һалып уҡ ҡуйҙы ла:\n—\tУл бит уйынсыҡ түгел! — тине.\nАйтуған тәнәфес ваҡытында һөнәрен күрһәтә башларға ла өлгөрҙө. Сәкинә менән Рәшиҙәне, таҡта алдына баҫтырып, фотоға төшөрҙө.\n—\tСәсегеҙҙе тарамағанһығыҙ, ялбыр баштар, фотоһүрәт бит ул — ғүмерлек иҫтәлек, — тип әрләп тә алды. Башҡа һабаҡташтары ла, берәм- берәм Айтуған янына килеп, үҙҙәрен «мәңгеләштерҙе. Айтуған башҡа класс уҡыусыларын да шатландырҙы.\nҠыҙҙар уны маҡтарға тотондо:\n—\tВәт егет, исмаһам! Оҫтарып та алған!\nРәшиҙә менән Сәкинә лә һүҙһеҙ ҡалманы:\n—\tБулат ҡына ул, түңәрәккә йөрөп тә, беҙҙе бер тапҡыр ҙа фотоға төшөрмәне...\nАйтуған аҙна буйы «мөлкәтен» үҙе менән бергә йөрөттө. Урамда тибенгән тауыҡтар ҙа, кәртә башына ҡунған сәпсектәр ҙә уның иғтибарынан ситтә ҡалманы.\nһабаҡташтары бер ваҡыт:\n—\tҠасан фотоларҙы килтерәһең? — тип Һорай башланы. Айтуған шаяртып ҡотолдо.\n—\tМәңгеләштереү тиҙ генә булмай инде ул, гуғанҡайҙар, — тине, өлкәндәргә оҡшатып.\nЯҙғы каникул көндәре килеп етте. Балалар баш ҡалабыҙ Өфөгә экскурсияға йыйынды. Бөтәһе лә:\n—\tАйтуған фотоаппаратын да алһын, — тип үтенде. Уҡытыусылары ла уларҙың һүҙен ҡеүәтләне:\n—\tАл, ал, үҙебеҙҙең оҫтабыҙ барҙа әллә кемдәргә ялынып тормабыҙ инде...\nИртәгә экскурсияға китәбеҙ тигән көндө Айтуған Булаттарға барҙы. Гөрләүектә кәмә йөҙҙөрҙөләр. Булат яһаған сыйырсыҡ ояһын оҙон ҡолғаға беркетеп ҡуйҙылар. Ҡайтырға ваҡыт еткәс кенә, Айтуған:\n—\tМин һиңә фотоаппаратымды биреп торам, — тине.\n—\tНиңә? — тип аптырап китте Булат.\n—\tһин бит минең дуҫым... Мин һинән йәлләмәйем.\nRetrieved from "https://wikisource.org/w/index.php?title=Ялғансы_фотоаппарат(хикәйә)._Факиһа_Туғыҙбаева&oldid=354231"\nThis page was last edited on 5 May 2013, at 10:33.


Башҡортостан спортсылары пуля менән атыу буйынса Рәсәй беренселегендә биш миҙал яуланы // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\n13:01, 11 декабря 2019 Мәҙәниәт\nФото: Башҡортостан Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы\nБашҡортостан спортсылары пуля менән атыу буйынса Рәсәй беренселегендә биш миҙал яуланы Фото: Башҡортостан Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы\nӨФӨ, 2019 йыл, 11 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.\nБашҡортостан спортсылары Ҡазандан пуля менән атыу буйынса Рәсәй беренселегенән биш миҙал алып ҡайтты: өс «бронза», бер «көмөш» һәм бер «алтын». Уларҙы Белореттан Матвей Потапов, Даниил Борисов һәм Алексей Афанасьев яуланы. Шәхси-команда ярыштарында республика йыйылмаһы өсөнсө урынды алды.\nМатвей Потапов та МВ күнегеүендә атыу буйынса Бөтә Рәсәй ярыштары почет пъедесталының беренсе баҫҡысына күтәрелде. Шулай уҡ спортсы МВ 60 күнегеүен эшләп, көмөш призер булды. Белореттан Алексей Афанасьев был күнегеүҙә алтынсы урынды алды, тип белдерҙеләр Спорт министрлығында. Марк Сөләймәнов бәләкәй калибрлы пистолеттан атыу буйынса ярыштарҙа етенсе булды.\nТеги: пуля менән атыу, Рәсәй беренселеге


Бешмә ҡабат бешермәһен өсөн » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Ауыл хужалығы » Бешмә ҡабат бешермәһен өсөн\nРеспубликабыҙ Рәсәйҙә ауыл хужалығы продукцияһын етештереү буйынса ҡеүәтле төбәктәр исемлегендә. Йөҙҙән ашыу тоҡомсолоҡ ойошмаһы был юҫыҡта һөҙөмтәле эш алып бара, шәхси ихаталарҙағы мал-тыуар ҙа халыҡты ит, һөт менән тәьмин итеү йәһәтенән лайыҡлы өлөш индерә.\nҮкенескә ҡаршы, әленән-әле үҙен һиҙҙертеп торған төрлө ҡурҡыныс ауырыуҙар ғына малсылыҡ тармағына ҙур хәүеф тыуҙыра. 2017 йылда Туймазы һәм Бүздәк райондарындағы ваҡиға был юҫыҡтағы кәмселектәрҙе күрһәтеп, бөгөн да һаҡ булырға иҫкәртә, һәр эште еренә еткереп башҡарыуҙы талап итә. Ул саҡта малдарҙа дерматиттың – бер, бешмәнең биш осрағы теркәлде. Сирҙең эҙемтәләрен бөтөрөү өсөн 50 миллион һум бюджет аҡсаһы сарыф ителде. Бөтәһе 900 баш һарыҡ, 805 һыйыр малы, 53 сусҡа юҡ ителде. Былтыр Күгәрсендә бесәй ҡотороуы күҙәтелде. Тимәк, был йүнәлештә бер генә минутҡа ла уяулыҡты юғалтырға ярамай.\nАзат ЙЫҺАНШИН, Республика ветеринария хеҙмәте идаралығы начальнигы:\n– Дәүләт ветеринария хеҙмәтенең төп мәсьәләһе – төбәктә бөтә эпизоотик ауырыуҙар һәм барлыҡ мал продукцияһы буйынса хәүефһеҙлекте тәьмин итеү. Беҙҙең республика – ауыл хужалығы малдары һәм ҡорт күсе һаны буйынса Рәсәйҙә әйҙәүсе төбәктәрҙең береһе. Алдағы көндәрҙә һыйыр һәм ваҡ малдарҙы – бер миллион, сусҡаны – 500 меңгә, атты – 120 меңгә, ҡорт күсен – 350 меңгә, ҡош-ҡортто 11 миллион башҡа еткереү маҡсаты ҡуйыла.\nМәғлүм булыуынса, Рәсәйҙә инфекция буйынса эпизоотик хәл, шул иҫәптән хайуандар өсөн айырыуса хәүефле ауырыуҙар йылдан-йыл насарлана. Илдең төрлө төбәктәрендә аҙна һайын тигәндәй уларҙың яңынан теркәлеүе күҙәтелә. Ҙур биләмәләрҙе ялмап алған сирҙәр кешеләр ғүмере өсөн дә ҡурҡыныс.\nБашҡортостанды инфекция ауырыуҙары буйынса имен булмаған төбәктәр уратып алған. Был африка сусҡа тағуны, ҡош киҙеүе, бешмә, ҡотороу, туберкулез, бруцеллез, нодуляр дерматит кеүек ҡурҡыныс ауырыуҙарҙы таратыуға даими хәүеф тыуҙыра. 2017 йылда, республикала 40 йылдан һуң, Туймазы һәм Бүздәк райондарында хайуандар бешмәһенең биш осрағы теркәлде. Сир бер эшҡыуарҙың ветеринария хеҙмәте менән кәңәшләшмәй республикаға һарыҡтар алып ҡайтыуына бәйле килеп сыҡты. Һөҙөмтәлә бюджетҡа 50 миллион һумдан ашыу зыян килде. Былтыр иһә Учалыла законһыҙ рәүештә ситтән хайуандар алыу сәбәпле, 35 йылдан һуң бруцеллез ауырыуы үҙен һиҙҙертте – ваҡ һәм йылҡы малдарында 13 осраҡ теркәлде. Шулай уҡ хайуандарҙың ҡоторған 12 осрағы хәүефкә һалды. Быларҙың барыһына ла тиерлек даими күҙәтеү булмау, ҡайҙандыр хайуандар һәм ҡоштар, шулай уҡ ит продукцияһы алып килгәндә ветеринария хеҙмәте менән кәңәшләшмәү төп сәбәп булып тора.\nАртабан бындай күңелһеҙ хәлдәрҙе булдырмау өсөн республикалағы барлыҡ төр хужалыҡтарҙағы мал-тыуарҙы теркәргә кәрәк. Былтыр Рәсәйҙә ауыл хужалығы малдарын, шулай уҡ ҡорт күстәрен идентификациялау башланды. Был теге йәки был хайуандың ниндәй хужалыҡҡа ҡарауы, уларға ниндәй ветеринар-профилактик саралар үткәрелеүе хаҡында мәғлүмәт алыуға булышлыҡ итәсәк.\n14 ғинуарға ҡарата республиканың барлыҡ хужалыҡтарында һыйыр малының – 83, һарыҡ-кәзәләрҙең – 72, аттарҙың – 46, сусҡаның – 81, бал ҡорттарының 0,7 проценты идентификацияланған. 13 райондың шәхси ихаталарында хайуандар тулыһынса тамғаланған. 1 апрелгә тиклем республикала барлыҡ ауыл хужалығы хайуандарын теркәүҙе тамамлау бурысы ҡуйыла. Ә 1 майға – ҡорт күстәрен. Шулай уҡ бесәй һәм эттәргә чиптар ҡуйыу дауам итә.\nАвтор: И. ХАҠОВ яҙып алды


Кәбир Аҡбашев — яҙыусы, шағир, драматург, тәржемәсе.\nАҡбашев Кәбир Мөхәмәтшәрип улы 1932 йылдың 10 мартында Ғафури районы Биҙәүләт (Яңы Заһит) ауылында тыуған. Күрше Сәйетбаба ауылындағы урта мәктәпте тамамлай. Стәрлетамаҡ педагогия институтында белем ала.\nХеҙмәт юлын колхозда, унан һуң, Ғафури районы Яугилде мәктәбендә уҡытыусы булып башлай. Совет армияһында хеҙмәтен тултырып ҡайтҡас, «Коммунизм байрағы» район гәзитендә тәржемәсе булып эшкә урынлаша. 1963—1976 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районы «Знамя коммунизма» гәзитендә баш мөхәрир урынбаҫары, ҡала радиокомитеты директоры булып эшләй.\n1977 йылда Стәрлетамаҡ химия заводында ижади командировкала була, шул ваҡытта экология темаһына драма әҫәрҙәре ижад итә. 1990 йылдан Яҙыусылар союзы ағзаһы.\nБашҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Ғәли Ибраһимов исемендәге, Жәлил Кейекбаев исемендәге премиялары лауреаты.


