Әйтелмәгән мөхәббәт » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Әҙәбиәт » Әйтелмәгән мөхәббәт\nҠасандыр, кемгәлер ниндәйҙер иң мөһим һүҙҙәрен әйтергә теләп тә, төрлө сәбәп менән әйтә алмаған Мәфрүзәләргә бағышлайым.\nМәфрүзәнең уйҙары тик берҙән-бер ҡыҙы Айгөлдә булды. Әле университеттың өсөнсө курсын тамамлау алдында торған ҡыҙы кисә генә телефон аша үҙенең яңы хәбәре менән уйламағанда уны аптыратып ҡуйғайны. Аптыратып тигәс тә, әллә ни шаҡ ҡатырлыҡ хәбәр түгел тип тә һанарға булыр ине. Егерме йәше тулған, үҫеп еткән ҡыҙҙың егет менән танышыуы тәбиғи хәл... Әммә, әсә кеше өсөн бындай хәбәр бик тулҡынландырғыс шул. Ошоғаса Айгөлөнөң егет-елән менән осрашып, дуҫлашып йөрөгәне ишетелмәгәнгәме, Мәфрүзә, ниңәлер, ҡыҙын һаман да сабый һымаҡ итеп күрә ине. Их, тик танышыу хәбәре генә булһа икән... Ул ғына түгел шул. Йәйге сессия тамамланғас та өйләнешергә һүҙ ҡуйышып өлгөргәндәр ҙә баһа! Ялға ауылға икәүләп ҡайтабыҙ, тип тә әйтеп һалды бит ҡыҙы! Үәт, йәштәр! Үәт, замана балалары!.. Йәнәһе, берәүҙәр әсәһенең ризалығын һорар өсөн ҡайта... Эй, бала, бала... Ярай әле, әҙәп өсөн әсәһен иҫенә төшөргән. Әй, әттәгенәһе, иртәгә шәмбе бит! Моғайын, иртүк ҡайтып та төшөрҙәр әле. Хәҙер йәштәр поезд-фәләнде көтөп тә тормай, такси менән генә йөрөй. Өс-дүрт йөҙ саҡрым араңды «һә» тигәнсе үтеп, килеп тә етерҙәр. Бешеренә-төшөрөнәһе бар бит әле. Ҡомалаҡ ҡайнатып, ҡамыр ҡуйырға ла кәрәк, әлегә ул-был иткәнсе, ҡалҡа торор. Ҡалала магазин икмәгенән ялҡып та киткәндәрҙер...\nӘле ҡырҡ бишен ҡыуып барған әсә берҙән-бер ҡыҙының яҙмышына, әлбиттә, битараф түгел ине. Гөлдәй наҙлап үҫтергән Айгөлө шулай уҡ артабанғы тормошон үҙ аллы хәл итерлек булып үҫеп, өлгөрөп тә еттеме икән?.. Бығаса әсәһе менән кәңәшләшмәйенсә һис бер етди ҡарар ҡабул итмәй ине бит әле. Хатта мәктәпте тамамлап, университеттың ҡайһы факультетына барыуын да әсәһе менән килешкәйне. Ә бына тормоштағы иң мөһим тип әйтерлек мәсьәләне үҙ аллы хәл иткән...\nНи генә булһа ла, буласаҡ кейәү бала кем һәм ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, әсә кеше, әлбиттә, ҡыҙына ризалығын бирәсәк.\nМәфрүзә төнө буйы тиерлек бешеренеп-төшөрөнөп, таңға ҡарай ғына йоҡларға ятты. Әммә һаман да шул ҡыҙы тураһындағы уйҙар тиҙ генә йоҡлап китергә форсат бирмәне. Ыш-быш килеп, уңға-һулға әйләнгеләне. Үҙе тураһында ул күптән инде тиерлек уйлағаны ла юҡ. Тик бына төштәренә генә инә үҙ ҡайғыһы, фәҡәт үҙе генә белгән һәм бығаса һис кемгә сиселмәгән йөрәк сере булып һаҡланған йәшлек иҫтәлеге. Был юлы ла әкренләп йоҡо баҫа башлау менән уны йыш ҡына төшөнә инеп яфалаған һоро күҙҙәр ҡаршы алды... Эйе, шул уҡ һоро күҙҙәр... Нисәмә йыл инде онота алмай уларҙы Мәфрүзә... Бынан егерме биш йылдан ашыу элек уны ғашиҡ иткән һоро күҙле егет, был юлы ла төшөнә килеп, сираттағы мәртәбә Мәфрүзәнең күҙҙәренә һөйкөмлө итеп ҡараны, күңелде иретерлек сихри тауышы менән уны ҡайҙалыр алыҫҡа – бәхет тауына бергәләп артылырға саҡырҙы. Әммә уның менән бергә китергә генә уҡталған Мәфрүзәнең күҙ алдынан был сибәр егеттең һыны томан һымаҡ таралып юҡ булды... һәр саҡ ана шулай... Исемен дә һорап өлгөрә алмай уның. Бихисап тапҡыр күренгән был төшкә өйрәнеп тә бөткән инде ул.\nТаң менән Айгөл таксиға ултырыуҙары тураһында шылтыратты ла, төш мәле етер-етмәҫтән, геүләтеп килеп тә төштөләр. Урам тышына еңелсә гөрләп килеп туҡтаған машинанан сыҡҡан һомғол буйлы егетте бер аҙ тәҙрә аша күҙәтеп торҙо Мәфрүзә. Ана ул, ап-аҡ салбар һәм күлдәктә, барыһынан да алдараҡ «десятка»ның артҡы ишегенән сыҡты ла, машинаның икенсе яғына барып, ишеген асты. Уның кеүек үк аҡтан ғына кейенгән, айҙай йылмайған, тағы ла ирәбеләнеп, матурланып киткәндәй тойолған Айгөлөнә ҡулын һуҙҙы. Их, буй-һындары, һәр хәрәкәттәре, пар аҡҡоштармы ни! Аҡ төҫтәге кейем ҡалай килешеп кенә тора бит әле үҙҙәренә! Йәштән үк ошо төҫ күңеленә ята Мәфрүзәнең. Күҙгә күренмәҫ бәхет тә ни өсөндөр аҡ төҫтә һымаҡ булып тойола уға...\n– Әсәкәйем, һаумы! – Айгөл урам тышына йылмайып сығып килгән әсәһен барып ҡосаҡланы. – һағындым мин һине, әсәкәйем!\n– һау ғына килеп еттегеҙме, балаҡайҙар? – тине әсә кеше лә күҙ йәштәрен тыя алмай, ҡыҙының сәстәренән һыйпаҡланы.\n– Таныш бул, әсәй, был – Хәниф. Минең менән бер курста уҡый, – тине ҡыҙы әсәһенең ҡосағынан ысҡынып, ике ҡулына ике сумка тотҡан килеш уларҙың күрешкәндәрен тамаша ҡылып, бер аҙ йылмайып торған ҡара сәсле егеткә күрһәтте. Мәфрүзә Хәниф менән килеп ике ҡуллап күреште лә йәштәрҙе өйгә әйҙәне.\n– Әйҙәгеҙ, балалар, өйгә инегеҙ, юлда арып, асығып та киткәнһегеҙҙер. Әле генә ит тә бешеп сыҡты. һеҙ ҡул-мул йыуып, ул-был иткәнсе, һалмаһы ла әҙер булыр...\nТәү тапҡыр ингән өйҙә, ғәҙәттә, йорт-йыһаздарҙы, стеналарҙы байҡай һалаһың. Өйгә инеү менән Хәнифтең дә ҡарашы стенала элеүле торған рамдағы фотоһүрәткә төштө.\n– Был фотоға нисәнсе курста төштөң, Айгөл? – тип һораны ул, аҡ-ҡаралы һүрәттән йылмайып ултырған сибәр ҡыҙҙан күҙен ала алмай. – Черно-белыйға төшөргән фотокәрҙе ҡайҙан таптың? – Уйынлы-ысынлы һорап ҡуйҙы тағы ла.\n– Беренсе курста, – тигән булды Айгөл, йылмайып. – Нишләй, әллә оҡшатмайһыңмы?\n– Юҡ, киреһенсә, бик тә матур. Тик һинең альбомыңда бындай фотоңды элек күргәнем юҡ ине. Прическаң да икенсерәк...\n– Әлбиттә, йүләркәйем, – Айгөл, әсәһенең аш бүлмәһендә йөрөүенән файҙаланып, егеттең муйынынан ҡосаҡлап алды. – Әлбиттә, икенсе. Сөнки, был бит – минең әсәйем. БДУ-ның беренсе курсында уҡыған сағында төшкән.\n– Шулай ҙа әсәһенә оҡшар икән кеше, – тип ғәжәпләнеп, Хәниф фотоға йәнә күҙ һалды. һауала кәйелеп осҡан ҡарлуғас ҡанатын хәтерләткән ҡыйғас ҡаштары, бер ҡарауҙа әллә кемеңде ғашиҡ итерҙәй тылсымлы сөм ҡара күҙҙәре, хатта унһыҙ ҙа матур йөҙөн тағы ла матурыраҡ иткән, бер аҙ һараныраҡ еңелсә йылмайыуына ҡәҙәр – Айгөлдөкө... Егет тағы муйынына һырылған һөйгәненең үҙенә текәлгән күҙҙәренә баҡты. Эйе, Айгөлдө һайлап алып бер ҙә хаталанмаған икән. Беренсе курсҡа килгән көндө үк был ҡыҙға тәү күреүҙә һушһыҙ ғашиҡ булды ла ҡуйҙы шул. Ә бер аҙ ваҡыт үтеп, эс серен уға сискәндән һуң ҡыҙҙың да үҙенә битараф түгел икәнен белгәс, шатлығының иге-сиге булманы. Эйе, уның Айгөлө – хәс тә әсәһенең йәш сағы. Фотоһүрәттәге ҡыҙ ҙа йәш сағында кемдәрҙелер ғишыҡ утына һалғандыр ҙа, кемдәрҙеңдер һушын алғандыр... Тик бына Айгөлдөң атаһы ни өсөндөр әсәһенән айырым йәшәй. Уның сәбәбен, әлбиттә, Хәниф һорашып торманы һәм бер ҡасан да төпсөнәсәк түгел. Иллә-мәгәр, уның атаһының урынында булһа, Хәниф бар мөмкинлеген һалып, әсәһе менән бергә ҡалырға тырышыр ине, моғайын... Хәйер, был ҡатмарлы донъяла әҙәм балаһы ҡапыл да аңлай алмаған нәмәләр бик күптер әле шул...\nАш ашап, һөйләшә-һөйләшә сәй эстеләр. һүҙ араһында Мәфрүзә Хәнифтең ата-әсәһе тураһында ла һораштырғыланы. Хәниф тә, Айгөл кеүек, яңғыҙ әсә ҡарамағында атайһыҙ үҫкән бала икән.\n– Мин атайым менән телефон аша, йәки, уңайы тура килгән һайын осрашып, тығыҙ бәйләнеш тотам, – тине Хәниф. – Әсәйем менән айырылышҡандан алып ул бер ҡасан да өйләнмәне. Хатта үҙем уны кәләш алырға өгөтләп тә ҡарағаным бар. Бер ҙә ыңғайларға уйы юҡ. Беҙҙең туйға килергә ҡуш ҡуллап риза булды.\n– Үҙеңдең ғәзиз атаң менән элемтә өҙмәүең бик хуп, кем, Хәниф улым, – тип ҡуйҙы Мәфрүзә, сынаяҡҡа сәй яһай-яһай. – Ә бына Айгөлдөң атаһынан нисәмә йыл инде хат та, хәбәр ҙә юҡ. Ҡайҙа йәшәгәнен дә белмәйбеҙ. Ҡайҙалыр Себер яғында булһа кәрәк.\nШулай бер аҙ хәл-әхүәлдәрҙе һөйләшкәндән һуң, Мәфрүзә, әсә кеше булараҡ, йәштәргә үҙен иң борсоған һорауҙарының береһен бирергә булды.\n– Айгөл ҡыҙымдың әйтеүе буйынса, бергә тормош ҡорорға һөйләшкәнһегеҙ икән, балалар, хәйерлегә булһын. Бындай ҡарарға килерҙән алда һәр яҡтан төплө итеп уйлаштығыҙмы? – Мәфрүзә алмаш-тилмәш ҡыҙының, Хәнифтең күҙҙәренә ҡараны. – Әллә теге ҡайһы бер хәҙерге йәштәрҙә осрай торған берәй ашығыс этәргес сәбәп булмағайы, тим...\n– Әсәй, беҙҙең өсөн бер ҙә шикләнмәһәң дә була, – тине бит остары еңелсә алһыуланған Айгөл. Уның кәйефе күтәренке ине. – Хәнифтең елкәһенән тотоп елтерәтеп, ЗАГС-ҡа һөйрәкләмәйһеңме һин кәбе, ҡыҙыҡай, тимәксеһеңме әллә, әсәй?\n– Улай уҡ түгел, балалар, – Мәфрүзә егеттең йөҙөндә бер аҙ уңайһыҙланыу билдәләре сыҡҡанын һиҙемләне. – Ғаилә ҡороу, балалар – үтә етди эш. Минеңсә, бында иң беренсе нәүбәттә үҙ-ара керһеҙ мөхәббәт булырға тейеш. Әгәр бер-берегеҙҙе янып һөйөп, берегеҙ икенсеһеҙ йәшәй алмаҫлыҡ тойғолар кисергән хәлдә генә, минеңсә, ҡауышыу хаҡында һүҙ ҡуҙғатырға булалыр.\nБит алмалары ҡыҙарған Айгөл менән Хәниф бер-береһенә ҡарашып алды. Бер аҙҙан Хәниф тамаҡ ҡырып алды ла:\n– Мәфрүзә апай, – тип тулҡынлана-тулҡынлана һүҙ башланы. – Беҙ Айгөл менән беренсе курстан алып бер-беребеҙҙе өҙөлөп яратабыҙ. Шуның өсөн дә беҙҙең үҙ-ара һөйөү хаҡында һис тә икеләнеү булырға тейеш түгел. Ә өйләнешергә, ир-егет булараҡ, әлбиттә, Айгөлгә мин үҙем тәҡдим иттем...\nЕгеттең һөйләшеүенән ғәҙәттәге шаблонлы дежур һүҙҙәр түгел, ә ысын, йөрәк түренән сыҡҡан эскерһеҙ хистәрен тойомланы байтаҡ ҡына тормош тәжрибәһе булған ҡатын. Эске ҡәнәғәтләнеү кисереп тыңланы ул буласаҡ кейәүен. Ҡыҙының да егеткә баҡҡан мөхәббәтле ҡарашын иғтибарынан ситтә ҡалдырманы. Йәндәй күреп яратҡан Айгөлөнөң тормош юлында ысын мөхәббәтен осратҡанына ни өсөндөр бик тиҙ ышана барҙы. Эйе, эйе, гүйә ябай, бер ҡатлы йәш ҡыҙҙар һымаҡ ышанды ла ҡуйҙысы... һөйөү тойғолары кисергән ҡыҙы менән бергә әсә лә үҙен бәхетле итеп тоя башлағанын һиҙмәй ҙә ҡалды. Хәтер һандығында бикләнеп, онотолоп тигәндәй ятҡан үҙенең хаталы йәшлек хәтирәләре ҡыҙының яңы тормошҡа аяҡ баҫыу алдында торған проблемалары аҫтына тағы ла нығыраҡ күмелеп ҡалды. Эйе, аҡҡан һыуҙар кире ҡайтмағандай, үткәндәрҙе кире ҡайтарып булмай. Шуға күрәлер ҙә хәҙер уның өсөн донъяла бар нәмә – тик ҡыҙының алдағы тормошо. Артабан да ул фәҡәт Айгөлөнөң бәхете өсөн генә йәшәйәсәк! Әсә кеше берҙән-бер ҡыҙының бәхетле киләсәге тураһындағы уй-хыялдар тулҡынына сумды...\n– Ниңә шулай тәрән уйға ҡалдың, әсәй? Әллә беҙҙең ниәтләгән никахыбыҙға бер ҙә риза түгелһеңме? – ҡыҙының тынысһыҙ һорауынан Мәфрүзә һиҫкәнеп китте. – Әгәр хәҙер ризалығыңды бирергә әҙер булмаһаң, беҙ был мәсьәләне күпмелер ваҡытҡа кисектереп тә тора алабыҙ...\n– Юҡ, юҡ, балаҡайҙар, киреһенсә, – Мәфрүзә, нимәнелер үҙенән ҡыуған һымаҡ, ҡулдары менән ишаралай-ишаралай, ҡыҙына яуап бирергә ашыҡты. – һис тә кисектереү кәрәкмәй. Киреһенсә, бер нәмәгә ҡарамаҫтан, үҙегеҙҙе алда көтөп торған бәхетегеҙгә ынтылығыҙ! Тик, зинһар өсөн, һуңлап ҡына ҡуя күрмәгеҙ!\nНи өсөндөр әсә бар көсөн һалып йәштәрҙең ҡауышыуын тиҙләтергә теләгәндәй итте. Ҡайҙа шул саҡлы ашыға Мәфрүзә?.. Эйе, әсә кеше, ысынлап та, тик үҙенә генә мәғлүм булған ниҙелер иҫләне һәм балаларының бәхет тауына артылырға өлгөрмәй ҡалыуҙарынан шикләнә һымаҡ ине...\nБуласаҡ ҡәйнәнең бындай сәйер ҡылығын күреп ултырған Хәниф урынында башҡа берәү булһа, ихтимал, уның һүҙҙәрен үҙенсәрәк аңлап: «һоратыусыһы бар саҡта йәһәтерәк бара һал, оҙаҡ уйлама!» – тип ҡыҙын өгөтләгән һымаҡ итеп ҡабул итер ине. Ысынлап та, ситтән ҡарағанда, әсәнең яуабы тап шундайыраҡ булып яңғыраны. Әммә ысын мөхәббәт утында янған эскерһеҙ егеттең күңеленә уның кеүек икеле уйҙар килмәне. Егеттең саф йөрәге ундай инәле-сығалы шикле хистәрҙән азат ине. Уның уйҙары, хыялдары үҙенең гүзәлен, берҙән-берен етәкләгән килеш ысынлап та икһеҙ-сикһеҙ тойолған бәхет үренә артылды...\nУныһын-быныһын йүнләп, туйға әҙерләнеп йөрөп, тәғәйенләнгән көндөң килеп еткәнен һиҙмәй ҙә ҡалды Мәфрүзә. Алынған туй кәрәк-яраҡтарын, алдан төҙөп ҡуйған исемлегенә ҡарап, тағы бер тапҡыр теүәлләп сыҡты. Барыһы ла етешә, ахырыһы. Туйға әҙерләнеү мәшәҡәте ярайһы ғына ауыр икән дә баһа, етмәһә, яңғыҙ кешегә. Әле атаһы бергә торған булһа, улай уҡ та булмаҫ ине, бәлки. Йә ҡыҙы әлеге лә баяғы йәйге сессияһы арҡаһында иртәрәк ҡайтып ярҙамлаша алманы. Ярай әле әсә кеше кәрәгенсә аҡсаһын алдан хәстәрләп ҡуйған. Совхоз ашханаһын ҡуртымға алып торорға һөйләште. Барлыҡ бешеренеү-төшөрөнөүен, өҫтәл әҙерләүен ашхана эшселәре башҡарасаҡ. Шулай ҙа, кәрәк-яраҡтар юллап йөрөп, һәүетемсә генә арыттырған. Мәфрүзә стена буйында торған шифоньерҙың ҙур көҙгөһө ҡаршыһына баҫты. Бәй, бына нимәне төшөрөп ҡалдырған: ул-был аҙыҡ-түлекте, туйға киләсәк ҡоҙаларға бүләктәр йүнләп район үҙәгенә әллә нисәмә барып әйләнгеләгән Мәфрүзә бөҙрәханаға инеп сығырға кәрәклеген дә онотоп киткән дә баһа. Көҙгө алдына килеүен килгәс, баштан-аяҡ үҙенең буйы-һынына күҙ һалды. Ҡырҡ менән илле араһына ингән булыуына ҡарамаҫтан, кәүҙәһе торошоноң ваҡыт елдәренә әллә ни бирешмәгәнлегенә иғтибар итте. Эйе, эйе, ауылда йәшәгән үҙенең күп йәштәштәре менән сағыштырғанда, бик тә нисауа көйө генә һаҡланған икән үҙе. Яурын, янбаш тирәләре бер аҙ ғына тумалаҡланыуын иҫәпкә алмағанда. Уныһы, киреһенсә, үҙен матурлап ҡына ла тора әле. Биттәре, күҙ тирәләре бер аҙ һурыҡҡан һымаҡ булһа ла, һис тә һырланмаған. Ике ҡаш араһындағы бер бөртөк арҡыры бураҙнаны иҫәпкә алмағанда. Уныһы инде күҙҙәрҙе төйөп, оҙон-оҙаҡ дәфтәр-мәфтәр тикшереп ултырыуҙан. Барлыҡ уҡытыусы халҡында була торғандыр. Был һиҙелер-һиҙелмәҫ йыйырсыҡ уның һәр саҡ алсаҡ йөҙөнә бер аҙ етдилек кенә өҫтәгән һымаҡ. Оҙаҡ ҡына ваҡытҡа иғтибарһыҙ ҡалған, бер аҙ ҡалыная төшкән ҡаштарын эҫкәк алып төҙәтергә тотондо. Шул саҡ уның ҡарашы стеналағы йәш сағындағы фотоһүрәтенә төштө. Ҡыйғасланып торған ҡаштар, бер аҙ бөҙрәләнеп иңбашына ятҡан сәстәр... Ә ни өсөн Мәфрүзә прическа өсөн борсола әле? Бынан күп йылдар элек йөрөткән оҙон сәстәрен ҡырҡтырманы бит ул, тап шул саҡтағы һымаҡ итеп яһап ҡуйһа нисек булыр?.. Сәс йыуырға оло кәстрүлгә һыу йылытырға ҡуйҙы...\n... Аҙ ғына йүнәтештереп, бер аҙ һыланып-һыйпаныу ғына ла ҡандай ныҡ үҙгәртә икән кешенең йөҙөн. Сәстәрен йылытҡыс бигуди ярҙамында фотоһүрәтендәге һымаҡ бөҙрәләтеп, ҡаштарын туралап ебәргәс, битенә байрамға ҡыҙы бүләк иткән ниндәйҙер кремды яҡты һәм ирендәрен еңелсә генә алһыу төҫкә буяны. Көҙгөнән уға бөтөнләй икенсе, ун-ун биш йәштәргә йәшәргән Мәфрүзә ҡарай ине. Алла бойорһа, иртәнән һуңға туйға киләсәк ҡунаҡтарын ул тап ошо ҡиәфәтендә ҡаршы аласаҡ. Туйға кейә торған күлдәген, туфлиҙарын алдан уҡ хәстәрләп ҡуйғайны инде.\nИртәгәһен, йәғни туйға бер көн ҡалғас, Айгөл яңғыҙы ҡайтып төштө. Хәниф атаһы һәм әсәһе менән бергә иртәгә килә икән.\n– Айырым йәшәүҙәренә ҡарамай, шундай ҙа татыу булып ҡалған ғаиләләр була шул донъяла, – тине Мәфрүзә ҡыҙы үҙ атаһын иҫенә төшөрә башлағас та. – Ә һинең атайың, үкенескә күрә, икенсерәк шул...\nАйгөл заказ менән тектереп алып ҡайтҡан туй күлдәген кейеп күрһәткәс, әсәһе хайран ҡалды. Их, күлдәге лә күлдәге! Ысынлап та, йырҙа әйтмешләй, бындай туй күлдәге кейгән ҡыҙҙан көнләшеп үлмәҫмен тимә. Был туй кейеме ҡыҙының унһыҙ ҙа һылыу йөҙөн тағы ла матурлап, нурға күмгәндәй. Әҙәм күрке – сепрәк, тип юҡҡа ғына әйтмәгәндәрҙер шул.\nИртәгәһен таң менән, үҙе алдан уйлағанса, кейенеп-яһанып алған Мәфрүзә әле генә йоҡоһонан уянған ҡыҙының бүлмәһенә инде.\n– Әсәй, әсәкәйем! һинме был?! – Ятҡан урынынан һикереп тороп, Айгөл әсәһен ҡосаҡлап алды. – Әллә күҙемә күренәһеңме тип торам.\n– Килешәме? – тине әсәһе, ғәҙәтенсә, тыныс ҡына. Көҙгө алдына барып, алһыу ебәк күлдәгенең итәктәрен тартҡыланы, алдын-артын ҡарап әйләнгеләп алды.\n– Килешкәндә лә нисек килешә, әсәй! Ни өсөн һәр ваҡыт ана шулай матурланып йөрөмәйһең?\n– Ә-ә-әй, балам, кем өсөн матурланайым инде. Үҙең һәр саҡ ситтә. Яңғыҙым өйҙә матурланып ултырырға күңелем дә төшмәй. Ә эшкә ни, ҡәтғи костюмыңды кейеп, сәсеңде баш осона төйнәйһең дә йүгерәһең.\n– Шулай ҙа ҡыҙҙар һымаҡ ҡынаһың әле һин, әсәй, – Айгөл әсәһенең арҡаһын һыйпаштырҙы.\nТөшкә табан ауыл осонда төрлө таҫма, матур-матур шарҙар менән биҙәлгән биш еңел машина күренде. Әллә туҙан туҙҙырмаҫҡа тырышып, әллә тәүгә килә ятҡан ҡунаҡтарға ауылдың урамдарын күрһәтеү ниәте менән, ҡоҙаларҙы һәм кейәү егетен ҡаршы ала барған Рәүф, колоннаның алдынан төшөп алып, юрый бер нисә урамды ураттырып, бик әкрен генә алып килде. Машиналар бер-бер артлы ҡыҙыл флаг эленгән ҡапҡалы йорт янына килеп туҡтаны. Рәүфтең артынса килгән машиналарҙың иң тәүгеһенән кейәү егете Хәниф менән кейәү үңгәре Ислам килеп төштө. Ә ҡалғандарынан бер-бер артлы олораҡ кешеләр төшә башланы. Ҡунаҡтарҙы ҡаршы алыусылар – иң алда ҡояштай балҡып төп ҡоҙағый Мәфрүзә, унан уның туған-тыумасаһы, ағай-энеләре баянан бирле көтөп тора ине инде. Хәниф арттараҡ килгән ир менән ҡатынды икеһен ике ҡулына етәкләп алды ла буласаҡ ҡәйнәһе янына алып килде.\n– һаумыһығыҙ, – тине Хәниф, – таныш булығыҙ, атайым менән әсәйем.\n– Мәфрүзә, – тип Хәнифтең әсәһенә ике ҡулын һуҙҙы буласаҡ ҡоҙағый. – Айгөлдөң әсәһе.\nБуласаҡ кейәүҙең әсәһе лә үҙен таныштырып исемен әйтте.\n– Ә мин ҡоҙағыҙ булам, – тине ҡоҙағый янында торған һомғол буйлы һоро күҙле ир. – Хәнифтең атаһы. Хәбир.\nҠоҙаһы менән күрешергә ҡулдарын һонған Мәфрүзә ни сәбәп менәндер уның күҙҙәренә ҡараны. Сеү! Мәфрүзәнең бөтә тәнен йырып, электр тогы үткәндәй булды. Йөрәге гүйә күпмелер ваҡытҡа тибеүенән туҡталды. Был ни булды? Таныш һоро күҙҙәр?!.\nСәскәләй йәш сағындағы булған ваҡиғалар бөгөнгөләй булып Мәфрүзәнең күҙ алдына килде. Дөрөҫөрәге, бер ниндәй ваҡиға ла булманы ул саҡта. Тик университеттың дөйөм ятағының коридорында тәү тапҡыр осратты ул ошо сихри һоро күҙҙәрҙе. Үҙенә текәлгән был күҙҙәр уны бер нисә секунд эсендә әсир итеп тә өлгөргәйне... Башҡа курста, ә, бәлки, бөтөнләй икенсе факультетта уҡыған ошо һоро күҙле егетте ул тағы ла бер нисә мәртәбә күрҙе. Ҡараштары осрашҡан һайын уны тағы һәм тағы күргеһе килде. Ә бер аҙ ваҡыт күрмәй торһа, өҙөлөп уны һағынды... Әммә бер ҡасан да бер-береһенә ауыҙ асып һүҙ әйтешмәне улар. Мәле еткәс, үҙе лә һиҙмәҫтән, Мәфрүзә үҙен ғүмерлеккә ғашиҡ иткән был һоро күҙҙәрҙе юғалтты. Мәңгегә... Эйе, һәр хәлдә, башҡаса тағы ла ҡасандыр уларҙы күреүенә өмөтөн өҙөп, ошо көнгәсә шулай тип уйлап йөрөй ине. Тик хыялында ғына һаҡланып килде улар, төндәрен төштәренә инде...\nКүҙҙәрен ҡоҙаһынан айырып алыуы нисек кенә ауыр булмаһын, Мәфрүзә башҡа ҡоҙа-ҡоҙасалар менән артабан танышыуын дауам итте.\nӘммә Хәбир ҙә ҡоҙағыйының ҡарашын тәү күреүҙә үк таныны. Сөнки ул да бынан бик күп йылдар элек күргән һәм тәү ҡарауҙа үҙе үлеп ғашиҡ булған матур йөҙҙө осратты. Бына ошо осрашыуҙа уларҙың ҡараштары йәшен тиҙлеге менән үҙ-ара аралашып та өлгөрҙө...\n– һаумы, бәғерем! Әллә ҡасан уҡ юғалтҡайным үҙеңде. Иҫән булыуыңа, һаман да шулай уҡ иҫ китмәле һылыу, матур көйөнсә һаҡланыуыңа бик шатмын, – тине Хәбирҙең һоро күҙҙәре.\n– һаумы, йәнем, – тип яуап бирҙе уға сөм ҡара күҙҙәр. – Нисәмә йыл инде, башҡа бер ҡасан да күрә алмаҫмын тип, үҙеңдән төңөлөп тә бөткәйнем. Тик көн дә тиерлек төштәремә индең.\n– Минең дә гелән һинең турала уйлайым, гүзәлем минең.\n– Ошоғаса һинең исемеңде лә белмәй инем бит әле мин. Әле улың әйткәс кенә тәү тапҡыр ишеттем.\n– Минең дә бөгөн һинең исемеңде тәүгә ишетеп тороуым.\n– Ә ниңә теге ваҡыт, бынан егерме ете йыл элек, дөйөм ятаҡ коридорында мине туҡтатып, исемемде һораманың, йәнем? Мин үҙеңә һис икеләнеүһеҙ, һис тартыныуһыҙ әйтеп тә биргән булыр инем исемемде. Танышып та киткән булыр инек, бәлки...\n– Ул саҡта, егет кеше булыуыма ҡарамаҫтан, үтә лә ҡыйыуһыҙ инем шул. Тап ана шуның өсөн дә ғүмерем буйы үкенеп йәшәйем.\n– Әгәр шулай булырын белһәм, бер нәмәгә лә ҡарамаҫтан, үҙем үк башлап танышырға тәҡдим яһар инем. Ғүмерем буйы үҙемде яндырған мөхәббәт уты шулай уҡ ғазаплы булырын белгән булһам... Ярар, йәнем, башҡа ҡоҙалар менән дә танышаһым бар. Беҙҙең аралағы элемтәне берәйһе һиҙеп ҡалыуы ихтимал...\n– Йә, ярай, улай булғас, бар, башҡалар менән таныша тор, – тине һоро күҙҙәр, – әле тағы, тағы осрашырбыҙ тип өмөт итәм...\nУларҙың күҙ ҡараштарының бер-ике секунд аралашыуын, әлбиттә, ситтән ҡарап тороп һиҙеү мөмкин түгел ине. Ундай һөйләшеү тик бер-береһенә бик тә ныҡ ғашиҡ булған кешеләр араһында ғына була торғандыр.\nЙәштәрҙең ЗАГС-та яҙылышыу тантанаһы, дуҫтарҙың, туғандарҙың ҡотлауҙары, фото һәм видеоға төшөүҙәр ауыл хакимиәте хеҙмәткәрҙәренең бығаса күп тапҡырҙар ҡабатланып, өйрәнеп бөткән сценарийы буйынса барҙы. Үҙҙәрен ер йөҙөндә иң бәхетле тойған кейәү егете менән ҡыҙ был мәшәҡәттәрҙе күрмәне лә тиерлек. Сөнки уйҙары, кисерештәре менән улар бер-береһенең күңелдәренә инеп, иреп, башҡа тирә-йүндәгеләрҙе бөтөнләй тиерлек тойманы. Ҡулға-ҡул тотоношҡан, ҡараштарын бер-береһенән айыра алмаған был икәү хыялдары менән бәхет тулҡынында йөҙҙө, йә иһә ҡанатланып, һис бер болот әҫәре булмаған зәп-зәңгәр, икһеҙ-сикһеҙ йыһанды гиҙеп осто. Ниҙер әйтеп мөрәжәғәт иткән сағында бер нәмә лә ишетмәгән йәштәргә ЗАГС бүлеге сәркәтибе йыш ҡына икешәр мәртәбә ҡабатларға мәжбүр ине...\nЙыйылған ҡунаҡтарҙың һәммәһе өсөн дә был формаль никах процедураһы, әлбиттә, ғәҙәти күренеш. Шулай ҙа, ҡыҙыҡлы, матур ғөрөф-ғәҙәтте барыһы ла оло ҡәнәғәтләнеү тойғоһо менән тамаша ҡылды. Әммә, башҡаларҙан айырмалы рәүештә, урта йәштәрҙә булыуҙарына ҡарамаҫтан, фәҡәт ике йөрәк өсөн никах тип аталған был төшөнсә бөтөнләйгә икенсерәк, уғата ла ҡәҙерле ине. Улар өсөн ысын никах тик хыялдарында йәшәгән, бер ҡасан да барып етмәҫлек монар ғына. Бына улар – Хәбир һәм Мәфрүзә. Ҡасандыр икеһенең дә башҡа-башҡа булған никахтары, гүйә, уларҙың йәшәү дәүерендә булған ниндәйҙер бөтөнләйгә икенсе төр бәйләнеш, тик никах түгел, түгел... Уйҙары менән Мәфрүзә туй күлдәге кейгән ҡыҙы урынында булды, хыялындағы һөйгәне – Хәбирен кейәү егете урынына ҡуйҙы...\n...ЗАГС сәркәтибе егет менән ҡыҙҙан никахҡа ризалыҡтарын һорағас та, Мәфрүзәнең моңһоу ҡарашы сираттағы мәртәбә һоро күҙҙәр менән осрашты.\n– Мин риза, йәнем, – тине Мәфрүзә уйы менән.\n– Мин дә, бәғерем, – тип һөйкөмлө итеп баҡты уға һоро күҙҙәр.\n– Ә һин беләһеңме, йәнем, никахты беҙҙең яҡта тағы ла нисек итеп атағандарын?\n– Нисек һуң?\n– «Әйттереү» тип тә атайҙар уны беҙҙең яҡта.\n– Эйе, әйттереү тип. Сөнки боронғоса ла, хәҙергесә лә, егет менән ҡыҙҙан уларҙың ризалығын әйттерәләр. Ҡасандыр төрлө никах йорттарында бер-беребеҙҙән айырым никах төҙөгәндә һинән дә, минән дә әйттергәндәр. Икебеҙ ҙә формаль яуап биргәнбеҙ. Әммә мин ысын күңелдән тик әле генә, тик һиңә генә әйттем, йәнем. Тик һинең менән генә никахҡа ризамын.\n– Эйе, бәғерем, һин үҙең тап мин уйлағанды ғына әйтәһең. Раббыбыҙ минең улым менән һинең ҡыҙыңды ҡауыштырып, һинең менән мине осраштырырға яҙғандыр. Бөгөнгө көндә мин тап ана шуның менән бәхетлемен. Балаларыбыҙға үҙемдең һиңә ҡарата булған һымаҡ эскерһеҙ саф мөхәббәт теләйем.\n– Күңелебеҙ менән әйттерешһәк тә, ысынбарлыҡта бер ваҡытта ла был турала бер-беребеҙгә хатта бер генә өн менән дә һис ни ҙә өндәшмәйәсәгебеҙ көн кеүек асыҡ. Сөнки был – Аллаһ алдында ҙур гонаһ. Балаларыбыҙҙың күңеленә лә шик төшөргә тейеш түгел, әстәғәфируллаһ. Беҙҙең әйтелмәгән мөхәббәтебеҙ йөрәктәребеҙҙә һәр саҡ шулай саф көйө һаҡланһын. Ваҡытында беҙ бер-беребеҙгә бер ни ҙә әйтеп өлгөрмәнек. Балаларыбыҙ никах тураһында һөйләшергә ҡайтҡас та, үҙем дә һиҙмәҫтән: «...Зинһар өсөн, һуңлап ҡуя күрмәгеҙ», – тип йәштәрҙе ҡабаландырыуым, ихтимал, ана шунан булғандыр.\n– Беҙ һинең менән һуңланыҡ шул, йәнем. Барыһына ла үҙем ғәйепле, бешмәгән. Ир-егет булараҡ, һиңә үҙем башлап мөхәббәтемде аңлатырға тейеш инем...\n– Үткән эштән төш яҡшы, тиҙәр бит әле. Әммә мин улай тип уйламайым. Беҙҙең үткәндәр һис тә эҙһеҙ юғалмаған һәм юғалмаясаҡ. Ҡайҙалыр уҡығайным, ниндәйҙер бер философ мөхәббәтте ғәйәт көслө энергетик ялан менән тиңләй. Ә энергия бер ҡасан да юҡ булмай, тик икенсе төргә генә күсеүе мөмкин. Тап ана шул беҙҙең икебеҙҙең аралағы мөхәббәт яланы беҙҙең балалар араһындағы саф һөйөүгә лә, бәлки, булышлыҡ иткәндер. Беҙҙең балаларыбыҙ араһында булған һөйөү, бәлки, беҙҙекенән дә көслөрәктер тигән өмөт тә бар. һәр хәлдә, мин дә үҙебеҙҙең балаларыбыҙ өсөн шатмын. Аллаһы Тәғәләгә шөкөр итәм. Уның яҙғанынан бер ҡасан да уҙып булмай. Күрәһең, беҙгә ана шундай яҙмыш яҙылған...\nМәфрүзә менән Хәбир тағы әллә күпме һөйләшкәндәрҙер, уларҙың ни һөйләшкәнен бер Аллаһынан башҡа берәү ҙә белмәне һәм белеү мөмкин түгел ине. Ошо ике йөрәк серләшеүен әйтелмәгән мөхәббәт тип атарға ғына булыр ине. Әйтелмәгән, әммә йөрәктәрҙең иң түренән сыҡҡан саф, эскерһеҙ мөхәббәт!\nСығыу ваҡыты 27-08-2011, 13:08 | Ҡаранылар: 1919


