§21. Рәүеш тураһында төшөнсә. Рәүеш төркөмсәләре\nРәүеш – эш-хәлдәрҙең, хәрәкәттең билдәһен белдереүсе, уларҙың нисек, ҡасан, ни рәүешле үтәлеүен аңлатҡан һүҙ төркөмө. Ғәҙәттә, ҡылым алдынан килә, ялғауҙар ҡабул итмәй. Рәүештәр һөйләм эсендә күберәк хәл булып килә.\nБашҡорт телендә рәүештәр төрлө мәғәнә аңлата. Аңлатҡан мәғәнәләренә ҡарап, улар түбәндәге төркөмдәргә бүленә:\n1. Төп рәүеш эш-хәлдең нисек, ни рәүешле үтәлеүен белдерә һәм нисек? ни рәүешле? һорауҙарына яуап була. Төп рəүештəр һан яғынан да, мəғəнəһе яғынан да башҡа рəүештəрҙəн ныҡ айырылып тора. Был төркөмгə түбəндəге рəүештəр ҡарай: аҙ, аҙ-маҙ, арҡыры, артабан, əкрен, йəһəт, кинəт, ҡапыл, йəйəү, йөҙтүбəн һ.б.\n2. Оҡшатыу рəүештəре. Был төркөмгə ингəн рəүештəр эш-хəлдең башҡарылыу процесын, эш-хəрəкəттең билдəһен ни ҙə булһа икенсе бер процесс, предмет менəн сағыштырып ҡарауҙы, оҡшатыуҙы белдерə, нисек? һорауына яуап була. Мəҫəлəн, ат башындай, батырҙарса, көскə, минеңсə, гөлдəй, беҙҙеңсə, башҡортса һ.б.\n3. Күлəм-дəрəжə рəүештəре. Был төркөмгə ҡараған рəүеш эш-хəрəкəттəрҙең, эш-хəлдəрҙең һəм билдəнең күлəмен-самаһын белдерə, күпме? һорауына яуап бирә. Мəҫəлəн, əҙ һөйлəү, һирəк осрашыу, йыш булыу, бер аҙ хəл йыйыу.\n4. Ваҡыт рəүештəре. Был төркөм рəүештəр эш-хəлдəрҙең, ваҡиғаларҙың, хəрəкəттəр һəм процестарҙың булыу, башҡарылыу һəм үтəлеү ваҡытын белдерə. Мəҫəлəн, бөгөн килде, һуң башланды, хəҙер ҡайта.\n5. Урын рәүештәре. Был төркөм рəүештəр эш-хəлдəрҙең, ваҡиғаларҙың үтәлеү-үтәлмәү урынын белдерә: яҡын килде, түбән төштө, алыҫ осто.\n6. Сəбəп маҡсат рəүештəре. Был төркөмгə ингəн рəүештəр эш-хəлдəрҙең, хəрəкəттəрҙең башҡарылыу сəбəбен Һəм маҡсатын белдерə. Ниңә? ни өсөн? һорауҙарына яуап була. Мəҫəлəн, юҡҡа йөрөү, бушҡа йөрөү юҡтан борсолоу, тиктомалдан көлөү, юрамал əйтеү, юрый көлөү, буштан-бушҡа, берҙə юҡҡа, аңламаҫтан


Боронғолоҡ аңҡый был ҡаланан... » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Боронғолоҡ аңҡый был ҡаланан...\nБоронғолоҡ аңҡый был ҡаланан... 15.06.2016 // Йәмғиәт\nСиләбе өлкәһенең Златоуст ҡалаһында ла Рәсәй көнөнә арналған саралар йөкмәткеле үтте. Был көндө балалар паркында этноауыл асылды. Байрамды ойоштороусылар әйтеүенсә, проект экологик туризм үҙәгенә әүереләсәк. Башҡортостандың Силәбе өлкәһендәге даими вәкиллегенән матбуғат секретары Михаил Хәбиров хәбәр итте беҙгә был хаҡта.\nЭтноауыл ХVIII быуат стилендә төҙөлгән. Унда урыҫ өйө, башҡорт тирмәһе, украин хатаһы һәм башҡа ҡоролмалар бар. Тиҙҙән бында тимерҙән, туҙҙан, ағастан, кейеҙҙән әйберҙәр эшләү, көршәк яһау, башҡа һөнәрҙәр буйынса оҫталыҡ дәрестәре ойоштороласаҡ.\nБайрам көнөндә этноауыл эргәһендә Златоустағы үҙешмәкәр коллективтарҙың концерты булды. “Башҡорт биҙәктәре” клубы етәксеһе Рәйсә Хужинаның сығышы күптәрҙең күңеленә хуш килде. Тыуған яҡты өйрәнеүсе Данис Хужиндың әйтеүенсә, йәй көндәрендә был ҡалаға туристар күпләп ағыла.\n— Боронғо ҡалаға абруйын арттырыу, яңынан-яңы инвестициялар йәлеп итеү өсөн бөтә мөмкинлектәр ҙә бар. Йәмәғәтселек вәкилдәре был йәһәттән үҙ өлөшөн индерә ала. Этноауыл халыҡтың мәҙәниәтен, тарихын сағылдыра. Уларҙы кешеләр белергә тейеш, — тине Данис Хужин.


13 Апрель , 15:45\nҒәрәп телендә уларҙы «мәләк» тиҙәр, йәғни илсе, вәкил, хәбәр килтереүсе. Фарсы телендә «фәрештә» тип йөрөтәләр. Фәрештә һүҙе Ҡөрьәндең һикһәндән күберәк аятында телгә алына. Улар – Аллаһтың нурҙан яратылған ҡолдары. Улар гонаһһыҙ, нәфсеһеҙ, енесһеҙ һәм ашау-эсеүгә, йоҡоға һис мохтаж түгел. Фәрештәләрҙең йөкләмәләре – Аллаһ Тәғәләгә һис туҡтауһыҙ ғибәҙәт ҡылып, уны данлап, ҡушҡандарын үтәү.\nФәрештәләр күҙгә күренмәй, улар ике, өс, дүрт, хатта алты йөҙ ҡанатлы ла була һәм төрлө ҡиәфәттә сағыла ала. Мәҫәлән, Мөхәммәт пәйғәмбәр салла-лаһу ғәләйһис-сәләмгә Ябраил фәрештә ысын үҙ ҡиәфәтендә лә, аҡтан кейенгән ир сүрәтендә лә күренгән.\nИң мәшһүр фәрештәләрҙең вазифалары түбәндәгесә. Ябраил ғәләйһис-сәләм – алдағы пәйғәмбәрҙәргә изге хәбәр һәм яҙмалар килтереп тороусы. Ә Мөхәммәт саллалаһу ғәләйһис-сәләмгә Аллаһтан Ҡөрьәнде индергән.\nИсрафил ғәләйһис-сәләм, Аллаһ Тәғәлә бойороуы буйынса сурға (борғоға) өрөп, Ҡиәмәт көнөн, ә икенсе тапҡыр өрөп, Яуап көнөн иғлан итә.\nҒазраил ғәләйһис-сәләм – йәндәребеҙҙе алыусы фәрештә. Ул – фәрештәләрҙең иң бөйөгө. Аллаһ Тәғәлә уның аша бойороҡтарын башҡа фәрештәләргә еткерә.\nОжмахты һаҡлаусы фәрештәнең исеме Ридуан, ә тамуҡты һаҡлаусы – Мәлик. Шулай уҡ ете ҡат күкте һаҡлап тороусы фәрештәләр бар.\nКешеләргә юлдаш Кираман менән Кәтибин тигән фәрештәләр, әҙәмдең уң һәм һул яғында булып, әйткән һәр һүҙҙе һәм ғәмәлде яҙып бара. Уң яҡтағы фәрештә – яҡшы ғәмәлдәребеҙҙе, һул яҡтағыһы гонаһлыларын теркәй. Улар яҙған ғәмәлдәребеҙ дәфтәрен беҙгә Яуап көнөндә, һорау алғанда тотторасаҡтар. Мөнкир менән Нәнкир – ҡәберҙә һорау алыусы фәрештәләр.\nҒәреште күтәреп тороусы дүрт фәрештә бар, Ҡиәмәт көндө Аллаһ уларҙың һанын һигеҙгә арттырасаҡ. Ғәреш янында күп (етмеш мең дә тиҙәр) фәрештәләр барлығы билдәле, уларҙы карубиндар тип йөрөтәләр.\nТамуҡта Аллаһ ҡушыуы буйынса ғазапҡа тарттырыусы забани фәрештәләр бар. Һуғыш ваҡытында кешеләргә ярҙамға килеүсе яугир фәрештәләрҙе джундалла тиҙәр.\nМосолмандар фәрештәләрҙең барлығына ышанырға тейеш. Был хаҡта Ҡөрьәндә, хәҙистәрҙә әйтелгән. Кем уларҙың барлығына ышанмай, яңылышҡандар рәтендә булыр. Ҡөрьәндең «Әл-Бәҡара» сүрәһенең 177-се аятында: «Ә диндарлыҡ – Аллаһҡа, әхирәт көнөнә һәм фәрештәләргә, китапҡа һәм пәйғәмбәрҙәргә иман килтереүҙә...» Шул уҡ сүрәнең 98-cе аятында: «Кем Аллаһҡа һәм Уның фәрештәләренә, рәсүлдәренә, Ябраилға һәм Микаилға дошман булһа, хәҡиҡәттә Аллаһ та кафырҙарға дошман!» – тиелгән.\nХәҙистәрҙән билдәле булыуынса, Ер менән Күк фәрештәләр менән тулы, һәм улар туҡтауһыҙ Аллаһты данлап зекер әйтә. Фәрештәләр кешеләрҙең матур тауыш менән Ҡөрьән уҡығанын тыңларға ярата.\nФәрештәләр төрлө еҫкә һиҙгер, хуш еҫтәрҙе ярата. Уларға ҡыйын булмаһын өсөн, Мөхәммәт пәйғәмбәр саллалаһу ғәләйһис-сәләм һис һарымһаҡ ашамаған. Сәхәбәләргә лә ауыҙҙарын йыш сайҡап, таҙа йөрөргә ҡушҡан.\nҺәр ваҡыт кешеләргә эйәреп, уларҙы яҡшылыҡҡа өндәп, һаҡлап, доғаларын еткергән, шулай уҡ ауырлы ҡатындарҙы ҡурсалаған, ел-болот, ямғыр, тау-таштар, үҫемлектәр, хайуандар менән идара иткән фәрештәләр бихисап.\nХалыҡтың йыйылып, Аллаһты иҫкә алып, зекер әйтеп, тәүбә ҡылған төркөмдәрҙе юлдар буйлап эҙләп йөрөгән сәйәхәтсе сәййәһүн фәрештәләр ҙә бар. Улар рамаҙан айы төндәрендә уҡыған доғаларҙы һәм Мөхәммәт пәйғәмбәр саллалаһу ғәләйһис-сәләмгә әйткән сәләмдәребеҙҙе еткереп тора.\nФәрештәләрҙең иманлы кешеләр өсөн ярлыҡау һорап, Аллаһҡа ялбарғаны ла билдәле. «Ғафир» (Ярлыҡаусы) 40-сы сүрәнең 7-cе аятында: «Тәхетте күтәреп йөрөтөүселәр һәм уның тирә-яғындағылар Раббыларына данлап тәсбих әйтә, Уға иман килтерә, иман килтергән кешеләргә ярлыҡау һорай: «Раббыбыҙ, Һин барлыҡ нәмәләрҙе рәхмәт һәм белем менән солғайһың. Тәүбә иткән һәм Һинең юлыңа эйәргәндәрҙе кисер һәм тамуҡ ғазабынан һаҡла!» – тиҙәр.\nФәрештәләрҙең һаны, исеме, ҡиәфәте, тағы ла ниндәй эш башҡарғаны бары Аллаһҡа ғына мәғлүм.\nФәрештәләр һәр ваҡыт беҙгә ҡанат ҡағып торһон, барлыҡ изге теләктәребеҙ уларҙың «Амин» тигән сағына тура килһен!\nМәғәнәһе: Әй, Аллаһ! Был күҙ тейеү сәбәпле миңә килгән тән ҡыҙыулығын, туңып ҡалтыраныу биҙгәген һәм сиремде юҡ итә күр.\nДәрес әҙерләгәндә һәм имтиханға ингәндә уҡыла\nМәғәнәһе: Әй, Раббым! Ғилемемде арттыр, зиһенемде ҡеүәтлә. Изге ҡолдарыңдан ит. Әй, Раббым! Күкрәгемде ас, эштәремде еңеләйт, тел асҡысы бир! Һәр нәмәне һаҡлаусы, һәр нәмәне күреп, күҙәтеп тороусы, ярҙам итеүсе Раббым! Еңеләйт, ауырайтма, ғәмәлдәремде хәйерле итеп тамамлап торорға ярҙам ит.


Изге Анна ҡәлғәһе — Башҡорт Википедияһы\nИзге Анна ҡәлғәһе\nИзге Анна ҡәлғәһе (Анна ҡәлғәһе) — Ростов өлкәһенең Старочеркасская станицаһы янындағы фортификация ҡоролмаһы. Старочеркасск музей-ҡурсаулығының филиалы булып тора. Рәсәй хәрби-оборона төҙөлөшөнөң XVIII быуат ҡомартҡыһы.\nИзге Анна ҡәлғәһе 1731 йылда Рәсәй императрицаһы Анна Иоановна бойороғо буйынса төҙөлгән. Ҡәлғә төҙөү буйынса эргәлә урынлашҡан Васильевский ҡурғандары тупрағы ҡулланыла.\nҮҙ ваҡытында ҡәлғә рус ғәскәрҙәренең Төркиә менән һуғышы йылдарында (1735–1739) форпост булып хеҙмәт итә. Ҡәлғә гарнизоны Рәсәйҙең көньяҡ сиктәрен күҙәтә һәм казак ғәскәрҙәрен контролдә тота.\nВаҡыт үтеү менән Изге Анна ҡәлғәһенең форпост роле ҡеүәтле һәм нығытылған Дмитрий Ростовский ҡәлғәһенән ҡалыша. Дмитрий Ростовский ҡәлғәһенән Дондағы Ростов ҡалаһы башлана.\nАтаман Платов ваҡытында ҡәлғә менән йәнәш Черкасск йәрминкәһе асыла. XIX быуаттың 30-сы йылдарында казактарҙы махау сиренән дауалау өсөн ике өй төҙөлә.\nҠылыҡһырламалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nИзге Анна ҡәлғәһе мөйөштәрендә алты форт менән алты мөйөшлө фортификация ҡоролмаһынан ғибәрәт. Алтымөйөштөң яҡтары һәр яғы 360 метр оҙонлоҡта. Ҡәлғә 50,2 гектар майҙанды биләй. Ҡәлғә валдарының периметры әйләнәһе 2 км тиерлек тәшкил итә. Кәртәләнгән ҡәлғә биләмәһендә ағастан Покровский сиркәүе, дары мөгәрәптәре, комендант йорто, слобода төҙөлгән. XIX быуатта бөтә ҡаралтылар һүтеп алына. Элекке ҡәлғә биләмәләрен Старочеркасская станицаһы халҡының баҡсалары биләй.\nҠәлғә XVIII быуатта Рәсәйҙең көньяҡ оборона форпосты булған "украин" оборона тармағына ҡарай. Рәсәйҙең көньяғындағы оборона ҡоролмалары рус ғәскәрҙәренең алдынғы сиктәрен Ҡырымға яҡыныраҡ ҡуйыу иҫәбе менән төҙөлә. Нығытмаларҙың яңы һыҙыҡтарының төҙөлөшө пехота һәм кавалерия полктарын ҡоролған ҡәлғәләргә даими урынлаштырыу, ғәскәрҙәрҙең системалы әҙерлеген булдырыу менән алып барыла. Улар һан яғынан яйлап артып ваҡыт үтеү менән бөтә яҡтан татар һәм төрөк биләмәләрен уратып ала һәм көньяҡ дошмандарға ҡаршы һаҡланыу һыҙығын төҙөй алыу мөмкинлегенә эйә була.\nҠәлғәнең етешһеҙлеге булып уның Дон тамағынан һәм Аҙау диңгеҙенән алыҫ ятыуы була. Был уның хәрби әһәмиәтен юҡҡа сығара. Даими яҙғы ташҡындар һәм һаҙлыҡлы урында йәшәү арҡаһында гарнизон һалдаттарының ауырыуы өҫтәмә ауырлыҡтар бирә. Рус-төрөк һуғышын тамамлаусы Төркиә менән белград солох килешеүе буйынса Дон йылғаһынан түбәндә нығытмалар төҙөүгә хоҡуҡ алғандан һуң, Рәсәй хөкүмәте 1760 йылда Анна ҡәлғәһен бөтөрә. Ҡәлғә гарнизоны Изге Дмитирий Ростовский ҡәлғәһенә күсерелә.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Изге_Анна_ҡәлғәһе&oldid=884135 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 15:40 28 апрель 2019 үҙгәртелгән.


Таһыллыҡ та, зирәклек тә\n25 Февраль 2020, 17:30\nҒаилә уйындары – тамашасыны күп йыйған, иң мауыҡтырғыс спорт ярыштарының береһе. Беҙҙең “Умырзая” балалар баҡсаһында ла ғаиләләр ҡатнашлығында “Атай, әсәй, мин – спорт һөйөүсе ғаилә” байрамы ойошторолдо. Унда Бармаҡовтар, Бикташевтар, Ишкилдиндар ғаиләләре көс һынашты.\nБер тынала үтеп китте бик күңелле барған ярыш. Унда ғаиләләр һигеҙ төрлө эстафетала көс, таһыллыҡ, сыҙамлылыҡ буйынса үҙҙәрен һынап ҡараны. “Ҡырғаяҡ”, “Шаян туп”, “Сиңерткә” конкурстарында ҡатнашыусылар үҙҙәренең етеҙлеклектәрен, берҙәмлектәрен күрһәтеп, бер команда икәнлеген иҫбатланы. “Яңғыҙым өйҙә” конкурсында атайҙар бик йылдам эш итеп, кескәйҙәрен ашаттылар, гүзәл заттары өсөн мәрйен теҙҙеләр.\nҺынауҙар барышында барлыҡ ғаиләләр ҙә сыҙамлылыҡ, еңеүгә ихтыяр ғына түгел, зирәклек тә күрһәтте. Бөтә ғаиләләр ҙә еңеүгә ынтылып торһа ла, улар көнәркәштәрен дә әүҙем ҡеүәтләп, дәртләндереп, ярҙам итеп торҙо.\nКонкурстар араһында кескәй төркөмгә йөрөүселәр атайҙарын ҡотланы: малайҙар – “Яблочко”, ҡыҙҙар “Раз ладошка” бейеүен башҡарҙы.\nҒаиләләр әүҙем ҡатнашҡан өсөн – грамоталар, балалар приздар менән билдәләнде. Шулай ҙа иң ҙур бүләк – атай-әсәйең менән бер булып уйында ҡатнашыу, күңелде үҫтерер ыңғай тәьҫораттар алыу ине.\n“Умырзая” балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе.