"Урал" галереяһында сираттағы күргәҙмә асылды. Экспозицияла "Таң" халыҡ клубына ингән рәссамдарҙың, "Биктырыш" балалар техник ижад үҙәгендә тәрбиәләнеүселәр әҫәрҙәре һәм Кушнаренко районы оҫталарының сәйләндән изделиелар коллекцияһы урын алған.\n- Был күргәҙмәгә "Таң" үҙешмәкәр клуб рәссамдары иң яҡшы эштәрен һайланы. Башҡортостандың үҙ ирке менән Рәсәйгә ҡушылыуының 450 йыллығы - мөһим дата, һәм беҙ был күргәҙмәгә етди әҙерләндек, - ти экспозиция авторҙары.\n"Дуҫлыҡ ептәре" күргәҙмәһен асыу тантаналы үтте. Авторҙар бер-береһен ҡотланы, теге йәки был картинаның барлыҡҡа килеү тарихын һөйләне һәм киләсәккә пландар менән уртаҡлашты.\n- Һыйыр һауҙым, трамвай йөрөттөм. Ә хәҙер буяуҙар менән эш итәм, - тип ҡыҫҡа ғына һүрәтләй үҙенең тормошон "Таң" клубы вәкиле Петр Кузнецов. Уның палитраһында - акварель буяуҙар һәм гуашь - "Көҙгө муллыҡ", "Муйыл ағасы". Петр Кузнецов һүҙҙәренә ҡарағанда, уның беренсе эше ҡайын ағасы була, ул пластилин менән ҡатырғаға төшөрә.\n"Таң" халыҡ клубының яуаплы секретары Нина Козарез тормошсанлыҡ алымында эш итә. Уның "Ҡыш", Дим йылғаһы", "Һабантуйҙа ат" тип аталған эштәренә һоҡланып ҡарап: "Ҡара әле, хас фотографиялағы кеүек!" тип баһа бирәһең.\nКүрше залда Гүзәл Минеғәлиеваның күндән һәм замшанан яһалған балыҡтары йөҙөп йөрөй. Ә уның янында Рената Садиҡованың "Ожмах баҡсаһы"ндағы таустары йәйғор төҫлө ҡойроҡтарын ҡабартҡан. Ул шулай уҡ "Урал иртәһе" коллекцияһындағы өрфөйә күлмәктәр авторы ла. Был ғына түгел әле: ана оҫта ҡулында ҡыҙыл ләлә сәскә атты, күбәләктәр осоп китте...\nРената Фаил ҡыҙы Өфөнөң "Биктырыш" балалар техник ижад үҙәгендә алдынғы педагогтарҙың береһе. Уның уҡыусылары ла күргәҙмәгә үҙҙәренең эштәрен тәҡдим иткән.\nБалаларҙың күңел биреп башҡарған эштәре галерея залдарына яңы төҫ бирә, уның һалҡын стеналарын йылыта. Коля Ямайкиндың "Косманавтар" тип аталған эшенә күҙ һалайыҡ. Айға менеүселәр ҡәнәғәт - улар ихлас йылмая, баш кейемдәрендә - Рәсәй һәм Башҡортостан тигән һүҙҙәр яҙылған. Мәңге бергә! Бишбүләк ауылынан Игорь Николаев тарих ваҡиғаларын һүрәтләргә тырышҡан: Салауат Юлаевтың Емельян Пугачев менән осрашыуын һүрәтләгән ул.\nКушнаренко районы оҫталары сәйләндән үргән биҙәүестәр һәр кемде таң ҡалдыра. Бындай матурлыҡты булдырыуҙарына хайрам ҡалаһың! Төрлө-төрлө муйынсыҡтар, һырғалар, беләҙектәр - һәр ҡатын-ҡыҙҙың хыялы.\nНадежда Сәйетова һәм Екатерина Петушина (Баҡалы районы) "Урал" галереяһында "Башҡортостан - Рәсәйҙең тоғро дуҫы" серияһынан бергә башҡарған ике эш тәҡдим итә.\nФәнил Хәсәнов - Ҡырмыҫҡалы районы рәссамы. Ул өлкәндәр, уларҙың балалары һәм ейәндәре портретын төшөрә. Фәнилгә ауыл көнкүреше яҡын, шуға ла ул был күренеште тамашасыларға еткерергә ынтыла.\nКүргәҙмәләге бер картина Мортаза Рәхимовтың ябай кешеләр менән аралашыуын һүрәтләй. Тик автор исеме билдәһеҙ, күрәһең, оялғандыр.


Рөстәм Хәмитов: «Авдон ауылында заманса физкультура-сәләмәтләндереү комплексы төҙөлөргә тейеш» // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\n14:32, 5 августа 2013 Сәйәсәт\nӨфө районының Авдон ауылында спорт-сәләмәтләндереү комплексы 1998 йылда төҙөлә башлаған. Проект буйынса, бинала бассейн, спорт залдары, бильярд залы, ашхана ҡаралған. Объекттың тәүге исеме — «Авдон ауылының республика реабилитация үҙәге». Дәүләт заказсыһы – БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы, заказсы-төҙөүсе – БР Капиталь төҙөлөш идаралығы. 2003 йылда объектты спорт-сәләмәтләндереү комплексы итеп үҙгәртергә ҡарар ҡабул ителгән, әммә төҙөлөш эштәре бөгөнгө көнгә тиклем тамамланмаған.\n«БашНИИстрой» институты спорт-сәләмәтләндереү комплексында тикшереү эштәре үткәргән һәм, төҙөлөш-монтажлау эштәрен дауам итергә мөмкин, тигән һөҙөмтә яһаған.\nБР Хөкүмәтенең 2008 йылдың 21 июлендәге бойороғона ярашлы, объект Өфөнөң муниципаль милкенә күсерелергә тейеш булған, әммә ҡала хакимиәтенең объектты муниципаль милеккә ҡабул итеүҙән баш тартыуы сәбәпле ул күсерелмәгән. Объекттағы төҙөлөш-монтажлау эштәре 2008 йылдың июлендә туҡтатылған.\nОбъектҡа йүнәлтелгән средстволар күләме бөгөнгө көндә 52 миллион һум күләмендә баһалана. Шул иҫәптән «Башҡортостан» ҡошсолоҡ фабрикаһынан – 11 миллион һум, республика бюджетынан 41 миллион һум йәлеп ителгән.\nРөстәм Хәмитовҡа хәбәр итеүҙәренсә, төҙөлөш эштәрен тамамлау өсөн йәнә 300 миллион һум аҡса талап ителә.\n— Бындай ҙур аҡсаны ун йылдан ашыу элек әҙерләнгән проектҡа йүнәлтеү дөрөҫ түгел, — тине Рөстәм Хәмитов. – 150-200 миллион һум суммаға яҡшы заманса физкультура-сәләмәтләндереү комплексын төҙөргә була.\nПрезидент яҡын арала мәсьәләне хәл итеү варианттарын әҙерләргә ҡушты.


