29 Март 2011, 15:07\nБашҡортостан Республикаһының Элемтә һәм киң коммуникациялар министрлығы менән «МегаФон» компанияһы артабан да әүҙем хеҙмәттәшлек итәсәк. Был хаҡта килешеүгә ҡул ҡуйылды. Ошо көндәрҙә «Башинформ» агентлығында ойошторолған матбуғат конференцияһында һүҙ яңы ҡул ҡуйылған килешеү хаҡында ғына түгел, дөйөм элемтә тармағы хаҡында барҙы.\nБашҡортостандың төпкөлдәге һәр бер ауылында да элемтә булырға тейеш. Хәҙерге ваҡытта интернет, кеҫә телефоны менән ҡулланып булмаған урындар күп булмаһа ла, һаман да бар. Элемтә тармағындағы «аҡ таптар»ҙы бөтөрөргә тырышыу – бөгөнгө көндөң талабы.\nБР элемтә һәм киң коммуникациялар министры Борис Мелкоедов билдәләүенсә, элемтә компанияһы менән хеҙмәттәшлек итеү аныҡ сараларҙы күҙ уңында тота. Пландарҙы тормошҡа ашырыу механизмы ла алдан уйланылған. Килешеүгә ҡул ҡуйыу менән ике яҡтың да бурыстары арта, уларҙы башҡарып сығыу тотош республика халҡына сифатлы кәрәҙле элемтәне тулы ҡеүәтенә ҡулланырға юл асасаҡ. Үткән йыл һөҙөмтәләре буйынса, «МегаФон» компанияһының төп абонент базаһы ла артҡандан-арта бара һәм бөгөн 1,8 миллион кеше тәшкил итә. Шулай ҙа, кеҫә телефонды менән һәр кем тиерлек файҙаланһа ла, интернетты ҡулланыусылар араһында ауыл менән ҡаланыҡыларҙың айырмаһы бик ҙур.\n«МегаФон» асыҡ акционерҙар йәмғиәте Волга буйы филиалының Башҡортостан буйынса төбәк бүлексәһе директоры Михаил Икононников билдәләүенсә, компания халыҡты сифатлы интернет менән тәьмин итеү буйынса ҙур эш башҡарасаҡ. Бер кемгә лә сер түгел – бәләкәй ауылдарҙа интернет инфраструктураһы насар үҫешкән. Хәҙер шундай урындарҙа ла юғары тиҙлекле мобиль интернет хеҙмәтен күрһәтеү стратегик план булып тора. Хатта ауылдарға мобиль интернетты мөмкин тиклем әүҙемерәк еткереү менән тағы ла етдиерәк шөғөлләнәсәктәр. Шуға ла был юҫыҡта төп көс республика райондарына йүнәлтеләсәк.\nӘлбиттә, интернетлы булыу кешеләр өсөн күп мөмкинлек аса, шуға ла ул Башҡортостандың һәр кешеһе өсөн уңайлы шарттарҙа барып етергә тейеш. Быйыл беҙҙең төбәктә йәшәүселәрҙең 80 проценттан ашыуы 3G технологияһы менән ҡулланыу мөмкинлегенә эйә буласаҡ.


Фытыр саҙаҡаһы Рамаҙан айының һуңғы көндәрендә бирелә. Иртәнсәк, ғәйет намаҙы алдынан саҙаҡа биреү иң яҡшы ваҡыт тип һанала. Пәйғәмбәребеҙ һәм сәхәбәләр саҙаҡаны ғәйет намаҙына китеп барышлай биргәндәр\nФытыр саҙаҡаһы Рамаҙан айының һуңғы көндәрендә бирелә. Иртәнсәк, ғәйет намаҙы алдынан саҙаҡа биреү иң яҡшы ваҡыт тип һанала. Пәйғәмбәребеҙ һәм сәхәбәләр саҙаҡаны ғәйет намаҙына китеп барышлай биргәндәр. Фытыр саҙаҡаһы аҙыҡ-түлек менән бирелә: дөгө, ҡарабойҙай, он, финик емештәре, макарон, эремсек һ.б. Уның күләмен элек, Пәйғәмбәр, ғәләйһис-сәләм, ваҡытында “сағ” тигән һауыт менән үлсәгәндәр, ул беҙҙең өс литрлы банкаға 200 мл етмәгән күләмдәге һауыт. Әгәр ярмаларҙы килограмдарға әйләндерһәк, ул 2,4 кг-ға торош итә. Аҙыҡ-түлектең был үлсәме бер кеше иҫәбенә бирелә. Артығыраҡ биргәндән зыяны юҡ, киреһенсә сауабы күберәк була.\nПәйғәмбәр, ғәләйһис-сәләм, ғаиләләге һәр кеше иҫәбенән – ололарҙан да, балаларҙан да саҙаҡа бирергә ҡушҡан. Ғалимыбыҙ Әбү Хәнифә уны аҡсалата ла бирергә була, ти. Ошо ризыҡтарҙы аҡсаға әйләндерһәк, һәр кешегә 50 һумдан 300 һумға тиклем тура килә. Килеме аҙ булғандар өсөн һәр кешенән 50-шәр һум, урта хәллеләрҙән 150 һум, байҙарҙан 300 һум тип фәтүә бирелә. Саҙаҡаны һәр кеше үҙ хәленә ҡарап бирә.\nФытыр саҙаҡаһының хикмәте тураһында Пәйғәмбәребеҙ, ғәләйһис-сәләм, бына нимә тигән: “ Йөрәктәрҙе сафландырыу һәм мохтаждарҙы ҡыуандырыу өсөн”. Рамаҙан айында эшләнгән кәмселек-хаталарҙы йыуыр өсөн, Аллаһы Тәғәлә ярлыҡаһын, ураҙабыҙ камил булһын өсөн саҙаҡалар бирәбеҙ. Мохтаждар байрам көнө етешһеҙлек кисермәһен, байрам өҫтәле ҡорһон тигән хикмәте лә бар. Эйе, фытыр саҙаҡаһы фәҡирҙәргә, меҫкендәргә, бурысҡа батҡандарға, аҡсаһыҙ тороп ҡалған юлаусыларға бирелә.\nҒөмүмән, саҙаҡа биргәндә ошондай мохтажлыҡ кисергән туғандар булһа, иң беренсе уларҙан башларға кәрәк. Тик ата-әсә, балалар инмәй, сөнки беҙ уларҙы былай ҙа ҡарарға тейеш. Бер туғандар, уларҙың балалары, ике туғандар һәм башҡа туғандарға биреү хаҡлыраҡ. Әгәр саҙаҡаны кемгә бирергә белмәһәгеҙ, уны мәсеткә килтерергә була. Мәсеттә йыйылған аҡса шәкерттәргә, йәш имамдарға, күп балалы ғаиләләргә, ҡаза күргәндәргә ярҙамға тотонола.\nҒөмүмән, саҙаҡа биргәндә доға ҡылдырыу шарт түгел. Кеше рәхмәт әйтеп ҡабул итә икән, шул да етә. Аллаһы Тәғәлә кешенең күңелен, ниәтен белә, иң мөһиме саҙаҡаны ихлас күңелдән биреү.\nАллаһы Тәғәлә фытыр саҙаҡаларыбыҙҙы ҡабул итһен, кәмселек-хаталарыбыҙҙы ғәфү итһен, мал-мөлкәтебеҙгә бәрәкәт бирһен!\nРәсүл хәҙрәт ЯНБАЕВ, райондың имам-мөхтәсибе.


14 декабря - День башкирского языка - Памятные даты и события - 7 - Каталог файлов - Кугарчинская ЦРБ\n14 декабря в Башкортостане - День башкирского языка.\nПо инициативе исполкома Всемирного курултая башкир День башкирского языка проводится с 2016 года. На V Всемирном курултае башкир, прошедшем в Уфе летом текущего года, Глава республики Р.Ф. Хабиров поддержал предложение делегатов форума сделать День башкирского языка ежегодным. В 2019 году указом Главы Республики Башкортостан Радия Хабирова дата была официально установлена в целях сохранения, поддержки и развития башкирского языка.\nПраздник приурочен ко дню рождения выдающегося башкирского просветителя Мифтахетдина Акмуллы. В преддверии Дня башкирского языка по всей республике стартовали мероприятия по продвижению и популяризации башкирского языка. 14 декабря в онлайн и офлайн форматах пройдут мероприятия, направленные на сохранение башкирского языка и культурных ценностей башкирского народа, будут подведены итоги года, награждены победители ранее объявленных конкурсов. Министерство образования и науки РБ организует интернет-флешмоб «Шиғри сылбыр» («Поэтическая цепочка») с участием известных людей республики.


Ҡаты Слот Мобиль | 7 Red Мобиль Онлайн Казино\n7Ҡарау Red Мобиль Казино (Мобиль Версия Яҡын Арала)\nМенән ҡыҙыҡ булды, бөтә төркөмдәр шиғары "ниҙәр Вегас бара бында" 7 Ҡыҙыл мобиль казино бирә, уйынсыларға барлыҡ ғәмәлдәр, уларҙың яратҡан казино бирә сө ладони барышына һәм, туранан-тура үҙҙәренең мобиль айланмалар. Менән, шул уҡ 7red талап ителмәй йөкләнеше, нисек һеҙ ябай наслаждаться мобиль уйын автоматтары һәм настольный уйындары теләсә ҡайһы донъя еренән, файҙаланып, бары тик һеҙҙең смартфон йә планшет.\nБеренсе Өсөн Бонус Депозит 100% ҡәҙәр $100 Бәхетле Сәғәте Бонус\n7 Ҡарау Red мобиль казино дауам итеү..\n7 программала тәьмин итеү Red мобиль казино\nМенән 100% гарантия шпион программаларын һәм ирекле программа менән тәьмин итеү ҡот осҡос программаларҙың, һәр һеҙҙең һатыу ғына түгел, финанс менән тәьмин итеү, әммә мобиль ҡулайлама шулай уҡ защищен-се теләсә ниндәй зарарлы вирустар. Лицензирование был Кюрасао, 7ҡыҙыл бушлай уйын кереп өсөн генә түгел, күңел асыу йәки уйынсылары ала наслаждаться бонус казино өсөн беренсе тапҡыр депозит. Иҫкитмәле дизайн һәм тулы цветовая палитра әүерелә заменой ваҡытта, ҡасан программаһы ҡабул ителәсәк, һәм һәр 7red казино күҙәтеү буласаҡ эшләүен раҫлау, уның ябай файҙаланыу һәм интуитив понятно өҫтәмә, ул тота уйынсылар ҡайтырға йәнә һәм йәнә.\n7 ҡыҙыл мобиль уйындар казино\nӘгәр һеҙ тораһыҙ " мобиль слот, блэкажек, рулетка, Кено, покер йәки " крэп, һарайы варианты сифатында билдәле опции бонус уҡ 7red. Баккара, Карибский покер ҡырағай һәм ябай слот өсөн мобиль, шулай уҡ асыҡтан-асыҡ, туранан-тура һеҙҙең менән электрон ҡоролма, шулай булғас, һеҙ беркасан ла башҡа ҡала ғәмәлдәр һеҙҙең яратҡан уйындар казино на кончиках һеҙҙең механизмда һ. б..\n7 Ҡарау Red мобиль дауамы казино ?\n7 сайт ҡыҙыл мобиль казино\n7 катарсис ҡыҙыл мобиль казино\n7 отложения ҡыҙыл мобиль казино & Иҫәптән төшөрөү\n7ҡыҙыл бушлай тамаша ҡарарға була, һәм мөмкинлек бирә һеҙгә наслаждаться яңы башҡа уйын отыгрыш был неопытный уйнарға. Ай-һай, һеҙ ҡасан әҙер мөмкин реаль һеҙҙең аҡса иҫәбенә, һеҙҙең бер нисә вариант бар, алсын һайлап алырға килгән, шул иҫәптән кредит карталары, MoneyBookers һәм банк тәржемә. Һеҙ ҡасан әҙер алырға үҙ выигрыш, рәт-рәт шестое электрон почта аша мөрәжәғәт кассир һорарға һәм иң яҡшы сығарыу ысулын ҡарарға була Һеҙҙең аккаунт. Әгәр һеҙҙә ниндәй ҙә булһа һорауҙар, элемтәгә инеү хеҙмәте менән ярҙам теләсә ҡайһы ваҡытта тулыһынса үтәнән-үтә, онлайн контакт формаһын йәки телефоны буйынса.\n7 ҡыҙыл мобиль бонустар казино\nҺеҙ отпишитесь иҫәбенә 7red казино, һеҙҙең беренсе депозит лыҡ тиклем евро/£/$100! Бынан тыш, һеҙ аласаҡһыҙ Көмөш VIP-бонус ваҡытта депозиты евро/£/$100 өсөн бер транзакция өсөн ял, тип тәьмин итә 10% бонус барлыҡ депозиты алға барыу буйынса йәшәү. Аҙым тиклем VIP алтын һәм бонус наслаждайся 15% бонустар ла буласаҡ депозит, һуң, бер үк транзакция депозит евро күләмендә/£/$500. 7ҡыҙыл казино һаҡлай бонустар прокатҡ менән бәхетле сәғәте уйнарға һәм Блэкажек бонустар ял көндәрендә; күп өҫтәмә мөмкинлектәр аҡсалар өсөн килгән һайларға!\nБаҫығыҙ өсөн бында теркәлергә өсөн 7 ҡыҙыл мобиль казино


