ЯРАТАМ, ТИП ӘЙТӘ АЛМАНЫМ... Хикәйә, аҙағы. Гөлсирә Ғиззәтуллина\n18 Апрель , 17:00\nНемец түрәһе һауа етмәгән кеүек тауышланып тәрән итеп тын алды ла, шәп-шәп атлап килеп Фәрхинурҙың йәнтөйәк тупрағы төйнәлгән ҡулъяулыҡты йомарлаған ҡулып йылы усына ҡыҫты. – Матушка, – тине. – Һин борсолма. Эшләрбеҙ. Бирербеҙ ул ҡағыҙҙы. Фәрхинур, үҙ ҡолағына үҙе ышанмай, мөғжизә һымаҡ күреп, алдына эйелеп торған фырт түрәгә төбәлде – күҙҙәренә лә ышанманы: алтын тирәсле күҙлектең боҫланып киткән быялаһы артында ысыҡ бөртөгөләй тамсы йылтырап тора ине. – Матушка, – тине немец тағы. – Һеҙ – бөйөк ҡатын.\nНемец түрәһе һауа етмәгән кеүек тауышланып тәрән итеп тын алды ла, шәп-шәп атлап килеп Фәрхинурҙың йәнтөйәк тупрағы төйнәлгән ҡулъяулыҡты йомарлаған ҡулып йылы усына ҡыҫты.\n– Матушка, – тине. – Һин борсолма. Эшләрбеҙ. Бирербеҙ ул ҡағыҙҙы.\nФәрхинур, үҙ ҡолағына үҙе ышанмай, мөғжизә һымаҡ күреп, алдына эйелеп торған фырт түрәгә төбәлде – күҙҙәренә лә ышанманы: алтын тирәсле күҙлектең боҫланып киткән быялаһы артында ысыҡ бөртөгөләй тамсы йылтырап тора ине.\n– Матушка, – тине немец тағы. – Һеҙ – бөйөк ҡатын.\nЙән әсеһе менән ялынғанғамы, өмөтһөҙлөк упҡынына төшөп барған ерҙән ҡыуанысҡа тейенгәнгәме – быуынһыҙ ҙа, телһеҙ ҙә ҡалған Фәрхинурға ҡарай-ҡарай ул шыптыр ҡағыҙға әсир картаһын, алтмыш дүрт йыл буйы ҡат-ҡат ҡулға тотоуҙан тетелеп бөткән һалдат хатын, һарғайып бөтһә лә ҡасандыр тып-тып тамған күҙ йәштәренең эҙен һаҡлаған “хәбәрһеҙ юғалды” тигән аяуһыҙ хәбәр ҡағыҙын ҡәҙерләп һалды.\n– Германияға поезд киске сәғәт туғыҙ ун биштә була, – тине ул. – Уға тиклем виза мәшәҡәттәрен нисек тә тамамларға тырышырбыҙ. Тик...\n“Тик?” Фәрхинур терт итеп ҡалды.\n– Тик, – тине Томас. – Ҡыйын булһа ла, һеҙ минең менән берәр сынаяҡ сәй эсергә риза булығыҙ инде.\n“Ярай һуң, эсербеҙ”, – тигәненә әллә нисәмә ҡат үкенде Фәрхинур. Сәй, тигәс, теге әртис кеүек ҡыҙ бала бер сынаяҡ сәй яһап алып инә лә бөттө-китте, тип уйлағайны. Ә был Томас тигәндәре әллә ҡайҙа эйәртеп алып китте. Уларҙың бөтөн ауылын алып инеп һыйларлыҡ ҙур бер залға ингәс, төпкә үтеп, йомшаҡ ҡына диван һымаҡ нәмәгә ҡара-ҡаршы ултырҙылар. Эргәләренә нескә биленә мәрәкә итеп оҙон ҡара алъяпҡыс бәйләгән бер йәш ир елдереп килде, нимә ашағылары килгәнен белеште. Ашау ҡайғыһымы һуң инде Фәрхинурҙа, “үҙегеҙ беләһегеҙ инде” тиеү менән сикләнде лә, Томастың әллә нәмәләр һанағанына, “уның сама расходланмаһа ла булыр ине” тигәндәй шым ғына ҡарап ултырҙы.\n– Мин Рәсәй менән бик ҡыҙыҡһынам, рус яҙыусыларын ифрат яратам. Был йәһәттән ҡәйнәм менән айырыуса ныҡ килешәбеҙ. Урыҫ әҙәбиәтенә мөхәббәте арҡаһында ул ҡыҙына, минең ҡатыныма, Катя тип ҡушҡан, – тип һүҙ башланы Томас, официант алдарындағы бейек фужерҙарға бөлкөлдәтеп ҡойған шифалы һыуҙы уртлағандан һуң. – Ә бына һеҙҙең һымаҡ төпкөлдә йәшәгән кешеләр менән яҡындан күрешеп һөйләшкәнем юҡ ине.\nУл ҡыланғанды мин дә ҡыланырмын, нисек тә ресторан тигән ерҙәрендә ашай белмәгәнгә оятҡа ҡалып ултырмам әле, тип уйлаған Фәрхинур ҙа һыу эсеп ебәргән булды ла, “ә-ә-ә” тигән булып баш ҡаҡты. Тик ғәжәп, немец түрәһе Фәрхинурға ҡарағанда нығыраҡ тулҡынлана ине, ахыры.\n– Һеҙгә теге ҡағыҙҙағы яҙыуҙарҙы тәржемәләп бирҙеләрме? – тип һораны ул уйлана биреп ултырғас.\n– Эйе, яраланған булған, дезентерия менән ауырыған, шәбәйгән, шунан йәнә аяғын йәрәхәтләгән. Уныһы төҙәлгәс, бер бармағын ҡырҡтырған. Унда ла бирешмәгән. Тәбиғәт ҡосағында йылҡы көтөп, йәй буйы ҡымыҙ эсеп йәшәгән типһә тимер өҙөрлөк ир-егет ине бит ул. Һуғыш алдынан икмәкте лә туя ашай, матур йәшәй башлағайныҡ. Шунан нишләптер ҡапыл ғына китеп барған. Ауыр эштән, аслыҡтан миктәгәндер...\nТомас өндәшмәй, карталағы үҙен һеңгәҙәтеп телдән яҙҙырған юлдарҙы әйтергә көсө етмәй: 20179... номерлы әсир тәнендәге бөтә ҡанын алып бөткәнлектән үлгән. IV – һирәк осрай торған ҡан төркөмө, немец яралыларына бик кәрәк булғандыр... Писарь иһә был хәлдең ни тиклем ҡанһыҙлыҡ икәнен уйлап тормаған, матур почерк менән теркәп ҡуйған.\n– Минең атайым да фронтта булған, – тине ул. – Сталинград тамуғынан мөғжизә менән генә ҡотолоп сыға алған. Ул фельдшер ине. Ҡамау башланған көндәрҙә госпиталь булып иҫәпләнгән палаткаға снаряд төшөп бик ҡаты йәрәхәтләнгән. Бәхетенә күрә, яралыларҙы алып сыҡҡан самолеттарҙың береһенә тейәп оҙатҡандар. Ул ҡалған ғүмерен фашизмдың енәйәттәрен фашлауға бағышланы. Алла мине шуның өсөн ҡотҡарып алып ҡалғандыр, тип һанай ине. Уны самолетҡа тейәп оҙатҡан хирургтың: “Беҙ, немецтар, үҙебеҙҙе барыһынан да өҫтөнөрәк тип иҫәпләп бик ныҡ хаталандыҡ. Ошо тәкәбберлегебеҙ өсөн хәҙер беҙ ғүмеребеҙ менән түләргә тейешбеҙ”, – тип әйткәнен ҡабат-ҡабат иҫкә алыр булды. “Немец халҡының улы булараҡ, мин үҙебеҙҙең хаталарыбыҙҙы танырға ярҙам итергә, уның ҡабатланыуына ҡаршы йәнем-тәнем менән көрәшергә тейешмен. Шунһыҙ нисек Раббы алдына баҫайым, выжданыма тоғро булмаһам, нисек ярлыҡауға өмөт итәйем; Сталинград тамуғында үҙҙәрен был ғазап эсенә килтереп тыҡҡан Гитлерҙы ҡәһәрләп үлгән йөҙәр мең яуҙашымдың әруахтары алдында нисек яуап тотайым?!” – тиер ине. Һуғыш яраларынан ныҡлап мандый алманы, 52 йәшендә вафат булды. Атайымдың улы булараҡ, мин һеҙҙең алдығыҙҙа бурыслымын.\nУл арала өҫтәлгә бәләкәс кенә кәрзин килеп ҡунаҡланы. Томас унан йомро ғына әпәкәй алып алдындағы тәрилкәгә һалды ла семтеп ҡапты.\n– Етешегеҙ! – тине ул. – Рәхим итегеҙ!\nФәрхинур ҙа үрелеп алды, бисмиллаһын бышылдап уртаға һындырҙы ла, ауыҙына алып килә башлаған ерҙән, кире уйлаған һымаҡ, ҡабат алдындағы тәрилкәгә һалды. Ризыҡ ҡабыуы-ҡапмауы аласаҡ яуабына бәйләнгәндәй, һынсыл ҡарап һораны:\n– Һеҙ унда, Германияла, бөтәгеҙ ҙә шулай игелеклеме?\nТомас уйға ҡалды, йәнә күҙлеген систе, кеҫәһенән ҡулъяулығын алып оҙаҡ ҡына тызыны, ҡабат кейгәс, имтихан тотҡандай ауыр һуланы ла үҙенә төбәлгән талапсан күҙҙәргә ҡарарға баҙнат итте.\n– Мин һеҙҙе аңланым, – тине. – Һеҙ немец халҡының фашизм ҡылған енәйәттәрҙә ҡатнашҡаны өсөн үҙенең ғәйебен таныуы һәм тәүбә итеүе тураһында һорайһығыҙ.\nФәрхинур: “Эйе”, – тигәнде белдереп, баш ҡаҡты. Кешенең йөҙөн йыртыу килешкән эш түгел, тигән тәрбиәһе тыйыңҡырап торһа ла, миллиондарса ерҙәштәренең ҡаны хаҡына ул яуап талап итергә тейеш ине.\n– Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, немецтарҙың күбеһе тиҙерәк барыһын да хәтерҙән сығарып ташларға тырышты. Айырыуса бөгөнгө быуындың 1939-1945 йылдарҙағы ҡот осҡос ваҡиғаларҙы белергә теләмәүе, оноторға ынтылыуы, артыҡ бер нәмә лә булмаған һымаҡ күрһәтеп, баштан себен осорорға маташыуы бик ҡурҡыныслы. Был донъя өсөн генә хәүефле түгел. Енәйәттәрең өсөн үкенеү, ғәйебеңде таныу, тәүбә итеү немец милләтенең күңеле өсөн йәшәү менән үлем кеүек мөһим икәнен аңлаусылар аҙ. Йыш ҡына бөтә нәмәне лә аҡсаға ғына ҡайтарып ҡалдырырға ынтылыш, тик шул хаҡта ғына һүҙ ҡуйыртыу беҙҙе ҡабат фашизмдың инешенә һөйрәй. Әйтерһең дә, миллионлаған ҡорбандарҙың йәнен аҡса менән баһаларға була.\nТомас Германияның Холокост өсөн Израилгә йөҙәр миллиард марка аҡса түләгәнен һәм уның тирәһендә әленән әле ҡупҡан бәхәстәрҙе күҙ уңында тотҡанын әйтеп өлгөрмәне, боҫорап торған тәмле аш алып килделәр. Киноларҙан, уҡыған китаптарынан немецтарҙы уҡлау йотҡан һымаҡ нәҙек оҙон, ҡаҡса, ҡырыҫ һәм һалҡын итеп күҙ алдына килтергән Фәрхинур һаман алдындағы йыуантаҡ, илгәҙәк, йомарт кешенең ысын немец булғанына ышанғыһы килмәйерәк ултыра ине, арыу, асығыу, ғәҙәттән тыш көсөргәнеш урынына килгән хәлһеҙлек тә үҙенекен иткәндер, табын хужаһының ихласлығына иркенләне, онотолдо, тыуған ауылында әхирәттәре менән шөптөрләтеп һәүетемсә сәй эсеп ултырған һымаҡ тойоп китте.\n– Нисек йәшәнегеҙ? – тип һораны Томас, бер ашты теүәлләп, икенсеһен килтергәнде көтөп, ял итеп ултырғанда.\n– Нисек тип, сей иткә ут ҡапмай, йәшәнек инде. Атаһы китеп ике ай үткәс, ҡорһаҡтағы улым тыуҙы. Сентябрь башы, ураҡ ваҡыты, үҫкәнде йыйып алырға кәрәк. Ир-атты фронтҡа алып китеп торалар, беҙҙекеләр туҡтауһыҙ сигенә, фашист Мәскәүҙең янына ғына китеп туҡтаған. Ана шундай дәһшәтле ваҡытта донъяға килде Нурлығаяныбыҙ. Улыбыҙ тыуһа, шулай тип ҡушырбыҙ, тип исемде атаһы һайлағайны. Бөтәбеҙ ҙә нур булайыҡ әйҙә, ҡыҙыбыҙ ана Нурия булды, йәнәһе. Хәҙерге йәштәр һымаҡ бала таптым, тип наҙланып ятыу ҡайҙа. Өсөнсө көндө иртәнсәк бригадир таң менән килеп тәҙрә шаҡыны: “Килен, кеше етмәй, ырҙынға сыҡ инде. Көн боҙолғансы йыйып алмаһаҡ, ҡышҡыһын асығабыҙ бит, – ти. – Фронтҡа икмәк кәрәк”. Фронтҡа кәрәк икән, һикереп тораһың. Ирҙәребеҙ нисек ас килеш һуғышһын?! Ә нимес беҙгә тиклем килеп етһә, нишләрбеҙ? Бындай уйҙан тамырыңда аҡҡан ҡаның туңыр. Сәңгелдәкте күтәреп, саҡ ике йәше тулып уҙған ҡыҙыбыҙҙы бала ҡарарға алып, шул көндө үк эшкә сыҡтым. Һалҡын төшкәс, әсәйем, бәләкәс ҡустымды эйәртеп, күсеп килде, еңелерәк булып китте. Беҙ Нурулланан ныҡ етеш ҡалдыҡ бит: бура тулы ашлыҡ ине, малыбыҙ ишле, һөтлө һыйыр алғайныҡ. Ул бит гел ударник булды. Мин үҙем дә эшкә әрһеҙ инем. Ә еңеүгә тиклем ул запастар бөттө. Берҙән-бер һыйырыбыҙ ҙа ер һөргәндә ҡазаланды. Аттар ҙа ирҙәр менән бергә фронтҡа китеп бөткәс, һыйыр менән ер һөрә башлағайныҡ бит инде. Бына шунда күрҙек аслыҡтың нимә икәнен...\n1945 йылдың яҙы, бына-бына һуғыш бөтөргә тора. “Күгүләнгә баҫһаҡ, бирешмәбеҙ”, – тип ҡарҙы өрөп иретерҙәй булып йылы көндәрҙе саҡ көтөп алдыҡ. Ул саҡта Нурлығаянға әле дүрт тә юҡ. Бер көндө әтмәкәйгә барған ҙурыраҡ малайҙарға эйәреп тауға сығып киткән, йәнәһе күп итеп алып ҡайта ла беҙҙең тамаҡты туйҙыра. Оҙаҡ йөрөп ташлағандар эҙләнеп, арығандар. Беҙҙең малай иң арттан һөйрәлеп килгән-килгән дә, хәле бөтөп, тороп ҡалған. Иптәштәре арманһыҙ булып ҡайтып йығылған. Ярай береһе, юғалтып киттек, тип илай-илай әсәһенә һөйләгән әле. Сәсеү мәле, тәүлек әйләнәһенә баҫыуҙабыҙ, Аяғымды саҡ һөйрәп, “ҡайтам да йығылам” тип килә ята инем, Нуриям ҡаршы сыҡҡан. Ҡайҙан көс килә әҙәм балаһына, торҙом да йүгерҙем. Үҙем тауҙан-тауға сабам, үҙем ҡысҡырам. Ҡараңғы төштө. Ҡайҙан ғына эҙләй беләһең инде. Төн урталарына тиклем йөрөп, таң һыҙылыу менән кеше йыйып алып сығырмын, тип ҡайтырға мәжбүр булдым. Ҡар бөтһә лә төндә һыуыҡ, кейемгенәһе лә шул бит инде. Ҡоро һөйәк балам шыҡырайып ҡына ятыр инде, тип уйлауҙан сәсем үрә тора. Балаҡайымды һаҡлай алмаһам, атаһы ҡайтҡас, нисек күҙенә күренермен?!\nҠайтып барышлай уҡ өйҙән-өйгә йөрөп әйтеп сыҡтым. Һары таңдан тороп сығып барһаҡ, улыҡайым һәлпелдәп ҡайтып килә.\n– Әсәй, – ти балаҡайым. – Һин ҡысҡыра-ҡысҡыра ике тапҡыр эргәмдән үтеп киттең, тик минең тауышым сыҡманы...\nАңын юйғанмы, йоҡлап киткәнме, өшөп уянған. Бәләкәй сағынан зирәк булды, һуғыш балалары бит. “Аяғыма баҫырға хәлем булмағас, исмаһам, йылынырмын, тип тау түбәненә тумарларға булдым”, – ти. Бәхеткә күрә, күрше колхоздың тау аръяғындағы һарыҡ фермаһы янына тумарлап төшкән. Көтөүселәр табып индереп, ашатып, йылытып йоҡлатҡандар ҙа, “әсәң унда ут йоталыр”, тип бер көлсә тоттороп таң һарыһынан ҡайтарып ебәргәндәр.\nҠыйын булды инде, ҡыйын булмаған ҡайҙа! Еңеү килһен, еңеү килһә бирешмәбеҙ, тип тешләнеп йәшәнек. Һуғыш ҡына бөтһөн, тип бисмилла һымаҡ ҡабатланыҡ. Һуғыш туҡтау менән элекке бәхетле тормошобоҙ кире ҡайтыр һымаҡ ине. Бөтөн илгә килгән афәтте, ни тиклем генә ҡыйын булмаһын, күтәреү улай уҡ булмаған икән. Туптар тынып, тыныслыҡ килгәс, яҙмыштар айырымланды. Ирҙәребеҙҙең барыһы ла фронтта булғанда, беҙ көллөбөҙ яңғыҙ инек. Бына еңеүселәребеҙ ҡайта башлағайны, улар менән өйҙәренә байрам тулды. Ә беҙҙең өйҙәрҙәге ҡайғы ул бәхет яҡтыһында тағы ла әрнеүлерәк булып китте. Өрлөктәй ике улының ҡара ҡағыҙын алғандан һуң, ауырлыҡтарға мәңге бирешмәҫтәй күренгән, ҡояш һымаҡ яҡты әсәйем кәрәсине бөткән шәм һымаҡ быҫҡып барып һүнде. Һуғыш барған ваҡытта бөтә балалар ҙа атайһыҙ булды, барыһы ла сабырлыҡ менән еңеүҙе, аталарының ҡайтҡанын көттө. Бына кемдеңдер атаһы ҡайтты, кемдекелер ҡайтманы... Етемлектең әселеге бына шунда зиһендәргә барып етте лә инде. Былай мин үҙем Нурулламдың ҡайтып инәсәгенә бер ваҡытта ла өмөтөмдө өҙмәнем, балаларымдан да өҙҙөртмәнем. Әжәл ҡатырған тәненең һалҡынына өтөлмәгәс, “үлде” тигән ҡағыҙ алмағас, ул ҡайҙалыр беҙгә ҡайтырға ашҡынып йәшәй ҙә, ни сәбәптәндер форсаты ғына сыҡмай һымаҡ ине. Аҙмы ни был донъяла мөғжизә! Шунан, ас саҡта тамаҡ хаҡында уйлаһалар, мәктәп йәшенә еткәс, уҡыуға мауыҡтылар. Матур уҡынылар, икеһе лә юғары белем алды, яратҡан һөнәрҙәре буйынса ғүмер буйы рәхәтләнеп эшләнеләр. Белемле булмаһам да, зиһенле инем – уларға таяныс була алдым. Яңғыҙ булманыҡ бер ваҡытта ла, ил менән булдыҡ. Бәхетле заманда йәшәнек бит беҙ – илебеҙгә кәрәк инек...