Бөгөн республика мәғариф учреждениеларында эшләүсе ашнаҡсылар һынау тотто. Белемен камиллаштырыу өсөн баш ҡалаға йыйылған ҡатын-ҡыҙҙар аш-һыу әҙерләү серҙәре менән бүлеште. Тап улар балалар баҡсалары һәм мәктәп уҡыусыларын көн дә тәмле ризыҡтар менән ҡыуандыра. Шуға күрә ашнаҡсылар балалар туҡланыуы тураһында барлыҡ талаптарҙы ла яҡшы белергә тейеш. Бының өсөн Йәмәғәт туҡланыуының уҡыу-курстар комбинаты һынауҙар ойоштора.\nФәнзилә Хәмзина аш-һыуға оҫта булһа ла, әлегә уның разряды юҡ. Күптән түгел ул балалар баҡсаһына ашнаҡсы ярҙамсыһы булып урынлашҡан. Әммә балалар туҡланыуы тураһында аҙ белә. Белемен камиллаштырыу һәм киләсәктә ашнаҡсы булып эшләү өсөн ул имтиханға килгән.\nИмтиханға һәр ашнаҡсы үҙе әҙерләгән ризыҡ менән килә. Һынау тотоусы уны дөрөҫ итеп бешерә белергә, бынан тыш, өҫтәлмә һорауҙарға яуап бирергә тейеш. Ашамлыҡтың билдәләнгән талаптарға ярашлы әҙерләнеүе, уның балалар сәләмәтлеге өсөн хәүефле булыу-булмауын тәжрибәле белгестәр тикшерә.\nБарлыҡ аҙыҡты тәмләп ҡарағандан һуң, баһалама ағзалары ашнаҡсыларҙың разрядын күтәреүҙе хәл итә. Әммә һынау бының менән генә тамамланмай. Артабан ҡатын-ҡыҙҙарға балалар баҡсаһында һәм мәктәптәрҙә бирелергә тейешле аҙыҡ әҙерләргә кәрәк. Тиҫтә йылға яҡын тәжрибәһе булған ашнаҡсы Фәүзиә Бикбулатова был һынауға ижади ҡараған.\nЙәмәғәт туҡтаныу комбинаты совет осоронан бирле белгестәр әҙерләү менән шөғөлләнә. Йылына бында 2 мең ярым кеше белемен камиллаштыра. Балалар туҡланыуы айырыуса иғтибарға лайыҡ, шуға күрә был өлкә белгестәренә талаптар ҡаты. Ашнаҡсының разряды 3-сөнән дә түбән булмаҫҡа тейеш. Бынан тыш, уның санитар талаптарҙы үтәүе шарт.\nРеспублика район-ҡалаларынан белемен камиллаштырырға килгән 33 ашнаҡсы барыһы ла уҡыуҙарҙы уңышлы үтте. Үҙәктә тәжрибә уртаҡлашҡан ҡатын-ҡыҙҙар яңы рецептар, тәмле аш-һыу менән балаларҙы ҡыуандырыу өсөн тиҙерәк тыуған яҡтарына ашыҡты.


Өфөлә йәмәғәт матбуғат үҙәге эшләй // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nӨфөлә йәмәғәт матбуғат үҙәге эшләй\n9:00, 18 марта 2018 Сәйәсәт\nФото: Гөлфиә Акулова\nӨфөлә йәмәғәт матбуғат үҙәге эшләй Фото: Гөлфиә Акулова\nӨФӨ, 2018 йыл, 18 март. /«Башинформ» мәғлүмәт үҙәге, Гөлфиә Акулова/.\nБөгөн Өфөлә, «Башҡортостан» ҡунаҡханаһында (Ленин урамы, 25/29) «Һайлау-2018» йәмәғәт матбуғат үҙәге эшләй башланы. Ул иртәнге сәғәт 8-ҙә, һайлау участкалары менән бер үк ваҡытта, асылды һәм 19 мартҡа иртәнге 7-гә тиклем эшләй.\nМатбуғат үҙәге киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре тауыш биреү барышы тураһында оператив мәғлүмәт һәм эксперттарҙан комментарийҙар алһын өсөн ойошторолған. Көн дауамында брифингтар үткәреү ҡаралған, уларҙа Рәсәй Президенты вазифаһын дәғүә иткән кандидаттарҙың һайлау алды штабы вәкилдәре ҡатнаша. Үҙәк һайлау комиссияһынан тура трансляция режимында республикала тауыш биреү барышы тураһында мәғлүмәттәр биреү күҙаллана. Журналистар һәм эксперттар ҡатнашлығында түңәрәк өҫтәл уҙғарыла. Политологтар сәғәт һайын тауыш биреү барышына комментарий бирергә, килгән ялыуҙарҙы ҡарарға тейеш.\nЯҡынса мәғлүмәттәр буйынса, йәмәғәт матбуғат үҙәгендә эшләү өсөн 180-дән ашыу киң мәғлүмәт саралары вәкиле теркәлгән.\nБынан тыш, бөгөн йәмәғәт күҙәтеүе буйынса колл-үҙәктең «ҡыҙыу элемтә» телефоны (347) 280-95-43 күп каналлы режимға күсерелде, шылтыратыуҙар тәүлек әйләнәһенә ҡабул ителә. Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, һайлау көнөндә төбәктәге 3452 һайлау участкаһында 10 меңдән ашыу йәмәғәт күҙәтеүсеһе эшләй. Башҡортостандың Йәмәғәт палатаһы булдырған йәмәғәт күҙәтеүселәре корпусы һайлау участкаларында граждандарҙың хоҡуҡтарын үтәүгә контроллек итә.\n«Һайлау-2018» йәмәғәт матбуғат үҙәгенең эш программаһы республика Йәмәғәт палатаһы сайтында баҫылған.


«Башҡортостан ҡыҙы»ның июнь һанына күҙәтеү\n23 Июнь 2021, 09:27\nЖурналыбыҙҙың июнь һаны баш мөхәррир Гөлназ Ҡотоеваның «Мөғжизәле төймә» тигән ифрат йөкмәткеле яҙмаһы менән асыла.\nБер кеше тик изге эштәр генә ҡылып йәшәргә тырышҡан, әммә үҙендә яҡшы яҡҡа үҙгәреш һиҙмәгән. Бер мәл, урамдан китеп барған бер ҡарсыҡтың пальтоһы төймәһенең төшөп ҡалыуын шәйләп, төймәне ерҙән ала ла әбейгә бирә. Һәм ул хаҡта онота. Аҙаҡ үлеп китә. Һәм ни хикмәт: теге донъяла ғәмәлдәрҙе үлсәгәндә бәләкәй генә төймә ярҙамында изгелек яғы өҫкә ҡалҡа. Донъялыҡтағы изге эштәребеҙ – мөғжизәле төймә кеүек: тотоп йә үлсәп ҡарап булмай, әммә ауыр тарта.\nБаҫмабыҙҙың июнь һаны тышлығын йәйҙең үҙе кеүек матур, яғымлы гүзәл – Ханты-Манси автономиялы округының Сорғот районы Түбәнге Сартым ҡасабаһында йәшәүсе Әҙилә Аллаярова һүрәте биҙәй. Йөрәгендә туған теленә, халҡына оло һөйөү йөрөтөүсе йәш милләттәшебеҙ менән «Ханты-Мансиҙың башҡорт һылыуҡайы» тигән мәҡәләлә Гөлнур Ишбулатова таныштыра.\nБәләкәй саҡта ул кешелеккә изгелек таратыу хыялы менән яна. Ошо нурлы уйы Сибай медицина училищеһына алып килә. Хыялдарын ысын иткән шәфҡәт туташы Вәғиҙә Солтанғолова хаҡында Айзилә Шәрәфетдинованың «Ҡыпсаҡ ҡыҙы Вәғиҙә» тигән яҙмаһында уҡырһығыҙ.\n«Әсәйем бәхетле йондоҙ аҫтында тыуған. Яманһыу иҫтәлектәр генә ҡалған аслыҡты еңеп сыға, ете йәшлек сағында эйәрһеҙ атта ла елдәй елдерә. Институтҡа ла тәү барыуҙа уҡ инеп китә», – тип яҙа әсәһе Ғәлимә Мөхәмәтхәбиб ҡыҙы Әхмәтова хаҡында Зөһрә Һәйетҡолова. Журналды йәмләгән был мәҡәлә «Бәхетле ҡатын» тигән исем аҫтында донъя күрә.\n«Өҙөлмәһен быуын сылбыры!» – Әбйәлил районында Урал аръяғы башҡорттарының «Ҡомартҡы» этник-мәҙәни республика йәштәр форумы хаҡындағы фотоһүрәтләмә шулай тип атала. Халҡыбыҙҙың булмышын, милли үҙенсәлеген сағылдырған ҙур ваҡиға хаҡындағы яҙма авторы – Гөлназ Ҡотоева.\nБашҡортостандың халыҡ шағиры Тамара Ғәниева июндә үҙенең етенсе тиҫтәһен түңәрәкләй, һиммәтле мәленә аяҡ баҫа. Уның был һанда донъя күргән «Төңөлмәгән әле күңелдәрем офоҡтарҙан өмөт һөҙөүҙән...» тигән шиғри шәлкеме уҡыусыларҙың һыуһынын ҡандырыр, им булыр көскә эйә.\nМәүлиҙә Әхмәтйәнованың «Һүтелделәр, апай, толомдарың» хикәйәһе йөрәктәрҙең иң нескә ҡылына ҡағылып, тетрәндерер, һәммәбеҙҙе оҙаҡ уйланып йөрөргә мәжбүр итер.\nБаҫманың даими авторы Фәнирә Ғайсинаның «Мосолмандарҙа ата-әсәгә мөнәсәбәт» тигән яҙмаһы күңелдәргә динебеҙҙең аҫыл тәғлимәттәрен һалыуы менән әһәмиәтле.\nКемдәр улар Меңдәр, данлыҡлы был ырыуҙың килеп сығышы ниндәй, улар бөгөн ҡайҙа йәшәйҙәр? Тарих фәндәре кандидаты Әхәт Сәлихов шул турала бәйән итә.\n«Тормоштоң мәғәнәһе ниҙә? Моғайын, уға яуап та ябайҙыр. Ул – быуындар бәйләнешенең дауам итеүендә», – тип, уйҙары менән бүлешә Рәсүл Байгилдин «Хеҙмәт тәрбиәһе аша» тигән мәҡәләһендә. Унда автор афған һуғышы аша үткән, үҙ быуыны иңенә төшкән барлыҡ һынауҙарҙы лайыҡлы күтәргән һоҡланғыс замандашыбыҙ Азамат Вәлишиндың яҙмышын тасуирлай.\nДәһшәтле Бөйөк Ватан һуғышы башланыуға быйыл июндә 80 йыл тулды. Шул уңайҙан Ҡыйғы районынан Людмила Лоҡманованың яугир Зәйтүнә Мөхәмәтйәрова хаҡындағы «Әй буйынан яуға китте Зәйтүнә...» тигән мәҡәләһен тәҡдим итәбеҙ. Былтыр журналыбыҙ иғлан иткән «Һуғыш – ҡатын-ҡыҙ яҙмышында» публицистик яҙмалар конкурсында ул рус телле авторҙар араһында еңеүсе тип танылғайны.\nИюнь башында уҡ өлгөрөп, табынға ҡот биргән баҡса еләген кем яратмай икән? Тик уны үҫтереүҙең нескәлектәре лә етерлек. «Йыйҙым еләк, йыйҙым еләк...» һүрәтләмәһендә Лениза Йәғәфәрова еләк үҫтереү серҙәре менән уртаҡлаша.\n«Йорт – хужаның йөҙө» тип аталған яҙмала Гөлнур Ишбулатова талантлы сәнғәт әһелдәре Гөлбинә Сафуанова менән Марат Яҡуповтың зауыҡ менән ҡоролған сынъяһауҙай донъяһы хаҡында һөйләй.\n«Йөҙөнән йылмайыу китмәгән, бер һүҙе менән кешенең күңелен яулаусы гүзәл заттарҙан ул», – тип һүрәтләй Гөлшат Ҡунафина Мәжит Ғафури исемендәге башҡорт драма театры актрисаһы Миңзәлә Хәйруллинаны «Ихласлыҡтыр уның асылы» тигән мәҡәләлә. Халыҡ һөйөүен яулаған артистканың бешергән аш-һыуы ла телде йоторлоҡ. Ул үҙе яратып әҙерләгән ризыҡтарҙың рецептарын ихлас бүлешә.\nЖурнал тышындағы милли биҙәүес һүрәттәре күҙегеҙҙе ҡыуандырыр, йәнегеҙгә ял бирер. Уларҙы яһаусы Рәйхана Көлмөхәмәтова-Бикйәнованың ижады илһөйәрлеге менән йәлеп итә, сағыу матурлығы менән арбай.\nЕләкле, сәскәле йәйҙәр йәме күңелдәргә күсһен, ҡәҙерле уҡыусыларыбыҙ! Һәр миҙгелдә лә «Башҡортостан ҡыҙы» менән ҡалығыҙ!