2004 - 2005 йыл миҙгеленең өс уйынын "юлаевсылар" супе рлига алдынғыларына ҡаршы үткәрҙе: Мәскәү "Динамоһы" (2 : 4)\nһәм Магнитогорск ҡалаһынан килгән "Металлург" (0 : 5) кома ндаһынан еңелгәндән һуң, көйәрмәндәр Өфө хоккейсылары бәлки Тольятти "Ладаһына" бирешмәҫ тип өмөтләнгәйне. Әммә Петр Вор обьевтың тәрбиәләнеүселәре уларҙың өмөтөн аҡламаны - 1 : 3.\nХушлашыу сағыуҙарҙан булманы. Ыңғай мәлдәр иҫәбендә - беҙ ҙең уйынсыларҙың әүҙемлеге, Макаров индергән гол һәм "юлаевс ы" Хлыстовтың "Лада" командаһынан Семеновҡа ҡаршы йоҙроҡ һуғ ышы, әйткәндәй, еңеү беҙҙең яҡта булды. Минустар күберәк - у лар ағымдағы миҙгелдә баш ҡалалағы һуңғы матчта еңелеүгә алы п килде.\nТәүге шайбаны үткәргәндә беҙҙең хоккейсылар аҙыраҡ һанд а ине - Титов бына тигән комбинация яһауға өлгәште. Артабан "Лада" өҫтөнлөгөн арттыра төштө - атакаға ҡушылған Александр\nСелуянов бер ниндәй ҡыйынлыҡһыҙ шайбаны Пууруланың ҡапҡаһын а йүнәлтте.\nИкенсе период башында Тольятти хоккейсыларының шайбаны тә үге ташлауы уҡ маҡсатҡа иреште, Бойков үҙен яҡшы хоккейсы и теп күрһәтә - 0 : 3. Өфө егеттәре хәлдәренән килгәнсә тырышт ы, әммә башлыса Гигоренко, Макаров һәм Аншаков ҡына ҡаршы яҡ\nөсөн хәүефле мәлдәр тыуҙыра алды. Дмитрий Макаров ҡапҡаға т әүге шайбаны индерҙе - 1 : 3.\nАртабан ике клубтың да өмөтлө мәлдәре булғыланы, тик икеһ е лә уңманы, "юлаевсыларға" бынан тыш оҫталыҡ та етеңкерәмән е. Сағыу миҫал - шайбаны ҡапҡанан өҫкә ырғытыусы Григоренко.\nБәләкәй генә фанаттар армияһы дәртләндереүендә ҡунаҡтар оборона йәһәтенән бик шәп уйын күрһәтте. Тольятти командаһы\nсиктәрендә Юсси Марканен бына тигән уйнаны - "юлаевсыларҙың " Пуурулаһына ундай кимәлгә етеү өсөн тырышырға кәрәк әле.\n"Юлаевсылар" составында үҙенең көслөлөгө менән Андрей Зуб арев айырылып торҙо, "Лада" уйынсылары атларға өйрәнгән бала ларҙай унан аша боҙ өҫтөнә әллә күпме тәкмәс атты. Андрейҙың\nсираттағы прием күрһәтеүенән һуң Дмитрий Афанасенковтың ау ыҙынан сыҡҡан янау һәм әрләү һүҙҙәре лингвистарҙың иғтибарын\nда йәлеп итер ине, моғайын.\nСуперлигала икенсе уйынын үткәреүсе йәш хоккейсы Дмитрий Зюзин был юлы ла ышаныслы сығыш яһаны. "Лада" менән осрашҡа ндан һуң ул түбәндәге һүҙҙәрҙе әйтте:\n- Бөгөн "Магнитка" менән осрашыуҙағыға ҡарағанда яҡшыраҡ уйнаным, тип иҫәпләйем. Тик беҙгә икенсе гол индереүсе Селуя новты ысҡындырыуым йәл.\nМатчтан һуң үткәрелгән матбуғат конференцияһында "Лада" т ренеры менән бергә Тольятти командаһының генераль менеджер ы Леонид Вайсфельд та килде. Ул журналистарға әлеге ваҡытта\n"Салауат Юлаев" өсөн уйнаусы Игорь Григоренконың был миҙгел дә контракты тамамланыуы, аратбан "Лада" командаһының был хо ккейсы менән һөйләшеүҙәр алып барасағы тураһында хәбәр итте.\nПетр Воробьев. "Лада" хоккей клубы тренеры:\n- Матчтың башын уңышлы үткәрҙек. Голдар ярайһы ғына булды , минеңсә. Ҡаршы яҡ әүҙем уйнаны, әммә оҫталыҡ йәһәтенән беҙ\nалдырҙыҡ. Юсси ҙа бөгөн бик яҡшы уйнаны.\n- Беҙҙең техник һәм психологик йәһәттән проблемалар бар. Һуңғы матчтарҙы илдең иң көслө командаларына ҡаршы уйнаныҡ. Шайба ташлау буйынса ҡарағанда, нисбәт беҙҙең файҙаға 31 - 2 1, ә бына сифатты, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Буцаев ҡына күрһәтте. К өс көрәшендә лә бирештек, беҙҙең уйынсылар 19 тапҡыр ҡоланы.\nМай айында тест үткәрәсәкбеҙ: һәр уйынсы өс тапҡыр шайба ыр ғыта, ҡапҡаға еткерә алмай икән, команданан сығарыласаҡ.\n- Петр Ильич, Григоренконың уйыны хаҡында нимә әйтерһегеҙ \n- Мин Григоренконы күрмәнем. Үҙемдекеләрҙе ҡарап өлгөрөр кәрәк әле.\n- Ул ваҡытта беҙҙең Андрей Яханов ниндәй тәьҫораттар ҡалд ырҙы Өфө мәктәбенең тағы бер тәрбиәләнеүсеһе Александр Селу янов тураһында нимә әйтерһегеҙ\n- Яханов ҡайһы ваҡыт йоҡлай, әлбиттә, әммә, дөйөм алғанда\nбеҙ унан риза. Селуянов тотороҡло уртаса кимәлдәге уйынсы.\n- Рафаил Ғәзиз улы, ә Гәрәев ниндәй хәлдә Ул карьераһын\n- Гәрәев өсөн клубта урын табасаҡбыҙ, ул Өфө хоккейына кү п йылдарын бирҙе.\n- Рафаил Ғәзиз улы, Пууруланың миҙгелдең иң яҡшы яңы уйын сыһы тип танылыуы менән ризаһығыҙмы\n- Был ҡарар уның һуңғы туғыҙ уйынды яҡшы уйнауы арҡаһында\nҡабул ителгәндер. Шуға күрә, башлыса, мин риза.\n- Ә һеҙ командала был легионерҙы ҡалдырырға ризамы Пууру ла быға лайыҡлымы\n- Мин ғөмүмән легионерҙарға ҡаршы. Әгәр беҙ, суперлига кл убтары тренерҙары, май айында йыйылған ваҡытта улар кәрәкмә й тигән һығымтаға килһәк,легионерҙар булмаясаҡ. Рәсәй команд аларында үҙ хоккейсылары уйнарға тейеш, беҙгә хоккей сифатын


