Инфоурок / Дошкольное образование / Конспекты / "Ҡуяндың мажаралары" телмәр үҫтереү дәресе\nТема: «Ҡуяндың мажаралары»\nМаҡсат: балаларҙы һорауға тулы һөйләмдәр менән яуап бирергә өйрәтеү; әкиәт һөйләп сыгарыу һәләтен үҫтереү; иркәләү, яратыу һүҙҙәре төҙөргә өйрәтеүҙе дауам итеү; тереклеккә һөйөү тәрбиәләү.\nҺүҙлек эше: етеҙ, ҡупшы.\nТипик грамматик конструкциялар: Ҡуян аҡ мамыҡҡа, йомшаҡ йомғаҡҡа оҡшаған.\nЙыһазландырыу: А. Игебаевтың «Аҡ ҡуян» шиғыры, ҡуян битлеге.\nТәрбиәсе шиғыр һөйләй:\nҠолағым оҙон, Йылғыр тәпәйем\nҠылыйҙыр күҙем. Иҫән – һау саҡта\nӘммә белегеҙ: Төлкө лә мине\nҠыйыумын үҙем! Тота алмаҫ хатта!\n-Был шиғырҙа ниндәй хайуан тураһында һүҙ бара?\n-Ҡуян ниндәй хайуан?\n-Ҡуян- ҡыр хайуаны.\n-Ул ниндәй ?\n-Уның тиреһе ниндәй?\n-Ҡуяндың тиреһе аҡ төҫтә,шыма,ҡупшы,йомшаҡ.\n-Ҡуяндың ҡолаҡтары оҙон.\n-Ҡуяндың аяҡтары ниндәй?\n-Уның аяҡтары көслө.\n-Балалар ,ҡуяндың тиреһе нимәгә оҡшаған, уны ниндәй әйбер менән сагыштырырға була ?\n-Ҡуян аҡ мамыҡҡа, йомшаҡ йомғаҡҡа оҡшаған.\n-Ҡуян нимә эшләй?\n-Ул һикерә, саба.\nҠуян килеп инә, илай.\n-Ҡуян һиңә нимә булды?\n-Мине һоро бүре баҫтыра, шуға һеҙгә килдем. Тейендең өйө, айыуҙың өйө ,хатта төлкөнөң дә ояһы бар, ә минең өйөм юҡ. Мин өйһөҙ ҡуян.\n-Илама , ҡуян! Әйҙәгеҙ,балалар,ҡуянды яратыу , иркәләү һүҙҙәре менән йыуатып алайыҡ.\n-Ҡуянҡай , ҡупшыҡай, матурҡай....\n-Рәхмәт , дуҫтарым! Һеҙ мине йыуаттығыҙ!\n-Әйҙәгеҙ балалар,ҡуянға тағы ла күңелерәк булһын өсөн, “Ҡуян мажаралары” исемле әкиәт уйлап сығарайыҡ. Мәҫәлән:Бер көндө ҡуян урманға уйнарға сыҡҡан, шул ваҡыт....\nТәрбиәсе ярҙамында балалар әкиәтте дауам итәләр.\nТанышайыҡ- мин ҡуян.\nУрман эсендә оям.\nҮҙемде батыр тоям. (Г. Юнысова.)\n(Хәрәкәттәр ярҙамында эшләйҙәр.)\n-Балалар, әйҙәгеҙ, ҡуянға матур йорт эшләйек.(Балалар коллектив һүрәт төшөрәләр.)\nМатематика иленә сәйәхәт.\nБалаларҙы тигеҙ, берәүгә күберәк, берәүгә аҙыраҡ, аҙ, күп төшөнсәләре менән таныштырыуҙы нығытыу ;\nҠағыҙ битендә йүнәлеште (уңда, һулда, аҫта, өҫтә, уртала) билдәләй белергә өйрәтеүҙе дауам итеү;\n5-кә тиклем һанай белеү күнекмәләрен нығытыу;\nГеометрик фигураларҙы таный , айыра һәм атамаларын әйтә белеүҙе нығытыу ;\nКиң, тар төшөнсәләрен аңлау һәм айыра белеүгә күнекмәләр үткәреү;\nБалаларҙың хәтерен , аңын , иғтибарлылығын үҫтереү , уларҙа бер- береһенә ярҙам итергә теләк һәм ынтылыш тәрбиәләү.\nҺүҙлек эше: йомғаҡ , күк йөҙө, тәғәрәй, бойоҡ, нөктә һүҙҙәренең мәғәнәһен төшөндөрөү һәм уларҙы аңлы рәүештә телмәрҙә ҡуллана белерғә өйрәтеү.\nЙыһазландырыу: уйынсыҡтар: тейен, ҡуян, төлкө, клоун һүрәте , йомғаҡ, киң һәм тар юл.\nТаратма материал: шыршылар һәм тейендәр,аҡ ҡағыҙ бите, төҫлө 5-әр таҫма , сәтләүектәр, кәрзиндәр, таяҡсалар, балаларға күстәнәстәр.\nБалалар ярымтүңәрәк яһап ултырғыстарҙа ултыралар.\n-Балалар , беҙ бөгөн математика иленә сәйәхәткә барабыҙ. Юлды беҙгә ошо тылсымлы йомғаҡ күрһәтә: ул ҡайҙа тәгәрәй , беҙ шунда барабыҙ. (Йомғакты тәгәрәтә , ул ҡуяндар яғына тәгәрәй.)\n-Ни өсөн был ҡуяндар илап ултыралар икән? Ниңә илайһығыҙ? (Ҡуяндар ҡыш тураһында һүрәт эшләй алмағанлыҡтарын әйтәләр)\n-Балалар, әйҙәгеҙ , ҡуяндарға ярҙам итәйек. Мин хәҙер һеҙгә аҡ ҡағыҙ биттәре һәм төрлө төҫтәге ҡағыҙ таҫмалар таратып бирәм. Аҡ ҡағыҙ битенә ҡыш һүрәтен эшләйбеҙ.(Тәрбиәсе балаларға ҡағыҙ бите һәм 5-әр төҫлө ҡағыҙ таҫма , таратма материалдар – һәр балаға етерлек һанда шыршы, тейен уйынсыҡтарын тарата .)\n-Күк йөҙө ниндәй төҫтә? (Күк ,зәңгәр төҫтә.) Күк төҫтәге таҫмаларҙы табабыҙ. Уны ҡағыҙ битенең ҡайһы урынына – өҫкө өлөшөнәме әллә аҫҡы өлөшөнәме – һалабыҙ?\n-Дөрөҫ ,ҡағыҙ битенең өҫкө өлөшөнә һалабыҙ.\n-Балалар, ҡыш көнө ер өҫтө нимә менән ҡаплана? (Ҡар менән.)\n-Беҙҙең ҡағыҙ битендә ерҙе ҡайһы урында төшөрәбеҙ? (Аҫта.)\n-Ҡар ниндәй төҫтә ? (Аҡ.) Хәҙер таҫмаларҙы табып , дәфтәр битенең иң аҫҡы өлөшөнә һалабыҙ. Был -ҡар.\n-Балалар,уңда 4шыршы үҫеп ултыра. Һулда 5 тейен сәтләүек яра.(Балалар һанап , уйынсыҡтарҙы дәфтәр битенә урынлаштыралар.)\n-Балалар һүрәткә ҡарап әйтегеҙ әле: шыршылар күберәкме әллә тейендәр күберәкме?\n-Һанап әйтәйек әле , нимә күберәк? Нисәүгә күберәк ?(Шыршыларга ҡараганда тейендәр күберәк.)\n-Шыршылар һәм тейендәр һаны тигеҙ булһын өсөн, беҙ нимә эшләйбеҙ? (Предметтарҙы төрлөсә ҡуйып(алып йә ҡушып), балаларҙан бер шыршы өҫтәргә йәки бер тейенде алырга кәрәк, тигән һығымта яһатыргға кәрәк.)\n-Хәҙер ҡуянды алып , ҡағыҙ битенең уртаһына ултыртайыҡ. Ул һеҙҙең һүрәтегеҙгә ҡарап шатланһын.\n(Һәр бер бала ҡуянды алып, ҡағыҙ битенең уртаһын табып, шунда ҡуянды урынлаштыра. Тәрбиәсе ҡуяндарҙың балаларға рәхмәт әйтеүен һәм улар менән уйнарға теләүҙәрен белдерә.)\nҠуяндар һикерәләр (балалар ике аяҡлап һикерәләр),\nБик бейек һикерәләр (балалар бейегерәк итеп һикерәләр),\nСүкәйеп тә алалар (балалар сүкәйәләр).\nУңға ҡарайҙар (уңға боролалар),\nҺулға ҡарайҙар (һулға боролалар),\nАҫҡа ҡарайҙар (баштарын аҫҡа эйеп,аяҡтарға ҡарайҙар),\nӨҫкә ҡарайҙар (ҡулдарҙы өҫкә күтәреп,ҡулдарға ҡарайҙар),\nТағы һикереп алалар (һикерәләр).\n-Йомғаҡ тәгәрәй ҙә тәгәрәй.Беҙ юлыбыҙҙы дауам итәбеҙ. Бына беҙ ике юл сатына килеп еттек. Был ике юл нимәләре менән айырыла?\n-Юлдың береһекиң,ә икенсеһе –тар.\n-Ҡайһы юлдан үтеүе ауыр,ни өсөн?(тар юлдан).\n-Шулай булгас , балалар, беҙгә киң юлдан үтергә кәрәк ,- тип тәрбиәсе балаларҙы киң юлдан алып сыга.\n-Йомғаҡ тәгәрәй, беҙ юлыбыҙҙы дауам итәбеҙ.Ҡарағыҙ әле , тейен ултыра, тик ниңәлер ул бойоҡ күренә.\n-Тейенкәй , һин ниңә бойоҡ?\n-Ул сәтләүектәрен йыя алмай. Балалар тейенгә ярҙам итәйек!(Тәрбиәсе һәр балаға бәләкәй генә кәрзиндәр таратып бирә. Кәрзиндәрҙә нөктәләр (түңәрәктәр) ярҙамында һандар бирелгән. Нисә нөктә булһа, шунса сәтләүек йыйырға кәрәк.)\nБалалар сәтләүек йыялар , аҙаҡ тәрбиәсе һәр баланың нисә сәтләүек йыйғанын тикшереп сыға :\n-Гөлфиә ,һинең кәрзинеңдә нисә нөктә (түңәрәк)? Һин кәрзингә нисә сәтләүек һалдың?\n-Балалар , бер һүрәт ,ҡарағыҙ әле ! Унда нимә төшөрөлгән ? (Клоун.) Уның һүрәте ниндәй геометрик фигураларҙан эшләнгән? (Балалар квадрат, өсмөйөш, овал,тура дүртмөйөш фигураларын күрһәтетп әйтеп сыгалар.)\n-Йомғаҡ тәгәрәй ,беҙ юлды дауам итәбеҙ .\nТөлкө килеп сыга ,ул балаларҙан үҙенә өй эшләргә ярҙам һорай. Балалар өҫтәл артына ултырып , таяҡсаларҙан төлкөгә өй эшләйҙәр. Төлкө ҡыуана, баларга рәхмәт әйтә.\n-Балалар,һеҙ бөгөн бигерәк зирәк , аҡыллы булдыгыҙ. Бөтә һынауҙарҙы ла бик матур итеп башкарып сыҡтыгыҙ. Йомгак та һеҙҙең өсөн бик шат. Ул һеҙгә тәмле күстәнәстәр алып килгән. (Йомғаҡ балаларға күстәнәс тарата.)\nНомер материала: ДВ-257817\nКонспект урока по методике развития речи дошкольников на тему "подготовка к выразительному чтению в детской аудитории" (2курс)