“Башҡортостан” гәзитенең 23 июль һанына күҙәтеү\nБөгөнгө һандың 1-2-се биттәрендә республика етәксеһе Радий Хәбировтың төньяҡ-көнбайыш төбәккә – Ағиҙел ҡалаһына, Яңауыл һәм Краснокама райондарына эш сәфәре яҡтыртылған. Ошонда уҡ Баймаҡ районында уҙған йәштәрҙең “Аҫылташ” башҡорт мәҙәниәте форумы тураһында ентекләп һөйләнелгән.\n3-сө биттә иғтибар үҙәгендә – Дәүләкән районы. Бында төбәктең энергетиктары, табиптары, ауыл хужалығы эшсәндәре эшмәкәрлеге һүрәтләнгән.\n4-се биттә Халыҡ-ара иҡтисад форумы айҡанлы тыуған журналист фекерҙәре бирелгән.\n5-се биттә көнүҙәк мәсьәлә – хеҙмәт миграцияһы темаһы күтәрелгән.\n6-сы биттә – “Сәләмәт булайыҡ!” махсус бите. Төп урын ҡатын-ҡыҙ һаулығын һаҡлау мәсьәләләренә бирелгән. Шулай уҡ сей ризыҡтың файҙаһы бармы-юҡмы икәнлеге, нисек дөрөҫ хәрәкәтләнеү хаҡындағы яҙмалар урын алған.\n7-се бит төрлө йөкмәткеле мәҡәләләрҙән тупланған – Дәүләкән, Йылайыр яҡтарынан килгән хәбәрҙәр баҫылған.\n8-се биттә мең ырыуы вәкилдәре ҡоронан репортаж бирелгән, һәләтле ҡыҙ тураһындағы яҙма донъя күргән.


Ҡасан өйләнәһең инде?\n25 Апрель 2020, 21:00\nАуыл хужалығы техникумын тартып-һуҙып тамамлаған Ильяс диплом алған көндә бер һылыуҡайҙы ла эйәртеп ҡайтты. Өйләнергә теләүе икән. Буласаҡ килендең ҡайҙа эшләүе, кем булыуы, атай-әсәһе менән ҡыҙыҡһынғас, әсәһе кеше аулаҡта улына былай тине.- Балам, үҙең һымаҡ уҡыған, дипломлы ла кешене ҡара. Мин һине тәк зерәгә биш йыл буйы уҡытманым. Һатыусы ғына булып эшләй бит. Икенсенән, әле һиңә өйләнергә иртәрәк, 25 кенә йәш бит!Улының:- Әсәй, уҡыр әле, уға әле 18 генә йәш, - тип әйтеүен ишетергә лә теләмәне Әлфиә ханым.- Ауыҙыңды ла асма! Ҡайҙан тапҡанһың, шунда илтеп ҡуй! Әле һаҡалың билеңә етеп бармай. Үҙеңә тиң берәй уҡымышлыһы осрар әле.Егет әсәһенең холҡон яҡшы белгәнлектән, башҡаса һүҙ ҡатманы. Шулай итеп, ҙур өмөттәр менән алып ҡайтҡан һылыуҡай менән бергә була алманы.Унан һуң бер нисә йыл үтте. Ильяс күрше райондағы хужалыҡта агроном булып эш башланы. Көндәрҙең береһендә әсәһенә ул өйләнергә теләге барлығын белдерҙе. Был һүҙҙе ишетеү менән әсә кеше тағы ла тәфсирләп һораша башланы:- Һөнәре кем?- Башланғыс кластар уҡытыусыһы.- Уныһы бигерәк һәйбәт. Бына, исмаһам, үҙеңә тиң кеше. Исмаһам, кеше һораһа ла, киленем уҡытыусы тип ғорурланып яуап бирермен. - Был һүҙҙәрҙе әйткәндә әсә кешенең күҙҙәре осҡонланып китте.- Ата-әсәһе ҡайҙа эшләй?- Ата-әсәһе юҡ шул. Етем үҫкән, апайҙарында.Әле генә ҡыуанысы йөҙөнә сыҡҡан әсәнең төҫө ҡасты, йөҙө йәмрәйҙе, асыуланыуҙан ирендәре һалынып төштө.- Етем тип әйтәһеңме? - тип ҡабатлап һораны ул. - Ни эшләп һин гел шундай әҙәмдәрҙе табаһың ул? Йә белемһеҙ, томана, йә етем. Уға өйләнәм тип ауыҙыңды ла асма. Етем менән нисек толланғанымды үҙем генә беләм. Атайыңа сығып, ғүмер буйы бәхет остоғо күрмәнем. Бөтәһен дә үҙебеҙгә булдырырға тура килде. Бынау ваҡытта етем быҙау менән нисек донъя ҡорорға әйтәһең? Өйөн дә һалырға кәрәк. Ите, майы ла кәрәк тигәндәй. Шундай ваҡыттар ҡайныңдар ярҙам итһә, насар булырмы! Юҡ, юҡ! Башыңа ла алма! Башҡа берәүҙе табырһың әле! Донъя тулы ҡыҙҙар. Үҙеңә тиңе берәй ерҙә көтөп йөрөр әле...- Һуң, әсәй... - Был юлы ла Ильястың ниәте килеп сыҡманы.Бынан һуң тағы дүрт-биш йыл үтте. Ильяс һәйбәт кенә эшләп йөрөнө. Хужалыҡта аҡсаһын да ваҡытын да биреп торғас, хеҙмәт хаҡын йыйнаштырып, яңғыҙы өй бөтөрҙө. Көндәрҙең береһендә ул тағы әсәһенә кәләш алырға ниәтен белдерҙе. Әлфиә ханым тағы ла элекке кеүек һорауҙарын яуҙырҙы. Был юлы улы Сәлимә исемле һылыу менән дуҫлашып йөрөүен әйтте. Һораша торғас, буласаҡ килен Әлфиә ханымдың класташының ҡыҙы булыуы асыҡланды. Быны ишеткәс, әсәй кешенең сәстәре үрә торҙо.- Шуның ҡыҙы була тиһең инде! Ҡайҙан шул албаҫтының балаһы һинең юлыңа килеп осраны ул? Шуларҙың нәҫелен ғүмер буйы яратманым, яратмаясаҡмын да. Хәҙер һин шуның бисураһына өйләнеп, әҙер өйгә алып ҡайтырға уйлаһыңмы? - Әсәй кеше ярһып китеп, йоҙроғон төйнәне:- Бына уларға өй! Бына уларға кейәү! Ошоно еҫкәһендәр!- Һин, әсәй, бигерәк! Бер кем дә оҡшамай һиңә. - Улының былай тип әйтеүенә бигерәк тә ярһып китте әсә.- Ҡара әле нимә тигән була! Һиңә кәңәште мин бирмәй кем бирһен! Ярай, ярай, бар, ал шуны. Түлкә бында ике аяғының береһен баҫмаһын. Бәхиллегем юҡ.