Ҡолҡандың өлгөлө йәш ғаиләһе\n21 Сентябрь 2018, 18:38\nҠолҡан ауылына командировка ваҡытында ауылда төпләнеп, ишле балалар үҫтереп, тырышып донъя көткән, ауылдаштарына өлгө булып йәшәгән йәш ғаиләләр хаҡында белешкәйнек, ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе Айгөл Фәхретдинова һис икеләнмәйенсә Нурсилә менән Зариф Вәлиевтарҙы атаны. Матур донъя көтөп, төпкөл ауылдың киләсәге – ишле балалар үҫтереүсе улар кеүек йәнтөйәктәрендә төпләнеүсе йәштәрҙең булыуы һөйөндөрә.\nБер-береһенән башҡа йәшәүҙе күҙ алдына ла килтермәгән был матур пар бынан ун йыл элек яҙмыштарын бергә бәйләгән. Өйләнешкәс, бәхет эҙләп ситкә тартылмай Вәлиевтар, ә тыуған ауылдарында төпләнә. Һөйөү хистәренә, ғаилә усаҡтарына тағы ла көслөрәк ялҡын өҫтәп бер-бер артлы береһе икенсеһенән һылыуыраҡ, мөләйемерәк ҡыҙ-улдары донъяға килә. Нурсилә башта үҙенә иптәшкә ҡыҙ, артабан һөйгәненә ике малай бүләк итә. Хәҙер ҡыҙҙары Зарина ла 10 йәштә, улдары Рәдифкә 8 йәш, ә иң бәләкәстәре Русланға оҙаҡламай 4 йәш тула. Өлкәндәре Сәйетбаба мәктәбендә 4-се һәм 2-се класта уҡыһа, кесеһе балалар баҡсаһына йөрөй.\nҒаилә – йәшәргә көс биреп тороусы яҡты усаҡ ул. Вәлиевтарҙың йортона аяҡ баҫыу менән үк ғаиләнең матурлығын, татыулығын һиҙемләргә була. Был нигеҙҙә ғаилә усағын һаҡлаусы - әсәйҙең балаларына ҡарата наҙлы ҡарашында, матур мөғәмәләһендә сағыла. Ата-әсә наҙында, ҡурсалауында үҫкән сабый өсөн тыуған йортта яҡшы, уңайлы шарттар булдырылһа, ул икеләтә бәхетле бала сағын кисерә. Был йәһәттән Вәлиевтар ҙур, иркен йорттарында ҡалалағыса уңайлыҡтар булдырырға тырышҡан.\nЗаказ буйынса Әсәлек капиталына брустан 9х10 метр ҙурлыҡтағы өр-яңы йорт бураһы (ылыҫлы ағастан) һатып алып, бер йыл элек һалып сыҡҡандар. Өйләнешкәс, йәштәр башта бәләкәй өйҙә йәшәй, ғаиләләре ишәйгәс, уның йәнәшәһендә бына ошо ҙур, күркәм, иркен йорт ҡалҡып сыҡҡан да инде. Ауылдың һәр бер ғаиләһе кеүек Вәлиевтар ҙа мал-тыуар ишәйтә (ике баш һыйырҙары, шунса уҡ бейә малы бар), шәхси хужалыҡтарын үҫтереп ғүмер итә, атай-олатайҙар шөғөлөн дауам итеп, умартасылыҡ менән дә шөғөлләнәләр – 10-дан ашыу баш умарталары бар.\nБәхет эҙләп ситкә китмәй, тыуып үҫкән төйәгендә төпләнеп, тырышып донъя көткән ғаиләнең тормошо ла бәрәкәтле. Тап ошондай Нурсилә менән Зариф Вәлиевтарҙың ғаиләһе кеүек ғаиләләр ауылдың ҡото һәм йәме булып тора ла инде.


Аралашсыһыҙ һөт һатыу файҙалыраҡ // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nАралашсыһыҙ һөт һатыу файҙалыраҡ\n18:23, 31 марта 2009 Иҡтисад\nБлаговещен районының ауыл хужалығы кооперативтарында килем алыуҙың төп сығанағы — һөт етештереү. Әммә бөгөн ҡайһы бер һөт заводтары тәҡдим иткән уны һатып алыу хаҡы юғары түгел. Тимәк, хужалыҡтың табышы ла ҙур түгел.\nШуға күрә ауыл хужалығы предприятиеларына етештерелгән продукцияны һатыуҙың файҙалыраҡ юлдарын эҙләргә тура килә. Берәүҙәр ауыл халҡы өсөн отошло хаҡ буйынса һөт һатып алыусы эшкәртеүселәр таба, икенселәр уны аралашсыһыҙ туранан-тура һата. Благовещендың "Панорама" гәзите ошондай бер хужалыҡ тураһында һөйләй.\nНисәнсе йыл инде Благовещен ҡалаһына "Новатор" ауыл хужалығы кооперативы һатыуға һөт килтерә, уны ҡала халҡына "Настена" магазинынан алыҫ түгел һөт машинаһынан һата.\n— Төп һатып алыусылар — пенсионерҙар һәм йәш әсәйҙәр, — ти үҙе водитель дә, һатыусы ла булып эшләгән Борис Светлаков. — Иртәнсәк үк яңы һөт килтереүҙе көтөп тороусы даими клиенттарыбыҙ бар. Бер литры 15 һум тора. Был ҡиммәт түгел, тип уйлайым, етмәһә, беҙҙең продуктыбыҙ бер ниндәй ҡушымтаһыҙ, тәбиғи һөт. Элек билдәле бер көндәрҙә килә торғайныҡ, был яғына көн дә йөрөйәсәкбеҙ.\nТеги: һөт һатыу, килем алыу