\n– Улай, – тине Томас. Уйҙарынан айнығып, һиҫкәнеп киткән Фәрхинур хужаның йүнләп ауыҙына бер нәмә лә ҡапмағанын абайлап, һый тулы өҫтәлгә күҙ йүгертте лә, үҙе лә аңғармаҫтан ғәҙәтенсә ҡыҫтарға тотоноп китте:\n– Ынтылып ултырһаңсы, – тине ул ризыҡ-әүҡәтте уға табаныраҡ шылдырып. – Етеш әйҙә барыһына ла, тартынма...\n– Мине һеҙҙең: “Бер нәмәгеҙ ҙә кәрәкмәй”, тигән һүҙҙәрегеҙ аптыратты, – тип һаман төпсөштө Томас. – Нисек инде? Мәҫәлән, бөтә нәмәгә лә асҡыс булған аҡса. Бер кемдең дә, хатта иң бай кешенең дә, аҡса кәрәкмәй, тигәнен быға тиклем ишеткәнем юҡ ине әле.\n– Әллә инде, – тип ҡыйынһынды Фәрхинур. – Бына үҙең уйлап ҡара. Бер айлыҡ пенсиямды алып сығып киттем. Юл ыңғай кешеләр машиналарына ултыртып ала, ашата, етмәһә, һаман-һаман өҫтәп аҡса бирә, бирә алғанына ҡыуанып, хәйерле юл теләп ҡала. Шуға күрә яҡшылыҡ аҡсаға ҡарағанда нығыраҡ кәрәк, минеңсә. – Әйтте лә, шуҡ ҡына йылмайып ҡуйҙы: – Шул арала Мәскәүгә килә һалып, виза тигәнен хәстәрләп, ошондай кәттә кеше менән ҡандайын матур урында ризыҡланып ултырыр өсөн күпме аҡса кәрәк булыр ине һинеңсә?\n– Ҡыҙыҡ икән, – тине Томас. – Ҡыҙыҡ философия...\n– Фәлсәфәме, юҡмы – белмәйем. Был минең тормош: ҡулыңдан килгәнсе игелек ҡылаһың да артыҡ өҙгөсләнмәйенсә йәшәй бирәһең, шунан яҙған ризығың тешеңде һындырып булһа ла ауыҙыңа барыбер инә.\n– Мин советтарҙың еңеүенең серен асырға тырышҡан бихисап тарихи китаптар, мәҡәләләр уҡыным. Унда ниндәй генә фараздар юҡ: йәнәһе, улар дошманды үҙҙәренең ҡанына тонсоҡторған, мәйеттәре менән ҡаплаған; йәки, ҡыш ныҡ һыуыҡ килгән. Ә мин әле генә аңланым: һеҙ яратыуығыҙ менән еңеп сыҡҡанһығыҙ. Тыуған илегеҙҙе, халҡығыҙҙы, бер-берегеҙҙе һәм балаларығыҙҙы яратыуығыҙ менән...\n“Һин шикләнмә, Хайран! “ – Фәрхинур ҡолағына айырым-асыҡ ишетелгән тауышҡа һикереп тороп тирә-яғына ҡаранды. Вагонда ҡараңғы. Поезд тәгәрмәстәре етеҙ туҡылдап, сайҡала-сайҡала алға елдерә. Фәрхинур ҡыбырлағанға эргәләге полкала йоҡлаған немец егете борсолоп ҡалҡынды.\n– Балаҡай, – тине Фәрхинур был Томас эйәртеп ебәргән немец егетенә. – Һин минең өсөн борсолма, ҡурҡма ла... Ҡарт булһам да ныҡмын әле мин. Сәләмәтлегемә лә зарланырлыҡ түгел. Һиңә йөк булмам. Тик мин, ахыры, әле бында түгелмен, мин – үткәндәмен.\nФәрхинур күҙен йомоп башын мендәргә терәү менән әлеге тауыш тағы өндәште:\n– Һин шикләнмә, Хайран, – Нурулла бит! Был донъяла Нурулланан башҡа уға былай тип өндәшкән кеше юҡ. Бер заман әсәһенең, “хайран ҡалып ҡата ла тора ул беҙҙең Фәрхинур”, тип әрләгәнен ишетеп, көлдө лә: “Ҡалай матур һүҙ әле был, ҡана мин һине шулай тип йөрөтәйем, – тигәйне. – Тик мин генә белгән исемең булһын”.\n– Мин ҡаты һуғыштым, – тине Нурулла. – Батыр булдым, тип әйтә алмайым. Беҙ барып эләккән мәшхәрҙә батырлыҡ ҡайғыһы юҡ ине. Ҡурҡышымдан һуғыштым мин. Уларҙың ер тетрәтеп ябырылған танкылары, күкте ҡаплап осҡан самолеттары һеҙгә барып етеп ҡуймаһын тип ҡотом алыныуҙан ул вәхшиҙәрҙең боғаҙҙарын сәйнәп өҙөрҙәй булып айҡаштым. Тик башым йәрәхәтләнеп йығылғанмын. Иҫемә килгәндә ҡоралымдан яҙғайным, әсир инем...\nҺулышы быуылды Фәрхинурҙың. “Уй еткән ерҙән уй менән”, – тигән ине Нурулла. Өн кеүек тә һымаҡ, төш тә... Алыҫ үткәндәрҙә, Нуруллаһы менән бергә лә кеүек, бында ла. Әллә йәне унда, тәне бындамы?!\n...Көйҙөрөп алып барған ҡояш мейене ҡайната. Үлтереп сарсатҡан. Кипкән ауыҙҙа әрем әсеһе... Тимер юл буйына алып килеп тубыҡландырғандарына һанһыҙ ваҡыт уҙҙы. Әленән-әле берәм-һерәм атыу тауыштары яңғырай – һушһыҙ йығылғандар менән мәшәҡәтләнеп тормайҙар – фашистың пуляһы күп. Тереләр үлеләрҙән көнләшер, тигән мәл етте, ахыры. Тик мин һаман был тормошҡа сат йәбешәм. Хатта ошо хәлемдә лә әжәл менән һеҙҙең арала ҡалҡан һымаҡмын. Аслыҡ, йонсоу, сарсау – кешелектән сығара. Аяҡтағы яра бер туҡтамай һулҡылдап һыҙлай. Күҙ алдым томалана башлаһа, үҙем уңайһыҙыраҡ баҫып яраны ярһытам да айнып китәм: йығылһаң – бөттөң...\nБына даңғырҙап мал ташый торған вагондар таҡҡан состав килеп туҡтаны. Аяҡҡа баҫырға хәлем юҡ. Тик ошондай шарттарҙа ла кешелеген һаҡлап ҡалыусылар бар икән. Бер нисә иптәш ҡултыҡ аҫтынан тотоп ярҙам итә, һөйрәп тигәндәй эскә индерәләр.\nМал ташый торған вагондарға винтовка менән арҡанан этә-төртә тыңҡыслап тултырҙылар. Ятыу түгел, баҫып торорға ла урын юҡ... Айҙар буйы йыуыныу күрмәгән, яралары ялҡынһынған, эрен аҡҡан йонсоу, ғазаплы тәндәрҙән уҡшытҡыс һаҫыҡ еҫ килә.\nВагондағы эҫелек түҙгеһеҙ, сарсауҙан кешеләр һуштан яҙа, сараһыҙлыҡтан һулҡылдап илай. Тел шешенеп ауыҙға һыймай, ирендәр ҡанһырап ярылған.\n“Һыу, һыу, һыу,” – бихисап ауыҙҙан бары шул ғына ялбарыу. Ә фашистар хахылдап көлә: “Һыу юҡ. Һыуҙы Сталиндан һорағыҙ, һыу Сталинда ғына ҡалды!”\nБарабыҙ, даңғор-доңғор ҡайҙылыр барабыҙ. Көн һайын биш-алты кеше үлә. “Мәйеттәрҙе алығыҙ”, – тип һорайбыҙ. Боҙола башлаған үлектәрҙең еҫенә сыҙағыһыҙ була башлағас, бер көндө кис ҡырын ишек асылды:\n– Мәйеттәрҙе ырғытығыҙ!\nҠоро һөлдәгә ҡалған кәүҙәләргә бишәрләп-алтышарлап барып йәбешкән булдыҡ – көсөбөҙ етмәй... Өлкән йәштәге ике немец инеп штык ҡаҙап сығарып ҡола яланға бырғаны – берәҙәк эттәрҙең үләкһәһе кеүек. Иҫем инерле-сығырлы, шулай ҙа башыма: “Ә бит ҡайҙалыр туғандары йәндәре сығырҙай булып, уларҙың хәбәрен көтә”, – тигән уй килде. Эй йәлләнем шунда һине... Йәнә туҡтай-туҡтай өс көндән ашыу барҙыҡ. Кешеләр сарсауҙан күпләп ҡырыла башлағас, тәбиғәт беҙҙе ҡыҙғанды, ахыры. Бер төндө ямғыр яуа башланы. Ситтәрәк торғандар кейемдәрен сисеп ярыҡтарҙан тыға. Еүеш сепрәкте һығып тамсылап эсәбеҙ.\nНисә көн үткәндер, состав станцияға килеп туҡтаны. Ярыҡтан ҡарап “Хёвельхоф” тип уҡыйҙар. Ҡолаҡ һалабыҙ. Шул саҡ балаларҙың көлгән тауышы ишетелде. Нисә ай буйы һуғыш ғәрәсәте, атыш, аҡырыш, ыңғыраш, ғазап эсендә йөрөп был ҡояш аҫтында көлөү, балалар көлөүе барлығы ла онотолған. Бер генә мәлгә күңел офоғо яҡтырып киткән һымаҡ. Балалар көлә икән, тимәк донъя йөҙөндә тормош дауам итә әле!..\nБеҙҙең вагондар янына байтаҡ ҡына бер кем дә килмәне, шуға күрә артабан ҡуҙғалырға сигнал көтөп һалҡын ямғыр һибәләгән тышҡа ярыҡтан оҙаҡ ҡына ҡарап торҙоҡ.\nБына вагон ишектәре асыла башланы. Винтовка тотҡан өлкән йәштәге фашистар екеренеп беҙгә төшөргә бойора. Күкрәк тултырып, тонсоға-сәсәй саф һауа һулайбыҙ. Эттәр лауылдай. Аҡырыныу, атыу тауыштары аҫтында платформала теҙеләбеҙ. Ул арала вокзалдан бер төркөм уҡыусы балалар килеп сыҡты. Улар күңелле сырылдашып эргәләге таш өйөмөнә йүгерҙе. Барып кеҫәләренә таш тултырып алдылар ҙа беҙгә яҡыныраҡ килеп тоҫҡап тороп бәрә башланылар...\nБеҙҙең беребеҙ ҙә бында яҡшылыҡ өмөт итмәй ине: һыуыҡ, аслыҡ, яланғаслыҡ эсендә, ҡол хәлендә эшләйәсәгебеҙҙе белә инек. Беҙҙе ҡарауыллаған дошмандарҙың – ә улар араһында күбеһе донъяның әсеһен-сөсөһөн татыған, сәстәре салланған өлкәндәр ине – ҡанһыҙлығын етерлек күреп өлгөргәйнек. Тик фашистарҙың үҙҙәренең балаларын да шул рухта тәрбиәләгәне аяуһыҙ асыш булды.\n– Фрау, фрау, – тине Элиас, – беҙ килеп еттек. Бында беҙҙе машина менән әсәйем көтә.\n– Юҡ-юҡ, – тине Фәрхинур. – Бынан ары мин үҙем... Рәхмәт, балаҡай! Инде мин үҙем, үҙ аяғым менән...\n“Нурулламдың эҙе ҡалған, ҡаны аҡҡан, тире менән күҙ йәштәре һеңгән, йөҙәр меңләгән әсирҙәрҙең аһ-зары ҡалған ерҙән үҙ аяҡтарым менән”... – Саф һауа етмәүҙән тонсоғоп тышҡа атлыҡты ла туҡтап ҡалды.\nВокзалдың стенаһындағы бронзанан ҡойолған барельефта йәне сығып барған тотҡондоң ғазап ауазы булып ҡатып ҡалған йөҙөн – Нуруллаһын – сырамытып ҡатып ҡалды. Күҙенә таҡтаташҡа яҙылған: “1941 – 1945 йылдарҙа Хёвельхоф станцияһынан Штукенброкҡа, 326-сы шталагҡа, йөҙҙәрсә мең рус әсирҙәрен ҡыуҙылар”, – тигән аяуһыҙ һүҙҙәр ташланды.\n– Йөрәгем ярылырҙай булып һине һағынғанда йәнем ошо аһ-зарыңды тойған булыр, Нурулла...\nШул саҡ вокзалдан көлөшә-көлөшә бер төркөм бала килеп сыҡты.\n– Аһ, – тип сайҡалды Фәрхинур. Гүйә етмеш йыл элек бәрелгән таш уның сикәһенә килеп ҡаҙалғайны. Аяҡтары абына-һөрөнә таш юлға табан алып китте.\nЭлиас, кемгәлер эйәргән кеүек элекке концлагерға илткән юлға табан йүнәлгән Фәрхинурҙың артынан нимә эшләргә лә белмәйенсә ҡарап торҙо ла, ситтәрәк туҡтаған машинан төшөп үҙенә табан ашыҡҡан әсәһенә ҡаршы атланы.\n– Барһын, – тине әсәһе улының һораулы ҡарашын һүҙһеҙ аңлап. – Беҙ машина менән уның артынан төшөрбөҙ.\nӘсәле-уллы шәп-шәп атлап машинаға йүнәлгән арала, уның артҡы ишеге асылып китте лә оҙон буйлы, йоҡаҡ кәүҙәле бик өлкән ҡатын сыға башланы. Ул: “Мутти!” – тип үҙенә табан йүгергән ҡыҙына: “Туҡта!” – тигәндәй ишара яһаны, шунан таяғына таянып, һылтыҡлай-һылтыҡлай инде ҡәҙимге китеп өлгөргән Фәрхинурҙың артынан эйәрҙе.\nКисә киске аштан һуң эш буйынса Рәсәйгә барған ейәне Элиасҡа илселектән бер сәйер ҡунаҡ эйәртеп ебәргәндәрен ишеткәс, үҙе лә көтмәгәндә ҡуҙғыны ла китте Эмма Зильберт. Төнө буйы йоҡлап китә алмай күптән онотолған тип иҫәпләгән хәтирәләре менән алышып сыҡты. Ул замандан, ул йылдарҙағы ҡайғы-хәсрәттән генә түгел, бәхетле мәлдәренән дә ваз кисергә мәжбүр иткәйне бит ҡасандыр үҙ-үҙен. Милләтенә хас сентименталлектән тулыһынса баш тартып, тормошон, аҡылдың ҡаты күҙәтеүе аҫтына ҡуйып, өр-яңынан башлағайны. Бөгөнгө бәхетен ныҡлы маҡсат буйынса ғәмәлгә ашырыуына уғата ғорур ине. Эйе, хәҙерге бәхетенә, әлеге яҙмышына лайыҡ ине ул. Тик ҡасандыр тормошона ҡәһәр булып килеп ингән Рәсәйҙән “Яратам, тип әйтеп өлгөрмәгәйнем” тип иренең ҡәберенә зыярат ҡылыу өсөн 3 мең саҡырым араға йәйәүләп сыҡҡан был ҡатын тетрәтте уны.\nБөгөн вокзалға йыйынған ҡыҙын аптыратып машинаға сығып ултырыуы ла шунан ине. Әле эргәһенән елпелдәп үтеп киткән Фәрхинурҙы күреү менән, аңлайышһыҙ көскә буйһоноп, ул да урынынан ҡалҡты. Сыҡты ла йәшел ерлеккә ҡыҙыл сәскәләр төшкән оҙон итәкле еңел кәүҙә артынан атланы.\nБына ул Хёвельхофтан Штукенброкҡа илткән тура юл. Унан ағылған осһоҙ-ҡырыйһыҙ колонналарҙы Эмма бик яҡшы хәтерләй. Әсирҙәрҙең ҡиәфәте ҡурҡыныс, кейемдәре йыртҡыланып бөткән, бәғзеләренең аяҡтары бысраҡ һәләмәләр менән уралған, ә күптәре бөтөнләй ялан аяҡ...\nЮлдың ике яғынан бейек булып үҫкән ағастар ул йылдарҙа йәп-йәш ине. Әсирҙәр уларҙың япраҡтарын өҙөп ауыҙҙарына тыға, ә конвойҙар бының өсөн приклад менән туҡмай.\nФрау Зильберт кисә генә булған һымаҡ күҙ алдына баҫҡан ҡурҡыныс хәтирәләрҙән айнырға теләп башын сайҡаны, йыш-йыш һулыш алып туҡтап торҙо ла юл сатына ҡарап ҡатты. Күңел күҙе менән икһеҙ-сикһеҙ әсирҙәр ағылған юлға табан велосипедта елдергән егерме өс йәшлек Эммаға төбәлгәйне ул. Тиҙлектән, һалҡынса елдән бит алмалары ҡыҙарған, тулҡын сәстәре елдә туҙраған... Иҫ киткес сибәр ҡыҙ ине Эмма. Гүйә арий расаһы ҡыҙҙарының эталоны итеп яратылғайны: яуырындарын ябып, арҡаһына төшөп торған ҡуйы алтын сәстәр, тән тиреһе яңы яуған ҡарҙан да ағыраҡ, уның аҫтында ҡан тамырҙары күкшелләнеп беленеп тора. Күҙҙәре салт-аяҙ июль күге төҫөндә – зәп-зәңгәр. Хатта буйының оҙонлоғо ла стандартҡа тулыһынса тап килә – 170 сантиметр.\nКөндөң болотло булыуына ҡарамаҫтан, Эмманың күңелендә ҡояш: яратҡан һәм яратылған ҡыҙға киләсәге тотош бәхеттән генә торған һымаҡ. Отто инде бер айҙан артыҡ Көнсығыш фронтта. Ул май аҙағында бөйөк фюрерҙың хәрәкәт итеүсе армияһына барырға теләген белдергән саҡта уҡ Германияны алда тағы ла ҙурыраҡ еңеүҙәр көткәне билдәле ине. Бының өсөн күрәҙәсе булырға кәрәкмәй, кинотеатрҙарҙа һәр бер сеанс алдынан күрһәтелгән кинохрониканы – “Дойче Вохеншау”ҙың аҙналыҡ сығарылышын ҡарау ҙа етә.\nЫсынлап та, туҡтауһыҙ байрамдар, еңеүҙәр, парадтар, тантаналарҙан торған илерткес бер дәүер ине был: Польша, Дания, Норвегия, Бельгия, Голландия, Люксембург, Франция, Югославия, Греция – бер-бер артлы бөйөк фюрер һалдаттарының аяҡ аҫтында ҡоланы! Милләттең яңы теле асылған баланан алып, теше төшөп бөткән ҡартына тиклем: “Бөгөн беҙ – Германияға хужа, ә иртәгә бөтә донъяға хужа буласаҡбыҙ!” – тип йырлаған иң бәхетле йылдары! Бар халыҡтың бер-бер артлы еңеү яулап илде данға сорнаған һөйөклө фюрерға, уның ихтыярын бойомға ашырған ҡаһарман немец һалдатына ниндәй ҙә булһа һәйбәтлек эшләгеһе килә. Һәр бер еңеүҙән һуң Берлин яугирҙәрҙе улар лайыҡ булған хөрмәт менән, аяҡ аҫтарына сәскәләр һибеп, тәбрикләй. Яралыларҙы бүләктәр, төрлө тантаналарға саҡырыу билеттары менән күмәләр, сибәр ҡатын-ҡыҙҙар уларҙың ҡосағына ҡоларға әҙер тора. Ошоларҙы күреп рухланған Отто: “Германияның еңеүен байрам иткәндә һинең һөйгәнең артта торорға тейеш түгел. Мин еңеүселәр рәтендә торасаҡмын”, – тип армияға үҙе теләп, ашҡынып китте. Бынан бер йыл элек йәрәшеп, туйҙы июль аҙағына билдәләгән булһалар ҙа, Эмма ла көймәне. Алдарында сикһеҙ мөмкинлектәр һәм тотош ғүмер ҡосағын йәйеп торғанда туйҙы бер, уҙа барһа ике айға кисектереп тороу нимә инде ул! Ә әле агрономлыҡҡа уҡып йөрөгән Отто романтик ҡына түгел, үткер зиһенле, иҫәпсел кеше лә. Бай ер биләүсенең бәләкәйҙән эшләп үҫкән улы булараҡ, ул ваҡиғаларҙы алдан самалай белә: советтарҙың ерҙәрен яулап алғас, уларҙы эшкәртеү өсөн уның кеүек ҡаты ҡуллы, белемле хужалар кәрәк буласаҡ. Ә инде ҡолаҡтан-ҡолаҡҡа “Рыцарь тәреһе” менән бүләкләнгән батырҙарын фюрер еңеүҙән һуң көнсығыш өлкәләрҙә ер менән бүләкләйәсәк” тигән хәбәр таралғас, икһеҙ-сикһеҙ Рәсәй тураһында хыялланыу ғына түгел, һаташа башланы егет. “Күҙ алдыңа ғына килтер, Эмма, ҡара тупраҡлы уңдырышлы ерҙәр, күпме кәрәк, шул тиклем ҡолдар – әкиәт бит был!” – тип һөйләп туймай ине ул күҙҙәре янып.