Әлфиә ханым бер аҙ йомшарғандай булды, унан күҙ йәштәрен һөртөп алды:- Шунан башҡа кәләш таба алмаҫмын тиһеңме! Әҙер донъяға йүгереп килергә әҙерҙәр күп булыр ул. Уларға һинең үҙең түгел, ә өйөң кәрәк. Йә, йәшең үтеп барһа бер хәл. Әле һиңә утыҙ биш кенә бит әле.Был юлы ла Ильястын ниәте килеп сыҡманы.Унан һуң теүәл биш йыл үтте. Ейән-ейәнсәрҙәр һөйөргә хыялланған Әлфиә ханым көндәрҙең береһендә улына былай тине:- Балам, ҡасан өйләнәһең инде, ғүмерең үтеп бара бит. Тиҫтерҙәрең ғаиләле, балалы булып бөттө. Бер генә һин һаман яңғыҙ. Балалы булһа ла, кәләш ал...\nАуыл хужалығы техникумын тартып-һуҙып тамамлаған Ильяс диплом алған көндә бер һылыуҡайҙы ла эйәртеп ҡайтты. Өйләнергә теләүе икән. Буласаҡ килендең ҡайҙа эшләүе, кем булыуы, атай-әсәһе менән ҡыҙыҡһынғас, әсәһе кеше аулаҡта улына былай тине.\n- Балам, үҙең һымаҡ уҡыған, дипломлы ла кешене ҡара. Мин һине тәк зерәгә биш йыл буйы уҡытманым. Һатыусы ғына булып эшләй бит. Икенсенән, әле һиңә өйләнергә иртәрәк, 25 кенә йәш бит!\n- Әсәй, уҡыр әле, уға әле 18 генә йәш, - тип әйтеүен ишетергә лә теләмәне Әлфиә ханым.\n- Ауыҙыңды ла асма! Ҡайҙан тапҡанһың, шунда илтеп ҡуй! Әле һаҡалың билеңә етеп бармай. Үҙеңә тиң берәй уҡымышлыһы осрар әле.\nЕгет әсәһенең холҡон яҡшы белгәнлектән, башҡаса һүҙ ҡатманы. Шулай итеп, ҙур өмөттәр менән алып ҡайтҡан һылыуҡай менән бергә була алманы.\nУнан һуң бер нисә йыл үтте. Ильяс күрше райондағы хужалыҡта агроном булып эш башланы. Көндәрҙең береһендә әсәһенә ул өйләнергә теләге барлығын белдерҙе. Был һүҙҙе ишетеү менән әсә кеше тағы ла тәфсирләп һораша башланы:\n- Һөнәре кем?\n- Башланғыс кластар уҡытыусыһы.\n- Уныһы бигерәк һәйбәт. Бына, исмаһам, үҙеңә тиң кеше. Исмаһам, кеше һораһа ла, киленем уҡытыусы тип ғорурланып яуап бирермен. - Был һүҙҙәрҙе әйткәндә әсә кешенең күҙҙәре осҡонланып китте.\n- Ата-әсәһе ҡайҙа эшләй?\n- Ата-әсәһе юҡ шул. Етем үҫкән, апайҙарында.\nӘле генә ҡыуанысы йөҙөнә сыҡҡан әсәнең төҫө ҡасты, йөҙө йәмрәйҙе, асыуланыуҙан ирендәре һалынып төштө.\n- Етем тип әйтәһеңме? - тип ҡабатлап һораны ул. - Ни эшләп һин гел шундай әҙәмдәрҙе табаһың ул? Йә белемһеҙ, томана, йә етем. Уға өйләнәм тип ауыҙыңды ла асма. Етем менән нисек толланғанымды үҙем генә беләм. Атайыңа сығып, ғүмер буйы бәхет остоғо күрмәнем. Бөтәһен дә үҙебеҙгә булдырырға тура килде. Бынау ваҡытта етем быҙау менән нисек донъя ҡорорға әйтәһең? Өйөн дә һалырға кәрәк. Ите, майы ла кәрәк тигәндәй. Шундай ваҡыттар ҡайныңдар ярҙам итһә, насар булырмы! Юҡ, юҡ! Башыңа ла алма! Башҡа берәүҙе табырһың әле! Донъя тулы ҡыҙҙар. Үҙеңә тиңе берәй ерҙә көтөп йөрөр әле...\n- Һуң, әсәй... - Был юлы ла Ильястың ниәте килеп сыҡманы.\nБынан һуң тағы дүрт-биш йыл үтте. Ильяс һәйбәт кенә эшләп йөрөнө. Хужалыҡта аҡсаһын да ваҡытын да биреп торғас, хеҙмәт хаҡын йыйнаштырып, яңғыҙы өй бөтөрҙө. Көндәрҙең береһендә ул тағы әсәһенә кәләш алырға ниәтен белдерҙе. Әлфиә ханым тағы ла элекке кеүек һорауҙарын яуҙырҙы. Был юлы улы Сәлимә исемле һылыу менән дуҫлашып йөрөүен әйтте. Һораша торғас, буласаҡ килен Әлфиә ханымдың класташының ҡыҙы булыуы асыҡланды. Быны ишеткәс, әсәй кешенең сәстәре үрә торҙо.\n- Шуның ҡыҙы була тиһең инде! Ҡайҙан шул албаҫтының балаһы һинең юлыңа килеп осраны ул? Шуларҙың нәҫелен ғүмер буйы яратманым, яратмаясаҡмын да. Хәҙер һин шуның бисураһына өйләнеп, әҙер өйгә алып ҡайтырға уйлаһыңмы? - Әсәй кеше ярһып китеп, йоҙроғон төйнәне:\n- Бына уларға өй! Бына уларға кейәү! Ошоно еҫкәһендәр!\n- Һин, әсәй, бигерәк! Бер кем дә оҡшамай һиңә. - Улының былай тип әйтеүенә бигерәк тә ярһып китте әсә.\n- Ҡара әле нимә тигән була! Һиңә кәңәште мин бирмәй кем бирһен! Ярай, ярай, бар, ал шуны. Түлкә бында ике аяғының береһен баҫмаһын. Бәхиллегем юҡ.\nӘлфиә ханым бер аҙ йомшарғандай булды, унан күҙ йәштәрен һөртөп алды:\n- Шунан башҡа кәләш таба алмаҫмын тиһеңме! Әҙер донъяға йүгереп килергә әҙерҙәр күп булыр ул. Уларға һинең үҙең түгел, ә өйөң кәрәк. Йә, йәшең үтеп барһа бер хәл. Әле һиңә утыҙ биш кенә бит әле.\nБыл юлы ла Ильястын ниәте килеп сыҡманы.\nУнан һуң теүәл биш йыл үтте. Ейән-ейәнсәрҙәр һөйөргә хыялланған Әлфиә ханым көндәрҙең береһендә улына былай тине:\n- Балам, ҡасан өйләнәһең инде, ғүмерең үтеп бара бит. Тиҫтерҙәрең ғаиләле, балалы булып бөттө. Бер генә һин һаман яңғыҙ. Балалы булһа ла, кәләш ал...