ир-Ат Кеҫәһенән Варианттары Һәм Аңлатмаларҙа Буйынса 2020 - Покер ИЕ ярҙамсыһы. Кәңәшсе Онлайн еңеү өсөн!\nир-Ат Кеҫәһенән Варианттары Һәм Аңлатмаларҙа Буйынса 2020\nИзобретательный тағы ла\nМин уйлайым, был платформаһында башлар Өсөн бик яҡшыМин сайттар эләгә, һәм демо-Счет асыла тәүге тапҡыр, мин, Тип хәбәр администратор мин һыуға Бара, был уның һул ярашлы, Инструкциялар бирә. Был принцип, еңел аңлап, бының Менән нисек көрәшергә. платформа өлөшөнөң өҫкө ҡушылдығы тоҡандырып, Ә китапхана-стратегияһы күп. Сокращенно функцияһы бик файҙалы. Мин уны үҙем өсөн тестар ҡулланыла. Мин графигы ҡарау һәм анализлау, Баһалау трейдер тап минең башҡа иҫәп.\nКүрәһең, бында кеше, был һайлау Өсөн бөтә көслө ҡулдары бальша.\nШулай ҙа бындай һатыусылар һәм Уны ярата. Пэтти, был һине нимә эшләргә Тейеш түгел. Ҡуллана аласыз, уның өсөн генә Түгел, башҡа ҡабатланмаһын өсөн, эйе, Эйе, Форекс ҡуллана аласыз, был Платформаһында асылды. Шуның өсөн, был эштә, теркәлгәндән Һуң, һайлау MT5 forex trading - Был варианты. Рәхим итеп, булды, тип тик Был килешеү менән тамамланған. статусын ала дилә"эксперт"депозит Һәм һеҙгә 1000 долларҙан да Кәм түгел. Әйтә, ә мин ял поторговаться мөмкин? Йәки эштән һуң? Мин шул хаҡта уйлап, бының Өсөн ауыҙ, сөнки, беренсенән, 5 Доллар кәрәк буласаҡ. Ял көнө Платформа тәҡдим ителә Внебиржевой килешәм. Бынан тыш, төндә платформа булырға Мөмкин һәм, хатта көн һәм Төн һәм, уның өсөн эшләй. Фактик алынған табыштарҙан төнгө нормаларын, Актив түбән була. Мин башланыу менән бөтәһен минималь Депозит $ 5 платформалары был. Тәү сиратта, һуңғы күҙаллап, уны Һатып, һәр береһе өсөн долларлыҡ Килешеү буйынса. Әлегә тиклем, ике аҙна алып Китергә кәрәк, был $ 5, 20 Алыу өсөн. Выниматься өлөшө, башҡа өлөшө-артабан Өйрәнеү өсөн.\nНи ҙә булһа кескенә, әммә Бик матур, миңә оҡшай өсөн, Йәғни, был эштәр менән туранан-Тура бар.\nҒөмүмән,-йәғни, бөтә нәмә миңә оҡшай. Шулай уҡ графика ҡулланырға мөмкин Самоанализ, график һүрәт төшөрөү өсөн Ҡулланырға мөмкин өҫтәү өсөн фигуралар тоҡандырҙы. Мин был минералдарҙың кристаллик гюнтерессердый. Хәйер, әгәр уны хуплап, мәсьәләләр Ҙә бар, - тине ул. тиҙ, һәм был плюс. Эйе, оҙаҡ ваҡыт эсендә беренсе Һөҙөмтәһе был. Яҙа ул, уның өсөн ике Көн дауамында күҙәтелә, һәм һуңлаған Техподдержка менән, ләкин башҡа бер Ниндәй ҙә дәғүәһе юҡ. Агент күсемһе буйынса милек-ул Яңы, кеше сағыштырмаса яңы, һәм Уның янында була. Мин бында һәм хәҙер һатып, Биш ай, һәм белергә теләй Ине, ниндәй кәңәштәр бирә. Беренсенән, экономия өсөн, кәрәк ҙур Булмаған сумманы артыҡ күп һала алмай. Шулай итеп, беҙ уны яҡшы Эшләй ала. Мин инде бер нисә мәртәбә Төшөрөү һәм уны алыу.\nбына тигән аңлатма тора\nИкенсенән, иғтибар, тигән цитата алына. Норма улар өсөн юғары килем, Әммә бында ул үҙенең ҡурҡыу Һәм хәүеф. Бәхет тә, ҡайһы ваҡыт юҡ. Pocketoption лицензияһына эйә рәсәй көйләгестәр, Zrofr агент күсемһе буйынса милек бирә. Gembell limited компанияһын һатып алыуға Сертификат була. Күптән түгел тағы ла бер Ҡабат компаниялар лицензия талаптарына ярашлы Йыл протестировать crofr була ала Һәм булып. Pocketoption күсемһеҙ милек буйынса белгес Булараҡ, миңә килгәндә, мин улар Рәсәй менән эшләй. Был миңә оҡшай. Актив бик күп, ләкин, һәм Мин һатыусы ғына көндәре пар Ғына була. Платформа бик тиҙ, алдан өмөт итмәй. Мин күргәндәге түгел, шулай уҡ Айырым бер ниндәй ҙә үҙгәрештәр булмаясаҡ. Мин шулай уҡ платформа яҙылып, Советтар сейнерына нигеҙләнгән. Ҡорбандарһыҙ үтмәне, ябай 150 доллар Курсы күтәрелгән билдәһе. Туҡтамаҫҡа була, ул шок булыуҙан туҡтай. Ул был була, рәхим итегеҙ. Егерме биш үҙенең баҙары менән Уйындан башлаясаҡ. Был синирлиер була. Мин, тигән һығымтаға килергә кәрәк Бының өсөн һеҙҙе һатырға өйрәтте. Шуға күрә мин кем провоцировать, Был сайтта башҡа, бик үк Насар түгел уларҙың. Мин дә яҙылған платформаһында булған, Әйткәндәй буйынса советы будильник.\nБашҡа етешһеҙлектәр түгел, әммә йөҙ Өсөн 150 доллар булған.\nШокор, мин уның яртыһы һалына ала. Ул был була, рәхим итегеҙ. Ул үҙенең яңғыҙ сығыштар башлана, 20 доллар тора. Был синирлиер була. Мин килгән, тип һығымта яһарға Өйрәнергә тейеш, сөнки миңә кәрәк, Эшләй алһын өсөн. Шулай итеп, мин теләһә кемдәр Провоцировать, әммә был сайтта ғына Түгел, улар бик үк насар түгел. Мин яңыраҡ яҙылған бер тәҡдиме Буйынса мобиль телефон ютубер. Шуға күрә, үҙебеҙҙең дан өсөн, Төрлө стратегиюга биргән был платформаһы"Ның һәм түбән. Шунда, әллә ҡайҙа закон талап итә. Хайкен Аша һүҙҙәре буйынса, мин Улар менән алмаштырыу буласаҡ, уның һуңғы. 10 доллар пунктын тикшереп, уның Һөҙөмтәһе өсөн развернуться. Йәғни өс көн үткәс, мин Вәғәҙә һөҙөмтәләре булыр, һәм мин Ышанмайым, алдай алманы уларҙы. Был минең һөнәри, шулай уҡ артиллерия. Командаһында эшләүсе булараҡ мин түгел, Ә яңғыҙ. Мин белмәйем, минең агент күсемһе Буйынса милек, уны хупланы, әммә Әлегә тиклем бер ниндәй ҙә Проблемалар булмаясаҡ. Был миңә ҡағылмай һәм уҡ Минең"коллега", йәғни улар сираттағы Тапҡыр, тип яҙылған тураһында невыезд Ҡушылды, юғалғаны булманы. Иң мөһиме-ашыҡмай, ә күп Утын алып барып, ҙур булмаған, Әммә йыш ҡына. Платформалары өсөн иң яҡшы 78-84 winratransacties. Эйе, был припяттың түгел, әммә Бөгөн йәкшәмбе бит, шуға күрә Алдан актив хәрәкәте теүәл түгел, Ә камил буйынса агент күсемһе милек. Мин уның һөйләп, кристалл кеүек Үҙләштерергә кәрәк. Ял көндәрендә һатырға ла, ваҡытлы Һәм кристалдар асыу өсөн мөмкинлек Бар ине, хәҙер юҡ, уны Һатып алыу өсөн. Ахырҙа, был makelaarszaak нәмә һалҡын. Бер нисә тапҡыр, был осраҡта Килешеүҙә түләү тейеш түгел безрисковый. Бик яҡшы, әммә магазин-юҡ. Мин үҙемде тоям казино уйынсыларға Түгел, ә трейдер. Шәхсән мин-Мар, Си. нишеханделарен килешеү һәм башҡа кәрәк түгел. Брокер күсемһе буйынса милек скальпер Өсөн яҡшы. Ответ Платформа, муллыҡта бик актив Булырға кәрәк, аҡса йәлеп итеү. Минең иң ҙур рекорд мещандар-1200 доллар. Бының өсөн миңә күберәк булыуы Мөмкин түгел, шул иҫәптән 500 Долларға тиклем. Беҙ нисектер күрмәй, улар булһа,-Тип уйлап йә уйламай, шул Тиклем һәм теләсә башҡа брокер Күсемһе буйынса милек. Без счету асыу кәрәклеге церебраль Мин, мин уйлайым. Әгәр мин янында булһам һәм Play демо-ҡамыр, мин платформа булып. Эшләгән кеүек ине, үҙгәреүсән түгел, Интернет тиҙ арала асылды. Мин бер нисә көн тағы Потеть, әгәр барыһы ла яҡшы Бара һәм, иртәнсәк 50 мин Булған икән. Wav бына ике йыл инде Мин эше менән булып, мин Уның ысулдары ла ҡыуандыра. Веб-ябай платформаһы, арауыҡта миңә Лә йән буйынса эш. Бының өсөн шулай уҡ начинающий Эҙләүсе тура килде. Был социаль функциялары трейдинг, ҡыҙыҡлы Башлай һәм, уны файҙаланыусы копиг Һаҡлай алмауы һәм"был килешеү Режимдар әүҙем ҡулланырға кәрәк буласаҡ. Барыбер булмаясаҡ ул рисковать баҙарҙар Булыуын, үҙҙәре, уҡыусыларға белем бирә. Pocket сайтында Broker Option - ул Белем биргән бүлектәренә яҡшы. Trading strategieГ"н-платформа күҙәтеү, Фекер етәксеһе. Зинһар, етәкселегенә уҡыу, хәҙер форекс Бизнес һәм улар ҡушыла. Trust geГЇnspireerde агент күсемһе буйынса Милек, уның өсөн шул булыр Ине, эшләү өсөн мөмкинлектәр бар.\nЯңы магазинға инеп.\nМин эҙләп табырға һәм иң Яҡшы агент күсемһе буйынса милек Менән сауҙа платформа. Әлегә тиклем, ҡала кеҫәһендә, вариантҡа туҡталған. Минең ҡарашҡа, неопытный идеаль тап Килә һәм трейдер. Доллар өсөн ул үҙе баланс Барлығы бишен тултырған, әммә был Коралы өсөн бик файҙалы булып башлай. Мәҫәлән, ирекле ваҡиғалар, реаль һәм Улар рәхмәт, ваҡыт булғанда, әлегә Һеҙ хәҡиҡәт эҙләп, еңә, әммә Мин ышанам, был-килтерелгәне. Мин булдым етди һаны сауҙаны Ҡасан башларға, мин тулыраҡ баһалама бирә. Ул аҡсаны мин юҡ хәҙер, Һатып мөмкин булыр ине ул, Мин тағы ла күберәк белә. Бында һеҙҙең өсөн бик ҡыҙыҡлы Әйберҙәр көтә башлай. Ялған һине нисек үтә? Binium, һеҙ шәхси финанс буйынса Белешмә донъяла. Сауҙа тураһында яңы ғына һеҙгә Мәғлүмәт бирергә ресурстар табыу биттәрендә Иң бинарный опциондар, күҙәтеү брокер, Аналитик материалдар яҡшы тармаҡтың алдынғы Эксперттары.\npoker 8: Анонс Яңы Клиенттар 888poker\nпокер подсказчик kkpoker промокод kkpoker покер бота алманым фекерҙәр һәм мәғлүмәт pppoker калькулятор покер старс консультант покер покер уйыны өсөн роботтар kkpoker күҙәтеү бот менән покер онлайн


Аныҡ маҡсаттар менән – киләсәккә » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Новости » Мәғариф » Аныҡ маҡсаттар менән – киләсәккә\nНиндәй генә уҡыу йортон ҡараһаҡ та, иңенә белем биреү һәм йәмғиәтебеҙгә көслө белгестәр әҙерләү бурысы һалынған. Бөгөн был маҡсатҡа ирешеү еңелдән түгел. Сөнки үҙгәрештәр заманында йәшәүебеҙ алдыбыҙға бихисап һорау ҡуя. Алдан күҙаллай белгәндәр йәиһә тыуған ергә һөйөү уята алғандар ғына уңышҡа өлгәшә, тип әйтергә мөмкин. Тыуған ергә һөйөү тигәндәй, Башҡорт дәүләт аграр университетының Көньяҡ Урал филиалы етәкселеге нәҡ ошо маҡсаттан сығып эш итә. Бөгөн бында белем алыусылар район-ҡала иҡтисадына, ауыл хужалығы тармағына тос өлөш индерә икән, тимәк, эшмәкәрлек яҡшы ҡуйылған. Биология фәндәре кандидаты, уҡыу йорто директоры Фитрат Ғилметдин улы Йомағужин менән әңгәмәбеҙҙә өлгәшелгән үрҙәр, филиалдың киләсәге һәм ошо өлкәләге мәсьәләләр хаҡында һүҙ барҙы.\n– Фитрат Ғилметдин улы, филиал бынан туғыҙ йыл элек асылып, уңышлы ғына эшләп килә. Тәүге йылдар менән сағыштырғанда, уның матди-техник базаһы ыңғай үҙгәрештәр кисерҙе, белем биреү сифатына ла етди иғтибар бирелә. Шулай ҙа һуңғы арала, Сибай ҡалаһына юғары уҡыу йорттары кәрәкме, тигән һүҙҙәр ҙә ишетелеп ҡала бит әле…\n– Әлеге ваҡытта Көньяҡ Урал төбәге, ғөмүмән, республика иҡтисадын, йәшәйеш кимәлен үҫтереү хаҡында һүҙ йөрөтәбеҙ икән, әлбиттә, кәрәкле уҡыу йорто.\nБеҙҙең филиал – бөгөн ныҡлы аяҡҡа баҫҡан уҡыу йорто. Ул заманса йыһазландырылған уҡыу корпусын, бар уңайлыҡтары булған 300 урынлыҡ ятаҡты, 100 урынлыҡ ашхана, уҡыу-спорт комплексын, ветеринария дарыуханаһын, автодром һәм уның биләмәһендәге йәшелсә баҡсаһын үҙ эсенә ала. Ҡалаға терәлеп ятҡан Күлтабан ауылында филиалдың 50 гектар ерҙе биләгән агробиостанцияһы бар. Умартасылыҡты үҫтереү маҡсатында агробиостанцияла умарталыҡ булдырылған. Тағы ла шуныһы: беҙҙә белем алыусылар үҙебеҙҙә ташлама менән водитель таныҡлығын һәм башҡа күп төрлө кәрәкле эшсе һөнәрен алыу мөмкинлегенә лә эйә.\n– Өҫтәмә һөнәрҙәрҙе уҡытыуға килгәндә, һеҙҙең уҡыу йортонда фермерҙар ҙа белемен камиллаштыра икән, тип ишеткәйнек...\n– Шуныһы ҡыуаныслы: әлеге ваҡытта Көньяҡ Урал райондарында эшҡыуарлыҡты үҙ иткән, крәҫтиән-фермер хужалыҡтарын асып ебәргән замандаштарыбыҙ бихисап. Ниндәй генә йүнәлештәр юҡ: берәүҙәр йылҡысылыҡты, икенселәр умартасылыҡты тергеҙгән, ағас һәм таш эшкәртеү, төрлө хеҙмәттәр күрһәтеү буйынса уңышҡа өлгәшә башлағандар ҙа юҡ түгел. Шулай ҙа бөгөн йүнселдәргә еңелдән түгел. Беренсенән, документтар юллауға бәйле ауырлыҡтар килеп тыуһа, икенсенән, финанс-хоҡуҡ өлкәһендә белемдәренең етерлек булмауы эшмәкәрлектәрен уңышлы дауам итергә мөмкинлек бирмәй. Район хакимиәттәре башлыҡтары менән килешеү төҙөнөк тә, улар өсөн махсус уҡыу ойошторорға булдыҡ. Бының ыңғай яҡтары күп. Мәҫәлән, үҙ эшен асыусылар аяҡҡа баҫып киткән хәлдә, ул тыуған районы иҡтисадына, йәшәйеш кимәленә, өҫтәмә эш урындары булдырыуға ыңғай йоғонто яһар ине. Шулай уҡ эшселәрҙе уҡытыу ҙа иғтибар үҙәгенә алынған – бер нисә көн элек кенә тракторсылар белемдәрен камиллаштырып ҡайтты. Төбәктәге фермерҙарға белгестәребеҙ тоҡомсолоҡ эшен яйға һалыу буйынса әүҙем ярҙам итә. Электромонтерҙар, малдарҙы яһалма ҡасырыу операторҙары, йәшелләндереүселәр, умартасылар әҙерләйбеҙ.\n– Нисек кенә булмаһын, уҡыу йортоноң уңыштары нигеҙендә коллективтың тырышлығы ята. Белем биреүсе профессор-уҡытыусылар составы нисек тупланған?\n– Ошо йылдар эсендә юғары квалификациялы һәм компетентлы состав йыйып алыуға өлгәштек. Филиалда социаль-гуманитар дисципланалар, иҡтисад һәм менеджмент, тәбиғи фәндәр, агротехнология йүнәлешендәге дүрт кафедра эшләп килә. Уларҙа биш фән докторы, 15 фән кандидаты, ете фән кандидатына дәғүә итеүсенең дә белем биреүе коллективтың кимәлен күрһәтә. Әлеге көндә алты кеше аспирантурала уҡыуын дауам итә.\nБеҙҙә барлығы 700-ҙән ашыу студент белем ала. Шуларҙың яртыһы көндөҙгө бүлектә уҡыһа, ҡалғаны ситтән тороп белемен камиллаштыра. Студенттар өсөн бөтә шарттар ҙа тыуҙырылған.\n– Шарттар тигәндәй, уҡыу йортон һайлағанда, абитуриенттарҙың ата-әсәләре, ғәҙәттә, социаль ярҙам күрһәтелеүенә, дөйөм ятаҡтың хәл-торошон да күҙ уңында тотоусан...\n– Эйе, бөгөн студентҡа белем биреү генә түгел, ә уны социаль йәһәттән тәьмин итеү ҙә иғтибарға алынырға тейеш. Көньяҡ Урал филиалында ошо юҫыҡта эш уңышлы ойошторолған. Даими бирелгән академик стипендиянан тыш, төрлө категориялағы юғары академик һәм социаль стипендиялар, матди ярҙам булдырылған. Түләүле бүлектә белем алыусылар ҙа иғтибарһыҙ ҡалдырылмай. Мәҫәлән, студент уҡыуына йылына алтмыш мең һум аҡса түләй икән, әүҙемлектәре менән айырылғандары йыл дауамында шуның яртыһынан күберәген үҙенә ҡайтара ала.\nДөйөм ятаҡ иһә республикала иң яҡшыларының береһе, тип әйтер инем. Һәр бүлмәлә уңайлы шарттар булдырылыуы быға асыҡ дәлил.\nХәҙерге заманда сифатлы белем биреү өсөн тейешле мөмкинлектәр булдырыу мөһим. Уҡыу йортондағы кабинет һәм лабораториялар заманса йыһазландырылған. Һуңғы йылдарҙа туғыҙ лабораторияға тағы ла электр техникаһы, гидравлика, тупраҡты өйрәнеү, умартасылыҡ, малсылыҡ, инженер графикаһы, аҙыҡ производствоһы һәм ботаника, ауыл хужалығы машиналары, “В” категориялы водителдәр әҙерләү кабинеты, яғыулыҡ аппаратураһын көйләү лабораторияһы өҫтәлде. Китапхана фондында 20 меңдән ашыу баҫма иҫәпләнә. Студенттарға тырышып уҡырға ғына ҡала.\nУҡыуҙан буш ваҡытын студенттар төрлө үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәктәрендә, спорт секцияларында уҙғара. Шул уҡ ваҡытта фәндә тәүге аҙымдарын яһаусы студенттарға даими ойошторолоп килгән семинарҙарҙа, төрлө кимәлдәге фәнни-ғәмәли конференцияларҙа, олимпиада-турнирҙарҙа ҡатнашыу мөмкинлеге бар.\n– Белем биреү бер эш булһа, уны практикала ҡулланыу икенсе эш булғанын беләбеҙ. Студенттарҙың практик белемен нығытыу ниндәй кимәлгә ҡуйылған?\n– Производство практикаһы төп белемде нығытып ҡына ҡалмай, ә буласаҡ белгестәргә һөнәр нескәлектәренә төшөнөргә, эштә, хеҙмәт коллективында үҙеңде лайыҡлы тоторға өйрәтә.\nАгрономия, механизация бүлектәрендә белем алыусылар яҙғы баҫыу эштәре ҡыҙған мәлдә райондар хужалыҡтары баҫыуҙарына йәлеп ителә, буласаҡ зоотехниктар һәм ветеринарҙар “Шүлгәнташ” һәм Башҡортостан дәүләт тәбиғәт ҡурсаулыҡтарында, “Баймаҡ” ғилми-тәжрибә берекмәһендә, ҡала ветеринария станцияһында, “Күлтабан” уҡыу-тәжрибә үҙәгендә белемен нығыта. Ауыл хужалығын электрлаштырыу һәм автоматлаштырыу бүлеге студенттары тәүге хеҙмәт сынығыуын “Башэнерго” йәмғиәтенең Белорет электр селтәрҙәре, Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының Сибай филиалы кеүек эре предприятиеларҙа ала. Иҡтисадсылар иһә “Башавтотранс”, “Газ-сервис”, “Башкирэнерго” йәмғиәттәрендә белемдәрен камиллаштыра. Филиалыбыҙ һәм Рәсәй менеджмент һәм агробизнес инженер академияһы араһында төҙөлгән килешеүгә ярашлы, ете йыл инде студенттар Германияла дүрт айлыҡ стажировка үтә. Сит илгә сығыусылар немец фермерҙары ғаиләләрендә йәшәп, малсылыҡ, үҫемлекселек, аграр туризм, ауыл йорто хужалығын алып барыу йүнәлештәрен етди өйрәнә.\n– Сер түгел, әлегә беҙҙә ауыл хужалығы өлкәһе тулыһынса аяҡҡа баҫып, эшләп китә алмай. Шулай ҙа һуңғы йылдарҙа белгестәр әҙерләү йәһәтенән федераль һәм республика кимәлендәге программаларҙың барлыҡҡа килеүе күңелдә өмөт сатҡылары уята...\n– Киләһе йылдарҙа элек-электән халыҡтың төп таянысы булған өлкәнең үҫешеп китәсәгенә өмөт ҙур. Ни өсөн тигәндә, был мәсьәлә иғтибарға алынды. Бигерәк тә заманыбыҙ талабына ярашлы белгестәр уҡытып сығарыуға етди иғтибар бирелә. Башҡортостан хөкүмәте ауылдарҙы күтәреү һәм уларға белгестәрҙе ҡайтарыу маҡсатында махсус программа ҡабул итте. Йәғни ауыл еренә эшкә ҡайтыусы сығарылыш студенттарына бер тапҡыр 150 мең һум күләмендә аҡсалата ярҙам бирелә, эш хаҡына ай һайын 7 мең һум өҫтәп түләнә. Һуңғы арала ғына Башҡортостанда “500 ферма”, бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереү программалары, йәш фермерҙарға республика гранттары бүлеү уңышлы ғына тормошҡа ашырыла башланы. Был программалар ауыл хужалығы белгестәре мәнфәғәтенә лә йүнәлтелгән.\nЕрҙе, ауылды яратҡан йәштәребеҙҙең күп булыуы һөйөндөрә. Улар араһында беҙҙең уҡыу йортон тамамлаусыларҙың һаны арта барыуы ҡыуаныслы. Һайлаған һөнәренә тоғро ҡалған, коллектив һәм шәхси хужалыҡтарҙа үҙ урынын тапҡан йәки үҙ эшен асҡан йәш белгестәр күп кенә ауыл-ҡасабабыҙға йәм өҫтәй. Ауылдарыбыҙ йәшәһә, ил дә йәшәйәсәк. Шуны онотмаһаҡ ине.\n– Әңгәмәгеҙ өсөн ҙур рәхмәт, Фитрат Ғилметдин улы. Киләсәктә лә Көньяҡ Урал тырыш һәм илһөйәр йәштәрен йыйған уҡыу үҙәге гөрләп эшләһен, яңынан-яңы башланғыстар менән янһын.\nӘңгәмәне Данил ӘБДЕЛҒАЗИН ҡорҙо.\nСығыу ваҡыты 11-04-2014, 04:23 | Ҡаранылар: 1165\nМаҡсатлы программалар ысынбарлыҡмы, әллә хыял ғынамы?