Хеҙмәт баҙары үҙгәрә. Ел ҡайһы яҡҡа иҫә? » Башҡортостан гәзите\n"Башҡортостан гәзите" » Иҡтисад » Хеҙмәт баҙары үҙгәрә. Ел ҡайһы яҡҡа иҫә?\nХеҙмәт баҙары үҙгәрә. Ел ҡайһы яҡҡа иҫә? 31.01.2017 // Иҡтисад\nРәсәйҙең хеҙмәт баҙары йәнләнә башланы. 2014 – 2015 йылдарҙың иҡтисади көрсөгөнән һуң буш эш урындары һаны 20 процентҡа артты. Был осраҡта ошо вакансияларҙың 64 проценты илдең 16 төбәгендә тупланыуы ла билдәле. Шулар араһында Башҡортостан 12-се урынды биләй.\nХеҙмәткәр яллағанда эш биреүсе иң тәүҙә кандидаттың шәхси сифаттарына, уның үҙ һөнәре буйынса күпме тәжрибәһе булыуына иғтибар итә һәм күпме хеҙмәт хаҡына риза буласағын белешә. Бөгөнгө иҡтисадтың үҙенсәлектәре һәм 90-сы йылдарҙа барлыҡҡа килгән демографик “соҡор” компанияларҙы шулай уҡ йәш айырмаһын иҫәпкә алырға ла мәжбүр итә, йәғни ҡайҙалыр йәш хеҙмәткәр ҙә эшләй ала, ә ҡайһылыр урындарға тәжрибәле белгестәр генә кәрәк. Был айырыуса Мәскәүҙә күҙгә ташлана: һуңғы ике йылда эш тәжрибәһе кәмендә өс-алты йыл булған белгестәргә ихтыяж алты процентҡа үҫте. Уралда йәше 45-тән олораҡ кандидаттар өсөн вакансиялар дүрт процентҡа артты. Ләкин йәштәрҙе күҙ алдында тотҡан вакансиялар ҙа байтаҡ. Уралда, мәҫәлән, улар өлкән йәштәгеләргә ҡарағанда күберәк.\nИлдең Иҡтисади үҫеш министрлығы күҙаллауына ҡарағанда, Рәсәйҙә 2017 – 2019 йылдарҙа халыҡтың эшкә яраҡлы өлөшө 3,6 миллион кешегә кәмейәсәк. Шуға күрә күп кенә компаниялар әленән үк эш тәжрибәһе булмаған йәштәрҙе ҡабул итергә һәм демографик көрсөк менән йөҙгә-йөҙ осрашҡансы уҡ уларҙан тәжрибәле белгестәр үҫтереп өлгөрөргә ашыға. Өфө менән тотош Башҡортостанға ла хас был үҙенсәлек: йәш белгестәргә мохтажлыҡ ҙурыраҡ, эксперттарға – аҙыраҡ. Әйткәндәй, ҡала бәләкәйерәк булған һайын тәжрибәһеҙ хеҙмәткәрҙәр юғарыраҡ баһалана. Улар араһынан ҙур һорау менән файҙаланған вакансиялар – кесе белгестәр һәм офистан тыш персонал.\nРәсәйҙә һәм уның барлыҡ төбәктәрендә күптән инде иң ҙур ихтыяж яулаған белгестәр – сауҙа менеджерҙары. Икенсе урынды информацион технологиялар буйынса белгестәр биләй. Өсөнсө урында – йәш белгестәр. Уралда, ошо әйтелгәндәрҙән тыш, банкирҙар һәм “Етештереү өлкәһе” тип билдәләнгән вакансияларға ла белгестәр күп кенә талап ителә.\n“HeadHunter” интернет-рекрутмент компанияһы үткәргән тикшеренеү күрһәтеүенсә, Башҡортостанда эш биреүселәрҙән тәҡдимдәр, дөйөм алғанда, былтыр 2015 йыл менән сағыштырғанда һигеҙ процентҡа артҡан. Ҡайһы бер тармаҡтарҙа хеҙмәткәрҙәргә мохтажлыҡ ныҡ ҡына кәмегән: дәүләт хеҙмәтендә – 19 процентҡа, сеймал сығарыуҙа – 17, йорт өсөн персонал яллауҙа – 15, хәүефһеҙлектә – 10 процентҡа. Шулай уҡ юристар, страховкалаусылар, сәнғәт һәм күңел асыу, киң мәғлүмәт саралары өсөн эш урындары ла кәмегән.\nТөрлө тармаҡтар буйынса консультанттар һаны – 31 процентҡа, логистика буйынса белгестәр 24 процентҡа артҡан. Автомобиль һатыу менән шөғөлләнеүселәр ҙә 2015 йылда ныҡ ҡына кәмегәйне, былтыр ошо эшҡыуарлыҡта көрсөккә тиклем булған кимәлгә ҡайтыу төҫмөрләнә башлаған: вакансиялар һаны, 2014 йыл менән сағыштырғанда, 39 процентҡа күбәйгән.\nБеҙҙең республиканың хеҙмәт баҙары уҙған йыл ил буйынса уртаса кимәл менән сағыштырғанда, һүлпәнерәк үҫте. Былтыр фәндә һәм мәғарифта ғына кадрҙарға мохтажлыҡ һиҙелерлек булды.\nҺуңғы йылдарҙа Рәсәйҙә һәм Башҡортостанда эш эҙләүселәр араһындағы конкуренция бер аҙ кәмене. Шулай ҙа Башҡортостанда ул ярайһы уҡ көсөргәнешле булыуын дауам итә – былтыр бер вакансияға 8,2 резюме тура килгән.\n– Ләкин, эш биреүселәр фекеренсә, һәйбәт белгес табыу элеккесә ҡыйын, – ти “HeadHunter” компанияһының Башҡортостандағы вәкиллегенең матбуғат хеҙмәте етәксеһе Ольга Ғибаҙуллина. – Компаниялар хәҙер ҙур эш хаҡы менән ылыҡтырырға ынтылмай, ә кандидаттар хеҙмәт урынын алмаштырырға ҡабаланмай.\nРәсәйҙең барлыҡ ҡалаларында ла иң ҙур конкуренция дәүләт хеҙмәтендә, бухгалтерияла, сеймал сығарыу өлкәһендәге йәш белгестәр араһында күҙәтелде. Башҡортостандағы иң ҙур конкуренция – дәүләт хеҙмәтендә (бер урынға 10,3 резюме), башланғыс карьера (9,5 резюме), сеймал сығарыу (9,4 резюме).\nЯҡшыраҡ эш һәм уңайлы тормош-көнкүреш шарттары эҙләп сит төбәктәргә юлланыу – хәҙерге иҡтисадта йыш осраған күренеш. Башҡортостан халҡына ла хас был сифат. Был бигерәк тә Октябрьскийға ҡағыла – ҡалалағы эшкә яраҡлы халыҡтың 40 проценты йәшәгән урынын алмаштырырға әҙер. Салауат ҡалаһы унан саҡ ҡына ҡалыша: бында халыҡтың 38 проценты күсеп китергә риза. Өсөнсө урынды Стәрлетамаҡ биләй (37 процент). Күрәһең, был ҡалаларҙың халҡы уңайлыраҡ эш шарттары тураһында хыяллана һәм уларҙы башҡа төбәктәрҙә табырға өмөт итә. Нигеҙҙә, сеймал сығарыуҙа, сауҙала, төҙөлөштә, ҡунаҡханаларҙа эшләүселәр ситкә күсергә теләй.\nКүсеп китеү йәһәтенән Рәсәйҙең һәр төбәге өсөн иң абруйлы ҡала – Мәскәү. Унан ҡала Санкт-Петербург, Сочи, Екатеринбург һәм Төмән килә.\nҺәр төбәктә лә ҙур ҡалаларға ошондағы райондарҙа һәм бәләкәй ҡалаларҙа йәшәгәндәр ынтыла (мәҫәлән, Стәрлетамаҡтан – Өфөгә һ.б.). Шулай уҡ күрше төбәктең үҙәгенә күсергә теләүселәр ҙә йыш осрай. Әйткәндәй, Мәскәү һәм Санкт-Петербургта Башҡортостан ҡалалары был мегаполистарҙан күсеп килеү өсөн абруй иҫәпләнә, сөнки беҙҙең республика – ялланып эшләү өсөн дә, үҙ бизнесыңды асыу өсөн дә күп мөмкинлектәр бирергә һәләтле тиҙ үҫә барыусы төбәк.\n2015 – 2016 йылдарҙа күпселек компаниялар эш хаҡы кимәлен һаҡлап ҡалыу өсөн хеҙмәткәрҙәр һанын ҡыҫҡартырға мәжбүр булды. Быйыл иһә, эксперттар күҙаллауынса, персонал өсөн сығымдарҙы кәметеүгә ынтылыш улай ҙур булмаясаҡ. Һорау алыу шуны күрһәтә: 2017 йылда компанияларҙың 12-14 проценты сығымдарҙы эшләүселәр һанын ҡыҫҡартыу иҫәбенә аҙайтырға йыйынмай. Был күрһәткес “көрсөк осоро” менән сағыштырғанда түбәнерәк һәм компанияларҙың киләсәккә өмөт менән ҡарауын раҫлай. Әлбиттә, ҡыҫҡартыуҙар бөтөнләй юҡҡа сыҡмаясаҡ, ләкин артабан улар, нигеҙҙә, эшҡыуарлыҡты йоғонтолораҡ итеү маҡсатында ғына барасаҡ, йәғни хеҙмәт бурысын тейешенсә башҡара алмаусыларҙан ҡотоласаҡтар. Элегерәк быға бик йыш күҙ йомалар ине, ләкин заман етәкселәрҙе лә өйрәтә. Респонденттарҙың яртыһы самаһы киләһе йылда (һүҙ ул мәлдә 2017 йыл тураһында барған) хеҙмәткә түләү фондының артасағын билдәләгән. Эш хаҡы иҫ китерлек юғары күтәрелмәйәсәк, әммә иҡтисад инфляцияның бер өлөшөн ҡапларға булһа ла әҙер, ә был – үҙе үк алға китеш.\nҺәр икенсе компания быйылғы йылды ыңғай баһалай, ләкин эш эҙләүселәр өсөн бар нәмә лә йәйғор булып балҡымай. Ҡыҫҡартыуҙар арҡаһында күп кенә тармаҡтарҙа хәл үҙгәрҙе. Бөгөн ойошма етәкселәре аҡсаны бушҡа тотонорға ҡурҡа, уларға үлсәп булырлыҡ тәғәйен һөҙөмтә кәрәк. Буласаҡ кадрҙың һөнәри сифаттарын тоҫмаллап ҡарарға, эшкә тап ошо компанияла өйрәтергә ынтылыу шуның менән аңлатыла ла инде. Предприятиеларҙа был ынтылыш көсәйә бара, ә был инде коллектив ағзаларынан вазифаһын тәрәнерәк өйрәнеүҙе, үҙ өҫтөндә даими эшләүҙе талап итә. Етәкселәрҙең һәйбәт кадрҙарға мохтажлыҡ кисереүенә ҡарамаҫтан, эш эҙләүселәр үҙ шарттарын таға алмай. Ә бит өс йыл самаһы элегерәк шулай ине. Ике яҡ та хәҙер эшкә ҡабул итеүгә һәм урынлашыуға эшҡыуарлыҡ ҡанундары күҙлегенән ҡарарға мәжбүр.\n“Былтырғы ноябрь-декабрҙә беҙҙең һорауҙарға яуап биргән компанияларҙың 40 проценты уларҙа хеҙмәткәрҙәр һанының ҡыҫҡартылыуы тураһында әйтте, – ти “HeadHunter” белгестәре. – Ә сирек өлөшө окладтар һәм премияларҙың кәмеүен билдәләне”.\nЛәкин, эш хаҡының кәмеүе менән ризаһыҙлыҡ белдерһәләр ҙә, хеҙмәткәрҙәр ойошманан китергә һәм яңы урын эҙләргә ҡабаланмай. Ҡыҫҡартыуҙар менән бергә хеҙмәт баҙарында конкуренция ла көсәйә: сит компанияға эшкә урынлашыу бындағы ҡыҫҡартыуҙар исемлегенә беренсе булып эләгеү ихтималлығы ла тыуҙыра бит.\nЭш эҙләүҙәге көсөргәнешлек төрлө төбәктәрҙә төрлөсә. Хеҙмәт баҙары буйынса белгестәр раҫлауынса, Алыҫ Көнсығыш, Урал федераль округтарында, Санкт-Петербургта һәм Ленинград өлкәһендә йәшәүселәр был проблеманың хәл ителешенә өмөтлө ҡарай, ә Мәскәү ҡалаһы һәм өлкәһендә, Себер һәм Волга буйы федераль округтарында эш эҙләүселәр киреһенсә – төшөнкө кәйефтә. Был хәл эш хаҡы күләменә талаптарҙы ла йомшарта. Бигерәк тә тәжрибәһе аҙ булған белгестәр һәм коммерцияға ҡарамаған ойошмаларға барырға теләүселәр хеҙмәт хаҡын аҙыраҡ һорарға мәжбүр. Ә сауҙа менеджерҙары аҡсаһы элекке урындан ҙурыраҡ булған урынды эҙләй.


Айҙарәле ауыл Советы (Стәрлебаш районы) — Башҡорт Википедияһы\nАйҙарәле ауыл Советы (Стәрлебаш районы)\n653 кеше (1 ғинуар 2018)\nАйҙарәле ауыл Советы —Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районындағы муниципаль берәмек.\nАдминистратив үҙәге — Айҙарәле ауылы.\nАйҙарәле ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Стәрлебаш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.\n929 ↘851 ↘781 ↘747 ↗763 ↘751 ↘707\nАуыл советы Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының көньяҡ-көнсығыш сиктәрендә урынлашҡан. Ауыл советы территорияһын төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа Тәтер йылғаһы киҫеп үтә, уға Әселе һәм Дмитриевка йылғалары, шулай уҡ эре Гремучий, Сатра, Эзбиз шишмәләре ҡоя.\nрайон үҙәгенә тиклем (Стәрлебаш): 19 км\nяҡындағы тимер юл станцияһына тиклем (Стәрлетамаҡ): 75 км\n1 Айҙарәле ауыл, административ үҙәк ↘711\n2 Артюховка ауыл ↗52\n3 Родионовка ауыл ↘16\n4 Ивановка ауыл ↗2\nАуыл советы уртаса континенталь климат зонаһында урынлашҡан. Температура ҡыш .-30...-35°С, һирәкләп -43 -40°С етә. Иң түбән температура Тәтер йылғаһы үҙәне уйһыулығында күҙәтелә. Территория көньяҡ-көнбайыш елдәре йоғонтоһона асыҡ, елдең көсө ҡалҡыулыҡтарҙа Стәрлебаш ауылы юнәлешенә ҡарай үҫә. Ғинуар-февраль айҙарында көслө һыуыҡтар күҙәтелә, бурандар һирәк, ә март айында улар йыш була һәм күп яуым-төшөм килтерә. Асыҡ участкаларҙа ҡар ҡатламының бейеклеге 0,5 м алып 1 м тиклем тирбәлә, әҙ ел булған урындарҙа, бигерәк тә тораҡ пункттар эсендә, ул 1,5 м — 2 м тиклем етеүе мөмкин. Яҙ иртә килә, ҡар киҫкен ирей башлай, уйһыу биләмәләр, шул иҫәптән йылға буйҙарындағы тораҡ пункттар һыу аҫтында ҡала. Тәтерҙең көслө ташҡыны Айҙарәле ауылынан көньяҡ-көнбайыштараҡ күҙәтелә, унда йылға киңлеге ташҡын осоронда 100 м. тиклем барып етә. Апрель айынан май айына тиклем яуым-төшөм күләме ҙур булмай, был тупраҡтың тиҙ кибеүенә һәм йылыныуына килтерә. йәй эҫе һәм йыш ҡына ҡоро, ямғырҙар һирәк. Йәйге мул ямғырҙар 4-5 йылға бер тапҡыр (һуңғы ямғырлы йәй 2013 йылда була). Июль-август айҙарында температура +30...+35°С, һирәкләп +40...+45°С була. Был осраҡта ваҡ йылғаларҙың ҡырҡа кәмеүе һәм шишмәләрҙең ҡороуы күҙәтелә. Көҙ, киреһенсә, бик һалҡын һәм ямғырлы. Беренсе ҡар октябрь—ноябрь айҙарының икенсе яртыһында яуа. Шул уҡ ваҡытта ҡар ҡатламының декабргә тиклем булмауы мөмкин. Яҙ һәм көҙ, ҡалҡыулыҡтарҙа, йылға үҙәндәрендә көслө томан күҙәтелә, юлдарҙа күренеүсәнлектең йыш ҡына 10 м тиклем кәмей.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Айҙарәле_ауыл_Советы_(Стәрлебаш_районы)&oldid=829376 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 04:57 10 сентябрь 2018 үҙгәртелгән.


Ашхабадта уҙған Халыҡ-ара китап күргәҙмәһендә «Китап» нәшриәтенең балалар өсөн китабы иң яҡшы тип танылған // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nАшхабадта уҙған Халыҡ-ара китап күргәҙмәһендә «Китап» нәшриәтенең балалар өсөн китабы иң яҡшы тип танылған\n10:58, 2 октября 2013 Мәҙәниәт\nАшхабадта «Китап – хеҙмәттәшлек һәм үҫеш юлы» тип аталған VIII Халыҡ-ара китаптар күргәҙмә-йәрминкәһе тамамланды. Уның йомғаҡтары буйынса конкурста Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәте «Күмәс өй» китабы менән «Балалар китабы» номинацияһында еңеүсе тип танылды.\n«Күмәс өй» китабына башҡорт, рус һәм немец телдәрендә киң билдәле ағалы-ҡустылы Гриммдарҙың өс әкиәте ингән: «Татлы бутҡа», «Хензель һәм Гретель», «Дроздобород короле». Китап биҙәлеше яғынан бик үҙенсәлекле, унда спектаклдәрҙән ҡурсаҡтар, ҡурсаҡ йыһаздары төшөрөлгән фоторәсемдәр, эксклюзив иллюстрациялар ҡуйылған.\nТеги: «китап» нәшриәте,күргәҙмәләр


– «Һин КВНщикмы? – Юҡ, мин «Шаяниум»щик!» – «Үҫәбеҙ, үҫәбеҙ, хатта RNТ ла татар эстрадаһына ашҡына». – «Ысын мосолман колбасаны ла ҡиблаға ҡарай һалып ҡырҡа». – «Тылсымлы тирмә» бөтә хыялдарҙы тормошҡа ашыра, ти. Мәктәптә тәмле итеп ашата башларҙармы икән әллә?»– «Интерспорт». Беҙ магазин түгел, беҙ – мәктәп»…


ШОС һәм БРИКС саммиттары алдынан Башҡортостанда «Берҙәмлек» халыҡ-ара милли мәҙәниәт фестивале үтә // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nШОС һәм БРИКС саммиттары алдынан Башҡортостанда «Берҙәмлек» халыҡ-ара милли мәҙәниәт фестивале үтә\n14:18, 8 мая 2015 Мәҙәниәт\nӨФӨ, 2015 йыл, 8 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.\n3 июндән 9-на тиклем Башҡортостанда «Берҙәмлек» халыҡ-ара милли мәҙәниәт фестивале үтә.\nБыйыл фестиваль ШОС саммиты һәм БРИКС-ҡа ингән дәүләт һәм хөкүмәт башлыҡтары осрашыуының саралар планына индерелгән. Байрам — 2015 йылда Рәсәйҙә ойошторолған алты халыҡ-ара фестивалдәрҙең береһе. Һуңғы ваҡытта ул «Рәсәй мәҙәниәте» федераль маҡсатлы программаһы сиктәрендә уҙғарыла.\nФестивалдә Һиндостандан, Бразилиянан, Ҡытайҙан, Көньяҡ Африка Республикаһынан, шулай уҡ Ҡырғыҙстандан, Үзбәкстандан, Ҡаҙағстандан һәм Тажикстандан 200 кеше ҡатнаша. Башҡортостан исеменән фестиваль уҙасаҡ ҡала һәм райондарҙың ижади коллективтары сығыш яһай. Сағыу концерт программаһынан тыш, биҙәү-ҡулланма сәнғәте йәрминкәһе һәм күргәҙмәһе ойошторола. Унда халыҡ оҫталарының, шул иҫәптән яҡын сит илдәрҙән килгәндәрҙең эштәре тәҡдим ителә.\n«Берҙәмлек» фестиваленең программаһы бик бай. 4 июндә фестивалде тантаналы асыу була, 5-дә ҡатнашыусылар Октябрьскийҙағы республика Ҡурай байрамын тамаша ҡыласаҡ. 6-7 июндә Дәүләкән һәм Туймазы райондарында һабантуй уҙа. Сара 8 июндә гала-концерт менән тамамлана.\nФестивалде ойоштороусылар — Рәсәйҙең Мәҙәниәт министрлығы, Рәсәй дәүләт халыҡ ижады йорто, Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығы, Республика халыҡ ижады үҙәге, Октябрьский, шулай уҡ Дәүләкән, Бәләбәй һәм Туймазы райондары хакимиәттәре. Ике тиҫтә йылдан ашыу ваҡытта фестиваль Башҡортостандың визит карточкаһына әүерелгән. Ошо йылдар эсендә унда 50-нән ашыу ил вәкилдәре, 300-гә яҡын делегация ҡатнашҡан.\nТеги: милли мәҙәниәт фестивале,«берҙәмлек»