\nСоветтарға ҡаршы һуғыш башлағандан һуң килгән беренсе хатында Отто былай тип яҙғайны: “Беҙгә, был һуғыш иң күбендә бер өс аҙнанан тамамланасаҡ, тинеләр. Шулай ҙа ҡайһы берәүҙәр ике-өс ай кәрәк булыр ул, тип фаразланы. Бер егет кенә: “Йыл буйына барыуы ихтимал”, – тип әйткәйне, беҙ уны көлкөгә ҡалдырҙыҡ: “Ә поляктарҙы туҙҙырыу өсөн күпме кәрәк булды? Ә Францияны? Һин нимә, әллә оноттоңмы?”\nЫсынлап та, артта күпме еңеү! Шуға күрә һәр кем немец һалдатының донъялағы иң шәп яугир икәненә һис тә шикләнмәне һәм еңелеү ихтималын башына ла килтермәне.\n“Мин ашыға-ашыға Рәсәйгә төпкәрәк инә барам, сөнки Мәскәүҙе ни тиклем тиҙерәк алһаҡ, шул тиклем иртәрәк мин һөйгәнем менән ҡауышасаҡмын, – тип яҙҙы Отто. – Оҙаҡламай беҙ көткән тыныслыҡ көндәре килеп етер һәм беҙ, ниһайәт, ир менән ҡатын һәм, иң мөһиме, атай менән әсәй булырбыҙ”.\nТик июль үтте, август тыуҙы, әммә һуғыштың ахыры күренмәне. Ә Отто хаттарында оҙаҡлағанына аҡланған һымаҡ: “Советтар үҙҙәрен аямай һуғыша, хатта яралылары ла эргәләренә яҡын ебәрмәй. Һыңар ҡулы саҡ аҫылынып торған бер сержант миңә һау ҡулындағы сапер көрәге менән ташланды, ярай әле уны шунда уҡ атып үлтерҙеләр. Ҡоторғандар, бында башҡа бер нәмә лә әйтеп булмай. Улар йыртҡыстар һымаҡ алыша һәм йөҙәрләп ҡырыла”, – тип яҙа ине. Ысынлап та, Мәскәүҙе биноколдән күреүҙәренә ҡарамаҫтан, ни өсөн һаман еңә алмағандарын аңлай алмай ине ул: “Күҙ алдыңа килтерә алаһыңмы, Эмма, летчиктары һуңғы сиккә тиклем алыша, таранға бара. Улар үҙҙәренең ерҙәге комиссарҙарынан үлемдән дә нығыраҡ ҡурҡалармы икән ни?”\nШуға күрә әле әллә нисәмә километрға һуҙылған колоннаға Эмма ҡапма-ҡаршылыҡлы кисерештәр ҡойононда ҡарап торҙо: имәнес тә, нәфрәт тә, ҡурҡыу ҙа, шул уҡ ваҡытта ниндәйҙер кимәлдә ҡыуаныс та, ризаһыҙлыҡ та тоя ине ул. Ҡыуаныс, сөнки былар шулай күпләп бирелә икән, Отто оҙаҡламай еңеү менән ҡайтасаҡ. Тик ниңә ошо тиклем хәшәрәттәрҙе алып килеп бөйөк Германияның ерен бысратырға кәрәк булды икән, уларҙы үҙҙәрендә генә юҡ итеп булмаймы ни?!.\n1941 йылдың авгусында "Фелькишер Беохтер" гәзитенең корреспонденты был лагерь тураһында: “Беҙҙең күҙ алдында ысын мәғәнәһендә әҙәм аҡтыҡтарының хайуани көтөүе пәйҙә булды. Большевиктар Россияһының хәшәрәт бер өлөшө, кеше тоҡомоноң иң түбән, иң имәнес, иң йыртҡыс вәкилдәренең йыйылмаһы! Улар үҙҙәренең енәйәтсел ғәйебен төшөнөп беҙгә ҡурҡып, шик менән ҡарай. Нимә булыр улар менән?!” – тип яҙғайны. Былай тип гәзит хәбәрсеһе генә түгел, Вестфалияның бөтә халҡы уйлай, совет хәрби әсирҙәрен “унтерменш” – кеше булып етлекмәгән хайуани заттар тип ҡабул итә һәм ҡурҡа-ҡурҡа уларҙы, зоопарктағы йыртҡыстар һымаҡ, күрергә килә торғайны.\nБына, ниһайәт, колонналар үтеп бөттө тейерлек... Эмма юлдың ике яғынан да йыйылып киткән байтаҡ халыҡтан алда сығып өлгөрөргә теләп велосипедының педаленә баҫты, шул саҡ көтмәгәндә иң арттан тәнтерәкләгән бер хәшәрәт әсир ҡапыл ҡолап китте лә эпилепсия өйәнәге тотҡандағы һымаҡ башын ергә һуғып дерелдәй башланы. Быны көтмәгән һәм ҡуҙғалып өлгөргән Эмма уның өҫтөнә барып менмәҫ өсөн велосипедын ҡапыл борған ыңғайға йығылып китте, ашыға-ашыға һикереп торҙо ла үлем ғазабынан муйыны уңайһыҙ итеп шаҡарылған әсирҙең ағы әйләнеп барған күҙҙәре менән осрашты. Мәхлүк һуңғы һулышы менән бергә нимәлер хырылданы... Был шул тиклем тиҙ булды – ул арала иң арттан килгән конвой, тағы бер нисә кеше Эмма янына йүгереп килде. Ә ҡыҙ һаман әсирҙең етек сәстәре, һаҡалының һәр бер төгө ҡурҡыныс итеп йыбырлағанына текләгән дә киткән. Шул саҡ ҡапыл был үлектә шул тиклем булып бет мыжғығаны аңына барып етте һәм ул, ҡурҡыныс сырылдап, велосипедын ташланы ла кире йүгерҙе. Ошо ваҡиғанан һуң Эмма был унтерменштарҙы Отто хыялланғанса ҡол итеп тә күрергә теләмәй, киләсәктәге биләмәләренә француздарҙы, һис юғында поляктарҙы алырбыҙ, тип ниәт ҡора башланы.\n“Дойче Вохеншау”ҙың август аҙағындағы сығарылыштарының береһендә әсиргә төшкән үзбәк, ҡаҙаҡ һәм башҡа азиаттарҙы күрһәттеләр һәм диктор ул кадрҙарға: “Бына былар большевиктарҙың кеше булып етлекмәгән заттарының бер нисәһе генә,” – тигән аңлатма бирҙе.\nФәрхинур барҙы ла барҙы. Йонсоуҙың сигенә еткән меңәрләгән әсир араһында эләгә-тәгәрәй ул да атланы. Ят ер, ят күк, ят һауа...\n...Бына уларҙы ошо юл буйлап ҡыуҙылар. Астан ҡырҡылған бисаралар ошо ботаҡтарҙан япраҡ өҙөп ҡапҡан өсөн туҡмалды. Бына ошонда һөрлөктө, бына ошонда ҡанһырап йығылды, бына ошонда приклад менән туҡмай-туҡмай аяҡҡа баҫтырҙылар...\n“Ошо залимдар ауылыма, Фәрхинурыма, балаларыма барып етһә... – ошо хәлендә лә сикәләрен ҡыпһыуыр һымаҡ ҡыҫҡан ауыр уйҙарынан, сарыһыҙлыҡтан үрһәләнә ине Нурулла. – Тамуҡ яҡын ғына, ҡул һуҙымында икән ул, Фәрхинур: берәй әҙәмдең күңеленә яуызлыҡ оялап, мәрхәмәт юҡҡа сыҡһа, ундай әҙәм башҡалар өсөн үҙе тамуҡҡа әйләнә икән. Бәндәнең шул ҡәҙәре яуызлығын, сәсәп әҙәмлектән сығыуын уйлап-уйлап та аңлап бөтөрлөк түгел. Беҙҙе мал һымаҡ күрәләр, тиер инең, беҙ бит малға ла аяп ҡарай торғайныҡ, улар өсөн дә эсебеҙ яна ине...\nНиһайәт, беҙҙе сәнскеле тимерсыбыҡ менән уратып алынған, мөйөш һайын ҡарауылсы вышкалары ҡуйылған урынға алып барып баҫтырҙылар. Аслыҡтың сигенә барып еткәйнек, кискә саҡлы бер бөртөк үлән ҡалманы, кем селәүсен, кем тамыр соҡоп ашай...\nКөн артынан көн үтеп, туҡтауһыҙ ямғырҙар башлағас, беҙгә өң һымаҡ нәмә соҡорға рөхсәт ителде. Кем сыбыҡ осо, кем ҡалағы менән маташа, эт һымаҡ бармаҡ менән ер тырнаған ҡайҙа... Ашығабыҙ, арыҡ тәндең аҡтыҡ хәле барҙа баш осона ышыҡ кәрәк. Бер ҡырыйҙа тиҫтәләгән көрәк ята – алырға рөхсәт юҡ. Шунда нисектер аңланым, Хайран – беҙ фашистарға хатта ҡол, эшсе көсө булараҡ та кәрәк түгелбеҙ. Әгәр ҙә мин әҙәмлектән сыҡһам, уларға шул рәхәтлек бирәсәк. “Улар бит кеше түгел ине, улар хатта хайуан да түгел ине, шуға күрә беҙ Ер йөҙөн уларҙан таҙарттыҡ”, тип, үҙҙәрен аҡлар һәм донъя алдындағы енәйәттәрен ҡаплар өсөн уларға беҙҙең әҙәмлектән сығыуыбыҙ кәрәк. Шуны аңлау йәшәргә көс бирҙе миңә: тимәк, алышымды дауам итә алам әле; бурысым – кеше булып ҡалыу. Ә нимә ул кеше булыу, Хайран? Был һорауға яуап һин үҙең бит: игелек, киң күңел, һәр бер йән эйәһенә мәрхәмәт. Эргәмдә мәрхәмәткә мохтажлыҡ күп, яҡыныма арҡа терәп йылымды уртаҡлашһам да мин һаман кеше булып ҡалам әле. Ә мине юҡ итергә теләгән дошман кейеме йылы, ҡиәфәте туҡ, һыны тура, ҡарашы тәкәббер булыуға ҡарамаҫтан – әҙәмлеген күптән юғалтҡан. Эйе, әҙәм балаһының, ҡанһыҙлығы менән үҙен ни тиклем түбәнгә төшөрөргә һәләтле икәнен күрҙем мин уларға ҡарап.\nОшо аңлау рухымды нығытты, йәшәүемә мәғәнә бирҙе. Ниндәй генә ғазап кисерһәм дә киләсәгебеҙ хаҡына тере ҡаласаҡмын, тинем. Керпегеңдең күбәләк ҡанатылай елпелдәп иренемде ҡытыҡлауын тойорға, Нурия ҡыҙымдың ҡояш еҫе сыҡҡан өлпәк сәсен күкрәк тултырып һуларға, имән тубырсығы һымаҡ тығыҙ тәнле Нурлығаян улымды һауаға сөйөргә, уның сыңғырҙатып көлгәнен ишетергә үҙемә-үҙем вәғәҙә бирҙем. Һәр аҙымымды уйлап баҫырға, фашисҡа зыян итә алмаһам да, яҡшылыҡ эшләмәҫкә: шахтаға ебәрҙеләр – аяғымды имгәттем, заводта – бармағымды ҡырҡтырҙым. Ахырҙа, әсирҙәр өсөн ағастан аяҡ һауыттары яһаған оҫтаханала эшкә ҡуштылар. Үҙем кеүектәргә файҙам тейә, тип ҡыуанған булдым. Әҙәм балаһына шундай ғына булһа ла ҡыуаныс кәрәк икән ул, Хайран.\nӘ бер көндө лазаретҡа индереп һуҙып һалдылар – ни булғанды аңламай ҡалдым мин. Ҡанымды ала башланылар: еңелеү белмәгән ата-бабамдың мыҡты ҡаны фашист тамырҙарынан ағасаҡ, балаларымдың йәнен ҡыйырға атлыҡҡан вәхшиҙең ағзаларына минең ҡаным ҡеүәт бирәсәк... Сараһыҙлығымдан үрһәләндем, тик һуң ине. Аҡтыҡ ҡаным менән яуызлыҡҡа хеҙмәт итмәҫ өсөн, миңә үлемдән башҡа юл ҡалдырманы фашист... Бер нимәгә ҡарамайынса тере ҡалырға, һеҙгә әйләнеп ҡайтырға ҡарар иткәндә, был золомдоң мөмкинлеге уйыма ла килмәгән ине... Тик фашист йәшәүгә юлымды тотош ҡамаланы. Үҙемә лә, һеҙгә лә меңәр мәртәбә ҡабатлаған вәғәҙәмде боҙмаҫҡа сарам ҡалманы шунда, Хайран!”\nҺуғыш ҡыҙа бара, Отто һаман ҡайтмай, Көнсығыш фронтҡа ирҙәр көндән-көн күберәк кәрәк, шуға күрә “вермахт ярҙамсылары” тип ҡатын-ҡыҙҙарҙы ла төрлө эштәргә йәлеп итә башланылар. Был ваҡытта Эмманың ағаһы менән ҡустыһы ла фронтта ине. Шуға күрә берҙән-бер ҡыҙҙарын әсәһе үҙҙәренән алыҫҡа ебәргеһе килмәне һәм Эмма Хёвельхоф вокзалына эшкә урынлашты. Ошо вокзалға. Шуға күрә бындағы йыртҡыслыҡ гелән уның күҙ алдында барҙы. Эшкә килә ятаһың, ә юл ситендә инде бер нисә үлек аунай. Сөнки сентябрь баштарында лагерҙа барактар төҙөй башланылар, шуға күрә меңәрләгән әсирҙе ете километрға буласаҡ барактар өсөн щиттар алырға ҡыуалар ине. Яурындарына ауыр йөк һалған ауырыуҙар йәки хәлһеҙҙәр юлда ҡолаһа, уларҙы приклад менән туҡмайҙар, штык менән сәнсәләр йә атып үлтерәләр. Башҡалары ел иҫкәнгә сайҡалып, көс еткеһеҙ йөктән эйелеп конвойҙарҙың типкеләүе, сәнскеләүе аҫтында яй ғына алға тәнтерәкләй. Щитты иң тәүҙә алғандар ныҡ алға китә, ә иң һуңғыларына уларҙы йүгерә-атлап ҡыуып етергә тура килә, ә һуштан яҙып йығылғандарҙы башҡаларына щитҡа һалып лагерға алып ҡайтырға тура килә. Йыш ҡына конвойҙар бер нисә кешене этеп йыға ла, йөктәре аҫтында баҫылып ҡалған кешеләрҙән көлөп күңел аса.\nБыға шаһит булған кешеләр ҙә был мәрәкәгә йылмайып тамаша ҡыла, сөнки Геббельстың тәүлек әйләнәһенә “әҙәм аҡтыҡтары”, “ҡоторған йыртҡыстар”, “азиаттар өйөрө” тип атаған пропагандаһы, йәлләп тормай юҡ итергә, ер йөҙөнән һепереп ташларға, донъяны уларҙан тиҙерәк таҙартырға саҡырыуы һәр бер немецтың ҡолағында туҡтауһыҙ яңғырап тора.\nНоябрь аҙағында Оттоның хәбәрһеҙ юғалыуы хаҡында хәбәр килде. Эмманың ҡустыһы Ганс Сталинград йүнәлешендә һуғыша ине. Ҡыш уртаһында уның да хаттары килеүҙән туҡтаны. Бары шунда ғына еңел еңеүҙәрҙән иҫергән Германия айныға һәм ысын һуғыштың нимә икәнен аңлай башланы, ахыры. Әммә Геббельс: “Беҙ көнсығышта шул ҡәҙәрем күп ерҙәр яулап ала алдыҡ, хәҙер үҙебеҙгә нисек уңайлы, шул тиклем оҙаҡ һуғыша алабыҙ. Беҙгә хәҙер түҙемлек кенә кәрәк! Түҙемлек! Еңеү – ваҡытҡа ғына бәйләнгән”, – тип йыуатты.\n1943 йылдың йәйендә Эмманың өлкән ағаһы һәләк булды. Ғаиләләрендә СС гәскәрҙәрендә хеҙмәт иткән Зигфрид менән айырыуса ғорурлана торғайнылар. 1941 йылдың июлендә уларҙы фронтҡа оҙатыр алдынан рейхсфюрер Генрих Гиммлер үҙе сығыш яһап: “Был – идеологиялар һәм расалар һуғышы. Бер яҡтан беҙ – арийҙар расаһының ҡиммәттәренә нигеҙләнгән национал-социализм идеологияһы, икенсе яҡтан 180 миллион халыҡ – исемдәрен дә әйтергә ерәнес расалар һәм милләттәр өйөрө. Уларҙың әшәке булмышы шундай ки, уларҙы бер нисек тә үҙгәртеү мөмкин түгел, бары тик һис ҡыҙғаныуһыҙ атырға, бер ниндәй мәрхәмәтһеҙ юҡ итергә, Ер йөҙөн уларҙан таҙартырға тура киләсәк”, – тигән бурыс йөкмәткәйне. Иң һуңғы кистә, табын артында Зигфрид был тарихи осрашыу хаҡында тулҡынланып һөйләгәндән һуң, бөтөн ғаиләләре менән “амин” тип аяғүрә баҫып шнапс күтәрҙеләр. Ә Эмма үҙенең “180 миллион!” – тип тетрәнгәнен, ә ағаһының уны “беҙ бит баштан-аяҡ ҡоралланғанбыҙ, был бит моторҙар һуғышы” тип тынысландырғанын яҡшы хәтерләй. Бына шул ҡаһарман Зигфрид – хәҙер юҡ инде...\nКүп йылдар үткәс, шул осорҙағы карикатураны күреп, рәссамдың ни тиклем хаҡ булғаны хаҡында уйлағайны Эмма: Гитлер бер ҡулына тимер тәре тотҡан, икенсеһе менән ҡәбергә күрһәтә. Аҫта яҙыу: “Мин һеҙгә дан менән ер вәғәҙә иткәйнем. Хәҙер һеҙҙең тегеһе лә, быныһы ла булды”.