Саттаров Ғәлләм Саттар улы (1894-1986)\nСаттаров Ғәлләм Саттар улы 1894 йылдың 27 июлендә Ҡазан губернаһы Миңзәлә өйәҙе (хәҙер Татарстан Республикаһы Дубьяз районы) Юрташ ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1903—1906 йылдарҙа ауыл мәҙрәсәһендә уҡый.\nБашҡортостандың атҡаҙанған артисы Ғәлләм Саттар улы Саттаров башҡорт профессиональ театр сәнғәтенең иң тәүге нигеҙ таштарын һалған ветерандарҙың береһе. Ул — республикабыҙҙа театр сәнғәтен үҫтереүгә һәм уның өсөн милли кадрҙар әҙерләү эшенә күп көс һалған кеше.\nҒәлләм Саттаровтың сәхнә эшмәкәрлеге лә ошо осорҙа башлана. Типография эшселәренән һәм халыҡ уҡытыусыларынан торған драма һәүәҫкәрҙәре коллективында актив ҡатнаша. Шул ваҡыттан башлап ул сәнғәткә бөтә булмышын бирә һәм үҙенең ғүмерен уға хеҙмәт итеүгә арнарға ҡарар итә. Шунан һуң Ильяс Ҡудашев-Ашҡаҙарскийҙың гастролдә йөрөүсе труппаһына актер итеп ҡабул ителә.\nСәләмәтлеге ҡаҡшап китеү сәбәпле, Ғәлләм Саттаров 1918 йылдың майында ҡымыҙ менән дауаланыу маҡсатында Башҡортостанға күсә һәм Шишмә районының Яңы Абдулла ауылында туҡтала. Һуңынан Өфөгә килеп урынлаша.\n1919 йылда, Ҡыҙыл Армия көстәре Өфөнө Колчак бандаларынан азат иткәндән һуң, Бишенсе Армияның политбүлеге эргәһендә татар-башҡорт һәүәҫкәр театры ойошторола. Ғәлләм Саттаров ошо театрҙа актер булып эш башлай.\nКолчак бандаларын Себерҙә лә тар-мар иткәндән һуң, театрҙы Омск губернаһының халыҡ мәғарифы бүлеге ҡарамағына ебәрәләр. 1920 йылдың ғинуарынан май айына тиклем эшләй театр Омскиҙа, шунан һуң уны Өфөгә кире ҡайтарып алалар.\n1920 йылдың декабрендә Өфө губерна хәрби комиссариаты Ғәлләм Саттаровты Бәләбәйгә, хәрби гарнизон политбүлегенә ҡыҙылармеецтар араһында үҙешмәкәр театр ойоштороу өсөн ебәрә. Ул тиҙ арала театр ойоштора һәм үҙе шул яңы театрҙың режиссеры булып эшләй. Шул уҡ ваҡытта Бәләбәй өйәҙ халыҡ мәғарифы бүлеге эргәһендәге татар-башҡорт театрында ла актерлыҡ һәм режиссерлыҡ вазифаларын башҡара.\n1922 йылда Башҡорт АССР-ы хөкүмәте Стәрлетамаҡтан Өфө ҡалаһына күсерелгәс, ундағы Башҡорт театры ла яңы баш ҡалаға күсеп килә.\nБашҡортостан Мәғариф халыҡ комиссариатының политик-ағартыу бүлеге Ғәлләм Саттаровҡа Өфөләге Хеҙмәт һарайын (хәҙерге Башҡорт Дәүләт опера һәм балет театры бинаһын) ҡабул итеп алырға һәм ошонда Башҡорт театрының Өфөләге беренсе сезонын асыуға әҙерлек башларға тапшыра. Ғәлләм Саттаров үҙе лә ошо беренсе профессиональ башҡорт театрында актер булып эш башлай.\nБер йылдан һуң, 1923 йылда, Ғәлләм Саттаровты Мәскәү дәүләт театр сәнғәте институтына (хәҙерге А.В.Луначарский исемендәге институт) уҡырға ебәрәләр.\nТеатр сәнғәте институтында уҡыған сағында ла Саттаров Мәскәүҙә Мәғариф халыҡ комиссариаты эргәһендә эшләгән татар-башҡорт театрында актер һәм режиссер сифатында актив эш алып бара.\nМәскәүҙә татар-башҡорт театрында Саттаров тарафынан Мирхәйҙәр Фәйзиҙең “Ғәлиәбаныу”, “Аҫылйәр”, “Урал һыу буйында” тигән драмалары, Хәбибулла Ибраһимовтың “Башмағым”, Фәтхи Бурнаштың “Хәтирә апай”, “Йәш йөрәктәр”, Нәҡи Иҫәнбәттең “Культур Шәңгәрәй”, Тажи Ғиззәттең “Талир тәңкә”, Ғабдулла Кариевтың “Артист” тигән әҫәрҙәре сәхнәгә ҡуйыла.\nТеатр сәнғәте институтын тамамлап ҡайтҡандан һуң, Ғәлләм Саттарович Башҡорт академия драма театрында эшләй. Бер үк ваҡытта Өфө сәнғәт училищеһында сәхнә телмәре һәм актер оҫталығы буйынса уҡыта. Педагог булып ул 24 йыл эшләй. Уның шәкерттәре Башҡорт академия драма театрында, Салауат, Сибай һәм Татарстан театрҙарында уңышлы эшләй, халыҡ артисы һәм атҡаҙанған артист тигән маҡтаулы исемдәр алған, ҡайһылары халыҡ театрҙарының етәкселәре булып киткән.\nҒәлләм Саттарович театрҙа эшләү ваҡытында йөҙҙән ашыу роль башҡарған. Уларҙы һанап сығыуҙың кәрәге юҡтыр. Шулай ҙа ҡайһы берҙәрен әйтмәй үтергә мөмкин түгел. “Салауат” драмаһында ул Пугачевты һәм Ҡолой ҡартты уйнаған. Дауыт Юлтыйҙың “Ҡарағол” трагедияһында Иван Иваныч, Сәғит Мифтаховтың “Һаҡмар” драмаһында Алаҡай кулак, “Дуҫлыҡ һәм мөхәббәт”тә Наум Петрович, Мөхәмәтша Буранғолов әҫәрҙәренән “Башҡорт туйы”нда Үтәғол, “Гөлсәсәк”тә Айсыуаҡ, Мирхәйҙәр Фәйзиҙең “Ғәлиәбаныу”ында Хәлил, Сәғит Мифтаховтың “Зимагорҙар” драмаһында Шакир бай һәм Никифорыч, Әхмәт Фәйзиҙең “Туҡай” пьесаһында Ғафур Ҡоләхмәт һәм башҡа ролдәрҙә сығыш яһаған. Рус һәм сит ил классик драматургияһында ла артист байтаҡ ролдәр ижад иткән.\nҒ.Саттаров Бөтә Рәсәй театр йәмғиәтенең Башҡортостан Бүлексәһен ойоштороусыларҙың береһе була.\nУның тауышы радио тыңласыуларға ла таныш. Башҡортостан радиоһы аша Ғ.Саттаров 1929 йылдан бирле сығыш яһай. Ә Мәскәү радиоһы уны эфиргә унан да элегерәк, 1926 йылда, Мәскәүҙә уҡыған йылдарында сығарған.\n“Совет Башҡортостаны”, 1970 йыл.


Өфөлә «Ҡатын-ҡыҙ донъяһы» йәрминкәһе асылды\nӨфөнөң Нефтселәр Мәҙәниәт һарайында кесе йома көндө 8 март – Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнә арналған «Ҡатын-ҡыҙ донъяһы» йәрминкәһе асылды. Йәрминкәне ойоштороусы — «Башэкспо» Башҡортостан күргәҙмә компанияһы.\nЙәрминкәлә Рәсәйҙең күп ҡалаларынан, шул иҫәптән Мәскәүҙән, Санкт-Петербургтан, Түбәнге Новгородтан, Һарытауҙан, Тольяттиҙан, Ырымбурҙан һәм, әлбиттә, Өфөнән 110 экспоненттың тауарҙары тәҡдим ителә.\nАйырыуса Өфө күн-галантерея фабрикаһы сумкалары, Минскиҙан пальтолар, Мәскәүҙән яҙғы баш кейемдәре ҙур популярлыҡ менән файҙалана.\nЙәрминкә 6 мартҡа тиклем дауам итәсәк.\nТеги:йәрминкәләрхалыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө


Пенсионерға бушлай путевка тейешме? » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Пенсионерға бушлай путевка тейешме?\nПенсионерға бушлай путевка тейешме? 14.02.2017 // Йәмғиәт\nБеҙҙең күп кенә пенсионерҙар шифаханаға бушлай путевка алырға хоҡуҡлы булыуын белмәй, уға төрлө ташламанан файҙаланыусылар ғына хаҡлы тип уйлай. Ғәмәлдә эш нисек тора һуң?\nИлебеҙҙә “льготасылар” тип аталған ҡатлам да бар. Уларға Бөйөк Ватан һуғышы һәм башҡа хәрби хәрәкәт ветерандары, етем балалар, килеме йәшәү минимумынан түбәнерәк булғандар, Ленинград блокадаһында йәшәгәндәр һәм башҡалар инә. Хеҙмәт ветерандары ла шулай уҡ айырым ташламаларға эйә. Ташламалар тип коммуналь хеҙмәттәр өсөн түләүҙең кәметелеүен, ҡайһы бер һалымдарҙың булмауын, йәмәғәтселек транспортында бушлай йөрөүҙе һәм башҡа льготаларҙы күҙ уңында тотабыҙ.\nЛәкин “ғәҙәти” пенсионерҙарға ла ҡайһы бер ташламалар ҡаралған, һәм заман кешеһе был йәһәттән хәбәрҙар булырға тейеш. Рәсәй дәүләте үҙ граждандарын, шул иҫәптән пенсионерҙарҙы ла, күп кенә социаль ташламалар менән тәьмин итә, шуға уларҙы ғәҙәттән тыш хәл тип түгел, ә тормош нормаһы булараҡ ҡабул итергә кәрәк. Тик бының өсөн Пенсия фондына мөрәжәғәт итеү мотлаҡ. Беҙҙең һәр нәмәне ҡулына килтереп биргәнде көтөп өйрәнгән халыҡта күптәр белмәйҙер ҙә, моғайын: бөтә нәмә мөрәжәғәт итеү нигеҙенә ҡоролған, йәғни ғариза яҙһаң һәм талап ителгән документтарҙы тултырһаң ғына, ташламалар үҙ көсөнә инәсәк.\nШифаханаға бушлай юлланма алырға һәм артабан унда бушлай дауаланырға һәр пенсионер хоҡуҡлы. Был хаҡта “Дәүләттең социаль ярҙамы тураһында”ғы 178-се Федераль законда, Башҡортостан Республикаһының “Һуғыш, хеҙмәт һәм Ҡораллы Көстәр ветерандары тураһында”ғы 338-се Законында һәм башҡа ҡануниәттә әйтелгән.\nӘ путевка алыр өсөн нимә эшләргә? Хаҡлы ялдағы һәр кеше курортҡа ике йылға бер тапҡыр бушлай барырға мөмкин. Һаулығы насарайғандарға ундай форсатты йышыраҡ бирергә бурыслылар. Әлбиттә, санаторийҙар дауахана кеүек аҙым һайын осрамай, шуға күрә сираттан ҡотолоп булмаясаҡ. Путевканың тап һеҙ теләгән шифаханаға һәм йыл миҙгеленә тура килмәүе лә бик ихтимал. Беҙҙең йәмғиәт шарттарында бюрократик ҡағиҙәләрҙе лә урап үтеп булмаясаҡ: күп кенә документ йыйыу талап ителер. Улар араһында, тәбиғи, иң мөһиме – табиптың шифаханала дауалау кәрәклеге тураһындағы медицина һығымтаһы (тимәк, анализдар тапшырасаҡһығыҙ). Был ҡағыҙҙа пенсионерҙың сире һәм ниндәй йүнәлештәге шифаханала дауаланыуҙың маҡсатҡа ярашлы буласағы күрһәтелә. Бынан тыш, паспорт менән хеҙмәт кенәгәһенең күсермәләрен, пенсия таныҡлығын (белешмәһен) дә алырға тура килер.\nБыл ҡағыҙҙарҙы йыйғас, райондың социаль тәьминәт бүлегенә мөрәжәғәт итергә кәрәк. Унан һеҙгә ике аҙна эсендә яуап бирергә бурыслылар.\n– Шифаханаға бушлай путевка биреү әле лә, йәғни иҡтисади көрсөк шарттарында ла туҡтамай, – тинеләр Башҡортостандың Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығының ветерандарҙы һәм башҡа төр граждандарҙы социаль яҡлау бүлегендә. – Уҙған йыл Федераль үҙәктән аҡса беҙ һорағандан байтаҡҡа аҙыраҡ бирелде, шулай ҙа республиканан 60-ҡа яҡын пенсионер илебеҙҙең төрлө тарафтағы шифаханаларында бушлай дауаланып ҡайтыу форсатына эйә булды.


27 Апрель 2018, 13:30\nАҙналыҡ «Китаптың тыуған көнө» тигән әҙәби кисә менән башланды. Унда балалар ошо байрамдың тарихы менән танышты, викторина һорауҙарына яуап бирҙе, йомаҡ систе. Икенсе көн Самуил Маршак һәм Сергей Михалков әҫәрҙәренә иллюстрация эшләнеләр.\nБашланғыс синыфтар «Әкиәттәр иленә сәйәхәт» темаһына викторинала үҙҙәренең көстәрен һынаны. Артабан иң зирәктәр һәм отҡорҙар ребустар төҙөп килтерҙе.\nVIII синыф уҡыусыһы Азалиә Әхмәтйәнова аҙналыҡта иң әүҙеме булды: яратҡан китабына аннотация яҙҙы, Сергей Михалковтың «Мимоза» шиғырына иллюстрация эшләне һәм ребустар төҙөнө. Дүртенсенән Нәркәс Әхмәтйәнова, Сәғит Ғилманов, Дияз Мөхәмәтйәнов һәм Эльвина Вахитовалар ҙа сарала әүҙем ҡатнашты. V – IX синыфтар өсөн «Әҙәби геройҙарҙың хоҡуҡтары» тигән викторина уҙҙы.\nЙомғаҡлау көнөндә иң әүҙем ҡатнашҡан уҡыусылар билдәләнде. Рамаҙан Ғәлиәкбәров, Нәркәс Ғилманова, Азалиә Ғәлимова, Илһам Мостафин (VII синыф), Ильяс Шөғәйепов, Лилиә Мәхмүтова, Фаягөл Ғәлимова (VI), Линара Баязитова, Ильяс Ғарипов, Айназ Мырҙагилдин (V) грамоталар менән бүләкләнде.\nУҡыусыларҙың әҙәбиәтте яратыуы – ҡыуаныслы күренеш. Киләсәктә лә уларҙың китап һәм китапхана менән дуҫ булырҙарына ышанабыҙ.\nСәүиә ЗАКИРОВА, китапхана етәксеһе.