“Урал батыр” эпосы – тәрбиә ҡанундары тупланмаһы\nПЕДАГОГИКА ҺӘМ ТӘРБИӘ\nМәрйәм БУРАҠАЕВА Был мәшһүр эпос ижад ителгән осор менән беҙ йәшәгән заман араһында тиҫтәләгән быуат ята. Шуныһы ғәжәп: кешенең күңел донъяһы йылдар арауығына ла, заман шауҡымына ла әллә ни бирешмәй. Яратыу – яратмау, яҡшылыҡ – яманлыҡ, киң күңеллелек – көнсөллөк, асыҡлыҡ – аҫтыртынлыҡ, ғәмлелек – битарафлыҡ, ихласлыҡ – ике йөҙлөлөк, йомартлыҡ – ҡарунлыҡ һәм башҡа шундай төшөнсәләр әллә ни үҙгәрмәгән тиерлек. Шундай уҡ ҡаршылыҡлы, шундай уҡ сетерекле улар. Кешенең күңел донъяһын тәшкил иткән ошо төшөнсәләр хаҡында беҙҙең тиңе булмаған бөйөк рухи ҡомартҡыбыҙ.\nӘҫәрҙә бөгөнгө көнгә ауаздаш фәһемле фекерҙәр бихисап, сөнки ул – тәрән фәлсәфәүи әҫәр. Әле тәҡдим ителгән мәҡәләлә иһә “Урал батыр”ҙағы бер генә тармаҡҡа – тәрбиә һабаҡтарына айырым туҡталып, иғтибарҙы көсәйтеп, өйрәнерлек өлөштәрен миҫалға килтереп, атай-әсәйҙәрҙең, шулай уҡ халҡыбыҙҙың киләсәген тәрбиәләүсе уҡытыусыларҙың үтә лә мөһим эштәрендә ярҙам итеү күҙҙә тотола.\nТәрбиә – ул күмәртәләп һабаҡ биреү йәки мәғлүмәттәрҙе аңға нышып-тыңҡыслап тултырыу түгел, ә үҙтәрбиә менән шөғөлләнеүгә нигеҙ һалыу, ҡанға һеңгән эске энергияны уятып ебәреү өсөн этәргес биреү, йүнәлеш күрһәтеү. Эпостың һәр һүҙенә, кинәйә менән яҙылған фекеренә иғтибар итеп уҡып сыҡһаҡ, халҡыбыҙ аҡылынан ҙур фәһем алырбыҙ.\nҺәр нәмәнең – үҙ мәле\n“Урал батыр” эпосынан:\nМин ҡушҡанды эшләгеҙ;\nҠандан ауыҙ тартығыҙ.\nЭпостың ошо бәләкәй генә өҙөгөндә байтаҡ фекер-фәһем ята:\nТимәк, Йәнбирҙе ҡарт уландарына өгөт-нәсихәт биргән саҡта Шүлгән менән Уралдың тештәре тотош алмашынып бөтмәгән, быуындары ҡатмаған мәл була. Өлкәндәр башҡарған бик күп ауыр һәм ҡатмарлы эштәргә уларҙың организмы әҙер түгел. Баланың физик яҡтан өлгөрөүе теш алмашыныуына, быуын ҡатыуына тығыҙ бәйле. Шулай булғас, уларға әлегә ололар ашағанды, ололар эшләгәнде башҡарырға ярамай, сөнки “миҙгелегеҙ етмәгән”.\n“Көслө ул, олатаһына оҡшаған” йәки “Бәләкәйҙән шулай ауыр эштә сыныҡҡан инде”, – тип, аңын-тоңон аңлап етмәйенсә, баланың физик өлгөрөп етеү-етмәүен иҫәпкә алмайынса, маҡтай-маҡтай ауыр эш ҡушыу физик эш күп булған ауыл ерендә йыш күҙәтелә. Һөҙөмтәһе – ауылда үҫкән егеттәребеҙ һәм ҡыҙҙарыбыҙ ҡала тиңдәштәренән буй яғынан байтаҡҡа ҡайтышыраҡ. Был әле тышҡы яҡтан ҡарағанда. Ә эске ағзалары нисектер – уныһы иғтибарҙан ситтә ҡала. Умыртҡа һөйәге, ҡулбаш, аяҡ-ҡул быуындары, тарамыштары…\nРәсми мәғлүмәттәр буйынса, һуғыш ваҡытындағы үҫмерҙәр, сараһыҙҙан ауыр эшкә иртә, миҙгелдәре етмәйенсә “егелгәнлектән”, буйға тәбиғи мөмкинлектәре буйынса тейешенсә үҫә алмай һәм 15–20 сантиметрға ҡайтышыраҡ булып ҡала.\n“Миҙгелегеҙ етмәгән, миҙгел етмәү” тигән фекергә күп кенә атай-әсәйҙәр иғтибар биреп еткермәй. Сөнки улар ни өсөндөр баланың ваҡытынан алдараҡ, бәләкәй генә сағынан уҡ “ҙур” булыуын хуп күрә. Был фекер зиһен өлгөрөүенә айырыуса ныҡ ҡағыла. Мәҫәлән, атай-әсәйҙәрҙең күпселеге, бигерәк тә ҡала ерендә, балалары тыуғас та миҙгеленән алдараҡ белем биреү хәстәрлеге күрә башлай. Ул ғына ла түгел, мотлаҡ юғары уҡыу йортонда уҡытыуҙы күҙҙә тотоп, белемде фәҡәт рус телендә генә биреүҙе өҫтөн ҡуялар. тәбиғи ҡанундарға ҡаршы килеп, донъяны танып белеү иң элек туған телдә барырға тейешлеген күҙҙән ысҡындыралар. Был хаҡта күп яҙҙыҡ, баланы туған теленән айырыуҙың иң ҙур хаталарҙың береһе икәнлегенә лә баҫым яһала килә. Бала ҡанына һалынған белемде туған телендә еңелерәк, тиҙерәк, төплөрәк үҙләштерә. Ә ят телдә үҙләштереү унан физик көсөргәнеш талап итә.\nБелем алыуға әҙерләү, башланғыс нигеҙ һалыу – бик яҡшы күренеш. Тик ни өсөндөр күпселек атай-әсәй баланың тәбиғи өлгөрөп етеү-етмәүенә иғтибар итмәүсән. Уларға ваҡытынан алда өлгөрөү, теге йәки был мәғлүмәткә йәһәтерәк эйә булыу кескәйҙәрҙең һаулығына ҡарағанда ла мөһимерәк: “Балама бер йәш яңы тулды, ә ул “А” хәрефен таный ҙа башланы, алфавиттан үҙ исеменең баш хәрефен дә төртөп күрһәтә”, “Минең балам инглизса ла, русса ла һаулыҡ һораша белә, хатта ҡайһы ваҡытта русса һаулыҡ һорашһаң, инглизса яуап ҡайтара ла ҡуя”, “Минең балам доға уҡый белә” (ғәрәп телендә бит инде). Шул уҡ ваҡытта зиһен үҫеше өсөн төп шарт булған туған тел, уның иҫ китмәле байлығы бөтөнләй күҙ уңынан ысҡына.\nБәләкәй баланың өлгөрөп етмәгән зиһененә төрлө ғилем нигеҙҙәре, мәғәнәһен төшөнөп етмәгән телдәрҙә шиғырҙар тыңҡыслап тултырып маташҡансы, уның телмәренә, туған тел байлығына, физик үҫешенә, һаулығына нығыраҡ иғтибар итергә кәрәк. Уныһын да өлгөрөү миҙгеленә, көсөнә, самаһына ҡарап. Эпоста халҡыбыҙ аҡылы шуға ишара яһаған да инде. теш алмашыныу кеүек үҙгәреш бала булмышындағы тотош үҙгәреште аңлата. Зиһен нығыныуы ла теш алмашыныу мәленә бәйле. Ете йәштән башлап мәктәпкә уҡырға биреү тәбиғәттең ошо ҡанундарына бәйле лә инде. Ә ете йәшкә саҡлы зиһене ҡабул итерлек, мейе күҙәнәктәрен уятырлыҡ кимәлдә фәҡәт телдән күнегеүҙәр үткәреү менән генә сыныҡтыра башлау яҡшы. Әйтәйек, бармаҡ күнегеүҙәре. Халҡыбыҙҙа бармаҡ күнегеүҙәренә бәйле һамаҡлауҙар, иҫәп-хисап, әкиәт, уйындар күп булған. Зиһен нығытыу өсөн йомаҡ ҡойғандар, шәжәрә ятлатҡандар. Күбеһе онотолған, йәштәр заманса тәрбиәләүҙе көнбайышса йәки сит ил алымдары менән тәрбиәләү тип уйлап, халҡыбыҙ аҡылына иғтибар итмәй. Бөгөнгө көндә профессиональ кимәлдә яһалған байтаҡ асыштар – күптән инде халыҡ йәшәйешендә булған аҡыл, тик ул онотола бара, сөнки өйрәнелмәй. Шул уҡ бармаҡ күнегеүҙәренә бик ҙур иғтибар ителгән халыҡта. Физик яҡтан үҫтереү, зиһен нығытыу йәһәтенән ғәжәп отошло тәрбиәүи күнегеүҙәр улар.\nАйырым атай-әсәйҙәрҙә генә түгел, тотош илебеҙҙең мәғариф системаһында ла бындай тайпылыштар булып тора. Мәҫәлән, баланы 6 йәштән, миҙгеле етмәҫ элек, мәктәпкә уҡырға биреү тәжрибәһе. Нимәгә кәрәк ине ул? Балалар араһында күҙлек кейеүселәр һаны артты, арҡаһы бөкөрәйеп, сәләмәтлеге ҡаҡшаусылар ишәйҙе.\nМәғариф системаһында был хата төҙәтелде, әммә айырым атай-әсәйҙәр баланың ғилем туплар миҙгеле етеүен, зиһен нығыныуын (ә ул, әйтеп үттек, теш алмашыныуға бәйле) көтөп тормай, унан вундеркинд – айырыуса һәләтле бала тәрбиәләй башлай. Иң ҡурҡынысы шул – кескәй кешенең нимәгә һәләтле булыуын ҡарап тороу юҡ, заманында үҙе тормошҡа ашыра алмаған хыялын нәҫеле ғәмәлгә ашырып ҡуйырға тейеш, тип ҡарайҙар: йәшәгән урындарынан бик алыҫ булһа ла, йоҡлар йоҡоһон, уйнар уйынын ҡалдырып, ике-өс йәштән инглиз теле өйрәтелә башлаған балалар баҡсаһына ла, спортҡа ла, музыкаға ла йөрөтәләр. Ә бит барыһы ла физик мөмкинлектән сығып, мәленә ҡарап башҡарылырға тейеш.\nМин ҡушҡанды эшләгеҙ.\nБыл һүҙҙәрҙең әрәсәһе шунда – бала ашҡаҙаны менән өлкәндәр ашҡаҙанының эшмәкәрлек һәләте бер түгел. “Ашауға талымһыҙ ул, беҙ ашағанды ашай ҙа ҡуя, бала өсөн, тип айырым бешергәнем юҡ,” – тип уйлаған ҡайһы бер атай-әсәйҙәрҙең ҡарашының дөрөҫ булмауына ишара был юлдар.\nтағы бер өҙөккә иғтибар итәйек:\nҠол һайлауын бөткән, ти,\nҠыҙ һайлауға күскән, ти.\nҠыҙҙар һайлап йөрөгәндә,\nБер һылыуға еткәндә,\nБер яранын саҡыртып:\n“Тешен ҡара”, – тигән, ти.\nСәләмәтлектең башы ашҡаҙан эшмәкәрлегенә бәйле, ә ашҡаҙан эшмәкәрлеге тештәрҙең һау булыуынан тора. Быны халҡыбыҙ күптән аңғарта килгән һәм, ҡара ергә баҫып, йәшел күренә башлау менән ризыҡ булырлыҡ үлән ашай башлаған. Киптереп һаҡлау мәле еткәс, йәғни ашай торған үләндәр өлгөргәс, дөрөҫ кенә, үҙ ваҡытында ғына йыйып, ҡышҡылыҡҡа һаҡлаған. Шулай итеп, ер ҡеүәтенән, тупраҡ шифаһынан туранан-тура файҙаланған. Өҫтәүенә, ағас ҡумыҙҙар яһап уйнаған. Ә ҡумыҙ сиртеү теш ҡаҙнаһын нығыта. Халыҡта теш сәләмәтлеген һаҡлау сараһы ныҡ күҙәтелгән.\n“Беҙҙе өйҙә ҡалдырып…”\nШүлгән Уралды димләп,\n“Йәнде ҡыйып һунарлау\nҺыуһағанда, ҡан эсеү\nКөн дә икәү ҡаңғырып,\nЙөрөмәҫ ине һунар тип…”\nБыл өҙөктә – Шүлгәнгә ун ике, Уралға ун йәш булғандағы һөйләшеү. Һунарҙың үтә лә ҡомарлы эш булыуын Шүлгән үҙҙәрен – балаларҙы көн оҙайына яңғыҙ өйҙә ҡалдырып китеүҙән дә өҫтөн булыуы менән аңлата.\nЙәнбирҙе менән Йәнбикә һунарға киткән саҡтарында, тегене эшләгеҙ, быны эшләгеҙ, тик ҡандан ауыҙ тартығыҙ, тип, өгөт-нәсихәт бирәләр ҙә сығып китәләр. Ә малайҙар яңғыҙҙары өйҙә ҡала. Ни менән көн үткәреүҙәре билдәле булһа ла, бала үҫешендәге иң мөһиме – ни уйлағандары, зиһендәрендә ниндәй үҙгәреш, ниндәй үҫеш барғанлығы иғтибарҙан ситтә ҡала. Өлкәндәр аңлап етмәһә лә, өйҙә яңғыҙ ҡалыу бала өсөн – күңел яраһы. Бына ҡайҙан башланған Шүлгәндең һәр саҡ яманлыҡҡа ҡайырыуы, яманлыҡты өҫтөн ҡуйыуы, тормошта еңел юл һайларға яратыуы, көнсөллөк, үс алыу һымаҡ насар ғәҙәттәре!\nХәҙер үҙебеҙҙең йәшәйеш менән сағыштырайыҡ. Атай ҙа, әсәй ҙә эштә. Өләсәй-олатайҙар менән бергә йәшәмәйбеҙ. Бала ни теләһә, шундай уйынсыҡ алабыҙ, тамаҡтарын туҡ тотабыҙ һәм тыныс ҡына йөрөйбөҙ. Бала ни уйлай? Ниндәй йүнәлештә үҫеш ала? Шүлгән кеүек үҙ алдына төрлө һығымталар яһап, үҙенә юл һайлап өлгөргәнме, әллә Урал һымаҡ уйланыу осоро кисерәме – уныһын әле уйлап еткермәйбеҙ. Өйҙә – телевизор, компьютер, айпад, кәрәҙле телефон, Барби ҡурсаҡтары, эш боҙолмаһа – ярай. Эш боҙоуҙы ниҙә күрәбеҙ? Үҙ-ара ыҙғышмаһындар, ут менән шаярмаһындар, ишекте асып ултырмаһындар, дәрес әҙерләһендәр, ваҡытында үҙҙәре белеп йоҡларға ятһындар, телевизор йәки компьютер төбөнә баш терәп йоҡлап китмәһендәр… Ә эске, күңел донъяһында ниндәй үҙгәрештәр бара, ниҙәр кисерә бала – уныһын уйлауҙан арыраҡ торабыҙ. Сөнки ял көндәренә тиклем йорт эштәре өйөлөп китә, ҡунаҡҡа йәки кинотеатрға барып әйләнергә лә, туғандарҙың хәлен белешергә лә кәрәк. Көнкүреш мәшәҡәттәре лә тотош ялға тороп ҡала. Йыйылыш, командировка. Һәр кемдең үҙ хәстәре, үҙ мәнфәғәте. Ә балаға иғтибар итеү өсөн ваҡытыбыҙ бик-бик наҡыҫ ҡала. Ошондай мәлдә уйға ҡала ла инде бала – баланан да өҫтөн нимә бар икән? Эшме? Балала атаһы менән әсәһенең эшенә, шөғөлөнә ҡарата кире фекер тыуыуы, хатта үҙҙәрен ҡарап ҡалған кешегә, килгән ҡунаҡтарға (туғанмы, яҡын кешеме – барыбер, улар атай-әсәйҙең ваҡытын биләй) ҡарата йән көйөү тойғоһо башланыуы, атай менән әсәйҙең урыҡ-һурыҡ ҡына ваҡыт бүлергә тырышыуҙарына һалҡынлыҡ күрһәтә башлауҙары ихтимал.\nБаланың, Шүлгән юлын һайлап, ата һүҙен тотмайынса эш боҙоуы ла ихтимал. Сөнки ул, ниндәй сара менән булһа ла, үҙенә иғтибар иттерергә теләй. Шул саҡта ғына атай менән әсәй “аһ” итеп ҡала… Эпосҡа ҡайтып фекер йөрөтәйек. Бала мәнфәғәтенән дә өҫтөн күрелгән шөғөлдөң ни икәнен белергә теләү тойғоһо тыйылған әйберҙе татып ҡарауға ҡыҙыҡһыныу уята Шүлгәндә. Ул атаһы һүҙен тотмай, тыйыу-тыйылыу тигән кәртәне аша атлай. Бала мәнфәғәтенән өҫтөнөрәк булған шөғөлдөң ни икәнлеген белгеһе килә Шүлгәндең – һунар йөрөп табылған йәнлек ҡанының тәмен татып ҡарау! Йәнбирҙе һуйыл ала. Уланы уны тыңламаған!!! Әммә һуйыл аҡылға ултырта алмай, ваҡытлыса ғына ҡурҡыта, ә ҡурҡыу, артабан туҡмалмаҫ өсөн, яманлыҡтарын тағы ла нығыраҡ йәшерергә этәргес кенә була – Шүлгәндең зиһенендә тормошҡа үҙ ҡарашы, үҙ йүнәлеше нығынып өлгөргән, ул барыбер үҙенсә эшләй һәм йәшерен эшләүҙе өҫтөн күрә башлай.\nУралға әле ун йәш. Ул уйлана ғына, был мәлдә мейеһен быраулаған бихисап һорауҙарға яуап эҙләй. күңеле саф, уйҙары бысранмаған, уға дөрөҫ юҫыҡ биреп була. Тик йүнәлеште, Йәнбирҙе кеүек бер ни аңлатмайынса, ярамай, тип кенә тыйып йәки һуйылға тотоноп түгел, ә тәүҙә баланың фекеренә ҡолаҡ һалып, уның ниндәй юҫыҡта уйлауын, донъяға ҡарашының ниндәй йүнәлештә ҡалыплаша барыуын иғтибарға алып, ул аңларлыҡ кимәлдә тәбиғәт ҡанундарына таянып аңлатырға кәрәк. Урал үҙе лә фекерен тәбиғәт ҡанундарынан сығып төйнәргә тырыша. Шуныһы иғтибарға лайыҡ – Урал ямандарҙың яманын сит тарафтарҙан түгел, ә иң элек үҙ булмыштарынан эҙләй:\nБыл осраҡта ла халыҡ аҡылы бик урынлы фәһем бирә. Кеше хатаны иң элек үҙенән эҙләргә тейеш. Аҡланыу, һылтаныу, кемделер ғәйепләү бер ваҡытта ла ыңғай һөҙөмтә бирмәй, хатаны тәрәнәйткәндән-тәрәнәйтә генә. (Ошо уңайҙан әйтеп үтеү урынлы булыр. Беҙ берәй нәмә аңлатһаҡ, ғәҙәттә: “Аңланыңмы?” – тип һорайбыҙ. “Аңламаным”, – тиһә, тыңлаусы үҙе ғәйепле булып ҡала. Ә һорау “Аңлата алдыммы?” тип ҡуйылырға тейеш. Ул саҡта инде һин, ҡайһылайыраҡ итеп аңлатырға икән, тип, үҙең уйлана башлайһың, үҙең баш ватаһың).\nЭпоста ла шулай. Урал үҙ һорауына яуапты йәшәйештәренән, булмыштарынан тапмаҡсы; артабан инде урмандағы йән эйәләренән – һәр төрлө нөгәрҙән яуап эҙләй.\nБитарафлыҡтан да яман сир юҡ\nҠоштар булмышында кеше холҡо төҫмөрләнә. Халыҡ аҡылы кинәйә менән ҡош ғәҙәттәре аша кешеләрҙәге ниндәй холоҡтоң йәшәйештә ҡамасаулаясағын иҫкәртә.\nҮлем тигән яуыздың\nЙоланы беҙ өҙәйек, –\nҠоҙғон үҙ фекерен туранан-тура әйтә:\nМин үлемде табыуҙан\nМин бер үҙем баш тартам…\nАртабан ҡоҙғон был эштән ни өсөн баш тартҡанлығын да аңлатып бирә. Тормошта ла фекерен тура әйткән, нигеҙләй алған кеше менән эш итеү ауыр түгел – барыһы ла асыҡ, күҙ алдында. Һайыҫҡан да шулай – төйнәлгән фекерен ярып һала һәм ни өсөн баш тартҡанлығын аңлата. Ошондай аныҡ фекерле, асыҡ күңелле, үҙ ҡарашын дәлилләй белгән кешеләр менән бәйләнешкә инеү еңел. Донъяла ҡоралай, болан, ҡуян кеүек, бер һүҙ әйтмәгәндәр ҙә бар. Ундайҙар үҙ көстәренә ныҡ ышана, әммә бер ҡатлыраҡ фекер йөрөтә, сөнки алдаҡ, юхалау, ике йөҙлөлөк кеүек мәкер барлығын, хәйләһеҙ болан кеүек йылан ауыҙына килеп эләгеү, ярҙамға мохтаж булып ҡалыу ихтималлығы тураһында уйлап та бирмәйҙәр.\nШуныһы иғтибарға лайыҡ: был йән эйәләренең фекерҙәре лә йәшәү рәүешенә ҡарап төйнәлә. Көстәренә ышанғандары, үлемдән ҡотолоу яйын һәр кем үҙе эҙләр, тигәнде хуплай. Ә инде мыр-маҙар менән генә туҡланыусы ҡоштарҙың хатта әйтер фекерҙәре лә юҡ, улар фәҡәт ояла ғына. Тимәк, ҡул ярҙамына ғына түгел, тел ярҙамына мохтажлыҡ кисереп, кемгәлер мөрәжәғәт итергә уйлаһаң, иң элек уның йәшәү рәүешенә иғтибар итергә кәрәк. Кешенең уй-фекере уның йәшәү рәүешенә ҡарап ҡалыплаша. Йәки, киреһенсә, кешенең йәшәү рәүеше уның аң-фекерләү кимәленәсә ҡорола. Шуның өсөн кешегә ярҙам ҡулы һуҙырға уйлаһаң, иң элек уның уй-фекеренә дөрөҫ йүнәлеш биреүҙән башларға, тел ярҙамы күрһәтергә кәрәк.\nИң ҡатмарлы һәм ауыр ҡатлам – ул битарафтар, ғәмһеҙҙәр. Уларға ышанып та, таянып та булмай. Бөгөн – былай, иртәгә – тегеләй. Ә битарафлыҡ маҡсатһыҙлыҡтан килә. Ундайҙарҙың донъяға ҡарашы – “Миңә барыбер”. Кешелек донъяһының бындай өлөшө эпоста кәкүк аша сағылдырыла.