2019 йылдан базалы йәки профилле математиканың береһен генә тапшырырға мөмкин – яңы ҡағиҙәләр раҫланды\n20 Декабрь 2018, 15:43\n2019 йылда уҡыусылар берҙәм дәүләт имтиханын һәм төп дәүләт имтиханын яңы ҡағиҙәләр буйынса тапшыра: Росборнадзор дәүләт йомғаҡлау аттестацияһын үткәреүҙең яңы тәртибен раҫланы.\nУн беренселәр өсөн иң мөһим үҙгәреш — математика буйынса имтиханда. Әгәр уҙған йылдарҙа сығарылыш уҡыусылары был фәнде база һәм профилле кимәлдәрҙә тапшыра алһа, хәҙер улар берәүҙе генә һайларға тейеш. Шуның менән бергә математиканан берҙәм дәүләт имтиханында насар билдә алған осраҡта һынауҙы резерв көндәрҙә ҡабаттан биреү өсөн алдан һайланған кимәлде үҙгәртергә мөмкин.\nЭлекке йылдарҙа мәктәп тамамлаусылар вузға уҡырға инеү өсөн профилле математиканы ғына һайлай ала.\nСит телдәр буйынса имтихандарҙа ла яңылыҡ бар. Киләһе йылда инглиз, немец, француз һәм испан телдәре менән рәттән уҡыусылар ҡытай телен дә тапшырыу хоҡуғына эйә.\nХәҙер информатиканан берҙәм дәүләт имтиханын ҡағыҙ бланктарҙы ҡулланмайынса компьютер формаһында бирергә була.\nТөп дәүләт имтиханында мөһим үҙгәреш — рус теленән йомғаҡлау әңгәмәһе. Уны уңышлы үтеү дәүләт йомғаҡлау аттестацияһына инеү өсөн төп шарт булып тора.\nИке осраҡта ла ғариза биргәндә имтихан биреүсе ҡатнашыу ваҡытын (ваҡытынан алда, төп, өҫтәмә) күрһәтергә тейеш. Сентябрҙә һынауҙы ҡабаттан тапшырыу өсөн ғариза яҙыу ваҡыты билдәләнгән – имтихандар башланғанға тиклем ике аҙна алдан.\nУҙған йылдарҙа мәктәп тамамлаусылар хәҙер берҙәм тәүләт имтиханында ҡатнашыуға ғариза биргәндә аттестаттың төп нөсхәһен түгел, ә уның раҫланған күсермәһен күрһәтә ала, тип хәбәр иттеләр Башҡортостандың Росборнадзор идаралығында.


Уның изге йөрәге » Башкортостан кызы | Башҡортостан ҡыҙы\n...Мин бер ваҡыт Хәбирәнән: «Үҙеңде ниҙән хәтерләй башлайһың?» – тип һораным. Хәбирә уйлана бирҙе: «Сәңгелдәктә ултырам. Сәңгелдәк, моғайын, минән һуң тыуған ҡустым Азамат өсөн тағылған булғандыр. Ағайҙар шуны көс менән ныҡ итеп тирбәтә, ә мин осоп төшмәҫ өсөн, сәңгелдәк тирәсенә сытырлап йәбешкәнмен». Эйе, эйе... Сытырлап... осоп төшмәҫ өсөн. Күрәһең, был сифат уға ҡан-нәҫел аша бирелгән. Тормоштоң көрәш, еңеүҙәрҙең тырышлыҡ аша килгән бәхет икәнен аңламаһа, әлбиттә, ул рус филологияһы бүлегендә уҡыуҙан тәүге семестрҙа уҡ «осоп» төшөп ҡалыр ине. Артабан да шулай: радионан уны «Тамыр» балалар студияһына саҡыралар. «Тамыр»ҙың тәүге директоры Луиза Фархшатова булһа, тәүге редакторы – Хәбирә. Ул саҡтағыса әйткәндә, Хәбирә Кәримова. Эш еңелдән булмай. Башҡортса һөйләшә белгән балалар һирәк. Уларҙы берәмләп сәнғәт институтының дөйөм ятағынан таба Хәбирә. Ул ярты юлда туҡтай торғандарҙан түгел – яңы эшкә лә сытырлап йәбешә. Үҙе янына эшлекле Дилара Зарипованы саҡыра, тырыш, яғымлы Янис Рамазановты таба. Балалар тапшырыуҙары ҡыҙыҡлыраҡ, фәһемлерәк була бара. Луиза Фархшатова: «Хәбирә Таймырҙа ла «Тамыр» аса торған кеше ул», – ти ғорурлыҡ менән.\n1993 йылда Хәбирәне Стәрлетамаҡ муниципаль телевидениеһына баш мөхәррир итеп саҡыралар. «Луиза Фархшатованың мәктәбен үткәндәр бер ерҙә лә хур булмай ул», – тигән лаҡап йөрөй ул саҡта. Тәжрибәле белгес Стәрлетамаҡ телевидениеһына яңы һулыш өҫтәй, һөнәри йәһәттән талап ителгән барлыҡ яңылыҡтарҙы ла индерә. Тағы шуныһы: ул үҙенең тәүге мөхәббәте Камил Хәмиҙуллинды осрата.\n– Һин... тормошта түгелһеңме ни? – тип һорай егет ҡыҙҙан.\n– Һиңә еткән егет осраманы. Ә һин... өйләндеңме?\n– Һине онота алманым...\n«Аҡ тирәк, күк тирәк», «Автограф», «Башҡорт телен өйрәнәбеҙ», «Алтын тирмә» тапшырыуҙары мөхәррире Хәбирә Хәмиҙуллина хаҡындағы мәҡәләнең тулы вариантын журналдың 9-сы һанында уҡый алаһығыҙ.


Башҡортостан журналисы Юлиә Дәүләтбаева Татарстандың «Бәллүр ҡәләм» премияһын алды // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\n9:13, 21 мая 2019 Мәҙәниәт\nОктябрьский ҡалаһы журналисы Юлиә Дәүләтбаева «Бәллүр ҡәләм» конкурсында еңеү яуланы.\nЮлиә Дәүләтбаева — «Тыуған яҡ» гәзитенең баш мөхәррире. Журналистика өлкәһендә 28 йыл эшләй, шуның 10 йылы — «Тыуған як» гәзите мөхәррире. Рус, башҡорт һәм татар телдәрендә яҙа. Конкурстың «Туған тел» номинацияһына үҙенең биш эшен тәҡдим иткән.\nЖурналистика һәм масс-медиа өлкәһендә XXII республика конкурсына йомғаҡ Ҡазанда яһалды. «Бәллүр ҡәләм» еңеүселәрен бүләкләү тантанаһы 17 майҙа уҙҙы. Яҡташыбыҙҙы яҙыусы, сәйәсмән, йәмәғәт эшмәкәре Рәзил Вәлиев тәбрикләне.\n2019 йылда «Бәллүр ҡәләм» конкурсына 1,5 меңдән ашыу эш килде. Жюри «Эшкә тоғролоҡ өсөн», «Иң яҡшы йыл редакцияһы», «Иң яҡшы йыл журналисы», «Объектив аша ҡараш», «Туған тел» номинацияларында, шулай уҡ «Футбол буйынса донъя чемпионаты FIFA 2018», «Рәсәйҙә Ирекмән йылы», «Татарстан Республикаһында Лев Толстой йылы» һәм «Шиһабетдин Мәржаниҙың тыуыуына 200 йыл» тигән махсус проекттарҙа баһаланы.\nГран-приға «Татарстан» ДТРК-ның милли тапшырыуҙар хеҙмәте етәксеһе Минәзим Сепперов лайыҡ булды. «Иң яҡшы йыл журналисы» номинацияһында «Татар-информ» журналисы Рүзилә Мөхәмәтова еңде.


Имтихандар – артта, ә алда – яңы һынауҙар\n3 Июль 2018, 10:08\nРайон мәктәптәрендә сығарылыш кисәләре үтте\nБерҙәм дәүләт имтихандары тамамланыу менән белем биреү учреждениеларында сығарылыш кисәләре ойошторола. Быйыл районда барыһы 113 уҡыусы мәктәп менән хушлашты, уларҙың 19-ҙы “Уҡыуҙа айырыуса ҡаҙаныштары өсөн” миҙалына лайыҡ булды.\nМалаяҙ башҡорт гимназияһын быйыл 33 егет-ҡыҙ тамамланы. Сығарылыш кисәһенә уҡыусылар, уҡытыусылар, ата-әсәләр, балаларҙың туғандары һәм саҡырылған ҡунаҡтар йыйылды. Гимназия директоры Розалия Латипова барыһын да байрам менән ҡотлап үтте. Уҡыусыларҙың кәйефе күтәренке ине, сөнки барыһы ла Берҙәм дәүләт имтихандарын уңышлы тапшырып, ҡулдарына өлгөргәнлек аттестаты һәм Маҡтау грамоталары алды. Биш уҡыусы: Сулпан Ғиләзова, Карина Зиннурова, Эльмира Ғибаҙуллина, Яна Климович һәм Марина Ермакова миҙалға бөттө. Ғөмүмән, гимназистарҙың имтихандар буйынса һөҙөмтәләре яҡшы. Быйылғы сығарылыш уҡыусылары Санкт-Петербург, Ҡазан, Өфө ҡалаларындағы абруйлы юғары уҡыу йорттарына уҡырға барырға йыйына. Ҡалғандары иһә республиканың башҡа ҡалаларында һәм Силәбе өлкәһе вуздарында уҡыуын дауам итергә уйлай.\nСығарылыш кисәһе бик матур үтте. Ата-әсәләр, педагогтар сығарылыш класс уҡыусыларын байрамдары менән тәбрикләп, киләсәктә лә гимназияның, Салауат районының данын күтәрерҙәй шәхестәр булыуын теләне.


Бөгөн Өфөнөң дежур балалар баҡсаларына 280 бала килде // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n11:13, 7 апреля 2020 Йәмғиәт\nБөгөн Өфөнөң дежур балалар баҡсаларына 280 бала килде Фото: Олег Яровиков\nӨфөнөң изоляция режимы ваҡытында эшләгән дежур балалар баҡсаларына бөгөн 450 урынына 280 бала килде. Был хаҡта мэриялағы оператив кәңәшмәлә Өфө хакимиәте башлығы урынбаҫары Алина Сөләймәнова хәбәр итте.\n«7 апрелдә Өфөлә 132 хеҙмәткәр балалар баҡсаларына эшкә сыҡты. 22 дежур балалар баҡсаһы эшләй. 280 бала килде. Кисә беҙ 450 бала көткәйнек, әлбиттә. Төштән һуң Өфө мэрияһы сайтында 8 апрелдә эшләргә тейешле балалар баҡсаларының дежур төркөмдәре баҫылып сыға», — тип белдерҙе ул.\n«Башинформ» хәбәр иткәнсә, дежур төркөмдәр ата-әсәләре өҙлөкһөҙ цикллы ойошмаларҙа эшләгән балалар өсөн ойошторолған. Баланы икенсе балалар баҡсаһына күсерергә кәрәк булған осраҡта ата-әсәгә мотлаҡ хәбәр ителә.\nТеги: коронавирус, балалар баҡсалары


Уны йылы хәтирәләр менән иҫкә алалар » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Рубрикалар » Уны йылы хәтирәләр менән иҫкә алалар\n1944 йылдың 20 сентябрендә Эстонияға эләгә. Олатайым ошонан һуң I Украина фронтында рота старшинаһы сифатында илбаҫарға ҡаршы һуғыша. 1945 йылдың 28 мартында ҡаты яралана һәм уң күҙен юғалта. Германиялағы госпиталдә дауалана. 1945 йылдың октябрендә демобилизациялана. Яу яланында күрһәткән батырлыҡтары ордендар һәм миҙалдар менән билдәләнә.\nОлатайым һуғыш тамамланғандан һуң үҙе йәшәгән совхозда баш бухгалтер вазифаһын башҡара. Рысҡужа ауылында медпункт һәм магазин астырыуға күп көс һала һәм маҡсатына ирешә. 1985 йылда уның башланғысы менән Рысҡужа ауылында тәүге тапҡыр «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!» байрамы уҙғарыла. Олатайымды ауылдаштары йылы хәтирәләр менән иҫкә ала. Ҡәҙерле кешебеҙ 1991 йылдың 22 апрелендә яҡты донъянан китеп барҙы. Ауыр тупрағы еңел, урыны ожмахта булһын.\nСығыу ваҡыты 12-05-2010, 22:58 | Ҡаранылар: 1954


26 апреля 2018 — 16:16 ГТРК «Башкортостан»\nАмерика һәм Франция президенттарының осрашыуы Ирандың атом ҡоралы программаһында ҡатнашыу йәһәтенән аныҡ һөҙөмтәләргә килтермәгән. Макрондың Ҡушма Штаттарға сәфәренең төп маҡсаты- Иран менән килешеүҙе һаҡлап ҡалыу ине. Дональд Трам унан сығыу менән янай. Иран мәсьәләһе буйынса етди ҡаршылыҡтар булыуға ҡарамаҫтан, Макрон Трамп менән тығыҙ бәйләнештәр булдырған берҙәрүбер етәксе.\nРәсәй оборона министрлығы өс яңы бронеавтомобиль менән тааныштырҙы. “Айыу” машинаһы ныҡ һаҡланған һәм 8 хәрбиҙе йөрөтөү өсөн тәғәйенләнгән. “Тигр” броневигының руле уң яҡта. Ул ғәҙәттән тын хәлдәр министрлығы өсөн ҡулай, был машинаны шулай уҡ һуғыш яланынан яраланғандарҙы сығарыу өсөн дә ҡулланырға мөмкин.\n11 ҡатын планетаның төнъяҡ нөктәһенә барып етте. Бөйөк Британия ғалимы Фелисита Эстон етәкселегендәге төркөмгә, нигеҙҙә, тәү башлап саңғыға баҫыусылар һайлап алынған. Экспедицияның төп маҡсаты-ҡатын-ҡыҙҙар араһында диалог булдырыу.\nҠытайҙа юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен боҙоусыларға ҡарата көрәштең яңы ысулын уйлап тапҡандар. Хәҙер светофорҙың ҡыҙыл утына сығырға теләүселәргә юл буйынса ҡуйылған биш бағананан һыу һиптертә башлай.