17 Июнь , 18:37\nПетр Алексеевич йоҡонан иртә уянды. Түшәгендә әйләнеп-тулғанып ятырға ғәҙ-әтләнмәгәнгә етеҙ ҡуҙғалып торҙо, спорт салбарын кейҙе, аяҡтарына шипатайҙарын ҡатты. Бүлмә эсе һиҙелеп яҡтырған. Күҙ ҡырыйы менән генә тумбочка өҫтөн-дәге будильникҡа һирпелде. Биш тулып яңы алтынсы киткән. Яҙғы таң шаҡтай иртә ата шул хәҙер. Ҡатынын, Мәликә Хөрмәтовнаны ваҡытынан алда уятып борсоғоһо килмәгәнгә шыпырт баҫып аш бүлмәһенә ҡарай йүнәлде, газ плитәһенә сәй ҡойоп ебәрҙе, шунан залға сығып етеҙ хәрәкәттәр менән ҡатҡан тәнен яҙып физзарядка яһап алды. Йоҡо бүлмәһенең ишеген ябып телевизорҙы тоҡандырғайны ғына ҡатынының ризаһыҙ мыжыуы ишетелде: «Үҙең ятып сыҙамағас та һәммәһен аяғөҫтө тип уйлайһың инде әллә… - Башҡаларҙы ҡайғыртҡандай итеп өҫтәне лә. - Исмаһам күршеләргә йоҡларға бир! Баҫ шул нимәңдең тауышын!» Уңғансы сәйнүк ҡайнап сығыуын белгертеп һыҙғырырға тотондо. Һыуытҡыстан һөт, колбаса, май сығарҙы, икмәк телде, ҡуйы итеп шәкәрһеҙ ҡара кофе әҙерләне. Диабет менән яфаланғанлыҡтан ризыҡтағы тәм-томдо сикләргә мәжбүр. Теләкһеҙ генә ризыҡҡа үрелде.\nСығырға йыйынып үткелектә мөштөрләй генә башлағайны, зал яғынан күбәләй йыуан кәүҙәһен мөлкөтөп Мәликә Хөрмәтовна сыҡты ла ойпаланған йоҡа сәстәр-ен бармаҡтарына аралап, оҙон итеп иҫнәп алғас шешмәк күҙ ҡабаҡтарын секрәйт-те:\n– Һәйбәтләп ашаныңмы?\n– Ҡайҙа йыйындың инде, эшем эйәһе?\n– Хакимиәткә. Шунан ветерандарҙың йәшәү шарттары менән танышаһым бар.\n– Теге емереккә бараһыңмы?\n– Таң һарыһынан төртәңләһәң ҡарт-ҡороларың ташландыҡ йортта әҙәмсә йәшәй башлайҙар инде! Кемгә кәрәктәре бар ул һалыҡтарыңдың? Бөтәһе бер юлы ҡырылһалар ҙа ҡайғырыусы табылмаҫ, киреһенсә ҡыуанасаҡтар ғына! Һин генә сабаһың ул елгә еленләп, боҙға быҙаулап, бесплатный работник! - Йоҡоһонан там-ам айныған һүҙсән Мәликә Хөрмәтовна стенаға һөйәлеп бер тынанан теҙҙе.\n– Нимә, тотоноробоҙға етмәйме?\n– Ике пенсияны бергә ҡушһаҡ кейенеребеҙгә ҡалмаһа ла ашарыбыҙға етә, шуныһына ла ризамын. Бушлай һемтәңләүеңә генә эсем боша.\n– Бушлай уҡ түгеллекте яҡшы беләһең.\n– Исем өсөн генә ай һайын алдаштырып саҙаҡа бирәләр.\n– Шул тиндәргә ымһына тиһеңме әллә? Һин әйткән ҡарт-ҡороно мин хәстә-рләмәһәм кем хәстәрләй? Төшкә ҡарай ҡайтырмын!\n– Эй, илаһым, ошоноң ҡыланыуҙарын! Муйыл сәскә атҡан осорҙа көндәр һалҡынайта, йылы курткаңды кей! - Ғүмере буйы балалар баҡсаһында мөдир ваз-ифаһында эшләгән ҡатыны уны ҡайғыртырға, ваҡ ҡына йомоштарын да олонан ҡубарып хәстәрләргә әүәҫ, аҙым һайын иҫкәрмә яһарға ла тартынмай. Әйҙә, ҡыл-андырһын, күнгән, күнеү генә түгел шундайыраҡ ҡапаҡлауҙарһыҙ бер нимә етм-әгәндәй ҙә һымаҡ әле. - Дарыуыңды ҡабул иттеңме? - Мәликә Хөрмәтовна мөһим нимәне хәтеренә төшөргәндәй ҡабаланып һораны ла ауыр кәүҙәһен еңел ҡуҙғат-ып аш бүлмәһе яғына байпаңланы. - Ҡарайым әле, моғайын да онотҡанһыңдыр?\n– Көн һайын бер үк ваҡытта эсергә кәрәклекте беләм дә… - Ризаһыҙ һөйлә-неп тәпәш аяҡ кейемдәре шкафынан туфлиҙарын сығарып кейҙе лә шалтылдатып ишектең биген борҙо.\n– Түрә әфәнде, күҙлегеңде, блокнотыңды алдыңмы?.. - Арттан эйәреп килеп һөйләнеү ишеккә ҡыҫылып ҡалды.\nЫсынлап та таң үтә лә саф ине. Саф һәм һалҡынса. «Алай ҙа кисә ошондайыр-аҡ һауа торошоноң килерен белгәндәй асыҡ түтәлдәге үҫентеләрҙе полиэтилен япма менән ҡаплаштырғайным. Бирешмәҫтәр. Ә бына сәскә атып өлгөргән алма, груша, сейәләрҙе ҡырау һуғыуы бар. Баҡсаға барып ағастар төбөнә төтөнлөк һал-ғанда килешер ине. Ярай, бер ниәтләгәс кире боролмайым …» Һалҡындан ҡалты-ранғандай итте лә өҫтөндәге ветровкаһының замогын өҫкә ҡарай тартып ҡулдар-ын кеҫәләргә йәшерҙе.\nТынлыҡта әүелйегән ҡала әле йоҡонан уянмаған. Автобустар ҙа маршрутҡа сыҡ-маған. Һирәк-һаяҡ үткән-һүткәндәрҙе иҫәпкә алмағанда урамдар ҙа буш. Йорт-тарҙы ҡырлатып теҙелеп күкрәп сәскә атҡан сирен ҡыуаҡтарынан ҡуйы хуш еҫ бө-ркөлә. Аҙға ғына туҡталды. Баш осондағы ботаҡты үҙенә ҡарай һаҡ ҡына эйелдер-еп ҡараһыу зәңгәр сәскәләр суғын танауына килтерҙе, аҙға ғына күҙҙәрен йомдо. « Ығы-зығы шауҡымда йәшәйбеҙ, әйләнә-тирәләге ябай ғына йәмде лә күрә белмә-йбеҙ. Ә бит тәбиғәт үҙ ҡанундарынан бер ҡасан да ситкә тайпылмай - мәлендә ми-ҙгелдәр алмашына, ҡоштар йылы яҡтан һуңламай ҡайтып төйәктәрендә оя ҡора-лар.Ҡайһылай ҙа һәйбәт, һәйбәт, шайтан алғыры!..»\nҠала хакимиәтенә парк аша үтеп барырға кәрәк. Уртала, суҡ ҡайындар ҡамауын-дағы «Мәңгелек ут» комплексы янында туҡталды. Йыл һайын Еңеү көнө алдынан постаменттағы ҡоростан ҡойолған һалдат һәйкәлен ҡош тиҙәктәренән таҙартып йыуалар, майҙанды һеперештерәләр, декоратив ҡыуаҡтарҙы ҡырҡып тигеҙләйҙ-әр. Шулайтып тантанаға әҙерләнәләр. Байрам саралары үтеп бөткәнгәлер, әле бы-нда дөйөм тәртипһеҙлек: тирә-йүн ҡайҙа етте шунда ырғытылған ҡағыҙ киҫәктәре, тәмәке төпсөктәре, буш пластик һауыттар менән тулған. Шулай булмай тағы, па-рк эскеселәрҙең өйкөлөшөп кәйеф-сафа ҡороу, ә тимер тояҡлы, ултырыр, арҡа те-рәр ерҙәре урта ҡалынлыҡтағы рейканан рәшәткәләп эшләнгән ултырғыстар әт-рәгәләмдәрҙең төн үткәреү урыны. Ана, яуҙа ятып ҡалған яугирҙәр исемлеге яҙыл-ған ялпаҡ плитәгә арҡаһын терәп кесе ярауында күлбегән ир салҡан тырпыраған. Эргәһенә сүкәйгән икенсеһе тамуҡ киҫәүеләй һерәйгән.\nТәү ҡарашҡа йоҡомһорағандай ҡыланған Киҫәү көнитмешкә бөтөнләй үк би-тараф түгел икән дә баһа. Бына ул ҡаҡашып төҫөн юғалтҡан джинсы курткаһын-ың түш кеҫәһенән таушалып бөткән тәмәке ҡабын килтереп сығарып сигарет тоҡ-андырып ҡапҡас, берауыҡ мейесе ҡабынып китә алмаған ҡара мунсалай быҫҡы-ны, шунан йоҡоһоҙлоҡтан ҡыҙарған, ситтәренә эрен уҡмашып ҡатҡан, аң-зиһен осмото тойомланмаған ташбыҡ күҙҙәрен түбәндән юғарыға йүнәлтеп ғыжылданы:\n– Братан, бер шешә һыралыҡ ҡына аҡса бир, прошу?\n– Мин һиңә ниндәй братан булайым?\n– Әйҙә, һинеңсә булһын, ағай. - Сыбыҡланған бысраҡ сәстәрен артҡа һып-ырып усын иртә һырҙар сыбарлаған маңлайына баҫты. – Уф-ф-ф… Үләм… Әлегә ничего, сыҙарлыҡ, ә бына айыға төшһәм похмелдән интегәсәкмен. Шуны ҡайғырт-ыуым…\n– Бар өйөңә ҡайт. Ғаиләң көтәлер.\n– Өйөм?! Йортло, ғаиләле кеше бында тинтерәйме тағы? Сәйер, бер ҡатлы күренәһең, брат… әй, ағай… Э-э-э…йә, бирәһеңме юҡмы? - Шау һөйәк, ҡыштыҡ-тан суғырмаҡланған бармаҡтарын сүместәй бөршәйтеп һондо.\n– Икенсе маҡсатҡа һораһаң баш тартмаҫ инем, ә араҡыға тигәндә юҡ!\n– Араҡыға тимәйем дә, хотя бы на пиво… Принципиальный значит?! Телә-мәйһең икән, мәйелең, һине, старикашканы талай алмайым да. - Хәйер таммаған усын өмөтһөҙ һелтәне. - Һаранланһаң ни аҡса табыуҙың икенсе юлын да беләбеҙ. Йәш өйләнеүселәр бына ошонда, - ул ут бөрккән йондоҙ уртаһына һуҡ бармағын төрттө, - ваҡ аҡса ырғыталар. Шулайтып яуҙа ятып ҡалғандарға үҙҙәренсә хөрмәт күрһәтәләр. Наивные… Ә беҙ утлыҡты бушлат ябып томалайбыҙ ҙа улар ҡалдыр-ғанды сүпләйбеҙ. Ә ниңә, имеем право! Мәҫәлән минең ҡартатай ҙа һуғышта ҡат-нашҡан, егерме ике йәше лә тулмаған, яңы ғына кәләш ҡуйынына ингән пацан шунда, яу ҡырында ятып ҡалған. Урыны йәннәттә, ә беҙгә ауыртҡан башты төҙәт-еү необходимо!\n– Тфү! - Петр Алексеевич бер яҡ ситкә ҡайырылып төкөрҙө. - Ниндәй кеше-ләр һеҙ!\n– Ниндәй булһын, обыкновенныйҙар, минең кеүектәр аҙым һайын! Кемдәр-ҙер сереп байый, ә күптәр тормош төпкөлөндә, бөлгөнлөктә көн күрә, сөнки ил муйынынан енәйәт һаҙлығына батҡан. - Фәлсәфә һатыуҙан илһамланған Киҫәү аяғүрә баҫты ла дәрес аңлатҡан уҡытыусылай башын юғары сөйөп сыбыртҡылай һалынҡы ҡулын алға ташланы. - Юғарыла дәүләт милкен тартынмайынса мил-лиардлап урлайҙар. Ә ябай халыҡ бөлгөнлөктә интегә. Нимә эшләргә беҙгә? Что нам делать? Һуңғы тиндәрҙе йыйып ҡайғыны йыуырға ҡала! Эйе, мин алкаш, мы-нау ҙа! Инәңде… - Эскенән миңрәүләнгән тотороҡһоҙ холҡо күҙ менән ҡаш араһ-ында үҙгәргән асарбаҡ иламһырап бысраҡ ҡул һырты менән йәш эркелгән күҙҙә-рен тызыны ла иҫ-оҫ белмәй аунаған әшнәһенә типте. Тегеһе салҡан әйләнеп ауыр ыңғырашып ҡына ҡуйҙы. Ыңғайы бер уҡшытҡыс һыҡра еҫе танауҙы ярҙы. - Ни өс-өн кипмәйенсә эскәнемде беләһеңме, ағай? Донъяға айыҡ ҡарарға ҡурҡам! Ысын-барлыҡ ҡурҡыныс, ай, нисегерәк ҡурҡыныс! Нәфсеһен тыя белмәгән түрәләрҙе һис ҡасан эләктермәйәсәктәр, сөнки закон улар яғында. Ә ваҡ кеҫә ҡараҡтарын те-ләһә ниндәй мәлдә төрмәгә ырғытырға әҙерҙәр. Ҡайҙа ғәҙеллек? Юҡ ул, булмаған\nһәм булмаҫ та! Рәсәйҙә велосипед урлауға ҡарғанда сит илгә вагонлап алтын күсе-реү күпкә еңелерәк һәм хәүефһеҙерәк. Берүк ғәфү ит, ағай, телемдең сиселеп, гәп һатырға ҡысытҡан сағы. - Асҡалаҡ, шырт баҫҡан йөҙҙә көтмәгәндә йылмайыу иш-араты төҫмөрләнде. - Ни тиһәң дә ғәжәп был донъя тигәнең! Яҙ етте, күгүләнгә аяҡ баҫтыҡ, көҙгә тиклем йәшәргә була! - Киҫәү ҡабаттан теләнселәүгә күсте. – Йә-шәргә мөмкин, но все таки баштың шаулауын баҫыу көнүҙәк мәсьәлә… Бир?!. Беҙ-гә бер шешә һыралыҡ та етә?.. Нимә, тиндәрең йәлме?..\nХәбәр һатыуҙы тыңлағыһы килмәгәнгә ары атланы, ҡала үҙәгендәге майҙанға сыҡҡас эскәмйәгә һағып тәмәке тоҡандырҙы, әлеге йәмһеҙ аралашыуҙан арыныр-ға, йөҙөнә яғылып өлгөргән күҙгә күренмәҫ бысраҡтан ҡотолорға теләгәндәй бит-тәрен ыуҙы.\nҠалала тау техникумында белем алып ҡырҡ йылдан ашыу ошонда йәшәп, урын-дағы тау байыҡтырыу комбинатында мастер вазифаһында пенсияға оҙатылһа ла ул сығышы менән ауылдан. Ауыл тәрбиәһе, ауыл ғәҙәттәре аңына һеңгән. Саҡ ҡы-на ла эшһеҙ тора алмай. Пенсияға сыҡҡандың тәүге көндәрендә үҙенә урын таба алмай ҡаңғырып, ыҙаланып бөттө: былай ҙа тәртиптән ялт иткән баҡсаһына бара ла ҡаҙылған, йомшартылған түтәлдәрҙе ҡабаттан тырматырға, йомшартырға тото-на, емеш ағастарының төптәрен көн һайын тейерлек яңынан аҡбалсыҡлай, шунан ҡайтып ингәс фатирында күңеленә ятҡан шөғөл эҙләп унда-бында һуғыла. Кешел-әр менән өҙлөкһөҙ аралашып, уларҙың хәстәре менән көн итеп өйрәнгәнлектән барыбер йәненә толҡа тапмай. Шуны аңланы - эшенән, коллективындағы мәшәҡ-әттәрҙән йәм һәм тәм алып йәшәгән икән дә баһа. Аҙна-ун көн тирәһе унда-бында бәргеләнеп аптыранғас юҡ йомошон бар итеп кире комбинатҡа китте, ҡабул ите-үгә яҙылды. Мөрәжәғәттең сәбәбен асыҡлауҙы үҙенең һөнәри бурысы итеп иҫәпл-әгән секретарь ҡыҙҙың төпсөнөүенә «шәхси мәсьәлә буйынса», тине танауы аҫтын-ан мығырҙап. Генераль директор Заманов Рәфҡәт Уралович көттөрөңкөрәп ҡабул итһә лә хөрмәтләп ҡаршы алды. Ҡунағын йомшаҡ күн креслоға урынлаштырғас тиң икәнлектәренә ишаралап йәнәшәһенән урын алды, сәй килтерергә ҡушты. Һауа торошо, хәл-әхүәлләшеүҙән башланған дежур һөйләшеү бер аҙҙан тормош-көнкүреш мәсьәләләренә килеп ялғанды. «Арыу ятам әле», тине теләкһеҙ генә. «Урыныңа ҡалған мастер егеттең быуыны шыйыҡ һымаҡ күренә. Ә һин эшләгән-дә цех өсөн тыныс инем. Хәҙер көн һайын тиерлек, урындағы хәлде белешәм, тик-шерәм, бөтәһен шәхсән контролләйем. Шунһыҙ мөмкин түгел.» Лимонлы сәйҙе уртлай-уртлай ваҡ-төйәк етешһеҙлектәр хаҡында оҙаҡ һандыраны директор, әм-мә күпме генә көтһә лә элекке хеҙмәткәрен ҡабаттан эшкә саҡырманы. Ысынында иһә шуға өмөтләнеп килгәйне бит. Кабинеттан күңеле һүрелеп сыҡты. Бында ба-шҡаса ике аяғының береһен баҫмаҫ. Ул - пенсионер, бында артыҡ кеше.\nШулай ҙа был осрашыу эҙһеҙ үтмәне. Бер нисә көндән шылтыраттылар. Секре-тарь ҡыҙ генераль директор менән тоташтырҙы.\n– Һаумы, Петр Алексеевич, нисек ятыш?\n– Ҡарттарҙың хәле билдәле, Рәфҡәт Уралович.\n– Улайтып олоғайып китмәгеҙ, хөрмәтле ветеран!\n– Ветеранды моғайын да мәктәп балалары менән осрашыуға саҡыраһығыҙ-ҙыр? Башҡаһын карьераға ынтылыусы йәштәр урын-еренә еткерә түгелме? Ҡулд-арынан киләме-юҡмы, уныһы инде икенсе мәсьәлә.\n– Тураһын ярып әйтмәһәгеҙ ҙә үткәндәге визитығыҙҙың маҡсатын бер аҙ то-йомлағайным. Ни хәл итәһең, теләйбеҙме беҙ быны әллә юҡмы, тормош шул, бул-дыҡһыҙ йәштәргә ҡала. Пенсияға яҡынлаған һайын уйландыра, йәшермәйем, ши-кләндерә лә. Урыныма дәғүә итеүселәр быуа быуырлыҡ, табышын аңдыған ҡоҙғо-ндарҙай яңылыш баҫмаҫмы был, тип һәр аҙымымды күҙәтәләр.