\nБала өсөн көйгәндәр,\nНи теләһә – миңә шул.\nҺүҙ туранан-тура балаһыҙлыҡ тураһында бармай. Кәкүк балаһыҙ түгел, улай булһа, бөгөнгө көндә кәкүктәр булмаҫ ине. Был ҡош балаһы өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алмай. Бында фекерҙең әрәсәһе – маҡсат-киләсәк хаҡында. Маҡсаты булмаған, киләсәген хәстәрләмәгәндәр, битарафтар – бөгөнгө көн менән генә көн итеүселәр тураһында. Уларҙы хатта “йәшәүселәр” тип тә әйтеп булмай, улар – көн итеүселәр. Йәшәү – ул алдағыңды хәстәрләү, киләсәгең хаҡында уйлау, маҡсат билдәләү. Кәкүктең бер маҡсаты ла юҡ. Бер ни ҙә уның бауырын өҙмәй, ул бер ни өсөн дә көймәй. Башҡалар ни теләһә – уға шул. Ундайҙарға таянып, ышанып булмай. Бөгөн һинең һүҙеңде һөйләр, иртәгә – башҡаныҡын көйләр.\nҺайыҫҡан бына нимә ти:\n“Үлемдән ҡурҡыр йән булһа,\nИлде гиҙеп яй эҙләр”, –\nҠарпыр балыҡ суртан да,\nЙыртҡыс та, башҡа йән эйәләре лә хуплаған һүҙҙең әрәсәһе ни һуң? Был фекер һәр заманға тап килә, сөнки, ысынлап та, тәбиғәт ҡанундарына, хатта кеше аҡылы уйлап тапҡан Төп закон ҡанундарына ла ҡаршы барып булмай. Фәҡәт үҙ фиғелеңә тура килтереп ҡулайлашыу яғын ҡарарға, өйрәнергә, “юлын, яйын” эҙләргә кәрәк. Тәбиғәт шарттарына ҡарап йорт төҙөү, кейенеү, ҡояш ҡыҙҙыра башлаһа – ҡапланыу, дауыл ҡоторһа – һаҡланыу саралары табыу кеүек үк, һәр йән эйәһенә үҙен һаҡлау ысулы бирелгән. Шул уҡ ваҡытта Һайыҫҡан “ил гиҙеп” яй эҙләргә тимәй, был һүҙбәйләнеш донъя буйлап сығып китеүҙе аңлата, ә айырым-асыҡ итеп “илде гиҙеп” ти; тимәк, тәғәйен ил, үҙең йәшәгән илдә яй эҙлә, тигән фекер әйтелә эпоста.\n“Ил күрергә сыҡтым мин,\nИлһеҙ етем түгелмен”.\n“Етем” тип беҙ ғәҙәттә атаһы йәки әсәһе, йә булмаһа “үкһеҙ етем” тип икеһе лә булмаған балаларға әйтәбеҙ. Ә халыҡта иле булмағандарға ҡарата ла ҡулланылған етемлек төшөнсәһе. Тимәк, тыуған иленән, иң ғәзиз, иң яҡын мөхиттән, күңел һыйыныр төйәгеңдән айырылыуҙы ла етемлеккә һанаған башҡорт. Был фекер Уралдың үҙе менеп килгән арыҫланына ҡарата әйткән һүҙҙәрендә лә ҡабатлана:\n“Һау булһам, кире килермен,\nҺинең менән булырмын.\nСиттә ғүмер итмәҫһең,\nМинән сәләм әйтерһең”, – тип\nАрыҫланына әйткән, ти.\nЭпоста Тыуған илдә йәшәү өҫтөнлөгө, ғүмер итеү өсөн үҙ илеңдә яй табыу һәр саҡ зиһенгә һеңдерелә бара. Хатта арыҫланының да сит-ят яҡтарҙа йөрөүен теләмәй Урал: “Ситтә ғүмер итмәҫһең”, – ти.\nШүлгәнгә осраған ҡарт үҙенең ҡустыһы тураһында һөйләгән саҡта былай ти:\nШуға уны был илдән,\nТыуып үҫкән еренән\nБөтәһе лә берлектә\nСиткә ҡыуып ташланы.\nХәҙер илдән йыраҡта\nҮҙе йәшәй тарлыҡта,\nҒүмере үтә зарлыҡта.\nОшонан күренеүенсә, илдән ситтә йәшәүҙе зарлыҡта үткән ғүмер тип һанаған башҡорт. Ошо аҡыл аңға һеңдерелә килгәнгә лә башҡорт халҡы быуаттар буйы тамырҙары ереккән төйәге Урал өсөн ҡалҡан булып йәшәгән һәм әлегәсә йәшәй.\n“Мин уны үҙемсә тәрбиәләп алам…”\nУрал батыр эпосынан:\nКисен айға нур бирәм.\nБала нурҙы әсәйҙән ала һәм әсәйҙән алған нурҙы артабан тарата. Кинәйә менән әйтелгән был фекерҙең әрәсәһе шунда: тимәк, баланың нур донъяһы әсәй аша килә һәм артабан да шулай дауам итә. Нур тигән төшөнсә, уның тотош эске донъяһы, булмышы – әсәнән. Әсәһенең тәғәйенләнешен дауам итә бала.\n– ти Һомай.\nӘ атай – тышҡы именлекте ҡурсалаусы:\nБына ни өсөн борон-борондан өйләнеүгә, ҡатын алыуға айырым иғтибар иткәндәр. Кем етте, шуға өйләндермәгәндәр. “Ошоға өйләнәм, үҙебеҙсә һөйләшергә өйрәтерһең, әсәй”, – тип, өйгә ҡыҙ етәкләп ҡайтҡас ҡына түгел, ә алдан иҫкәртә килгәндәр уландарына был фекерҙе. Әсәһенең нуры менән нурланған ҡыҙ баланы нисек итеп үҙгәртмәк кәрәк?! Үҙгәртеп буламы? Юҡ. Ошо хәҡиҡәтте егеттәр аңлаһындар ине. Атай ҡотон һаҡларға теләй икән улан (ә һаҡлау мотлаҡ!) – уны дауам итерлек кәләш алыу тураһында уйланырға тейеш.\nУҫал да менән аҡ ҡыҙҙан\nҺаҡмар батыр тыуғанын...\n– ти Урал ағаһына.\nБыл юлдар ҙа үрҙә әйтелгән фекерҙе раҫлай.\nБөгөнгө йәштәрҙең байтағы өйләнеү мәсьәләһенә бик еңел ҡарай. Кемгә булһа ла өйләнәм дә, үҙемсә үҙгәртеп алам, тип уйлай. Кешене, бигерәк тә уның милләтен үҙгәртеп булмай. Баланың булмышы әсә ҡарынында уҡ ҡалыплаша. Тимәк, ниндәй нәҫел ҡалдырғың килә – шундай ҡыҙҙы иш итәһең. Иш итәһең икән – үҙгәртәм, тәрбиәләп алам, баланы үҙемсә тәрбиәләйем, тип ниәтләнергә түгел, ә ҡанына һалынған, әсәнән бирелгән нур йүнәлешендә генә хәл итергә кәрәк. Иң яҡшыһы – үҙ яртыңды табыу. Ә һинең яртың – мөхәббәтең бер үк нурҙан ҡойонғандар араһында.\nМатур әсәнән һөт имгән, –\nОшо урында хәҙерге йәштәр араһында киң таралған тағы бер фекергә ентекләп туҡтап китке килә. “Боронғо башҡорттар ҡырылып бөткән инде. Беҙ – яуҙан ҡасып-боҫоп йәки яу тоторлоҡ рәте ҡалмағандарҙың ғына нәҫелдәре,” – тип, үҙ булдыҡһыҙлыҡтарын әллә ҡасанғы ихтилалдарға бәйләмәксе ҡайһы берәүҙәр. Был һүҙҙәрҙә дөрөҫлөк бар, әлбиттә. Әммә батыр атанан ҡот йәйгән батырҙар быуын-быуын тыуып тора икән, нәҫел ҡото ҡабатланырға тейеш бит. Ә ни өсөн ҡабатланмай? Бөтөн ғиллә ошонда түгелме икән? Халыҡта, мылтыҡ ала алмағанды уҡлау алыр, уландар, тигән иҫкәртеү бар. Йәғни яуҙа мылтыҡ ала алмаһа ла, өйҙә ҡатын-ҡыҙҙарҙан еңелеүең ихтимал. Хәҙер миҫалдарға күсәйек.\nБоронғо атай-олатайҙар батырлығы, оһоллоғо, һәләте, маһирлығы күсмәгәйнеме икән үткән быуаттың 50–70-се йылдарында сәнғәтебеҙ күгендә ижад итеүсе ир-уҙамандарыбыҙға? Ниндәй юғарылыҡҡа күтәрелгәйне башҡорт сәнғәте! Әммә уларҙың таланттарын дауам итерлек нәҫел ҡалманы. Уларҙы бит яу ҡырманы. Ни өсөн: “Нурға илде күмәмен”, – тип, нур сәсеп йөрөрлөк Һомайҙар ҙа, “Урал ҡотонан тыуған батыр бала түгелме?” – тип, атаһына оҡшашлығынан һиҫкәнеп китерлек, Урал ҡотон дауам иткән Иҙелдәребеҙ ҙә тыуманы? Мылтыҡ ала алмағанды уҡлау алыр, тигән иҫкәртеүҙең раҫ булыуы ошо түгелме? Тимәк, егеттәребеҙгә ҡасандыр илен, телен, ерен, нәҫелен ҡурсалап яуға күтәрелгән атай-олатайҙарыбыҙ хәтерен һаҡлау, уларҙың изге ниәттәренә тап төшөрмәү бурысын үтәү урынына аҡланып, һылтанып, үҙ хаталарын йомоп ҡалырға тырышырға түгел, “Урал батыр” эпосын уҡырға, халҡыбыҙ ижадын өйрәнергә, фәһем алырға һәм Урал батыр кеүек Иҙелдәр, Нөгөштәр, Яйыҡтар, әсәһе Айһылыу булған Һаҡмарҙар ҡалдырырға кәрәк.\nЮл башын һорашыу\nБылай тиеп әйткән, ти....\nНимә ул Юл башы? “Ҡайҙан киләһегеҙ, юлығыҙ ҡайҙан башланды?” – тигән генә һорау түгел был. Был юлдарҙа кәңәш биреү, кәңәш алыу йолаһы тураһында кинәйә бар. Ҡарт кәңәш бирер алдан егеттәрҙең тотош уй башын, нимә уйлағандарын, ниндәй уй-ниәт менән китеп барыуҙарын, ниндәй маҡсат менән сыҡҡандарын энәһенән ебенә тиклем һораша. Шунан ап-аҡ һаҡалын һыпырып ала. Ап-аҡ һаҡал – ҡарттың йәшәгән йылдары, үткән ғүмере, туплаған тәжрибәһе, тормош һабаҡтары. Һаҡал һыпырып алыу – үҙенең ошо тәжрибәһен байҡап алыу, “быларға күҙ йөрөтөп” – һынап ҡарап, һөйләгәндәре менән уларҙың кәйеф торошон сағыштырыу. Шунан һуң ғына кәңәш бирә.\nТимәк, кәңәш бирер, артабан бараһы юлға дөрөҫ йүнәлеш күрһәтеү өсөн һаҡал һыпырып, тоҫмаллап ҡына түгел, ә кешенең тотош эске донъяһын өйрәнеү, һиңә төбәп кәңәшкә килгән кешегә “күҙ йөрөтөп” алыу мотлаҡ.\nТәү тапҡыр күргән кешенең ҡоро һүҙенә генә ышанып мөкиббән китмәҫкә, ә һынап ҡарау кәрәклеге тураһында аҡыл бирелгән был юлдарҙа. Ҡарт иң элек “юл башыны” һораша – ҡайҙан, ни өсөн килеүҙәрен, йәғни был юлға сығыуҙың төп сәбәбенең ниҙә икәнлеген төшөнөп ала. Урал менән Шүлгән “үҙ уйҙарын” һөйләгән саҡта ҡарт “быларға күҙ йөрөтөп” ултыра. Билдәле булыуынса, күп осраҡта тел һөйләгән хәбәрҙең кешенең уйы менән тап килмәүе ихтимал. Шуның өсөн “һөйәкһеҙ тел нимә һөйләмәҫ” тиҙәр. Ә кешенең үҙен тотошо, ишараһы, ҡул хәрәкәттәре, ҡарашы (әгәр һынай белһәң) бер ваҡытта ла алдай алмай. Һынсыл кешеләр күрәҙәсе һымаҡ була, кеше күңелен тышҡы ҡиәфәтенең үҙгәреүенә ҡарап “уҡый” ала. Ә үҙе эскерһеҙ, асыҡ күңелле кешеләр уны-быны уйламай, кешенең теленә ышана һәм һынсылдарға ҡарағанда күп тапҡырға йышыраҡ яңылыша. Мәҡәләлә артабан да айырым туҡталып китербеҙ: Урал батыр һәр ваҡыт фәҡәт һүҙгә генә ышанып һәм физик көсөнә таянып эш итеүсән, шунлыҡтан хаталар ебәрә, аҙаҡ күп тапҡырҙар Һомай ҡотҡара. Эпоста ошоға ишара бик йыш күҙәтелә. Башҡорттарҙың күбеһенә хас булған холоҡ был – бер ҡатлылыҡ, ябайлыҡ, ышаныусанлыҡ, кеше хәленә инергә тырышыу; ә юхалыҡ, ике йөҙлөлөк, аҫтыртынлыҡ, башҡаларға хаслыҡ ҡылыу кеүек сифаттарға эйә булған Шүлгәндән нәҫел ҡалмай, берҙән-бер улы Һаҡмарҙы ла Айһылыу Урал рухында тәрбиәләй. Тимәк, Шүлгән кеүектәр халҡыбыҙҙа бик-бик һирәк осрай торған күренеш. Эпоста һынсыл ҡарттың, күҙәтеүсән Һомай аҡылының дөрөҫкә барып сығыуы иғтибар үҙәгендә булырға тейеш.\nИлдәге етешһеҙлек һәм башҡа шундай ризаһыҙлыҡ тыуҙыра торған күренештәрҙе ғәҙәттә төп етәксегә ҡайтарып ҡалыусан кеше. Ә эпоста “батшаһынан, башҡаһынан” тип асыҡ әйтелгән:\nЯуызлыҡта дан алған\nБатша әмерен башҡалар башҡара һәм, башҡарыу ғына түгел, вазифа һаҡлау, ярамһаҡланыу маҡсатында арттырып үтәп тә ҡуя. Өҫтәүенә, “йығылыр урынына һалам түшәргә” лә онотмай, йәғни дуҫтары-таныштары менән мөнәсәбәтен боҙмау хәстәрлеге лә күрелә, ә был маҡсатты ике йөҙлө булмайынса тормошҡа ашырыу еңелдән түгел.\nЭпоста һүрәтләнгән Үлем нимә ул?\nБөйөк эпосыбыҙҙа һүҙҙең айырым кешеләр тураһында ғына бармағанлығын, ә тотош Кешелек донъяһы, Яҡшылыҡ һәм Яманлыҡ, Йәшәү һәм Үлем хаҡындағы фәлсәфә икәнлеген беләбеҙ.\nҮлем төшөнсәһенең кинәйәһе ниҙә? Бөгөнгө көндөң “кеше ашар дейеү”е нимә ул? “Үлгәндәрҙе терелтеү” маҡсатын тормошҡа ашырып буламы? Ни өсөн “Ирмен тигән Ир-батыр шып-шым ҡарап торормо?” тип әйтелә? Был урында ни өсөн шып-шым тигән һүҙ ҡулланылған? Бөгөнгө көндә “Йәншишмә һыуы” төшөнсәһе нимәне аңлата?\nКешелек донъяһына янаған “кеше ашар дейеү” барыбыҙға ла билдәле: эскелек, наркомания һәм кешелеккә үлем менән янаусы башҡа күренештәр.\nӘммә эпоста “күҙ йәшергән үлем”, йәғни күҙгә күренмәй “йәнде алыр” үлем тураһында ла һүҙ бара. Быныһы – иң ҡурҡынысы. Кешене рухи яҡтан ошондай үлем юҡ итә лә инде. Был үлемгә килтереүсе төшөнсәләр – ғәмһеҙлек, битарафлыҡ, маҡсатһыҙлыҡ, күңел төшөнкөлөгөнә бирелгәнлек. Бындай рухи үлемгә килтереүсе сәбәптәр – туған телеңдән, халҡың традицияһынан, тарихыңдан, мәҙәниәтеңдән яҙыу, үҙ-үҙеңде һанға һуҡмау кимәленә етеү; Йәншишмәңдең башы булған төйәгеңдән, эсәр һыуыңдан, һағынып ҡайтыр тыуған ерең менән нигеҙ һаҡлар туғандарыңдан яҙыу. Рухи ҡоллоҡ. Рухи Үлем. “Үлгәндәрҙе терелтеү”, тимәк, рухи үлгәндәрҙе терелтеү өсөн Йәншишмә һыуы кәрәк.\nБына ошонда асыла ла инде “шып-шым ҡарап торормо” тигән һүҙҙәрҙең әрәсәһе – эпостағы кинәйә фекер. Зыялылар шымып ҡалырға тейеш түгел бөгөн. Уларҙың, Урал батыр кеүек, ғәмәли эштәре менән нығытылған һүҙе, өлгөһө кәрәк бөгөн рухи “үлгәндәрҙе терелтеү”, “яуыздарға юл” ҡуймау өсөн.\nӘгәр Урал батыр, үҙ мәнфәғәтен генә уйлап, Йәншишмә һыуын тирә-яҡҡа бөркмәйенсә, үҙе йотһа, ни булыр ине? Йәншишмәне тапҡас, һыуын үҙе генә эсергә ынтылыусылар арта бара түгелме? Ил мәнфәғәте менән йәшәмәүсе бындай бәндәләр илде юҡҡа сығара, үҙҙәре лә көн күрмәй:\nТәнең сереп ҡорт ашар,\nШунда ла һин үлмәҫһең,\nҺис донъянан китмәҫһең, –\nтигән ҡарғыш алырлыҡ, үлә алмай ҡаңғырып йөрөр ҡарт һымаҡ хәлгә ҡала. Үҙҙәре фани донъянан китһә лә, ундай бәндәләрҙең быуын-быуынға етерлек, нәҫелдәре намыҫына тап төшөрлөк яман дандары ҡала. Ошо хаҡта әйтелә был кинәйәле фекерҙә.\nСер һөйләмә дуҫыңа…\nЙылан, башын сәкәйтеп,\nУралға ҡарап ялбарған:\n“Ай, егетем, ярҙам ит,\nШул булмаһын үлемем,\nЗәрҡум тигән егетмен,\nМин дә ярҙам итермен”.\n“Ай, егетем әйтәйем,\nБар серемде һөйләйем”…\nБыл юлдарҙа тәрән кинәйә бар. Кеше үлемдән дә, язанан да ҡурҡа. Үлем менән Йәшәү араһында барған алышта ҡотолоу юлын эҙләй. Ҡайһы берәүҙәр, ҡурҡһа ла, сер һатыуға ҡарағанда үлемде өҫтөн ҡуя. Тарихта миҫалдар күп. Улар батыр тип атала. Икенселәре ниндәй ысулдар менән булһа ла ҡотолоу юлын ҡарай. Зәрҡум да “бар серемде һөйләйем”, ти. Ярай, үҙ серен һөйләһен дә ти. Ә бит ул атаһының серен һата. Уның йәшәү нигеҙе, таянысы, таяуы булған көс-ҡеүәтенең асылын асып бирә. Атаһы тураһында ни белә – шуның барыһын түкмәй-сәсмәй аңлата. Атаһын тулыһынса ҡоралһыҙландыра. Фәҡәт үҙенең бер ни еңә алмаҫ ҡул көсөнә генә таянып эш иткән хәйләһеҙ Урал, был серҙе белмәһә, Ҡәһҡәһәне еңә лә алмаҫ ине. Атаһы Йәнбирҙе уны хәйләгә, юхаға, алдауға түгел, һәр төрлө күнекмәләргә өйрәткән, физик көс-ҡеүәтен камиллаштырған.\nБынан ниндәй һығымта яһап була? Үҙенә ҡаршы көстөң серен белергә теләүселәр иң элек дошманының иң яҡынын – бөтөн серен белгән кешеһенең яҙмышын үҙ ҡарамаҡтарына ҡалырлыҡ хәлгә ҡуялар йәки ауыр хәлдә ҡалған мәленән файҙаланалар (эпоста яҙмыш тарафынан Зәрҡум ошо хәлгә дусар ителгән), шунан инде һайлау юлына ҡуялар. Рухи яҡтан көслөләр, иң яҡыны менән бер маҡсатлылар һынмай, ә яҡынына ҡарата ниндәйҙер фекер айырымлыҡтары, үпкәһе булғандар (эпоста Ҡәһҡәһә улына кәләште – Самрауҙың ҡыҙын – яу менән алып бирмәй, үҙ бәхетен үҙенә яуларға ҡуша, Зәрҡум быға үпкәләй) форсаттан файҙаланып, яҡынына ҡаршы эшләй башлай. Эпоста иһә хәйләһеҙ Уралға яҙмыш үҙе ярҙамға килә һәм Зәрҡумдың киләсәген хәл итеүҙе уның ҡарамағына ҡалдыра. Ә кинәйә шундай: бер ваҡытта ла яҙмышың хәл ителерлек сереңде хатта иң яҡыныңа ла асыу ярамай. Улы Зәрҡум атаһы Ҡәһҡәһәнең бар серен дә белә һәм Уралға аса. Ә ундай хәйлә юлын һайлау, яҡыныңды һатыу иҫәбенә йәшәү хоҡуғына эйә булыу кеүек тәрбиәне Ҡәһҡәһә үҙе биргән.\nБөгөн ауға сыҡ, тине,\nЙылан туның кей, тине;\nУн ике тарбаҡ мөгөҙлө\nБолан табып ей, тине –\nШуны йотһаң, донъяла\nТөрлө төҫкә керерһең,\nХәүеф белмәй йөрөрһөң...\nБилдәле булыуынса, төрлө ҡиәфәткә инә белеүсенән дә ҡурҡынысыраҡ дошман юҡ. Асыҡ дошман – бер дошман, төрлө төҫкә инә белеүсе дошман – бихисап дошман. Ул һинең серҙәшең сүрәтенә лә инә ала, дуҫың да булып китә, һиңә битараф ҡарашлы кеше сүрәтенә инеүе лә ихтимал.\nЙәнбирҙе ҡарт тәрбиәһе:\n“Ҡарт шунда уҡ Шүлгән менән Уралға ҡоштар осҡан яҡҡа күҙ яҙмай китергә, арттарынан күҙәтеп барып, Йәншишмәнең урынын табырға, әгәр юлда үлем осраһа, башын ҡырҡып алып ҡайтырға ҡушҡан. Ике улын ике арыҫланға мендереп оҙатҡан, ти”.\nЙәнбирҙе бер ниндәй хәйләгә лә өйрәтмәй. Үлемдең башын ҡырҡыу өсөн уландарын бәләкәйҙән үк оһолло, көслө, ғәйрәтле булырға ғына күнектергән:\nДауамын журналдың 4-се (2019) һанында уҡығыҙ.