\nӘммә күпте теләп һуғышҡа атлыҡҡан һәм ҡайҙалыр Мәскәү эргәһендә ятып ҡалған Оттоның тәреһе генә түгел, хатта ҡәбере лә юҡ, ә Зигфридтың иҫтәлеккә тик тимер тәреһе генә ҡайтты. Бөйөк Германия өсөн арий расаһының иң һылыу вәкилдәрен тапҡаны менән ғорурланған һәм малайҙарын антик аллалар менән сағыштырған әсәһен өлкән улы хаҡында “фюрер өсөн батырҙарса һәләк булды” тигән яңғырауыҡлы һүҙҙәр ҙә, тимер тәре лә йыуата алманы. Ул ҡапыл биреште, ҡаты ауырып, бер нисә ай ғазапланып ятҡандан һуң, һөйөклө малайҙары киткәс дөм-ҡараңғыға әйләнгән яҡты донъя менән хушлашты. Нисәмә йылдар буйы күптәрҙе көнләштереп йәшәгән татыу, өлгөлө ғаиләнән атаһы менән Эмма ғына тороп ҡалды. Әсәһен юғалтыуҙан айнып та өлгөрмәнеләр, улар ғорурланған, улар ышанған бөйөк Германия юҡҡа сыҡты. “Улай булырға тейеш түгел, түгел ине, – тип үрһәләнде Эмма Раббынан ғәҙеллек талап итеп. – Улар бит Аллаһыҙ советтарға ҡаршы Һинең исемең менән барғайны”.\nШулай ҙа яҙмыш атаһы менән Эмма өсөн дә ҡыуаныс һаҡлаған икән. 1947 йылда Ганстан хат килеп төштө: бәхеткә күрә, ул Сталинград тамуғынан ҡотолоп пленға эләккән булған, ә 1954 йылда инде үҙе ҡайтып инде. Элекке шаян, көләс, сибәр егет урынына алдарында күҙҙәре төпкә батҡан, арҡаһы көмрәйгән, ап-аҡ сәсле таныш түгел кеше баҫып тора ине. Апаһының йәлләп ҡарауынан уның ирен ситенә йылмайыу ишараты ҡунды: “ Әгәр ҙә һин мине әсиргә төшкән сағымда, Сталинградтан сыҡҡанда күрһәң, ҡайһылай матурайып киткәнһең тип һоҡланыр инең”, – тине ул. Күргәне бар ине Эмманың. Совет, Америка, Англия кинохроникаларынан әсиргә төшкән немец һалдаттарының йәлләүес йөҙҙәрен бөртөкләп тиерлек әллә нисә тапҡыр ҡараны ул. Йөрәге ҡанһыраһа ла, араларында таныш йөҙҙәрҙе эҙләне, Отто менән Ганс булһасы, тигән өмөтө күҙҙәрен йомолмаҫҡа мәжбүр итә ине. Тик ул был хаҡта ҡустыһына бер ҡасан да һөйләмәне, уны аяны. Сөнки ҡиәфәте генә түгел, ҡылыҡ-фиғеле лә үҙгәргәйне Ганстың: тиҙ генә ҡыҙып китә, йәки сәғәттәр буйы бер нөктәгә төбәлеп уйланып ултыра, юҡтан ғына истерикаға бирелә.\nБер мәлде табын артында ул ҡапыл күгәренеп һикереп торҙо, алдында торған кофеһы салт-аҡ өҫтәл ябыуына түгелде.\n– Был нимә? – тине ул йыбырлап китеп барған энә күҙәүендәй генә бөжәккә күрһәтеп. Бер аҙ тынысланғас, ғәфү үтенеп: – Миңә бет һымаҡ күренде лә... – тип көлгән булды. Өҫтәлде йыйып алғандан һуң, һауыт-һаба йыуырға тотонған Эмма янына килде лә, таҫтамал алып тәрилкәләрҙе ҡороторға кереште.\n– Ҡурҡма, апай, мин псих түгел. Тик ул бөжәктәр үҙәгемә үтеп бөткән, – тине. Шунан таҫтамалын ситкә һалып, тәмәке тоҡандырҙы ла балкон ишегенә һөйәлде. – Ҡырҡ өсөнсө йылдың 30 ғинуары ине. Иҫемдә ҡалған, сөнки икенсе көнөнә Паулюс, ниһайәт, капитуляция иғлан итте – әгәр ҙә шул тиклем һуҙмаған булһа, унар меңләгән кеше иҫән ҡалыр ине. Беҙ Иоһанн менән темеҫкенеп, берәй ашанты табып булмаҫмы тигән өмөт менән емереклектәр араһында тәнтерәкләп йөрөйбөҙ. Эргәлә меңәрләгән ярым яланғас үлектәр аунай. Ярым яланғас, сөнки кейергә эшкашҡан нәмәләрен әлегә тере яуҙаштары сисеп алып бөткән. Мәйеттәргә иғтибар итеүсе юҡ – күнегелгән. Был емерек ҡала, үҙе өсөн үс алған һымаҡ, беҙҙе ғәмһеҙ-хисһеҙ тере мәйеттәр өйөрөнә әйләндергән инде. Тере мәйет, сөнки хатта үҙеңдең үлемең дә ҡурҡытмай. Күпме йөрөгәнбеҙҙер, ара-тирә осҡан осраҡлы снарядтарҙың береһе шартланы ла Иоһаннға ярсығы килеп ҡаҙалды. Алыҫ түгел яралылар ятҡан подвал барлығын белә инек, дуҫымды шунда һөйрәп алып инеп, әпен-төпөн яраһын бәйләгән булдым. Врач, медицина ярҙамы тигән нәмә күптән юҡ ине инде. Ҡанды күп юғалтыуҙан Иоһанн өшөй башлағас, уны йылытырға тырышып ҡосаҡлап яттым да онотолғанмын. Күпме ятҡанмын, йоҡлағанмынмы, һушһыҙ булғанмынмы, ниндәйҙер йыбырлауҙан иҫемә килдем, битемде һыпырып ҡараным да ҡотом осто: эргә-тирәмдәге үлектәрҙең беттәре, миллионлаған беттәр, хужаларының һыуынған тәндәрен ташлап миңә күсә. Имәнестән нимә эшләргә белмәй атылып тышҡа сыҡтым, ерҙә аунайым, ҡар менән битемде, ҡулымды һыпырам... Хәҙер уйлаһаң, ҡурҡыныс һаташыу һымаҡ...\nЭшенән туҡтап тыңлаған Эмма бер һүҙ ҙә өндәшмәне, юлда ятып йән биргән хәшәрәт әсирҙең дерелдәгәнен күҙ алдынан ҡыуырға тырышып ҡабат һауыт-һабаға тотондо.\n– Миңә ун биш йәштәр булғандыр, йылдағыса диңгеҙ буйында ял итә инек. Беҙ көн һайын Зигфрид менән иртәле-кисле оҙаҡлап һыу инәбеҙ. Айырыуса ҡояш байып барған саҡта матур: беҙҙең ҡарайып янған тәнебеҙ һуңғы нурҙар яҡтыһында алтынға мансып алынған һымаҡ күренә. Бер көндө әсәйем киске ашҡа саҡырып яр буйына үҙе килде. Тулҡындар менән уҙышып ярға сығып килгән өлкән улының мыҡты, камил, һомғол кәүҙәһенә һоҡланып ҡараны ла:\n– Улдарым Аполлондың үҙе һымаҡ матур, – тип арҡамдан һөйҙө. Шул сағында мин әсәйемдең йөҙөнән уға алла әсәһе булыуҙың ни тиклем татлы икәнен күрҙем. Ысынлап та, беҙ үҙебеҙгә үлемһеҙ булып тойола инек. Беҙ Ер йөҙөндәге бөтә халыҡтарҙан да өҫтөнөрәк – был әйтеп аңлатып булмаҫлыҡ ләззәт сығанағы. Һиңә арий расаһы булып тыуыу бәхете насип булған, һин камилһың – бер кемгә лә, бер нәмә лә иҫбатлауҙың кәрәге юҡ... Әлбиттә, беҙ үҙебеҙҙе аллалар итеп тойоу бәхете биргән бөйөк фюрер өсөн йәнебеҙҙе фиҙа ҡылырға ла әҙер инек, – тип дауам итте Ганс. – Оттоға ер, Зигфридҡа дан кәрәк ине, ә мин һуғышҡа советтарҙың әҙәм кимәленә күтәрелеп етмәгән бәндәләрен ер йөҙөнән юҡ итеү миссияһы менән барҙым. Мин танкыларға ҡаршы барырға, кешелек цивилизацияһына янаған ҡырағай азиаттарҙың боғаҙынан алырға әҙер инем. Әле иһә, һөйөклө әсәйемдең “алла”һы, миллионлаған беттәрҙән таланып, үкерә-үкерә бысраҡ ҡар өҫтөндә аунайым! Ә эргәмдә унар меңдән ашыу минең һымаҡ “алла”ларҙың боҙ булып ҡатҡан мәйете аунай һәм улар хәҙер хатта беттәргә лә кәрәк түгел. Әлбиттә, мин былай тип уйларлыҡ, ниндәйҙер һығымталар яһарлыҡ хәлдә түгел инем, әммә мин шуларҙы тойҙом.\nБеҙгә бит большевиктарҙан яҡшыраҡ, өҫтөнөрәк булыуыбыҙ һеңдерелгәйне. Ә ҡайһы яғыбыҙ менән яҡшыраҡ? Ундай һорау хатта әсиргә төшкәс тә башыма килмәне. Ысынында, Сталинградта ла, алыҫ төньяҡтағы лагерҙа ла миндә тик бер генә нәмә – ашау ҡайғыһы була торғайны.\nЙәп-йәшмен, ҡот осорғос ябыҡмын һәм асмын. Иртән күҙемде тырнап асҡандан алып, төндә ҡара упҡынға ҡолап төшкән һымаҡ онотолғансы бер генә уй: ашау, ашау, ашау... Форсат тейеү менән яҡындағы ауылға һоранырға барам. Кемдер теш араһына ҡыҫтырырлыҡ берәй нәмә бирә, күптәр бирмәй, сөнки үҙҙәренә лә наҡыҫ. Бер көндө йәнә яурыныма утын түмәре һалып сығып киттем. Ҙур ғына өйҙөң ишеген барып ҡаҡтым, өлкән генә ҡатын асты. Түмәремә ымлайым: “Утын кәрәкмәйме?” Йылмайҙы ла, һарай яғына күрһәтә: стена буйлап ыҡсым итеп өйөлгөн бихисап утын. Боролоп китергә торған еремдә, өйгә әйҙәне. Индем. Аш еҫенән башым әйләнеп китте. Әҙәмсә өҫтәл артына ултыртты, ҡуйы, тәмле йәшелсә ашы һалып бирҙе, икмәк телеп тотторҙо. Усына яңағын терәгән килеш текләп ултырҙы ла:\n– Бала ғынаһың бит, – тине. “Нишләп минең илемә баҫып индең?” – тип һораманы. Башы менән стенала эленеп торған фотоларға ымланы: – Бәлки, минең уландарым да ҡайҙалыр тинтерәп йөрөйҙөр ҙә, уларға ла берәйһе ошолай игелек итер, – тине.\nҮҫкән саҡта беҙгә мәрхәмәт, һөйөү тураһында бик күп һөйләнеләр: өйҙә лә, мәктәптә лә, сиркәүҙә лә... Бөйөк Германияны, фюрерҙы, ата-әсәңде, яҡыныңды, һәм, әлбиттә, Алланы яратыу тураһында, Алланың икһеҙ-сикһеҙ мәрхәмәте һәм һөйөүе хаҡында. Мин бит үлтерергә лә һалдат ҡайышымдың айылында “Gott Mit Uns” – Алла беҙҙең менән – тигән һүҙҙәрҙе ялтыратып барҙым. Ә бында, беҙ Аллаһыҙ тип һанаған Рәсәйҙә, стенаһында коммунистик хеҙмәт алдынғыһы тигән маҡтау ҡағыҙҙары эленеп торған өлкән ҡатындаң өйөндә Алланың ысын мәрхәмәте менән һөйөүен тойҙом. Алла уның менән түгел, Алла уның булмышында икәнен тойҙом.\nОҙаҡ ваҡыттар эсендә беренсе тапҡыр ҡорһағымдағы рәхәт ауырлыҡтан ирәйеп лагерға китеп барғанда ирекһеҙҙән: “Минең әсәйем уның әсиргә төшкән улына шулай яҡшылыҡ эшләр инеме икән?” – тип уйланым да, үҙ-үҙемә: “Юҡ, эшләмәҫ ине”, – тип яуап ҡайтарҙым.\n“Һуң беҙ уларҙы “унтерменш”, хайуан тип һананыҡ бит, – тип уйланы Эмма. – Мин уларға икмәк биреү түгел, йәшәргә лайыҡтар тип тә ҡараманым.\nҠараманым һәм ҡарарға ла теләмәйем! – тип ҡысҡырғыһы килде уның. Нисә йыл элек кенә беҙ ни тиклем бәхетле, ә донъябыҙ ҡайһылай күркәм ине! Шуларҙың барыһы ла ҡайҙа булды һуң?”\n“Ни өсөн шулай? Быға кем ғәйепле?” – тигән һорауҙы хатта үҙенә бирергә лә ул әҙер түгел ине. Моғайын, тап шул мәлдәлер, Эмма барыһын да яңынан башларға ҡарар итте. Бөтөн көсөн йыйып үткәнде томаланы ла ғүмер юлын өр-яңынан башлап алып китте.\nТыуа-тыуғандан ошонда йәшәһә лә Эмманың бер ваҡытта ла был юлды йәйәү үткәне булмаған һәм уның хәлһеҙ кеше өсөн ни тиклем алыҫлығын белмәгән икән. Тотош бер ғүмер оҙонлоғо юл, ғазап, ҡайғы, вәхшәт юлы. Алтмыш дүрт йыл буйына көтөрлөк, өс мең километр араны йүгереп килеп етерҙәй булып һағынырлыҡ, шундай мөхәббәткә лайыҡ булырлыҡ кешенең ошо юлдарҙан йөрөгәне... Шул бысраҡ, түбәнһетелгән, туҡмалған, иҙелгән кешеләрҙең һәр береһенең ҡайҙалыр ошолай һағынып көткән кешеләре булғаны... Шуларҙың барыһы өсөн үкенес уның күңеленең ҡасандыр таш һымаҡ ҡатырылған тәрәнлегенән бүҫелеп килеп сығып боғаҙын йыртты... Һыҡтау булып яңғыраны, әсе йәш булып сикәһен өттө.\nҮҙе атланы, үҙе иланы, нисәмә тиҫтә йылдан һуң барыһын да – яттарҙы ла, үҙенекеләрҙе лә, шул иҫәптән үҙен дә ҡыҙғанып иланы ул. Ошо юлдан үҙенең күптән үтергә тейеш булғанын уйлап иланы.\nБарҙы ла барҙы Фәрхинур. Ете саҡрым түгел, етмеш ете тапҡыр ете ине был ғазап юлы. Аяҡтары үҙҙәре зыяратҡа алып килеп еткергәс, алдында иҫәпһеҙ-һанһыҙ булып теҙелеп киткән ҡәбер бағаналарын күреп иҫе-аҡылы китте. Күпме ҡәһәр, ғазап, рәнйеш, әрнеү... Нисек барыһын да ҡуйыныңа һыйҙыра алдың һин, эй, тупраҡ?! Нишләп шундай ҡәһәрҙәргә дусар булдың һин яҡты донъяның был күркәм төбәге? Аҫтарыңдан һыу түгел, ыу урғыла инеме, нисек шундай ҡәбәхәттәр тыуып үҫте һиндә? Әсәләрҙең аналығы йәһәннәмгә әйләнеп, тамуҡта яныр яһилдарҙы яҡты донъяларға тыуҙырҙымы? Әллә әсәләрҙең түшенән хәләл һөт урынына йылан ағыуы эркелә инеме? Нишләп шундай ҡәбәхәтлектәр ҡылынды ошо күк аҫтында? Ошо күктәргә донъяға гел хайран ҡалып, һоҡланып баға торған яҡты күҙҙәреңде мөлдөрәтеп... – Фәрхинурҙың боғаҙына йыртырҙай булып ҙур төйөн тығылды, – мөлдөр-мөлдөр-мөлдөр итеп, йәнең ҡыйналып, нисә мең тапҡырҙар ҡараның икән, йөрәккенәм?!\nКүңеленең әрнеүле һамағы аҫтында меңәрләгән ҡәбер таштары араһында аҙашты Фәрхинур... Һәр береһе өсөн ата-инәһе, йән һөйгәндәре, балалары ҡан йәш түгеп илаған ғәзиз бәндәләрҙең аҫыл һөйәктәрен ҡаплаған ошо тупраҡҡа баҫып торған аяҡтарын ялҡын ялмап, түҙгеһеҙ өтөп алды ла, сараһыҙҙан йәшел сирәмгә тубыҡланды. Һаҡ ҡына яурынына ҡағылғанға башын ҡалҡытты.\n– Ул бында, – тине Элиас. – Саҡ ҡына арырыраҡ.\nМеңәр саҡырымдарҙы йүгерә-атлап, хәле бөтә ҡалһа имгәкләп килергә әҙер булған аяҡтары бер нисә аҙым ҡалғас быуынһыҙланды.\n– Мин хәҙер, хәҙер, – тип ҡарһаланды Фәрхинур хәлһеҙләнгәненә уңайһыҙланып. “Хәҙер, йөрәккенәм”, – тип бышылданы. Инде эргәһенә килеп еткәс тора алмай ултырғанын Нуруллаһына хыянат күреп ҡалҡынды.\nХәләленең аҫыл һөйәктәрен ҡаплаған тупраҡҡа барып тубыҡланғас, маңлайын ғәзизенең маңлайына терәгән һымаҡ йәм-йәшел сирәмгә сәждә ҡылып, ниһайәт, шыбырлай алды: “Мин һине яратам, Нурулла!” Шыбырланы ла үҙ-үҙенә ҡолаҡ һалды – алтмыш дүрт йыл буйы булмышына нышып-нышып тултырылған наҙы тамсы ла бүҫкәрмәгәненә ғажиз булып ҡабатланы: “Йәнемдән артыҡтар күреп яратам, Нурулла!..”\nИке донъя араһын иңләгән был һөйөү һүҙҙәре – Мөхәббәттең мәңгелек доғаһы – тап ошо мәлдә ҡабул ҡылынды булыр: ҡояштың нуры хәләленең йылыһы булып сикәһен һөйгәнде, еләҫ ел уның ҡулдары булып сал сәстәрен һыйпағанды айырым-асыҡ тойҙо шунда Фәрхинур, күңеленә һиллек, йәненә тыныслыҡ ҡунды.\nНуруллаһына барыһын да бәйнә-бәйнә һөйләне Фәрхинур, меңәрләгән көндәр, йоҡоһоҙ төндәр буйы иҫәпһеҙ-һанһыҙ ҡабатлаған хәбәрҙәренең бер һүҙен дә төшөрөп ҡалдырмаҫҡа тырышып теҙҙе:\n– Балаларың һине, Аллаға шөкөр, ныҡ яратты. Теге бәйгенең иң ҙур бүләген тотҡан килеш тура айғырыңдың муйынынан ҡосоп төшкән берҙән-бер фотоһүрәтеңде ҙурайттырып, икеһенә лә айырым эшләтеп бирҙем. Үҙәктәре өҙөлөп һағынып китһәләр, атайым тураһында һөйлә әле, тип һорарҙар ине. Оҙон-оҙаҡ ҡышҡы төндәрҙә буран олоуына ҡолаҡ һалып әкиәт түгел, һинең турала тыңлап үҫтеләр. Ат өйрәткәндә ҡолап тишелгән башыңдағы яра эҙенән башлап, буранда юғалған ҡолоноңдо эҙләгәндә туңған аяғыңдың зәғиферәк булып ҡалған кескенә бармағына тиклем белә торғайнылар.\nҺин киткәс тыуған Нурлығаяныбыҙ, ҡыҙым тыуһа ла, улым тыуһа ла, исемендә Нур булһын, тип әйткәйнең бит – апаһы Нурияға ҡарар ҙа: “Һин бәхетле, һин атамды күргәнһең”, – тигән булыр ине. Ә ҡыҙыбыҙ – ике йәшлек бала нимә иҫләһен инде – мин һөйләгәндән инде. – Эйе, атайымдың мине бейеккә-бейеккә ырғытҡанын иҫләйем. Ул ырғытып ебәрә, ә мин тамсы ла ҡурҡмайым, рәхәтләнеп сырылдап көләм. Шунан атайым көлә-көлә мине тотоп ала, – тип һөйләгән була. Ә Нурлығаяныбыҙ уға көнләшеп ҡарай ҙа: “Мин дә ҡурҡмаҫ инем”, – тиер ине.