Наил Ғәйетбай - Журнал Агидель\nМин дә, бар кешеләр кеүек, был донъяны, тормошто яратам. Ана шуға ла ошо хәтирәләремдә бер нәмәне лә йәшермәй, ғүмеремдең шатлыҡтарын да, үкенестәрен дә яҙырға тырыштым. Уңыштарым хаҡында һүҙ барғанда маҡтаныр өсөн түгел, ә маҡсатҡа өлгәшеү юлдарын һәм ысулдарын күрһәтергә ынтылдым, хаталарымды һүрәтләгәндә үкенеү һәм аҡланыу өсөн түгел, ә уҡыусылар фәһем алһын, минән айырмалы рәүештә, яҙмыштарын дөрөҫ ҡорһон тип ниәтләндем. Хәтирәләрҙе һеҙҙең иғтибарға тапшырам. Уларға баһа биреү – һеҙҙең ихтыярҙа...\nИхтирам менән: автор.\nҮткән ғүмер – аҡҡан һыу\nБала саҡтан өлкәндәрҙең: “Һай, был тормош! Төш кенә кеүек булды. Үткәне лә һиҙелмәне!” – тиеүҙәрен ишеткеләй инем.\nУйламаным да, тоймай ҙа ҡалдым – ҡапыл үҙем шулай тип әйтер йәшкә еткәнмен. Ысынлап та, тормош ығы-зығыһы менән мәшғүл булып йөрөп, етмешкә атланғанымды һиҙмәгәнмен дә! Ни өсөн шулай тиҙ, ҡапыл үтте был алтмыш биш йыл ғүмер? Мин ошо хаҡта уйландым һәм ҡыҙыҡ ҡына фекергә килдем.\nБаҡһаң, беҙ тормош барышында даими рәүештә үҙебеҙгә ниндәйҙер маҡсат ҡуябыҙ ҙа шуға ынтылып йәшәйбеҙ икән. Маҡсатҡа өлгәшкәс тә, ынтылыш юғала һәм шул ынтылыш менән йәшәгән ғүмер ваҡытлыса йәшәлгән булып сыға.\nОшонан сығып ҡарағанда – мин бик ғәжәпләндем – ғүмерем фәҡәт ваҡытлыса йәшәүҙәр теҙмәһенән торған икән.\nМәҫәлән, мәктәп, институт ваҡытлыса икәнлеген һәр кемебеҙ белә, сөнки улар киләсәк тормош өсөн баҫҡыс ҡына, ҡасан да булһа тамамлана. Был 1955 – 1972 йылдарҙа булды. Мин 7 йәштән 24 йәшкәсә уҡыным.\n1972 – 1976 йылдар (миңә 24 – 28 йәш). Мин институт тамамлап, Кемерово өлкәһенә эшкә ебәрелдем. Был осорҙоң да ваҡытлыса икәнлеге көн кеүек асыҡ ине, сөнки мин Башҡортостанға мөмкин тиклем тиҙерәк әйләнеп ҡайтырға йыйына инем. Тәүге повесым “Ағиҙел” журналында баҫылып сыҡҡас, был тойғо тағы ла көсәйә төштө.\n1976 – 1978 йылдар (28 – 30 йәш). Сибай тау-байыҡтырыу фабрикаһында өлкән механик булып эшләйем. Аҡсаһы күп, әммә эше бик ауыр, күп ваҡытты, энергияны ала, шуға яҙышып булмай. Етмәһә, кешелә фатирҙа йәшәйбеҙ. Бындай тормошто, әлбиттә, ваҡытлыса тип һанай инем.\n1978 – 1981 йылдар (30 – 33 йәш). Фатирлы булдым. Яратҡан эш таптым (конструкторҙар бюроһында өлкән инженер). Ниһайәт, төп тормошом менән йәшәй башланым тигәндә, ҡатыным менән аралар боҙолдо. Ә бит икенсе улым тыуғайны, ике китабым донъя күргәйне. Былай йәшәү мөмкин түгел, тигән уйҙар был мәлде лә ваҡытлысаға әүерелдерҙе.\n1981 – 1983 йылдар (33 – 35 йәш). Ғаилә менән хәлдәр бик хөртәйгәс, Мәскәүгә Юғары әҙәби курстарға уҡырға киттем. Ә уҡыу осоро һәр саҡ ваҡытлыса.\n1983 – 1986 йылдар (35 – 38 йәш). Китаптарым сыҡты, эшем һәйбәт, шахмат буйынса күп тапҡыр Сибай ҡалаһының чемпионы булдым. Урал аръяғындағы йәш яҙыусыларҙың “Ирәндек” әҙәби берекмәһен етәкләйем, даими рәүештә осрашабыҙ, әҫәрҙәр тикшерәбеҙ, халыҡ алдында сығыштар яһайбыҙ. Әммә ғаилә хәле иҫ киткес хөртәйҙе, һәм был ваҡытлыса осор айырылышыу менән тамамланып ҡуйҙы.\n1986-1987 йылдар (38-39 йәш). Йәнә Мәскәүгә Юғары театр курстарына уҡырға киттем.\n1987-1988 йылдар (39-40 йәш). Сибайға ҡайттым. Нисек йәшәргә белмәйенсә ер менән күк араһында өҙгөләнгән осор. Әлбиттә, бындай тормошта бер кем дә ғүмер буйы йәшәргә теләмәй.\n1988 – 1990 йылдар (40 – 42 йәш). Яңынан өйләндем. Өфөгә күстем. Китаптарым сыға. Пьесалар яҙыла һәм ҡуйыла. Ниһайәт, тормошом төп өлөшөнә күсте кеүек. Тик фатир юҡ, эш (Яҙыусылар союзында әҙәби консультант) ваҡытты күп ала. Яҙышырға ваҡыт ҡалдырмай, шуға был осорҙа эштән китер, фатир алыр көндө көтөп йәшәнем.\n1990 – 1992 йылдар (42 – 44 йәш). Тормошомдоң иң бәхетле мәлдәренең береһе. Кәләшем менән өй һатып алып, ауылда йәшәп ятабыҙ. Улыбыҙ тыуҙы. Бер ҡайҙа ла эшләмәйем, фәҡәт ижад менән шөғөлләнәм. Шул осор 6 пьеса, 8 повесть (шул иҫәптән 6 повестан торған, балалар араһында бик популяр булған “Ҡара ҡумта” романы), тиҫтәләгән хикәйәләр яҙҙым. Бөтә ғүмерем шулай дауам итер кеүек ине. Әммә ул да ваҡытлыса булып сыҡты. Сөнки...\n1992 – 1998 йылдар (44 – 50 йәш). Мәҙәниәт министры Салауат Әминев, Өфөнән фатир бирәм, тигәс, министр урынбаҫары вазифаһын башҡарырға риза булдым. Бер-ике йыл эшләрмен дә, фатир алғас, был эштән китермен тигәйнем. Әммә ундай яуаплы вазифанан анһат ҡына ебәрмәйҙәр икән. Алты йыл эшләп ташланылды. Иң ҡыйыны – көнө-төнө эш тип йөрөп, ғаиләмде, балаларымды һирәк күрә инем. Ә донъяла ғаиләнән, балаларҙан ҡәҙерлерәк, мөһимерәк бер нәмә лә юҡ. Аллаға шөкөр, был осор ҙа ваҡытлыса булды.\n1998 – 2000 йылдар (50 – 52 йәш). Йәнә тормошомдоң төп өлөшө башланды кеүек. Ошо ике йылда 4 пьеса, 2 повесть яҙып ташланым. Көтмәгәндә...\n2000 – 2007 йылдар (52 – 59 йәш). Министрлыҡҡа саҡырып, ҡаршылашыуыма ҡарамайынса, “Тамаша” журналының баш мөхәрриренә өҫтәп, Милли әҙәбиәт музейына генераль директор итеп тәғәйенләнеләр. Ваҡытлыса, тип...\nМузейҙың “м” хәрефе лә юҡ ине. Уны нулдән башлап ойошторорға кәрәк булды. Әммә ике вазифа башҡарыу уғата ауыр. Уның ҡасан да булһа сиге булырға тейеш. Ниһайәт, 2007 йылда, күп тапҡырҙар үтенеп һорай торғас, музейҙан ебәрҙеләр.\nШулай итеп, был тормошта гел генә ваҡытлыса миҙгелдәрҙә йәшәгәнмен булып сыға. Ә ваҡытлыса тип йәшәгәндә кеше һәр саҡ был дәүерҙең аҙағын түҙемһеҙләнеп көтә, тиҙ генә үтеп китеүен теләй, ошо сәбәпле ваҡытлыса осорҙарға бүленгән ғүмерҙең үтеп киткәнен һиҙмәй. Ана шуға ла ғүмер тиҙ генә үтеп киткән кеүек тойола.\nШулай ҙа, алтмыш биш йәшкә еткән мәлдә, мин төп тормошом менән йәшәй башланым шикелле. Күҙ теймәһен, ғаиләм матур. Ашыҡмай ғына, һәүетемсә генә ижад менән шөғөлләнәм. Алдымда мотлаҡ өлгәшергә тигән оло маҡсат та юҡ, бөтәһенә риза булып, бөгөнгө көнгә ҡыуанып йәшәйем, Аллаға шөкөр. Түбәндәге мемуарым ошо ваҡытлыса дәүерҙәргә – яҙмыш һикәлтәләренә шәхсән ҡараш, аңлатма рәүешендәрәк яҙылды.\nИҫ белгәндән шуны яҡшы хәтерләйем: иртә яҙҙан ҡара көҙгәсә беҙҙең ғаилә “бесән” дә “бесән” тип ҡаңғыра. Сөнки, ҡалала йәшәһәк тә, беҙҙең һыйырыбыҙ бар. Уға бесән әҙерләү оло бер проблемаға әйләнә. Беренсенән, бөтә бесәнлектәргә ауыл Советтары хужа, улар ҡала кешеләренә сабырға рөхсәт бирмәй. Төрлө хәйләләр менән сапҡан хәлдә лә, күбәләп ҡуйылғандарын, ҡарап тормаһаң, яҡындағы ауыл кешеләре урлап алып китә. Яйын табып алып ҡайтам тиһәң, милиция бесәнде ҡалаға индермәй. Ул проблеманы еңеп сыҡһаң, бесәнде өй янына һалдырырға янғын һүндереүселәр рөхсәт итмәй, шуға фәҡәт ныҡлап ҡар яуғас ҡына трактор менән тарттырып килтерә торғайныҡ. Ни өсөн ауыл халҡы бесәнде ҡасан теләһә шул ваҡытта өй янына килтереп өйә алған, ә ҡала кешеләренә рөхсәт ителмәгән – быны мин бер нисек тә аңлай алманым. Икенсенән, бесәндән янғын сығыу ихтималлығы ҡыш көнө кәмейме ни?\nОшо ерҙә “Ниңә ыҙалап һыйыр тоттоғоҙ һуң?” тигән һорау тыуыуы ихтимал. Бөгөнгө көндә ул, ысынлап та, аңлайышһыҙыраҡ. Әммә үткән быуаттың 60-сы йылдарында Сибай ҡалаһында һөт, ит, май һатып алыу түгел, икмәк табыуы ла бик ауыр ине. Хәтеремдә, дуҫым һәм күршем Зиннур Йәрмөхәмәтов менән (Сибай ҡалаһының элекке хакимиәт башлығы, оҙаҡ йылдар Сибай институты директоры булып эшләне) Сибай магазиндары буйлап икмәк эҙләп сығып китә инек. Бар булған магазиндарҙы ҡыҙырабыҙ – икмәк юҡ. Беҙ уның ҡасан килтерелергә тейешлеген беләбеҙ, әммә килтермәгәндәр. Иң һуңғы нөктәбеҙ – тимер-бетон изделиелар заводы ашханаһы. Ундағы буфетта эшләгән апай беҙҙе таный, мөмкинселек булһа, икебеҙгә бер буханка икмәк ҡалдыра. Шуны уртаға бүлә лә йәшереп кенә беҙгә тоттора. Эй, шул икмәккә ҡыуана инек, ҙур шатлыҡ менән өйөбөҙгә алып ҡайтабыҙ.\nБына ошондай хәлдә һыйыр ғаилә бюджетына – килем һәм өҫтәлгә ярайһы ғына ризыҡ килтерә ине. Йәйен – һөтөбөҙ, яҙға тиклем итебеҙ була торғайны. Әсәйемдең – өй хужабикәһе, атайымдың эш хаҡының ҙур булмауын иҫәпләгәндә (ә беҙ биш бала), ғаиләгә был, әлбиттә, бик ҙур ярҙам.\nХәҙер бесән сабыу, уны өйгә алып ҡайтыуҙың бер-ике хикмәтен иҫләмәксемен.\nҠала кешеләренә бесәнлекте туғайлыҡтан эләктереү хаҡында уйларға ла ярамай. Кемдәргәлер был бәхет эләгә, әммә бының өсөн ҙур блат кәрәк. Беҙ Сибайҙан ун саҡрым алыҫлыҡта ятҡан Боғалыҡыр исемле тау башында ҡылған саба инек. Бесән әҙерләгән һәр кем белә: ҡылғанды сабыуы бик ауыр, шуға ул ергә ауыл халҡы яҡын да килмәй, уларға туғайлыҡтағы яҡшы үлән етерлек. Ана шуға ла беҙҙең ҡылған сабыуыбыҙға ауыл кешеләре дәғүәләшмәй ине тиерлек. Әммә ауылда объезщик тигән ҡанһыҙ әҙәм була икән. Беҙ Әхмәр ауылы янындағы тау башында сабабыҙ. Ошо ауылдың объезщигы, Ғәйзулла исемле берәү, беҙҙең бында бесән сабыуыбыҙҙы белеп алды бит. Көн дә атына атланып килә лә етә, һәм атайым менән уның араһында ошондай һөйләшеү башлана:\nАтайым. О-о! Ғәйзулла ҡоҙа, әйҙә рәхим ит! (Ул ысынлап та атайымдың өс туған һеңлеһенең ҡайнағаһы ине.)\nҒәйзулла. «Рәхим ит» тороп торһон! Һин хужамы бында? Давай, туҡтатығыҙ сабыуығыҙҙы!\nАтайым. Һуң, ҡоҙа!..\nҒәйзулла. Рөхсәт юҡ! Хәҙер үк китегеҙ! Был ер – колхоздыҡы!\nАтайым. Һуң барыбер бер кем сапмай бит.\nҒәйзулла. Беҙ уны махсус сапмайбыҙ. Ҡыш көнө аттарҙы ошонда тибенгә ебәрәбеҙ.\nАтайым. Бында тибенлек урын күп...\nҒәйзулла. Бер ни белмәйем! Шагом марш!\nАтайым. Ҡуй, ҡоҙа, улай тимә. Бына сәйебеҙ ҡайнаған...\nҒәйзулла. Сәй эсеп торорға мин ауыл әбейе түгел. Мин эш кешеһе! Давай, күп һөйләнмә! Юғиһә, хәҙер ауыл егеттәрен саҡыртам.\nАтайым. Улай итмә инде, ҡоҙа. Бына, сәмәгүнем дә бар ине. Төш мәле бит. Бер генә сынаяҡ сәй эсеп китһәң.\nҒәйзулла. Шулай төш тә килеп еткәнме ни? Ярай, улайһа, бер сынаяҡ сәй эсеп китәйем.\nАтайым ошо Ғәйзулла өсөн өйҙән махсус рәүештә самогон килтерә ине. Объезщик атын үләнгә ебәрә лә әҙерләнгән урынға ҡырын төшөп ята. Атайым уға ризыҡтарҙы яҡын ҡуя, шунан стаканға самогон ҡоя.\nҒәйзулла тәүҙә бик етди төҫ менән закондарҙың ҡатылығын иҫкә төшөрә, сит кешеләргә бесәнлекте бирмәҫкә ҡушыуҙарын әйтә. Теге стаканды күтәреп ҡуйғас, ҡылған сабыуҙың ауырлығы тураһында фәлсәфә һата, икенсе-өсөнсө стакандан һуң был тирәлә үҙенең баш та, түш тә икәнлеген иҫбат итә башлай, иң аҙаҡ ҙур изгелек күрһәтә һәм атайыма:\n– Ярай, Әсғәт ҡоҙа, сап! – тип әйтә. – Бер кемдән ҡурҡма, минән рөхсәт һиңә. Әгәр берәйһе килеп бәйләнһә, әйт: “Ғәйзулла рөхсәт итте” – бер кем теймәҫ!\nҒәйзулла атына атлана алмай этләнгәндә, атайым уның бер аяғын тотоп өҫкә күтәрә, шунан һуң ғына теге атына менеп ултыра һәм:\n– Сап, рәхәтләнеп сап! Ҡылған – иң ырамлы бесән ул. Япраҡ бесән баҫыла, ә был шул көйө ята! Сап! – ти ҙә атын саптырып китеп бара.\nАтайымды көслө кеше тип һанай торғайным, шуға уның ошо әҙәм алдында ярамһаҡланыуы бик аптырата ине. Шуны аңлаған атайым:\n– Нишләйһең инде, улым, закон уның ҡулында. Ошолай һыйламаһаң, ҡыуа ла ебәрәсәк.\nИң ғәжәбе: иртәгәһенә Ғәйзулла йәнә килә, һәм һөйләшеү тулыһынса ҡабатлана.\nБесәнде атай менән икәүләшеп сабабыҙ. Миңә ун ике йәш тулғас, атайым миңә етеле салғы эшләп бирҙе. Мин тиҙ арала ҡылған сабырға, салғы сүкергә, янырға өйрәндем.\n– Ҡылғанға бар көсөңдө йәлләмәй һуҡ, – тип өйрәтә ине атайым. – Юғиһә, ул ултыра ла ҡала.\nНыҡ арыта торғайны. Көс йыйыу өсөн ит ашарға кәрәк, йәй көнө ауыл ерендә юҡ ит ҡалала ҡайҙан булһын! Ит урынына урыҫ салоһын ашайбыҙ. Ул заманда (60-сы йылдар) сусҡа майын ашау оло гонаһ һанала ине әле. Әсәйем сало ҡырҡырға бысағын бирмәй, шуға атайым гонаһ итенә махсус бәке тота. Гонаһ бәкеһе! Уны шунан башҡа бер нәмәгә лә тотмай. Ҡайһы мәл ул салоны йәшереп кенә өйҙә лә ашап алабыҙ. Ашарға башҡа нәмә юҡ бит! Күрше-күлән күреп ҡалмаһын! Әгәр тәҙрәнән кемдеңдер инеп килгәнен күрһәк, атайым тиҙ генә салоны төрә лә йәшереп ҡуя.\nСабырға атайым менән йөрөһәк, бесән йыйырға әсәйем менән бара инек. Ҙурая төшкәс, һеңлемдәрҙе лә эйәртә башланыҡ. Беҙҙең ИЖ-49 тигән мотоцикл бар ине. Мин уны ун ике йәштән йөрөтөргә өйрәнеп алдым. Тәү осор сиденьеһына ултырһам, аяҡ етмәй ыҙалатты, әммә яйын таптым: ишек алдында бейегерәк урын бар, шуның янына мотоциклды килтерәм дә атланам, аяҡ теге бейек урынға етә. Йөрөп килгәс, йәнә шул урында туҡтайым. Әммә ошо арҡала төрлө сетерекле хәлдәргә эләгелә ине. Мәҫәлән, мотоцикл уйламағанда һүнһә йәки икенсе урында туҡтарға кәрәкһә, мотоцикл менән ҡуша ергә ауырға тура килә ине. Ә бер тапҡыр йылға уртаһында һүнде лә ҡуйҙы бит, һәм миңә мотоцикл менән бергә һыу эсенә сумыуҙан башҡа сара ҡалманы.\nҮҫә төшкәс инде мотоцикл йөрөтөүҙең ауырлығын тойманым. Фәҡәт йыш боҙола ине һәм йүнәтеү теңкәне ҡорота.\nБесән йыйырға ана шул мотоциклға әсәйем менән һеңлемде ултыртып алып барам. Атай эшкә киткәндә:\n– Бөгөн йыйығыҙ. Бесән кипкән, ямғыр яуып китһә, әрәм буласаҡ, – тип ҡуша.\nБесән йыйғанда иң ҡурҡҡаныбыҙ шул ямғыр. Әгәр йыйырға өлгөрмәһәк, икеләтә эш эшләнә – бакуйҙы әйләндереп, йәнә киптерергә кәрәк. Бесәнлек эргәлә булһа, уның ауырлығы юҡ, әммә ун саҡрым алыҫлыҡтағы ҡаланан килеп уны эшләүе еңелдән түгел.\nКүбәләрҙе бер урынға тарттырыу ҙа мәшәҡәтле: ауылдан атлы кешене ялларға кәрәк, ә уларҙың йә аты ҡырҙа, йә үҙҙәренең ваҡыты юҡ. Әммә былар әле оло бәлә түгел. Иң ауыры – бесәнде ҡалаға алып ҡайтыу.\nҺәр водитель бесән алып килергә риза булмай, сөнки был – законһыҙ эш. Шофер дәүләт машинаһын үҙ файҙаһына файҙалана, тимәк, яуапҡа тарттырылыуыңды көт тә тор. Шулай ҙа ҡалала һыйыр аҫраусылар бесән ҡайтарыу өсөн бер ни йәлләмәй. Тимәк, шоферҙарға һәйбәт кенә аҡса эшләргә була. Шул сәбәпле ҡайһы бер водителдәр был хәүефле аҙымды яһарға ризалаша. Әммә шундайҙарҙы табыуы, ай-һай.... Мин быны атай-әсәйемдең үҙ-ара һөйләшеүенән беләм. Машина эҙләргә сығып киткән атай йыш ҡына ҡайтып инә лә:\n– Был Азаров бөтөнләй хаттин ашты. Йөҙ һум һорай, оялмай ҙа! – тип уфтана. – Минең айлыҡ эш хаҡым бит.\n– Ни эшләйһең, риза бул, – ти әсәйем. – Булмаған машинаны хәҙер ҡайҙан табаһың?\nАтай уфтана-көрһөнә Азаров менән һөйләшергә китә. Шунан бесән тейәүселәр йыйырға кәрәк. Быныһы ауыр түгел, сөнки ҡалала һыйыр тотоусылар бесән алып ҡайтҡанда бер-береһенә ярҙам итергә тырыша.\nБер мәл кискә табан көндөҙгө төп эштәренән ҡайтҡан биш-алты ир, машинаға тейәлеп, Боғалыҡыр тауына юллана. Араларында мин дә бар. Был борсоулы сәйәхәткә атай ун ике йәшемдән ала башланы. Бесәнде иҫән-һау алып килебеүеҙгә ныҡ өмөтләнеп (юлға сығыр алдынан ултырып доға уҡыла), сығып китер алдынан атайым әсәйгә аш һалырға ҡуша, самогон күптән әҙер. Ана шул һуңғыһы бигерәк тә бесән алып ҡайтышыусыларҙың тамаҡтарын ҡытыҡлай.\nБесән тейәгән саҡта ҡыйынлыҡтар килеп сыҡҡанын хәтерләмәйем. Фәҡәт бер йылды ғына бер урынға йыйылып ҡуйылған күбәләребеҙҙең (улар, тейәүгә уңайлы булһын өсөн, уртаһына машина инерлек “П” хәрефе рәүешендә теҙелә ине) яртыһын урлап алып киткәйнеләр.\nИрҙәр шаяра-көлөшә бесәнде машинаға тейәй, беҙ атай менән йөк башында торабыҙ. Атай миңә нисек итеп аҫтан бирелгән бесәнде эләктереп алырға, бер-береһен баҫырлыҡ итеп тәңкәләп һалырға өйрәтә. Бер һәнәклек бесәнде тәңкә-тәңкә итеп бер-берен баҫтырып, йөк ситенән бер өйрөлгәс, уртаһына «кәпәс» һалына. Шулай итеп бер ҡатлам бесән нығытылып ҡуйыла. Бесән тейәлеп бөтөүгә табан шаярышып көлөшөүҙәр, һөйләшеүҙәр йышая, әммә машинаға ултырып ҡайтырға сыҡҡас (был ваҡытта инде ҡараңғы төшкән була), барыһы ла шымып ҡала, тирә-йүндә шомло тынлыҡ урынлаша. Сөнки һәр кем белә: тимер юл аша ҡалаға инеү урыны берәү генә, ә унда милиция һағалай. Унан бесәнселәр уттан ҡурҡҡандай ҡурҡа. Сөнки тегеләр бик һирәктәрҙе үткәреп ебәрә, күбеһен кире бора, ә ҡайһы берәүҙәрҙең бесәнен шунда уҡ ауҙарырға ҡуша.\nУл сират ҡапҡаһын үткәс, бығаса шымып ултырған бесәнселәр ҡапыл шаулаша башлай, шаярышып-көлөшөргә тотона.\nШулай ҙа бер тапҡыр бесән алып ҡайтып барғанда, хәтеремдә, миңә 13-14 йәштәр тирәһе булғандыр, беҙҙең бесәнде машинанан бушатырға ҡуштылар. Быҫҡаҡлап ҡына ямғыр яуа башлаған төн ине. Бындай ямғыр аҫтында ауҙарылған бесән юҡҡа сығасаҡ, беҙҙең йәй буйы түккән хеҙмәтебеҙ харап буласаҡ. Атайымдың милиционерҙарҙан ныҡ итеп үтенгәне, инәлгәне иҫемдә. Милиционерҙар бесәнде ауҙартҡас, атайымдың күҙенән йәштәр килеп сыҡты. Был миңә бик ныҡ тәьҫир иткәйне. Атайым, донъяла унан да батыр, унан да аҡыллы, унан да көслө бер кем дә юҡ тип һанаған атайым, машина өҫтөнән ямғырлы ергә ауҙарылған бесәнде күргәс, ситкә боролоп, тауыш-тынһыҙ ғына иланы. Уның шул саҡтағы йәлләткес, көсһөҙ, бахыр ҡиәфәте әле лә күҙ алдымда.\nИртәгәһенә ул ҡаланың баш врачы Исхаҡовҡа барҙы (уның менән болниста ятҡанда танышҡан). Ул милиция начальнигына шылтыратҡас ҡына, бесәнде кире машинаға тейәп алырға рөхсәт иттеләр. Әлбиттә, төнө буйы яуған ямғыр бесәнде үтәнән-үтә еүешләгән. Аҙаҡ беҙ уны ике аҙна буйы әйләндерә-әйләндерә киптергәйнек.\nӘйтеүемсә, көҙ көнө бесәнде өй янына килтерергә рөхсәт итмәйҙәр, уның өсөн ҡала ситендә махус урын бирелә. Шул ерҙе һәр кем кәртәләй һәм бесәнен килтереп урынлаштыра. Беҙ ҙә шулай итә инек. Бесәнде шунда килтереп ауҙарғас, тейәүселәр ҡәнәғәт төҫ менән беҙҙең өйгә килеп инә. Бында тәмле еҫ сығарыусы бишбармаҡ әҙер, самогон өҫтәлдә ултыра.\nМин тиҙ генә ҡапҡылайым да йоҡларға ятам. Әүен баҙарына китеп барышлай бер аҙ ҡыҙмаса булып алған ағайҙарҙың ҡурайҙа уйнауҙарын, оҙон башҡорт йырҙарын йырлағандарын ишетеп ҡалам.\nҠар яуғас, атайым, трактор яллап, ҡала ситендәге баяғы бесәнде һөйрәттереп өй янына алып килә. Аҙаҡ өмә яһап, беҙ уны ҡул менән ташып һарай янына кәбән итеп ултыртабыҙ. Был инде ноябрь айында була. Һәм май айына тиклем беҙең өйҙә бесән һүҙе бик һирәк әйтелә. Әйтелһә лә, унан борсолоу интонацияһы ишетелмәй. Әммә май аҙаҡтарында инде “бесән” тип өндәшеү “тревога” тигән ауаздан һис тә ҡалышмай, ул һүҙ йәнә күңелдә борсолоу, хәүеф, ҡайғы уята башлай...\nСамогон ҡыуыу тураһында бик күп һөйләргә була. Илленсе йылдар аҙағында уҡ халыҡ араһында самогон (беҙҙеңсә “сәмәй”, “сәмиғулла”) ҡойоу модаға инә башланы. Әлбиттә, ул юҡтан килеп сыҡманы. Һуғыш осоронда һәр атака алдынан наркомдың йөҙ грамын эсергә күнеккән һалдаттар еңеп тыуған еренә ҡайтҡас та ул ғәҙәттәренән баш тартырға теләмәне. Көн дә йөҙ грамм эҙләй башланы. Ошо сәбәпле беҙҙең халыҡҡа эсеү килеп инде. Шуға ҡарамай, илленсе йылдар уртаһында бар районға бер-ике генә эскесе була торғайны һәм уны бар район белә ине. Мәҫәлән, Баймаҡ ҡалаһында эсергә яратҡан Сафа исемле әҙәм йәшәне. Уны “Эскесе Сафа” тип кенә атанылар. Ғибрәт итеп һөйләнеләр, йәштәрҙе “Эскесе Сафа булаһың икән” тип иҫкәрттеләр, ҡурҡыттылар. Әммә, шуға ҡарамай, эскелек халыҡ араһында әкренләп тарала барҙы. Быға хөкүмәт үҙе лә булышлыҡ итте. Сөнки араҡынан килгән аҡса бюджеттың байтаҡ өлөшөн тултыра ине. Халыҡ ни тиклем араҡыны күп эсһә, дәүләттең бюджеты (аҡсаһы) шул тиклем арта.\nАлтмышынсы йылдарҙа инде һәр эшләгән эш өсөн араҡы менән түләү, рәхмәтте белдереү ғәҙәткә инеп китте. Хатта шундай лаҡап кеүек нәмә лә бар ине. Иң яҡын кешеңә, туғаныңа, танышыңа, күршеңә берәй үтенес менән мөрәжәғәт итһәң, яуабы – “Бер ярты!”\nӘммә бәләкәй генә эш хаҡы алған халыҡ өсөн ярты литр араҡы бик ҡыйбат. Бында ла араҡынан күберәк аҡса алырға теләгән дәүләт ғәйепле. Бына шул саҡта ла инде кешеләр бер-береһенән күреп самогон ҡойорға өйрәнеп алды. Самогон араҡыға ҡарағанда биш тапҡыр арзанға төшә – был ғаилә бюджеты өсөн оло файҙа.\nАтайым да бик йәшереп самогон әҙерләй ине. Йәшерә, сөнки самогонщикты тотһалар, бик хурлайҙар, гәзиткә яҙалар, хатта мөлкәтен тартып алалар. Атайым үҙе араҡы эсмәй ине, фәҡәт байрам мәлдәрендә генә ауыҙ итеп ала. Ләкин ҡала ерендә ни генә эшләтәм тиһәң дә – утын ташытып быстыраһыңмы, бесән килтерәһеңме һ.б. эштәр – араҡы менән түләү ғәҙәткә ингәс, ул да самогон ҡойорға тотондо.\nТәү мәл был минән йәшерен эшләнде. Ул осор миңә ун өс-ун дүрт йәш тирәһе булғандыр. Бер көн атайым төнгә табан ниндәйҙер тимер мискә алып ҡайтты ла тиҙ генә гаражға индереп ҡуйҙы. Атай һәр тимер-томор эшен минһеҙ башҡармағанға, уның нимә алып ҡайтыуы менән ҡыҙыҡһындым. Әммә ул аңлатып торманы, хатта теге тимерҙе күрһәтмәне лә, тиҙ генә гаражды бикләп, асҡысты кеҫәһенә һалды. Быныһы бигерәк тә сәйер тойолдо миңә, сөнки ул гараж асҡысын үҙебеҙ белгән билдәле урынға элә торғайны. Яңылышҡандыр, тип уйлап, төпсөнөп торманым. Ләкин төнөн уянып китһәм, өй эсе шәрбәтле һаҫыҡ еҫ менән тулған. Кухняла атайым менән әсәйем шыбыр-шыбыр һөйләшә, көлөшөп тә ала. Мин урынымдан тороп, улар янына килдем. Уларҙың шул саҡта ҡурҡыуҙан ҙурайған күҙҙәрен хәҙер ҙә хәтерләйем.\n– Нимә ул шулай һаҫыҡ?! – тип һораным йоҡо аралаш.\nУлар мине тиҙ генә балалар бүлмәһенә оҙатты.\n– Ят, ят! Йоҡла! Бында бер май түгелде.\nИртәнсәк тороуға теге еҫ саҡ-саҡ ҡына һиҙелә ине. Мин был хәл тураһында оноттом тиерлек. Әммә бер көнө ауылдан беҙгә туған тейешле ағай килгәйне. Атайымдар табын әҙерләне, өҫтәлгә араҡы ҡуйҙы. Шул ағай менән һаулыҡ һорашырға ингәндә танауыма таныш еҫ борҡ итеп бәрелде. Кухняға әсәй янына инһәм, унда ла – шул шәрбәтле һаҫыҡ еҫ.\n– Ниндәй еҫ ул? – тип һораным әсәйемдән.\n– Самогон, – тине әсәйем. – Анау ағайың ауылдан алып килгән. Бигерәк һаҫыҡ икән.\nҮҙҙәре ҡойоуын ана шулай йәшереп маташһалар ҙа, тиҙҙән барыбер мин уларҙы тоттом. Шунан атайым оҙаҡ итеп минең алда аҡланып маташты. Хәйер, мин халыҡта түләү сараһы булып ярты йөрөүен күптән белә инем инде.\nИң ҡыҙығы шунда: беҙ йәшәгән урамда бөтәһе лә тиерлек самогон ҡыуа торғайны. Быны урамдан үткән саҡта һәр өйҙән сыҡҡан еҫтән һиҙергә була. Һәм тағы ла бер ғилләһе: һәр кем күршеһенең законһыҙ эш менән шөғөлләнгәнен белә, хатта «сәмиғулла»ны ҡойоу, таҙартыу серҙәре менән бүлешә. Быны участковый милиционер ҙа күреп йөрөй. Ул хатта килеп «дегустация» ала, ашығыс рәүештә араҡы кәрәкһә, үтескә бер нисә шешә алып китә. Әлбиттә, уны бер ҡасан да ҡайтармай. Шул уҡ ваҡытта ҡалала самогонщиктарға ҡаршы көрәш бара, уларҙы тотоу буйынса йыш ҡына рейдтар яһала. Ләкин беҙҙең урамда бер кемде лә тотмайҙар, сөнки бындай рейдтың буласағын участковый милиционер алдан иҫкәртеп ҡуя. Хәйер, рейдта ҡатнашыусы дружинниктарҙың барыһы ла таныш, улар үҙҙәре йәки уларҙың туғандары самогон яһай. Шулай булғас, ниңә күрә тороп үҙҙәре кеүек кешеләрҙе фашлаһындар инде?\nШул уҡ ваҡытта ара-тирә ҡала гәзитендә ниндәйҙер самогонщиктың тотолоуы хаҡында мәҡәлә донъя күреп ала. Бында теге әҙәмдең нисә литр самогоны булғанлығы, күпме һатҡанлығы, нисә һум законһыҙ аҡса эшләгәне яҙыла. Ниңә уларҙы тоталар? Минеңсә, хаттин ашып һаранланып, самогон ярҙамында байырға теләүселәрҙе фашлайҙар ине шикелле.\nШундай әҙәмдәрҙең береһе менән миңә лә осрашырға тура килде. Миңә 19 йәш тирәһе. Йәш егеттәр, ҡыҙҙар 23 февраль – Совет Армияһы көнөн байрам итмәксебеҙ. Тик аҡсабыҙ аҙ. Аҙыҡ-түлеккә етә, ә эсемлеккә – юҡ. Өйҙә самогон бар, әммә ул эсеү өсөн түгел, ә эш өсөн, дөрөҫө, башҡаларға түләү, кемделер яллау өсөн ҡойола. Башыбыҙға уй килә: эргәлә генә самогонды күпләп һатҡан ағай йәшәй. Беҙгә бушлай бер нисә шешә бирә ала бит инде. Байрам һылтауы менән. Уйлаған уй – эшләгән эш. Ике егеттән торған делегацияны ағайға ебәрәбеҙ. Теге бирмәй. Шул саҡ арабыҙҙағы төрлө уйҙырмаларға оҫта Әбдисов Ринат исемле егет ҡайҙандыр милиция фуражкаһы, беләккә бәйләй торған дружинник бәйләме табып ала.\n– Рейд! Самогон ҡойоусыларҙы эҙләйбеҙ! – тип барып индек өс-дүрт егет теге ағайҙың өйөнә. – Самогон ҡояһыңмы? Аппаратың бармы?\n– Юҡ, юҡ! – ти ағай.\n– Тентейбеҙ! – Ринат өй эсен арлы-бирле ҡарап сыҡты. Әммә тегенең самогонын ҡайҙа тотҡанлығын беҙгә алдан әйтеп ҡуйғайны. – Ас баҙыңды!\n– Юҡ инде бер нәмә лә! – тип маташты ағай кеше.\n– Ас, тиҙәр һиңә! – Ринат, хужаның ҡыбырлауын көтөп тормайынса, баҙҙы асып эсенә төшөп китте. – Егеттәр, минең арттан!\nАғай баҙын харап йәтеш эшләгән, бында уның самогон аппараты ла, ниндәйҙер шыйыҡса тултырылған өсәр литрлы биш-алты банкаһы ла ултыра. Ринат берәүһен асып еҫкәне лә:\n– Фу! Самогон! – тине. Шунда уҡ берәүһен үҙе эләктерҙе. – Нисә банкаһын конфисковать итәбеҙ? Бөтәһен дә алып китергә ине лә, һаран! Ярай, икәүһе етәр!\nӨҫкә күтәрелгәс, Ринат шартына килтереп протокол төҙөнө, алты литрҙы конфисковать итеүен күрһәтте, һәм беҙ сығып киттек. Аҙаҡ кис буйы нисек итеп етди төҫ менән рейд яһаусыларҙы уйнауыбыҙҙы хәтерләй-хәтерләй, ҡыҙҙарға һөйләй-һөйләй көлөштөк.\nИкеме-өсмө ай үткәс, рейд мәлендә шул ағайҙың тотолоуы хаҡында гәзиттә уҡыным. Ана шул һаранлығы арҡаһында булғандыр был, тип уйлап ҡуйҙым.\nГорбачевтың 80-се йылдар аҙағында эскелеккә ҡаршы көрәшкән осоронда самогон ҡайнатыу бигерәк тә сәскә атты. Ул осор законһыҙ эш менән шөғөлләнгәндәрҙе төрмәгә ултырттылар, йорт-мөлкәтен конфисковать иттеләр. Ә халыҡ барыбер самогон ҡойҙо.\nХәтеремдә, 1985 йылдың йәйендә араҡыға ҡаршы кампанияның иң ҡыҙған сағы ине. Бер көрөшкә һыра эскән өсөн ҙур-ҙур түрәләрҙе эшенән алалар, гәзиттәргә яҙалар. Ошондай мәлдә Яҙыусылар союзы Сибайҙа йәш шағирҙар конференцияһы үткәрергә булды. Етәксе булып абруйлы яҙыусылар килә. Мин ул саҡта Сибайҙа йәшәйем. Хужа булараҡ, ҡунаҡтарҙы һыйларға теләйем бит инде, әммә беләм: Сибайҙа араҡы юҡ. Ул арала партияның ҡала комитетында конференцияға әҙерлекте тикшереү ултырышы үтте.\nБеренсе секретарь (хәҙергесә хакимиәт башлығы була инде) Марат Кашапович Резбаев әҙерлек буйынса төрлө һорауҙар бирҙе һәм ҡәнәғәт ҡалды. Аҙаҡ бөтәһе менән хушлашты ла миңә ҡалырға ҡушты.\n– Наил Әсғәтович, – тине ул, икәүҙән-икәү ҡалғас. – Һиңә бер үтенесем бар. Мин аңлайым, һин дуҫ яҙыусыларыңды һыйлаясаҡһың. Табыныңа, зинһар, араҡы ҡуйма. Әгәр белеп ҡалһалар, һине лә, мине лә юҡҡа сығарасаҡтар.\n– Ҡайҙан алып ҡуяйым араҡы, Марат Кашапович? – тим. – Сибайҙа араҡы юҡ бит.\n– Һин табырһың ул. Аңланыңмы?\n– Аңланым, – тинем мин һәм ҡала комитетынан сыҡҡас та әсәйемдең бер туған ағаһы – Шәйхислам олатайыма киттем. Мин уның йәшереп кенә үҙе өсөн, иң яҡын ҡунаҡтары өсөн самогон ҡойоуын белә инем.\nШәйхислам олатай менән инәй мине ҡыуанып ҡаршы алды, шунда уҡ табын әҙерләнде, өҫтәлгә бер шешә самогон да килеп ултырҙы. “Быныһы һәйбәт!” – тип уйланым. “Самогонығыҙ бармы?” – тип һорап тороу кәрәкмәй.\nБер аҙ тамаҡ ялғап алғас, Йофар инәй кухняға сығып киткән арала, Шәйхислам олатайҙан һорайым:\n– Олатай, самогон кәрәк ине. Өфөнән ҡунаҡтар килә, ә Сибайҙа, үҙең беләһең, бер ҡайҙа ла араҡы юҡ.\n– Күпме кәрәк һуң? – тип борсолдо олатай.\n– Өс литр тирәһе. Ҡунаҡтар күп.\n– Күп кәрәк икән.\n– Барҙыр бит?\n– Бар ҙа ул. Тик улай күп кәрәккәс, инәйеңдән һора.\nЯныбыҙға килгәс, инәйҙән һораным. Ә ул:\n– Наил, һорама! Бирмәйбеҙ! Һин тотолорһоң! Шунан беҙгә киләсәктәр, бар донъябыҙҙы конфисковать итәсәктәр! – тип ҡырҡа ҡаршы торҙо.\nӘ минең эсемлекте башҡа урында табырҙай яйым юҡ. Нисек тә ошонан алырға кәрәк, шуға ныҡышам. Бер кем дә белмәйәсәк, тип тынысландырырға тырышам. Инәй иларға тотондо:\n– Юҡ, юҡ! Һорама беҙҙән! Үтенеп һорайым, икенсе ерҙән тап. Үлтермә беҙҙе.\nБына шундай атмосфера тыуғайны араҡыға ҡаршы көрәш мәлендә. Нисек кенә ҡурҡыныс булһа ла, кемдәрҙер тотолһа ла, йорт-милкенән яҙһа ла, халыҡ самогон ҡойҙо. Сөнки тормош дауам итә, йәшәргә кәрәк ине.\nШәйхислам олатайымды аҡлау өсөн шуны әйтәйем. Уға хәҙер (2013 йылда) 89 йәш, инде күптән ҡаты эсемлекте ауыҙына ла алмай, көнөнә биш намаҙын ҡалдырмай, 2006 йылда етмеш мең түләп Мәккәгә барып ҡайтты, хажи булды.\nӘ самогонды бөгөн дә ҡоялар. Шулай булмай ни – аппараты асыҡтан-асыҡ һатыла бит. Белешкәнем бар: самогон эшләү һатып алыуға ҡарағанда һаман да шул биш тапҡыр арзанға төшә икән…