Башҡортостанда 500 мең тоннанан ашыу һөт һатылған // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБашҡортостанда 500 мең тоннанан ашыу һөт һатылған\n16:20, 23 сентября 2011 Иҡтисад\nРеспублика буйынса тулайым һауым 1 млн 300 мең тоннанан ашты. Шуларҙың 463790 тоннаһы – ауыл хужалығы предприятиеларына, ҡалғандары шәхси ярҙамсы хужалыҡтарға тура килә. БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, йыл башынан алып республиканың шәхси секторынан 88712 тонна һөт һатып алынған. Йәрмәкәй, Мәсетле, Туймазы райондарында халыҡ менән эшләү яҡшы ойошторолған. Уларҙың һәр береһендә шәхси хужалыҡтарҙан өс мең тоннанан ашыу һөт һатып алынған, Әбйәлил районында иһә – 3994 тонна.\nЙыл башынан алып Башҡортостанда 500045 тонна һөт һатылған, шул иҫәптән ауыл хужалығы етештереүселәре менән – 411333 тонна. Иң күп һөттө Саҡмағош (26544 т), Стәрлетамаҡ (26538 т), Дүртөйлө (20071 т), Илеш (18863 т) райондары һатҡан.


Яратҡан шөғөлө йәшәүгә көс өҫтәй\n11 Декабрь 2010, 16:45\nИгорь Григоренко 1983 йылдың 9 апрелендә Тольяттиҙа тыуған. Һөжүмсе. Үҙ карьераһында «Лада», «Северсталь» клубтары өсөн сығыш яһай. Шулай уҡ диңгеҙ аръяғының Түбәнге лигаһында биш уйын үткәреп өлгөрә. 2007 йылдан «Салауат Юлаев» командаһында. Уның составында Рәсәй чемпионы исемен яулай. Рәсәй йыйылма командаһы составында үҫмерҙәр араһында ике тапҡыр донъя чемпионы була. Шулай уҡ Рәсәй йыйылма командаһы составына алынып, донъя беренселектәрендә ҡатнаша.\nШулай итеп, Рәсәйҙә генә түгел, донъя кимәлендә өмөтлө уйынсыларҙың береһе, спорт карьераһының иң үҫешкән мәлендә автофажиғәгә эләгеп, саҡ тере ҡала. Уға был ваҡытта ни бары 20 йәш була. 2003 йылда Финляндияла уҙған донъя беренселегенән һуң бер нисә көн уҙғас, Григоренко үҙ автомобилендә иптәше менән баҡсанан ҡайтып килешләй идара итеүҙе юғалтып, ҡаршы яҡ юлға сыға һәм реклама щитына бәрелә. ҡотҡарыусылар бер сәғәттәй тиерлек Игорҙы машинаһынан сығара алмай интегә. Иптәше еңел йәрәхәт алһа, ә инде Игорь ауыр хәлдә дауаханаға эләгә. Уның яҙмышы йәшәү менән үлем араһында була. Иҫһеҙ ятҡан Григоренконы табиптар 14-се көндә генә аңына килтерә. Уның һауығыуына өмөттәре бик икеле була. Хоккейсы яйлап кеше ҡиәфәтенә инеп, ҡултыҡ таяғы ярҙамында йөрөп маташа. Күптәр уның спорт карьераһына нөктә ҡуйырға ашыға. Тик Игорь ғына ашыҡмай. Һәм ай ярым дауаханала ятып, дүрт ай үтеүгә, геройыбыҙ сәкәнен алып, боҙ майҙансығына сыға.\nИгорҙың бала сағы башҡаларҙыҡынан әллә ни айырылмай. Ата-әсәһе эш эҙләп, Украинанан Тольяттиға күсенгәс, бер ваҡыт уларға ҡунаҡҡа Игорҙың ике туған ағаһы килә. Ул урындағы бер гәзиттә «Лада» хоккей мәктәбенә балалар йыйыуҙары хаҡында белдерә. Икенсе көнөнә үк мәктәп йәшенә лә етмәгән Игорь спорт һарайының ишек төбөнә баҫып тора. Әлбиттә, барыһы ла уға еңел бирелмәй. Йылдан ашыу конькиға баҫып, боҙҙа шыуырға өйрәнә. Һуңынан ғына уға сәкән тотторалар. Унда ла бер белгес тә алдан уҡ кемдең кем буласағын күҙалламай. Сөнки күптәр, хатта һәләтлеләр ҙә, күнекмәләрҙең ауырлығына сыҙай алмай, ярты юлда спорттан китергә мәжбүр була. Игорҙы һәләтлеләргә индереп булмай. Тик ул тырыш була. Тренерҙың һәр бер кәңәшен ҡолағына һалып, күнекмәләрҙән һуң ҡалып, оҫталығын камиллаштырыу өҫтөндә эшләй. Башҡаларға ҡарап өйрәнә. Шулай Григоренко, күнекмәләрҙән тыш, уҡыуҙа ла һынатмай үҫмер йәшенә етә. 14 йәшендә уны «Лада»ның икенсе составына саҡыралар. Тәүге эш хаҡы ала. Уға ай һайын ул ваҡыттағы күләм менән 279 һум түләйҙәр. Был суммаға кейенеп, күңел генә асмай, ә киләсәккә иҫәбенә һалырға ла етә. Шулай ғүмер дауам итә, геройыбыҙға 17 йәш тә тулып китә. «Лада» клубының төп составына алына. Шунан башлана ла инде уның «йондоҙло» сәғәттәре. 2001 йылда юниорҙар араһында донъя беренселегенә юл алып, ул Рәсәй командаһы составында донъя чемпионы исемен яулай. Киләһе йылына ике йыл рәттән үҫмерҙәр составында донъя кубогын күккә сөйә. Бар хоккей белгестәре уға иғтибарын йүнәлтеп, яңы йондоҙсоҡ үҫеүе хаҡында бөтә донъяға яу һала. Шул уҡ йылда, Рәсәй хоккей лигаһының иң көслө уйынсыһы булараҡ, Игорь «Алтын шлем» менән бүләкләнә. Рәсәй йыйылма командаһының «йондоҙ»ҙары Павел Буре һәм Андрей Коваленко менән бер рәттән, оҫта буллит һуғыусыға әйләнә. ҡыҫҡаса әйткәндә, «йондоҙ» үҫмергә һәр яҡлап иғтибар арта. Берҙән, ул Рәсәй командаһының төплө уйынсыһы булһа, икенсенән, НХЛ-дан тәҡдимдәр күбәйә. НХЛ-дың «Детройт» клубы уға ҡыҙыҡһыныу белдереп, һәйбәт тәҡдим менән сыға. Тик яҙмыш үҙенекен итә. Ул, автофажиғәгә эләгеп, ике йылға спортта карьераһын туҡтата. Шулай ҙа ғүмерен бушҡа уҙғармай. Тормошҡа ҡарашын үҙгәртеп, күптән таныш булған һөйгәне Оксанаға иғтибарын күберәк йүнәлтә башлай. Бер йылдан ҡыҙҙары тыуа. Туй үткәрәләр. Аяғына баҫҡас, «Лада»ның икенсе составында көн күрә. 2004 йылда клуб етәкселеге Григоренконы «Салауат Юлаев»ҡа арендаға бирә. Ана шул ваҡытта Игорь, ҡайһы бер белгестәрҙең ауыҙын ябып, Өфөлә яҡшы уйнап китә һәм ярайһы ғына һөҙөмтәгә өлгәшә. Киләһе миҙгелде контракт нигеҙендә «Северсталь» клубында башлай. Аяғына ныҡлап баҫыуға ошо күсеү ҙур йоғонто яһай ҙа инде. Ул «Северсталь»дең бомбардирына әйләнеп, тыуған яғына ҡабат саҡырыу ала. ҡайтҡас, миҙгел башында НХЛ-дан йәнә ҡыҙыҡһыныу була. Ул унда түбәнге лигала биш уйын уҙғарғандан һуң, тыуған яғын яҡын күреп, Өфөгә килә һәм «Салауат Юлаев» менән контракт төҙөй. Әлеге көнгә тиклем уңышлы сығышы менән юлаевсылар көйәрмәндәрен ҡыуандыра. Беренсе звенола сығыш яһай.\nГол+пас системаһы буйынса, Александр Радулов һәм Патрик Торесендан ғына ҡала, 24 (14 –10) мәрәй менән өсөнсө күрһәткескә өлгәшкән.\nСираттағы турҙа «Салауат Юлаев» Новокузнецкиҙа урындағы «Металлург» командаһы менән осрашты һәм уларҙы 3:2 иҫәбенә еңде. Бөгөн «Себер» хоккейсылары менән сәкәләшәсәк.


«UFA-Kuraifest» музыкаль форумында виртуоз ҡумыҙсы Миңлеғәфүр Зәйнетдинов ҡатнаша // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\n«UFA-Kuraifest» музыкаль форумында виртуоз ҡумыҙсы Миңлеғәфүр Зәйнетдинов ҡатнаша\n14:37, 20 мая 2016 Мәҙәниәт\nӨФӨ, 2016 йыл, 20 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.\n27 майҙа «Евразия йөрәге» халыҡ-ара сәнғәт фестивале барышында Өфө амфитеатрында «UFA-Kuraifest» музыкаль форумы ойошторола. Программаның төп геройы — милли уйын ҡоралы ҡурай.\nҠурайҙың яңғырашы заманса стилдәр менән ҡушыласаҡ, эстрада-джаз оркестры, этно-рок төркөмдәр сығыш яһаясаҡ. Виртуоз ҡумыҙсы Миңлеғәфүр Зәйнетдиновтың сығышы байрамға йәм өҫтәйәсәк. Музыкант ҡумыҙҙа «Сал быуаттар ауазы» һәм «Ритм» композицияларын башҡарасаҡ.\nСара хаҡында тулыраҡ мәғлүмәт — «Евразия йөрәге» халыҡ-ара сәнғәт фестиваленең рәсми сайтында.\nМиңлеғәфүр Зәйнетдинов — Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Ш.Бабич исемендәге дәүләт йәштәр премияһы, республика һәм халыҡ-ара конкурстар лауреаты, Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, «Риүәйәт» фольклор төркөмө етәксеһе.\nТеги: сәнғәт фестивале,евразия йөрәге


Башҡортостанда социаль эшҡыуарлыҡ буйынса форум башланды // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБашҡортостанда социаль эшҡыуарлыҡ буйынса форум башланды\n11:47, 11 февраля 2016 Иҡтисад\nБашҡортостанда социаль эшҡыуарлыҡ буйынса форум башланды Фото: Олег Яровиков\nӨФӨ, 2016 йыл, 11 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.\nБашҡортостанда социаль эшҡыуарлыҡ буйынса форум бара. 11 февралдә Мәләүездә, 12-дә Өфөлә тәжрибә алмашыу өсөн майҙансыҡтар ойошторолған.\nФорум сиктәрендә социаль проекттарҙы тормошҡа ашырғанда финанслау мәсьәләләре, франчайзинг мехнизмдарын файҙаланыу, йәмәғәт фондтары менән үҙ-ара эш итеү мөмкинлектәре ҡараласаҡ. Мәскәү, Төмән, Пермь, Өфө эшҡыуарҙары һәм эксперттары үҙ тәжрибәләре менән уртаҡлашасаҡ. Улар социаль эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнергә ниәтләүселәр өсөн шәхси консультациялар уҙғарасаҡ.\n«Социаль бизнес иң киҫкен проблемаларҙы хәл итеүҙә — инвалидтарҙы, балалар йорттарын тамамлаусыларҙы, ауыр тормош хәлендә ҡалыусыларҙы эшкә урынлаштырыуҙа ярҙам күрһәтә. Шәхси эшҡыуарлыҡ башланғыстары ярҙамында социаль хеҙмәттәрҙең сифатын күтәрергә мөмкин», — тип билдәләнеләр Башҡортостандың Социаль өлкә инновациялары үҙәгендә.\nТеги: бәләкәй эшҡыуарлыҡ


Янғындан ике баланы ҡотҡарған.\n7 Август 2019, 14:39\nУчалы районының Илтабан ауылында яңғын сыҡҡан. Ике бала өй эсендә ҡалған.\nФотолағы егет Рөстәм Әғҙәмов янғындан ике баланы ҡотҡарған.\nИлтабанда ҙур йортта 14 йәшлек малай менән 9 йәшлек ҡыҙ булғанда яңғын сыҡҡан. Ҡыҙ төтөндө һиҙеп йоҡлап ятҡан ағаһын уятҡан. Янғын сығыу юлын ҡаплаған. Тәҙрәне лә яра алмағандар. Тиҙ арала әсәләренә шылтыратҡандар, тик әсәһенең дә көсөнән килмәгән тәҙрәне ярырға. Шул ваҡыт Рөстәм машинаһында үтеп барған булған. Хәлде тиҙ арала аңлап тәҙрәне ҡутарып алған да беренсе ҡыҙҙы күтәреп алған, аҙаҡ малайға янғын сыҡҡан өйҙән сығырға ярҙам иткән.\nРөстәм Әғҙәмовҡа рәхмәт! Миҙалға лайыҡлы егет. Әйтергә кәрәк Рәсәй Федерацияһының Башҡортостан буйынса МЧС-тың идаралығы Рөстәмгә миҙал биреү тураһында ходатайство ла биргән тип хәбәр ителгән идаралыҡтын сайтында.\nФото социаль селтәрҙән алынды.


Бөгөн Башҡортостанда аналог тапшырыу туҡтатыла\n14 Октябрь 2019, 13:39\nБашҡортостанда йәшәүселәр теләһә ниндәй ваҡытта ҡыҙыу линияға шылтыратып, тулыраҡ мәғлүмәт алырға, ирекмәндәрҙән ярҙам һорарға мөмкин: 8 (800) 347 00-55.\nБашҡортостанда 14 октябрҙән көн дауамында һанлы тапшырыуға күсеү башлана. Хәҙер тейешле аппаратураны тоташтырып өлгөрмәгән ҡулланыусыларға экранда ни өсөн республиканың «цифр»ға күсеүе, бының өсөн телевизор хужаларына нимә эшләргә кәрәклеге тураһында мәғлүмәт ролигы күрһәтелә.\n«Реформа республика халҡының — 15, күп тигәндә 20 процентына ҡағыла. 60 процентҡа яҡыны – кабель телевидениеһын ҡулланыусылар. Кабель телевидениеһын ҡарағандар өсөн бер нәмә лә үҙгәрмәй, улар үҙҙәренең каналдарын нисек ҡараған, шулай ҡарай. РТРС сайтында һанлы тапшырыу сигналы булмаған тораҡ пункттарҙың исемлеге менән танышырға була. Беҙҙә кабель эфир сигналы булмаған бер нисә тораҡ пункт бар, унда спутник ҡорамалын һатып алырға кәрәк», — тигәйне Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы етәксеһе Борис Мелкоедов.\nАҙ тәьмин ителгән граждандарға – ай һайын балаға пособие алғандарға һәм пенсияһына федераль социаль өҫтәмә алған пенсионерҙарға һанлы эфир йәки спутник телевидениеһын ҡабул итеү өсөн ҡорамал һатып алыу һәм ҡуйыу өсөн дәүләт ярҙамы күрһәтелә. Һигеҙ меңгәләгән кеше дәүләт ярҙамын алды ла инде. Ике меңгә яҡыны приставкалар буйынса компенсация һорап мөрәжәғәт итте.


Уның тормошҡа һөйөүе күптәргә өлгө | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n23 ноября 2019 — 22:49 ГТРК «Башкортостан»\nҺынауҙарға, тормош ҡаршылыҡтарына бирешмәгән Наталья Рыбакова тураһында һүҙебеҙ. Донъяға һыңар ҡул менән килгән ҡыҙ яҙмыш кәртәләренә ҡаршы торорлоҡ көстө үҙендә тапҡан.\nФоторәссам Павел Буркин менән Наталья Рыбакова хәҙер яҡшы дуҫтар. Ҡала китапханаларының береһендә уҙған фотосессияға Наталья ентекле әҙерләнә. Һау сәләмәт ҡыҙҙарға биткә кершән яғыу, иренде буяу ҡыйынлыҡ тыуҙырмаҫ ине. Ә бына Натальяға иһә йәнә лә үҙен үҙе еңергә тура киләсәк. Яһалма ҡул менән буяныу, сәс тарау ауырға төшә.\nИшембай районындағы Васильевка ауылында донъяға килгән ҡыҙ үҙ тормошоноң беренсе көнөндә кешеләрҙең ҡанһыҙлығы менән осраша. Ҡулһыҙ сабый тәрбиәләгән ата – әсә ҡыйын хәлгә йыш тарый. Иң ауыры мәктәп йылдары. Балалар Наташаға килеп, беҙҙең менән уҡыма, һин зәғиф тип йәшермәй әйтә.\nТәүҙә Наталья косметик протез менән йөрөй. Был ҡулайлама тик етешһеҙлекте йәшереүҙең бер юлы ғына булып тора. Механик ҡулайлама тере ҡулды алыштырмаһа ла, уның мөмкинлектәре күпкә юғары. Наталья хатта ҡулды ҡыҫып күрешә ала. Ә протездың бер өлөшөнә ҡош ҡанаты һүрәте төшөрөлгән. Йәш ҡыҙ киләсәктә бионик протез менән йәшәйәсәгенә ышана.\nБашҡортостанда бөгөн ни бары егерме кешелә генә ошондай механик ҡул протезы бар. Наталья иһә тәүге уңыштарына ҡыуана. Ул төрлө әйберҙәрҙе тота ала, уйындарҙа ҡатнаша. Әйткәндәй, Стәрлетамаҡтағы техник китапхана ла ошондай балалар менән теләп эшләй.\nНаталья Рыбакова башҡаларҙың үҙенә ябай кешегә булған мөнәсәбәт менән ҡарауҙарын теләй. Ҡасандыр ҡулы юҡлыҡҡа борсолған ҡыҙҙың хәҙер яңы дуҫтары ла күп. Ғүмерендәге беренсе фотосессияны ул яңы йыл бүләге түгел, ә изгелек билдәһе тип ҡабул итә.


Изгелектән изгелек ярала » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Изгелектән изгелек ярала\nИзгелектән изгелек ярала 28.12.2018 // Йәмғиәт\nЛира ЯҠШЫБАЕВА, яҙыусы:\n– Ун ике йылдан торған мөсәлде Ҡабан йылы тамамлап ҡуйыуын кешеләр көтөп ала. Бар халыҡ: “Ҡабан йылы килә, илгә байлыҡ, муллыҡ, бәрәкәт килә”, – тип шатлана. Был йылда бала тыуһа: “Ҡабан йылында тыуҙы, иншаллаһ, балабыҙ бәхетле, тәүфиҡлы, иманлы булыр”, – тип ҡыуаналар. “Туған йәнле, әҙәм ыңғайлы, йомшаҡ күңелле, шәфҡәтле булһын”, – тип теләк теләйҙәр.\nМинең дә тыуған йылымдан уңдым тип әйтергә хаҡым бар. Әле йондоҙнамәмде уҡып ултырҙым, бик күп сифаттарым ошо йылдың ҡылыҡһырлауына тап килә икән. Аллаһ һаулыҡ-сәләмәтлеген йәлләмәй биргән. Уйлаған уйыма, изге ниәтемә ирешмәй, алдыма алған эште еренә еткермәй ҡуймайым. Таш яуһа ла, барыр еремә барам, эшемде башҡарып ҡуям. Сәйәхәт итергә лә яратам. Тәү ҡарашҡа йыуаш ҡына күренһәм дә, һайлаған юлымдың хаҡлығына инанһам, ул юлдан мине һис кем тайпылта алмай.\nҺәр нәмәгә үҙ фекерем бар. Ошо сифатым арҡаһында халҡыбыҙ изгеләре хаҡында яҙа алғанмындыр. Хатта үҙемдең ҡәләмдәштәремдән ауыр-ауыр һүҙҙәр ишетергә тура килһә лә, барған юлымдан ситләшмәнем, башлаған эшемде ярты юлда ташлап ҡуйманым. Халҡым күңеленә сәскән орлоҡтарым, ниһайәт, шытып сыҡты, тамыр ебәрҙе, гөрләп үҫеп китте. Халҡым дингә ҡайта.\nБер сифатым бар, йондоҙнамәлә ул кире сифаттан һанала, кешене йәлләйем, кешегә ышанам. Бер ҡатлымын, хәйлә, мәкергә маһир түгелмен. Ваҡ-төйәктә алданһам да (мәҫәлән, берәй нәмә алалар ҙа бирмәйҙәр), яҙмышҡа ҡағылышлы етди хәлдәрҙә Аллаһым аяны, Ҡабан йылы һәр саҡ һаҡланы. Минең һымаҡ етем ҡыҙға кем өйләнһен, кейергә йүнле кейемем юҡ. Башҡалар ял итә, театрға йөрөй, ә мин дәрестәрҙән һуң эшләйем, тип уйлай инем. Яҙмышым миңә үҙе тапты бынамын тигән юлдашты. Вахит исемле егет, миңә тормошҡа сыҡ, тип тәҡдим яһаны. Ҡайнар мөхәббәт һүҙҙәрен һөйләп торманы: “Мин һиңә нужа күрһәтмәм, кәм-хур итмәм, гел ҡәҙерләп кенә йәшәтермен”, — тине. Вахитым йәш саҡта әйткән һүҙенә тоғро ҡалды, мин уның менән бәхетле булдым, балаларымдан уңдым.\nҮҙемде алғы планға ҡуйманым. Был да Ҡабандарға хас сифат. Шул арҡалы хаҡлы ялға сыҡҡас ҡына яҙышыр өсөн ҡулыма ҡәләм алдым. Яҙған бер әҫәрем гәзит-журналдарҙа баҫылып торҙо. Бөгөн тәржемәләрем менән бергә һанағанда, егермеләп китап авторымын. Хикәйәләрем өсөнсө-алтынсы кластарҙың “Туған тел” дәреслектәрендә баҫылып сыҡты.\nҠабан сусҡаһы йылына ҡыуанып, имен-аман аяҡ баҫабыҙ. Һәр ҡайһыбыҙ унан тик изгелек көтә, алдағы көндәргә яҡты өмөт бағлай. Яҡшылыҡҡа яҡшылыҡ тартыла, изгелектән изгелек ярала.\nАвтор: В. ИСХАҠОВ яҙып алды


Башҡортостан вәкиле «Бәләкәй Тыуған илем» Бөтә Рәсәй конкурсында еңеүсе булды // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостан вәкиле «Бәләкәй Тыуған илем» Бөтә Рәсәй конкурсында еңеүсе булды\n12:01, 7 мая 2010 Йәмғиәт\nӨфө егете, 83-сө Михайловка профессиональ училищеһы студенты Азат Шәүәлиев «Бәләкәй Тыуған илем» I Бөтә Рәсәй ижади эштәр конкурсында еңеп сыҡты.\n«Бәләкәй Тыуған илем» конкурсы Рәсәйҙең бәләкәй ҡалаларына һәм ауылдарына ярҙам итеү маҡсатында ойошторолған. «Бәләкәй Тыуған илем» конкурсы сайты үҙенсәлекле бер энциклопедия булды, унда ҡатнашыусыларҙың тикшеренеү эштәре һөҙөмтәләре бирелгән. Конкурсты ойоштороуҙа Рәсәй ауыл йәштәре союзы, РФ Ауыл хужалығы министрлығы һәм РФ Спорт, туризм һәм йәштәр сәйәсәте министрлығы ҡатнашты. Конкурс жюрийы составына статс-секретарь – РФ ауыл хужалығы министры урынбаҫары Александр Петриков һәм РФ спорт, туризм һәм йәштәр сәйәсәте министры урынбаҫары Олег Рожнов инде.\n«Бәләкәй Тыуған илем» конкурсына заявкалар 2009 йылдың 10 сентябренән 2010 йылдың 8 февраленә тиклем ҡабул ителде. Был ваҡыт эсендә конкурсты ойоштороу комитетына алты номинацияла 1800-ҙән ашыу эш килде. Һөҙөмтәлә төрлө номинацияла 24 эш иң яҡшы тип танылды. Еңеүселәр иҫәбендә Пенза, Ырымбур, Свердловск, Ростов, Кемерово, Нижегородка, Рязань, Белгород, Амур, Воронеж өлкәләре, Ставрополье крайы, Татарстан, Башҡортостан, Мордовия һәм башҡа төбәктәр вәкилдәре. Умартасы-подитель һөнәренә уҡыусы Азат Шәүәлиев та улар иҫәбендә. Конкурсҡа ҡуйған эшендә ул буласаҡ һөнәре, эшенә, ауыл ерендәге тормошҡа мөнәсәбәте һәм киләсәккә пландары тураһында һөйләй.\nКонкурста еңеүселәрҙе бүләкләү тантанаһы 18 майҙа Мәскәүҙә үтәсәк. Бүләктәрҙе Рәсәй ауыл хужалығы министры Елена Скрынник тапшырасаҡ.