\n– Кеше ҡаны, кеше рәнйеше, кеше ҡарғышы менән һуғарылған был тупраҡ аҫтында ятыуҙары ла еңел түгелдер, йөрәккенәм, – тип бышылданы Фәрхинур кеҫәһенән бер ус тупраҡ төйнәлгән ҡулъяулығын сығарып. – Тыуған ауылыңдың рәхмәт менән һуғарылған пак тупрағы ҡара гүреңде ҡотло итһен, – Ҡап-ҡара бай тупраҡты йәшел сирәмгә ҡәҙерләп таратты ла, ғәзизенең өҫтөнә ябылған затлы юрған һымаҡ һыйпап, уйға талып ултырҙы. – Биштәреңә тығырға онотоп ҡалдырған бер йомарлам кипкән ҡоротто ла алып килдем, Нурулла. Һине оҙатҡанда әсәйем алып килгәйне. Шул хатамды теше төшөп бөткәнсе онотторманы. “Кейәүем минең ҡыр сейәһенең япрағын һалып ҡайнатҡан ҡоротомдо һәләк ярата торғайны”, – тип гүр эйәһе булғансы маҡтанды.\nШул саҡ киҫәк кенә ҡара болоттан яуа башлаған ямғырҙың эре тамсыһы сикәһенә тамды.\n– Кемебеҙ илай? – тип һораны Фәрхинур. – Һин илайһыңмы, йөрәккенәм? Әсәм йәнеме? Әллә үҙемме? Күктең үҙе сыҙамайынса йәш түгәме булмаһа?\nҠапыл баш осонда сатыр хасил булғанға ҡалҡып ҡараны: теге немец егете олоғара ҡулсатырын асҡан икән. Ул арала өлкән генә немец әбейе ҡәберҙең икенсе яғына теҙләнде.\nФәрхинур үҙенең хәленә инеп, әрнеүен уртаҡлашып, аяп баҡҡан күҙҙәргә, фрау Зильберттың йылдар, ҡайғылар, тоҙло йәштәр уңдырған аҡһыл-зәңгәр күҙҙәренә, ҡараны ла ғүмер буйы сер уртаҡлашҡан әхирәте һымаҡ күреп:\n– Яратам, тип әйтеп өлгөрмәгәйнем, – тине.\n– Ә мин, яратам, тип ҡат-ҡат әйткәйнем дә бит, – тип бышылданы Эмма,- берәй игелекле әҙәм ер ҡуйынына һалмаһа, һөйәктәре ҡайҙалыр Мәскәү эргәһендә һаман аунап яталыр инде.\nАлыҫ Башҡортостандан алып килеп ҡәбер сирәме өҫтөнә һибелгән ҡара тупраҡты һыйпап ҡара сатыр аҫтында ултырған был өлкән йәштәге ике ҡатынға ошо олоғара донъяла мөхәббәт менән яҡшылыҡтан башҡа бүлешергә бер нәмә лә кәрәкмәй ине. Ә ҡабат балҡып сыҡҡан ҡояштың шуҡ нурҙары, эргәләге ағастарҙың леперҙәгән япраҡтары, кемуҙарҙан һайраған ҡоштар, һөңгө кеүек тырпайып үҫкән үлән ҡыяҡтарында емелдәгән шаян ысыҡ тамсылары аша ошо ҡәберҙәрҙә ятҡан миллиондарса ҡорбандар һаман ялбара, оран һала:\nТереләр! Әле Ер йөҙөндә йәшәгәндәр! Тыныслыҡ һаҡланһын, кешеләр һәм халыҡтар араһында татыулыҡ булһын өсөн бөтөн булмышығыҙ, йәнегеҙ-тәнегеҙ менән тырышығыҙ!


“Атайым күктәге өйҙә...” » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » “Атайым күктәге өйҙә...”\n“Атайым күктәге өйҙә...” 16.06.2018 // Йәмғиәт\nСибай ҡалаһы бар донъяға карьеры менән билдәле. Диаметры ике саҡрым, тәрәнлеге 500 метрҙан ашыу булған карьер — ер йөҙөндә иң ҙурҙарҙың береһе. Әлеге көндә шахта юлы менән унан 15 компоненттан торған алты төрлө мәғдән сығарыла. Сибай ер аҫты руднигы — “Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты” асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең филиалы. Ә төп хужалары – Свердловск өлкәһендә.\nҺүҙем был ҡаланың ер аҫты байлыҡтары иҡтисадҡа ниндәй ҡеүәт өҫтәгәне, күпме файҙа һәм байлыҡ килтергәне хаҡында түгел. Яҙмыштары ошо карьерға бәйләнгән ябай кешеләр хаҡында бәйән итергә ниәтләйем.\nБәхет — һәр саҡ һуңлап килер ҡунаҡ\nЭльвира өйөнә ихласлап әйҙүкләне. Ике бүлмәле иркен фатиры зауыҡ менән йыйыштырылған. Ҡатын яҡты сырайлы булһа ла, күҙҙәрендә тәрән һағыш ята.\n– Әллә сәй эсеп алайыҡмы? – тигән тәҡдимдән баш тартманым, Сибайҙың әсе еле өшөттөргәйне. Хужабикә аш-һыу бүлмәһендә булышҡан арала йөрәк формаһындағы рамға ҡуйылған туй фотоһына иғтибар итәм. Бәхеттәре йөҙөнә сыҡҡан кәләш менән кейәү йылмайып миңә ҡарай. Шул саҡ фотолағы ирҙең күсермәһе – малай күренде.\n– Улым Назар, августа дүрте тула, – тине Эльвира, уның менән таныштырып. Малай шуҡ йылмайҙы ла төпкө бүлмәгә инеп юғалды.\n...Тура һүҙле, яһалмалыҡты һәм ике йөҙлөлөктө ҡабул итмәгән Эльвира кейәүгә сығырға ашыҡмай. Тормош юлында мөхәббәтен тәҡдим итеүселәр була, әммә береһе лә күңеленә ятмай. Тап уға тәғәйен бер мәл осраясағына ышана ул. Шулай бәхетен сабыр ғына көтөп ала. 2011 йылдың февралендә Эльвира менән Эдуардты таныштыралар. Сибай ер аҫты руднигында проходкалаусы булып эшләгән йүнсел, аҡыллы һәм тырыш егет йөрәгенә ята ла ҡуя. Улар ошо уҡ йылдың декабрендә өйләнешә.\nКомбинат хеҙмәткәрҙәре, шахтерҙар өсөн төҙөлгән йорттан дөйөм хаҡының 10 процентын алдан түләп, ҡалған сумманы ун йылда процентһыҙ түләү шарты менән фатир алыу мөмкинлегенә эйә. Был тәҡдим шәп, тик ошо тиҫтә йылда комбинатта эшләү мотлаҡ, күберәк аҡса түләп, ипотеканы алдан ҡаплау мөмкинлеге юҡ. Әгәр ҙә хеҙмәткәр эштән китһә, предприятие алдындағы бурысҡа проценттар өҫтәлә. 2013 йылда йәштәр ошо шартта ҡаланан ике бүлмәле фатир ала. Яңы йортҡа ҡот өҫтәп, 2014 йылда улдары Назар тыуа, 40 йәшлек Эльвира әсәлек бәхетен татый.\nШахтер һөнәре иң хәүефле, ауыр һөнәрҙәр рәтенә инә. Ер аҫтындағы эште тик сыҙамлылар, көслөләр генә тарта ала. Әлеге заманда шахталағы бар хеҙмәт автоматлаштырылған һәм механизацияланған тиһәләр ҙә, ҡул көсөнөң дә кәрәге тейә. Эдуардҡа билдән ҡойо кисергә лә, резина итеге тишелһә, кискә тиклем һыуланған аяҡ менән йөрөргә лә тура килә. Кадрҙар етмәү сәбәпле, ул ҡайһы саҡ ике сменала эшләй. Ауыр шарттар, лайыҡлы эш хаҡы булмау арҡаһында ир был эштән китергә теләп, ошо хаҡта йыш һүҙ ҡуҙғата. Әммә фатир өсөн бурыс был уйын һәр саҡ һыуындыра. Шулай ҙа бер көн ул аныҡ ҡарарға килә: илдең төньяғындағы Певек ҡалаһына резюмеһын ебәрә һәм хеҙмәттәштәрен был хаҡта иҫкәртә.\nҠара көн. 2015 йылдың 29 октябре\nҒәҙәттә, йәшен тултырған балалар уйынға әүрәй, юҡ-барға балауыҙ һыҡмай, уларҙы тирә-яҡ мауыҡтыра. Ә бер йәшлек Назар ошо ваҡытта мыжыҡҡа әүерелә. Атаһы янында ғына ул тынысланған. Күп илауҙан ҡарлығып бөткән малай, хатта йыш ҡына олоуға оҡшаш өндәр сығарып, әсәһен йөҙәтеп бөтә. Эштән талсығып ҡайтҡан атаһы ҡосағына бала һәр саҡ ташланыр булған һәм янынан бер ҡайҙа ла ебәргеһе килмәгән.\n– Улым илаҡҡа әйләнгәс, көндөҙ ҡулыма бер эш бармай, ныҡ арый инем. Иптәшем менән ҡара-ҡаршы ултырып сәй эсергә лә ваҡыт табылманы. 28 октябрь кисендә, улымды көс-хәлгә йоҡлатҡас, нисектер иптәшем менән оҙаҡ һөйләшеп ултырҙыҡ, киләсәккә маҡсаттар ҡуйҙыҡ. Ул эштәге ауыр шарттар үҙәгенә үткәнен әйтте. “Певектан шылтыратһалар, шунда уҡ бынан китәм. Мулыраҡ аҡса эшләгәс, фатир өсөн бурысты ҡайтарырбыҙ, шунан сит илгә сәйәхәткә юлланырбыҙ”, тип хыялланғайны.\nИртәнсәк, ғәҙәттәгесә, иптәшемде оҙатып ҡалдым. Көнө буйы йөрәгемдә шом булды, үҙемә урын таба алмай аҙапландым. Етмәһә, улым асырғанып илай ҙа илай, бер нисек тә тымыҙып булманы. Кис ҡайнар аш менән, һәр ваҡыттағыса, Эдуардты көтә башланым. Тик миңә ҡот осҡос хәбәр килтерҙеләр... – Эльвира күҙ йәштәрен тыя алмай үкһеп ебәрҙе.\nОшо көндә Эдуард эш урынында һәләк була. Рәсми мәғлүмәттә “Хеҙмәткәр хәүефһеҙлек ҡағиҙәһен үтәмәгән һәм үҙ ғәйебе менән ҡазаланған” тип күрһәтелә. Эльвира әйтеүенсә, ер ишелгән һәм иптәше шахтала баҫылған. Ирен бөтөнләй икенсе кейемдә килтереүҙәре ғәжәпләндерә уны. Кейемен таптырһа ла, бирмәйҙәр. Эдуардтың кәүҙәһен ҡулдары ян-яҡҡа ташланған хәлдә тапҡандар. “Әгәр ҙә бәхетһеҙ осраҡ рәсми мәғлүмәттә күрһәтелгәнсә булһа, кәүҙәһе туралып бөткән булыр ине”, — ти ҡатын. Уның һүҙен йөпләгән шаһиттар ҙа була, әммә уларҙың ауыҙы тиҙ йомола.\nИр үҙ һаҡһыҙлығынанмы, әллә етәкселәрҙең хәүефһеҙлек сараларын күрмәүе сәбәпле һәләк булғанмы – был хәҙер сиселмәҫ төйөн. Бер йәш тә ике айлыҡ Назар — атаһын, Эльвира яратҡан кешеһен юғалта. Терәкһеҙ һәм миллион һумға яҡын ипотека бурысы менән тороп ҡалалар. Сағыу һәм бәхетле тормошто һөрөм сорнай.\n– Бер көн иптәшем эштән кәйефһеҙ ҡайтҡайны, үҙенә ҡарарлыҡ түгел – күҙҙәре генә ялтырай, бите-башы, кейеме бысранған. Һорауҙарыма һалҡын ғына яуап бирҙе, уйсан ине. Минең менән рәтләп һөйләшмәгәс, үҙенә үпкәләп тә алғайным, – Эльвира аҡрын ғына телгә килде. – Ул һәләк булғас, иптәштәре һөйләне: ана шул көндә шахта ишелгән, мөғжизә менән генә һөйөклөм имен ҡотолған. Ә үҙе борсомайым тип барыһына ла был хаҡта миңә өндәшмәҫкә ҡушҡан. Ошо ваҡиғанан һуң ул эш алмаштырыу тураһында ныҡлы ҡарарға килгән икән. “Ғүмерем өсөн ҡурҡам. Ҡатынымды, улымды етем итке килмәй”, – тип әйткән таныштарына. Иң үкенеслеһе, Эдуардты ерләп ике көн үткәс, Певектан эшкә саҡырып шылтыраттылар.\nЭльвираны һәм Назарҙы яҙмыш ҡосағына ташланылар тип әйтеп булмай. Уларға Эдуардтың уртаса йыллыҡ эш хаҡы күләмендә бер тапҡыр бирелә торған компенсация түләнә, шулай уҡ айлыҡ пособие тәғәйенләнә. Ҡатын эшкә сығырлыҡ хәлдә булмай, ҡара ҡайғынан бөгөлөп төшә, етмәһә, улы ла ныҡлап сирләй башлай. Дауаланыуға күп аҡса сарыф ителә.\nӘ был ваҡытта ипотека өсөн байтаҡ бурыс йыйылып китә, әммә ҡатындың уны түләрлек мөмкинлеге булмай. “Ирем эш тип һәләк булды, моғайын, мине аңларҙар” тип ҡатын комбинат етәкселегенә бара. Улар уны йылы ҡаршы ала, мәсьәләне уңышлы хәл итеү өсөн судҡа барырға кәңәш бирәләр. Әммә Сибай ҡалаһы суды ҡатын файҙаһына тамамланмай. Сығарылған ҡарар менән ризалашмайынса, Эльвира Өфө ҡалаһындағы Юғары Судҡа мөрәжәғәт итә. Хөкөм сығарыусылар ҡатынды күҙ йәштәре менән тыңлаһа ла, үтенесен кире ҡағалар. Шулай ҙа кескәй Назарға предприятие иҫәбенә Екатеринбург ҡалаһы клиникаһында сәләмәтлеген тикшереү ойошторола һәм ай һайын түләнгән пособиеға ике мең һум өҫтәлә.\nЭльвираның ҡайныһы менән ҡәйнәһе ошо комбинатта тир түккән. Ҡайныһы йәш сағында уҡ эш ваҡытында ҡазаланып, ҡулын юғалтҡан (ул ике ай элек гүр эйәһе булған). Килененең суд тупһаһын тапауын ҡәйнәһе өнәмәй. “Үлгәндәр кире ҡайтмай. Барыһы ла Аллаһ хөкөмөнә ҡалһын”, – ти икән ул.\n“Иптәшем тырышып эшләне, кешенең үтенесен кире ҡаға белмәне. 2015 йылда Шахтерҙар көнөндә Сибай ҡалаһына ҙур етәкселәр килгәйне. Эдуардҡа “Юғары һөнәри ҡаҙаныштары, яуаплылығы һәм һөҙөмтәле эше өсөн” тигән Маҡтау ҡағыҙы тапшырҙылар. Эштә ул гел ҡап-ҡара булып майланып-бысранып бөткән кейемдә йөрөй, ә сәхнәгә матур костюмда баҫҡас, бик ирмәк булғайны”, — тип хәтерләне тол ҡатын.\nДепутат менән осрашыу\nИре һәләк булды, бала йыш ауырый, ә бурыс өйөлә лә өйөлә. Ситтән ярҙамға өмөтөн өҙгән ҡатын матди ауырлыҡтар кисерә. Мәләүез районында йәшәгән апаһы: “Байғусҡаров тигән депутат бар. Ана шуға барып ҡара, ул ысынлап та проблемаларҙы хәл итә, ҡайһы берәүҙәр кеүек ҡоро һүҙ һөйләмәй”, – тигән кәңәш бирә. Эльвираның вазифа биләүселәргә ышанысы кәмегән була, әммә яҙмыш уны үҙе депутат менән осраштыра.\n– Быйыл 18 мартта Рәсәй Президентын һайлауға улым менән бергә барғайным. Шунда Рәсәй Дәүләт Думаһы депутаты Зариф Байғусҡаров халыҡты ҡабул итеү ойошторған икән, тигән хәбәр ишеттем. Ҡыҙыҡһынып һорашһам, бер ниндәй кәртәһеҙ ҡабул итеүгә эләгеп була икән. Ни булһа ла булыр, тинем дә уға зарымды һөйләргә йөрьәт иттем. Депутат янына улым менән бергә индек. Ҡаушай-ҡаушай хәлемде бәйән иткәс, Зариф Закир улы: “Суд булған, ул һеҙҙең файҙаға тамамланмаған, тимәк, закон буйынса бер нәмә лә тейеш түгел, ләкин кешелеклелек күҙлегенән сығып ярҙам итергә тырышырмын”, – тине. Депутат бер ниндәй ҙә вәғәҙә бирмәне, әммә ихлас тыңлауы, күҙгә тура ҡарап тыныс ҡына һөйләүе ышаныс бирҙе. Быға тиклем янып-көйөп йөрөгән күңелем тынысланды ла ҡуйҙы. Һөйләшеүҙең һөҙөмтәһе булырмы-юҡмы тип тә хафаланманым. Улым сит кешеләргә бик үк ылығып бармай, әммә Зариф Байғусҡаровты шунда уҡ оҡшатты. “Һәйбәт кенә олатай” тип ҡуйҙы ул һуңынан.\nИке аҙнанан миңә, “мөрәжәғәтегеҙ Свердловск өлкәһенә “УГМК-Холдинг” асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директорына ебәрелде”, тигән хат килде. Ә тағы өс аҙнанан быға тиклем хәлемә инергә теләмәгән етәкселәрҙән “фатир өсөн ҡалған бурыс предприятие иҫәбенән ҡаплана” тигән яуап алдым! Зариф Байғусҡаров намыҫлы кеше икән, мине аңлағаны һәм ярҙам иткәне өсөн рәхмәтлемен! – әңгәмәбеҙ барышында Эльвира беренсе тапҡыр йылмайып ебәрҙе.\nБөгөнгә ипотека ҡапланған, фатир законлы рәүештә Эльвира исеменә яҙҙыртылған.\n– Фатир килешеүе төҙөгәндә иптәшем, ҡасан ғына бурысты ҡаплап бөтөп, тулы хоҡуҡлы өй хужаһы булырбыҙ инде, тип хафаланғайны. Мин уға яуап итеп: “Күр ҙә тор, ваҡытынан алда ипотеканан ҡотолорбоҙ”, – тигәйнем. Шул һүҙҙәрем тормошҡа ашты, тик ҙур ҡайғы хаҡы менән... Яныбыҙҙа ҡәҙерле кешебеҙ юҡ, – тип ҡатын йәнә күҙ йәштәрен һөрткөләне. Шул саҡ көләкәс малай яныбыҙға йүгереп килде лә телгә килде:\n– Атайым өйҙә бит ул! Ысын! Тик ул күктәге өйҙә...\nАвтор: Гүзәл БИКМӘТОВА.