Белорет районының Сосновка ауылында уҙған сарала төбәктең биш ауылы ҡатнашты. Халыҡ йолаһын тергеҙеүҙе маҡсат итеп ҡуйған сарала аш-һыу күргәҙмәһе лә ойошторолдо.\nБуҙа ҡойоу Белорет районында борондан һаҡлана. Милли эсемлек, уның файҙалы үҙенсәлектәре быуындан-быуынға тапшырыла килә. Сосновка ауылы халҡы «Буҙа байрамы»нда ҡатнашыусылар иғтибарына театрлаштырылған тамаша тәҡдим итте. Милли ризыҡтың шифаһы хаҡында һөйләп кенә ҡалманы, уны әҙерләү тәртибен дә күрһәтте.\nБайрамда Белорет районының биш ауылы ҡатнашты. Оҫталар милли эсемлектең төрлө рецебын тәҡдим итте. Йыр-бейеү, буҙаны данлаған таҡмаҡтар, ҡыҙыҡлы рекламалар сарала ҡатнашыусыларҙың кәйефен күтәрҙе.\nРеспубликаның башлыса Урал аръяғы райондарында әҙерләнгән милли эсемлек нескәлектәрен халыҡ яҡшы белә. Буҙа ҡойоу ҙа урында борондан килә. Уны һәр оҫта үҙенә генә хас рецепт ҡуллана.\nШуға ла буҙа ҡойор алдынан уны ҡайҙа әҙерләүең дә мөһим. Ул һыуһынды ҡандырып ҡына ҡалмай, шифалы компонентарға бай булыуы менән файҙалы. Бигерәк тә ул ашҡаҙан, бөйөр, бауыр, нервылар системаһы эшмәкәрлеген яҡшырта. Әйткәндәй, эсемлек республиканың бөтә төбәктәрендә лә әҙерләнмәй. Хатта уны белмәүселәр ҙә бар. Шул уҡ ваҡытта буҙаны Әбйәлил, Учалы райондарында ғына ҡойалар тиеүҙәре лә дөрөҫ түгел. Сөнки йола Белоретта күптән йәшәй.\nБайрам буҙаның барлығын белгертеү, уны пропогандалауҙан бигерәк, башҡорт халҡының милли эсемлеген рекламалауға ҡоролғайны. Был йәһәттән Сосновка ауылы халҡы үҙ маҡсатына иреште. Сәм һәм дәрт алған буҙасылар байрамды киләсәктә лә үткәрергә кәрәк тигән теләктә таралашты.