Ҡала коммуналь хужалығы көсөргәнешле режимда эшләй - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nБар техника урамдарҙан үтеү мөмкинлеген тәьмин итеүгә йүнәлтелә. Тәбиғи ҡаршылыҡтарҙан да етди ҡамасаулыҡты ҡарауһыҙ ҡалдырылған машиналар күрһәтә, ти махсус хеҙмәт вәкилдәре. Өфөнөң Октябрь районы коммуналь хужалыҡ идаралығы улар менән заманса көрәшергә өйрәнгән. Тау эргәңә килмәһә, тау эргәһенә үҙең бар, тигән хәҡиҡәтте хәтерләп бында майҙандарҙы ҡарҙан таҙартыуҙың уңай әмәле табылған. Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге инспекторы, эвакуатор һәм коммуналь хужалыҡ техникаһы өсөн ҡаршылыҡтар юҡ. Вайымһыҙ машина хужалары автомобилдәре күсерелеп торғанын һиҙмәй ҙә ҡалыуы ихтимал. Хәйер, барыһы ла түгел. Яҡындағы йортта йәшәгән Нина Антипина тәҙрәһенән ауыр техниканы күреү менән машинаһы тирәләй бейеҡ ҡарҙы үҙе көрәп ташларға сыҡҡан. Коммуналь хужалыҡ идараһы ихаталарға таҙартыу техникаһын индереүҙе көнэлгәре хәстәрләй. Машина хужалары өсөн белдереүҙәр алдан эленә, ти Октябрь район коммуналь хужалыҡ идаралығының бүлек мөдире Рина Йосопова.Юл хәрәкәтен көйләүсе билдәләр үтәлгән осраҡта автомобилдәр ваҡытлыса бер урындан икенсеһенә күсерелеп кенә тора. Был эш эвакуатор ярҙамында һәм юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге инспекторы ҡарамағында башҡарыла.Башҡаланың Октябрь районы коммуналь хужалығы белгестәре майҙандарҙы ҡарҙан таҙартыуҙың был ысулын икенсе йыл рәттән файҙалана. Ҡәнәғәтһеҙлек белдереүселәр осрай, әммә ҡәнәғәттәр күберәк. Таҙа һәм уңайлы юлдар әле бер кемгә лә ҡамасаулағаны юҡ.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ИҢ МӨҺИМЕ - МИН ТЕРЕ! - 2020 - Мәҡәләләр\nТажзәхмәт-тажзәхмәт, тип саң ҡағыуыбыҙға йыл да булып килә. Ҡасандыр Ҡытайҙың Ухань ҡалаһын ғына түгел, тотош донъяны пыран-заран иткән сир беҙҙең Бөрйәнгә лә килеп етер тип, ике ятып бер төшкә инмәне. Ҡайҙа, ҡасан эләктерелгәндер был зәхмәтте - бер Аллаһ белә. Шуныһы ғына асыҡ: мин уны эҙләп йөрөмәнем.\nСирҙең билдәләренең береһе - еҫ һиҙеүҙе юғалтыу, тиҙәр. Был нәмә миңә янамай - танауым күптән еҫ һиҙмәй. Тәүҙә хәлем бөтөп, эшкә ҡул бармай йөрөнөм. Шулай ҙа эшкә барҙым. Баш мөхәррир теге температура үлсәгес "бистәлит"ен маңлайға яҡын килтереп, температураны үлсәне - эшкә ярарлыҡ. Ул арала уҡытыусыларҙың август кәңәшмәһенә йүгерҙем - унда ла температураны үлсәп кенә индерҙеләр - әллә нисә сәғәт ултырып ҡайттым.\nТөшкө ашҡа ҡайтҡас башланды ғәләмәт: ҡоҫоп, температурам күтәрелеп, маз булынды. Тажзәхмәт йоҡмаһын, тип, ихатаға күпме сыҡһам, шунса тапҡыр әрем төймәсектәрен 7-11 бөртөк итеп сәйнәп, интернеттан видео ҡарап, шундағыса, керән тамырынан төнәтмә эшләп эсеп, теге яман сиргә ҡаршы оборона тотоп йөрөлә ине инде. Юҡ, үткәнгә оҡшамай был сир. Йөрәктең хәлен алды. Үҙемдең саралар ярҙам итмәгәс, "тиҙ ярҙам" ға шылтыратам: мин шулай-шулай үләндәр эстем, температура төшмәй, тейем. Тиҙ килде "тиҙ ярҙам". Укол ҡаҙап, дарыуҙар яҙып киттеләр. Үҙ-үҙеңде дауалау менән шөғөлләнмә, тип киҫәттеләр.\nТөнөм инде температура менән көрәшеп, ыңғырашып үтте. Тән туҡмалған кешенеке кеүек. Ер шарында 52 йыл йәшәп, биш тапҡыр операция өҫтәленә ятып та былайтып ауырығанды белмәгәс, таныштар аша инфекционистың номерын табып, шылтыратып, хәлемде һөйләнем. Әлеге лә баяғы коронавирус түгелме икән, тигән уй мейене сүкеп-сүкей. Тын ҡыҫылыу, йүтәл булмағас, түгелдер, дүшәмбе хирургҡа һәм терапевтҡа ҡабул итеүгә яҙылырға кәрәк, ти табип, минең ниндәй үләндәр менән маз килгәнде ишеткәс. Үҙебеҙҙең чатҡа ла шаяртып яҙам: "Минең хәлем юҡ, коронавирус булмаһа ла, шуның ҡустыһы менән ауырыйым, шикелле..." Итем һөйәгемдән айырылып барған кеүек һыҙланыу алды тәнде. Тағы ла: температура 38,5-38,8-ҙән төшмәй. Бер парацетамол, ярты аспирин эсеп ҡарайым - файҙаһы юҡ.\nДүшәмбене саҡ еткерҙем. Таң менән анализ биреп, табипҡа төштән һуң барҙым. Дауахана тауына өс тапҡыр ял итеп, саҡ мендем. Минең "бәхеткә", температура үлсәп ултырған ҡыҙ юҡ саҡ - йылп итеп инеп, сират алам терапевҡа. Тышта килеп тороп көн эҫе, ә эстә - үтатма. Эскәмйәнән урын алып, табипты көтәм. Ниһайәт, миңә сират етә. Эскә инеп, хәл-әхүәлде бәйән иткәс, табип: "Ниңә индерҙегеҙ кешене юғары температура менән?" - тип көйә. "Унда берәү ҙә юҡ саҡта индем", - тием. Мине йәһәтләп инфекционист бүлмәһенә алып баралар. Унда ҡарап-тикшереп, дарыу-үләнде дозаһынан артыҡ ҡулланғанһың, тип, дарыуҙар яҙып ҡайтаралар. Ятам тегеләр яҙған ике мең ярымлыҡ дарыуҙарҙы аҡыллы ғына һәм ваҡытында эсеп. Юҡ, төшмәгәс төшмәй температура. Төнгә оторо ҡыҙып күтәрелә.\nИртәгәһенә миңә инфекционист үҙе шылтырата: "Шаршамбы йә йома Белоретҡа КТ-ға (компьютер томографияһына) бараһығыҙмы, ярты сәғәттән яуап кәрәк", - ти. Икеле-микеле уйҙарға бирелеп ятҡас, шаршамбы барырға кәрәк, юғиһә, һуң булыуы бар, тигән ҡарарға киләм. Тамаҡҡа аш бармай, һыу эсәм дә һыу эсәм. Шаршамбы Белоретҡа юлланабыҙ. Мин "тиҙ ярҙам" менән бармаҫҡа булдым - унда сирлеләр бара, берәйһендә теге тажзәхмәт булып ҡуйһа, тип, улым алып барырға булды...\nҺе, тиергә генә ҡалды. Кешенән ҡурҡып йөрөһәм, үҙем кеше өсөн ҡурҡыныс булып сыҡҡанмын - сиратта тороп, КТ үтеп сыҡҡас, һөҙөмтәләрен бөгөн әйтмәйҙәр, тигәстәре, йәһәтләп ҡайтыу яғына һыпырттыҡ. Сермәнгә килеп еткәс, "тиҙ ярҙам"да эшләүсе Розалия шылтырата: "Айһылыу апай, һиңә табип кире боролорға ҡушты. Поражение 2/3, тиҙәр", - ти. Ҡот китте. Кире боролоп елдерәбеҙ. Хәҙер беҙҙе КТ үткән ерҙән өҫтәрәк бинала ҡарайҙар. Бер аҡ халатлы ҡан баҫымын үлсәй, береһе бармаҡты бер дүрткел нәмәгә ҡыҫтырып, ниҙер үлсәй. Минең хәл мөшкөл. "Гарифуллину в ковидгоспиталь", - ти табип. Икеһе лә скафандрҙа. Хәҙер инде аңыма барып етә - миндә теге... теге тажзәхмәт...\nШәфҡәт туташы микән - йәһәтләп мине етәкләп тигәндәй икенсе ҡатҡа мендерә. 11-се палатаға алып бара, юрған, мендәр тышы, простыня тоттора. Миңә инде ҡайҙа алып барһалар ҙа, ни эшләтһәләр ҙә - барыбер. Бынау температура төшһөн дә, берәй палатаға инеп йығылырға ғына кәрәк...\nОдеялға тышын кейҙерерлек хәлем юҡ икәнде күргәс, мине йәлләпме, хәлемә инепме, скафандрҙағы шәфҡәт туташы үҙе ярҙам итә. Ул арала миңә ЭКГ эшләп, система ҡуйып та ебәрҙеләр. Арҡа ауырта, тын алыу ҡыйын. Эсегеҙгә ятығыҙ, был сирҙән шулай кәрәк, тиҙәр. Төнөн венаға, кендек тапҡырына, йомшаҡ ергә әллә нисә укол эшләп киттеләр.\nЙоҡларһың йоҡламай ҙа. Палаталағы ете сирленең өсөһө шәкәр диабеты менән яфаланғандар. Уларға Аллаһ үҙе түҙем бирһен - көнөнә 6-9-ар система, бихисап укол, шәкәрҙәрен үлсәйҙәр, уныһы 24-26 булып китә. Бешәләр генә укол, система менән. Билдәле, укол-системанан һуң батшалар йәйәү йөрөгән ергә йөрөү зарур. Төнө буйы тәпешкәләр шипылдай, сирлеләр ыңғыраша, көркөлдәгәне, тыны ҡыҫылғаны ҡайҙа...\nНамаҙҙы ла ҡалдырмайым...\nИртәгәһенә таң менән һәр төрлө анализ алып бөттөләр. Таңғы биштән башлана системалар. Шап-шоп, таҡ-тоҡ. Күп итеп дарыуҙар бирәләр. Көндәлек ашай торғаны бәғзе көн 12-гә барып етә. Бәғзеһен ашаһаң, ҡоҫҡо килә. Алданыраҡ ятҡан "тәжрибәле"ләр, йоморолай йоторға кәрәк, тигәстәр, сәйнәп тормай ғына йотоп та ебәрәбеҙ. Ҡурмас урынына ашайбыҙ инде, башҡортса әйткәндә.\nТөшкә ҡарай температура төшөп, хәл инде бит. Бер нисә намаҙ ҡазаға ҡалды. Намаҙҙы ҡалдырһам, үлермен төҫлө. Туҡта, мәйтәм, Айһылыу, тор, намаҙға йәбеш, йәшәгең килһә... Көс-хәл менән тороп, тәһәрәтләнәм дә ҡалған намаҙҙарҙы ҡаза ҡылам. Әлдә эргәлә батарейка - шуларға йәбешә-йәбешә торам. Хәл юҡ икән дә баһа сәпсим. Шулай ҙа ныҡышам - миңә һауығырға, торорға кәрәк... Улымдың туйы булмаған, килен уҡып бөтмәгән... Үлергә шыпа ярамай. Сәждә һайын ялбарып шифа һорайым...\nӘллә көслө укол-системаларҙан, әллә ниҙән - миндә йоҡоһоҙлоҡ башланды. Палатала иң йәше - 1989 йылғы Белорет ҡыҙы. Ул телефон аша үҙҡурсаланыуҙа ултырған беренсе кластағы улы менән өйгә эш эшләп ҡаңғыра. Әүжәндең мәктәп директоры үҙе лә, ире лә ята. Ул да телефон аша етәкселек эштәре менән шөғөлләнә. Минән бер көн алда ятҡандар. Инсультына ошо яман сир өҫтәлгән мәрйә ныҡ ыҙалай. Ярты кәүҙәһе ҡыбырламай. Беҙ, исмаһам, тороп йөрөйбөҙ. Уға бигерәк ауыр. Теле лә тотлоҡҡас, әйткәнен йөҙ һорап, саҡ аңлайбыҙ. Әлхәмдүлилләһ, минең хәл уныҡы менән сағыштырғанда, тип йыуатам үҙ-үҙемде.\nСатурация һәйбәтләнә, хәрәкәт итегеҙ, тын алыуға гимнастика эшләгеҙ, ИВЛ-ға ятмаҫҡа тырышығыҙ, ти ир табип. Йәнтәслимгә тырышабыҙ. Үҙебеҙҙең хәл самалы - сайҡалып-сайҡалып, яңы тыуған быҙау ише тәнтерәкләп китәбеҙ. Әүжән мәктәбе директоры көслө рухлы, оптимист ҡатын - әйҙәгеҙ, ҡыҙҙар, шулайтайыҡ, былайтайыҡ, тип кенә тора.\nБирәм тигән ҡолона\nАллама мең шөкөр - һәр ваҡыт юлыма һәйбәт кешеләр сығара. Танышып ята торғас, Мәһәҙейҙәге күршем Алһыу еңгәйҙең бер туған апайы булып сыҡты палаталашым Гөлнур апай. Тас Алһыу еңгәй кеүек алсаҡ, ихлас, ярҙамсыл. Үтһеҙ кеше миңә килеште - көслө укол-дарыуҙарҙан ашҡаҙанмы-бауырмы, ашҡаҙан аҫты биҙеме үлтереп ауырта башланы. Бер төн башҡалар ҡур-шар йоҡлағанда ултырып таң аттырҙым. Гөлнур апай ғүмере буйы бала табыу йортонда эшләгән. Белмәгән нәмәһе һәм кешеһе юҡ. Миңә дарыуҙар бирҙе - аҙыраҡ ебәрҙе ауыртыуҙар. Туҡта, мәйтәм, Аллаһы Тәғәлә бушҡа уятмайҙыр, тип, төнгө намаҙ уҡыйым, доға ҡылам, зекер әйтәм. Һин намаҙ уҡығас, беҙҙең палата иң таҙаһы һәм хәүефһеҙе, тип ебәрә мәрйәләр. Береһе бер, ҡуй, уҡыма, тимәйҙәр - шуға һөйөнәм.\nТөнгә ҡарай бер оло ғына инәйҙе индереп һалдылар. Ҡураныс ҡына кәүҙәле, әммә кәүҙәһен тура ғына тотоп йөрөгән 79 йәшлек әбей икән. Бәй, үҙебеҙҙең Янһарынан Манапова Кәбирә инәй булып сыҡты. "Башҡорттар бармы, миңә сәй ҡайнатып эсерегеҙ, тамаҡ ҡатты", - тигән бойороҡ ҡатыш үтенесен башҡорто ла, мәрйәһе лә бергә ҡушыла һалып үтәнек. Һәр кемебеҙ ризығын бүлеште. Инәйебеҙ телефондан һөйләшеп, тегеһенә-быныһына бойороҡтарын биреп, ил-көн хәл-әхүәлен белешеп кенә ултыра. Мин ҡайтыр саҡта ҡайғырып ҡалды: "Иң ныҡ теләгәнем - берәй башҡорт килһен инде һинең урынға, мин бит русса белмәйем", - тине. Аҙаҡ хәбәр килде: русса белмәйем, тигән инәйебеҙ мәрйәләр менән тыпылдатып русса һөйләшеп ултыра, беҙҙә кеше ныҡ ауырый, тип, район хәлдәрен дә бәйән итә икән.\nМин, билдәле, госпиталдең итле аштарын, һурпаларын ашамайым. Хәләл булмай ҡуйһа, ҡырҡ көн доғам ҡабул булмай ҡуйһа, тип ҡурҡам. Бер көн бер мосолман шылтырата: "Айһылыу апай, һиңә хәләл аш килтерҙек", - ти. Баҡһаң, Белорет мосолмандарының бер чатымы-төркөмөмө бар икән - шунда яҙһаң (ҡыҙым яҙған), дауаханаларҙа ятыусы мосолмандарға хәләл ризыҡ килтерәләр икән. Өс тапҡыр килтереп киттеләр, Аллаһ риза булһын, сауаптарын насип итһен. Манты, һурпалы аштарын бөтә палата менән ашап кинәндек! Үҙебеҙҙең Бөрйән имамы Рәсүл хәҙрәтебеҙ минең хәлде ишетеп, өс тапҡыр ризыҡ килтереп китте. Уның билмәндәре, һурпалы йылы ашы менән байрам табыны ҡорҙоҡ. Мин госпиталдән сыҡҡас та ризыҡтар алып барып киткән, Әүжән мәрйәләре "Мосолмандар беҙгә пир ойошторҙо", тип ҡыуанған. Эйе, була бит шундай изге күңелле бәндәләр - Аллаһтың рәхмәте генә яуһын үҙҙәренә.\nАҡ халатлы фәрештәләр\nБөгөнгө замандың иң хәүефле һөнәрелер ул медик булыу. Заман афәтенә ҡаршы көрәшеп, беҙҙең ғүмеребеҙ, һаулығыбыҙ һағында торған барсаһына мең рәхмәт һәм Аллаһтың рәхмәте яуһын! Ғаиләһен дә ҡайтып күрмәй, үҙҙәренең ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып, тотош смена буйы дауаханала йәшәп, эшләп ятыусы аҡ халатлы фәрештәләргә ни әйтһәң дә аҙ төҫлө! Ике генә шәфҡәт туташы күпме эш башҡара - етмешләгән сирлене ҡарай, тәрбиәләй, ашатып эсерә, система-уколдарҙың иҫәбе-һаны юҡ. Таблетницаларға дарыуҙар бүлеп һалыуға ғына ике сәғәт ярым ваҡыт китә, тиҙәр. Палаталарҙа ут насарыраҡ булһа, ике ҡат резина бирсәткә кейгән, ауыр скафандрҙа тирләп-бығып, ҡалын битлек аша саҡ тын алып, махсус күҙлек аша саҡ күреп йөрөгән шәфҡәт туташтары бәғзеләрҙең ҡан тамырын таба алмай аҙаплана. Уларға аҙ булһа ла ярҙам булһын тип, телефондың фонарен ҡабыҙып торабыҙ. Һуҡранмай, берәүҙе бер әрләмәй, риза булып ҡына эшләп йөрөйҙәр. Үҙҙәре лә, ғаилә ағзалары ла һау ғына булһын инде! Рәхмәт уларға!\nНиһайәт, КТ һөҙөмтәһе әҙер. "Һине йәкшәмбе сығарам, - тине табип. - Өйөңдә 14 көн бер үҙең йәшәйһең". Ҡайтыуға балалар өйҙө бушатып сығып баралар. Йөрәк өҙөлә: "Ҡайҙан килеп эләкте ошо зәхмәт. Йөрәк ярып сыҡҡан балаңа һаулыҡ та һораша алмай, арҡаһынан ҡағып тупылдатып һөйә алмай, алыҫтан тилмереп ҡарап торсәле..."\nӨйгә инеү ҡайҙа? Үҙемдән үҙем сикәнеп, шундуҡ - мунсаға. Сумка-кейемдәр ҙә соланда төнәй әле бер нисә көн. Спирт менән эшкәртелеп, һабынлап йыуылып яйлап ҡына инә өйгә.\nВрачтарҙың биреп ҡайтарған ҡағыҙҙарына - тажлы мөһөргә күҙ һалғым да килмәй, өс көн дарыуҙарын да ашамай ятам әле. Аҙаҡ тағы дарыу, тағы аҡса. Сатурация, ҡан баҫымын үлсәгес яҙҙырып алдырам. Һүҙ өсөн түгел, фәһем өсөн - бөтә ғаиләбеҙгә илле меңдән ашыу дарыу-витамин алырға тура килгән. Ә борсолоу-хафа, йоҡоһоҙ үткән төндәр, йәнтәслимгә сир менән көрәшеүҙе үлсәр ҡалып та юҡ, уларҙы һалыр бизмән дә юҡ!\nИң мөһиме - үҙ аяғымда ҡайтылды. Тормошҡа ҡарашты 180 градусҡа үҙгәртте был сир. Ғибәҙәтемде, зекеремде арттырҙым. Бик оҙайлы һәм ҡыйын буласаҡ аяҡҡа баҫыу процесы, тинеләр. Бөтә нәмә - Аллаһ ҡулында. Хатта бер генә һулышыбыҙ ҙа! Элек көйгәнгә көймәйем, борсолғанға төкөрөп бирәм. Иң мөһиме - мин тере, мин - балаларым, ғаиләм менән. Әлегә Раббым минең өсөн иң хәйерле һәм бәхетле булған ошо юлды миңә инселәгән, тәҡдир ҡылған. Ошоноң өсөн рәхмәттәрем сикһеҙ Уға - ғәләмдәр Раббыһына!\nшағирә, Бөрйән районы "Таң" гәзите хәбәрсеһе.\nЯҙылған: 23.10.20 | Ҡаралған: 2069


Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтай депутаттары ла тауыш биреүҙә әүҙем ҡатнаша\nҠоролтай комитеты рәйесе Рузалия Хисмәтуллина гражданлыҡ бурысын иртәнге сәғәттәрҙә үк үтәне. Һайлау участкаһына ул тормош иптәше менән килде. Һайлау - гражданлыҡ позицияһын белдереүҙең берҙән-бер юлы, тигән фекерҙә комитет рәйесе.\nРузалия Хисмәтуллинаның хеҙмәттәше, Ҡоролтай комитеты рәйесе урынбаҫары Рөстәм Ишмөхәмәтов гражданлыҡ бурысын Өфөнөң Киров районындағы 218-се һайлау участкаһында үтәне. Һайлауға ул тормош иптәше һәм ҡыҙы менән килгәйне. Ҡоролтай комитеты рәйесе урынбаҫары Өфөлә йәшәүселәрҙең тауыш биреүҙә әүҙемлек күрһәтеүен билдәләне.


Биология факультеты тураһында | Башҡорт дәуләт университеты\nҺеҙ бында: БДУ » Баш Бит » Университет тураһында » Институттар һәм факультеттар » Биология факультеты » Факультет тураһында\nБиология факультеты тураһында\nБиология фәндәре докторы, профессор\nИбраһимов Ринат Исмәғил улы\nБиология факультеты Башҡорт дәүләт университетында бик күптән эшләп килгән факультеттарҙан иҫәпләнә. Профессиональ рәүештә белгес-биологтар әҙерләү 1921 йылда, Халыҡ мәғарифы институтының тәбиғи фәндәр факультетына тәүге студенттар ҡабул иткәндән башлана. Әйтергә кәрәк, ул мәлдә Халыҡ мәғарифы институты беҙҙең республикала берҙән-бер юғары уҡыу йорто була. Һуңғараҡ, 1929 йылда, ул дәүләт педагогия институтына әйләндерелә. Үҙ аллы уҡытыу-ғилми подразделение булараҡ, биология факультеты 1957 йылда К.А.Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты Башҡорт дәүләт университеты итеп үҙгәртелгәс барлыҡҡа килә.\nХәҙерге ваҡытта Башҡорт дәүләт университетының биология факультеты биология өлкәһендә Рәсәй Федерацияһының алдынғы уҡытыу-ғилми үҙәге иҫәпләнә. Уның профессорҙар-уҡытыусылар составы биологик, медицина һәм ауыл хужалығы профилле ғилми, ғилми-етештереү һәм етештереү предприятиелары өсөн юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләү эшен алып бара. Бындай белгестәр идаралыҡ һәм контроль органдарында (Санитар-эпидемиология күҙәтеүе дәүләт хеҙмәте, Экология һәм тәбиғәтте рациональ файҙаланыу буйынса дәүләт комитеты, тәбиғәтте һаҡлау буйынса башҡа дәүләт һәм йәмәғәтселек ойошмалары), шулай уҡ хоҡуҡ һаҡлау органдарының эксперт лабораторияларында ла талап ителә.\nУҡытыу һәм ғилми эшмәкәрлек эшен хәҙерге ваҡытта 7 кафедра алып бара.\nБиология факультетында зоология музейы, фитодизайн лабораторияһы һәм теплица, виварий эшләй.\nХәҙерге ваҡытта биология факультетында биология фәненең төрлө тармаҡтарында киң билдәле булған белгестәр эшләй. Беҙҙең ғалимдарыбыҙҙың тикшеренеү һөҙөмтәләре Рәсәйҙә лә, сит илдәрҙә лә билдәле. Уларҙың етәкселегендә биологияның төрлө өлкәләре буйынса ғилми мәктәптәр формалашып, уңышлы эшләйҙәр. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, проф. Б.М.Миркин, мәҫәлән, геоботаника һәм экология буйынса киң билдәле ғилми мәктәпкә нигеҙ һалыусы. Хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙең уҡыусылары менән студенттары экологияны Б.М.Миркин һәм уның коллегалары яҙған уҡыу әсбабынан өйрәнә. Р.Ғ.Миңлебаев беҙҙең республикала альгологик ғилми мәктәптең нигеҙ һалыусыһы. Зоология өлкәһендә Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, проф. М.Ғ.Баянов киң билдәле ғалим.\nФакультетта 03.02.01 – “Ботаника”, 03.01.05 – “Үҫемлектәр физиологияһы һәм биохимияһы” специальностары буйынса Д 212.013.11 кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялары яҡлау советы эшләй.\nБиология факультетын тамамлаусылар төрлө ғилми һәм етештереү учреждениелары менән предприятиеларына, дәүләт тәбиғәтте һаҡлау структураларына, Һаулыҡ һаҡлау, Эске эштәр, Ауыл хужалығы, Аҙыҡ-түлек һәм эшкәртеү промышленносы министрлыҡтарының махсуслашҡан лабораторияларына эшкә урынлашалар, уҡыу йорттарында уҡыталар. Биологтар менән экологтар шулай уҡ сәскә үҫтереү, балыҡсылыҡ һәм фитодизайн, ауыл хужалығы кәсебе менән шөғөлләнгән бәләкәй һәм урта кәсепселек предприятиеларында ла ҙур һорау менән файҙалана.\nБиология факультетында дөйөм гуманитар һәм тәбиғәт фәндәре менән бергә дөйөм профессиональ һәм махсус дисциплиналар ҙа уҡытыла. Тәбиғәт фәндәре циклына биологияның төп бүлектәре (иң түбән һәм юғары типтағы үҫемлектәр ботаникаһы, умыртҡаһыҙ һәм умыртҡалы хайуандар зоологияһы, биохимия, биотехнология, кешенең һәм хайуандарҙың анатомияһы һәм физиологияһы, үҫемлектәрҙең физиологияһы, биофизика, иммунология, экология һ.б.), химияның бүлектәре (дөйөм химия, органик булмаған химия, органик химия, физколлоид химия һ.б.), математика, физика ҡарай.\nБынан тыш, студенттарҙың уҡыу программаһына философия, тарих, политология, этика, культурология, хоҡуҡ нигеҙҙәре, психология кеүек гуманитар фәндәр циклы дисциплиналары ла инә. Өсөнсө курстан башлап, һәр студент биологияның бер йүнәлешен һайлай һәм тейешле кафедрала специализация үтә. Бында ул айырым проблематиканы ентекле өйрәнә, һайлап алған өлкә буйынса өҫтәлмә теоретик һәм практик курстар үтә. Мәҫәлән, ҙур махсус практикум дәрестәрендә студенттар төп методиканы үҙләштерә, артабанғы эшендә кәрәк булған практик күнекмәләр ала. Биология өлкәһендә белгестәр әҙерләүҙә уҡыу-производство практикалары ҙур әһәмиәткә эйә. Практика барышында студенттар ғилми эш методтарын ҡулланырға өйрәнә, ялан шарттарында эксперименттар һәм лабораторияларҙа тикшеренеүҙәр үткәрә. Был тикшеренеү эштәре Өфөнөң һәм республика ҡалаларының ғилми үҙәктәрендә үткәрелә. Кәрәк булғанда студенттар практика үтеү өсөн Рәсәйҙең башҡа уҡыу йорттарына һәм ғилми-тикшеренеү институттарына ебәрелә. Үҙ аллы эксперименттарҙың һөҙөмтәләре буйынса биология факультетының һәр студенты диплом эше яҙа, уны бишенсе курсты (көндөҙгө бүлектә) йәки алтынсы курсты (көндөҙгө-ситтән тороп уҡыу бүлегендә) тамамлағанда Дәүләт аттестация комиссияһы ултырышында яҡлай. Ғилми эште тәшкил иткән диплом эшен яҡлау һөҙөмтәләре буйынса студентҡа тейешле квалификация бирелә. Диплом эшен яҙмайынса һәм уны яҡламайынса был квалификация һәм юғары белем тураһында диплом бирелмәй. Биология факультетында аспирантура бик уңышлы эшләп килә, йәғни алты кафедраның һәр береһе аспиранттар ҡабул итә ала.\nФакультетта Үҫемлектәрҙең ботаникаһы, физиологияһы һәм биохимияһы буйынса докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялары яҡлау советы эшләй. Бынан тыш, РФА Өфө ғилми үҙәгенең Биохимия һәм генетика институтында “Молекуляр биология”, “Биохимия” һәм “Генетика”, РФА Өфө ғилми үҙәгенең Биология институтында “Экология”, “Биотехнология” специальностары буйынса докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялары яҡлау советы эшләй. Статистика буйынса, йыл һайын аспирантураға факультетты тамамлаған 10-15 кеше уҡырға инә. Факультетты тамамлаусыларҙың күбеһе уҡытыу эшен һайлай. Улар Өфөнөң һәм Башҡортостан Республикаһының мәктәптәрендә һәм колледждарында, шулай уҡ педагогия, аграр һәм медицина университеттарында биология дисциплиналарын уҡыта.\nҒилми-тикшеренеү эштәренең төп йүнәлештәре:\nҮҫемлектәрҙә мөхиттең насар факторҙарына сыҙамлылыҡ формалашыу механизмдарын тикшереү;\nБиологик төрлөлөктө һаҡлау һәм рациональ файҙаланыуҙың экологик нигеҙҙәре;\nТәбиғәт һәм ауыл хужалығы экосистемаларының биологик төрлөлөгө;\nКөньяҡ Урал территорияһында фаунаның структураһы һәм динамикаһы;\nБашҡортостан Республикаһы территорияһының һыу экосистемаһының зоопланктоны;\nКөньяҡ Урал алды бәләкәй һыу ағымдарының ихтиофаунаһы;\nТирә-яҡ мөхит торошоноң биоиндикацияһы;\nКөньяҡ Урал күлдәренең гидробиоценоздарын өйрәнеү;\nКеше тарафынан боҙолған тупраҡ ылымыҡтары;\nБашҡортостандың төрлө типтағы күлдәренә биоиндикация һәм мониторинг;\nКөньяҡ Уралдың дарыу үҫемлектәре ресурстары торошо;\nЭкосистемаларҙағы үҫемлек компоненттарының антропоген үҙгәрештәре һәм уларҙың төрлөлөгө буйынса мониторингыһы;\nҠан клеткаларының нормала, патология хәлендә һәм стресс хәлендә эшләүенең морфологик һәм физиологик аспекттары;\nНормала һәм патология хәлендә мейенең структур-функциональ үҙенсәлектәре;\nТупраҡтың татырланыуының үҫемлектәрҙең үҫешенә һәм һыу алмашыныуына йоғонтоһон өйрәнеү;\nКеше организмының нормала һәм патология хәлендә эшләүенең молекуляр-генетик механизмдары.\nБиология факультетында түбәндәге дисциплиналар уҡытыла:\n020201 – “Биология” специальносы буйынса түбәндәге специализациялар:\n- Кеше менән хайуандарҙың физиологияһы;\n- Үҫемлектәр физиологияһы;\n- Молекуляр биология;\nКөндөҙгө бүлектә уҡыу – 5 йыл; көндөҙгө-ситтән тороп уҡыу бүлегендә – 6 йыл.\n020801 – “Экология” специальносы буйынса:\n- Дөйөм экология специализацияһы.\nКөндөҙгө бүлектә уҡыу – 5 йыл; ситтән тороп уҡыу бүлегендә – 6 йыл.\nФакультетта шулай уҡ көндөҙгө бүлектә 020200 – “Биология” йүнәлеше буйынса бакалаврҙар (4 йыл уҡыу) һәм магистрҙар (6 йыл) әҙерләнә.\nТелефон: (347) 2-299-671