Кем эшләргә теләй - шул юлын таба\n2 Июль 2018, 16:58\n“Тулбай” ауыл хужалығы ҡулланыусылар кооперативын формалаштырыуҙа һәм үҫеүҙә ышаныслы аҙымдар яһайЗаманса баҙарҙың ҡырыҫ шарттарында беҙҙең республика кеүек үк район ауыл хужалығы тармағының киләсәге бындай форма һәм үҫешкә тап бына ауыл хужалығы етештереүселәр кооперативы аша килергә тейеш.\nРайонда 2017 йылда “Тулбай” беренсе ауыл хужалығы ҡулланыусылар кооперативы эшләй башланы. Әлеге кооператив пайсыларының дөйөм йыйылышында рәйес итеп Тулбай ауылында йәшәүсе Рәфил Арыҫланов һайланды. Уның менән ауыл хужалығы эштәренең кооператив формаһының беренсе һөҙөмтәләре хаҡында, йәғни әлеге яңы эштә ҡыйынлыҡтар һәм уның ағзалары конкрет нимә менән шөғөлләнеүҙәре турында һөйләшәбеҙ.\nБеҙ ғәҙәти эшкә тотонманык. Ныҡлап уйлағандан һуң ғына был аҙымға барырға булдыҡ. Беҙҙең кооперативта бөгөн 30 кеше эшл!й. Пайсыларҙың төп эшсәнлеге – ике торлаҡ пунктынан һөт йыйыу һәм һ!т продукцияһын Бәләбәй һөт комбинатына ебәреү, - ти Рәфил Марат улы. – Былтыр эшҡыуарлыҡҡа бүленгән район программаһы ярҙамы менән яңы танк-һыуытҡыс һатып алдыҡ. Ул ике тонна һөткә иҫәпләнгән. Көн һайын беренсе сортлы һәм 3.6 процент майлылығы менән бер тоннанан артыҡ һөт йыйып, һөт заводына ебәрәбеҙ.\nАрыҫлановтарҙың “һөт эше” күптәнге ғаилә бизнесы. Туған Тулбай ауылында һөт йыйыусы булып егерме йылға яҡын Рәфилнең әсәһе Рәйлә Нурдәүләт ҡыҙы эшләгән. ул хәҙер ире Марат Ильяс улы менән, хаҡлы ялда булараҡ, улдарына хужалыҡ эштәрен алып барырға ярҙамлаша. Арыҫлановтарҙың фермер хужалығында симменталь тоҡомло илле һауын һыйыры, йөҙҙән ашыу һарыҡ, аттар, ҡаҙҙар һәм тауыҡтар бар. Өләсәй менән олатайға ейән-ейәнсәрҙәре лә ярҙамлаша. Ун туғыҙ йәшлек Владислав быйыл Аксен агросәнәғәт колледжын ҡыҙыл дипломға тамамлаған, һәм һынауҙарҙы уңышлы үтеп, Башҡорт дәүләт аграр университетына уҡырға ингән. эвелина Дим урта мәктәбенең 9-сы класына күскән. Тулбай”кооперативының һөт йыйыусыһы, диспетчеры һәм хисапсыһы булып рәйестең тормош иптәше Ольга Николаевна эшләй. Ул һәр көн үҙенең тағылмалы шәхси автомобилендә халыҡтан һөт йыя. Бөгөн малсылыҡ тармағының үҫешенә һәм һөт продукцияһына таянған ике ауыл халҡы өсөн был берҙән-бер аҡса эшләү ысулы.\nБеҙ артабан да эшебеҙҙе й!йелдерергә иҫәп тотабыҙ. – ти ышаныс менән 2015 йылда ит һәм һөт продукцияһын етештереүҙә юғары күрһәткестәргә ирешкәне өсөн РФ Ауыл хужалығы министрлығының көмөш миҙалы һәм ”Алтын көҙ” дипломы менән бүләкләнгән Тулбай фермеры. – Быйыл республика программаһында ҡатнашырға теләйбеҙ. Беҙгә ашығыс рәүештә 2 миллион 340 мең һумлыҡ йыһаз: һөт ташыу машинаһы, һөт сифатын тикшереү өсөн тестер, һыуытҡыс камера, үлсәү. Пайсыларҙың мал-тыуары өсөн уратаҡ аҙыҡ әҙерләү өсөн башҡа кәрәкле техника һатып алырға кәрәк. Бергәләп тотонғанда. Беҙҙең барыһы ла килеп сығыр, тип уйлайым. Һөткә хаҡтар ғына төшмәһен. Хәҙер ул 13 һум 50 тинтора.\nРәфил Марат улы һәм уның ғаиләһе кеүек төпкөл ауылдарға битараф булмаусылар арҡаһында районда позитив үҙгәрештәр барлыҡҡа килә. Улар ауылда йәшәүселәрҙең бик күп проблемаларын ваҡытында хәл итергә ярҙам итә, урам һәм юлдарҙы төҙөкләндереүҙә әүҙем ҡатнаша. Шулай уҡ ауыл хужалығы ҡулланыу кооперативтарын алға ебәреүгә булышлыҡ итәләр.


Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығын байрам итеү сиктәрендә Туймазы ҡалаһында халыҡ-ара вәкилдәр ҡатнашлығында “Асыштар алдынан” III Бөтә Рәсәй ғилми-ғәмәли конференцияһы һәм “ЮНЕСКО-ның документаль мираҫы объекттары” тип аталған Халыҡ-ара ғилми-ғәмәли конференция үтте.\nКонференцияны БР Йәмәғәт палатаһы һәм Туймазы районы мәғариф идаралығы ойошторған. Республикабыҙҙың юғары уҡыу йорттары: БДПУ, ӨДАТУ, БР Мәғарифты үҫтереү институты, ӨДНТУ-ның Октябрьский ҡалаһындағы филиалы ғилми-методик ярҙам күрһәткән. Сараға эксперт булараҡ республиканың төп юғары һәм урта махсус белем биреү йорттарының профессор-уҡытыусылары, Рәсәй һәм Башҡортостандың төрлө өлкәләрҙә атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре булған 60 белгес саҡырылған.\nКөндөҙгө этапта 432 мәктәпкәсә, урта, һөнәри һәм юғары белем биреү ойошмалары ҡатнашты. Конференцияла ҡатнашыусыларҙың тикшеренеү һөҙөмтәләре 29 секцияла тыңланды.\nКрасноусол башҡорт гимназия-интернатында белем алыу-сылар бар һынауҙарҙы ла уңышлы үтеп, үҙҙәренең эштәрен лайыҡлы күрһәтеүгә өлгәштеләр һәм конференцияның еңеүселәре һәм призерҙары булдылар. “Физика” секцияһында 8 “Б” класс уҡыусыһы Карина Ходжакулова (етәксеһе Н.Е.Кузьмина) I дәрәжә лауреат исемен, 10 “А” класс уҡыусыһы Наҙгөл Шәфиева “Социаль проекттар” секцияһында II дәрәжә, ә “Педагогика һәм психология” секцияһында Инзира Аҡйоносова, Алһыу Урманшина (етәкселәре - Г.М.Шаймарҙанова) III дәрәжә лауреат исемен алһа, “Ижади проекттар” секцияһында Зарина Муллагилдина (етәксеһе Р.Ә.Ваһапова) призер булды. Карина Ходжакулова “Ломоносов уҡыуҙары”нда ла ҡатнашып III дәрәжә лауреат исемен алыуға өлгәште. Агросәнәғәт форумы сиктәрендә үткәрелгән эҙләнеү эштәре конкурсында Гөлнур Нәзирова 2-се урын алды. Ҡыҙҙарҙы еңеүҙәре менән ҡотлайбыҙ һәм яңынан-яңы уңыштар теләп ҡалабыҙ.\nКрасноусол башҡорт гимназия-интернаты\nдиректорының фәнни-методик эштәр буйынса урынбаҫары.


Ҡоролтайҙа төбәк-ара форумға әҙерлек мәсьәләһе ҡаралды | Всемирный курултай башкир\n23 августа Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты Советының ултырышы үтте. Унда Башҡарма комитет етәкселеге һәм Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетының комиссия рәйестәре ҡатнашты.\nУлтырыш 27 августа Сибайҙа үтәсәк “Башҡорт халҡы Рәсәй именлеге һәм үҫеше өсөн” тип аталған төбәк-ара форумға әҙерлек һәм уны ойоштороу мәсьәләләренә арналды.\nҠоролтай етәксеһе Әмир Ишемғолов Совет ултырышында ҡатнашыусыларҙы форумға әҙерлек сиктәрендә башҡарылған эштәр, алда торған бурыстар тураһында һөйләне.\n– Беҙҙең маҡсат – бөтөн ҡоролтай рәйестәрен йыйып, төбәктәрҙә ҡоролтай эшмәкәрлеген йәнләндереү, – тип билдәләне Әмир Миңлеәхмәт улы. – Форум сиктәрендә үткән ҡоролтай рәйестәре кәңәшмәһе тап ошоно күҙ уңында тотоп ойошторола.\nӘмир Ишемғолов әйтеүенсә, район һәм ҡала ҡоролтайҙары рәйестәре урындағы халыҡ менән әүҙем эшләргә, уларға һәр яҡлап терәк булырға тейеш. Мәҫәлән, халыҡ үҙ хоҡуҡтарын, дәүләттән ниндәй ярҙам алырға мөмкин булыуын белмәй. Бының өсөн аңлатыу эше алып барыу мотлаҡ. Шулай уҡ ниндәй мәсьәлә буйынса мөрәжәғәт итеүҙәренә ҡарамаҫтан, сетереклеме-түгелме, уны хәл итергә тырышырға кәрәк. Бының өсөн “ҡоралланыу”, йәғни белемле булыу шарт. Ошоно күҙ уңында тотоп, әле Ҡоролтай республикалағы министрлыҡ һәм ведомстволар ярҙамы менән халыҡ мәнфәғәтен ҡайғыртҡан ниндәй закондар һәм норматив-хоҡуҡи акттар булыуын күрһәтеп, махсус брошюра әҙерләй. Был Ҡоролтайҙың Башҡарма комитеты өсөн дә, урындағы ҡоролтай етәкселәре өсөн дә даими ҡулланыласаҡ әсбап буласаҡ.\nҠоролтай етәксеһенең был тәҡдимен демография, ғаилә, әсәлек, аталыҡ һәм балалыҡ мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе, “Киске Өфө” гәзите мөхәррире Гөлфиә Гәрәева ла хуплап сыҡты. Уның әйтеүенсә, ауылда халыҡ, хатта заман менән бергә атла тейешле йәштәр ҙә үҙ хоҡуҡтарын белмәй. Урындағы етәкселек өндәшмәй ҡалыуҙы хуп күрә. Белгән бер нисәүһе генә кәрәген таптырып, даулашып йөрөй. Шул уҡ эшһеҙлек мәсьәләһе, – тип һанап китте Гөлфиә Янбаева.\nКомиссия рәйесе әйтеүенсә, мәғариф та – даими контролде талап иткән өлкә.\n– Ҡайһы бер башҡорт райондарында уҡыусыларҙы 1-се кластан рус телендә уҡытыуға күсерергә йыйыналар. Был аңлы рәүештә балаларыбыҙҙы туған теленән яҙҙырыу буласаҡ, – тип, Гөлфиә Гәрәй ҡыҙы был йүнәлештә кисекмәҫтән эш башларға саҡырҙы.\nБөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары Фирҙәүес Хисамитдинова иһә ҡоролтай ултырыштарына һәр ваҡыт министрлыҡ һәм ведомство вәкилдәрен йәлеп итергә кәрәклеген билдәләне.\n– Йыйын һәм ултырыштарға килеп, дәүләт учреждениеһы белгестәре урында халыҡҡа консультация бирһә, ике яҡҡа ла отошло булыр ине, – тине Фирҙәүес Ғилметдин ҡыҙы.\nОйошма етәксеһе артабан Совет ултырышында ҡатнашыусыларҙы Сибайҙа үтәсәк төбәк-ара форумдың программаһы менән таныштырҙы һәм кәңәшмәлә ҡараласаҡ мәсьәләләргә туҡталды. Был сара сиктәрендә Урал аръяғы үҙәгендә Бөтә Рәсәй башҡорт йәштәре ҡоролтайы съезын һәм ҡоролтай рәйестәре кәңәшмәһен үткәреү ҡаралған. Оло форумда Башҡортостандың бөтөн райондарынан, яҡын-тирә төбәктәрҙән делегаттар – йәмғеһе 500-ҙән ашыу кеше – ҡатнашыуы көтөлә. Уның маҡсаты – төбәк-ара бәйләнештәрҙе нығытыу, башҡорт халҡының мәҙәниәтен, ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлау буйынса тәжрибә уртаҡлашыу, йәштәргә илһөйәрлек тәрбиәһе биреү.\n– Беҙгә ҡоролтай эшен әүҙемләштереү өсөн яңыса эш башларға кәрәк, – тип дауам итте Әмир Миңлеәхмәт улы. – Бының өсөн бөтөн булған ҡоролтайҙарҙы зоналарға бүлеп, төбәк-ара ҡоролтай итеп берләштерергә булдыҡ. Мәҫәлән, беренсе зонаға Урал аръяғы райондарын индереп, Сибайҙы уның үҙәге итеп алабыҙ. Икенсеһе – Бәләбәй, артабан яҡындағы райондарҙы үҙ эсенә алған Стәрлетамаҡ, Нефтекама, Өфө һәм Малаяҙ зоналары килә. Сибайҙа көтөлгән тағы бер мөһим ваҡиға – Бөтә Рәсәй башҡорт йәштәре ҡоролтайының съезын үткәреү, – тип, ойошма рәйесе билдәләнгән эштәрҙе һанап үтте.\nБилдәле булыуынса, Бөтә Рәсәй башҡорт йәштәре ҡоролтайын ойоштороу тураһында 25-26 июндә Баймаҡ районы Граф күле буйында үткән Йәштәр форумында иғлан ителеп, унда ойошманың нигеҙен тәшкили итәсәк йәштәр менән факелдар уты аҫтында ант биреү сараһы ойошторолғайны. Сибайҙағы съезда ойошманың уставы, уның етәкселәре раҫланасаҡ, комиссиялар һәм президиум ойоштороласаҡ. Йәғни, Ҡоролтай рәйесе әйтеүенсә, юридик статусы булған, рәсми рәүештә теркәлгән ойошма булараҡ Бөтөн Рәсәй башҡорт йәштәре мәнфәғәттәрен күҙәткән рәсми ойошмаға әүереләсәк был ойошма.\nСовет ултырышында ҡатнашыусылар Ҡоролтай рәйесе Әмир Ишемғоловты тыңлағас, район (ҡала) ҡоролтайҙары тураһындағы положениены, төбәк-ара һәм район-ара ҡоролтай положениеһын, Бөтә Рәсәй башҡорт йәштәре ҡоролтайын булдырыу һәм уның тәүге съезын үткәреү тәҡдимен хуплап сыҡты.\nБөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма Советы ултырышы БАССР-ҙың 100 йыллығына әҙерлек мәсьәләһен ҡарау менән тамамланды. Әмир Ишемғолов билдәләүенсә, “100 йыллыҡҡа – 100 шәхес” проектын ғәмәлгә ашырырға, шулай уҡ Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов башлаған “100 йыллыҡҡа – 100 объект” проектына ла ҡушылырға кәрәк.\n– Өфөлә республиканың 100 йыллыҡ тарихын сағылдырған парк булдырыу урынлы булыр ине, – ти етәксе. – Мәҫәлән, бер паркта 112-се Башҡорт атлылар дивизияһына, ҡурайға һәйкәл, республика үҫешен күрһәткән башҡа төрлө һындар урынлаштырырға мөмкин. Парктың ҡапҡаһы ла уйланылып эшләнгән булырға тейеш.\nСовет ағзалары фекеренсә, был тәҡдимде киң йәмәғәтселек иғтибарына сығарырға, һынлы сәнғәт өлкәһендәге белгестәрҙең фекерен дә иҫәпкә алырға кәрәк.\n« В Башкирии сохраняют традиции и духовно-культурные ценности народа\nОн вдохновенно воспевал труд простых людей (К 105-летию со дня рождения писателя Гайнана Амири) »


ТОРНАЛЫ ХАЛҠЫНА – МАТУР БҮЛӘК | Министерство сельского хозяйства Республики Башкортостан\n» ТОРНАЛЫ ХАЛҠЫНА – МАТУР БҮЛӘК\nТОРНАЛЫ ХАЛҠЫНА – МАТУР БҮЛӘК\nАуыл халҡы өсөн Республика көнө икеләтә шатлыҡлы ваҡиғаға әүерелде. Сөнки торналылар байрам концертын матди-техник базаһы яңыртылған клубта ҡараны.\nСәхнәлә сағыу, өр-яңы костюмдар кейгән ансамблдәр, уларҙың сығышын тулыландырған, тағы ла ҡыҙыҡлыраҡ иткән яңы экранда күрһәтелгән видеояҙмалар, тирә-яҡты солғап алған тауыш һәм музыка. Сараға килгән халыҡ, тын да алмай, “Торнаҡай”, “Әй ынйылары”, “Карамельки”, “Селяночка” ансамблдәре, Лилия Динисламова, Виталий Кузнецов, Энже Дүшәнова, Диана Рәжәпова башҡарыуында йыр һәм бейеүҙәрҙе ҡараны, һәр сығыш алҡыштарға күмелде. Ысынлап та, музыкаль яҡтыртҡыс, проектор, экран, микрофон һ.б. мультимедия ҡорамалдары, музыка ҡоралдары, милли кейемдәр менән тәьмин ителгән Торналы клубында был көндө байрамса кәйеф урынлашты. Клубтың матди-техник базаһы, "Мәҙәниәт" милли проектына ярашлы, “Берҙәм Рәсәй” партияһының “Бәләкәй тыуған ил мәҙәниәте” проекты сиктәрендә яңыртылды. Бынан тыш, мәҙәниәт усағы отҡан грантҡа бильярд, теннис, мини-хоккей өҫтәлдәре, велотренажер һәм, иң мөһиме, “Газель-Некст” микроавтобусы һатып алынды.\nТорналыларҙың был шатлығын уртаҡлашырға байрам сараһына район Советы рәйесе Ринат Әбдрәшитов, Совет секретары Андрей Сергеев, мәҙәниәт бүлеге начальнигы Илнур Вәлиев һәм ауыл биләмәһе башлығы Владик Дүшәнов килгәйне. Улар ауыл халҡын ҡотлап, һатып алынған әйберҙәргә һаҡсыл булырға саҡырҙы.\nСер түгел, бөгөн клубҡа капиталь ремонт кәрәк. Бигерәк тә мәҙәниәт усағының емерелә башлаған стеналары, иҫке иҙәндәре күҙгә ташлана. Торналы мәҙәниәт йорто мөдире Винера Садиҡова һөйләүенсә, бынан бер нисә йыл элек “Берҙәм Рәсәй” партияһының “Реаль эштәр” программаһы буйынса мәҙәниәт йортоноң түбәһе эшләнгән. Район етәкселеге яҡын киләсәктә клубтың төҙөкләндереләсәген вәғәҙәләй.