2 из 5036\n1 декабрҙә физик берәмектәрҙең 2019 йыл өсөн милек һалымын түләү ваҡыты тамамлана. Федераль һалым хеҙмәтенең Башҡортостан буйынса идаралығынан хәбәр итеүҙәренсә, физик берәмектәрҙең иҫәпләп сығарылған милек һалымының һәм НДФЛ-дың дөйөм суммаһы 5 миллиард 500 миллион һумдан ашыуыраҡ. Һалымды һалым...\nӨфө хаҡимиәтендә көнүҙәк мәсьәләләр тикшерелде\nӨфөнөң Шәфиев һәм Урман техникумы урамдарын тоташтырған юл өлөшө 1 декабрҙә асыла. Әле унда төҙөкләндереү эштәре тамамланыуға бара. Был хаҡта ҡала хакимиәтендә үткән кәңәшмәлә хәбәр ителде. Ултырыштың төп мәсъәләләрҙең береһе - «Хәүефһеҙ һәм сифатлы автомобиль юлдары»...\nМәкерле сир ҡоторған мәлдә быйыл яңы йыл байрамдары нисек үтер?\nАҙна һуңына тиклем Башҡортостан Хөкүмәте COVID-19 таралыу шарттарында республиканың Яңы йылды нисек ҡаршы аласағы тураһында ҡарар ҡабул итергә тейеш. Республика башлығы Радий Хәбиров әйтеүенсә, ҡарар килеп тыуған хәлде иҫәпкә алып ниндәй нормалар, ниндәй тыйыуҙар буласағын билдәләргә...\nГрипҡа ҡаршы вакцинация дауам итә\nБашҡортостандың эре сәнәғәт предприятиеларында грипҡа ҡаршы вакцинация дауам итә. Әлеге көнгә республиканың эре сәнәғәт ойошмаларында 30 процент хеҙмәткәр, үҙенең сәләмәтлеген алдан хәстәрләп, киҙеүҙән прививка эшләткән. Ни өсөн быйыл иммунизация үтеү айырыуса мөһим?...\nБушлай дарыуға кем хоҡуҡлы?\nРеспубликала коронавирус менән сирләп, өйҙә дауаланыусыларға бушлай дарыуҙар бирелә башланы. Был турала ҡарарға Рәсәй Хөкүмәте башлығы Михаил Мишустин ҡул ҡуйғайны. Өфөлә беренселәрҙән булып бушлай дарыуҙарҙы хәле уртаса һәм ауыр булған сирлеләр, вируслы пневмония менән ауырыусылар ала башланы. Ошо...\nБашҡортостанда тағы 121 кешелә коронавирус асыҡланған\nБыл турала һаулыҡ һаҡлау министрлығынан хәбәр иттеләр. Пандемия башланғандан алып республикала КОВИД-19 йоҡтороуҙың 12 мең 565 осрағы теркәлгән. 11 мең 154 кеше һауығып сыҡҡан. Пандемия осоронда коронавирустан 69 кеше һәләк булған\nНи өсөн бөгөн күп кенә яҡшы әҫәрҙәр үҙенең уҡыусыһын тапмай?\nКиләсәктә әҙәбиәткә ҡағылышлы мәсъәләләрҙе системалы рәүештә, дәүләт вәкилдәре ҡатнашлығында хәл итәсәктәр. Бөтә донъя башҡорттары Конгрессының киңәйтелгән ултырышында ошондай фекер яңғыраны. Йыйылышта Башҡортостан Хөкүмәте премьер-министры урынбаҫары Азат Баҙранов та ҡатнашты. ...\nСтуденттар ярҙамға килә\nРеспубликала табиптар менән бер рәттән һаулыҡ һағында торған студенттар һәм ординаторҙар һаны күбәйә. Ошо көндәрҙә уларҙың сафтары тағы ла артты. Башҡорт дәүләт медицина университеты һәм Өфө медицина колледжы студенттары ҡала поликлиникаларына ярҙамға ебәрелде. Йәш белгестәрҙең эш...\nБашҡортостанда ковидҡа ҡаршы үҙәк эш башланы\nУның аша теләгән һәр кем тәүлек әйләнәһенә 8-347-218-19-19 телефоны буйынса медицина учреждениеларына шылтырата ала. Бөгөндән шулай уҡ республикала КОВИД-19 диагнозы булғандарға бушлай дарыуҙар таратыла башлай. Был турала Республика етәксеһе Радий Хәбиров хөкүмәттә үткән оператив кәңәшмәлә...\nҠаҙағстанда Башҡортостан вәкиллеге асыла\nБыл хаҡта Радий Хәбиров Ҡаҙағстандың Рәсәйҙәге вәкиле Ермек Кошербаев менән осрашыуҙа белдерҙе. Ике ил араһында сауҙа-сәнәғәт хеҙмәттәшлек күләме йылына өс йөҙҙән биш йөҙ миллион долларға етә. Быйыл үткән туғыҙ айҙа пандемияға ҡарамаҫтан, тауар әйләнеше күләме 189 миллион доллар. Дәүләттәр...\nКүп фатирлы йорттарҙа йәшәүселәр яңыртылған ихата биләмәләрен ҡабул итеп ҡыуана. Республикала Башҡорт ихаталары программаһы 90 процентҡа үтәлгән. Йәмғеһе быйыл 380 ихата яңыртылған. Төбәк ҡаҙнаһынан 2020-сы йылға 1 миллиард 700 мең һум аҡса йүнәлтергән. Республикала был проект икенсе йыл бойомға...\nКиләһе йылдан әсәлек капиталын индексациялау ҡарала\nРәсәйҙең хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы хәбәр итеүенсә, 2021-се йылдан уны йыл һайын арттырыу планлаштырыла. Әсәлек капиталын биреү Рәсәй президенты Владимир Путиндың ҡушыуы буйынса әҙерләнгән «Демография» милли проектында ҡаралған. 2007 йылдан икенсе балаһы тыуған йәки...\nКоронавирус менән сирләгәндән һуң ниҙәр эшләргә?\nАртабан сәләмәтлекте нисек яҡшыртырға? Ниндәй гимнастика башҡарырға? Был һорауҙарға яуапты Республика дауалау-физкультура диспансеры белгестәре бирә. Республика табип-физкультура диспансерында COVID-19 ауырыуын кисергән сирлеләр көндөҙгө стационар шарттарында реабилитация үтә....


Берҙәм эш һөҙөмтә бирә\n6 Июль 2018, 18:59\nАлдан әйтеп үтеүебеҙсә, Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы депутаты Зариф Байғусҡаров район хакимиәтендә төрлө һорауҙар буйынса граждандарҙы ҡабул иткәйне. Икенсе көндө ул эш сәфәрен “Мораҙым тарлауығы”нда дауам иттерҙе. Иң тәүҙә йыйылған ҡунаҡтар, халыҡ алдында үҙенең халыҡ мәнфәғәтен яҡлау буйынса сәйәси эшмәкәрлегенә йомғаҡ яһап үтте.\n- Дәүләт Думаһы ҡарарына 26 закон проекты тапшырылһа,уларҙың ҡап яртыһы ғамәлгә ашырылды ла инде. Ҡайһы береһе яңы 2019 йылдың ғинуарында үҙ көсөнә инә, мәҫәлән, урман-ҡырҙарҙа аунап ятҡан ҡоро-һары тураһындағы закон, был халыҡ теләген иҫәпкә алып, уның өҫтөндә мин үҙем эшләнем. Закондарға 56 төҙәтмә индерҙем, улар бөтәһе лә өҫтән хуплау тапты, - тине ул. - “Контакт”, “Фейсбук” биттәрендә теге йәки был закондарға ҡағылышлы фекерҙәрегеҙҙе ҡалдырырға мөмкинһегеҙ. Берҙәм башҡарылған эш һөҙөмтәлерәк була.\nШулай уҡ хөрмәтле яҡташыбыҙ алкоголле эсемлектәр менән законһыҙ сауҙа иткән кешеләргә ҡарата яуаплылыҡты көсәйтеүгә бәйле ғәмәлгә ингән закондың ыңғай һөҙөмтәләр килтерәсәгенә ышанысын белдерҙе.\nУрмандарҙы тергеҙеү, йәғни ҡырҡылғаны урынына яңыһын үҫтереү, ябай халыҡты талау ниәте менән эшләгән финанс ойошмаларҙы ҡәтғи күҙәтеү аҫтына алыу, “Рәсәй Почтаһы” эшсәндәренең хеҙмәтен еңеләйтеү маҡсатында был өлкәгә үҙгәрештәр индереү (акционер йәмғиәткә әйләндереү), демографик мәсьәлә, туған телдәргә ҡағылышлы проблемаларҙы хәл итеүгә бәйле закон проекттары өҫтөндә киләсәктә ентекле эш алып барыу мөһимлеген билдәләп үтте.\nАртабан Зариф Закир улы һәм уның көньяҡ райондарҙан, Өфөнән килгән 14 ярҙамсыһы, Берҙәм Рәсәй партияһы ағзалары, район хакимиәте башлығы менән бергә һөйләшеүҙе “түңәрәк өҫтәл” артында дауам иттеләр. Бында киләсәктә депутаттарҙың эшмәкәрлеген ойоштороу буйынса эш планы ҡаралды. Дәүләт Думаһы депутаты әүҙемлек күрһәткән ярҙамсыларын рәхмәт хаттары менән бүләкләне.