\n– Йәшәүегеҙ еңелдән түгел икән! - Саманан арттырып ебәреүен һиҙемләп һөйләшеү тонын үҙгәртте. - Хәл белеп шылтыратыуығыҙға рәхмәт, Рәфҡәт Урало-вич!\n– Хәл белеү кәрәк әлбиттә, бында мәсьәлә икенсерәк тора. Күптән инде ҡал-ан-ың ветерандар Советына рәйеслеккә лайыҡлы кандидатура эҙләйҙәр. Кисә ба-шлыҡ менән осрашҡанда шул хаҡта һүҙ сыҡҡайны һеҙҙең рөхсәттән тыш исем-шәрифегеҙҙе атаным да ҡуйҙым. Нисек?\n– Нисек тип, ҡапыл ғына ҡарар ҡабул итер тәҡдим түгел.\n– Шуға бит хакимиәткә саҡыртҡандарынса тип борсоуым.\n– Советтың бурыстары билдәле - өлкәндәрҙе ҡайғыртыу. Булдырып булыр-мы икән?\n– Нишләп булмаһын! Ҙур коллективтың профсоюз етәксеһе инегеҙ заманы-нда. Бер һүҙ менән әйткәндә һеҙҙең өсөн күнегелгән ҡамыт.\n– Холҡом билдәле.\n– Әйтмә лә. Бигерәк тынғыһыҙһығыҙ, алдығыҙға алғанды аҙағынаса еткерә-һегеҙ. Рәйескә шундайыраҡ кеше кәрәк тә.\n– Ҡулай урын, башҡа варианттар күрмәйем. Әйткәндәй, унда бер аҙ эш ха-ҡы ла түләйҙәр шикелле, иш янына ҡуш, тигәндәй.\n– Аҡса тигәнең бер ҡасан да етмәй инде ул.\nЗаманов ары ҡыҫҡа тотто:\n– Шуны әйтер өсөн шылтыратҡайным. Ҡалғанын һеҙгә хәл итәһе. Хушығыҙ! - Трубкала ҡыҫҡа гудоктар ишетелде.\nАҙна-ун көндән хакимиәткә саҡыртып әңгәмәләшкәндән һуң тиҙ арала ветеран-дарҙың отчет-һайлау йыйылышын йыйып уны рәйес итеп һайлап та ҡуйҙылар. Хә ҙер ошо, йәмәғәт башланғысындағы тынғыһыҙ урынды биләүенә биш йыл тулып та киткән.\nҠул сәғәтенә сәғәтенә күҙ атты. Иртәрәк сыҡҡан, был мәлдә башлыҡ ғәҙәттә ур-ын-баҫарҙарын йыйып ала. Алдан барһа ла инә алмаясаҡ, ингән хәлдә лә тығыҙ графикта эшләгән етәксе иғтибар менән тыңламаясаҡ. Ә ул йомошон йомошлам-ай сығып өйрәнмәгән.\nТирә-яғына күҙ атты. Ситке ултырғыста оло кәүҙәле ир һуйҙайған. Көслө ғырыл-дауға эйәреп таралған зәһәр араҡы еҫе бында ла килеп етә төҫлө. «Ниндәй илдә йәшәйбеҙ? Ҡайҙа баҡма, иҫеректәр. Тотош мир эсә… Бынауҙың һыны ауылдаш-ым Ҡотлобайҙыҡы ише ҙур… Ул араҡы шауҡымынан иртә быуынһыҙланды, шуға исеме ҡотло булһа ла ҡотһоҙ йәшәүенән мәғәнә тапмай иртә китте фанилыҡт-\nан…» Ҡулындағы һүнергә өлгөргән тәмәке төпсөгөн эргәләге сүп һауытына ырғ-ытты ла яңыһын тоҡандырып ҡапты, көйәләнеүен баҫырға теләп тәрән һурып та-рта башланы.\n…Таң алдынан ауыл осонда янғын сыҡты. Йоҡолары асылып өлгөрмәгән халыҡ ҡулына нимә етте шуны эләктереп ялҡыны күккә олғашҡан йорт яғына ҡарай йү-герҙе. Ҡоро ҡул килгәндәр дөйөм ығы-зығыға буталсыҡлыҡ өҫтәп, сарғаланып ул-ай-былай йүгергеләй. Иртә моронлаған йәйге таңға ут ялҡыны өҫтәлгәс тирә-йүн һыуҙай яҡтырып киткән. Алты мөйөшлө өй эсенән сыҡҡан ҡеүәтле ялҡын асыҡ тәҙрә аша тышҡа бәреп стена буйлап үрмәләп фронтонға тоҡанған. Ҡыҙып өлгөр-гән шифер шартлап ярылып ярсыҡтарын ян-тирәгә һибә, шуға тиҙ генә яҡынлар-мын тимә. Ишек алдының ҡалҡыуыраҡ ерендәге сирәмдә аяҡтарын ҡосоп башын түбән эйгән уҫлаптай кәүҙәле Ҡотлобай суҡайған. Булмышы тыныс, үтә лә тыныс, әйтерһең был оло ҡазаға бөтөнләй ҡыҫылышы юҡ. Бына ул һиҫкәнгәндәй башын ҡалҡытты ла мәғәнәһеҙ ҡарашын йорт яғына йүнәлткәс телен көрмәлдереп һөрә-нләне: «Нимә, янамы? Янһын, хәләл көсөм менән берәмтәләп йыйыған мөлкәтем, һеҙҙеке түгел! Нишләп беҙгә ҡыйын саҡта бына ошолайтып йыйылышып килеп етмәнегеҙ? Эш үткәс сәбәләнәһегеҙ. Һеҙ гел шулай инде, после пожара… Ә ҡаты-ным, берҙән-бер ҡыҙым ҡайҙа тиһегеҙме? Улар тегендә, ут эсендә. Үртте кем һал-дымы? Үҙем! Тиҙҙән яҡты донъяла эҙебеҙ ҙә ҡалмаҫ!..» Лауылдап һөйләнгән ир ки-нәт ҡалҡып ауа-түнә өйө яғына ҡарай йүгерҙе. Кемеһелер тегенең юлына арҡыры төштө: «Нимә ҡылмаҡсыһың ағай? Унда ярамай, күрәһең бит эскә үтерлек түг-ел…» Ҡотлобай ҡосорға маташҡан сибек кәүҙәне ситкә ырғытты: «Кит әле, сәүек, ҡамасаулама!» Шулай тине лә еңел генә солан, ары өй ишеген тартып асып ут эсе-нә сумды. Шуны ғына көткәндәй саң-туҙан борхотоп түшәм ишелеп төштө…\nҠала хакимиәте башлығы Владимир Викторович Еремкин тотҡарлыҡһыҙ ҡабул итте.\n– Хәлдәрегеҙ нисек, Петр Алексеевич? - Ҡаршы килеп ихлас күреште лә һы-нағандай итеп төбәлде. Бер нисә тапҡыр бына ошолай, күҙмә-күҙ осрашыуҙан һуң шуға иғтибар итте, башлыҡтың итләс йөҙө тиҙ үҙгәреүсән, уның ҡасан балҡып ки-терен йә һөмһөрө ҡойолорон алдан күҙаллау мөмкин түгел. Әле лә төҫһөҙ, йүгер-ек күҙҙәренә атайҙарса хәстәрләү ишаратын йәбештерҙе - Берәй ғәҙәттән тыш хәл килеп сыҡмағандыр бит, иртәләгәнһегеҙ, йәнә кәйефһеҙ күренәһегеҙ?\n– Именлек әле… - Уратып яуапланы.\n– Беренсе май байрамын бик күркәм итеп билдәләнек. Хәҙер инде киләһе Еңеү көнөнә бөгөндән әҙерлек башларға кәрәк.\n– Владимир Викторович, һуңғы алты айҙа ике тиҫтәгә яҡын һуғыш һәм тыл ветеранын ерләнек. Тағы ла бер йылдан уларҙың кемеһе ҡалыр икән?\nУңғансы телефон шылтыраны. Ярҙамсыларының береһе шылтыратыуын һиҙ-гән башлыҡ тәкәббер өндәште:\n– Тыңлайым!.. Һуң һиңә күпме ҡабатларға мөмкин, ҡала урамдарындағы соҡор-саҡырҙарҙы ремонтлауҙы ошо аҙнала тамамлайһың… Уныһы инде һинең проблема, хәл ит! - Телефон трубкаһы тирәсенә төшөп ятыуға йәнәшәләге аппа-\nраттың микрофоны тоҡандырылды. - Владимир Викторович, төҙөлөш минист-ры…\n– Хәйерле иртә, Николай Степанович! - Башлыҡтың йөҙө күҙ менән ҡаш ар-аһында яҡтырып китте, һалынҡы ирендәре татлы ризыҡ ҡапҡандай йәйелде. – Сәләмәтлек, кәйефтәр нисек?.. Беҙҙең дә сыҙарлыҡ, ҡуласалағы тейен һымаҡ көнд-әлек эштәр уратаһында әйләнәбеҙ… Эйе, «Иҫкергән торлаҡ» программаһы көндә-лек күҙәтеүем аҫтында… Үткәндә өлкә кәңәшмәһендә ыңғай яҡтан телгә алдығыҙ. Һәр ваҡыт, һәр ерҙә һеҙҙең хәстәрлекте тоябыҙ. Әгәр өҫтәмә ярҙам булғанда төҙөл-өштө тағы ла йәнләндереп ебәрергә мөмкин… Урында танышам, тиһегеҙме, рәх-им итегеҙ! Юғары кимәлдә ҡаршы алырмын: мунсаһы ла, шешлеге лә тигәндәй. Һунарға сығып әйләнербеҙ! Һеҙ оҫта балыҡсы ла бит әле. Эйе, урынды әҙерләй то-рормон! - Һыуға ем һибеп балыҡ әүрәткән хәрәкәттәр яһаны. - Көтәм, Николай Степанович! Шылтыратыуығыҙға рәхмәт! - Ҡурылған ит киҙәге ҡапҡандай бер ки-лке ирендәрен сәпелдәтеп торҙо ла ысынбарлыҡҡа ҡайтҡас урынына килеп ялпа-шып ҡоласын йәйҙе:\n– Бына шулай, бер минут тынғы юҡ!\n– Владимир Викторович, йомош менән бик урынлы килеп индем һымаҡ.\n– Ниндәй йомош икәнлеген әлегә белмәйем. Һөйләгеҙ, тыңлайым.\n– Теге, ҡала ситендә ташландыҡ йорт бар бит әле…\nМай бөргән йәйенке биттәр ризаһыҙ тартылды:\n– Шул «хрущевка» ныҡ туҙған.\n– Беләм. Тәҡдимегеҙҙе әйтегеҙ!\n– Йортто һеҙ яңы ғына атаған «Иҫкергән торлаҡ» программаһына кереткә-ндә проблеманы ыңғай хәл итергә мөмкин.\n– Ҡулдан килһә әллә ҡасан уҡ хәл итер инем бит!\n– Аңлап бөтмәйем.\n– Баланста инмәгән шул нимә һыҙлауыҡ ише ҡаланы йәмһеҙләп һерәйгән, асылда иһә, ул - юҡ!\n– Унда бит халыҡ йәшәй. Араларында һуғыш һәм хеҙмәт ветераны ла бар.\n– Уныһын да беләм! Һеҙ атағандарҙың яҡындары ҡалмаған, үҙҙәре склероз-дан яфаланалар, ике һүҙҙе ялғап әйтә алмайҙар. Одним словом мертвые души!\n– Улар иң әүәл кешеләр, Владимир Викторович!\n– Бәлки. Беҙ ҙә бит онотмайбыҙ, байрам һайын бүләген, күстәнәсен бирәбеҙ.\n– Ундай нәмәләр эткә ырғытылған һөйәк һымаҡ ҡына. Конкрет ярҙам кәр-әк!\n– Ниндәй ярҙам?! Ҡабатлап әйтәм, һеҙ һүҙ алып барған йорт та, унда йәш-әүселәр ҙә кадастрға инмәгәндәр. Значит, ярҙам итеп тә булмай! Иҫәпкә инмәгән йортҡа ҡайһылайтып ремонт үткәрмәк кәрәк, шул хаҡта уйланығыҙмы?\n– Әгәр торлаҡ емерелеп бәләгә ҡалһаҡ!\n– Бер ни ҙә ҡыла алмайым! Үткәндә унда полиция хеҙмәткәрҙәрен ебәреү нимә менән барып бөттө, беләһегеҙме? Оло ғауға ҡупты.\n– Бер кем дә урамға һөрөлөргә теләмәй.\n– Шул шул. Петр Алексеевич, - Еремкин төйөлгән ҡаштарын яҙып һүҙҙе ик-ен-сегә борҙо, - илдәге ваҡиғаларҙы моғайын да гәзит-журналдар, телевидение аша күҙәтеп бараһығыҙҙыр?\n– Көн һайын.\n– Бик нескә, әйтеп еткерелмәгән факттарға ла иғтибар ҙа иткәнһегеҙҙер… Үтә байҙар, хәҙергесә итеп әйткәндә олигархтар әллә ҡасан сит илдәрҙән йорт, ер һатып алып бөттөләр. Әгәр илебеҙ менән бер-бер хәл була ҡалһа улар батып бар-ған караптан ҡасҡан ҡомаҡтарҙай шунда таясаҡ. Ә беҙ бында, сөнки башҡа барыр еребеҙ юҡ. Ташландыҡ йортта йәшәргә маташҡан ярлылар хәлендәбеҙ. Төшөндө-гөҙмө?..\n– Ошо ине йомош. Һау булығыҙ - Петр Алексеевич әңгәмә тамамланыуҙы иҫкәртеп алдан һонолған йомшаҡ усты тарамыш бармаҡтарына ҡыҫты ла сығыу яғына ҡарай атланы. Артынан аҡланыуға тартым өгөт ишетелде: «Рәсәй көнөн киң билдәләргә әҙерләнәйек. Тамағы туҡ халыҡ ҡына тамаша ярата. Байрамда хәстәр-ләп йөрөгән ветерандарығыҙға ла өлөш сығарырбыҙ, исемлеккә керетегеҙ!.. »\nИшек тотҡаһына йәбешкәс боролоп күңелһеҙ йылмайҙы:\n– Ҡырғын осоронда шайтан туйы ойошторабыҙ түгелме, Владимир Викто-рович?\nҠала бәләкәй, шуға барыр еренә йәйәү йөрөп күнеккән, әле лә ашыҡмай ғына һәлмәк аҙымлап килә.\nИке ҡатлы ҡыйыҡһыҙ хараба* һөҙәк ҡалҡыулыҡта ҡарасҡылай ҡалҡҡан. Ҡасан-дыр асфальт түшәлеп тә хәҙер теткеләнеп бөткән юлдан барыуы яйһыҙ, яҙа баҫып абынып китеүең бар. Артына ҡайырылды. Бынан ҡала ус төбөндәгеләй асыҡ күре-нә. Ана, улар йәшәгән йорт. Дүртенсе ҡаттағы болкон. Шунда сығып күп тапҡыр-ҙар был тарафҡа ҡарап торғаны бар. Әле лә ҡояш офоҡтағы ялпаҡ тау һыртынан ҡарыш самаһы күтәрелергә өлгөргән. Ҡулын маңлай өҫтөнә ҡуйып килгән ерен тәү ҡат күргәндәй иғтибарлап текәлде.\nҠыйыҡ урыны ҡасандыр ыҫмала менән ҡатырылған, әле ашыҡ-бошоҡ ябылған рубероиды елдә ялпылдаған түбәнән буйлатып һырғалап һыу һарҡҡан стенаның штукатуркаһы ҡутыры ҡупҡан таҙ ише урын-урыны менән ҡойолған. Сереп бөтк-ән тәҙрә өлгөләренең бер нисәүһе тотошлайы менән полиэтилен менән көпләнг-ән, шуға улар тотошлайы менән аҡ һалған күҙҙәй килгән-киткәндәргә томан аша ҡарайҙар. Урта тоштағы берҙән-бер көрән төҫкә буялған ишеккә кемдер яңы ғына типография станогында баҫылған плакат йәбештергән. Шунда яҡынлағас түш ке-ҫәһенән күҙлеген алып кейҙе. «Беҙҙе яҡты киләсәк көтә!» Аллы-гөллө яҙылған тек-ст өҫтөнән йәш егет менән һылыу ҡыҙ йылмайып ҡарай. «Кемеһе уйлап сығарған был кәмитте? Урынын да тапҡан бит әле!»\nЭскә, ярым ҡараңғылыҡҡа атланы, танауына тәмәке көйөгө, ҡуйы һыҡра, серег-ән ағас ҡатнашмаһының уҡшытҡыс еҫе бәрелде.\nБеренсе ҡаттағы бәҙрәф эргәһендәге бүлмәлә тыл ветераны йәшәй. Ишекте ша-ҡыны:\n– Клавдия Станиславовна, һеҙ өйҙәме?\n– Ҡайҙа ғына китмәйем… Инегеҙ… - Ҡолағына хәлһеҙ тауыш салынды.\nКөн яҡтыһы үтә лә насар үтеп ингән ҡыҫынҡы торлаҡта эңер бөләңгертлеге. Бын-да тәү тапҡыр ғына инмәй, шуға уң яҡҡа үрелеп утты тоҡандырҙы. Туҙан ҡаплай барып яҡтыртыу һәләтен юғалтҡан лампочка урын-урыны менән ысҡынып түбән һалынған һары төҫтәге обойҙарҙы, һулаҡай яҡ стенаға терәлгән, аллюмин ҡалаҡ менән буш тәрилкә, наҡыҫ ҡына ризыҡ тупланмаһы ҡуйылған һары япмалы өҫт-әлде, уң яҡтағы карауат эргәһендәге һары тумбочканы, тумбочка өҫтөндәге һары юшҡын ҡаплаған ҡырлы стаканды, һары буяғы яртылаш һыҙырылып ярыҡтары беленгән сүп- сарлы иҙәнде яҡтыртты. Сырхау төҫө был мөхиткә китмәҫ, елләмәҫ өсөн һеңешкән төҫлө. Карауаттағы инергә саҡырып өндәшкән һын ҡымғырлап биреп ҡуйҙы ла бөркәнелгән одеал ситенән сал сәсле баш сысайып сыҡты.\n– Клавдия апай, һаумыһығыҙ?\n– Ә-ә-ә, был һеҙме ни әле? - Күрәғара күҙҙәрҙең шешмәк ҡабаҡтары ҡыҫыл-ды. - Арыу, тиер инем ҡул-аяҡтарым тышалған, хөрт, тиер инем, әлегә теремен. Сыҙарлыҡ. Һүндерегеҙ шуны. - Ҡулын түшәмгә һондо. - Комендант белеп ҡалһа икенселәй ҡараңғыла ла ҡабыҙырға рөхсәт итмәҫ.\n– Һәр кем торлағында нисек теләй, шулай йәшәй.\n– Һеҙ киләһегеҙ ҙә китәһегеҙ, бында беҙгә ҡалырға…Төнөн дарыу эсергә кә-рәк, икенсе йомоштар ҙа килеп сыҡҡылай. Петр Алексеевич, боролоп баҫығыҙ зи-нһар, ҡунаҡты ятҡан килеш ҡабул итеү килешмәҫ.\nБер аҙҙан ҡабаттан саҡырыу ишетелде:\n– Ә хәҙер үтегеҙ.\nЙәшме ул, әллә ҡартмы, ҡайҙа ла ҡатын-ҡыҙ ҡатын-ҡыҙ булып ҡала. Шул ар-ала хужабикә түшәген йыйыштырып, сәстәрен тарап рәткә килтереп өлгөргәйне. Яҫы ҡашлы, ҡасандыр тулы булып та әле еле сыҡҡан туптай яртылаш бушап сөр-өшкән һалпыш битле, оло ауыҙлы үтә лә күрмәлекһеҙ йөҙ ҡунаҡты ихластан ҡаб-ул итеүен белгертеп балҡып китте.