Йәшәүгә көс-дәрт өҫтәнеләр\n10 Ғинуар 2019, 20:26\nЯрҙамға мохтаж яңғыҙаҡ оло кешеләр хаҡында хәстәрлек йәмғиәт тормошоноң айырылғыһыҙ өлөшө булып тора. Ул олоғайған кешеләргә йәшәүгә ышаныс өҫтәй. Күңел йылыңды йәлләмәй, кемделер йылытаһың, изгелек ҡылаһың икән, ул мотлаҡ үҙеңә кире әйләнеп ҡайтасаҡ.\nХәҙер инде тарихта ҡалған Ғаилә йылын йомғаҡлап, Юлдыбай ауылының түбәнге мәсете, уның янында ойошторолған “Мәрхәмәт” мөслимәләр ойошмаһы ағзалары күрше Баймаҡ районы Аҡморон ауылындағы “Мәрхәмәт” ҡарттар йортонда булып ҡайтты. Күптән көтөп алынған ҡунаҡтары кеүек бик йылы ҡаршылайҙар беҙҙең ағинәйҙәрҙе. Йылы, бөхтә бүлмәләрҙе ҡарап сығып, бында йәшәүселәрҙең көнитмеше менән танышып, хәл-әхүәлдәрен һорашып алғас, барыһы ла ял итеү бүлмәһенә йыйыла. Ололарҙы сәләмләп, мөслимәләр ойошмаһы етәксеһе Әнисә Алсынова килеүҙәренең маҡсаты тураһында һөйләй, Яңы йыл байрамдары менән ихлас ҡотлап, иң изге теләктәрен еткерә. Сараны дауам итеп, Шәфҡәт хәҙрәт ошонда йәшәүсе мосолман ҡәрҙәштәребеҙҙән доға өмөт итеүсе әруахтары рухына бағышлап, был ололар йорто эшмәкәрлегенең дауамлы булыуын теләп, Ҡөрьән сүрәләрен уҡыны. Унан һуң мөслимәләр тарафынан әҙерләнгән бик матур концерт номерҙары иғлан ителде. Ҡатын-ҡыҙҙар башҡарыуындағы “Аллаға шөкөр”, “Дуҫтарға” тип аталған йырҙарҙы, замана таҡмаҡтарын бик яратып ҡабул итте тамашасылар. Тәнзилә Абдуллиннаның нәфис һүҙе лә барыһының да күңеленә хуш килде, ә инде бейеүсебеҙ Гөлзифа Вәлееваның өҙә баҫыуына хатта аяҡһыҙ ултырған инәй-олатайҙарыбыҙ ҙа бына-бына түңәрәккә төшөр төҫлө ине. Фәриғә Әбсәләмова, Гөлзифа Вәлеева, Яңылбикә Ҡашҡарова һәм Айҙар Алсыновтар башҡарыуындағы матур йырҙарға һәм гармун моңдарына ҡушылмай ултырыусы табылмағандыр. Йәмилә Байназарованың мөнәжәтен дә хисләнеп тыңланы йыйылыусылар. Кем белә ниндәй уй-тойғолар күңелен биләгәндер ошо минуттарҙа уларҙың, берәүҙәре яңғыҙлығына бошонһа, икенселәре ҡайҙалыр моңһоҙ ғына ғүмер итеүсе балаларын иҫләп, ҡайғырғандыр. Нисек кенә булмаһын, ололарҙы был ауыр уйҙарынан арындырыу өсөн бар тырышлығын һалды изге күңелле ағинәйҙәр. Боронғо халыҡ уйындарын да үткәрҙе улар, бергәләшеп “Өс таған” бейеүен дә бейеп алдылар, Рәшиҙә Вәлеева һәм Тәнзилә Абдуллиналар әҙерләгән викторина һорауҙарына ла ихласлап яуап бирҙеләр. Күңелле кисә һуңында, йола буйынса, яңы йыл бүләктәре, күстәнәстәр таратылды. Сабыйҙарса шатланып, рәхмәттәрен ҡат-ҡат әйтеп алдылар был бүләктәрҙе ололар. Күптәренең күҙҙәренә йәштәр төйөлдө. Шатлыҡ йәштәре ине улар бөгөн...\nҠарттар йортона килгәндә инде, уның исеме есеменә тап килеп кенә тора төҫлө. Бүлмәләре яҡты, таҙа, йылы, иркен, заманса йыһазландырылған. Тренажер залы, бильярд уйнау бүлмәһе лә бар бында. Ашау-эсеү йәһәтенән дә зарланырлыҡ түгел. Көнөнә бер нисә тапҡыр ҡайнар аш. Их, бөтөн нәмәне тамаҡ туҡлығы менән генә үлсәп булһа икән! Аҡморон ҡарттар йортонда бөгөн 34 оло кеше йәшәй, 16-һы бөтөнләй атламай, ҡайһыларын коляска менән алып йөрөйҙәр. Ғөмүмән, яҡындары иғтибарынан мәхрүм ҡалған оло йәштәгеләргә өй мөхитен булдырыу өсөн бар тырышлығын һала бында эшләүсе хеҙмәткәрҙәр. Улар барыһы ла шул тиклем алсаҡ, ярҙамсыл, тәрбиәләнеүселәрен ярты һүҙҙән аңлап торалар икән. Шулай ҙа уйға батып, тәҙрә аша моңайып торғандарын йыш күрергә була бындағыларҙың. Бына ағинәйҙәребеҙ ҡайтырға йыйынғас та, күптәре күңелһеҙләнә төштө. Ишеккә тиклем оҙатып, тағы ла килегеҙ инде тип ҡул болғап ҡалды күптәре. Ауыр тойғолар менән хушлашты ағинәйҙәр был йорттан. Ә минең инде берәүҙең ҡарт атаһын соҡорға илтеп, кире боролғанда, улы атаһына, сананы алып ҡайтайыҡ, һине килтереп ташларға миңә лә кәрәк булыр, тигән фәһемле хикәйәте иҫкә төштө.\nХөрмәтле дуҫтар, яңы ғына башланып торған йылда бер-беребеҙгә, яҡындарыбыҙға ҡарата мәрхәмәтле булып өйрәнәйексе!\nФото “Бәйләнештә” селтәренән алынды.


Баш ҡалала бәләкәй кешенең ҙур проблемалары тикшерелде // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nБаш ҡалала бәләкәй кешенең ҙур проблемалары тикшерелде\n12:24, 24 мая 2012 Сәйәсәт\nӨфөлә, БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай йортонда йәштәрҙең көнүҙәк проблемаларына бағышланған түңәрәк өҫтәл үтте. Уның модераторы булып Башҡортостанда Бала хоҡуҡтары буйынса вәкил Милана Скоробогатова сығыш яһаны.\n— Башҡортостанда Бала хоҡуҡтары буйынса вәкил аппаратының үткән йылдағы эшмәкәрлегенә йомғаҡ яһап, мин бөтә Рәсәй өсөн хас булған, әммә быға ҡарамаҫтан, аңлайышһыҙ статистикаға тап булдым, — тип хәбәр итте Милана Скоробогатова. – 2011 йылда Бала хоҡуҡтары буйынса вәкилгә мөрәжәғәт итеүселәрҙең 97 проценты – ололар. Йәмғиәттә балалар менән тура диалогҡа сығыу кәрәклеге өлгөрөп етеүен аңланым. Балаларҙың юридик белемен арттырыу, уларҙа тормошҡа етди ҡараш формалаштырыу, балаларҙы йәшәү мәғәнәһен аныҡ күрә белергә, маҡсаттар билдәләргә, бурыстарын ғына түгел, хоҡуҡтарын да белергә өйрәтеү зарурлығы көнүҙәк мәсьәләләр булып тора.\nРеспубликаның Дәүләт Йыйылышы ҡарамағындағы Йәштәр йәмәғәт палатаһы рәйесе Николай Самойленко билдәләүенсә, йәштәрҙең үҙҙәрен йәлеп итмәйенсә бөгөн уларҙы борсоған мәсьәләләрҙе тикшереү мөмкин түгел. Шуға күрә бындай түңәрәк өҫтәл проблемаларҙы хәл итеү өсөн һөҙөмтәле майҙансыҡ була ала.\nБыл сара йәштәргә үҙҙәрен борсоған мәсьәләләр хаҡында асыҡ әйтергә мөмкинселек бирҙе. Өфөнөң мәғариф учреждениеларында уҡыусылар, шул иҫәптән мәктәпкәсә белем биреү учреждениеларында тәрбиәләнеүселәр проекттар ярҙамында үҙҙәренең тәҡдимдәре менән таныштырҙы. Үҙ проблемалары хаҡында әйтеп, уҡыусылар уларҙы хәл итеү юлдарын да тәҡдим итте. Атап әйткәндә, Эмиль Сыңғыҙов төбәктә балалар һәм үҫмерҙәр хәүефһеҙлеген тәьмин иткән үҙәктәр булдырыу кәрәклеге хаҡында әйтте. Унда психологик, консультацион ярҙам күрһәтә алырлыҡ белгестәр эшләргә тейеш, тип иҫәпләй ул.\nФекер алышыуҙа ҡатнашыусыларҙың береһе мәктәп программаһына «Психология» дәресен индерергә тәҡдим итте.\nБашҡортостанда Бала хоҡуҡтары буйынса вәкил Милана Скоробогатова һүҙҙәренсә, мөрәжәғәт формаһында төҙөләсәк резолюция фекер алышыу йомғағы булып торасаҡ. 1 июндә ул халыҡҡа уҡып ишеттереләсәк.\nТеги: түңәрәк өҫтәл,йәштәр сәйәсәте


«Фәрештәләр беҙҙе осраштырған...»\n20 Ноябрь 2018, 15:23\nНоябрь айында Сибай ҡалаһының Халыҡ мәҙәниәте һәм ял үҙәгендә бик үҙенсәлекле шағирә менән иҫтә ҡалырлыҡ йылы осрашыу булып үтте.«Атайсал» гәзите уҡыусыларының күбеһенә таныштыр был исем—Фирүзә Абдуллина. «Бәйләнештә» селтәрендә шиғыр һөйөүселәрҙең күңелен халыҡсан, уҡымлы шиғырҙары менән әсир итте ул. «Халыҡ шағиры» тип тә йөрөтәләр уны интернетта. Бала сағынан уҡ яҙған күңел ынйыларын бик оҙаҡ бер кемгә лә күрһәтмәгән. Йәш сағында, ғаиләле булғас, тормош һикәлтәләре уны йәһәннәмгә сөйгәндә лә ул шиғырҙарынан айырыла алмай. Ләкин уның был һәләтен берәү ҙә белмәй тиерлек.\nНоябрь айында Сибай ҡалаһының Халыҡ мәҙәниәте һәм ял үҙәгендә бик үҙенсәлекле шағирә менән иҫтә ҡалырлыҡ йылы осрашыу булып үтте.\n«Атайсал» гәзите уҡыусыларының күбеһенә таныштыр был исем—Фирүзә Абдуллина. «Бәйләнештә» селтәрендә шиғыр һөйөүселәрҙең күңелен халыҡсан, уҡымлы шиғырҙары менән әсир итте ул. «Халыҡ шағиры» тип тә йөрөтәләр уны интернетта. Бала сағынан уҡ яҙған күңел ынйыларын бик оҙаҡ бер кемгә лә күрһәтмәгән. Йәш сағында, ғаиләле булғас, тормош һикәлтәләре уны йәһәннәмгә сөйгәндә лә ул шиғырҙарынан айырыла алмай. Ләкин уның был һәләтен берәү ҙә белмәй тиерлек.\nФирүзәнең тормош юлы бик ҡатмарлы. Фәһемле лә, өлгө булырҙай ҙа яҙмыш ҡиссаһын уҡыусыларыбыҙға тәҡдим итергә булдыҡ.\nУлар Яңы йыл кисәһендә таныша. 1982 йылдың һуңғы көнө. Стәрлетамаҡ педагогия институтының филология факультеты студенттары йәшәгән ятаҡтың бер бүлмәһендә байрам ығы-зығыһы. Дүрт ҡыҙҙың ҡайһы берҙәре ауылдашын, ҡайһылары класташын саҡырған. Өҫтәл әҙерләйҙәр. Фирүзә генә бер кемде лә көтмәй. Артынан йөрөгән егеттәр бар ҙа ул, тик ҡыҙҙың күңеле тартмай. Оҙаҡламай ике егет килеп инә. Уларҙың береһе бүлмәләш ҡыҙының осрашып йөрөгән егете. Һаулыҡ һораша ла: «Бына, бергә йәшәгән егет, беҙҙең менән бергәләшеп Яңы йылды ҡаршыларға саҡырҙым. Мөмкинме?—ти. Һомғол, оҙон буйлы, сәстәре тулҡын-тулҡын, ҡарашынан тыйнаҡ йылылыҡ та бөркөлә. «Таныш булайыҡ—Фидаил»,—тип өндәшә. Бер аҙ һөйләшеп өҫтәл артында ултырғандан һуң Фирүзә беренсе ҡатҡа, шыршы янына төшә. Ҡунаҡ егет тә эйәрә. Башҡаларға ҡушылып, ҡулға-ҡул тотоношоп шыршы тирәләй әйләнәләр. Ҡунаҡ егет Фирүзәне ҡабат-ҡабат бейеүгә саҡыра. Төнгө сәғәт икенән һуң үҙәк майҙандағы шыршы янында күмәкләшеп тау шыуалар, гармун көйөнә бейейҙәр. Егет ҡыҙҙың эргәһенән китмәй. Ятаҡҡа ҡайтҡанда: «Мин һиңә тәү күреүҙән ғашиҡ булдым. Бер ҡасан да бындай тойғо кисергәнем юҡ ине»,—тип хистәрен асып һала.\nИртәгәһенә әхирәтенең: «Ҡунаҡ егет миңә оҡшағайны, һинең яныңдан китмәне лә ҡуйҙы»,—тигән һүҙенә: «Үпкәләмә, ул егеткә мин кейәүгә сығам!»—тип яуап бирә.\nОсрашыуҙар башлана. Ҡыҙ егеттең күркәм холҡон оҡшата. Тыныс, баҫалҡы, ышаныслы. Юҡ-бар өсөн күтәрелеп һуғылмай. Байрамда әҙ-мәҙ хәмер йотҡолаһа ла үҙен яҡшы тота. Ҡарар ҡабул итә һәм уны үтәй белә. Уҡыуын тамамларға йөрөгән ҡыҙ Федоровка районына эшкә китергә йыйына, әммә Фидаил уны ҡулынан ысҡындырырға теләмәй, оҙаҡҡа һуҙмаҫҡа булып, тәҡдим яһай. Фирүзә әсәһенең фатихаһын алырға ике тап-ҡыр Баймаҡ районына, тыуған ауылы Шүлкәгә ҡайта. Икеһендә лә әсәһе ризалыҡ бирмәй. «Үҙ районыбыҙға ғына кейәүгә биреп, ҡартайған көнөмдә һиңә барып ултырырмын тигәйнем, балам»—ти. Оҙаҡ уйлап тормай, йәштәр егеттең тыуған ауылы Иҫке Бәпескә ҡайтып ЗАГС-ҡа инә. Өсөнсө юлы ауылға ҡайтҡанда Фидаил уларҙы ҡаршы ала сыҡҡан әсә менән: «Һаумы, ҡәйнәм!—тип күрешә, ҡосаҡлап уҡ ала. Яратҡан кейәүе булып китә ул ете ҡыҙ һәм өс ул үҫтергән Герой-әсәнең.\nДиплом алғас, Фирүзә Стәрлетамаҡ районының Айыусы мәктәбенә эшкә китә. Дүртенсе курста уҡыған Фидаилы менән ял көндәрендә генә осрашалар. Улдары Урал тыуа. Матур ғына донъя көтөп ятҡан йәш ғаиләгә көтмәгәндә бәлә килә. Ике генә айлыҡ улдары йәш әсәнең ҡулында йән бирә. Сабыйҙы атаһының ауылында ерләйҙәр. Фирүзә лә Иҫке Бәпескә ҡайта, мәктәпкә эшкә урынлаша, ҡайны-ҡәйнәһе менән йәшәй башлай. Ҡайғыһын баҫырға тырышып, рус теле һәм әҙәбиәтенән дәрес бирә, интернатта тәрбиәсе лә булып эшләй, башланғыс кластарҙа ла уҡыта.\n1985 йыл. Фидаил диплом алғас, икәүләп Мәғариф министрлығына баралар. Ейәнсура районында фатир ҙа, икеһенә лә эш тә барлығын белгәс, шунда барырға риза булалар.