Өфө ҡала хакимиәтендә быйыл яҙғы ташҡын ваҡытында һыу баҫыу ихтималлығы булған биләмәләрҙе атанылар - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nКооператив ялан, Нижегородка, Затон, Кузнецов затоны биҫтәләре һыу аҫтында ҡалыуы ихтимал. Был әлегә тик яҡынса күҙаллауҙар. Республика биләмәһендә ташҡын һыуҙарына үткәреүгә тулы әҙерлек бара. 18 штаб, 12 пост, ҡала халҡын ваҡытлыса урынлаштырыу өсөн 50 пункт ойошторолған. Яҙғы ташҡынға әҙерлек буйынса күнекмәләр 10-сы март башлана.\n17 февраля Республиканың ғәҙәттән тыш хәлдәр идаралығы бөгөн юлдарҙа һаҡ булырға саҡыра\n17 февраля Автобустарҙа хәүефһеҙлек ҡағиҙәләре


Ҙур химия - оло мөмкинлектәр\nӨфөлә «Ҙур химия» тип исемләнгән халыҡ-ара форум асылды. Дүртенсе тапҡыр ойошторолған сарала донъяның төрлө төбәктәренән һәм сит илдәрҙән делегаттар йыйылған. Нефть химияһы һәм газ сәнәғәте ил иҡтисадының нигеҙе. Донъяуи аренала барған хәл-ваҡиғалар тармаҡты үҫтереүгә үҙ талаптарын ҡуя. Бындай шарттарҙа нефть эшкәртеү һәм химия өлкәһендә башҡаса эш алымдары булдырылырға тейеш. «Ҙур химия» форумы был йәһәттән профессиональ фекер алышыу майҙанына әйләнде.\nДонъяуи иҡтисади майҙанда сыуалыштар барғанда нефть эшкәртеү һәм химия өлкәһе белгестәренең килеп тыуған проблемаларҙы уртаға һалып фекер алышыуы көнүҙәк. «Ҙур химия» форумы был йәһәттән ҙур мөмкинлектәр аса. Сөнки өс йыл эсендә күләмле сара илдең ҡеүәтле компаниялары һәм белгестәренең иғтибарын йәлеп итеп өлгөрҙө лә инде. Көнбайыштың башбаштаҡлығы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ҡаршылыҡтарға әҙер булырға кәрәк, тине Республика Президенты Рөстәм Хәмитов. Бының өсөн компанияларға үҙ-ара конкуренцияны онотоп торорға һәм тәрән эшкәртеүҙә сит илдәргә бәйлелекте кәметеү мөһим.\nБыл йәһәттән нефть эшкәртеү һәм химия тармағында кластерҙар төҙөү урынлы булыр ине, тигән фекерҙә Рөстәм Хәмитов. Әйткәндәй, төбәк етәксеһе был тәҡдимде күптән әйтеп килә. Быйыл иһә берҙәм эш алымы булдырыу көн талабына әйләнде.\nӘле нефть химияһы тармағы башлыса сит ил ҡорамалдарын файҙалана. Шул уҡ ваҡытта үҙебеҙҙә арзан һәм сит илдә етештерелгән аналогтарҙан ҡалышмаған ҡорамалдар ҙа етерлек. Миҫал итеп Ишембайҙа эшләнгән катализаторҙарҙы ғына алырға мөмкин. Завод туғыҙ мең тонна тауар етештереү мөмкинлегенә эйә булып та өс йөҙ тонна ғына сығара. Үҙебеҙҙең ҡорамалдарға өҫтөнлөк биргәндә беҙҙән дә ҡеүәтлерәк ил булмаҫ ине, ти белгестәр. Ә инде был аҙымдың тәүбәгә килгәс кенә яһалыуы ул тиклем яҡшы һөҙөмтә күрһәтмәүе асыҡ. Әммә ул берҙән-бер юл. Сит ил эшҡыуарҙарының үҙ аҡсаларын юғалтырға теләмәүе һәм чиновниктарҙан айырмалы, бизнесты сәйәсәт менән бутамауҙары ғына хәлде бер аҙ еңелләштерә. «Ҙур химияла» Америка Ҡушма Штаттарынан килгән белгестәрҙең ҡатнашыуы ошоға дәлил.\nБыйыл форумға Рәсәйҙең яңы төбәге - Ҡырым вәкилдәре лә килде. Ярымутрауҙың сода заводына Башҡортостан компанияһынан үҙләштерәһе тәжрибә байтаҡ. Ике компанияның уртаҡ проблемалары ла бар. «Ҙур химиянан» Ҡырым ҡунаҡтары үҫеш мөмкинлектәре өмөт итә.\n«Ҙур химия» форумының тәүге көнө үк һөҙөмтәле үтте. Башҡортостан Хөкүмәте Берләштерелгән нефть химияһы компанияһы менән менән хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөнө. Уға ярашлы, республикала полиэтилентерефталат етештереү буйынса яңы завод төҙөү күҙаллана.\n«Ҙур химия» ике көнгә иҫәпләнгән. Кәңәшмә һөҙөмтәләре буйынса федераль округта нефть, газ һәм химия тармағын үҫтереүгә ҡағылышлы резолюция ҡабул ителәсәк. Тармаҡтың артабанғы стратегияһы ошо документҡа ярашлы башҡарыласаҡ.


Ижевскиҙа федераль һабантуй-2010 үтәсәк // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nИжевскиҙа федераль һабантуй-2010 үтәсәк\n16:36, 11 мая 2010 Сәйәсәт\nУдмуртияның баш ҡалаһы – быйыл 250 йыллығын билдәләүсе Ижевск федераль һабантуй-2010 үткәрәсәк.\nЭлектрон киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Удмуртия тәүге тапҡыр Рәсәйҙең башҡа төбәктәре менән үҙ биләмәһендә был милли байрамды үткәреү хоҡуғы өсөн ярышты.\nҺабантуй-2010-ға әҙерләнгәндә төп йүнәлештәрҙең береһе — ҡаланың ат сабыштары үтәсәк ипподромын ашығыс реконструкциялау. Яңыртылған ипподром Ижевскиҙың юбилейына яҡшы бүләк буласаҡ. Һабантуй-2010 ике көн буйына ҡаланың ике йәки өс майҙанында бер үк ваҡытта үтәсәк, тип планлаштырыла. Ҡағиҙә булараҡ, байрам ваҡытында 20-нән ашыу төрлө спорт һәм милли ярыштар үткәреләсәк. Федераль һабантуйҙа Рәсәйҙең 60 төбәгенән 1000-гә яҡын ҡунаҡ ҡатнашыуы көтөлә.


Сүл Ҡыҙ Өсөн-Бушлай Уйын Инцест\nНиндәй ҡармағындағы, бушлай ғына порноигра\nДесерт Ҡыҙы - Романы Тураһында Визуаль Инцест\nҠасан етә эш порноигр, сөнки һуңғы йылдарҙа бик күп үҙгәргән. Беҙ уйын менән ҡайһы бер персонаждарҙың потрясающий һәм графикаһында ала, ул шул тиклем күренә реалистик, һеҙ башлағыҙ, тип уйлап, был эште иң порнофильм ҡарай. Бер уйын, уның тап ошо һүрәтләргә мөмкин, - ҡыҙы "на десерт", шулай уҡ билдәле DFD уйын кеүек, уйын менән визуаль эротическое романы яңы ғаиләһенә, үгәй бәхетле була ул, бер ҡыҙ донъяла иң эҫеһе буласаҡ.\nҺәм, логикаға бер нисек кәрәк порно, һәм уны төрлө ысулдар менән уларға ярҙам итә ала, уларҙың енси трахать самопознания. Уйын уйын менән һуғарылған персонаждар хәрәкәте һәм әҙәпһеҙ, шул тиклем эҫе, иң әҙәпһеҙ тип һеҙҙе алып бара, үҙе христиан булһа ла малай, уйын тормошсанлыҡ хайран булып енси процесс һәм ҡатмарлылыҡ кимәле һәм сәхнәлә һеҙ, улар был исемде оҙатыла.\nDaughter На Десерт Уйнар Һуңғы Версия\nУйын башланып бер аҙ ваҡыт бар, күп барлыҡҡа килә һәм уны яңыртыу һәм яңыртыу. Был беҙҙең һуңғы версияһы булған популяр серияһы беҙҙең сайтта, беҙҙең платформалар яһаласаҡ, һәм был үҙенсәлекле, сөнки бынан тыш, уйнай тип, һеҙ, аласыз онлайн-уйын бушлай баҫтыҡ. Һеҙ беҙҙең сайтыбыҙҙа нимә менән скачивать кәрәк. Бөтә уйындар уйнатыу өсөн һеҙҙең туранан-тура браузер, ниндәй ҙә булһа өсөн уны киңәйтеү. Беҙ һеҙгә беҙҙең сайтыбыҙҙа ҡушылдығы лә һорамайбыҙ, йәки һеҙҙән беҙгә бер ни кәрәк түгел иғәнә түләргә һәм эшләй., Был уйын беҙҙең хөрмәт йөҙөнән ойошторолған был сайтҡа эшләй, был әҫәрҙәрен дә ул үҙе эшләгән. Был көндә иң яҡшы интернет менән инцест порноигра бер ғаиләне, уның ҡиммәттәрен һәм уйнатыу өсөн бик ҙур булды. Беҙ беләбеҙ, был һеҙгә уйын оҡшанымы, һәм беҙ параграф түбәндәгесә аңлата, ни өсөн һеҙ ул эшләйһе. Һәм беҙ шулай һеҙ һөйләгән, ни өсөн беҙҙең сайтҡа - яҡшы урында, унда һеҙ әйбәтерәк vodafone на десерт булыуы мөмкин.\nУйын тарихы DFD\nУйын бик ябай. Элек булараҡ, идеаль донъя фантастик порнологический был логика кәрәк. Атаһы менән уйнарға һеҙҙең күҙле булғас, йәш ҡатын-ҡыҙҙар донъяла иң эҫе һөйәркә була улар. Ул улар менән бергә ҙур булмаған бизнес менән идара итә. Закусочная был ҙур булмаған, йәш ҡыҙҙың хыялы ниндәй ҙә булһа, үҙ бизнес булыуын теләйем. Сөнки һеҙҙең һәм аталарығыҙ, ҡыҙ уларҙы үҙе тәьмин итә алмай, уларҙы үҙенең ысулдары бар, ул үҙенең партнерҙары ярҙамында улар үҙ рәхмәтен белдерергә мөмкин.\nҺәр Персонаж Үҙенең Уйындарын Асыу Өсөн\nДүрт һөйәркә булып һин, һин улар менән әйбәтерәк алмай. Төрлө уйындар, һәр төрлө персонаждарҙың тышҡы күренешкә эйә һәм индивидуальность. Персонаждар шул тиклем яҡшыраҡ эшләй, тип уйлай башлай һеҙ, улар әлеге йәш ҡатын. Реалистик уларға күренмәй генә түгел, ә үҙе алып бара һәм шулай уҡ кешеләр кеүек. Сөнки был, тип уйлаған уйын белгәндәй, былай тип яҙа үҙенең нисек дөрөҫ һөйләшергә, уларҙың үҙ тәртибе һәм ысулы табылған, улар архетипический сағылдырыусы шәхес ул.\nБер ҡыҙ, һеҙҙең менән уйнай торған булған, - ҡыҙыҡай был сая, һәр хәрәкәтте яратып һәм һеҙ үҙ сексуаль разнять распутный эйә. Башҡа ҡыҙҙар - тип шикарно, яҡшы мәрәй менән йәш брюнетки мегера һәм есемдәр булыу. Шулай булғас, һеҙ ҡыҙы-әсәйем, йәш әсәй менән футбол йылда ул үҙе алып бара. Ниһайәт, сездә бар, ғаиләлә конец, ҡыҙ-эмо-ҡара сәс менән пан, шаҡмаҡлы күлдәк һәм челка. Әммә был дүрт ҡыҙҙы нимә берләштерә, уларҙың үҙ был һөйөү шулай атай. Максимум буйынса һеҙ был мөхәббәт һәм наслаждаться булыуы.\nБыл Уйынды Ҡыҙҙарҙың Енси Процесс Һәм Десерт Өсөн Самопознания\nТыйылған на десерт потрясающий эротика, ҡотосорғос, триллерҙар китерелә менән ҡыҙ уйын процессы. Уйын барышында ике яҡтан булмай. Һинең яҡта булғаным бар, унда һине тейешенә идара киске, һәм яҡтан, ул ҡыҙҙың һиңә бара трахать. Үҙе бик идара итеү, дөрестен яҡтан, әгәр был түгел буласаҡ ине порноигра һәм, ҡунаҡ булараҡ, дөрестен магнат булып уйнай инек.\nӘммә был яҡта киске уйынды идара итеү - был бары тик һылтау, ҡыҙҙарҙың реалистик менән үҙ-ара эш итеүҙе күп. Һәм үҙ-ара айырыла. Был малышок һеҙҙең менән булған диалог алып бара, һәм һеҙгә бер нисә вариант яуап була. Әммә яуап алмаған төрлө һөҙөмтәләргә килтерә. Әммә улар килтергән ниндәйҙер эш-хәрәкәттең непристойный, ул свести концы менән һеҙ у. Секс уйындар процесында ҡыҙы "на десерт" тетрәндерҙе.\nСәхнә Сексуаль, Уларға Оҡшарға Симулятор\nУл бөтә төр gnu күрһәтеп, киска тиклем баш ҡалала blow job дрочка һәм блядь, анал, уйын аяҡ, шәхес тәрбиәләүҙә тирә-яҡ процедура / эякуляция gnu лицензияһы һәм өҫтәмә, уларҙың һеҙҙең менән поэкспериментировать мөмкин. Нәҡ һеҙ аңлау процесы секс уйындар, уйын икәнен яҡшы персонаждар эшләгән. Һеҙ түшәк һәр береһе төрлө әйберҙәр булған ҡыҙҙар оҡшай, һәм улар төрлө стиль була, улар унда, һеҙ трахать һәм осалар. Бик ҡыҙыҡ, шулай уҡ эш-хәрәкәттәрҙең, процестарҙың уйын менән, һеҙ улар һеҙ наслаждаться аватар беренсе кеше булған. Моғайын барыһы ла һеҙгә оҡшағандыр, тип, ҡағыла был секс уйындар.\nУйын Наслаждайся "Сүл Ҡыҙҙар Өсөн" Беҙҙең Сайтта Бушлай\nБеҙ тип әйтәм, был уйын бушлай тәҡдим итә, беҙ был төрө ысынлап та булыу. Шул факт тыш, беҙ ҙә кәрәк, һеҙҙең өсөн нимә-түләү ҙә, шулай уҡ персональ мәғлүмәттәрен беҙ һеҙҙән һорамайым, һеҙ түгел. Һезгә кәрәк түгел, ниндәй ҙә булһа образды беҙгә церебраль веб-сайттар, электрон почта адресы кәрәк түгел, беҙ һеҙгә, һеҙ беҙгә сайтында һәм нисек кенә булмаһын, һеҙгә ышанырға мөмкин булһа, һеҙҙең ярҙам һәм яҡлау менән шифрланған был шәхес һеҙҙең сервер IP үтә.\nҺәм һеҙ үҙе һорап ала, аҡса эшләргә тип, беҙ был сайтта. Ярай, беҙгә был проектты ла килем алыу өсөн тәғәйенләнгән. Беҙ кескенә генә бер нисә сайттарҙағы баннерҙар урынлаштырыу өсөн гаснуть яҡтылыҡ түгел, ләкин башҡа бер әйбер йәки ҡалҡыныусы тәҙрәләр, һуңға тиклем һеҙ тәүге башлығы ҡыҙыҡһындыра. Һәм был сәйәхәт башлығы бурысын нәфсеһе күп булһа, берҙән-бер һәм, беҙ был проекттарҙы башлау өсөн был, - кеше мөмкин тиклем күберәк уйын тәҡдим итә.\nУйын Беҙҙең Уйынсылар Хатаны Төҙәтеү Өсөн Android\nБыл сайт берҙән-бер түгел, аласаһы һеҙҙең бушлай бында был уйын уйнай. Әммә береһе лә тәҡдим итмәү кеүек башҡа кросс-платформа уңайлы була, нисек беҙ. Android һәм iOS инергә була һеҙҙең был уйында, шулай уҡ пландар һәм windows. Әгәр был хәл һеҙҙең наслаждаться уйындар Android, шул уҡ ғәмәлгә һеҙгә оҡшағандыр, тип һәм iOS. Беҙ кодты үҙгәртергә ни, теләһә ҡайһы проблеманы һәм хатаны төҙәтеү өсөн тауыш менән. Беҙ тапшырғыс файҙаланырға тәҡдим итә, әгәр һин теләйһең иң яҡшы музыка ишетеү, өндәрҙе һәм ҡаты секс стон., Һәм хатта беҙҙең бүлек аңлатма булһа, һеҙ унда башҡа уйынсы менән аралашыу, уларҙы наслаждаться уйындар сексуаль ғаилә.