Инфоурок / Другое / Другие методич. материалы / Научно - практическая работа "Башҡорт халыҡ йырҙарында ҡатын - ҡыҙ яҙмышы"\n«Башҡорт халыҡ йырҙарында ҡатын – ҡыҙҙар образы»\nБашҡарҙы:11а класы уҡыусыһы\nа) башҡорт халыҡ йырҙарын классификациялау;\nб) башҡорт халыҡ йырҙарында ҡатын – ҡыҙҙарҙың әсе яҙмышын һүрәтләү саралары;\nв) халыҡ ижады ынйыларының тарихилығы\nТикшеренеү эшенең темаһы - “Башҡорт халыҡ йырҙарында ҡатын-ҡыҙҙар яҙмышы”.\nТикшеренеү маҡсаты : башҡорт халыҡ йырҙарының идеяһын, асылын, фәлсәфәһен тулы мәғәнәһендә асыу, халыҡ йырҙарында ҡатын-ҡыҙҙар яҙмышы темаһын киңерәк өйрәнеү.\nТикшеренеү объекты : башҡорт халыҡ йырҙары.\nТикшеренеү эшендә түбәндәге мәсьәләләр ҡуйылды:\nБашҡорт халыҡ йырҙарының тарихына арналған ғилми хеҙмәттәрҙе өйрәнеү;\nЛирик йырҙар төркөмөнә ҡараған ҡатын-ҡыҙҙарҙың әсе яҙмышы һүрәтләнгән йырҙарҙы тикшереү, уларҙың төп темаһын билдәләү.\nФәнни – тикшеренеү эшенең проекты өҫтөндә эш этаптары:\nТикшеренеү эшенең темаһын билдәләү. Мәсьәлә ҡуйыу.\nЭштең төп йүнәлешен һайлау.\nЭш планы төҙөү. Анкета үткәреү. Беренсе һөҙөмтәләрҙе тикшереү.\nМәғлүмәт йыйыу (кәрәкле әҙәбиәт уҡыу, төрлө сығанаҡтар менән танышыу).\nТикшереү эшен презентациалау һәм яҡлау.\nЙыр – башҡорт халыҡ ижадының иң киң таралған жанрҙарының береһе. Халҡыбыҙҙың йыр мираҫы - быуаттар буйы һаҡланып килгән музыкаль-поэтик хазина ул.\nЙырҙарҙа беҙ тарихта булып үткән иң мөһим, иң күренекле ваҡиғаларҙың йылъяҙмаһын, тормош-көнкүрешенең, йолаларының төрлө яҡлап сағылышын, эстетик һәм фәлсәфәүи ҡараштарының кәүҙәләнешен күрәбеҙ йәки күҙ алдына килтерәбеҙ. Йыр менән халыҡ үҙенең Тыуған илен, батырҙарын данлай, ҡыуанысын, ҡайғы-хәсрәтен уртаҡлаша, мөхәббәтен аңлата. Шуның өсөн дә йыр үҙенең тормоштағы функцияһы, йәшәү формаһы менән халыҡтың көндәлек тормошона, уның уй-кисерештәренә иң яҡын торған ижад төрө һанала.\nЙыр һәр кемдең үҙе менән йәшәй, тиҙәр. Ысынлап та, уны шатланған саҡта ла, моңланған ваҡытта ла, бер һүҙ менән әйткәндә, теләгән ваҡытта, теләгән ерҙә йырларға, йә булмаһа, һис юғында көйләргә мөмкин. Ул борон-борондан халҡыбыҙҙың ышаныслы юлдашы булған. Уның өсөн алыҫ аралар ҙа, сиктәр ҙә, кәртәләр ҙә юҡ, тип уйлайым, сөнки ул быуаттар аша атлап, беҙҙең көндәргә, ҡайһы бер варианттарын иҫәпкә алмағанда, үҙгәрмәйенсә, нисек бар, шулай килеп еткән. Уларҙың күбеһе әле лә сәхнә түрендә, йәғни яратҡан йырсыларыбыҙҙың репертуарынан төшмәй, тимәк, халҡыбыҙҙың күңеленән китмәй.\nЙыр кешене йәшәүгә, көрәшкә, хеҙмәткә рухландыра, тиҙәр. Элек-электән йыр менән батырҙарҙы яуға оҙатҡандар, йыр менән ҡаршы алғандар. Туйҙа, һәр төрлө байрамдарҙа, хеҙмәттә иң беренсе булып йыр яңғыраған. Халыҡ йырҙарын яратып башҡарыусы булараҡ, мин был фекер менән тулыһынса килешәм.\nЙырҙарыбыҙҙа халҡыбыҙҙың данлы тарихы, тормош-көнкүреше , йолалары , донъяға ҡарашы, социаль тигеҙһеҙлеккә булған мөнәсәбәте, һөйөнөсө, көйөнөсө, зары-һағышы киң сағылған. Шуға күрә халыҡ йырҙары тематик яҡтан да, жанр йәһәтенән дә күп төрлө һәм күп яҡлы. Стиль үҙенсәлектәренә, башҡарыу формаһына ҡарап, белгестәр йырҙарҙы ике төргә – оҙон һәм ҡыҫҡа йырҙарға йәғни көйҙәргә бүлһәләр, йөкмәткеһе буйынса улар бик күп тематик һәм лирик төркөмдәргә айырылалар. Мәҫәлән, оҙон көйлө боронғо халыҡ йырҙары тарихи, тормош-көнкүреш, мөхәббәт йырҙарына бүленә. Уларҙың һәр төркөмө тағы ла вағыраҡ төркөмсәләргә бүлеп ҡарала.\nМәғлүм булыуынса, ҡатын-ҡыҙҙар яҙмышы тураһындағы йырҙар лирик йырҙар төркөмөнә ҡарай. Лирик йырҙар, үҙ сиратында, бер нисә темалы төркөмгә бүленә:\n・\tТормош-көнкүреш йырҙары;\n・\tМөхәббәт йырҙары;\n・\tҠатын-ҡыҙҙар яҙмышы хаҡындағы йырҙар;\n・\tШаян йырҙар;\n・\tТөрлө йыр-робағиҙар.\nҠатын-ҡыҙҙар яҙмышы тураһындағы йырҙар шулар араһында ярайһы ҙур ғына урын алып тора. Ҡайһы бер фольклорсылар был йырҙарҙы мөхәббәт йырҙары төркөмөнә индерергә тырыша. Дөрөҫ, һөйөү йырҙарының үҙәгендә, башлыса, гүзәл зат, матур ҡатын, һылыу ҡыҙ образы алына. Хатта теге йәки был образдарҙың исеме ҡайһы бер башҡорт халыҡ йырҙарының исеменә күсерелгән. Әйтәйек, “Сәлимәкәй”, “Мәҙинәкәй”, “Күсбикә” исемле йырҙар төп образдар исемен алған. Был образдар, ғәҙәттә, үҙе хәрәкәтһеҙ ҡалған кеүек ҡабул ителә, уға ҡарата икенсе шәхестең, йәғни яратҡан егеттең уй- кисерештәре тасуир ителә. Егеттең кисерештәре аша ҡыҙҙың буй-һыны, зифалығы, гүзәллеге, сафлығы, матурлығы күҙ алдына баҫтырыла. Миҫалға "Күсбикә" йырынан юлдар килтерәм:\n"Уйташҡай ҙа менән Ирәмәлгә\nАт уйнатып менгән дә бармы икән?\nБерәй һылыу тағы ла бармы икән?.."\nМөхәббәт йырҙарында, нигеҙҙә, ике ғашиҡ йәндең осрашыуға ашҡыныуы, шул мәлдәрҙе түҙемһеҙлек менән көтөүҙәре, бер-береһе өсөн йән атыуҙары, бергә булыу, бер күреү өсөн үлергә әҙер булыуҙары сағылыш таба.\nҠатын-ҡыҙҙар яҙмышы тураһындағы йырҙарҙың иһә, минең уйлауымса, асылы ла, мәғәнәһе лә, йөкмәткеһе лә икенсерәк. Бындай типтағы йырҙарҙың ерлеге боронғо патриархаль-феодаль мөнәсәбәттәргә ҡайтып ҡала. Уларҙың ҙур ғына өлөшө боронғо йолалар буйынса һөйгәненән айырып, малға һатып ебәрелгән ҡыҙҙарҙың фажиғәле яҙмышын тасуир итә. Миҫалға “Таштуғай”, ”Зөлхизә”, ”Зәлифәкәй” йәки "Мәҙинә” йырҙарынан өҙөк килтерергә була.\n"Зөлхизә"лә йырҙың тарихын уҡымаһаң да, ҡыҙҙың йәш көйөнсә ҙур ҡалымға йәки аҡсаға һатылғанлығын аңларға була, сөнки унда һәр тыңлаусыны һағышҡа һалырлыҡ шундай һүҙҙәр бар:\n"...Мендәркәйен һәрмәп, кем, Зөлхизә, һыйпап ҡарай,\nҠарт уянмай микән тип, кем ҡыҙ бала".\nЙырҙың икенсе вариантындағы һүҙҙәр ҙә тетрәндергес:\n"...Ҡанлы йәштәр түгеп тә бер ҡыҙ илай, Зөлхизә,\nКөләс ғүмерем үтә тип ут булып..."\n"Таштуғай"ҙа ла бәхетһеҙ ҡатын-ҡыҙ яҙмышы сағыла.\n"...Таштуғай ҙа һыуының ҡамышын\nҠурай ғына итеп тартайым.\nҠоштар ғына осоп етмәҫ ергә\nБиргән икән мине атайым..."\n"...Ыласындар оса, ай, һауала,\nҺандуғастар ҡуна талдарға.\nЯҙмыш һата икән малдарға..."\n"Зәлифәкәй"ҙә лә шундай аяныслы юлдар бар:\n"...Зәлифәкәй һылыу һыуға бара,\nҺыу һибәйем тиеп талдарға.\nЗәлифәкәй, бахыр, көн-төн илай,\nҮҙ ағаһы һатҡас малдарға..."\nБыл йырҙың легендаһы менән ҡыҫҡаса таныштырмаҡсымын:\nГөлзәйнәб исемле бик матур ҡатын булған. Тормош иптәше Бикмөхәмәт менән күсеп киткән яҡындарын күрергә тип, 1860 йылдарҙа Үҙән буйына (Һарытау губернаһы) килә. Шунда ҡатынға Хисам тигәндең күҙе төшә, уны ҡулына төшөрөргә уйлап Гөлзәйнәбтең ирен, йәғни Бикмөхәмәтте үлтерә, ләкин ҡатын уға кейәүгә бармай, ҡәйнеше Әбделкәримгә йәш бисәлеккә бара. Гөлзәйнәбтең Әбделкәримдән Мәхиән, Зәлифә исемле балалары тыуа. Зәлифә үҙе матур булһа ла, бәхетһеҙ була. Уның ризалығына ҡарамай, Алламорат исемле егеткә бирмәксе булалар. Ҡыҙға күҙе төшөп йөрөгән Яҡуп исемле егет, Зәлифәнең үгәй ағайҙары ярҙамы менән ҡыҙға көсләп ҡушыла. Шулай ҙа уға өйләнмәй. Шул ваҡиғанан һуң Алламорат та ҡыҙҙы алмаҫ була.