Өфөнөң Наталья Ковшова урамында хоккей майҙансығы асыу тантанаһы үтте - Bash.News\nӨфөнөң Наталья Ковшова урамында хоккей майҙансығы асыу тантанаһы үтте\nӨфөнөң Наталья Ковшова урамында хоккей майҙансығы асыу тантанаһы үтте https://bash.news/news/86885_fn_natalya_kovshova_uramynda_xokkej_majansyy_asyu_tantanay_tte\nБайрамға "Толпар" йәштәр командаһы уйынсылары саҡырыла. Улар был спорт төрөнә ғашиҡ ихата балалары менән дуҫтарса турнир ойошторҙо. Тәүгеләрҙән булып хоккей майҙансығына "Толпар" йәштәр командаһы уйынсылары сыҡты.\nСпорт һөйөүсө тиҫтәләп үҫмер уларҙан ҡалышмай, боҙ буйлап конькиҙа шыуа. Объект улар өсөн күптән көтөп алынған ваҡиға. Иҫке ағас хоккей коробкаһы урынында - күп функциялыһы. Йәйгеһен футбол, боскетбол, волейбол уйнарға мөмкин, балалар йәрәхәтләнмәһен өсөн өҫтөндө резина ҡатлам да йәйелгән.\nӨфөнөң Сипайлово биҫтәһендә йәшәүселәр Наталья Ковшова урамында хоккей майҙансығын яңыртыу тәдиме менән өс йыл рәттән ҡала хакимиәтенә мөрәжәғәт итә. Бөтә Рәсәй Халыҡ фронты вәкилдәре ярҙамында боҙ урынынан ҡуҙғала. Заманса спорт объекты барлыҡҡа килә. Байрам тантанаһында ихатаның иң шәп хоккейсылары ла бүләкләнде.\nХоккей майҙансығын асыу тантанаһында кескәйҙәр өсөн Яңы йыл тамашаһы ла ойошторолдо. Кескәйҙәр шыршы тирәләй күңел асты, шиғырҙар һөйләп, тәмлекәстәр менән бүләкләнде.\nИхата алдын әкиәт персонаждары булған боҙ һындары ла биҙәй. Урындағы халыҡҡа әләл ҡайҙа йөрөргә кәрәкмәй, балалар саф һауала күңелле ял итһен өсөн бар шарттар ҙа булдырылған.\nБаймаҡ ҡалаһында «Йондоҙ менән күнкмә» ойошторолдо\n22:38, 31 май\nӨфө волейбол буйынса «Милләттәр лигаһы»н ҡабул итергә әҙерләнә\n23:57, 29 май\n"Урал батыр" көслөләрҙе асыҡлай\nРәсәй йыйылма командаһы Германиянан еңеү менән ҡайтты\n12:07, 16 май\nӨфөлә йыл һайын «Ҡанатлы юртаҡтар» республика фестивале үтә\n23:26, 14 май


Бала һаранлығы өсөн ун ҡағиҙә » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек» | Официальный сайт газеты Йэшлек\nГазета "Йәшлек" » Мәғариф » Бала һаранлығы өсөн ун ҡағиҙә\n28.05.2019 Бала һаранлығы өсөн ун ҡағиҙә\nЙомартлыҡты һәр кем үҙенсә аңлай. Әлбиттә, ул кешенең күркәм сифаттарының береһе, башҡаларға изгелек ҡылыу менән бер. Йомартты, һаранға ҡарағанда, нығыраҡ яраталар, хөрмәт итәләр. Быға тиклем, улым йомарт, тип ҡыуана инем. Бала йомартлығы тураһында белгес кәңәштәре менән танышып сыҡҡас, хәҙер йомартлыҡ ярҙам итеү йөҙөнән генә булырға тейеш, тип иҫәпләйем.\nИскәндәр балалар баҡсаһына йыйынһа, мотлаҡ тәмлекәстәр һорай: “Балаларға таратырға кәрәк!” Кәнфит йәки печенье булмаһа, мин күрмәгәндә витаминдарын һалып булһа ла ала. Баҡсаға илткән уйынсыҡтарын бер ҡасан да алып ҡайтмай – теге йәки быға бүләк итә. Бер көндө 7 йәшлек күрше ҡыҙы аҡса һорағанға, кеҫәмдәге тәңкәләрҙе ҡырып-һепереп сығарып тотторған: “Ул үҙенә ҡурсаҡ алыу өсөн аҡса йыя бит!”\n“Ә йомарт булыу насармы ни?” – тип һорар күптәр. Юҡ, әлбиттә. Ә инде йомартлығың бер ҡатлылыҡ бәләһенә әйләнһә, был саҡта уйланыу өсөн урын бар.\nУлымдың йомартлығы менән тиҫтерҙәренең файҙаланыуын, ҡайһы берәүҙәренең елкәһенә менеп ултырыуын аңлағас, үҙ ысулдарым аша бының менән көрәшергә булдым. Һәр ваҡыт бөтә әйбереңде лә барыһы менән дә бүлешеп булмай, тип түбәндәге осраҡтарҙы өйрәттем.\nВитаминдар һәм дарыуҙар\nБигерәк тә кәнфит формаһындағы витамин-дарыуҙарға иғтибар итергә кәрәк. Балаға: “Был дарыу һине генә дауалай. Башҡалар өсөн зыянлы булыуы бар”, – тип аңлатығыҙ.\nБалалар баҡсаһында йәки майҙансығында йорт аш-һыуы һәм тәмлекәстәр менән бүлешеү тыйыла. Ата-әсәләре эргәләрендә булмаған бәләкәстәрҙең теге йәки был продуктҡа аллергия булыуы, был хаҡта үҙҙәре лә белмәүе йәки һанға һуҡмауы арҡаһында күңелһеҙ хәлгә тарыуы бар.\nАшай башлаған аҙыҡ\nАшай башлаған аҙыҡ менән бүлешергә ярамай. Яланған кәнфит, тешләнгән алма, ашап бөтөлмәгән туңдырманы атай-әсәй йәки ағай-апай менән бүлешергә мөмкин, ә күрше-күлән балалары менән түгел! Был этикет ҡағиҙәһенә лә, шәхси гигиенаға ла ҡаршы килә.\nИҙәндән йәки ерҙән алынған ризыҡ\nБалалар ҡомға йәки тупраҡҡа буталған аҙыҡ менән бер-береһен һыйларға ярата. Йәки эт-бесәйгә ҡаптырып, ҡалғанын дуҫына һоғондора.\n“Төшкө аш мәлендә берәүгә лә шәхси порцияңды бүлеп бирмәҫкә. Әгәр ҙә ризығыңды өҫтәл артындағыларға таратып бөтһәң, үҙең ас ҡаласаҡһың!”\nШәхси гигиена әйберҙәре\nДуҫҡа теш щеткаһы, ҡулъяулыҡты тәҡдим итергә ярамай! Балаға шәхси гигиена әйберҙәре аша тапшырыла торған микробтар һәм вирустар хаҡында һөйләгеҙ.\nКейем менән дә бүлешергә, уны алмаштырырға ярамай. “Кейемде атай-әсәй һатып ала, ә әйберҙәрҙең хаҡы төрлөсә була. Бындай алыш-бирештән һуң ололар араһында бәхәс тыуыуы бар”, – тиегеҙ.\n“Тыныс ҡына уйнап ултырғанда уйынсығыңды талап иткән йәки һорауһыҙ тартып алған балаға әйбереңде бирмәҫкә! Бүтәндәрҙең әрһеҙлеген һәм тәрбиәһеҙлеген хуплау дөрөҫ түгел. Кәрәк икән, ололарҙан ярҙам һорарға”.\nКем һиңә әйберен бирмәй, уға ла бирмә\n“Үҙ уйынсыҡтарын башҡаларға тоттормаған балалар менән ниҙер бүлешеү мотлаҡ түгел. Сөнки башҡаларҙың һинең машинаң менән уйнағанын уйынсыҡһыҙ килеш ҡарап ултырыу – күңелһеҙ һәм ҡыйын”.\nТигеҙ булмаған алыш-биреш\nКемдер яратҡан трансформерын печеньеға алмаштырырға тәҡдим итә икән, ризалашмаһын. Ул уйынсыҡҡа лайыҡлы әйбер тәҡдим итһен. Йәки бала үҙе лайыҡлы алмаш һорай белһен.\nБыл пункттарҙы балаға аңлатығыҙ. Иң мөһим ҡағиҙә: бүлешкең килмәһә, бүлешмәҫкә! Башҡа балалар кеүек ул да ҡәтғи итеп: “Юҡ!” – тип әйтә ала. Ниңә кире ҡағыуын аңлата белһә, бигерәк тә яҡшы.\nБыл ҡағиҙәләр балағыҙҙы тиҫтерҙәре тарафынан йәберләүҙәрҙән һаҡлар. Тәжрибә йыя килә, бала үҙе лә баш тартырға өйрәнәсәк. Ә ата-әсәләргә, баланың ниндәйҙер әйберен бирергә теләмәһә, ҡыҫтамауы мөһим. Юғиһә, ул ҡиммәтлелек төшөнсәһен юғалтыуы һәм барлыҡ әйберен ташлап китеүе, ватыуы, башҡаларға таратыуы бар. Сөнки ата-әсә ҡушыуы буйынса “йомартлыҡ” күрһәткән бала ҡыуаныс урынына үҙен мәхрүм ҡалған итеп тоясаҡ.


17 Август 2018, 11:37\nБалиғ булмағандарҙың хоҡуҡ боҙоуын иҫкәртеү бүлеге инспекторҙары йыш ҡына ихата байрамдары уҙғара. Маҡсаттары – бер тирәлә йәшәгән балаларҙың ваҡыттарын файҙалы итеп үткәреү, атай-әсәйҙәр менән берләштереү.\nБала саҡта көн дә тиерлек ихатала уйнайһың, яҡын дуҫтар табаһың. Атай-әсәйҙәрҙең дә бала сағы үткән иҫтәлекле урын ул ишек алды. Шуға ла хоҡуҡ һаҡсылары ойошторған сараларға халыҡ күп йыйыла. «Йәйге мауығыуҙар», «Ә беҙҙең ихатала», «Хәүефһеҙ йәй»… Исемдәренән үк күренеп тороуынса, бик күңелле үтә улар. Инспекторҙар Алина Байназарова һәм Алёна Егорова алып барған конкурс, эстафета, викториналарҙа ҡатнашып, матур тәьҫораттар алып таралыша балалар һәм атай-әсәйҙәр. Әлбиттә, был сараларҙа һәр ваҡыт шәхси хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен үтәргә кәрәклеге лә мотлаҡ әйтеп үтелә.\nБалалар, хәүефһеҙлек һеҙҙең үҙегеҙҙең ҡулда икәнен онотмағыҙ, йәме.\nГөлнара НӘҠИЕВА, Октябрь районы буйынса йәмәғәт хәүефһеҙлеге үҙәге инспекторы.


Башҡортостанда майҙандарҙың дүрттән бер өлөшөндә бесән сабылған // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБашҡортостанда майҙандарҙың дүрттән бер өлөшөндә бесән сабылған\n9:33, 28 июня 2012 Иҡтисад\nРеспублика эшсәндәре бер һәм күп йыллыҡ үләндәр сәселгән майҙандарҙың дүрттән бер өлөшөн сабып алды. Бөгөнгө көндә 272 мең гектарҙа бесән йыйылды, тип хәбәр иттеләр республиканың аграр ведомствоһында.\nҺуңғы тәүлектә үләндәрҙе йыйып алыу буйынса күрһәткес ике процентҡа артҡан. Бишбүләк, Дәүләкән, Стәрлебаш һәм Федоровка райондары хужалыҡтары бер көн эсендә күрһәткестәрен биш процентҡа яҡшыртҡан.\nРеспублика буйынса йәмғеһе 144 мең тонна бесән (19 процент), 337 мең тонна сенаж (14 процент) әҙерләнгән. Дүртөйлө (48 процент), Нуриман (43 процент), Шаран (57 процент) райондары ауыл хужалығы предприятиелары яҡшы бесән запасы туплаған. Иң күп сенаж Благовещен, Нуриман һәм Тәтешле райондарында әҙерләнгән.\nӘле шартлы мал башына 3,4 центнер мал аҙығы берәмеге һалынған. Беренселек әлегә Благовещен хужалыҡтарында, улар республика буйынса уртаса күрһәткескә ҡарағанда өс тапҡырға күберәк мал аҙығы туплаған.


Өфөлә юл-транспорт фажиғәләре һаны кәмегән - Правительство Республики Башкортостан\nБашҡортостанда 2019 йылдың 9 айында, уҙған йылдың ошо осоро менән сағыштырғанда юл-транспорт фажиғәләре 222 осраҡҡа кәмегән. Аварияла йәрәхәтләнеүселәр һаны – 6,4, һәләк булыусылар 19,7 процентҡа әҙәйгән. Был турала Республика Хөкүмәтендә үткән аҙналыҡ оператив кәңәшмәлә Транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитеты рәйесе вазифаһын башҡарыусы Тимур Мөхәмәтйәнов белдерҙе.\nЮл-транспорт фажиғәләрендә һәләк булыусылар һаны буйынса Рәсәйҙең миллионлы ҡалалары араһында Өфө иң түбән күрһәткестәр буйынса алдынғы позицияны биләгән. Өфө юлдарында үлем осраҡтары ике тапҡырға кәмегән.\n- Юл-транспорт фажиғәһе теркәлгән урынға шунда уҡ ведомство-ара комиссия сыға һәм урында үлемесле авария сәбәптәрен асыҡлай, артабан аныҡ саралар күрелә, – тине Радий Хәбиров. – Хәүефле биләмәләргә өҫтәмә юл билдәләре ҡуйыла, юл ҡатламы төҙөкләндерелә.\nТимур Мөхәмәтйәнов әйтеүенсә, юл-транспорт фажиғәләре һанын кәметеүгә килтергән саралар рәтенә тағы ла юлдарҙа һәм йәйәүлеләр үткәүелендә өҫтәмә яҡтыртҡыс, светофорҙар урынлаштырыу, тиҙлек режимын теркәүсе фото- һәм видеокүҙәтеү ҡорамалдарын урынлаштырыу инә. Һөҙөмтәлә хәүефле урындарҙа юл-транспорт ваҡиғалары һаны бермә бер кәмегән.\n– Берҙәм эш алып барылған урындарҙа аныҡ һөҙөмтә бар, – тине Радий Хәбиров. – Өфө ҡалаһы – афарин. Юл-транспорт фажиғәләрен кәметеү буйынса илдә беренсе урынға сыҡты. Иң мөһиме кире тенденцияны туҡтата алдыҡ, ведомство-ара хеҙмәттәшлекте нығыттыҡ.\nРеспублика Башлығы артабан фото-, видеокүҙәтеү системаһы материалдарын ентекле өйрәнергә, шулай уҡ Туймазыла юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге буйынса күсмә кәңәшмә үткәрергә тәҡдим итте.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - УЛАНДАРҒА ХЕҘМӘТ ИТӘБЕҘ... - 2020 - Мәҡәләләр\nУЛАНДАРҒА ХЕҘМӘТ ИТӘБЕҘ...\nБала саҡта мин нишләптер әрмегә барырға хыяллана торғайным. Атай мәрхүм дә: "Ҡыҙҙар әрмелә элемтәсе лә, шәфҡәт туташы ла, хатта разведчик та була ала", - тип хуплап ебәргәне хәтерҙә. Баҡтиһәң, ошо хыялым бергилке тормошҡа ашҡан икән. Өс бөртөк кенә малайҙан торған "әрме"нең командиры инде мин. Малайҙар - буласаҡ һалдаттар, тимәк, мин кескәй генә "әрме"лә хеҙмәт итеп йөрөйөм, тигән һүҙ был. Ошо әрме хеҙмәтенең бер көнөнә байҡау яһап китәйек әле.\nИң беренсе бурысым - таң тишегенән тороп, сәй ҡуйып, бутҡа бешереп, һалдаттарҙы уятып, йыуындырып, кейендереп, ашатып, икәүһен мәктәпкә оҙатып, берәүһен балалар баҡсаһына алып барып килеү. Ошо иртәнге процедуралар араһында һәр бер һалдаттың теләген, нимә яратыуын иҫәпкә алып, төшкө ашҡа меню алып ҡалыу - иң мөһим эштәрҙең береһе. Уларҙы оҙатҡас, "казармаларҙа" тәртип урынлаштырып, йыуырын - йыуып, тегерен - тегеп, рәтләрен - рәтләп, ул-был итеүгә, төшкө аш мәле яҡынлай. Бер ҡаҙан аш, бер самауыр сәй, тәмле-татлыһын, бәлеше-пирәжкиен бешереп, ашатып, аҙаҡ тауҙай һауыт-һабаһын йыуып-йышып урынлаштырып бөтөп, уфф тип тын алайым тиһәң, киске аш мәле етеп килә. Тағы плитә тирәһендә ҡуласала өйөрөлгән тейендәй пыр туҙып өйөрөләһең...\nШуның менән эш бөттө, тип уйлайһығыҙмы, юююҡ әле, иң ҡыҙығы алда. Теге ҡуласала өйөрөлгән арала бәләкәс һалдатты баҡсанан алып ҡайтып өлгөрәһең. Тамаҡ туйғас, уйнарға ярай, тип һыпырылып урамға сығып йүгергән һалдаттар артынан, уйын яланына түгел, яу яланына оҙатҡандай булып хәүефләнеп ҡарап тороп ҡалаһың. Эштәреңде теүәлләгән арала туптың ниндәй көс менән тибелеп, даңғырлап ҡапҡаға килеп эләгеүенән ах та ух килеп ҡысҡырышҡан көр тауыштарҙың нимәне аңлатҡанын разведчик һиҙгерлеге менән тыңлайһың. Тауыштар көсәйеп йә киреһенсә, тынып ҡалыуына ҡарап, бинт, йода, зелёнкаңды әҙерләп, медсестралар посына баҫаһың. Иң хәтәре ошонда инде. Уйын яланынан төрлө йәрәхәттәр менән ҡайта һалдаттар, йә әҙ генә сыйылған, апаруҡ күгәреп ҡайтҡан осраҡтар ҙа була, иң ҡурҡынысы - ҡырҡылған һәм һынған яралар. Был осраҡта инде һалдатты тәүге ярҙам күрһәтеп, аталарының ашығыс ярҙамы менән госпиталгә оҙатаһың. Көндөң яртыһы шулай үтә. Уйнап туйғас, мыршылдай-мыршылдай өйгә эштәр әҙерләйбеҙ, шунан "отбойға" әҙерлек башлана. Беҙҙә ул, ғәҙәттә, 2 сәғәт тирәһе дауам итә. Шуға мин алдан уҡ команда бирәм. Инде ятырға тиһәң, йә асыҡтыра, йә һыуһата, йә эс ауырта, унан ҡалһа, шиғыр ятланмай ҡалған, һәм башҡа бик күп кисектергеһеҙ эштәр ҡалҡып сыға. Ниһайәт, һәр һалдат үҙ урынына ятып, тәмле йоҡоға тала...\nӘ һинең эшең бөтмәй әле, алда төнгө ҡарауыл... Ни эшләмәк кәрәк, үҙем хыялландым ошондай уландарҙың бәхетле әсәләре булыу тураһында.\nЯҙылған: 25.06.20 | Ҡаралған: 430