Алма ҡоймағы » Башҡортостан гәзите\n23-08-2013, 10:24 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға\nАлманы оҙаҡ һаҡлай алмайбыҙ, шуға күрә витаминға бай был емеште мәлендә күберәк ашап ҡалыу яҡшы. Әрәм-шәрәм итмәйем тигән кеше унан әллә күпме ризыҡ әҙерләй ала. Мәҫәлән, алманан бешерелгән ҡоймаҡ та бик тәмле.\nӘсегән һөт йә кефирға йомортҡа ватып һалабыҙ, тоҙ өҫтәйбеҙ һәм он ҡушып, яҡшылап болғатабыҙ. Ҡуйы ҡаймаҡ кеүек ҡамыр яһайбыҙ. Алмаларҙың үҙәген алып, һәр береһенән биш-алты түңәрәк киҫәбеҙ. Табаны утҡа ҡуйып, бер ҡалаҡ май иретәбеҙ. Ул әҙер булғансы алма киҫәктәрен, сәнске менән эләктереп, ҡамырға манып алабыҙ һәм табаға теҙәбеҙ. Бындай ҡоймаҡ оҙағыраҡ бешә. Артабан тәрилкәгә һалып, өҫтөнә шәкәр ҡомо һибеп, табынға ҡуябыҙ.\n1 килограмм алмаға 300-400 грамм һыу, 1,3-1,5 килограмм шәкәр ҡомо, 200 грамм сейә япрағы кәрәк.\nБәлеше лә тәмле\nТәрән эсле һауытҡа он һалабыҙ, өс ҡалаҡ шәкәр ҡомо, ике йомортҡа һарыһы, йомшартылған май өҫтәйбеҙ һәм ҡамыр баҫабыҙ. Ҡамырҙы бер сәғәткә һалҡын урынға ҡуйып торабыҙ. Сантиметр ярым ҡалынлығында йәймә йәйәбеҙ. Ҡырыйҙарынан ике сантиметр һалындырып ҡалдырып, йәймәне уҡлау менән майланған табаға күсерәбеҙ.\nКремды былай әҙерләргә: йомортҡа ағын ҡуйы итеп күбекләндерергә, әкренләп шәкәр ҡомо менән крахмал өҫтәргә. Ҡабығы эрселгән, ваҡ ҡына итеп шаҡмаҡлап туралған алмаларҙы күбекләндергәнсе йомортҡа ағына ҡушырға, болғатырға һәм тигеҙләп йәймә өҫтөнә һалырға.\nЙәймәнең һалынып торған ҡырыйҙарын эскә бөкләйбеҙ һәм мейескә тығабыҙ. Уртаса температурала яҡынса 40 минут бешерәбеҙ. Әҙер бәлеште 30 минутлап һыуытҡас, өлөштәргә бүлеп, табынға ҡуябыҙ. Тулыр-тулмаҫ ике стакан он, өс аш ҡалағы шәкәр ҡомо, 100 грамм май, уртаса ҙурлыҡтағы биш алма, ике йомортҡа һарыһы алына.\nКрем өсөн берәр аш ҡалағы шәкәр ҡомо һәм картуф крахмалы, ике йомортҡа ағы кәрәк.


БР һаулыҡ һаҡлау министры Фәнил Шәмиғолов әйтеүенсә, Рәсәй\nҺаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш министрлығының киңәйтелгән к оллегияһында файҙалы һәм кәрәкле, әммә башҡарыуы еңелдән бул маған ҡарарҙар ҡабул ителде. Һүҙ беренсел медицина звеноһы һәм профилактика йүнәлешенең үҫеше, шулай уҡ халыҡты юғары технологиялы медицина ярҙамы менән тәьмин итеү тураһында бара.\nМинистрҙың һүҙҙәре буйынса, 2006 - 2007 йылдарҙа милли проектты тормошҡа ашырыуға федераль бюджеттан 145, 6 миллиард һум бүлеү планлаштырыла. Бынан тыш, юғары медицина технология үҙәктәре төҙөү кеүек айырым сараларҙы финанслауға төбәк бюджеты средстволарын йәлеп итеү һәм шәхси инвесторҙарҙың ярҙамын ҡабул итеү ҡарала.\nХәҙер, ҡарар ҡабул ителгәс, иң мөһиме - приоритеттарҙы билдәләү һәм эшкә тотоноу. Беренсе сиратта башҡарылырға тейеш бурыстар бер нисәү. Мәҫәлән, һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә\nкадрҙар мәсьәләһе тиҙ арала хәл итеүҙе талап итә. Фәнил Бул ат улы был йәһәттән хәлдең хөрт булыуы - комплектлауҙың ни б ары 47 процентҡа үтәлгәнлеген хәтергә төшөрөп үтте. Бынан ты ш поликлиникаларҙа башлыса пенсия йәшенә етеп килеүселәр\nэшләй, ауылдарҙа табиптар һаны ҡала менән сағыштырғанда ике\nтапҡыр кәмерәк. Ҡала һәм ауыл дауаханаларының йыһазландырыу кимәле тураһында әйтеп торорға ла түгел - икеһ е лә тейешле медицина ҡорамалдары етешмәүҙән яфалана.\n- Ғәҙәттә, кешеләр дауаханаға хәле тамам хөртәйгәс кенә\nмөрәжәғәт итә. Әммә диспансеризация кәм тигәндә лә йылына бер - ике тапҡыр үткәрелергә тейеш. Был барлыҡ белгестәрҙе л ә ике минут эсендә түгел, капиталь тикшереү үтәреү тигәнде аңлата. Һәр кемдең сәләмәтлек торошо тураһында ентекле\nмәғлүмәт яҙылған "Һаулыҡ" паспорты булырға тейеш. Кадрҙар мәсьәләһе хәл ителмәҫ элек был турала һүҙ алып барып булмай,\nәлбиттә: бөгөн статистика буйынса бер врачҡа уртаса алғанда 249 (!) пациент тура килә.\nБашҡортостандың һаулыҡ һаҡлау министры иммунизация кәрәклеге хаҡында ла иҫкә төшөрҙө. Уның һүҙҙәре буйынса,\nпроект сиктәрендә өҫтәмә вакцинация үткәреү - ҡыҙамыҡҡа\nҡаршы биш миллион, В һәм С гепатитына ҡаршы - 10 һәм грипп ауырыуына ҡаршы - 22 миллион кешегә прививка яһау планлаштырыла. Бынан тыш, хроник ауырыуҙарға дусар 150 мең б алаға полиомиелитҡа ҡаршы вакцина һатып алырға тәҡдим\nителә, тип өҫтәне Шәмиғолов.\n- Һәр ерҙә иммунизация үткәреү -бик мөһим аҙым. Тик һәр кемгә дүрт - биш прививка яһап ҡына тынысланырға ярамай, - тине "Башинформ" ҡунағы. - Врачтар был йүнәлештә эште планға ярашлы алып барырға тейеш, бында бик күп факторҙарҙы иҫәпкә алыу кәрәк...\nФәнил Булат улы журналистарға яңы тыуған балаларҙы нәҫелдән күсә килгән ауырыуҙарға тикшереү программаһы тиҙҙән киңәйтеләсәге тураһында белдерҙе. Киләһе йылда яңы тыуған балалар тағы ике сир - андрогениталь синдром һәм галактоземияға тикшереү үтә башлаясаҡ. Был тикшереүҙәр ауырыуҙы бала тыуғас уҡ билдәләргә, баланың сәләмәтлеген\nюғалтыу дәрәжәһен кәметергә, ҡайһы бер осраҡтарҙа - тулыһынса һауығыу мөмкинлеген тәьмин итәсәк. 2006 йылда Рәсәй Федерацияһында яңы тыуған 700 мең бала тикшереү үтәсәк тип планлаштырыла.\nФәнил Шәмиғолов билдәләүенсә, милли проект сиктәрендәге үҙгәрештәр араһында 15 юғары технологиялы медицина ярҙамы үҙәге төҙөү ҡарала: 2006 йылда алты үҙәк, 2007 йылда - ете ү ҙәк төҙөләсәк. Яңы үҙәктәр алты йүнәлеш - кардиохирургия, травматология, эндопротезирование, трансплантология, нейрохирургия һәм репродуктив технологиялар буйынса эшләйәсәк. Яңы үҙәктәр төҙөү өсөн территорияны РФ Хөкүмәте билдәләй.


Катодлы баҡыр етештереү буйынса инвестиция проекты тормошҡа ашырыла.\n18 Июнь , 11:40\nПетербург Халыҡ-ара иҡтисади форумында Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте менән Ҡаҙағыстандың «IRON CONCENTRATE COMPANY» предприятиеһы араһында инвестиция ниәттәре тураһында килешеү төҙөлдө.\nКатодлы баҡыр етештереү тураһындағы килешеүгә Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры Андрей Назаров һәм «IRON CONCENTRATE COMPANY» күҙәтеү советы рәйесе Павел Нечипоренко ҡул ҡуйҙы.\nСибай тау-байыҡтырыу комбинатының тау карьер тоҡомдарынан катодлы баҡыр етештереү буйынса һөйләшеү Сибай ҡалаһында үткән «Урал аръяғы-2022» Бөтә Рәсәй инвестиция һабантуйында тикшерелгәйне. Андрей Назаров билдәләүенсә, «IRON CONCENTRATE COMPANY» менән төҙөлгән килешеү Сибай ҡалаһы экологияһы өсөн ҙур әһәмиәткә эйә, сөнки баҡыр етештереү өсөн сеймал сифатында ташландыҡ тоҡомдарҙы һәм урындағы карьерҙағы һыуҙы эшкәртәсәктәр. Инвесторҙар баһалауынса, унда 240 мең тоннаға тиклем баҡыр булыуы ихтимал. Инвестиция проектының хаҡы яҡынса 13,4 миллиард һум тәшкил итәсәк. 180 яңы эш урыны булдырыу күҙаллана.