\n– Бына, бынауында үтеп ултырығыҙ. - Ипле өндәшеп өҫтәл эргәһендәге бер-ҙән-бер артһыҙ ултырғыстан урын тәҡдим иткән Клавдия Станиславовна үҙе кар-ауатта урынлашты ла оҙон, тоҡ һымаҡ һалынҡы күлдәгенең итәген тартып төҙәт-ештерҙе.\nКөп шешек, урын-урыны менән ҡан һауып күгәргән сираҡтарҙағы* ҡан тамыр-ҙары бүлтәйеп өҫкә ҡалҡҡайны.\nҠаҡшап ҡалсылдаған ултырғыс ир ауырлығына һуҡранғандай сыйнай биреп ҡуйҙы. Эс яҡтан көпләнгән тәҙрәгә ҡарағанды күргән ҡарсыҡ элә һалып алды:\n– Рам ҡаҡшаған, шуға йылы тотмағас ошо нимә менән эсле-тышлы ҡаплат-тым. Революцияға тиклемге ауылдарҙа ҡарындыҡ тәҙрәләр булған.\n– Эйе, китаптарҙан уҡып, ишетеп беләм.\n– Бына егерме беренсе быуатта шул көнгә ҡалып барабыҙ, тик айырма шун-да- тәбиғи материал урынына химиянан әүәләнгән материал ҡулланабыҙ. Тарих ҡабатлана, быныһы инде бәхәсһеҙ.\n– Ашарығыҙға аҙыҡ-түлегегеҙ бармы?\n– Собестан тәғәйенләнгән ҡыҙ ике көнгә бер килеп күренә, икмәк-һөт, ыуы-нырға дарыуҙар килтерә.\n– Пенсияғыҙҙы ваҡытында килтерәләрме һуң?\n– Зарланаһы түгел. Тик ул тамаҡтан, әле әйткән дарыуҙарҙан, ошо бүлмә өсөн квартплата түләүҙән үтмәй.\n– Ниндәй квартплата тағы, ниндәй түләү?\n– Бындағы дөйөм тәртипте комендант тота, ҡарарҙы ул сығара. Беҙҙә бит шулай: дәүләт тотош халыҡты, ә бәғзе берәүҙәр айырым кешеләрҙе талай. Йә, мы-жымайым әле, үҙегеҙ беҙҙе ҡайғыртып нисек йөрөп ятаһығыҙ?\n– Һеҙ комендант тип атаған әҙәмгә күпме тыҡырға мөмкин, аңламаһа аңла-май икән кеше. Уның менән икенсерәк һөйләшергә тура килер! - Тыныслана алм-ай үҙ алдына шулай һөйләнде лә кире әңгәмә айышына ҡайтты. - Ҡайғыртыуға килгәндә маҡтанырлыҡ түгел.\n– Алай ҙа онотмай һеҙ инеп сығаһығыҙ. Шул саҡта донъяла әле тере кеше-ләр барлығына ышанаһың. Бында һин баш тығаһың да, йәнә теге ҡыҙ, шунан ко-мендант.\n– Ейәнегеҙ килмәйме?\n– Яңы йылдан алда инеп сыҡҡайны. Үлемем хаҡында уға яңылыш хәбәр ет-кергәндәр, күмеү аҡсаһын ҡайғыртып сабыулағандыр. Мин бит уларҙа иҫәптә. Фа-тирымды заманында улыма яҙҙырғайным, улым ейәнемә бирҙе. Ә ул мине бында килтереп ырғытты. Бына ошолайыраҡ хәлдәр, хәйер был хаҡта һеҙгә тәүге тапҡыр ғына һөйләмәйем. Бер балыҡ башын өҙлөкһөҙ сәйнәгән алйотто кисерә күрегеҙ.\n– Күңелдәген кемгәлер һөйләргә тейешбеҙҙер.\n– Шул шул. Мин үҙемдең әлеге хәлемә күнгәнмен: беҙ ҡарттар китәбеҙ, уры-ныбыҙға йәштәр килә. Японияла борон әжәлдәре яҡынлашҡан ололарҙы яҡынд-ары үлем тауына алып барып ырғытҡан. Ошо йорт шул әжәл тауынан бер яғы ме-нән дә айырылмай, бында онотолорға дусар ителгәндәр йәшәй. Мине, мәҫәлән, бер кем дә бер ҡайҙа ла көтмәй. Ә мин барыбер көтәм, өмөтләнәм. Шайтан ғына өмөтһөҙ, тиҙәр бит. - Урынынан торҙо. - Сәй ҡуйып ебәрәйем. - Ишек төбөндә, иҙ-әндә торған плитә өҫтөндәге тимер сәйнүккә ынтылды. - Икмәгем, сәйем, бер киҫ-әк майым бар. Барына шөкөр итәйек, ҡамауҙа саҡта аҙналар буйы ас ултырғаным булды. Шул саҡта аяҡ һонмағанды әле лә бирешмәбеҙ.\n– Клавдия апай, урынһыҙ борсолмағыҙ. Юл ыңғайы магазинға һуғылмағас күстәнәсһеҙ ҡунаҡмын. Икенсе ваҡыт ҡоро ҡул килмәҫмен. Хакимиәттән дә шун-дайыраҡ нимә вәғәҙә иттеләр.\n– Ярай, улайһа, үҙең ҡара. - Фәҡирҙәр ризығы менән һыйларға тартынған ҡарсыҡ шундуҡ ризалашты, шулай ҙа килер күстәнәс хаҡында белешә һалды. – Беҙҙе ниндәй байрам хөрмәтенә һыйламаҡсылар?\n– Рәсәй көнөндә ҡаланың юбилейын да билдәләйҙәр.\n– Ҡаланың юбилейы, тиген сәле! - Ҡасандыр зәңгәр булып та әле баҙыҡлы-ғын юғалтҡан төҫһөҙ күҙҙәр янып киттеләр\n– Ошо ҡалаға нигеҙ һалыусы булараҡ һеҙҙе лә ҡунаҡтар исемлегенә индер-еүҙәрен һораясаҡмын.\n– Беҙгә ҡайҙа инде унда! Беренсенән аяҡтар ебәрмәй, икенсенән ошо ҡиәф-әттә күрһәләр килгән ҡунаҡтарҙың ҡото алыныр. Минән башҡа ла байрам итеү-селәр табылыр. Ә төҙөүгә килгәндә ҡаланың яртыһынан күбенә беҙ ун ике ҡатын нигеҙ һалдыҡ.\n– Тимәк һеҙ почетлы гражданин булырға хаҡлыһығыҙ.\n– Элекке йыл ул исемде өлкәлә ултырған берәүгә биргәндәр икән, тип ишет-тем. Ул түрә беҙҙең ҡаланы үҫтереүгә бармаҡ башындай берәй файҙа эшләгәнме икән? Игелек менән гөнаһ, яҡшы менән яман, ғәҙеллек менән ғәҙелһеҙлек буталғ-ан осор. - Аяғөҫтө баҫҡан ҡарсыҡ билен матҡып кире карауатына ялпашты.\n– Киләһе йыл Бөйөк Еңеүҙең билдәләйбеҙ. Шул юбилей миҙалына докум-енттар әҙерләргә кәрәк. Юллауға килгәндә уныһы минең эш. Бер килгәндә алып китәйем әле.\n– Китсе, бигерәк йомартһығыҙ, мине почетлы граждан итмәксеһегеҙ, әле килеп түшемә миҙал ҡаҙарға йыйынаһығыҙ. - Ҡарсыҡ тешһеҙ ауыҙын усы менән ҡаплап кеткелдәп көлөп алды. - Әйҙә, тырыштырығыҙ, тәҡдим ителгән барлыҡ бүләктәрҙән баш тартмайыҡ әле. Кәрәкле ҡағыҙҙарым һәр ваҡыт үҙем менән. - Карауат аҫтына ҡулын тығып тышы туҙып бөткән сумаҙанды һөйрәп сығарып эр-гәһенә һалды, ҡапҡасын усы менән һыйпаны. - Ошоно көнөнә әллә нисә тапҡыр ҡарайым. Үткәнемде бөгөнгөгә ялғаусы ҡәҙерле нимә был!\nСумаҙан эсенән ныҡ иҫкергән, тышы таушалып, шымарған альбом, ситтәре йыр-тылып-туҙып, төҫө һарғайып бөткән гәзиттәр тупланмаһы килеп сыҡты. Йөҙө ир-әмһеп онотола биргән Клавдия ҡарсыҡ тыйнаҡ ҡына ҡыҙыҡһынды:\n– Һеҙ эш кешеһе, ә мин оҙон хәтирәгә бирелергә йыйынам…\n– Беҙ бит көн һайын осрашмайбыҙ. Тағы нисә йыл ошолай аралашабыҙ. Һеҙҙең хаҡта хәбәрҙармын тип яңылышмайыммы икән?\n– Биографиямды һәр кем яттан белергә билдәле шәхес түгелмен дә. – Аль-бомын асып алдына һалды.\n– Ленинградта тыуғанмын. Бала ғына көйөнә блокаданың бөтә михнәттәрен үҙ елкәмдә татыным. Аслыҡтан халыҡ күп ҡырылды, иллә ҡаланы фашистарға би-рмәне. Атайым һуғыштың тәүге көндәренән үк фронтҡа китеп хәбәрһеҙ юғалғай-ны, әсәйемдең ҡарамағында беҙ ике ҡыҙ ҡалдыҡ, һеңлем һәм мин. Аслыҡтан баш-та һеңлем үлде, шунан ғһ- се йылдың декабрендә - әсәйем. Япа-яңғыҙым тороп ҡа-лдым. Ни тере, ни үле түгел тереклек итәм. Бар шөғөлөм - аҙыҡ складынан тәғәй-ен паегымды барып алыу ҙа көндәр буйы юрғанға төрөнөп өйҙә ултырыу. Көнө-төнө ҡаланы утҡа тоталар, ә минең бомбоубежищыға төшөп йәшеренергә уйымда ла юҡ. Ҡурҡышымдан мөйөшкә һырлығып ҡулдарым менән ҡолаҡтарымды том-алап, күҙҙәремде сытырҙатып йомоп тик ултырам. Бер көн һалҡын фатирыма кү-ршебеҙҙә йәшәгән ҡарт килеп инде лә түшәгемде йомарлап ҡултығы аҫтына ҡыҫ-тырып мине үҙенең фатирына алып инде. Шулай итеп бергә йәшәй башланыҡ. Заводта эшләй ине ул. Кискеһен арып-талып, аяҡтарын көскә һөйрәп ҡайтып инә\nлә өлөшөн - резина ише һығылмалы, ҡатып бөткән икмәк киҫәген миңә тоттора. «Мә, аша, һиңә үҫергә кәрәк…», ти, үҙе һурылып киткән йөҙөн ситкә бора. Тимәк ас. Шулай йәшәнек. Ҡаланы блокаданан азат иткәс 44-се йылдың февралендә ми-не Уралға оҙаттылар. Ә теге күршем, үлемдән әрсәләп алып ҡалған Василий баб-ай, ни күрһәм дә ошонда күрәм, ошонда үләм тип тороп ҡалды. Был альбомда ба-ла саҡ фотолары юҡ. Улар ғүмерем таңынан уҡ аҙашҡан, аймылышҡан яҙмышым һымаҡ Ленинградта ҡалып юғалдылар.\nБында килгәс балалар йортонда тәрбиәләнеләр. Шунан мәктәпте тамамлағас ПТУ-ла уҡып ташсы һөнәрен үҙләштерҙем. Теләгем дә аңлашыла - ул осорҙа илд-ең көнбайышы тотош емерелгәйне, ә яу үтмәгән тыл хужалыҡтары ташландыҡҡа ҡалғайны. Комсомол путевкаһы менән ошонда ебәрҙеләр, баракта урынлашҡан ятаҡтан бүлмә бирҙеләр, ҡатын-ҡыҙҙар бригадаһының бригадиры итеп тәғәйенл-әнеләр. Шулай булмай тағы, ул саҡта ир-атҡа ҡытлыҡ ине бит. Ҡалаға нигеҙ һалд-ыҡ. Ул саҡта ер ҡаҙыу өсөн сүмесле техника ҡайҙа инде, иң башта кәйлә, лом көр-әк менән һалынасаҡ йорттоң нигеҙен соҡойбоҙ. Бигерәк тә ҡышҡы селләлә ауырға тура килә, туң ҡыртышты ҡарышлап кимереп устар ҡанлы һөйәл менән ҡаплана. Иртәгеһен илай-һыҡтай тағы эшкә барабыҙ, сөнки һине алыштырыр кеше юҡ. Шулай ыҙаланып, тормош мәшәҡәттәренә күмелеп йөрөй торғас ваҡыт үткәнен дә һиҙмәй ҡалғанмын, утыҙға ла аяҡ баҫылған. Үҙ ишемде табып төҙөлөштә балта оҫтаһы булып эшләгән Артем исемле егеткә кейәүгә сыҡтым. Башта шул уҡ ятаҡ-тан айырым бүлмә алып йәшәнек, ни тиһәң дә элек ябай эшсегә ихтирам-хөрмәт юғары ине, торараҡ яңы төҙөгән йорттан ике бүлмәле фатир бирҙеләр. Көн итме-шебеҙ яйланды, тамағыбыҙ ашҡа туя башланы. Беренсе улыбыҙ Сергей тыуҙы, шу-нан Егор.\nАльбомдан яңғыҙ, парлап, күмәкләп төшкән фотолар алынып берәм-берәм түшәк өҫтөнә теҙелде:\n– Бына ошолар инде яҡындарым, ер йөҙөндәге иң ғәзиз кешеләрем. - Улар минең өсөн әле лә тере, әле лә көн һайын ғаиләмде алдыма һалып һөйләшеп-кә-ңәшләшеп алам.\nКөндәлек мәшәҡәттәргә сумып һин дә мин йәшәп ятҡанда Артем яҙа баҫып, тө-ҙөлөп ятҡан йорттоң бишенсе ҡатынан осоп төшөп үлеп ҡалды. Бәлә ағас башы-нан ғына йөрөмәй, әҙәм башынан да йөрөй бит, ирем ҡайғыһы баҫылып та өлгөр-мәне Сережаны Армия сафына алдылар. Афғанстанға эләкте. Ул сит ҡитғала тоҡа-нған янғынды баҫам, тип батырҙарса һәләк булды. Ике йыл үтеү менән йүгереп ҡайтып инермен, тип хөр күңел менән сәфәргә юлланған баламды ҡурғаш табутта алып ҡайттылар. Оҙата килгән төркөмдөң етәксеһе офицер ғәҙәти бурыс башҡар-ғандай усыма бәрхәт менән тышланған ҡумтаны йомдорҙо: «Был һеҙгә…» «Рәх-мәт…» Ҡыҙыл Йондоҙ ордены икән. Йәнемде ярып сыҡҡан улымды ус аяһылай тимер киҫәгенә алмаштырҙым.\nШул мәлде яңынан кисергән Клавдия ҡарсыҡтың күҙҙәренән һаран йәштәр һығылып сыҡтылар ҙа арыҡ, һарғылт биттәре буйлап түбәнгә һарҡтылар. Оҙаҡ һүҙһеҙ һерәйешкәндән һуң хикәйә дауам итте:\n– Егор менән тороп ҡалдыҡ. Ул башта насар бала түгел ине. Беҙҙең юлды ҡыуып ГПТУ-ны бөтөрҙө, төҙөлөштә эшләне. Педучилищыны тамамлаған ҡыҙға\nөйләнде. Фатир алып айырымланып сыҡтылар, балалары тыуҙы. Тормошҡа ҡыуа-нып ҡына йәшәһәләр ҡана ла һуң! Яйлап эсеүгә әүәҫләнде. Тыйырға ла тырышып ҡараным, файҙаһы теймәне, кәңәшемде ҡолағына ла элмәне. Төпсөк улым шулай итеп араҡыға янып үлде, балаларын үҫтереп аяҡҡа баҫтырғас киленем яман сирҙ-ән донъя ҡуйҙы. Көнөм ейәнемә ҡалды, ул - Алланы аҡса менән бутаған замана ке-шеһе. Байлыҡ тип күҙҙәре тона, табыш артынан көнө-төнө йүгерә. Билдәле - сама белмәй алйып сапҡан ат та иртәме-һуңмы сәсәп йығыла, эҫеләй эсеп яна. Шулай булып ҡуймағайы тип хәүефләнәм. Йәшермәйем, уға рәнйемәйем, ни тиһәң дә баламдың балаһы бит, тәнендә тоҡомобоҙҙоң ҡаны аға. Бәлки, бер килеп иманына ҡайтыр, тәүбәгә килер ҙә ҡартәсәһен кире килеп алыр. Шунан бергәләп йәшәй ба-шларбыҙ. Миңә ни бер мөйөш еткән, һалығымды ла һалмам. Бәлки, ысынлап та шулай булыр, ә, Петр Алексеевич, һеҙ нисек уйлайһығыҙ?\nӨмөтләндерер өсөн башҡа һүҙ тапмағанға ышанысһыҙ ғына йөпләне:\n– Нишләп килеп алмаһындар, бик тә мөмкин…\n– Ана бит, ҡайһылай дөрөҫ уйлайһығыҙ. Һеҙ әйткәс һис һүҙһеҙ тормошҡа ашыр. Ә әҙерләнеүгә, төйнәнеүгә килгәндә һә, тигәнсе йыйынырмын да ҡуйырм-ын, шулай быуындарым ебәрмәй ығыш күренһәм дә кәрәк саҡта ғәләмәт етеҙмен.\nДәртләнеүенән теремекләнеп киткән әбей әйберҙәрен йыйыштырырға тотонға-ндай ырғып тороп өҫтәлдәге стаканды, бер яҡта ситтә торған тәрилкә-ҡалағын бер урынға өйҙө, тәҙрә төбөндә ятҡан яулығын алып ябынды.\n– Мин ҡуҙғалайым…\n– Рәхмәт бында баш тығыуығыҙға. Килгеләп йөрөгөҙ, ана ҡайһылай күңел-ем күтәрелеп китте! - Ишек төбөндә икеләнгәндәй бүлеп-бүлеп әйтте:\n– Петр Алексеевич, тағы ла бер үтенесем бар… Һаулығымдың хөртөгө бил-дәле, әгәр ейәнем командировкала саҡта бер-бер хәл була ҡалһа мине ерләү мәсь-әләһен ойоштороғоҙ… Ейәнемдән һуң һеҙ инде минең өсөн яҡын кеше… Ошо ар-ала нишләптер төштәрем дә болара…\n– Бирешмәйек, Клавдия Станиславовна!