\nШунан Бикмөхәмәттең Бәкәтәрҙәге (Орск өйәҙе) Дәүләт исемле улы Зәлифәләргә килеп, Зәлифәне, Мәхиәнде, уларҙың әсәһе Гөлзәйнәбте алып ҡайтып китә. Китер алдынан Зәлифә бик моңло йыр йырлай. Шул көйгә үҙәндәр Зәлифәкәй көйө тип исем бирәләр. Зәлифәкәй киткәс, уны башта яратып йөрөп, ситтәргә бирергә теләмәй мыҫҡыл иткән Яҡуп шул көй менән ҡыҙға бағышлап, уның иҫтәлеге итеп, йыр сығартҡан.\nҒөмүмән, малға, аҡсаға һатыу - башҡорт халыҡ йырҙарында киң таралған мотив. Мал образы ҡатын-ҡыҙҙарҙың аяныслы яҙмышын тулыраҡ аңларға ярҙам итеүсе ҡөҙрәтле көс булып һынлана.\nБыларҙан тыш, тағы конкрет фажиғә, шәхси бәхетһеҙлек ерлегендә тыуған йырҙар йыш осрай. Бындай йырҙарҙа ла шул фажиғәгә бәйле булған бәхетһеҙ ҡатын-ҡыҙ яҙмышы тасуир ителә.\nҠатын-ҡыҙҙарҙың әсе яҙмышы хаҡындағы йырҙар араһында йәш ҡыҙҙарҙы кәрткә уйнап оттороу мотивы ла йыш ҡына осрай. Сәйер булһа ла, шуныһы иғтибарҙан ситтә ҡалмай: бындай йырҙарҙың төп геройы, ғәҙәттә, муллалар. Миҫалға "Мостафа мулла" (икенсе исеме "Зөлхәбирә"), "Хамсадиҡ мулла". Ике осраҡта ла ҡыҙҙар аталары тарафынан урыҫ кешеһенә кәрткә отторолған.\nШәхси фажиғә ерлегендә тыуған, үҙем яратып башҡарған һәм яратып тыңлаған йырҙарымдың береһе "Ашҡаҙар"ҙа йән әрнеткес шундай юлдар бар:\n"Йәнкәй-йәнәш китте, ай, һунарға,\nАшҡаҙарҡай буйы ла шәшкегә.\nШәшкеләргә китеп, вафат булды,\nБашҡынайым ҡалды ла йәш кенә.\nАтҡайҙарға менеп, теҙген тотҡас,\nМылтыҡҡайын бирҙем дә ҡулына.\nКүрә алмаҫтай булып, ҡарап китте,\nКиткән икән үлем дә юлына..."\nҠатын-ҡыҙҙарҙың аяуһыҙ яҙмышы тасуирланған киң билдәле "Ғилмияза" йырын да миҫалға килтермәксемен:\n"Йәштән генә менгән туры атымдай,\nЯлбыр яллы аттар юҡ икән.\nҠайғыларым тарҡап һөйләшергә,\nТелем аңлар кеше юҡ икән.\nУрал тауы буйлап, көн битләп.\nАяҡтарым талһа, имгәкләп."\nБелеүебеҙсә, башҡорт халыҡ йырҙарының бөтәһенең дә тиерлек тарихы бар. Улар, билдәле булыуынса, башҡорт халыҡ ижадының "Риүәйәттәр һәм легендалар" томында урынлашҡан. Ҡатын-ҡыҙҙар яҙмышы тураһында риүәйәттәр "Тормош-көнкүреш легендалары" тигән төркөмгә инә. Уларҙа ла йырҙарҙа кеүек халыҡтың элекке көнкүреше, тормошта осрай торған төрлө хәлдәр, этнографик үҙенсәлектәр сағыла. Шулай уҡ феодаль-патриархаль тәртип хөкөм иткән шарттарҙа килеп тыуған ижтимағи, ғаилә һәм йәмғиәт араһындағы мөнәсәбәттәр сағылыш тапҡан.\n"Ғилмияза" йырының тарихы иһә түбәндәгесә:\nЕте-һигеҙ йәшендә генә үҙ йәйләүенән юғалған башҡорт ҡыҙын урыҫтар табып алып аҫраған. Сит яҡтарҙа тыуған төйәген, халҡын, туғандарын, телен, моңон һағынып, зар-интизар булған был бала үҫә килә йыр сығара. Был йырҙы ишетеп ҡалған башҡорт уҙаманы ҡыҙҙың кем булыуын, ҡайҙан икәнен йыр һүҙҙәре аша танып ҡала. Бала ғына сағынан бөтөнләй сит милләт, ят мәҙәниәт араһында үҫһә лә үҙ телен, моңон онотмай, хатта улар араһында йәшеренеп булһа ла йырларға йөрьәт иткән ҡыҙға нисек һоҡланмаҫҡа һуң! Тап ошо моңо, йыры үҙен табырға ярҙам иткән бит.\nМиңә йыш ҡына мәктәп, ҡала мәҙәниәт һарайы сәхнәһенән башҡорт халыҡ йырҙары менән сығыш яһарға тура килә. Тамашасыла халыҡ йырҙарына ҡарата ҡыҙыҡһыныу барлығын тоям. Тиҫтерҙәрем араһында ла халыҡ йырын яратыусылар бар. Ғөмүмән, мин гел генә халыҡ йырын йырлап, көйләп йөрөйөм. Башҡорт йырҙарына һөйөүҙе миңә башҡорт теле уҡытыусылары һәм Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Фәриҙә Ҡобағошева уятты, тип икеләнмәйенсә әйтә алам. Ата-әсәйемдәрҙең дә роле баһалап бөткөһөҙ, әлбиттә.\nБашҡорт йырҙарының иң элек моңо арбай мине. Икенсенән, тарихилығы менән көслө улар.\nҠатын-ҡыҙҙарҙың аяныслы яҙмышы тураһында йырҙарҙың һәр береһе - тотош драма. Уларҙа интегеү ҙә, һыҙланыу ҙа, ҡайғы-һағыш та бар. Ә кешенең күңел кисерештәрен иһә, бигерәк тә, ҡайғыһын, зарын тик моң аша биреп була.\nҺүҙемде йомғаҡлап, шуны әйтергә теләйем: башҡорт халыҡ йырҙары араһында ҡатын-ҡыҙҙар яҙмышы тураһындағы йырҙар ҙур урын алып тора. Уларҙың әһәмиәте нимәлә һуң? Уларҙан ниндәй тәрбиәүи мәғәнә табырға була?\nМинеңсә, был төркөмгә ҡараған йырҙар ҙа, үрҙә әйтеп китеүемсә, тарихи, тормош-көнкүреш йырҙары кеүек, халҡыбыҙҙың быуаттарға һуҙылған тормош тәжрибәһен, донъяға ҡарашын һәм мөнәсәбәтен шаҡтай тулы сағылдыра. Ҡатын-ҡыҙҙар яҙмышы тураһындағы йырҙарҙа ҡатын-ҡыҙҙарҙың тормошҡа тәрән мөхәббәте, йәшәүгә һәләте сағыла. Тормош ауырлығын бергәләп күтәрешеүгә, дуҫлыҡҡа, татыулыҡҡа саҡырыусы мотивтар ҙа юҡ түгел. Үткән ғүмерен һағынып иҫкә алған, киләсәге тураһында хыялланған, тормошоноң яҡшырасағы тураһында өмөтөн белдергән йырҙар һағышлы-зарлы йырҙарҙан да фәһем алырға була.\nШуға күрә йырҙарыбыҙға сикһеҙ иғтибарлы булырға саҡырам тиҫтерҙәремде. Киләсәгәбеҙгә тағы ла байыраҡ рухи хазина, байлыҡ туплайыҡ. Халыҡ йырҙарын йырлайыҡ, таратайыҡ, уларҙың тарихын, легендаларын беләйек, өйрәнәйек.\nБилдәле ғалим М.Лоссиевский бер хеҙмәтендә былай тип яҙған:\n"Башҡорттарҙа атай-олатайҙарынан ҡалған йола буйынса һәр кем батырҙар һәм уларға бәйле ваҡиғалар тураһында хикәйәләрҙе, йырҙарҙы мотлаҡ белергә тейеш". Ниндәй фәһемле һүҙҙәр әйткән ул: тарихты һәм йырҙарҙы!\nБашҡорт халыҡ ижады. Йырҙар.- Өфө,” Китап”, 1995.\nБашҡорт халыҡ йырҙары, йыр - риүәйәттәре. -Өфө, “ Китап”, 1997.\nБуранғолов М.Ғ. Сәсән аманаты.- Өфө, "Китап", 1995.\nБураҡаев И.Д., Бураҡаева М.С., Юлмөхәмәтов М.Б. Башҡорт мәҙәниәте. Тормош һабаҡтары.- Өфө, "Китап", 2001.\n"Ватандаш" журналы, 2011.-№ 1.\nҒалин С.Ә. Башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижады.- Өфө, "Китап", 2009.\nКирәев Ә.Н. Башҡорт халыҡ ижады.-Өфө, БДУ нәшриәте, 1981.\nПсәнчин В.Ш. Һүҙ тылсымы.- Өфө, "Китап", 1996.\nФәһемле фекерҙәр донъяһында.-Өфө, Китап, 2003.\nШәкүров Р.З. Сыңрау торналар иле.- Өфө, "Китап", 1996.\nБыл тема өҫтөндә эшләү барышында мин класташтарыма түбәндәге анкета тәҡдим иттем:\nҠатын-ҡыҙҙар яҙмышы тураһындағы башҡорт халыҡ йырҙарын беләһегеҙме?\nХалыҡ йырҙары бөгөнгө йәштәрҙе нимәһе менән йәлеп итә?\nБашҡорт халыҡ йырҙарының әһәмиәте нимәлә?\nАнкеталарҙы уҡып сыҡҡандан һуң (бөтәһе 15 уҡыусы ҡатнашты) шундай һығымта яһарға мөмкин: беренсе һорауға 100 % уҡыусы ыңғай яуап бирҙе; икенсе һорауға 75% бала – үҙенсәлекле моңо , 25% - тарихилығы йәлеп итә, тип яуапланы. Өсөнсө һорауға 80% бала – халыҡ ижадын өйрәнеү, тиһә, 15% -рухи хазина туплау, 5% иһә яуап бирергә ҡыйынһынам, тип билдәләне.\nНомер материала: ДВ-205985