Донъя беҙ аңлағандан ҡатмарлыраҡ » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Эшҡыуар » Донъя беҙ аңлағандан ҡатмарлыраҡ\nИлдар Ғәбитовтың “Был донъяны ирҙәр төҙөгән” тигән мәҡәләһе (2018 йыл, 7 декабрь) мине уйланырға мәжбүр итте. Әлбиттә, һәр сағыштырыу аҡһаған кеүек, авторҙың донъяны “ирҙәр төҙөүе” тураһындағы тезисы ла ысынбарлыҡты тулыһынса сағылдырмай.\nШул уҡ Наполеондар, Сталиндар һәм башҡа шәхестәр менән бергә Екатерина II (Әбей батша), Маргарет Тетчер, Ангела Меркелдәр ҙә аталырға хоҡуҡлы бит. Шул уҡ ваҡытта “ирҙәр төҙөгән” донъяны һис кенә лә ҡатын-ҡыҙһыҙ күҙ алдына килтереү мөмкин түгел, сөнки бала табыу, тимәк, халыҡты һаҡлап ҡалыу, бәлки, ишәйтеү, йәш быуынды тәрбиәләүҙә ҡатын-ҡыҙ хәл иткес роль уйнай.\nӘ иллюстрация урынына бирелгән “Я башкирка, һуҡтым, йыҡтым, йығылдың, яттың” тигән аҡылһыҙлыҡты йәмәғәтселек иғтибарына сығарыусының башҡорт ҡатын-ҡыҙы икәнлеге раҫланмаған. Тимәк, уны уйлап сығарыусының теләһә ниндәй халыҡ вәкиле булыуы ихтимал.\nШул уҡ ваҡытта популяр автор Илдар Ғәбитовтың яҙмаларында тәрән уйға һалған, ентекле анализға ҡоролған мәғлүмәттәр байтаҡ. Ул, мәҫәлән, йәмғиәт һәм уның милли, дини составы; халыҡ һәм уның ирекле эволюцияһы; халыҡтар һәм дәүләт; ғаилә һәм дәүләт органдары кеүек күп тармаҡлы проблемаларға бүленә. Һанап үтелгәндәр рәтендә, анализ күрһәтеүенсә, иң ҙуры һәм йоғонтолоһо булып халыҡтар (был осраҡта Рәсәй халыҡтары) һәм эволюцион үҫеш проблемаһы тора, сөнки беҙ көн иткән биләмәләрҙә, Көнбайыш халыҡтары эволюцияһынан ҡырҡа айырмалы, 1917 йылдың көҙөнән һуң пролетар дәүләттең тупаҫ сәйәси эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә эволюцион үҫешкә ҙур нөктә ҡуйыла. Быуаттар дауамында эш иткән милли һәм дини традициялар менән иҫәпләшергә теләмәгән большевиктар ғаилә институтын ғәмәлдә тамырынан үҙгәртә, уның тәрән эҙемтәләре (автор тап шулар тураһында һүҙ алып бара) әле лә үҙен һиҙҙерә.\nӘ бит Әҙәм балаһы, Йыһандағы башҡа тереклек заттары кеүек үк, биологик есем һәм уларҙан билдәле һәм сикләнгән дәрәжәлә аңлы эшмәкәрлек алып барыу һәләте менән генә айырыла. Тик был “аңлы эшмәкәрлек”тең файҙаһы бөгөн ни дәрәжәлә сағылыш таба? Башҡа тереклек донъяһы, быуаттар дауамында инстинкттар кимәлендә генә эш итеп, үҙен шул килеш һаҡлап ҡала алған. Мәҫәлән, йылҡы малы мең йыл әүәл нисек дүрт аяҡлы, ялбыр яллы, текә тояҡлы һәм мөгөҙһөҙ булһа, әле лә шулай. Һыйыр малы, кәзә-һарыҡ, ҡош-ҡорт хаҡында ла шуны әйтергә мөмкин. Ә бына Әҙәм балаһы тураһында бындай фекергә урын юҡ. Ул ошо дәүер эсендә ҡараш иңләмәҫ үҙгәрештәргә эйә (“дусар” тип әйтергә нигеҙ таба алманым) булып, үҙе йәшәгән мөхитте лә танымаҫлыҡ итеп үҙгәрткән.\nҠыҙғанысҡа ҡаршы, Илдар Ғәбитов хаҡлы – ошо үҙгәрештәрҙең хәл иткес өлөшөн һуғыштар тәшкил итә. Бер нисә ай элек интернетта донъяла киң билдәле ете тиҫтәнән ашыу һуғыштың 75 проценты самаһы Рәсәй тарафынан башланғаны хаҡында хәбәр иттеләр. Иҫкә төшөрөп үтәйек, Мәскәү батшалығы XII – XVI быуаттарҙа ғына Болғар һәм Ҡазан ханлыҡтарына ике тиҫтәнән ашыу һөжүм яһаған. “Бөйөк” исемен күтәргән Петр батша, Балтик диңгеҙенә сығыу өсөн 21 йыл “Төньяҡ һуғышы” алып барған. Урыҫ-төрөк, урыҫ-япон, Беренсе, Икенсе донъя һуғыштарында илебеҙ “ең һыҙғанып” ҡатнашты.\nБыл ҡот осҡос вәхшилек, әлбиттә. Ә бит беҙ уның күҙгә ташланған, шул иҫәптән демографик эҙемтәләре хаҡында ғына беләбеҙ. Ә психологик йоғонто хаҡында һүҙ алып барырға белем етмәй. Бөйөк Ватан һуғышында еңеү хаҡына ҡыҙылармеецтарға 100 грамм “нарком паегы” эсереп һөжүмгә күтәргән комиссарҙар, күрәһең, был сараның һуңынан ниндәй эҙемтәләргә килтерәсәге хаҡында уйламаған. Хәйер, 1917 йылдың октябрендә донъяла “тәүге тәжрибә” – пролетар дәүләт ҡороу идеяһы менән ҡанатланған большевиктарҙың вариҫтары ундай һәләттән мәхрүм булғандыр.\n“Ирҙәүкә”ләр һәм “ҡатынша”ларҙың барлыҡҡа килеүе тап шул революцион үҫеш эҙемтәһе түгелме? Дөрөҫ, уны киң таралған күренеш, тип әйтергә урын юҡ кеүек, әммә Ер шарында цивилизациялар үҫешендәге хәүефле тенденция тип атарға, һис шикһеҙ, урын бар. Мәҫәлән, “демографик проблемаларҙы хәл итеү” һылтауы менән Рәсәйҙә дәүләт органдарының ғаилә тормошона йылдан-йыл әүҙемерәк үтеп инеүе тап ошо турала һөйләй. Тыумыштан ғәрип балалар әле үк арта, уларҙы дауалау өсөн халыҡтан ярҙам һорау көндәлек хәсрәткә әүерелә, ә киләсәктә ниҙәр буласағын бер кем дә күҙаллай алмай.\nАлда беҙҙе ниндәйерәк тормош көтә? Оптимистик фараз өсөн нигеҙле дәлилдәр табыу йылдан-йыл ауырлаша, сөнки Ай аҫтында бер ни ҙә мәңгелек булмаған кеүек, был цивилизацияның дә ғүмере һанаулы. Бөйөк Британияның мәрхүм физигы Стивен Хопкинс уны бер быуат менән юҡҡа ғына сикләмәгәндер.


ТЕАТР ХАҠЫНДА БУЛАСАҠ СПЕКТАКЛДАР РЕПЕРТУАР ЯНЫЛЫҠТАР КОНТАКТТАР\nМалыш һәм Карлсон\nАстрид линдгрен әкиәткә ышаныусы сабый яратҡан тамашасыға геройҙың бөтә булған билдәле һәм карлсон тилене саҡырырға окунаться ғәжәйеп тарихы, уларҙы донъяның теләһә ҡайһы илендә килеп ала, һәм беҙ һәр береһе менән теләсә ҡайһы ваҡытта.\nҘур зал0+2 сәғәт\nАстрид линдгрен әкиәткә ышаныусы сабый яратҡан тамашасыға геройҙың бөтә булған билдәле һәм карлсон тилене саҡырырға окунаться ғәжәйеп тарихы, уларҙы донъяның теләһә ҡайһы илендә килеп ала, һәм беҙ һәр береһе менән теләсә ҡайһы ваҡытта. Изге, асыҡ, тик береһе яңғыҙ сабый тураһында хыялланып, улар иң кәрәкле ваҡытта барлыҡҡа килде. Карлсон – иң үҫеш көсө, ир-атты, бала күңелендә һаҡлай. Ул балалар бөтөн ҡаршылыҡтары менән бөтә донъя кәүҙәләнеше ул. Карлсон – хвастливый һәм заседании, һөйкөмлө һәм еңмеш, һаран һәм обидчивый, моңһоу булып һоҡланыр һәм уның эҙемтәләрен бөт... мәзәкләре «фирма» отговорка: «Пустяк, эш-ҡы була!». Һәр хәлдән сығыу юлын таба алмай, улар бергә булырға. Әммә иң мөһим һәм ҡатмарлы эштәр – фрекен укрощение домомучительница был Ҡырын.\nВиктория Щербакова, Аниса Туманшина,\nНОВОСТИ Информация ОПЛАТА Информация об оплате КОНТАКТЫ Прием граждан\n© 1933 – 2020 Башкирский государственный театр кукол


Иҫәп белмәгән - бѳлѳр, сирен йәшергән - үлер. Ә беҙҙең йәмғиәтте ялмап алған эскеселек сире уны бѳлдѳрѳп кенә ҡалмай, хатта уның ағзаларын, милләтенә, йәшенә, енесенә, йәмғиәттә биләгән урынына ла ҡарамай, аяуһыҙ юҡҡа сығара. Ѳҫтән генә фекер йѳрѳткәндә лә, был сир беҙҙең йәмғиәттә бик тәрәнгә китеп тамыр йәйгән, тигән һығымтаға киләһең.\nКүптән түгел "Әбйәлил синдромы" тураһында репортаждар, мәҡәләләр яҙып сыҡтылар. Әйтерһең, эскеселек проблемаһы элек булмаған, кѳмѳшкә ҡыуып һатмағандар, эскән ирҙәр ғаиләләрен йәберләмәгән, иҫерек килеш енәйәттәр эшләнмәгән.\nӘммә был йүнәлештә ҡырҡа үҙгәрештәр районға йәш етәксе тәғәйенләнгәс тә башланды. Ә ул үҙенең тѳп дошманын күрә алды, йәмғиәтте уға ҡаршы ойоштора белде һәм улар әле лә, үҙҙәренең тѳп эштәренән тыш ваҡыт табып, ҡышҡы һабантуйҙар, ауылдарҙа үҙешмәкәр сәнғәт оҫталары менән концерттар, конкурстар үткәреп йәшәй. Хатта Ѳфѳгә барып, үҙҙәренең оҫталыҡтарын күрһәтеп ҡайттылар. Бер ниндәй һыраһыҙ, кѳмѳшкәһеҙ, араҡыһыҙ! Әлбиттә, ҡышҡы һабантуй идеяһын күптәр күтәреп сыҡтылар, бигерәк тә Урал аръяғы райондарында. Йәйгә сыҡҡас, бер кѳн йылды туйҙырғанда, бындай форсат әллә ни булмай, булһа ла, сәсеү эштәре бѳткәс, бер-ике аҙна ғына.\nКүптән түгел Аҙналы ауылында ла бер тѳркѳм йәштәр был байрамды үткәрҙе. Бер ҙә ѳҫтән фарман кѳтѳп ятманылар, үҙҙәре ярыштар ойоштороп, үҙҙәре ҡатнаштылар. Хатта приздарҙы ла әҙерләгәндәр. Бар бит ауылдарҙа башҡорт рухлы йәштәр!\nӘ башҡа райондар, ауылдар нисек йәшәй? Эскелеккә ҡаршы ниндәй саралар күрелә? Ә бит Әбйәлилдәге хәлде телевизорҙан күрһәткән саҡта башҡа район кешеләренән шылтыратыуҙар күп булды, улар ҙа үҙҙәрендәге хәлде һѳйләне, ярҙам һораны. Кем ярҙам итте? Ниндәй конкрет саралар күрелде? Ә бит етәкселәр, биләмә башлыҡтары, ауыл старосталары, полиция, хатта дин әһелдәренә тиклем эскелеккә бәйле әшәкелекте күреп йѳрѳй, әммә тауыш күтәрмәүҙе хуп күрәләр - ѳндәшмәй йәшәүе тынысыраҡ та, уңайлыраҡ та. Шул уҡ ваҡытта фанфуриктар, кѳмѳшкә һәм ялған араҡылар үҙҙәренең емергес эшен дауам итә: күпме кеше һәләк була, ғаиләләр тарҡала, эскелеккә бәйле енәйәттәр арта. Ҡасанға тиклем эскеселәргә һәм ялған алкоголь етештереүселәргә ҡарата битараф ҡараш дауам итер?!\nРәсәй статистикаһы мәғлүмәттәре буйынса, һуңғы 10 йылда араҡы һатыу 1,5 тапҡырға кәмегән. Ә ысынында иһә, күпләп араҡы эскән кешеләр тѳрлѳ ауырыуҙарға тарып үлеп бѳттѳ, ә ҡалғандары араҡынан осһоҙораҡ эсемлектәргә күсте. Хәҙер бит хатта кѳмѳшкә аппараттарын магазиндарҙа һаталар - инструкциялары, технологиялары һәм тәмләткестәре менән. Кешеләр кѳмѳшкә ҡыуып эсһендәр тип, үҙең ѳсѳн ҡыуырға ярай, тигән закон да сығарып ҡуйҙылар.\nЭлек Кѳньяҡ республикаларҙан Рәсәйгә емеш-еләк, сәскә ташыйҙар ине, ә бѳгѳн спирт һәм түбән сортлы араҡы ебәрәләр. Кѳнбайыш илдәре лә беҙгә кәрәкле тауарҙарҙы, санкциялар исемлегенә индереп, һатыуҙан баш тартһалар ҙа, алкоголле эсемлектәрҙе индереүҙәрен дауам итәләр. Хатта ундай эсемлектәрҙе һатыу ѳсѳн махсус сауҙа селтәрен булдырып та ҡуйҙылар. Ә бит беҙ, улар яҡшы йәшәһен ѳсѳн, меңәрләгән саҡрым торбалар үткәреп, уларға нефть һәм газ һатабыҙ. Ошо була инде "ит изгелек - кѳт яуызлыҡ". Быларҙан башҡа ла, һәр бер аҙыҡ-түлек магазинында араҡы-шарап бүлеге эшләп тора, мѳйѳш һайын һыра һаталар. "Башспирт" берекмәһенең алкоголле эсемлектәр менән генә һатыу итеүсе магазиндарын алып ҡараһаҡ, беҙҙең ил кешеһенә иҫерткес эсемлектәрҙе эсмәҫ ѳсѳн ниндәй ихтыяр кѳсѳ талап ителә! Күптәр бындай кѳскә эйә, әммә байтағы, бындай ҡыҫымға ҡаршы тора алмай, эсә һәм бәләгә тарып, һәләк була.\nҠыҫҡаһы, беҙҙең илдең кешеләрен эскелек һаҙлығына батырыр ѳсѳн ныҡ әҙерлекле, тѳптән уйланылған алкоголь индустрияһы эшләп килә һәм беҙ һуңғы 20-30 йыл дауамында был диверсияның һѳҙѳмтәләрен күрәбеҙ.\nБик аҡыллы Кѳнбайыш күрәҙәсеһе әйтеүенсә, Өсѳнсѳ Бѳтә донъя һуғышында ҡораллы бәрелештәр кѳтѳлмәй, ә ул һуғыш аҡыл һәм психологик алымдар ҡулланып башҡарыла. Ә йылдар дауамында иҫерткес эсемлектәр эсеп, тарта башлаған тәмәкеһен дә ташларға кѳсѳ етмәгән кешелә ниндәй ихтыяр кѳсѳ, ниндәй аҡыл ҡеүәһе булһын? Һѳҙѳмтәһе билдәле.\nАвторҙың тулы материалын гәзиттең 48-се һанында уҡығыҙ.