Бар яҡлап алдынғылар » "Урал" гәзите\nРеспубликала ғына түгел, илебеҙҙәге иң ҙур метиз предприятиеларының береһе - "Белорет металлургия комбинаты" асыҡ акционерҙар йәмғиәте эшселәре Венер Мансур улы ҒАЗЗАЛОВ (алғы планда) быйылғы район һабантуйында "Иң яҡшы сым һуҙыусы", Хәсән Булат улы ЮЛЫШЕВ "Иң яҡшы канат ишеү буйынса машинист" тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булды. Был наградаларҙы хөрмәтле металлургтар намыҫлы, тынғыһыҙ хеҙмәте өсөн алды.\nСермән егете Венер Ғаззалов бына 11 йыл инде 16-сы ҡорос сым цехында сым һуҙыусы булып эшләй. Сым һуҙыусы һөнәрен һайлағансы ла йәш металлург туған комбинатында 8 йыл һаҡ хеҙмәтендә эшләп ала. Әхмәрҙән Хәсән Юлышев та ҡаланың 25-се һөнәрселек училищеһын тамамлау менән комбинатҡа эшкә килә. 25 йыл комбинаттың 17- се ҡорос сым цехында канат ишеү машинисы булып эшләгән Хәсән Булат улы күптән бай тәжрибә туплаған.\nБыл тырыш ауыл егеттәре - алдынғы металлургтар һөнәри байрамдарын күтәренке кәйеф, яулаған уңыштары менән лайыҡлы ҡаршылай. Үҙҙәренә тәғәйен пландарын һәр ваҡыт аттырып үтәгән металлургтарҙы комбинат етәкселеге, хеҙмәттәштәре лә хөрмәт итә.\nВенер Ғаззалов һәм Хәсән Юлышевтар үҙ һөнәрен яҡшы белгән эшселәр генә түгел, ата-әсәләренең һөйөклө улдары, тырыш, ярҙамсыл ғаилә башлыҡтары, балаларының яратҡан атайҙары ла. Коллективта ла, ғаиләһендә лә абруй ҡаҙанған егеттәр теттереп донъяһын да көтә, ял итә лә белә.\nМеталлургтарҙы һөнәри байрамдары менән ҡотлайбыҙ! Ауыр һәм маҡтаулы эштәрендә уңыштар теләйбеҙ.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - БАЛАЛЫ ӨЙҘӘ ҒӘЙБӘТ ЮҠ ЙӘКИ БӘЛӘКӘС КЕШЕ МӘҘӘКТӘРЕ - 2018 - Мәҡәләләр\nӘсәйем мәрхүмә һөйләгән бер лаҡап хәтеремдә ҡалған. Ниндәйҙер мәжлестә бер сабый ата-әсәһенең үҙ-ара һөйләшкән серен бөтә ҡунаҡтар алдында асып биргән икән. Бер талай көлөшөп алғандан һуң, әлеге баланы әсәһе шелтәләй башлағас, ҡунаҡтарҙың береһе, хәлде йомшартыу ниәте менәндер инде: "Балалы өйҙә ғәйбәт юҡ, тип юҡҡа ғына әйтмәгәндәр шул", - тигән һығымта яһап ҡуйған. Ошо уҡ йыйында, әллә нисә йыл бергә йәшәп тә, балаға өлгәшә алмаған ирле-ҡатынлы бер ғаилә лә ултырған булған. "Балалы өй..." тигәнде ишеткәс тә, үҙҙәренә "төрттөрөп" әйтелгән, тип юраған әлеге ғаилә башлығы: "Әйҙә, ҡуй, бисәкәй, ҡайтайыҡ. Балаларыбыҙ булмағас, быларса, беҙ тик ғәйбәт кенә һөйләшеп йәшәйбеҙ икән!.." - тип, йыйындағыларға үпкәләп, ҡатынының ай-вайына ҡуймай, мәжлестән айырып алып ҡайтып киткән, имеш...\nҒәҙәттә, балаларҙың һөйләшкәнен мәҙәк тип кенә ҡабул итәһең, әлбиттә. Әммә бер аҙ тәрәнерәк фекерләй башлаһаң, бәғзе ваҡыт байтаҡ ғүмер иткән оло кеше лә фәһем алырлыҡ уларҙан. Ололарҙан айырмалы, һәр сабый бала, ысынлап та, саф күңелле, эскерһеҙ, мәкер-фәләнде, йәшерен-батырындарҙы, һәр төрлө "шылдырмалауҙар"ҙы ла белмәй. Әлегә бер гонаһы ла булмаған бына шундай сабый балалар "фитрат хәлендә", тип һанала. Беҙҙең яҡтарҙа әйтмешләй, "эсендәге бар нәмә - тышта" була инде бәләкәс кешенең. Ҡатмарлы тормош юлында хисапһыҙ һикәлтә, ҡытыршылыҡтар аша үтеп, оло кеше һәр төрлө яҡшы эштәр менән бер рәттән, әллә күпме хата яһай, гонаһтар ҡыла ғүмере эсендә. Балиғ булған кешенең изге эштәре, шулай уҡ гонаһтары - барыһы ла уның ғәмәл дәфтәренә яҙылып бара. Ә инде шундай уҡ "боҙоҡлоҡ" яһаған сабый бала өсөн был эш һис кенә лә гонаһ түгел. Баланың оло кешеләрҙән ишетеп һөйләгән хәбәре лә ғәйбәткә һаналмай... …Кесе улымдың ҡыҙы Әлисәнең бәләкәй сағындағы бер-нисә мәҙәген бәйән итмәксемен. Хәйер, ундай көлкөлө хәлдәр һәр ғаиләлә лә була торғандыр. Бер мәл ҡатыным етенсе йәш менән барған Әлисәне эйәртеп, аҙыҡ-түлек магазинына инә. Рәүилә апаһына (минең ҡәйенбикәгә) ҡунаҡҡа барыр алдынан уға бер аҙ күстәнәс алыу була ниәте. Ейәнсәрҙе етәкләп, магазин кәштәләрендәге бихисап тәм-томдо ҡарай-ҡарай, үҙаллы һөйләнеп, дөрөҫөрәге, "тауышланып уйлап" йөрөй икән ҡатыным. "...Эй, бынау кәнфиттәргә яҡын да барырлыҡ түгел бит, килоһы дүрт йөҙ ҙә, биш йөҙ... Алма, апельсин, сәй, печенье һымаҡ нәмәләр генә алмаһам..." Шул көндө әлеге ҡәйенбикәләргә килеп, күстәнәсләп, һөйләшә-һөйләшә сәй эсеп ултырабыҙ. Әлисә лә беҙҙең менән. Бер аҙҙан: "Рәүилә инәй, беҙ бөгөн ҡәртәсәйем менән һиңә күстәнәс алырға тип магазинға барғайныҡ. Иң тәүҙә шоколад кәнфиттәре алайыҡ тип уйлаһаҡ - уларҙың ни, янына хатта яҡын барырлыҡ түгел, килограмы дүрт йөҙ ҙә, биш йөҙ..." - тип ихлас күңелдән һалдырмаһынмы Әлисәбеҙ!.. Күмәкләшеп, эсебеҙ ҡатҡансы көлдөк. Ни өсөн көлгәнебеҙҙе ҡапылда аңлап етмәгән сабый ҡыҙыбыҙ ҙа беҙҙең менән бергә көлөшкән булды. Ни әйтәһең инде шундай керһеҙ күңелле балаға?..\n…Унан алдараҡ булған бәғзе ҡыҙыҡтары ла иҫтә ҡалған. Кескәй Әлисәне (уға дүрт-биш йәштәр тирәһе булғандыр) бер көн табипҡа алып барҙыҡ. Бала ниндәйҙер сәбәптән эсе ҡаталау (урыҫса әйткәндә - запор) менән яфалана ине. Һәр төрлө дарыуҙар менән бер рәттән, педиатр балаға ҡара слива (чернослив) ашарға ла кәңәш итте. Өйгә ҡайтҡас: "Бына ошоно ашаһаң, оло ярауың йомшаҡ була", - тип, әлеге алған дарыу-фәләндәрҙең, шул иҫәптән, ҡара емештең дә тәнгә тәьҫиренең "механизмын" үҙебеҙсә, башҡортсалап, тырыша-тырыша балаға аңлатабыҙ. Күпмелер ваҡыттан беҙгә ағай-энеләребеҙ ҡунаҡҡа килде. Өҫтәлдәге һый-маҙар араһында әлеге ҡара емеш тә бар. Ейәнсәребеҙ һәр ваҡыт яныбыҙҙа ғына йөрөй бит инде. Бер аҙ ашап ултыра биргәс, Әлисәбеҙ ҡунаҡтарға ҡарап: "Чернослив ашап ултырығыҙ, шуны ашаһағыҙ, оло ярауығыҙ йомшаҡ була...", - тип, хатта унан да ябайыраҡ башҡорт теле менән әйтеп һалды!.. Мәжлесте йәнләндереп ебәрҙе шул ейәнсәребеҙ. Шул уҡ мәжлестә ҡолаҡҡа ҡатыраҡ булған ике-өс кеше бар ине. Насар ишеткән был оло кешеләрҙең ҡабат-ҡабат һорашыуын да шәйләп алған ҡыҙыбыҙ: "Олатайҙарҙың барыһының да икешәр ҡолағы бар. Шулай булһа ла, нишләп улар ишетмәй ул?" - тип тағы көлдөрөп алды.\n…Алты йәш менән барған Әлисә 9 май көндө ҡәртәсәһе менән Еңеү парадын телевизорҙан ҡарап ултыра икән. Ҡәртәсәһе кинәт кенә илап ебәргән. Күптән түгел вафат булып ҡалған фронтовик атаһы (минең ҡайным) иҫенә төшкән икән. Әлисә ҡәртәсәһенең сәстәренән һыйпай-һыйпай, уны йыуатырға тотонған: "Нишләп илайһың, ҡәртәсәй, илама. Ирең бар, өйөң бар, балаларың бар..." Кескенә ҡыҙҙың был һүҙҙәренән ҡәртәсәһе күҙ йәше аша көлөп ебәргән... …Әле мәктәпкә бармаған көйөнсә хәрефтәрҙе танып, уларҙы ҡушып уҡырға өйрәнеп килгән ейәнсәребеҙ һәр төрлө китаптар ҡарарға ярата ине. Бер көндө элеккерәк бер китапта "СССР" һүҙен күреп ҡалған да, аптырап ултыра: "Нишләп китапта бындай теләһә нәмә яҙғандар ул?.."\n…Бер мәл өйгә шатланып килеп инде. Ишектән инер-инмәҫтән үҙенең хәбәрен әйтә һалды: "Ҡартатай, мин бөгөн китапханаға яҙылдым. Минән уның өсөн взятка алманылар!" Взятка?.." Ҡапылда төшөнә алмай тора биргәс, ирекһеҙҙән, ҡысҡырып көлөп ебәрҙем. Даими китап уҡыусылар башта "вступительный взнос" өсөн егермешәр һум аҡса түләйҙәр икән унда. "Взнос"ҡа оҡшағаныраҡ был һүҙҙе ҡайҙандыр ишеткән булғандыр инде. "Эйе, ҡартатай, - тип дауам итә ейәнсәрем, - "ҡартатайың китапхананың иң әүҙем уҡыусыһы булғанға күрә, һинән аҡса алмайбыҙ", тип әйтте унда эшләгән апай!.."\n…Элегерәк, йәш саҡта, үҙебеҙҙең улдарыбыҙҙың да шундай-бындай ҡыҙыҡтары булғыланы, әлбиттә, тик әллә ни хәтерҙә ҡалмаған. Әммә өлкән улым Салауаттың ҡасандыр миңә биргән ифрат та ҡатмарлы бер һорауы әле булһа иҫемдә. Малай кеше, башлыса, һәр төрлө "үҙенә кәрәк" мәғлүмәтте урамда башҡа малайҙарҙан алыусан була. Ә бына был һорауҙы ни өсөн атаһына, йәғни, миңә биреүҙе хуп күргәндер - белмәйем. Һорауҙың да ниндәйе! Ҡапылда оло кеше ҡаушап ҡалырлыҡ. Алты йәштәр самаһы ине уға.\n- Баланы әсәй кеше тыуҙыра икәнен беләм, - тип башланы малай, - шуның өсөн дә ул әсәһенә оҡшай... Ә бит балалар әсәһенә генә түгел, атаһына ла оҡшайҙар!.. Ни өсөн шулай? - Хәрби ҡаласыҡта балалар баҡсаһына йөрөгән малай, урыҫсалап, тағы өҫтәп тә ҡуя. - При чем тут атаһы?..\nМин, ул саҡта әле йәш атай кеше, ысынлап та ҡаушап төштөм.\n- Кешеләр бер ғаиләлә, бер төрлө аҙыҡтар ашап, бер шарттарҙа оҙаҡ йәшәһә, ваҡыт үтеү менән бер-береһенә үҙенән-үҙе оҡшай башлай... - тип ялғанларға тура килде. Әммә балаларға ялғанлау ҙа килешмәгән нәмә тиҙәр. Хатта ошо көнгәсә бындай һорауға яуап бирергә ҡыйынһынам, дөрөҫөрәге, бала кешегә ошондай мәсьәләне нисегерәк итеп аңлатып бирергә кәрәклеген белмәйем.\n…Балаңдың балаһы балдан татлы, тигәндәй, һәр кемдең иғтибары үҙ балаларына ҡарағанда ейән-ейәнсәрҙәренә күберәк бүленәлер инде. Шуғалырмы, был бәләкәстәрҙең ҡыҙыҡтарын, онотмаҫ өсөн, хатта яҙып барырға тырышам. Әлеге Әлисә ейәнсәремдең шундай-бындай һорауҙарына, әлбиттә, башлыса ҡәртәсәһе яуап бирә. Хәләл ефетемә бер көн был ҡыҙ ҙа "ауыр" ғына бер һорау биргән:\n- Ҡәртәсәй, бала әсә кешенең ҡорһағында үҫкәнен беләм, - ти икән бер көн был зирәк ҡыҙ, - әммә унан тышҡа нисек сыға һуң?\n- Больницала "кесар киҫеүе" ярҙамында операция яһап алалар, - тип яуаплаған ҡәртәсәһе үҙе медик кеше булараҡ. Ҡыҙ ошо яуап менән ҡәнәғәт тә булып ҡалған, буғай. Әммә бер көндө был ҡыҙый уйын ваҡытында аллея буйындағы ҡыуаҡ төбөндә "ҡорһаҡлы" бесәй ятҡанын шәйләп ҡалған икән. Бер-ике сәғәттән әлеге бесәйҙең янында яңы ғына тыуған дүрт балаһын да күргән. Өйгә ҡайтҡас, ҡәртәсәһенә күргәндәрен бәйнә-бәйнә һөйләп биргән һәм... әлеге "кесар"ҙы иҫләй икән: - Ҡәртәсәй, ә бесәйҙең ҡорһағын бер кем дә "кесар"ламаған бит. Шулай ҙа... балалары ҡайһылайтып сыҡты икән?..\nБала тыуыу "механизм"ын бер аҙ ғына булһа ла ысынбарлыҡҡа яҡынлаштырып, аңлатып бирергә мәжбүр булған ҡәртәсәһе был ныҡышмал ҡыҙға...\n...Саф башҡортса һөйләшеп үҫеп килгән был баланың атаһы ла (Азат улым) хәрби ҡаласыҡта тыуып үҫте. Башҡорт телен өйрәтһәк тә, сит өлкәләге мәктәптә, урамда үҙ телеңдә һөйләшеп йөрөү мөмкинлеге ифрат та сикләнгән ине бит инде. Шуға күрә, улыбыҙ башҡортса бер аҙ ҡыйынлыҡ менән һөйләшә ине. Быны тойоп йөрөгән Әлисә бер көндө ҡәртәсәһенә:\n- Ҡәртәсәй, нишләп атайым үҙе ҡара булһа ла - урыҫ ул? - тип ҡыҙыҡһына икән.\n- Атайың урыҫ түгел, тик башҡорттар бөтөнләй булмаған яҡта тыуып үҫте ул. Әле шулай һөйләшеп йөрөгәс тә бик шәп әле. Үҙең атайың менән йышыраҡ туған телеңдә һөйләш, уны өйрәт, - тип әйтеүҙән башҡа һүҙ тапмаған ҡәртәсәһе. Әйтергә кәрәк, ҡыҙҙары менән фәҡәт үҙ телендә генә аралашып йөрөгән Азат улым хәҙер башҡортса иркен һәм ифрат таҙа һөйләшә.\n…Мәҡәләмдең төп геройы булған был бала быйыл өсөнсө синыфты тамамланы. Хәҙер инде тормошҡа ярайһы етди ҡарай башлағаны һиҙелә. Йыш ҡына дин хаҡында йәиһә донъяуи тормош буйынса һорауҙар биргеләүен дауам итә. Бына шулай, көңгөр-ҡаңғыр итеп, сабыйҙарыбыҙҙың һәр хәрәкәтенә, һәр һүҙенә шатланып (ә бәғзе мәлдә, етди уйланып!), ғүмер итеп ятҡан көн. Башҡа ейән-ейәнсәрҙәремдең дә ҡыҙыҡтарын хәтеремдә йыя барам. Бүтән авторҙар ҙа үҙҙәренең шундай мәҡәләләре менән бүлешһә, иғтибар менән уҡырмын, иншаллаһ.\nЯҙылған: 06.08.18 | Ҡаралған: 112


Илаһи моң эйәһе » журнал Башкортостан кызы | Башҡортостан ҡыҙы журналы\nҠумыҙ уның ҡулында мөғжизәле рәүештә йәнләнә, оҫтаның виртуоз импровизациялауында тәбиғәттең һәр тын алышы, халыҡтың йөрәк тибеше, быуаттар ауазы сағыла, хатта тарих терелеп күҙ алдына баҫа, әйтерһең. Донъя кимәлендә танылыу тапҡан ҡумыҙсыны «халҡыбыҙҙың ысын феномены» тип тә нарыҡлайҙар. Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы артисы, Ш. Бабич исемендәге дәүләт йәштәр премияһы лауреаты, БР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Миңлеғәфүр Зәйнетдиновтың тормош юлы ла үҙенсәлекле һәм сағыу.\nБала саҡ саҡырыуы\nҒаиләлә ун беренсе бала булып донъяға килгән ҡустыларын ағай-апайҙары шаяртып «төпсөк» тип йөрөтә, үҙен ҙур егет итеп тойған Миңлеғәфүрҙең быға йәне көйә. Ниңә төпсөк булһын ул? Бына әҙ генә буй еткерһен әле, туғандары ысындан ғорурланасаҡ үҙе менән. Күңелендә уянған ошо хыял һис тынғылыҡ бирмәй ауыл малайына. Етмәһә, ҡулына «Салауат Юлаев» китабы килеп эләгә, үҫмер генә сағында айыуҙы еңгән ҡыйыу йөрәкле, көслө рухлы башҡорт батырынан өлгө алып, йәне-тәне менән уға оҡшарға тырыша. Мәсетле районының гүзәл тәбиғәтле Һөләймән ауылын бер итеп эйәрһеҙ атта сабыша, хатта ыласын балаһын ҡулға эйәләштереп ала, милли көрәш менән мауыға, музыка ҡоралдарында уйнай. Мәктәп йылдарында уҡ һабантуйҙарҙа ат сабышы ярыштарында, еңел атлетика, милли көрәш буйынса алыштарҙа гел призлы урындар яулай маҡсатлы егет.\nТеги: Миңлеғәфүр Зәйнетдинов