Һөҙөмтәлә башҡорттар 7 йылға һуҙылған ҡаршылыҡ күрһәтеү хәрәкәтен башлап, ихтилалға күтәрелә. Тарихсылар белдереүенсә, ошо ихтилал башҡорт халҡы өсөн иң уңышлыларҙан һанала: алыш-ҡырылыштарҙа байтаҡ ил улдары, ҡаһарман башҡорт яугирҙары һәләк булһа ла, башҡорттар бығаса күрелмәгән һөҙөмтәгә өлгәшә, Иван Грозный заманынан ҡалған килешеү шарттары ҡайтанан тергеҙелә, башҡорт иле Россия империяһының ярым бойондороҡһоҙ бер өлөшө итеп таныла. Бындай статусты уҫаллығы менән дан алған Петр I бирмәгән хәлдә лә, ул батша хакимиәтен башҡорт халҡы күтәргән шарттар менән риза булырға мәжбүр итә. Әлбиттә, был еңеү еңел генә бирелмәй.\nБына ул саҡтағы ваҡиғалар хроникаһы.\n1707 йылда Йөрәктау янында П. Хохловтың 1300 кешенән торған Өфө полкы Күсем Түләкәев етәкселегендәге ихтилалсылар (аҫаба башҡорттар, мишәрҙәр, татарҙар, сыуаштар, сирмештәрҙән ойошторолған яугирҙар отряды) менән 10 көн дауамында барған бәрелештәрҙә тар-мар ителә, 400 һалдат әсиргә алына, байтағы һәләк була, ә Хохлов үҙенең ярандары менән Табын ҡәлғәһенә ҡасып китә.\nОшо уҡ йылдың октябрь айында С. Аристов һәм И Риддерҙың драгун һәм һалдат полктарына ҡаршы һуғыштар уңышлы бара, улар башҡорттар йәшәгән территорияға бер нисек тә баҫып инә алмай. Ә тархан Алдар Иҫәкәев етәкселегендәге башҡорт ихтилалсылары хатта Ҡаҙанды штурмлау маҡсатында көнбайышҡа табан хәрәкәт итеп, байтаҡ ҡына ауылдарҙы һәм ҡәлғәләрҙе ҡулға төшөрә. Ошо легендар башҡорт батыры яугирҙары рәттәрендә Йылан олоҫоноң арҙаҡлы юлбашсылары Исмәғил мулла (3 мең кешелек отряды менән) һәм Мәскәү Уразаев (2 мең яугир) ҡурҡыу белмәй алыша. Йылан башҡорттарынан Күсем һәм Уразай батырҙар дан ҡаҙана. Кама аша сығып, ихтилалсылар Алабуға, Минзәлә, Сарапул ҡәлғәләрен ҡамап ала, Чистополь ауылын, Илбахты монастырын, Зәй ҡәлғәһен штрумлап ала. 1708 йылдың 1 ғинуарында Ҡаҙан ҡалаһына хәүефле хәбәрҙәр килә: "…воры башкирцы пригород Заинск выжгли и людей порубили и идут большим собранием и под Новошешминск".\n1709 йылда Петр батшаға хатында Ҡаҙан губернаторы П.М. Апраксин ихтилалсы башҡорттар тураһында ошолай тип яҙған: "О тех башкирцах доношу тебе, государю: народ их проклятый, многочисленный и военный да безглавный, никаких над собою начал, хотя б так, как на Дону, подобно атаманы, и таких не имеют".\nБатша хакимиәте, Петр I сит илдәр менән ҡатмарлы һуғыштар алып барғанлыҡтан, башҡорт ихтилалдарын баҫтыра алмай. Ошо осорҙа башҡорттар Мәскәүгә яһаҡ түләүҙән дә ҡотола. Башҡорттар үҙҙәренең үҙаллы ханлыҡтарын иғлан итә, Күсем хан тоҡомонан булған Көсөк хан, Морат хан, Ибраһим хан, Ырыҫмөхәммәт хандар Башҡорт иле хакимдары итеп таныла. Тап ошо осорҙа рәсми документтарҙа Башҡорт Урҙаһы (Башкирская Орда) термины ҡулланыла башлай. 1727 йылда Петр Беренсенең үҫмер ейәне Петр II коронациялана, Башҡорт иленең 4 даруғаһынан ошо тантанала 31 кешенән торған делегация ҡатнаша. Был ваҡиға башҡорттарҙың ҡайтанан рус подданствоһын таныуы итеп ҡабул ителә. Башҡорт хәлдәрен ҡатмарландырмау маҡсатында 1728 йылда Петр II махсус указға ҡул ҡуя, был сәйәси аҙым йәш батша исеменән идара итеүсе Юғары Совет тарафынан башҡарыла. Ошо указға ярашлы, Өфө провинцияһы Ҡаҙан губернаһынан айырылып, Сенаттың айырым ведомствоһы ҡарамағына тапшырыла. Ошо указда Йылан олоҫоноң арҙаҡлы башҡорто Йәркәй Ейәнсуриндың исеме телгә алына: "Указали Мы, по челобитью присланных от вас выборных челобитчиков, башкирцов Яркея Янчурина с товарищи, в помянутую [Уфимскую] провинцию послать воеводу, Нашего бригадира Петра Бутурлина и быть той провинции в особливом ведомстве Нашего Сената, и о всяких делах писать ему и требовать Нашего указа от того Сената, а Казанскому губернатору той провинции не ведать". Яңы воевода Петр Бутурлинға айырым наказ бирелә: "башкирцам и прочим иноверцам никакого озлобления и обид и налог отнюдь никому никаких не чинить". Башҡорттар өсөн элекке килешеүҙәрҙә ҡаралған шарттар тергеҙелә: "... и во всем поступать по данным вам от Предков Наших Великих Государей жалованным грамотам".\nПугачев етәкселегендәге яуҙарҙа Салауат Юлаев отрядтарында Йылан олоҫонан сыҡҡан күренекле етәкселәр ҙә ҡатнаша: Йәркәй Ейәнсуриндың ейәне, старшина Бикҡол Нурбәкин (хәҙерге Илеш районы Йәркәй ауылынан), Мөслим Айытов, Сөләймән Миңлеғолов, Балтас Сәйетов (Борай районы Туҡран ауылынан), Әптекәй Мәскәүев (Илеш районы Мәскәү ауылынан), Моратшах Сыртланов, Миңдекәй Әбделғазин (Туймазы районы Бишенде ауылынан), тархан Солтанғол Тименәйев (Шаран районы Тархан ауылынан).\nХәҙерге ваҡытта йылан ырыуы башҡорттарының вариҫтары Башҡортостандың Бишбүләк, Борай, Дүртөйлө, Йәрмәкәй, Илеш, Ҡалтасы, Туймазы, Саҡмағош, Шаран һәм Благовар райондары ауылдарында йәшәй. Йылан башҡорттарының боронғо ҡәрҙәштәре - ҡайлыларҙың бик бәләкәй генә өлөшө айырым аймаҡтар рәүешендә юрматы башҡорттары составына ҡушылып киткән.\n2013 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһының Медик-генетик ғилми үҙәге һәм Башҡортостандың Гуманитар тикшеренеүҙәр институты ғалимдары тарафынан Борай һәм Йәрмәкәй районында йәшәүсе йылан ырыуы вәкилдәренең ниндәй гаплотөркөмдәргә ҡарауы асыҡланды. Был ырыу кешеләрендә ике гаплотөркөм өҫтөнлөк итә: R1b-M73 һәм N1c-M178.\nКүрһәтелгән гаплотөркөмдөң беренсеһе тамъян һәм меркет ырыуҙарына ла хас булһа, икенсеһе мең, түңгәүер, уран, үҫәргәндәрҙә йышыраҡ осрай.\n(Аҙағы. Башы 31-34-се һандарҙа).\nЯҙылған: 28.08.20 | Ҡаралған: 282


Шалина кеүек ауыр хәлгә ҡалып ҡуймағыҙ » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек» | Официальный сайт газеты Йэшлек\nГазета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Шалина кеүек ауыр хәлгә ҡалып ҡуймағыҙ\n19.06.2019 Шалина кеүек ауыр хәлгә ҡалып ҡуймағыҙ\n280 мең һум кредит алған Лилиә Шалинаның өҫтөнә 4 млн 784 мең һум бурыс сыҡҡан.\nВоронеж өлкәһенең Красное ауылында йәшәүсе күп балалы Лилиә Шалина 2013 йылда банктан йылына 30% менән 280 мең һум кредит ала. Был аҡса уға улын уҡытырға кәрәк була. Лилиә Шалина бер йыл дауамында теүәл генә төп бурысты һәм проценттарҙы түләп барған. Банк банкротҡа әйләнеп, Воронежда офисы ябылғас, ҡатын аҡсаны ҡайҙа түләргә белмәй, аптырағандың көнөнән түләүҙәрҙе туҡтата, әлбиттә. Ә алты йылдан һуң уға судтан повестка килә. Банктың конкурслы идарасыһы Лилиә Шалинанан 4 млн 784 мең һум аҡса талап итә – ошо алты йыл эсендә уға пенялар өҫтәлгән дә өҫтәлгән...\nИнтернатта тәрбиәсе булып эшләгән ҡатын был хәлдән шаҡ ҡатҡан.\n– Алты йыл буйына тынлыҡ та, хәҙер шундай ҙур проценттар өҫтәгәндәр... Мин банкҡа ҡалған бурысымды - 257 мең һумды - ҡайтарырға риза, эш хаҡымдан тотоп алһындар әйҙә. 28 йыл буйына бер үк урында эшләйем, ҡасырға, йәшенеп йөрөргә уйымда ла юҡ. Ә дүрт миллион һумды ҡаплар өсөн тотош ғүмерем дә етмәйәсәк, - ти судта Лилиә Шалина. Һәм матди хәлен, ҡулында тағы ике бәлиғ булмаған баланың булыуын иҫәпкә алыуын үтенгән.\nСуд уның хәленә инеп, төп һәм проценттар буйынса бурыстарҙы ҡапларға ҡарар ҡабул иткән. Был 460 мең һум була. Бынан тыш Лилиә пеняны ла түләргә тейеш. Тик идарасы талап иткәнсә 4 млн һум түгел, ә ни бары 20 мең һум. Ни бары тиһәк тә, аҡса юҡта был да байтаҡ сумма әле ул.\nҺеҙ ҙә Лилиә Шалина кеүек ауыр хәлгә ҡалып ҡуймағыҙ, дуҫтар. Һәр суд та әллә кеше хәленә инә, әллә юҡ, тигәндәй...


Өфө урамдарының береһенә Александр Книсс исемен бирергә тәҡдим итәләр | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nБыл көндәрҙә РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры тыуыуына 100 йыл. Ошо айҡанлы баш ҡаланың Йәштәр һарайында хәтер кисәһе үтте. Сараға Башҡортостанда ғына түгел, Рәсәй буйлап таралған Книсстың тәрбиәләнеүселәре, спорт мастерҙары, ветерандар һәм уның менән бер йылдарҙа эшләгән коллегалары һәм яҡындары йыйылды.\nБилдәле тренер ғүмерен яратҡан спорт төрөнә – саңғыға һәм Башҡорт дәүләт аграр институты студенттарын был йүнәлештә әҙерләүгә бағышлай. Уның тәрбиәләнеүселәре араһында СССР-ҙың йыйылма командаһы ағзалары бар, 50-нән ашыу спорт мастеры әҙерләп сығарған. Александр Книсс ҡулы аҫтында Башҡортостан йыйылма командаһы аграр ВУЗ-дар араһында 18 тапҡыр чемпион исемен яулай.\nСарала ҡатнашыусылар Аграр университетта Александр Книсс иҫтәлегенә булдырылған бәләкәй генә музей менән танышты. Йыйылыусылар уның исемен Өфө урамдарының береһенә бирергә тигән тәҡдим менән сығырға ҡарар итте. Унан ҡунаҡтар саңғыла 1 саҡрымға уҙышып иң етеҙҙерҙе асыҡланы.


Рәмигә шиғриәт үҙәге\n15 Ноябрь 2019, 01:40\nАрҙаҡлы яҡташыбыҙ, Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповтың тыуған Арҡауыл ауылында Шиғриәт үҙәге төҙөләсәк. Ошо хаҡта Салауат районы хакимиәте башлығы Марс Кашапов үҙенең сығышында белдергәйне. Өфөлә “Йөрәк һүҙе” телевизион бәйгеһенең финалында “Рәми” шиғриәт үҙәгенең презентацияһы күрһәтелде.\nАрҙаҡлы яҡташыбыҙ, Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповтың тыуған Арҡауыл ауылында Шиғриәт үҙәге төҙөләсәк.\nОшо хаҡта Салауат районы хакимиәте башлығы Марс Кашапов үҙенең сығышында белдергәйне. Өфөлә “Йөрәк һүҙе” телевизион бәйгеһенең финалында “Рәми” шиғриәт үҙәгенең презентацияһы күрһәтелде.\nҮҙәктең проектын талантлы йәш архитектор Рөстәм Әлибаев етәкселегендәге “Архтамға” эксперт-проект бюроһы эшләгән. Бина үҙенсәлекле архитектура ҡоролмаһын хәтерләтә. Фасадҡа шағирҙың һүрәте төшөрөлһә, ишек алдында уның “Туған тел” шиғыры ҡаршы аласаҡ. Эстә киң панорамалы зал булһа, икенсе ҡат үтә күренмәле витражлы тәҙрәләрҙән торасаҡ.\nШиғриәт үҙәге төрлө тематик саралар үткәреүгә тәғәйенләнә. Шиғриәт кисәләре, конференциялар уҙғарыу өсөн икенсе ҡатта айырым зал ҡаралған. Бина эсендә китапхананың уҡыу залы, кафе ла буласаҡ. Асыҡ һауала ҙур саралар үткәреү өсөн бинаның ҡыйығында амфитеатр ҙа эшләү күҙаллана.\nБыл объект тураһында тулыраҡ ошо һылтанма буйынса уҡырға мөмкин: https://www.archtamga.ru/rami


Башҡортостанда 800 мең тонна кимәлендә тулайым уңыш йыйыу көтөлә\n23 Август 2010, 11:39\n800 мең тонна – Башҡортостанда ошо тиклем тулайым уңыш йыйыу көтөлә, тип хәбәр итте БР Хөкүмәтендәге видеоселектор кәңәшмәһендә вице-премьер Шамил Вахитов. Был былтырғы кимәлдән өс миллион тоннанан ашыуға кәмерәк иген.\nУрып йыйыу эштәре тамамланыуға яҡынлаша. Һәр гектарҙан уртаса уңыш 8,9 центнер тәшкил итә. Ҡоролоҡ һөҙөмтәһендә республиканың бөтә территорияһында иген культуралары зарар күрҙе. Хатта төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш райондарҙа ла яҙғы иген культураларының һәр гектарынан алты-ете центнер ғына уңыш йыйып алынды.\nТеги:ауыл хужалығыуңыш йыйыубр хөкүмәте