Башҡортостанда 102 айыу өңө эшләнәсәк // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостанда 102 айыу өңө эшләнәсәк\n16:14, 1 апреля 2013 Йәмғиәт\nТирә-яҡ мөхитте һаҡлау йылында «Башинформ» агентлығы «Ижтимағи электрон гәзит» менән берлектә яңы экологик акция башлай. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, бығаса журналистар ҡоштарҙың ҡала шарттарында йәшәү мәсьәләһенә иғтибарын йүнәлткәйне. Ҡоштар көнөн тергеҙеү буйынса акция сиктәрендә «Башинформ» агентлығы заказы буйынса 102 сыйырсыҡ ояһы әҙерләнде, улар Өфө парктарында һәм скверҙарында урынлаштырылды. Хәҙер журналистар айыуҙар, төлкөләр һәм һыуырҙарҙың торлаҡ мәсьәләһен хәл итә.\n«Башинформ» агентлығы акцияһы Башҡортостандың хайуандар донъяһын һаҡлап ҡалыу маҡсатында ойошторола. Акция сиктәрендә Бөрйән һәм Хәйбулла райондарында 102 айыу өңө эшләү һәм 102 өң ҡаҙыу планлаштырыла. Өңдәрҙең конструкцияһын әҙерләүгә Өфөнөң атҡаҙанаған зоология белгестәре йәлеп ителде. Хайуандар өсөн «йорттар» биология фәндәре докторы Валентин Медведов контроле аҫтында эшләнәсәк. Әлеге ваҡытта ирекмәндәр отряды әҙерләнә. Һәүәҫкәр экологтарҙың Бөрйән районына тәүге сәйәхәте 3 апрелгә билдәләнгән. Акцияға ҡушылырға теләүселәр «Бәйләнештә» социаль селтәрендә «Ижтимағи электрон гәзит» битендә яҙыла ала.\nТеги: акциялар,тәбиғәтте һаҡлау,халыҡ-ара көлкө көнө


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ТОҒРОЛАРҘЫҢ АНТТАРЫ ЛАЙЫҠЛЫ БАҺАЛАНДЫ - 2015 - Мәҡәләләр\nТОҒРОЛАРҘЫҢ АНТТАРЫ ЛАЙЫҠЛЫ БАҺАЛАНДЫ\nОшо көндәрҙә дәүләт һәм туған телдәрҙе үҫтереү һәм пропагандалауға өлөш индергән мәғариф, мәҙәниәт һәм сәнғәт, киң мәғлүмәт саралары, йәмәғәт һәм башҡа ойошмалар хеҙмәткәрҙәренә Өфө ҡала округы хакимиәте башлығының премияларын тапшырыу тантанаһы үтте. Туғыҙ йыл эсендә премияға 169 кеше һәм 9 коллектив лайыҡ булған.\nӨфө ҡала округы хакимиәте башлығы урынбаҫары Сынтимер Баязитов белдереүенсә, бөгөн төрлө инновацион белем биреү программалары индерелә, Башҡортостанда йәшәүсе халыҡтарҙың телдәрендә конкурстар, фестивалдәр, тематик байрамдар уҙғарыла. Республиканың арҙаҡлы яҙыусылары һәм мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренең юбилейҙары республика масштабында ғына үткәрелһә, Салауат Юлаев көндәре, Халыҡ-ара Аксаков байрамы, Славян мәҙәниәте көндәре киңерәк ҡолас ала бара. Бынан тыш та бик күп саралар ойошторола һәм уларҙың барыһында ла бөгөнгө лауреаттар ҙур әүҙемлек күрһәтә.\nМәҫәлән, бүләкләнеүселәр араһында бөтөн ғүмерен рус телен фән булараҡ милли, шул иҫәптән башҡорт мәктәптәрендә һәм юғары уҡыу йорттарында уҡытыу методикаһын булдырыу һәм уны үҫтереүгә бағышлаған Лена Сәйәхованың да булыуы тап ошо фекерҙе раҫлай ҙа инде. "Рус телен уҡытыу - бик ҙур проблема, - тине ул үҙенең сығышында. - Ул шәхесте формалаштырыу проблемаһы. Бөгөн әлегә тиклем булғанға ҡарағанда тағы ла яҡшыраҡ һөҙөмтәләргә килтерергә тейешле юлда торабыҙ. Беҙ, бер төркөм ғалимдар, эшебеҙҙе башҡорт гимназияһында тикшеренеүҙән башланыҡ. Яңы типтағы әсбап төҙөнөк һәм уны "Рус теле" генә тип түгел, ә "Һүҙ" тип атаныҡ. Һүҙ - киңерәк аңлатма. Ул бигерәк тә беҙҙең күп милләтле республикала кешене лә, телде лә, мәҙәниәтте лә аңлата" , - тине үҙ сығышында Лена Гәрәй ҡыҙы. Ә коллегабыҙ, "Башҡортостан" гәзитенең бүлек мөдире, шағирә, Ш. Бабич исемендәге Республика премияһы лауреаты Лариса Абдуллинаның "Башҡорт теле" шиғыры набат кеүек яңғыраны:\nҺин - боронғо яугир, башҡорт теле,\nЕңеп сыҡтың һәр бер алыштан!\nСынйыр сыңы, ҡылыс тауыштары\nСалауат та һинең кеүек булған,\nҺөргөнлө лә үткән ғүмере.\nАуылдарҙа һине һаҡлағандар,\nКөлгә күмгән кеүек күмерҙе.\nЙыраусылар һиңә ҡалҡан булған.\nҠырҡҡанда ла телен сәсәндең,\nҺуңғы һүҙен әйтеп киткән улар,\nТүбән төшөрмәгән бәҫеңде.\nҺин - дәүләттең именлеге, телем!\nҺалдат кеүек һаҡта бөгөн дә!\nХалҡың киләсәген йөкмәп алдың,\nҺин күтәрҙең намыҫ йөгөн дә!\nҺин сабыйым кеүек ғәзиз!\nҠараштарың беҙгә төбәлгән.\nӘйтсе, ҡайһы әкиәттә сафлыҡ\nЯһилдарҙың барын еңәлгән?\nБармы һине һаҡлар заттарың?\nТоғроларҙың ҙурла анттарын!"\nӘлбиттә, наградланыусылар араһында күпселекте ҡаланың барлыҡ райондарының да туған телдәрҙе уҡытыусы мөғәллимдәре, мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы хеҙмәткәрҙәре тәшкил итеүе бер кемгә лә сер түгел. Сөнки тап улар балаларҙың ғаиләлә асылған әсә телен артабан ҡулланыуҙы, нығытыуҙы, уға ҡарата һөйөү тәрбиәләүҙе яңы кимәлгә сығара. Быйылғы "Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы - 2015" республика конкурсы еңеүсеһе Фәнис Шәрәфетдинов та юҡҡа ғына былай тимәне: "Уҡытыусы иңенә халыҡ яҙмышы, ил, тел киләсәге, баланы шәхес итеп тәрбиәләү кеүек бурыстар йөкмәтелгән. Йәмғиәтебеҙҙең мөғәллимдәргә ҡарата битараф булмауы шатландыра. Хөкүмәтебеҙ, ҡала һәм район хакимиәтенең уҡытыусыларҙың фиҙаҡәр хеҙмәтен күрә белеүе, баһалай килеүе беҙҙе ҡанатландырып ебәрә, яңынан-яңы үрҙәр яуларға этәргес һәм дәрт бирә. Ошо терәк һәм таяныс аҫтында илем, телем, республикам, баш ҡалам, тип янып эшләгәндә, беҙҙең киләсәгебеҙ ҙә өмөтлө, яҡты, ҡояшлы булыр". Наградланыусылар исемлегенең быйыл тағы ла 20 кешегә - үҙ теленең ысын патриоттарына артыуы ла алдағы көндәрҙә лә, быуаттар үткәс тә күп милләтле республикабыҙҙа туған телдәрҙең йәшәүенә өмөт уята.\nЯҙылған: 26.10.15 | Ҡаралған: 592