3 сентябрь ихтилалы — Башҡорт Википедияһы\n3 сентябрь ихтилалы\n3 сентябрь 1843\n1843 йылдың 3 сентябрендәге ихтилал\n1843 йылдың 3 сентябрендә Синтагма майҙаны\n1843 йылдың 3 сентябрендәге ихтилал — Афиналағы хакимлыҡ итеүсе король Оттон Баварлының абсолютизмына ҡаршы грек армияһының киң халыҡ ҡатламдары яҡлаған ихтилалы. Грек милли-азатлыҡ революцияһы ветерандары етәкселегендәге баш күтәреүселәр Конституция күрһәтеүҙе һәм бавария хөкүмәтендә өҫтөнлөк биләгән чиновниктарҙың сығып йөрөп тикшереүҙәрен талап иткән. Грецияла яңы конституцион монархия осорона нигеҙ һалыусы революция уңышҡа өлгәшә.\nБойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш дәүерендә грек баш күтәреүселәре бер нисә либераль һәм прогрессив конституция ҡабул иткән, шулай уҡ хәрби ваҡытлы хөкүмәттәр һайлаған. 1832 йылда монархия урынлаштырған впаҡыттан һәм бавар принцы Оттон хакимлығы осоронан алып бөтә либераль институттар бөтөрөлә. Киләһе ун йыл эсендә Оттон һәм уның регенттары, бөтә тулылығындағы власты үҙ ҡулында туплап, ғосман иҙеүенән яңы ғына ҡотолған халыҡтың көслө ризаһыҙлығын тыуҙырған. Йәшәп килгән режимды, алдағы «Франкократия» һәм «Төрөккратия» баҫымына оҡшатып, гректар «Баварократия» тип атаған. Оттондың иң популяр булмаған ҡарарҙарының береһе — ул немец телен ҡулланыу даирәһен киңәйтеүе.\nГрек сәйәсмәндәре ваҡыты-ваҡыты менән халыҡты бындай хәлгә сик ҡуйырға ҡотортҡан, шулай уҡ барлыҡ бавар чиновниктарын Германияға ҡыуыуҙы һәм Грецияға Конституция биреүҙе талап иткән. Бер үк ваҡытта улар монархия институты барлығын шик аҫтына ҡуймай. Бынан тыш, улар монархҡа үҙҙәренең конституцияһын көсләп тағырға ынтылмай, конституцияны монарх үҙе биреүен теләй. Был талаптарҙы илдең барлыҡ сәйәси көстәре, бөтә грек сәйәси партиялары һәм шулай уҡ француз, урыҫ һәм инглиз партиялары бер тауыштан хуплай.\nЗаговор[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nКороль бер нисә тапҡыр был талаптарҙы ҡәнәғәтләндереүҙән баш тартҡан, шуға күрә радикаль даирәләр бергә эш итеү өсөн йәшерен һүҙ ҡуйышырға ҡарар иткән. Төп заговорсылар — Макрияннис, Иоаннис, Метаксас, Андреас, Андре Лутос, Константин Зографос, Михаил Сутсос һәм Ригас Паламидис. Улар ҡайһы бер чиновниктарҙы, улар араһында полковник Димитриос Каллергисты (ҡара: Калергис, Деметриос) — афина кавалерияһы командующийын, полковник Скарвелисты— афина пехотаһы командующийын һәм полковник Спиромилисты — хәрби академия етәксеһен үҙ яғына ауҙарған.\nШулай итеп, заговорсылар армияның шаҡтай ярҙамына таянырға иҫәп тотҡан. Уларҙың идеяһы шунан ғибәрәт: монархты «факт алдына» ҡуйыу мөмкинлеге булһын өсөн, бик оператив эшләргә кәрәк. Бола менән сығыш яһау 1844 йылдың 25 мартына — төрөк хакимлығына ҡаршы ихтилалдың бер йыллығын билдәләү көнөнә планлаштырылған була. Әммә планды сер итеп тотоу томошҡа ашмаған. Яннис Макрияннис, мәҫәлән, яңынан-яңы заговорсылар йәлеп итергә тырышып, заговор әҙерләнеүен белендергән. Иң ахырҙа, 1843 йылдың сентябрь башына сығыш яһарға ҡарар ителә.\nИхтилал[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n1843 йылдың 2 сентябренә ҡаршы төндә заговорсыларҙың исемдәре полицияға билдәле булған. Макрияннистың йортон даими күҙәтеү аҫтында тотҡандар. Шулай итеп, Каллергис башланғысты инициатива үҙ өҫтөнә алған, ул ашығыс рәүештә казармаларҙан хәрбиҙәрҙе саҡыртып алған һәм улар менән Король һарайына йүнәлгән, бер үк ваҡытта ул мәҙрәсә тотҡондарын азат итергә бойороҡ биргән. Афинала артиллерия менән командалыҡ иткән капитан Схинас ихтилалды баҫтырырға бойороҡ биргән, һөҙөмтәлә үҙе баш күтәреүселәргә ҡушылырға ҡарар иткән. Король һарайына килеп еткән хәрбиҙәр «Йәшәһен Конституция!» тип ҡысҡыра башлаған\nОттон оҙаҡҡа һуҙа алмаған, баш күтәреүселәрҙең талаптарын ҡабул иткән һәм 1844 йылдың мартына конституцияны тәҡдим иткән; Греция Дәүләт советы, түңкәрелешкә ынтылыш булырын көтөп, ғәмәлдә конституцияны төҙөп башлаған булған. Король Оттон Андреас Метаксасты илдең хөкүмәтен төҙөүҙе һәм етәкләүҙе тәҡдим иткән, шулай уҡ Милли йыйылыш саҡырыу вәкәләттәрен биргән һәм ул 1844 йылдың 10 ноябрендә Иҫке парламент бинаһында саҡырылған. Шул ваҡыттан бирле Король һарайы алдындағы майҙанды Конституция майҙаны тип атай башлағандар.\nГрек республикаһы дәүере башындағы Афина. 2016 йылдың 4 март көнөндә архивланған.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=3_сентябрь_ихтилалы&oldid=1061327 ҡабул ителгән


Республика халҡы Халыҡ-ара «рәхмәт» көнөн билдәләй // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nРеспублика халҡы Халыҡ-ара «рәхмәт» көнөн билдәләй\n12:55, 11 января 2017 Йәмғиәт\nӨФӨ, 2017 йыл, 11 ғинуар./«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/. 11 ғинуарҙа ер шары халҡы иң «әҙәпле» байрамдарҙың береһен – Халыҡ-ара «рәхмәт» көнөн билдәләй, тип хәбәр итә «Calend.ru». Беҙ барыбыҙ ҙа яҡшы ғәҙәттәрҙең мәғәнәһен, уның көндәлек тормошта кәрәклеген аңлайбыҙ, ләкин рәхмәттәрҙең күпселек өлөшөн мәғәнәһенә төшөнөп етмәй, былай ғына әйтәбеҙ. Әммә рәхмәт һүҙҙәре тылсымлы көскә эйә – уның ярҙамында кешеләр бер-береһенә шатлыҡ өләшә, хәстәрлек күрһәтә һәм яҡшы кәйеф бүләк итә – унһыҙ тормошобоҙ ярлы һәм шомло булыр ине. Күп кенә туристик белешмәләрҙә һәм туристарға ҡулланмаларҙа йыш ҡына «рәхмәт» һүҙе юҡҡа ғына яҙылмай. Сәйәхәткә барған ил телендә акцент менән әйтелгән был тылсымлы һүҙ ҙә хеҙмәтләндереү тиҙлеген, сифатын арттыра һәм тыныс, яҡшы ял ойошторорға ярҙам итә. Русса «спасибо» һүҙе 16 быуатта йыш әйтелгән «спаси Бог» һүҙбәйләнешенән алынған тип иҫәпләнә. Инглиз телендәге «Тhank you» тамырҙары шулай уҡ ябай рәхмәттән алыҫ тарих төпкөлөнә илтә. Русса «спасибо» ла, донъялағы бөтә телдәрҙә әйтелгән «рәхмәт» һүҙе лә бөтә халыҡтар мәҙәниәте өсөн мөһим мәғәнәгә эйә булғанын һәм хәҙер ҙә эйә булыуын һөйләй.\nБашҡортостан халҡы ла бөгөн ошо әҙәпле көндө билдәләй. Үткән көндәрҙә Туймазы районының Дуҫлыҡ ауылы китапханаһы «Тылсымлы һүҙҙәр» исемле әҙәпле һөйләшеү көнөн уҙғарҙы.\nЯҡшы ғәҙәттәрҙең мәғәнәһе, уларҙың көндәлек тормошта кәрәклеге хаҡында китапханала саҡырылған башланғыс синыф уҡыусылары менән һөйләштеләр. Балалар ҙур теләк менән йомаҡтар систе, «Һүҙкәйҙе әйтеп бөт» һәм «Тылсымлы ағас» уйындарында ҡатнашты, тылсымлы һүҙҙәр ҡуйып тормоштағы хәл-ваҡиғаларҙы тикшерҙе һәм был һүҙҙәр ярҙамында талаш-ыҙғыштарҙан, ғауғанан тайпылыу мөмкинлегенә инанды.\nСара аҙағында сәй эстеләр һәм бөтәһе бергә «Рәхмәт!» әйтте, тип хәбәр иттеләр Туймазы районы хакимиәтендә.\nТеги: байрамдар,иҫтәлекле даталар