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - УМАРТАСЫҒА БАЛ ҠОРТОНОҢ ТОҠОМОН БЕЛЕҮ ҘӘ МӨҺИМ - 2018 - Мәҡәләләр\nБал ҡорто ғаиләһен селекцияға йәлеп итеү (селекция пчел), тоҡомсолоҡ эше (племенная работа) һәм инә сығарыу (вывод маток) төшөнсәләре бар. Ләкин ҡайһы берәүҙәр ҡортсолоҡта ҡулланылған ошо төшөнсәләрҙең (терминдарҙы) маҡсаттарын аңламай. Селекция, тоҡомсолоҡ һәм инә сығарыу эштәренең һәр береһенең үҙ маҡсаты. Гәзит уҡыусыға шул турала аңлатып үтмәксе булдым.\nМаҡсаттар айырмаһы. Билдәле, маҡсатлы эш кенә ыңғай һөҙөмтәгә килтерәсәк. Мәҫәлән, бөрйән ҡортона ҡарата селекция һәм тоҡомсолоҡ эштәренең маҡсаттары нимәнән ғибәрәт, беҙ ниндәй һөҙөмтә алырға өмөтләнәбеҙ? Ошо һорауға яуап биреү өсөн бөрйән ҡортон ике яҡтан баһаларға кәрәк - уның тоҡом ҡиммәте (племенная ценность) ҡыҙыҡһындырамы, әллә уның тауар ҡиммәтенә (товарная ценность) өҫтөнлөк биреләме? Әгәр уның таҙалығын һаҡлау төп маҡсат икән, тимәк, селекция эше алып барырға кәрәк. Әгәр күстән мөмкин тиклем күберәк бал, балауыҙ, һитә, һеркә, ҡорт елеме (прополис), ҡорт ағыуы һәм башҡаһын алыу күҙалланһа, тимәк, тоҡомсолоҡ эше төп маҡсат булып тора. Ә инә сығарыу төшөнсәһе селекция һәм тоҡомсолоҡ төшөнсәләре эсендә, уны бер нисек тә айырым күрһәтеп булмай.\nБөгөн тоҡомсолоҡ эше көнүҙәк мәсьәлә түгел. Бөрйән ҡорто, тәү сиратта, үҙенең таҙа тоҡомло булыуы менән ҡиммәтле. Әммә бөгөн ул сит ҡорттар ҡамауында йәшәй, етмәһә, сит-ят генетик ҡыҫым йылдан-йыл көсәйә бара. Бөгөн бөрйән ҡортоноң тоҡом сифаттарын һаҡлау һәм яҡшыртыу ғына төп маҡсат булып тормай. Хәҙер сит ҡорттар менән буташҡандарын төҙәтеү, бөрйән ҡортоноң таралыу даирәһен (ареал бурзянской пчелы) киңәйтеү кеүек мәсьәләләр мөһим хәлгә әйләнде. Тик бал ҡортона күҙ һалып ҡына уның селекция барышында "яҡшыртылған" икәнен белеп булмай. Был мөһим һорауға бары тик генетик тикшеренеүҙәр генә яуап бирә.\nСелекцияның теоретик нигеҙҙәре. Селекцияның төп нигеҙе булып генетика иҫәпләнә. Генетика фәне, үҙ сиратында, тере организмдарҙың ике биологик үҙенсәлеген өйрәнә. Был үҙенсәлектәр нәҫел көсө (наследственность) һәм нәҫел айырмаһы (изменчивость) тип атала. Башҡа тере организмдар кеүек үк бал ҡорто ғаиләһе лә ошо ике биологик үҙенсәлеккә эйә. Беренсе үҙенсәлек - бал ҡорто ғаиләһе үҙ тоҡомона тура килгән организмдарҙы (эшсе ҡортто, әрене һәм ҡорт инәһен) тыуҙырырға һәләтле. Бөрйән ҡорто инәһенән һәр ваҡыт бөрйән ҡорто, ә башҡа тоҡомло ҡорт инәһенән (кавказ, карпат, итальян һәм башҡа) һәр ваҡыт башҡа (кавказ, карпат, итальян һәм башҡа) тоҡом ҡорттары тыуасаҡ. Киреһенсә булмаясаҡ. Бер ваҡытта ла кавказ тоҡомло ҡорто инәһенән бөрйән ҡорто йәки, киреһенсә, бөрйән ҡорто инәһенән кавказ тоҡомло ҡорт тыумаясаҡ. Тәбиғәт ҡанундары шулай. Бына ошо һәләт нәҫел (тоҡом) көсө тип атала. Икенсе үҙенсәлек - һәр бер бал ҡорто ғаиләһе үҙенә генә хас билгеләргә эйә, йәғни, һәр күстең үҙ "характеры" була. Был турала һәр умартасы белә. Ысынлап та, умарталыҡта йөҙәрләп бал ҡорто ғаиләһе йәшәй, улар бер тоҡом ҡорттарына ҡарай, әммә улар бер-береһенән айырыла. Үтә уҫал күстәр була, һәр ваҡыт тыныс ҡына эшләп торғандары ла осрай. Күп күс айырған, ауырыуҙарға артыҡ бирешеп бармаған, балды күберәк йыйған, кәрәҙҙе күпкә күберәк төҙөгән, һыуыҡҡа бирешеп бармаған һәм башҡа ошондай үҙенсәлектәргә эйә булған төрлө күстәр йәшәй умарталыҡта. Был үҙенсәлек нәҫел (тоҡом) айырмаһы тип атала.\nСелекция нигеҙҙәрен аңлатыу. Быны кеше миҫалында аңлатыуы ҡыйын түгел. Кеше йәмғиәтендә төрлө-төрлө милләт вәкилдәре йәшәй. Быуаттар үтә, әллә нисәмә быуын алышына, ә шулай ҙа бер милләт тә бөтмәй, юғалмай, башҡалар менән буташмай. Сәбәбе ябай, һәр бер бала тыуғанда уҡ үҙ милләтенә оҡшап тыуа. Йәғни һәр милләт үҙенә оҡшаған быуынды тыуҙырыу һәләтенә эйә. Шуны ла әйтер кәрәк, башҡа халыҡтар, башҡа милләттәр араһында юғалып-буташып ҡалмаҫ өсөн һәр милләттең тоҡом көсө һәр ваҡыт көслө булырға тейеш. Быны төпкә төшөп аңлатып тороу, моғайын, кәрәкмәйҙер. Нәҫел көсөнә ҡағылышлы бер хәл. Бына йәш атай балаһын мунсанан күтәреп алып сығып, урындыҡҡа һалды. Шул мәл яңыраҡ ҡына ныҡлы һөйләшә башлаған ир-бала әйтә ҡуйҙы: "Их, танһыҡ ҡанғансы бер ҡымыҙ эсәһе ине". Бала күңеленән сыға был һүҙҙәр. Балаға был һүҙҙәрҙе әйтергә бер кем дә өйрәтмәгән. Хатта уға өйрәтеү ҙә кәрәкмәй. Был бала башҡорт булып тыуған, шуға күрә ул был һүҙҙәрҙе әйтә. Шуға күрә баланың был һүҙҙәренә беҙ артыҡ иғтибар итмәйбеҙ, аптырамайбыҙ, шулай булырға тейеш һымаҡ ҡабул итәбеҙ.\nҮҙ тормошобоҙҙа беҙ нәҫел айырмаһы үҙенсәлеге менән дә яҡындан таныш. Шуныһы мөһим, ни тиклем нәҫел айырмаһы күп, шул тиклем милләт көслө була. Быны беҙ беләбеҙ, һәр башҡорт ғаиләһендә һәр бер бала ҡурайҙа уйнамай (һәм был кәрәкмәй ҙә). Ете-һигеҙ бала араһынан бары тик берәүһенең генә юғары кимәлдә уйнай алыуы мөмкин. Әммә башҡа балалар ҙа төшөп ҡалғандарҙан түгел. Улары башҡа яҡтан алдыра, һәр бала нимәгәлер маһир. Кемеһелер уҡыуға, кемеһелер йырға, кемеһелер көрәшкә, кемеһелер алдауға, кемеһелер башҡаға шәп була. Аңлатыу кәрәкмәй, уларҙың барыһы ла (хатта ялҡауы ла) милләт өсөн кәрәк. Балаларҙың бына ошо төрлө һәләттәргә эйә булып тыуыуы, фән теле менән әйткәндә, нәҫел айырмаһы тип атала. Шуны ла әйтергә кәрәк, бындай үҙенсәлек һәр ғаиләгә генә хас түгел. Беҙ беләбеҙ, Баймаҡ башҡорто һәм Бөрйән башҡорто икеһе лә бөрйән ырыуына ҡарай, әммә улар бер-береһенән нимә менәндер барыбер айырыла. Шул уҡ ваҡытта Бөрйәндең Ғәлиәкбәр ауылы кешеһе менән Ғәҙелгәрәй ауылы кешеһе бер-береһенә тулыһынса оҡшаш түгел. Ә бына бөрйән ырыуы башҡорто, әйтәйек, юрматы ырыуы башҡортонан һиҙелерлек айырыла.\nСелекция үҙенсәлектәрен ҡулланыу. Тоҡом көсө һәм тоҡом айырмалары үҙенсәлектәрен аңлатҡанда миҫал итеп бушҡа ғына кешене килтермәнем. Эш шунда, кеше һәм бал ҡорто ғаиләһе, селекция объекты булараҡ, бер-береһенә оҡшаш - ике осраҡта ла тәбиғәт биргән тере организмдар менән маҡсатлы эш итергә кәрәк. Ысынлап та, селекция йәһәтенән ниндәйҙер яңы төр кеше һәм яңы төр бал ҡорто сығарыу маҡсат итеп ҡуйылмай. Ғалимдар ике-өс милләт кешеһен (йә башҡа тере организмды) бутап, ниндәйҙер кешенең яңы төрөн (әйтәйек, оҙон буйлы, дәү кәүҙәле) сығарыу буйынса эш алып бармай. Бал ҡорто селекцияһында ла шул уҡ хәл. Ғалим-селекционер ике-өс тоҡом ҡорттарын ҡушып, уның ниндәйҙер яңы төрөн (әйтәйек, оҙон томшоҡло, яҫы ҡанатлы) сығарыуҙы маҡсат итеп ҡуймай. Ике осраҡта ла селекция һүҙенең, һайлап алыу тигән тәржемәһе туранан-тура ҡулланыла. Йәғни, күмәктәр араһынан кәрәкле сифатҡа эйә булған организмдарҙы һайлап алырға кәрәк. Бары шул ғына. Аҙаҡ инде был сифаттарҙы артабан үҫтереү буйынса маҡсатлы эш алып барырға тура килә. Әгәр милләткә ғалим кәрәк икән - "күҙлек" кейгәндәрҙе, йырсы-композитор кәрәк икән - моңлоларҙы, рәссам кәрәк икән - матур һүрәт төшөрөүселәрҙе, волейбол-баскетболға - һонторҙарҙы, йүгереүгә - оҙон аяҡлыларҙы, йөҙөүгә оҙон ҡуллыларҙы һайлап алырға кәрәк. Артабан улар менән маҡсатҡа ярашлы эшләргә лә эшләргә генә ҡала инде. Беҙ беләбеҙ, бирелгән һәләт үҙенән-үҙе үҫешмәйәсәк. Тырышлыҡ һәм ныҡышмалылыҡ кәрәк. Шунда ғына һөҙөмтә буласаҡ. Шулай уҡ бирелмәгән һәләт ҡоро тырышлыҡ менән генә үҫмәй, был осраҡта ла ыңғай һөҙөмтә булмай.\nБал ҡортон селекцияға йәлеп итеү үҙенсәлектәре. Балаға бирелмәгән һәләтте ҡоро тырышлыҡ менән генә үҫтереп булмаған кеүек, һәр бер күс тә таҙа һәм көслө тоҡом бирергә һәләтле түгел. Бында төп һүҙҙе ғалимдар әйтергә тейеш. Бына бөгөн бөрйән ҡорто популяцияһының таҙалығын һаҡлау бурысы тора. Уның өсөн, тәү сиратта, күмәктәр араһынан таҙа тоҡомло һәм нәҫел яғынан көслө күстәрҙе һайлап алыу кәрәк. Бына ошо мәлдә ғалимдәр төп һорауға яуап бирергә тейеш: ә бындай сифаттарға ниндәй күстәр эйә, күмәктәр араһынан уларҙы нисек танырға, ниндәй күрһәткестәргә таянып эш итергә? Мин докторлыҡ диссертацияма таянып ошондай һандарҙы килтерә алам - бөрйән ҡорто өсөн мтДНК күрһәткесе 1,00-гә, яДНК күрһәткесе 0,98 - 1,00-гә, Но күрһәткесе 0,21 - 0,25-кә тигеҙ булырға тейеш. Был күрһәткестәр Өфө ғалим-генетиктары (Николенко А.Г., Ильясов Р.А. һәм башҡалар) менән берлектә билдәләнде. Минең өйрәнеүҙәр буйынса, тап ошондай генетик күрһәткестәргә эйә булған күстәр таҙа һәм көслө тоҡом бирергә һәләтле. Әлбиттә, мин килтергән һандар әлегә тулы күрһәткес була алмай. Ышаныслы яуап алыу өсөн генетик өйрәнеүҙәрҙе дауам итергә кәрәк. Минең был йүнәлештә ҡыҙыҡлы уй-ниәттәр бар ине, әммә, билдәле сәбәптәр арҡаһында, уларҙы дауам итергә насип булманы. Ә шулай ҙа бөрйән ҡортон селекцияға йәлеп иткәндә тап бына ошо һандарға таянып эш итергә кәрәктер, сөнки диссертацияны яҡлаған мәлдә ғалимдәр тарафынан мин килтергән һандар төплө һәм ышаныслы тип танылды.\nБөгөн селекция эшенең тәүге аҙымы булып ошо күрһәткестәргә эйә булған күстәрҙе табыу тора. Уның өсөн тотош район буйынса ҡорт өлгөләре (проба пчел) алырға һәм уларҙы генетик яҡтан өйрәнергә кәрәк. Кем белә, бәлки, умарталыҡтағы түгел, ә солоҡта йә тәбиғи ағас ҡыуышлығында йәшәгән ҡырағай күс иң һәйбәте булып танылыр? Ошо генетик өйрәнеүҙәрҙән һуң селекция эшенең икенсе аҙымы булып ошо күстәрҙе бер урынға туплау һәм уларҙан тоҡом йәҙрәһе (племенное ядро) булдырыу тора.\nҺүҙемде тамамлап, шуны әйтке килә, селекция фәненә хөрмәт менән ҡарарға кәрәк, уның талаптарын инҡар итергә, уларҙы урап үтергә тырышырға ярамай. Тәбиғәтте алдарға тырышыу файҙаһыҙ. Селекция тураһында ҡыҫҡаса ғына мәғлүмәтте күпкә ябайыраҡ итеп бирергә тырыштым. Тоҡомсолоҡ эше тураһында алда һөйләшербеҙ әле.\nЯҙылған: 17.04.18 | Ҡаралған: 324


Флюорографияны ваҡытында үтеү – сирҙе иҫкәртә\n1993 йылда Бөтә Донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы туберкулез ауырыуын милли фажиғә, ә 24 мартты туберкулезға ҡаршы көрәш көнө тип иғлан итте. Туберкулез сирлеләр күберәк ҡалаларҙа күҙәтелә. Бында үҙ-ара бәйләнеш көслөрәк. Инфекция менән зарарланыусыларҙың күп өлөшө – ирҙәр, сөнки улар тәмәке тарта, араҡы эсә.\nҮкенескә ҡаршы, һуңғы йылдарҙа туберкулездың дауалауға бирешмәй торған төрҙәре барлыҡҡа килде. Быны асыҡлау өсөн лаборатория бар. Яңы технология организмда туберкулез таяҡсалары бармы, юҡмы икәнлеген 3 көн эсендә асыҡларға мөмкинлек бирә.\nТуберкулез боронғо сир булһа ла, ул һаман яңынан-яңы ҡорбандарын эҙләй. Йыл һайын туғыҙ миллион самаһы яңы ауырыу теркәлә, шуларҙың өс миллионы вафат була. Ауырыусылар араһында ир-егеттәр ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарағанда өс тапҡырға күберәк.\nӘллә күпме кешенең ғүмерен өҙгән был йоғошло ауырыуҙы туберкулез таяҡсаһы тыуҙыра. Йыш ҡына тын юлдарын, үпкәне зарарлай. Шулай уҡ тирегә, лимфа төйөндәренә, һөйәктәргә, бөйөргә, күҙҙәргә, ҡорһаҡ ҡыуышлығына, үҙәк нервы системаһына һәм башҡа ағзаларға зыян килтереүе ихтимал.\nСирҙән, әгәр дауаланһаң, һауығырға мөмкин. Асыҡ формаһы менән яфаланған бер сирле йылына уртаса 10-15 кешене зарарлай. Кох таяҡсаһы организмға тын юлдары аша (һөйләшкәндә, сөскөргәндә, йүткергәндә) эләгә. Туберкулез таяҡсалары асыҡ һауала үрсемәһә лә, зарарлау көсөн оҙаҡ юғалтмай. Ультрафиолет нурҙары, эҫе һыуҙа ҡайнатыу, 5 процент хлорамин бер нисә минут эсендә туберкулез таяҡсаларын юҡ итә. Бысраҡ, йыуылмаған, елләтелмәгән бүлмәләрҙә улар йылдар буйы һаҡланырға мөмкин. Микобактериялар ауырыу малдан да күсә, ҡайнатылмаған һөт ризыҡтары ла хәүефле.\nЯман ауырыуға ҡаршы профилактик саралар сабый донъяға килгәс тә башлана. Балаға 3-4 көнлөк сағында уҡ БЦЖ вакцинаһы эшләнә. Ул 7 һәм 14 йәштә тағы ҡабатлана. Туберкулез таяҡсалары менән зарарланғанмы-юҡмы икәнлеген белер өсөн Манту пробаһы алына. Был сара бер йәштән 18 йәшкә тиклем йыл һайын бер үк ваҡытта үткәрелә. Ваҡытында эшләнгән прививка баланы туберкулездың иң ауыр төрҙәренең береһе – туберкулез менингитынан һаҡлай, химиопрофилактик саралар сирҙең үҫеүен, таралыуын тотҡарлай. 15 йәштән өлкәнерәктәр йыл һайын флюорографик тикшереү үтергә тейеш. Сифатлы туҡланыу, йоҡлау, алкоголь, тәмәкенән баш тартыу, спорт менән шөғөлләнеү күп төрлө ауырыуҙарҙан һаҡлай.\nМалаяҙ үҙәк район дауаханаһының табип-фтизиатры.