\nМатур тәбиғәт ҡосағында урынлашҡан Юлдаш ауылының кешеләре лә гүзәл, күркәм холоҡло, дуҫ-татыу булып сыға. Мәктәп директоры Вил Шәрип улы Ҡыуатов уларҙы үҙҙәренә алып ҡайта. Ике көн эсендә йәш ғаилә өсөн ике бүлмәле фатирҙың эсе-тышы аҡлана. Мәктәптән ултырғыстар, тимер карауат, өҫтәл килтерелә. Карауат өҫтөнә сағыу япма йәйеп, тәҙрәләргә ҡорғандар элгәс, ҡурсаҡ өйөнә оҡшап ҡалған йорттарына йәштәр һөйөнөп бөтә алмай, дәртләнеп, ең һыҙғанып эшкә тотона. Фидаил математиканы ла һыу кеүек эсә, йортонда төрлө әйберҙәр эшләүгә лә маһир булып сыға. Үҙ ҡулдары менән кейем шкафы, китап кәштәһе, тумбочка яһап ҡуя. Мейес тә сығара, кәртә-ҡураны ла яңырта. Йәштәрҙе шатландырып, Фирүзәнең әсәһе һыйыр, һарыҡтар бирә. Тиҙҙән тимер ат—мотоцикл һатып алалар. Еләккә, туғандарға йөрөргә уңайлы булып ҡала.\nЙәштәр икенсегә бала көтә. Ваҡыты етеп, бала табырға барғас, ҡатмарлыҡтар килеп сыға. Фирүзәгә операция яһайҙар. Улдары дүрт сәғәт кенә йәшәп, табиптарҙың ҡулында үлә. Күп ҡан юғалтҡан әсәнең дә ғүмере ҡыл өҫтөндә ҡала. Тағы ла шул Юлдаш халҡы ярҙамға килә: тейәлешеп килеп ҡан бирәләр. Һигеҙ тәүлек үткәс кенә күҙҙәрен аса Фирүзә. Дауахананан һуң һулыған гөлгә оҡшап ҡалған ҡатынына ҡарап Фидаил: «Нисек ярҙам итәйем?»—тип һорай. Элек эшенән, шиғыр яҙыуҙан, һөйөклөһө янында булыуҙан йәм тапҡан Фирүзәне хәҙер бер нәмә лә ҡыҙыҡһындырмай. «Ярҙам итмә. Мине әсәйемә ҡайтар. Ҡайтып киләйем».\nУн көн әсәһе янында була ул. Сабыр, аҡыллы әсә ҡыҙының йөрәгендәге яраларын ҡулдары менән һыпырып алыр ине лә, хәленән килмәй шул. Шулай ҙа ҡыҙы ҡайғыларын күҙ йәштәре менән йыуып, бер аҙ бушанғас: «Кейәү янына ҡайт, уртаҡ ҡайғыны бергә күтәрегеҙ. Әллә уға еңел тиһеңме?»—тип кәңәш бирергә көс таба.\nҠояшлы, матур көндәрҙең береһендә ул Юлдаш ауылына әйләнеп ҡайта. Һауала яҙ еҫе аңҡый. Фирүзә тағы таныш эшенә тотона. Дәрес дауам итә. Тормош та. Мәктәп директоры Вил Шәрип улы уға уҡыусылар менән бергәләп Ульяновск һәм Волгоград ҡалаларына сәйәхәткә барырға тәҡдим итә. Яйлап яралар ямала.\n1986 йылда Фирүзә Дәүләт-ша ҡыҙын мәктәпкә директор итеп тәғәйенләйҙәр. Фидаил да башкөллө эшкә сума. Авиамоделизм, фото буйынса түңәрәктәр алып бара. Киләһе йылға Фирүзәгә Яңыбай ауылы мәктәбенә директор булып барырға тәҡдим итәләр, ләкин ул ризалашмай. Теләге юҡлыҡҡа түгел, бының үҙ сәбәбе була. 1988 йылдың июнендә уларҙың ҡыҙҙары донъяға килә. Уға Юлдаш ауылында тәүге көндәрҙән үк ҡурсалап, үҙ ҡанаты аҫтына алған Гөлшат апай Ҡыуатованың исемен бирәләр. Әсәһе Йәмилә апай ҙа ҡышҡылыҡҡа Юлдашҡа килә. Өй нур, бәхет, шатлыҡҡа тула.\nГөлшатҡа ике йәш тулғас, 1990 йылда, Ҡырмыҫҡалыға ҡунаҡҡа ғына ҡайтҡан Фидаил министрлыҡтан күсеү тураһында йүнәлтмә тотоп ҡайтып төшә. Фирүзә быға, әлбиттә, бик үпкәләй, шулай ҙа, ҡыҙына ҡарап, балам атайлы булһын тип, үҙен тынысландырырға тырыша. Күпме ауырлыҡтар бергә үтелгән, шатлыҡтары ла булған, уларҙың бит барыһы ла уртаҡ. Әгәр ире шулай хәл иткән икән, тимәк, ул, ҡатыным ҡаршы булыр тип башына ла килтермәгәндер. Шуларҙы иҫкә алып, күсеп ҡайтып йәшәй башлайҙар. Йәштәргә ер бирәләр. Бер йәй эсендә өй һалып сығалар.\nИкенсе ҡыҙҙары Гөлнар тыуғас, Фирүзә лә, сабый ҙа ныҡ ауырый. Кер йыуыу, ашарға бешереү, мал-ҡура ҡарау—барыһы ла ғаилә башлығы иңенә төшә. Мәктәп эше лә еңелдән түгел, күп көс, ваҡыт талап итә. Иренең бер тапҡыр ҙа ризаһыҙлыҡ күрһәткәнен ишетмәй Фирүзә. «Ул минең өсөн әсәй ҙә, атай ҙа, дуҫ та, хеҙмәттәш тә, ир ҙә. Мин уға үҙемдән дә нығыраҡ ышанам»—ти Фирүзә.\n«Бәхет беҙҙең үҙебеҙҙең ҡулда. Һәр кем үҙенең тормошон үҙ ҡулдары менән төҙөй. Иҫән-һаубыҙ икән, донъялар имен икән, тимәк, беҙ бәхетле! Ошоноң ҡәҙерен белеп, бер- беребеҙҙе ҡәҙерләп йәшәргә онотмайыҡ»,—ти Фирүзә менән Фидаил.\nӘйтмә лә ҡуй!\nӘйтер һүҙең бармы? Күреп торам:\nҮпкәләргә барҙыр иҫәбең—\nҺуңлап ҡайттым бөгөн, сәғәттәрҙең\nЮғалтҡанмын, ахыры, иҫәбен.\nБер әйткәндә әйтеп ҡалайым, тип\nБөтә гонаһымды теҙерһең...\n...Әйтер һүҙең миңә ауыр булһа,\nӘйтмәйсә лә, бәлки, түҙерһең?\nӘйтмә лә ҡуй! Үҙем аңлап торам:\nFәйеплемен, һине көттөрҙөм,\nКүңелеңде битарафлыҡ менән\nӘйтер һүҙҙәр улар күп инде ул!\nМинең дә бар ундай һүҙҙәрем,\nКүңелеңде уйлап, бик йыш ҡына\nӘйтмәйенсә йотам үҙҙәрен...\nКисер мине, эстән генә кисер,\nҠайтарырмын һиңә йөҙләтә!\n...Шулай хаталанып алабыҙ ҙа,\nҮкенестәр аҙаҡ йөҙәтә.\nӘйтмә лә ҡуй, һүҙең ауыр булһа,\nКисер ҙә ҡуй! Мин дә кисерәм!\nМин бит һиңә шулай ғүмер буйы\nБәхет һурпалары эсерәм...\nКүҙҙәреңә ҡарайым да...\nКүҙҙәреңә ҡарайым да\nМин ҡатын-ҡыҙ. Миңә—мөмкин,\nМин илай алам.\nЙөрәгеңде телгән һағыш\nИр-атҡа иламаҫҡа, тип\nКем мөһөр һуҡҡан?\nОшо тиклем сабырлыҡты\nКәрәклерәкһең һин миңә\nҺиңә әгәр терәлмәһәм,\nМин һыныр инем,\nҺин ҡулдарымдан тотмаһаң,\nБерүк ғәмде уртаҡлайбыҙ,\nҺиндә лә шул минекеләй\nТүҙәһең, сабыр итәһең,\nМин илай алам!\nРәнйемә һин, зинһар, үпкәләмә,\nОнотһалар әгәр дуҫтарың,\nУларҙың да мәшәҡәте күптер,\nДонъялары бар бит уларҙың.\nБелмәйһең бит ниҙәр булғандыр,\nЯҙмай-шылтыратмай икән, бәлки,\nУлар һинән көтә торғандыр.\nИғтибары етмәй балаларҙың—\nАҡлай торған сәбәп уйлап тап:\nБалаң да бит сабып донъя көтә,\nӨҙгөләнмә ауыр уй уйлап.\nРәнйеш-үпкә, алама ҡорт булып,\nИләмәһен йөрәк, мейеңде,\nАғыу булып, һине ашамаһын,\nБысратмаһын яҡты көнөңдө…\nҠылған изгелегең ерҙә ҡалмаҫ—\nFәмәл китабына яҙылыр,\nОнотһалар, тимәк, бәхетлеләр,\nБорсолорға сәбәп юҡ булыр.\nЗаманында һин бик кәрәк инең,\nНишләр инек һинең ярҙамһыҙ?\nFорур үткән ярһыу ғүмереңде\nАҙағына еткер аһ-зарһыҙ!\nҠартлыҡ бит ул һорап, һайлап килмәй,\nБөтәбеҙҙе көтә торғандыр.\nҠартлыҡ - шатлыҡ түгел икәнлеген,\nҠартаймайса, аңлау ҡыйындыр…\n«Шоңҡар» журналында баҫылған мәҡәләгә һәм шағирә менән осрашыуҙағы сығыштарға таянып\nҺүрәттә: Фирүзә Абдуллина Сибайҙа осрашыу мәлендә.


“Көтөлмәгән ҡунаҡ”ҡа – юғары баһа » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт » “Көтөлмәгән ҡунаҡ”ҡа – юғары баһа\n“Көтөлмәгән ҡунаҡ”ҡа – юғары баһа 01.06.2018 // Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт\nСалауат театры күптән түгел төрөк халҡы алдында башҡортса спектакль ҡуйып, тамашасы һөйөүен яуланы. Ниндәй тәьҫораттар менән ҡайтыуы артистарҙың йөҙҙәренән үк күренә ине.\n– Иҫегеҙҙә булһа, былтыр декабрҙә төрөк драматургы Тунджер Джюдженоглуның “Көтөлмәгән ҡунаҡ” спектаклен ҡуйғайныҡ. Премьераны автор үҙе ҡараны, бик ҡәнәғәт ҡалды.\nШунда ул беҙҙең фестивалдә ҡатнашыуыбыҙҙы теләгәйне. Һәм, бына, Трабзон ҡалаһында уҙасаҡ 19-сы Халыҡ-ара Ҡара диңгеҙ театрҙар фестиваленә саҡырыу алыу менән юлға сыҡтыҡ. Бөтәһе туғыҙ кеше барҙыҡ, улар иҫәбендә театр директоры Илдар Маннапов һәм спектакль режиссеры Олег Ханов та бар ине, – тип һөйләй театрҙың ижади коллективына идара итеүсе Рөстәм Фазылов.\nФестивалдә ете ил – Рәсәй, Бөйөк Британия, Румыния, Бразилия, Грузия, Англия, Төркиә ҡатнаша. Салауат театры Башҡортостан ғына түгел, ә Рәсәй исеменән дә сығыш яһай. Беҙҙекеләр ике көн “Көтөлмәгән ҡунаҡ” спектаклен ҡуя. Был әҫәр төрөк халҡына яҡшы таныш. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Салауат коллективын төрөктәр бик йылы ҡабул итә, билеттар аҙна дауамында һатылып бөтә. Залдан бер туҡтауһыҙ “Афарин!” тип ҡысҡырыуҙар, көслө алҡыштар актерҙарға тағы ла ҡыйыулыҡ, дәрт өҫтәй. Салауат артистарының уйнауы тамашасыларҙы ғына түгел, хатта уларҙың актерҙарын да аптырашта ҡалдыра. Театр етәксеһе уларҙы йыйып, “Башҡорт дуҫтарығыҙҙан нисек уйнарға өйрәнегеҙ. Улар бөтә күңелен һалып башҡара”, – тип бер аҙ шелтәләп тә ҡуя. Ә салауаттар үҙҙәре Төркиәнең фестивалде юғары кимәлдә уҙғарыуын билдәләй.\nБындай сараларҙа ҡатнашыу артистарҙың, шулай уҡ театрҙың ижади үҫеше өсөн бик мөһим, тип иҫәпләй актерҙар.\n– Беҙ үҙебеҙҙе лә күрһәттек, башҡаларҙы ла ҡараныҡ. Төркиә тамашасыһы юғары мәҙәниәтле, театрға мөкиббән киткән кешеләр, ҡунаҡсылдар. Тәжрибә уртаҡлашыу, башҡа илдәрҙең һәм халыҡтарҙың театр сәнғәте менән танышыу, кесе ҡалалар театрҙарын пропагандалау милли мәҙәниәтте үҫтереүгә булышлыҡ итә, – тигән фекерҙә Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Фәтих Ҡолһарин.\nФестиваль Төркиәлә ниндәйҙер ярыш тип иҫәпләнмәй, шуға күрә еңеүселәр һәм еңелеүселәр юҡ. Ҡатнашыусыларҙың барыһы ла махсус приздар һәм дипломдар менән бүләкләнгән.\nУҙған йома 85-се театр миҙгеле ябылыу тантанаһы уҙҙы. Салауаттар тамашасы иғтибарына “Люстра” лирик комедияһын тәҡдим итте. Һуңынан “Йыл актеры-2017” билдәләнде. Уны беренсе тапҡыр тамашасы үҙе һайланы. Миҙгел буйы улар яратҡан актеры өсөн тауыш бирҙе. Быйыл юбилейлы 25-се тапҡыр тапшырылған театр премияһы йәш актер Рафаэль Ғәйнуллинға бирелде. Театр коллективы яратҡан тамашасыһы менән һаубуллашманы, киләһе осрашҡанға тиклем, тип хушлашты.


18:36, 20 октябрь 2016 версияһы\n114 байт өҫтәлгән , 4 года назад\n18:28, 20 октябрь 2016 версияһы (төҙәтеү)\n18:36, 20 октябрь 2016 версияһы (төҙәтеү) (кире алырға)\n[[XIII быуатҡабыуат]]ҡа тиклем һеңрәндәр боронғо [[башҡорт]] ҡәбиләләре менән аралашып, Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында йәшәгән. XIII—XIV быуаттарҙа ҡатай һәм һалйоттар йоғонтоһонда Себер һәм Көнсығыш Себер тарафтарына юлланалар.\nXVI—XVII быуаттарҙа улар себер татарҙары власы һәм сәйәси йоғонтоһо аҫтында ҡала. XVII быуат башында табын башҡорттары менән бергә Тубылдан көнбайышҡа табан далаларҙа Күсемдәрҙең төп терәге булалар. Себер ханлығы ҡолатылғандан һуң ҡәбиләнең ҙур өлөшө себер татарҙары менән көнсығышҡа, Алтайғаса күсенә, ҡалған өлөшө башҡорт этносы составына ҡушыла. XIX быуатта һалйоттар ерендә йәшәйҙәр, ергә аҫабалыҡ хоҡуғы алырға тырышып, үҙҙәрен һалйоттар тип атай башлайҙар.▼\n▲XVI—XVII быуаттарҙа улар себер татарҙары власы һәм сәйәси йоғонтоһо аҫтында ҡала. XVII быуат башында табын башҡорттары менән бергә Тубылдан көнбайышҡа табан далаларҙа Күсемдәрҙең төп терәге булалар. Себер ханлығы ҡолатылғандан һуң ҡәбиләнең ҙур өлөшө себер татарҙары менән көнсығышҡа, Алтайғаса күсенә, ҡалған өлөшө башҡорт этносы составына ҡушыла. XIX быуатта һалйоттар ерендә йәшәйҙәр, ергә [[аҫабалыҡ]] хоҡуғы алырға тырышып, үҙҙәрен һалйоттар[[һалйот]]тар тип атай башлайҙар.\nХәҙер һеңрәндәр территорияһында [[Силәбе өлкәһенеңөлкәһе]]нең [[Арғаяш]] һәм [[Ҡоншаҡ районы|Ҡоншаҡ]] райондары урынлашҡан.\nКузеев Р. Ғ. Башҡорт халҡының килеп сығышы. М., Наука, 1974.\n== Иҫкәрмә ==\nhttps://ba.wikipedia.org/wiki/Махсус:Сравнение_версий/628248 ҡабул ителгән