\n– Эйе шул, тағы яҙ етте. Муйыл еҫе бынау көпләүле тәҙрә аша үтеп инә хат-та… - Бер күрергә ине сәскә төҫөн, еҫкәргә ине хуш еҫте, ошо таш ҡабырсыҡты ват-ып ҡына сыға алмайым…\nИкенсе ҡатҡа күтәрелде. Һуғыш ветераны Хөснулла Өмөтбаевтың бүлмәһе урта тирәлә. Бихисап сирҙәрҙән яфаланған ветеран үткәнен хәтерләмәгән, көндәлек мәшәҡәттәр менән генә тереклек киткән зыянһыҙ, ҡырағаһыҙ зат. Ауылда саҡта әбейе үлеп киткән яңғыҙаҡты бер туған ҡустыһы ҡалаға күсереп ала. Ҡусты-килене лә көтмәгәндә бер-бер артлы донъя ҡуялар. Билдәле, был осраҡта вариҫһыҙ мөлкәткә дәғүә итеүселәр күбәйә, ҡартҡа тиҙ арала фатирҙы бушатырға ҡушалар. Күршелә йәшәгән йәш ғаилә ярҙам итеү һылтауынан һуғыш ветеранына тейеш фатирҙы юллай башлай. Хөснулла кәрәкле ҡағыҙҙар, орден-миҙалдар һалынған ҡумтаны сығарып тоттора. Тиҙҙән ул сәйер шарттарҙа юғала. Ошо хаҡта мәлендә милицияға хәбәр итергә кәрәклекте ҡайҙан ғына башына килтерһен эскерһеҙ, бер ҡатлы йән, йәнә теге, йылғыр күршеһенең документтарҙы үҙем юғалтҡанмын икән, үҙем табып ҡайтарам тигән вәғәҙәһенә ышана. Тиҙҙән хәтерен юя барған Хөснулланы, дауаханаға илтеп һалалар, дауахананан тура бында килтерәләр. Әле бер кемдән бер нимә таптырмай ошонда йәшәп ятҡан көнө. Тағы ла яҙ етеү менән Өмөтбаевтың хәтере яңыра, ҡайһылыр кимәлдә үткәндәрҙе иҫенә төшөрөр, бөгөнгө хәл-ваҡиғаларға баһа бирер кимәлгә ҡайта. Ул документһыҙ яугир. Өҙөк-йыртыҡ һөйләгәндәренә кемдер ышана, бәғзеләр бер ҡатлы уйҙырма, йә мөғжизәле әкиәт итеп кенә тыңлай.\nШаҡымай ғына ишекте асып эс яҡҡа күҙ атты. Хөснулла Өмөтбаев тәҙрә ҡаршыһына баҫып тышты күҙәтә ине.\n– Һаумыһығыҙ! Инергә мөмкинме?\nҠарт ялт итеп ҡайырылды лә киң йылмайып ебәрҙе:\n– Әйҙә, улым, үт, һиңә тигән фатир хаҡын әҙерләп ҡуйҙым. Кисә бит пен-сиямды килтерҙеләр.\n– Ғәфү итегеҙ, Хөснулла Биктимерович, мин бит ҡаланың ветерандар Со-веты рәйесе. Хәлегеҙҙе беләйем, тип килдем.\n– Бәй, һине генә хәтерләйбеҙ инде ул! Хәтерләйбеҙ! Хәтерләмәгән ҡайҙа! Әйҙә, рәхим итеп үтегеҙ! - Стена ҡырына ҡуйылған оҙон ағас эскәмйәгә ымланы, үҙе уның бер башына ҡуналҡаға ҡунған әтәс һымаҡ килеп һаҡты. - Коридорҙа то-рған ошо нимәне керетеп ҡуйҙым әле. Миңә бит инеп-сығыусылар күп!\nӨмөтбаев ап-аҡ һаҡал-мыйыҡлы, киң битле, тәрән яра йөйө ярылып ятҡан яҫы маңлайлы, етек сәсле, ҡаҡса буйлы, еңел һөйәкле ҡарт. Һуңғы арала кибә бар-ған йоҡа кәүҙәһе ҡорҙай ғына булып ҡалған.\nБүлмәлә сағыштырмаса таҙа ла, яҡты ла. Эскәмйәгә ҡаршы ҡуйылған карауат һалдаттарса матур итеп йыйыштырылған. Карауат өҫтөндәге стенаға ебәк суҡлы, уртаһына «Пионерская организация» тип яҙылған бәрхәт туҡыманан эшләнгән һапһыҙ ҡыҙыл байраҡ ҡаҙаҡлап ҡуйылған. Ҡорғанһыҙ тәҙрәгә тәртипле итеп һа-уыт-һаба урынлаштырылған өҫтәл терәлгән. Өҫтәл эргәһендә спирале ҡыҙарып янған плитә күренә. Бүлмә Совет заманындағы Ҡыҙыл мөйөштө хәтерләтә.\nӨмөтбаевтың зиһене яҡтырған мәлелер, ҡыҙыл байраҡтың бында килеп эләгеү тарихын асыҡлауҙы кәрәк тапты:\n– Бынан бер нисә йыл элек, хәтерем теүәл саҡта, мәктәпкә осрашыуға саҡ-ырғанда был нимә инде беҙгә кәрәк түгел тип миңә бүләк иттеләр. Һуғышта бай-рағын юғалтҡан полкты тарҡата инеләр. Мәктәптең йәшәүе лә шуға ҡалып бара-лыр, күрәһең. Һин нисек уйлайһың. мырҙа?\nКөтөлмәгән фәлсәфәүи һығымтаға яуап таба алмай баҙаңҡырап ҡалғайны, ауыр хәлдән Хөснулла үҙе ҡотҡарҙы:\n– Ә мин ҡыуанып ҡабул иттем. Еллеме?\n– Үтә лә күркәм, Хөснулла Биктимерович.\n– Әүәле бөтә нимә шулай затлы ине. Күрәһеңме, нисек бүлмәмде йәмләй был нәмә! - Бер аҙ ирәйгәндән һуң баштағы һорауын ҡабатланы. - Әләйгәс, һин аҡса артынан килмәнең була?\n– Әйтәм бит, мин ветерандар Советы рәйесе.\n– Хәтер тигәнең! Әйткәйнең шул. Ә рәйескә аҡса кәрәкмәй, шулаймы!? - Юҡтан ҡыҙыҡ тапҡан Хөснулла Өмөтбаев рәхәтләнеп көлөп ебәрҙе лә өшөгәндә-геләй ҡулдарын ҡаушырҙы. - Һыуыҡ, шуға өҙлөкһөҙ плитә яғам. Теге, 53-се йыл-дағы көҙ көнө кеүек һалҡын…\nХөснулла ҡарт бер аҙ тын ултырғас сеймәлгән яҙмыш ебенең осон табырға телә-гәндәй дауам итте:\n– Мин бит халыҡ дошманы… Йәш кенә көйгә ойоштороу һәләтемде иҫәпкә алыптыр колхоз рәйесе итеп ҡуйҙылар. Атайһыҙ үҫкәс бөтә яуаплылыҡты өҫтөмә алып эшләй ҙә белә инем шул. Иртә өйләндем. Тормош мәшәҡәттәренә күмелеп йәшәп ятҡанда бәлә көтмәгәндә килде. Яҙҙың ҡара төнөндә келәттең нигеҙ ташын һүтеп ингәндәр ҙә иҙәнде тишеп сәсеү орлоғон ағыҙып алғандар. Сәсеү алдынан үлсәп ҡарағайнылар ике тоҡ иген етмәне. Халыҡ дошманы исемен тағып мине хө-көм иттеләр… Ауыл ҡапҡаһына әсәйем, ҡатыным, яңы айтай баҫҡан улым оҙата сыҡтылар. Ул йыл яҙ үтә лә һалҡын килде, өсәүһе лә дерелдәп өшөйҙәр, ә мин ул-арҙы йылытырға тырышып ҡосаҡлаған булам. Хәҙер яҡындарым юҡ инде, төрмә-лә саҡта өсәүһе бер төптән тифтән үлеп ҡалғандар, ә мин һаман да өшөйөм…\n– Тышта яҙ, Хөснулла Биктимерович, көндәр йылыныр.\n– Бер тапҡыр үтәләй һуғып һыуыҡ үткәс ҡабаттан мандый алмамдыр инде ул… - Тороп плитә өҫтөнә ҡулдарын ҡуйҙы. - Плитә генә шул, ауыл мейесе түг-ел… Яҙ етте, тиһеңме? Урамға сыҡмағас ни миҙгелде лә бутағанмын. Тышта нисә-нсе йылдың яҙы килде һуң әле? Хәйер, ул мөһим дә түгел инде, хәҙер бит бөтә ер-ҙә ваҡытһыҙлыҡ бәләһе. Һуғыштың икенсе йылына бер төркөм халыҡ дошманда-рын төрмәнән һуғышҡа оҙаттылар. Штрафбатҡа. Алдан да аталар, арттан да. Ата-каға барғанда ғына ҡорал тотторалар ҙа аҙаҡ йыйып алалар, үҙебеҙҙе сәнскеле ти-мер сыбыҡ менән уратылған барактарға ябалар, һаҡ ҡуялар. Аҡыллы, белемле, нахаҡҡа хөкөм ителгән аҫыл ир-егеттәр күпләп ҡырылды. Шунан ҙур йылғаны ки-сеп сыҡтыҡ. Һыу өҫтө шартлауҙарҙан, пулялар ямғырынан ҡайнаған ҡаҙан һымаҡ урғый. Шул киң йылғаны һал менән улай-былай әллә нисә тапҡыр үтергә тура килде. Һалдаттар ташыйым. Ҡорал. Яраланған, үлгән һалдаттар һыуға ҡолай. Ул-арға ярҙам итеү ҡайҙа, ишкәкте һыу ағыма ҡаршы шаҡара тотҡанмын да һерәйг-әнмен, шулай итмәй аҫҡараҡ аҡһаң стеналай ҡалҡҡан текә ярға төртөлдөң тигән һүҙ. Шунан эргәлә генә һыу бағанаһы һау-аға күтәрелде. Маңлайымды нимәлер көйҙөрөп алды… Иҫемә килдем… Ап-аҡ донъя… Шул алышта күрһәткән ҡаһар-манлығым өсөн башта миҙал тапшырҙылар, торараҡ - орден. Ғәҙәти частҡа күсер-ҙеләр. Наградаларым күп ине ул. Бөгөн генә юҡ…\nҠапыл ишек асылып китеп унан ҡулына йоҡа ғына полиэтилен пакет тотҡан әз-мәүер кәүҙәле ир килеп инде. Сиртһәң ҡаны сыҡмалы ҡыҙғылт йөҙ сәсһеҙ ялтыр пеләштә дауам итеп муйынһыҙ йомро башты уты гөлтләп янған лампочка һымаҡ итеп күрһәтә. Ауыр, һалынҡы ҡабаҡтар ҡара болот күләгәһе ер өҫтөнән йүгергә-ндәй торлаҡтағы һәр ҡаралтыны берәмтәләп теүәлләп һөҙҙө. Ниһайәт дүрткел ауыр эйәк түбән һалынып йоҡа иренле ауыҙҙан асыулы һүҙҙәр һығылып сыҡты:\n– Һин, старик, бер килеп янғын сығараһың, бына күрерһең! Күпме ҡабатл-арға мөмкин!\nХөснулла Өмөтбаев та инеүсене таныны шикелле, үрә баҫып ихлас иҫәнләште:\n– Һаумы, мырҙа!\n– Таптың мырҙаны, мин ошо йорттоң хужаһы. Хужаһы! Аңлашылдымы? - Плитәнең шнурын розетканан һура тартып алды. - Все, отопительный сезон за-кончился! - Ҡулындағын карауатҡа ырғытты. - Бына, һине ҡайғыртып йөрөүем, ашарыңа килтерҙем!\nБыл ирҙе яҡшы таный. Ул ошондағы буш ятҡан ерҙе тотошлайы менән һатып алған, шуға үҙен бында тулы хоҡуҡлы хужа итеп иҫәпләй. Хосуси милеккә әүер-елгән ма-йҙандағы ташландыҡ йорт бер ҡайҙа ла теркәлмәгәс Хужа уны теләгән мәлдә емереп ырғыта ала. Тик ниңә еңел, бушлай тиерлек табыш килтергән нимә-не емерергә? Хужа дөйөм ятаҡҡа әүерелдергән йортонда комендант сифатында хужалыҡ эштәрен алып бара; юлдарын табып йыл әйләнәһенә электр утын, һал-ҡын һыу биреүҙе тәьмин итә, көҙ етһә йылылыҡ селтәренең эшен шартлы рәүе-штә булһа ла яйға һала. Ел үтәнән-үтә өргән бүлмәләрҙе, сереп бөткән, тут япҡан батареялар бер нисек тә йылыта алмай. Ятаҡта ҡыш көндәре эт бәйләһәң тормаҫ-лыҡ һалҡын, йәшәү шарттары ла саманан тыш насар, әммә комендант коммуналь хеҙмәттәр хаҡын икеләтә-өсләтә арттырған да айыныҡын айына ҡайырып түләтә. Һәм, әлбиттә аҡсаны әшнәләре менән ғәҙел бүлешә, шуғалыр ҙа уға ел-ямғыр тей-мәй. Хакимиәт тә мутлыҡтарға бармаҡ аша ҡарай, һуң ҡала халҡын ҡайһылайт-ып яҙмыш ҡосағына сығарып ырғытмаҡ! Хужа фатирһыҙҙар дәүләтендә тулы хо-ҡуҡлы хан да, аяуһыҙ хөкөмдар ҙа. Һәр бирелгән фарман өнһөҙ-һүҙһеҙ еренә ет-кереп үтәлә. Дөрөҫлөктө даулап ҡаршы торорға маташыусы шундуҡ биләгән мө-йөшөнән һөрөлә, урынына һәр ҡушылғанды күндәм башҡарыусы икенсе берәү килә.\nБүлмәләгеләрҙе һанға һуҡмаған Хужа Хөснулла Өмөтбаевтың ҡаршыһына ба-ҫып бөйөрөнә таянды:\n– Ну, старик, квартплатаны әҙерләнеңме? Күпме көтөргә мөмкин!\nҠарт түшәге аҫтынан гәзит киҫәгенә уралған йоҡа төргәк килтереп сығарҙы ла ҡулындағын ҡайҙа итергә белмәгәндәй ғәйепле төҫтә һөйләнде:\n– Берүк ғәфү ит, мырҙа…\n– Андрей Геннадьевич!\n– Эйе, эйе… Пенсиямды кисә генә килтергәйнеләр шул, шуға һуңлап кит-тем…\n– Килтер бында! - Хужа төргәкте тартып тиерлек алып ҡағыҙын тағатты ла аҡсаны иҫәпләп тә тормай кеҫәһенә тыҡты. - Иҫең китер, хисаплау ғына түгел хә-терен юйған, мәшәүгә әүерелгән, ә килеменән айырылғыһы килмәй, ана бит ҡайҙа йәшергән! Ошоно бирҙем дә ҡотолдом, тиһеңме, бирәсәгең башыңдан ашҡан, ми-ңә ғүмерең буйы бурыслыһың, шуны онотма. Хәйерсе һымаҡ көн һайын аҡса тел-әнселәй алмайым, рәсми мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыу маҡсатында берәйһенән ми-нең исемгә ышаныс ҡағыҙы яҙҙырып бир ҙә, бөттө-китте! Һиңә көн һайын аҙыҡ-түлекте кем ташый? - Эсендә йоҙроҡтай нимә тупайған пакетҡа төрттө.\n– Һеҙ инде, һеҙ…\n– Шулай булғас! Урамда хаҡтар көнләп түгел, сәғәтләп арта, рационыңды ҡыҫҡарып аппетитыңды ауыҙлыҡларға тура килер!\n– Миңә ни күп кәрәкмәй, шәкәр-сәй ҙә икмәк…\n– Улай талымһыҙ* булғасың бынан бүтән ашарыңа ике көнгә бер килтерер-мен! Әйткәндәй, ярҙамсым Серега бөгөн-иртән ошонда йәшәгән пенсионерҙарҙы йыйып алып һөйләшер. Мин ҡушҡан доверенносты әҙерләгеҙ. Пенсияны централ-изованно килтерә башлаясаҡбыҙ.\nНиһайәт ҡунаҡтың барлығын иғтибарға алғандай һыртын ҡуйып тамаҡ төбө мен-ән екерҙе:\n– Әйҙә, һөйләшәһе һүҙҙәр бар!\nКүтәрмәгә сығып баҫтылар. Хужа затлы күн курткаһының кеҫәһенән ҡиммә-тле сигарет килтереп сығарҙы ла тоҡандырып ирендәренә ҡыҫты, ҡала яғына ҡа-рап оҙаҡ ҡына һүҙһеҙ һерәйгәс алтын тештәрен ҡояш нурҙарында ялтыратып һораны:\n– Бында йышлайһың һуңғы осорҙа. Ни йомош?\n– Йомошом һеҙҙә түгел, ветерандарҙа! Мин ҡаланың ветерандар Советы рәйесе!\n– Беләм. Был йортҡа минең рөхсәттән башҡа килергә ярамағанлыҡты мо-ғайын да әйткәндәрҙер, киҫәткәндәрҙер.\n– Үҙ сиратымда мин дә ветерандарҙың йәшәү шарттары менән даими тан-ышырға бурыслы.\n– Ә һин атаған ветерандарҙы мин ҡайғыртам түгелме?!\n– Күрәм! - Аламалары һалынған ҡыйыҡҡа, серек тәҙрәләргә төрттө. - Ҡайғыртаһығыҙ! - Ҡәнәғәт сырайлы был һимеҙ әҙәмгә ҡарата асыуының ҡайнай барыуын тойҙо.\n– Дорфа ҡыланыуығыҙға ҡарағанда башҡарған эштәремдән риза түгелһег-еҙ?! Улайһа бөгөндән ҡарттарыңа яңы урын эҙлә, әҙерлә! Нигеҙһеҙ дәғүәң менән бик наивный күренәһең, рәйес! Был мөлкәт бит минеке түгел, ул бары минең ерҙә урынлашҡан, шуға ҡый өйөмөн теләгән мәлдә һепереп түгә алам. Ә емерелеүгә килгәндә тотош ил яна, тотош ил емерелә. Иртәгәме, әллә һуңғараҡмы, көл-күме-ргә әүереләсәкбеҙ. Шуның өсөн дә һәр кем үҙенсә йәшәп ҡалырға ынтыла!\n– Тәрәнгә төшмәйек. Беҙгә бындағы хәлдәрҙе хәл итергә! - Петр Алексеевич ярһыуын йотоп, тыныс ҡалырға тырышып өҫтәне. - Ә уҙасаҡ йыйылышҡа килгә-ндә уның сығарған ҡарарын ғәмәлгә яраҡһыҙ итеп табыу өсөн бөтәһен дә эшләй-әсәкмен. Бында йәшәгән һәр кем тәғәйен пенсияһын ҡултамға ҡуйып үҙе алыр һәм кәрәгенә тотонор!\n– Уныһы инде һинең хәсрәт түгел! Әйткән һәр һүҙем бында йәшәгәндәр өсөн закон!\n– Законығыҙҙы үҙгәртергә тура килер!\n– О-о-о, һин миңә бойораһыңмы?!\n– Бойормайым. Талап итәм!\n– Бар, икенсе урынға барып талап ит! - Әрепләшеүҙе ҡабул итмәгән Хужа ҡулындағы сигаретын сәбәләнеп ситкә ырғытты ла күтәрмә иҙәненә ласылдатҡ-ансы төкөрөп уны туфли үксәһе менән тызып уҡ ҡуйҙы. - Вон! Башҡаса бында килеп халыҡты миңә ҡаршы һөсләтеп йөрөйһө булма! Аҙағы насар бөтөр!\nҠала яғына атланы ла бер ни тиклем ер киткәс кире боролдо. Хужа аяҡтарын тарбайта баҫып һаман да урынында тора ине. Ошоғаса йәнендә ҡайнаған асыуы тышҡа урғылды, һәр һүҙенә баҫым яһап ҡысҡырҙы:\n– Ә һеҙ йәмғиәттең ҡанын һурған ҡандала! Һеҙҙең ише ҡараҡтар бөлдөрә дәүләтте!\n– Ҡандала?! Бур?! Бына был һүҙҙәрең өсөн яуап бирергә тура килер! - Хужа ҡулдарын янаулы болғаны. - Ныҡ рәнйеттең! Ә мин рәнйеткәндәрҙе кисерә, ғәфү итә белмәйем!\nБер ни тиклем ер киткәс ҡалаға йүнәлгән оло юл ситендәге һандыҡтай ҡалҡҡан таш өҫтөнә барып ултырҙы. Әле генә булып үткән сәкәләшеүҙән тамам кәйефе ки-ткәйне. Хәйер, ошонда килеп ҡайтыу, кешеләр, етәкселәр тарафынан онотолғанд-арҙың аяныслы йәшәүҙәрен күреү ауыр, тик бер ни ҡыла, ярҙам итә алмай.\n– Тартырға бир әле!\nЯнына терәлеп тигәндәй өс йәш егет килеп баҫҡан имеш. Кеҫәһенән тәмәке ҡабын сығарҙы.\n– Һин нимә, ҡартлас, беҙгә арзанлыны тәҡдим итеп мыҫҡыл итәһеңме?! - Һонтор буйлыһы ҡаршыһына баҫып бөйөрөнә таянды.\n– Ошо ғына.\n– Бәлки ауыртҡан башыбыҙҙы төҙәтергә аҡса ла тәҡдим итерһең, ә? – Быны-һын инде биттәрен эре ҡыҙыл сәбертке баҫҡан ерән сәслеһе әйтте. Ситкәрәк баҫҡ-ан кәлберләк буйлы баҙнатһыҙ ҡиәфәтле үҫмер һүҙ ҡатырға ҡыймай. Моғайын уны йомош-юлға йүгертергә алып йөрөйҙәрҙер.\n– Аҡсаны хәйерселәп түгел, эшләп табалар, егеттәр!\n– Ах, һин беҙҙе хәйерсегә тиңләйһеңме ни әле! - Көтмәгәндә эйәге аҫтына эләккән тос йоҙроҡтан салҡан тәкмәсте. Аҙға ғына һеңгәҙәп-шаңғындан һуң яйлап ҡына урынынан ҡалҡты, йығылған саҡта таш һыҙырған сикәһен ыуҙы, туҙанланғ-ан өҫ-кейемен ҡаҡты. Аңлап өлгөрҙө, быларҙы теге Хужа ебәргән. «Һаҡланмаһаң, ҡаршы тормаһаң кәрәкте бирәсәктәр… Ул бит заманында десант ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итте, моғайын да быуындары шыйыҡ был шпаналарға ғына бирешмәҫ…» Үҙен еңеүсе ҡиәфәтендә тотҡан Һонтор ҡаршылыҡ күрһәтә алыу ихтималлығына ышанмай, шуға һаҡланырға йыйынмай ҙа. Уға шул кәрәк ине, ҡабатлап эйәгенә йүнәлтелгән йоҙроҡтан янтайып беләк быуынынан эләктерҙе лә етеҙ генә ҡултыҡ аҫтына сумып дошманын башынан аша алып осорҙо. Йоҡа кәүҙә туптай тәгәрәп китте. Юғалып, албырғап ҡалған Ерәндең сатына типкәйне, теге ауыртыуҙан олоп ебәрҙе. Көтмәгәндә ауыр әйбер менән арт яҡтан башына тондорҙолар. Күҙ алдары ҡараңғыланып бөгөлөп төштө. «Кәлберләк булһа кәрәк, ә ул уны иҫәпкә лә алма-ғайны…» Ҡолағына иҫ-оҫ йыйып өлгөргән Һонторҙоң екереүе ишетелде: «Нимә унда һерәйеп ҡаттығыҙ? Бирә һалығыҙ!.. » Ике яҡлап ҡултығынан ҡалҡыттылар, эйәген шаҡарып ауыҙына шешә ҡоғорлайын тыҡтылар. Тамағын зәһәр көмөшкә әсеттерҙе. Төкөрөргә итә, ирек бирмәйҙәр, ирендәре ситенән һарҡҡан шыйыҡса\nпинжәген, күлдәген еүешләне. Ҡарлыға-уҡшый ике-өс тапҡыр йотҡас быуылып йүтәлләй башланы.Тағы сикәһенә тондорҙолар. Ҡабырғаһына ҡоланы.\nҠәнәғәт һөйләнеү алыҫтан, мөгәрәптән килгәндәй ишетелде:\n– Бына шулай, старик, ауыҙыңды үлсәп ас, кәрәккән-кәрәкмәгән ергә тығ-ылма, юғиһә бөтөнләй эшлектән сығыуың бар. Ә хәҙер эскән, иҫерек килеш поли-цияға, йә башҡа урынға барып мөрәжәғәт итеп ҡара, ҡабул итерҙәр микән!\nСал сәстәрен елдә елберҙәтеп, сикәләрен ҡушуслап биниһая ваҡыт һерәйҙе. Оло юлдан юғары тиҙлектә елгән машиналар ҡала яғына ҡарай ағыла, исмаһам берәүһе уның яғына иғтибар итеп саҡҡа ғына тиҙлеген кәметһәсе! Тирә - яғында тормош ҡайнаһа ла үҙен яңғыҙ, ҡараусыһыҙ, яҡлаусыһыҙ итеп тойҙо. Күптән эск-әне булмағанға көмөшкә башына сыҡты, күҙ алдында ҡала күренеше, асманға ын-тылған комбинат торбалары, төҙөлөш крандары, баҡсалағы ағастар зыр әйләнеп бейергә тотондо. Ауырлыҡ менән торҙо, ауыҙына экрелгән ҡара ҡанды ситкә төк-өрҙө:\n– Ҡәбәхәттәр!.. Еңел генә ҡурҡытырбыҙ, бөгөрбөҙ, тиһегеҙме, барып сыҡм-аҫ! Мин һеҙгә һуғыш иғлан итәм…\nОшо килеш ҡайтып күренергә теләмәй уң яҡҡа, ҡаланы балдаҡҡа алып аҡҡан инеш яғына ҡарай йүнәлде, яр ситенә ятып салт аяҙ күккә баҡты ла йоҡлағандай онотолдо.\nКисләтеп ҡайтып ингәйне, ишек төбөнә үк килеп ҡаршы алған Мәликә Хөрмәт-овна аптырап бот сапты:\n– Ҡайҙа юғалдың бығаса? Борсолоп шылтыратам-шылтыратам, телефон-ыңды өйҙә онотоп ҡалдырғанһың! - Аяҡ кейемен һалып аҡһай-туҡһай залға сыҡ-ҡайны иренең күгәреп сыҡҡан күҙ төптәрен, һыҙырылған сикәһен, бысранып бөткән кейемен күреп бөтөнләй телдән ҡалды, шунан тотлоға-тотлоға һораны. - Петя, кем һине был тиклем итеп?..\n– Ғауғаланма, ҡатын, бөтәһе лә һәйбәт…\n– Нимәһе һәйбәт, эт итеп туҡмағандар бит һине…\n– Туҡмаманылар, йығылдым, яҙа баҫтым…\n– Йығылғанға оҡшағанһың, ышандырҙың! Хәҙер полицияға шылтыратам!\n– Уныһы артыҡ. Кәрәкһә үҙем асыҡлармын.\n– Нимәне асыҡларға?! Туҡта! - Яҡынланы ла тишерҙәй итеп төбәлде. – Лая-ҡыл иҫергәнсе, аҡылыңды юйғансы эскәнһең дә, Петя! Көмөшкә еҫе тотош өй эсе-нә тулды! Оят, олоғайған көнөңдә ейәндәреңә өлгө күрһәтәһеңме? Ишетеп ҡалһа-лар ҡыҙҙарың, подъездағылар ни тиер? Һиндә бит диабет, эсергә ҡәтғи ярамай, шуны ла аңламайһыңмы ни, ҡарт алйот?! - Мәликә Хөрмәтовна иламһырап йоҡо бүлмәһе яғына ҡарай туйтаңланы ла артынан шартлатҡансы ишекте япты.\nӨҫ-башын алмаштырҙы, ванна бүлмәһенә инеп йыуынып алды, мамыҡ киҫәгенә спиртлы шыйыҡса һеңдереп ҡан таптары ҡатҡан сикәһен таҙартты, бармаҡтары менән тупайған түбәһен ҡапшаны. Башы зыңҡып ауырта. Кранды асып һалҡын\nһыу услап маңлайына баҫты. Зиһене яҡтырып киткәндәй итте. Стеналағы дәү кө-ҙгөнән күҙ-башы күгәргән, сал сәстәре ялбыраған, ҡарасҡыға тартым йонсоу йөҙлө ир ҡараны. Шыбырҙаны: «Ничего, еңел генә ҡолата алмаҫһығыҙ, мин әле көрәшәс-әкмен!»\nЙоҡо бүлмәһенән шылт иткән тауыш та ишетелмәй. Диванды ҙурайтып шунда урын йәйҙе. Көн арауығындағы киҫкен ваҡиғаларҙан һуң ошоғаса һиллеккә күн-еккән күңеле ярһығайны, ҡуҙғығайны. Түшәгендә әйләнгеләне лә ҡулдарын баш аҫтына ҡуйып тынып ҡалды. Мәликә Хөрмәтовна менән һөйләшеп-аңлашһалар еңелерәк булыр ине, ә ул ысынтылап, оҙаҡҡа үпкәләне шикелле. Тәҙрәнән эс яҡҡа урам фонарҙарының һары нурҙары һарҡа. «Был сырхау төҫтән ҡотолоп буламы-юҡмы?!.» Ҡалын ҡорғанды тартып йөҙө менән стена яғына боролоп ятты ла таң алдынан ғына әүелйеп китте.\nҺуң ғына торҙо, пәрҙәне асып ебәргәйне апаруҡ күтәрелергә өлгөргән яҙ ҡояш-ының нурҙары залға инеп тулды. Кире килеп урынында ҡайҡайып бер килке һең-гәҙәне, усы менән үҙенең барлығын белгертеп сәнсеп-сәнсеп алған йөрәк тапҡыр-ын ҡапшаны. Тән ағзалары еңелсә дерелдәй, теҙ быуындары бушаған, һаман да ба-шы шаулай.\nЙоҡо бүлмәһенән Мәликә Хөрмәтовна күренде. Ҡуҙғалыуы һүлпән, рыя. Ти-мәк ул да йүнләп йоҡламағандыр.\n– Сәй эсәбеҙме, Петя?- Ярашырға теләк белдерә ҡатыны.\n– Сәй ҡуйып ебәр, өҫтәл тирәһен ҡараштыр, мин хәҙер. - Фатирға йәнлелек керетеү уйынан телевизорҙы тоҡандырғайны эфирҙа ҡала яңылыҡтары бара икән:\n– Бөгөнгө төндә көнсығыш биҫтәләге шәхси йорттарҙа көслө янғын сыҡты. Янғын һүндереүселәр ваҡытында барып етеп оператив эш итеүгә ҡарамаҫтан фа-жиғәлә һәләк булыусылар бар...\nТерт, итеп ҡалды, мейеһенә ҡайнар ҡан бәрҙе. «Унда теге емеректән башҡа шәх-си йорттар төҙөлмәгән дә баһа…» Ишеткәндәренә ышанырға теләмәй ҡабал-анып телевизорҙың тауышын көсәйтте.\n– Эске эштәр бүлеге, прокуратуранан хәбәр итеүҙәренә ҡарағанда килеп ты-уған хәлдә бер ниндәй енәйәт элементтары табылмаған. Янғын төҙөк булмаған эл-ектр сымынан килеп сыҡҡандыр, тип фаразлай тикшереүселәр…\n«Енәйәт элементтары табылмаған… Көн һайын ҡабатланған ялған дөрөҫлөк…»\nТәнтерәкләп болконға сыҡты. Күҙ күреме ерҙә, ташландыҡ йорт урынында тү-мәләстәй ҡарайып торомбаш өйөмө генә быҫҡый ине.\nСаҡырыуҙы ишетеп артынан сыҡҡан ҡатыны ни әйтергә белмәй урынында ҡатты ла ҡалды.\nКире инде. Телевизорҙан үҙәк телевидение яңылыҡтарын тапшыра башлағайны-лар:\n– Иртә яҙҙан башланған урман янғындары бер нисә ҡасабаны юҡҡа сығарҙы, тәбиғәткә генә түгел, халыҡҡа ла күп зыян килтерҙе. - Бер аҙ паузанан һуң диктор дауам итте. - Ә хәҙер мәҙәниәт яңылыҡтары. Башҡалабыҙҙа бөтә Рәсәй һылыулыҡ конкурсы үткәрелә. Был грандиоз гүзәллек һәм нәфислек байрамында илебеҙҙең бөтә төбәктәренән йөҙҙән ашыу конкурсант ҡатнашасаҡ…\nЭргәһендәге ҡәнәфигә гөрһөлдәп ауып сикәләрен ҡушусланы, тештәрен шы-ғырҙатып кисә башлыҡта әйткән һүҙҙәрен ҡабатланы:\n– Ҡырғын осоронда шайтан туйы ойошторабыҙ, үткәрәбеҙ… Ә беҙ бит яна-быҙ!.. Янабыҙ!..


“Әсәй, уҡыйыҡ әле!” » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Новости » Мәғариф » “Әсәй, уҡыйыҡ әле!”\nБала саҡта китапты күп уҡыным, китап “ене” ҡағылған бала булдым. Өйөбөҙҙә Мостай Кәримдең “Беҙҙең өйҙөң йәме”, “Өс таған”ы пәйҙә булғанда, хәреф танымай ҙа инем. Был әҫәрҙәр менән тиҙерәк танышыр өсөн уҡый белгән һәр кемгә инәлә торғайны: ағай-апай минән ҡасыу яғын ҡарай, эштән арып ҡайтҡан атай-әсәй бер-ике биттән һуң йоҡлап китә, ә өләсәйҙең күҙе насар күрә. Кемдән уҡытырға белмәй, китапты ҡосаҡлап үкһеп илап ултырғаным бала сағымдың оло бер хәсрәте булып иҫтә ҡалған. Ошо әҫәрҙәр арҡаһында биш йәшемдә уҡырға өйрәндем һәм, ашағанда ла китаптан айырылмағанлыҡтан, өлкәндәрҙән йыш ҡына эләгә ине. Хатта төнөн юрған аҫтында фонарь менән романдар уҡып, бәләкәй генә көйө күҙлеклегә әйләндем.\nБөгөн “Китап – белем шишмәһе!” тигән һүҙҙәр бер ҡатлы булып тойола. Балалар, беҙ барыһын да интернет аша беләбеҙ, тип кенә әйтәсәк. Ғүмерендә бер тапҡыр ҙа әҙәби китапты ҡулында тотоп ҡарамаусы мәктәп тамамлаған үҫмерҙәр – ғәҙәти күренеш. Совет заманында автобуста, дауаханала сиратта, парк эскәмйәһендә ултырыусы һәр кемдең ҡулында китап булһа, бөгөн – смартфон йәки планшет. Үкенескә күрә, китап уҡыу мәҙәниәте йәшәйешебеҙҙән юғалып бара.\nНисек кенә булмаһын, баламда китапҡа ҡарата һөйөү уятырға тырышасаҡмын, тигән маҡсат ҡуйғанмын. Тәүге танышыуҙы улым китапты йыртыуҙан башлағайны, ә хәҙер матур-матур һүрәтле китаптарҙы йоҡлап киткәнсе ҡарап, уҡытып ята. Ул да минең кеүек китап “тәмен” тоя башланы, ахыры.\nБәләкәй сағынан балағыҙҙың китапханаһын туплай башлағыҙ. Уҡыған китаптарын һаҡлап барыу, килгән ҡунаҡтарға: “Бына беҙ уҡыған китаптар!” – тип маҡтанып алыу уны артабан да яңы әҫәрҙәр менән танышыуға этәрәсәк. Шулай уҡ: “Бала саҡта ошо китапты яратып уҡый инем”, – тип үҙегеҙҙең яратҡан китабығыҙҙы бүләк итегеҙ.\nӘгәр ҙә өйҙә китаптар булмаһа йәки бик аҙ булһа, балала китапҡа ҡарата ыңғай мөнәсәбәт тыуҙырып булмай, күрәһең. Китап шкафынан китаптарҙы һайлап алыу мөмкинлеге булырға тейеш.\nБелгестәр әйтеүенсә, баланы китапханаға алып барыу ҙа яҡшы һөҙөмтәләр бирә. Бала унда китапхана тәртибе, уҡыу ҡағиҙәләре менән таныша һәм өр-яңы донъя менән ҡыҙыҡһынып китә.\n“Файҙалы” китаптар уҡытыу кәрәкме?\nБалаға китап ни өсөн кәрәклеген аңлатыу мотлаҡ. “Мә, һиңә китап”, – тип кенә бүләк итеүҙән бигерәк, уны ҡулға тотоп һөйләү, һүрәттәрҙе аңлатыу, һаҡлап тотоу, уҡығандан һуң йыйып ҡуйырға өйрәтеү мөһим. Өлкәндәрҙең һаҡсыл ҡарашынан балала ла китапҡа ҡарата хөрмәт тәрбиәләнәсәк.\nМинеңсә, бәләкәсте уҡырға өйрәтеү – бик ауыр эш. Ә өлкәнерәк баланы тағы ла ҡатмарлыраҡтыр. Кәрәк тип, балаға “файҙалы” китаптарҙы көсләп тағырға кәрәкмәй. Оло ҡәнәғәтһеҙлек менән уҡыуҙан мәғлүмәт уның башына һеңмәйәсәк. Китап уҡыу үҙ теләгең менән һәм еңел булырға тейеш. Хәҙерге заманда йәш быуындың мәғлүмәт алыу сығанаҡтары бихисап. Шуға күрә китапҡа ҡарата балала үҙенсәлекле һөйөү, хөрмәт тәрбиәләү – иң тәүҙә ата-әсәнең бурысы. Уйын аша, әкиәт, фильм ҡарағандан һуң тәҡдим итегеҙ (“Ә китабында ентекләберәк яҙылған”), шулай уҡ комикстар баланы уҡыуға ылыҡтыра. Һәм, әлбиттә, үҙегеҙ уҡығыҙ. Һеҙҙең китап тотоп ултырыуығыҙ балала ла ҡыҙыҡһыныу тыуҙырасаҡ, әлегә хәреф танымаған бәләкәс тә китапты тотоп, тегеләй-былай әйләндереп ҡараясаҡ.\nБөгөн китаптарҙың ниндәйе генә юҡ – магазин кәштәләрендә сағыу биҙәкле, сифатлы ҡағыҙҙан төрлө-төрлө китап күҙҙе ҡыҙҙыра. Иң бәләкәстәр өсөн ҡаты тышлыҡтан һәм ҡатырғанан, 3 – 4 йәштәгеләргә һүрәттәре пазл формаһында, ҙурыраҡтарға тағы ла әллә ниндәйҙәре бар. Балаға һайлағанда үтә ҡалынын алмағыҙ, рәсемдең һәм шрифтың ҙурлығына иғтибар итегеҙ. Буяуының сифатын да тикшереү кәрәк – ҡулға йоғоп ҡалмаймы? Үтә ҡаты китап биттәре баланың ҡулын ҡырҡмаҫлыҡ булһын. Ныҡ ялтырауыҡлы ҡыйбатлы ҡағыҙҙан яҙыуҙарҙы уҡыуы бигүк уңайлы түгел, күҙҙе сағылдыра.\nҒөмүмән, үҙе китап һайлағанда балаға кәңәштәр артыҡ булмаҫ – әҫәрҙең нимә хаҡында булыуын аңлатығыҙ, ярҙам итегеҙ.\nСығыу ваҡыты 9-02-2018, 08:00 | Ҡаранылар: 192