Зәкирйән ӘМИНЕВ: “Урал батыр вариҫтары – дәүләт нигеҙен аңлаған, хоҡуҡи ил ҡорған милләт” » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Әҙәбиәт » Зәкирйән ӘМИНЕВ: “Урал батыр вариҫтары – дәүләт нигеҙен аңлаған, хоҡуҡи ил ҡорған милләт”\nЗәкирйән ӘМИНЕВ: “Урал батыр вариҫтары – дәүләт нигеҙен аңлаған, хоҡуҡи ил ҡорған милләт” 27.05.2016 // Әҙәбиәт\nҺеҙҙең “Мең дә бер кисә” әкиәттәрен уҡығанығыҙ, шуларҙы һөйләгән кешене тыңлағанығыҙ бармы? Уҡығаным да, тыңлағаным да бар, тиеүселәр, моғайын, табылыр. Тап ана шундай боронғолоҡта онотолоп китеп әңгәләшкән кеүек булам мин белеме буйынса – юрист, фиғеле буйынса тарихсы-этнограф замандашыбыҙ Зәкирйән ағай ӘМИНЕВ менән аралашҡанда. Ул, әйтерһең, уҙған быуаттарға, төпкөлдә ятҡан рийәүәттәр ишегенә асҡыс табып алған да, яйлап ҡына шунан алған мәғлүмәттәр, факттар, өйрәнелгән һәм өйрәнелмәгән тарих менән таныштыра беҙҙе. Һәр тарихи ваҡиғаға уның үҙ ҡарашы, дәлилле фекере бар. Башҡорт халҡы яҙмышына, менталитетына ҡарашы бөтөнләй яңыса. Шулар хаҡында гәзит уҡыусыларға ла һөйләүен һораным.\n-Зәкирйән ағай, хоҡуҡ һаҡлау өлкәһендә эшләгән кешенең юлы халыҡ тарихына, милләттең ҡатмарлы яҙмышына нисек барып бәйләнде икән? Бәлки, һорауҙы киреһенсә биреү ҙә дөрөҫ булыр ине: тарих, халыҡтың үҙаңы менән ҡыҙыҡһынған кешенең юридик факультетҡа уҡырға инеүен нисек аңларға?\n- Беҙҙең бөтә башланғыстар ҙа бәләкәй саҡтарҙа яралған була ул. Минеке лә шулай уҡ. Атайымдың әсәһе башҡорт боронғоһон яҡшы белә ине. Атай-әсәй эштә бит инде. Бала саҡтан, иҫ белгәндән алып Сәлихә ҙурәсәйем янында йөрөй торғайным. Ул миңә төрлө әкиәттәр, рийәүәттәр, һамаҡтар һөйләй. Бигерәк тә әкиәттәрен яраттым. Миңә уны тыңлауы шул тиклем күңелле лә, ҡыҙыҡ та, сөнки, беләм, әҫәрҙең аҙағы барыбер яҡшылыҡтың еңеүе менән тамамлана. Ысынлап та, һәр балаға әкиәт һөйләргә кәрәктер ул: кинәйә менән уларҙа тормош, йәшәйеш хаҡында барыһы ла әйтелгән. Әкиәттәрҙе тыңлағанда башта ҡурҡыныс та булып китә бит инде, шунан ваҡиғалар үҫешен тыңлауы тағы ла мауыҡтырғыс, ә инде аҙағында дейеүҙе йәки йыланды, аждаһаны барыбер батырҙар еңеп ҡуя. Хәйер, бөтәһендә лә һүҙ улар хаҡында ғына бармаһа ла, алда әйткәнемсә, әкиәттәрҙең йөкмәткеһендә тәрән фәһем, бәхет асҡысы һалынған.\nСәлихә ҙурәсәйем үҙе лә яҡты күңелле кеше булды. Ул бер ҡасан кешене һөйләмәҫ, берәү менән дә талашмаҫ ине. Ике-өс самауыры һәр саҡ йырлап ултырыр ине, сәй эсеп, ҡунаҡ ҡаршылап, аралашып, күрше-күләнгә матур кәңәштәрен биреп йәшәне. Әбейҙәр менән йыйылышып сәй эскәндә боронғоно, йәш саҡтарын иҫләйҙәр. Беҙ, малайҙар, шул арала өйгә инеп, шулай уҡ тамаҡ ялғап алабыҙ ҙа йәнә уйнарға сығып йүгерәбеҙ. Улар һөйләшкәндәге ҡайһы бер ҡыҙыҡ ваҡиғалар, һүҙҙәре ҡолаҡҡа ла кереп ҡала.\nАтайым да тарих яратты. Ҡайҙа ғына йөрөһә лә, дәфтәренә ишеткән-күргәндәрен теркәп барыр ине. Атайҙың ул ҡуйын дәфтәрҙәре күп кенә ине, әммә кемдер әле беҙ үҫмер саҡта килеп алды ла, кире ҡайтарып бирмәне. Атай бик көйөп һөйләр ине был хаҡта, әммә әлегә тиклем ул яҙмалар беҙгә кире ҡайтманы. Шуныһы үкенесле булды: атай был яҡты донъянан киткәс тә, уның яҙмаларын һорап, төрлө яҡтарҙан килеүселәр булды, әммә беҙҙә улар юҡ ине инде. Юғалғанына ышанмайынса, ҡайһы берәүҙәр: “Атайың бөтәһен дә теркәп, яҙып барған бит, ҡана күсереп кенә алайыҡ инде беҙҙең нәҫел шәжәрәһен, шул-шул йылда үткән ваҡиға хаҡындағы мәғлүмәттәрҙе...” – тип бик үтенеп, үпкәләп тә әйткәндәре булды, имеш, бирмәй йәшәреп тотабыҙ. Әммә дәфтәрҙәр эҙһеҙ юғалды. Атайҙың боронғо менән ҡыҙығыу сире миңә лә йоҡто. Мин дә үҙебеҙҙең ауыл, төбәк хәл-тороштары менән ҡыҙыҡһына башланым. Бер инәйҙән барып һорашып ултырғаным ныҡ хәтерҙә ҡалды. Һынап ҡарап ултырҙы ла был миңә: “Оялмай, кеше ышандырып, ниңә минән боронғо тарих һорашып ултыраһың, һин бит Ғәлимйәндең улы, атайың үҙе ғүмере буйына йыйҙы, һин үҙең миңә һөйләргә тейешһең”, – тине. Улай тип әйтһә лә, оло йәштәге инәй менән аралашыу минең өсөн бик мөһим ине. Сөнки өлкән быуын вәкилдәре күргәнде бит мин күрмәгәнмен, улар һәр нәмәне еренә еткереп, тәфсирләп һөйләй, сөнки был уларҙың үткәне, йәшлеге. Ҡайһы ваҡыт улар үҙҙәре лә һиҙмәҫтән бик кәрәкле мәғлүмәт әйтеп ысҡындыра. Бына, мәҫәлән, әсәйемдең бер инәй менән сәй эсеп ултырғанында уларҙың ауыҙынан ҡыҙыҡ ҡына һүҙ ишетеп ҡалдым. улар икеһе бер-береһен аңлай, был һүҙҙе мәғәнәһен, урынын белеп һөйләгәндәренә төшөндөм. Әммә минең өсөн был һүҙ таныш түгел ине. Һүҙлектәрҙән дә ҡараным – тапманым. Дәфтәремә яҙып ҡуйҙым, кәрәге булыр тип. Күпмелер йыл үтеп китте. Бер шулай боронғо арийҙарҙың ведалары буйынса санскрит теленән бер китап ҡарап ултырғанда ҡасандыр әсәйем менән баяғы инәйҙән ишеткән, әммә улар миңә аңлата алмаған һүҙ килеп сыҡты. Баҡтиһәң, санскритта был һүҙ һыраҡ ҡорбаны була икән. Ә бит әсәйем менән теге инәй, мин уларҙан ул һүҙҙе осраҡлы ғына ишеткәндә, әйткән нәҙерҙәренә тоғро булып, нисек итеп аҡ һарыҡты ҡорбанға салыуҙары тураһында һөйләшеп ултыра ине. Был миҫалдан нисек итеп һүҙҙең боронғо тарихҡа барып тоташыуын күрергә була. Хәҙер белеүемсә, беҙҙең халыҡты формалаштырыуҙа һинд-ирандарҙың, йәғни арийҙарҙың да ҡатнашҡанлығын танымау мөмкин түгел.\nТарих фәне менән яҡындан танышыуым 3-сө класта уҡығанда булды. Минән өлкәнерәк йәштәге Әмир исемле малайҙа бер карта күреп ҡалдым, шуның ситенә СССР-ҙа йәшәгән 20-гә яҡын милләт вәкилдәренең милли кейемдәге һүрәттәрен төшөрөп, кем икәндәрен яҙғандар. Хәтерләүемсә, унда урыҫтар, украиндар, бүрәттәр, үзбәктәр, төрөкмәндәр, башҡалар һәм шулар араһында башҡорттар ҙа урын алған. Үҙебеҙҙең халыҡты башҡалар менән тиң ҡуйыуҙарына бик ҡыуанғайным. Етмәһә, башҡорт ҡатыны шул тиклем матур милли кейемдә төшөрөлгәйне. Быға тиклем үҙебеҙҙә сыҡҡан китаптарҙы иҫәпкә алмағанда, Мәскәүҙә нәшерләнгән китаптарҙа башҡорттарҙы күргәнем юҡ ине. Әмирҙән һорап алдым теге картаны. Миндә тәрән ғорурлыҡ тойғоһо уятҡан был бәләкәй генә картаны әле булһа ҡомартҡы урынына һаҡлайым, сөнки ул күңел ынтылыштарыма илтәсәк шишмә башы кеүек ине.\nШунан йәнә лә беҙгә күршелә бик оло йәштәге Бәхтийәр Хәмитов йәшәне. Был олатайҙың боронғо китаптары күп була торғайны. Атайым уның менән гел боронғо үткәндәр, тарих тураһында һөйләшер ине. Беҙ үҫкәндә башҡорт тарихы, менталитеты хаҡында китаптар булманы тиерлек. Үҙемде ҡыҙыҡһындырған һорауҙарымды бик йыш һәм күпләп бирә башлағас, атайым Бәхтийәр олатайға инеп сығырға кәңәш итте. Әммә ул олатай миңә нимәлер һөйләргә ашыҡманы, киреһенсә, улым һиңә әле иртәрәк, аңламаҫһың тигәнерәк һүҙҙәре иҫтә ҡалған. Шулай ҙа “Очерки по истории Башкирской АССР” тигән китап барлығын һәм, әҙерәк үҫә төшкәс шуны уҡырға кәңәш итте. Тик ҡайҙан табырға һуң ул китапты? “Район китапханаһында бар, бүтән бер ҡайҙа ла таба алмайһың һин уны”, – тине олатай. Шул көндән башлап мин әсәйгә “мине район китапханаһына яҙҙыр” тип тынғылыҡ бирмәй башланым. Район китапханаһы Баймаҡтың теге осонда бит инде, унда барып яҙылыу – минең өсөн ҙур проблема. Мыжый торғас, әсәйем йәй көнө эшкә барғанда мине унда алып барып яҙҙырҙы. Был хәл мин дүртенсе класта уҡығанда булды. Китаханала эшләгән апай баяғы китап менән ҡыҙыҡһыныуыма бер аҙ ғәжәпләнде, әммә шулай ҙа китапты бирҙе. Ысынлап та, өлкәндәр әйткәнсә, мин ул китапты аңламаным, етмәһә, урыҫ телендә яҙылғайны. Дөрөҫөн әйткәндә, миңә ул бигүк оҡшап та етмәне. Бала кешегә ғилми стилдә яҙылған текстың оҡшамауы ла, аңлашылмауы ла билдәле инде. Етмәһә, унда беҙҙең ауыл тураһында бер нәмә лә яҙылмағайны. Күрәһең, ул китаптан мин үҙем танып белгән донъя – Баймаҡ, Иҙелбай ауылы хаҡында берәй мәғлүмәт уҡырға теләгәнмендер инде.\nБер йәй атайым Ҡарамалы ауылынан Сибайға иген ташыны. Донъя күрһен тип, ул ҡайһы саҡ мине лә эйәртә ине. Шунда бер ауыл магазинына индек. Элекке лавкаларҙа аҙыҡ-түлек менән бергә көнкүреш тауарҙары ла, китаптар ҙа – бөтәһе лә бергә һатыла ине. Атай икмәк алған арала мин китаптар ҡарай башланым. Береһе бигерәк тә күңелгә ятты: унда “күнәк” тигән һүҙ күреп калдым. Башҡорт телендә лә ул һүҙ булғас, был китап миңә оҡшаны ла, атайыма шуны алыуын һораным. Ул аптыраңҡырап: “Был һиңә нимәгә кәрәк, улым?” – ти. “Кәрәк!” – тим бит инде. “Ярай, улай булғас”, – тип атай көлдө лә 62 тингә миңә ошо китапты алып бирҙе. Ул ваҡытта был ҙур ғына аҡса ине. Әммә атайым балаларының ҡыҙыҡһыныуына ҡаршы килмәй торғайны. Әйткәндәй, был китап миндә әле лә йөрөй: Башҡорт дәүләт университетында сыҡҡан ғилми конференция йыйынтығы ул. Унда төрки телдәрҙең уртаҡ тамырҙары, ҡайһы бер һүҙҙәрҙең борондан йәшәп килеүе хаҡында яҙылғайны. Ныҡлап аңламаһам да, ҡыҙыҡһынып уҡып сыҡтым ул йыйынтыҡты. Туғандаш халыҡтар күплегенә хайран ҡалыуым хәтерҙә, сөнки быға тиклем, тик ҡаҙаҡтар менән тел оҡшашлығын әҙ-мәҙ белә инем, татарҙарҙы ла күргәнем бар, улары Баймаҡта апаруҡ ҡына бит инде. Ә ҡайҙалыр Алтайҙа туғандаш халыҡ барлығын белеү минең өсөн ҙур асыш булды. Картанан Алтайҙы табып алып, беҙҙекеләр унда нисек барып сыҡты икән, тип белгем килде. Атай менән фекерҙәремде уртаҡлаштым. Ул Алтай яҡтарында йөрөгәне бар икән: “Эйе, унда беҙгә оҡшаш халыҡтар йәшәй, улым!” – тине. Бына шулай бала саҡтан тарих менән тәрән ҡыҙыҡһыныу барлыҡҡа килгәндер инде, атайымдың да гел боронғо менән ҡыҙыҡһыныуы миңә тәьҫир итмәй ҡалмағандыр, сөнки малайҙар атайға ылығып үҫә бит. Ә былай тап тарих факультетына уҡырға барам, тарихсы булам, тигән уйым булманы ла кеүек.\nҒаиләлә һеҙ нисә бала инегеҙ?\nБеҙ биш малай үҫтек!\n– Бына һиңә бәрәкәт! Тотош ғәскәр булған бит ғаиләгеҙҙә!\nЭйе, шулайыраҡ, рота уҡ булмаһа ла, бер отделение булып сыға инде. Атай менән әсәй гел эштә. Баяғы ҙурәсәйем янында матур тәрбиә күреп үҫтек. Атайым ғүмер буйы шофер булып эшләне, әммә тыуған яҡ тарихын күп белә ине. Хатта баш ҡаланан килгән тарихсы, ғалим таныштары уға гелән: “Эх, Ғәлимйән, уҡыу ғына эләкмәне һиңә, ниндәй тарихсы сығыр ине һинән!” – тип әйтер ине. Атайым ғәрәп, латин графикаһын яҡшы белде, кәрәк булыр тип, мине лә яҙырға өйрәтте. Гәзит-журналдарҙы күп алдырҙыҡ. Бигерәк тә тарихи баҫмалар ҡыҙыҡһындырҙы уны. Водитель булараҡ, төрлө ерҙәрҙә йөрөй бит инде, шунан беҙгә, улдарына, аңды үҫтерә торған төрлө уйындар алып ҡайта торғайны. Күмәкләшеп кроссвордтар сисәбеҙ, ребустар эшләп ҡарайбыҙ.\nИң өлкән малай булараҡ, ҡустыларҙы ла ҡараша торғайным. Эшкә китер алдынан, йәшенә, көсөнә ҡарап, кемгә нимәне башҡарырға кәрәклеген ҡағыҙға яҙып китәләр, шуларҙың үтәлешен мин контролдә тоторға тейешмен инде. Берәү иҙән йыуа, икенсебеҙ ишек алдын, өсөнсөбөҙ мал аҫтын таҙарта, дүртенсебеҙ өйҙө. Ул ваҡытта колонкалар булмай торғайны, һыуҙы алыҫтан шишмәнән ташырға кәрәк ине, был эш минең өҫтә булды. Кисен ҡайтҡас, атайым ҡушылған еренә еткерелгәнме-юҡмы икәнлеген тикшерә. Ҡайһы саҡтары ҡышҡы бурандан һуң юл һалырға тура килә ине. Был эшкә иң беренсе булып сығырға тырыша торғайным. Шунда ҡыҙыҡ бер нәмәгә иғтибар иттем. Кем беренсе юл һалып сыға, башҡалар шул юлдан йөрөп тик ята. Бер мәл ҡыҙыҡ өсөн атайҙың ҙур быймаһын кейеп, зигзаг рәүешендә ҡыйыш-мыйыш тапаным һуҡмаҡты һәм ситтән ҡарап торам: берәү ҙә төҙәтмәй баяғы ҡыйыш юлды, шунан атлай бирәләр. Мин һыуға килгәндәрҙе күҙәтәм, ә атай мине ситтән ҡарап торған. Ул минең ҡыйыш-мыйыш итеп һуҡмаҡ яһауымды оҡшатманы. “Бүтән улай итмә, юл һалаһың икән, артыңдан килгән кешеләр рәхмәт әйтеп атларлыҡ булһын һәм эшеңде һәр саҡ еренә еткереп атҡар”, – тине ул миңә ҡаты итеп. Атай әйткәс, юлды матурлап төҙәйтергә тура килде һәм үҙем өсөн һығымталар яһаным. Тимәк, юлды нисек яраһың, шулай артабан дауам итәсәк. Ҡайһы тарафҡа, ниндәй өлкәлә булыуына ҡарамаҫтан, беренсе атлаған кешенең иңенә ҙур миссия һалына. Ул яңылышырға тейеш түгел, сөнки артынан башҡалар атлай.\nАғай кеше булараҡ, өйҙә туғандарығыҙҙы нисек тыңлата торғайнығыҙ?\n– Тыңлата торғайнығыҙ тип ни, беҙ татыу үҫтек. Уйын менән мауығып китеп ҡушылған эштәрен онотоп ебәрһәләр, иҫтәренә төшөрәм инде, сөнки кискеһен атай алдында мин яуап тотам бит. Ҡустыларға: “Атай нимә ҡушты? Башта эшеңде эшлә, шунан уйнарһың”, – тип әйтеү ҙә етә торғайны. Ҡайһы саҡ мыжып алалар инде, әммә башта атайҙың һүҙе, аҙаҡ уйын икәнлеген иҫтәренә төшөрөү бурысын яҡшы белә инем. Һуҡранышып алған булалар ҙа, тыңлайҙар инде, ҡайҙа барһындар. Атай абруйы ҙур булды беҙҙең өйҙә.\n2000 йылдар башында “Өфө – Сибай” поезында тыуған яҡҡа ҡайтып килергә юлға сыҡтым. Купела Ҡырмыҫҡалы районынан бер оло йәштәге апай менән тура килдем. Һөйләшеп киттек, ул иренең туғандарына ҡунаҡҡа бара ята икән, элегерәк Баймаҡтың үҙендә йәшәгәндәр. Мин дә шунан икәнемде белгәс, ул почтальон булып эшләүе һәм бер матур ғаиләгә күпләп гәзиттәр алып барыуы хаҡында һөйләргә кереште һәм аҙаҡ: “Өйҙәрендә биш малай булыуына ҡарамаҫтан, бик матур, тәртипле үҫте улар. Йорттары гел таҙа булды, бөгөн ҡайҙалар икән? Ишеткәнең бармы? Урамдарына боролғас та, беренсе өйҙә йәшәйҙәр ине. Бер улдары һәр саҡ китап уҡып ултыра торғайны”, – тигәйне, мин көлөп ебәрҙем. Үҙеңдең ғаиләң хаҡында ситтән ошондай яҡшы фекер ишетеүе бик күңелле икән. Үкенескә ҡаршы, был һүҙҙәрҙе атайыма еткереп булманы, ул мәңгелек йортона күскәйне инде. Әммә әсәйемә ошоно һөйләп ҡыуандырҙым.\nӘсәйем балалар йортонда үҫкәнгә, унда күнеккән тәртибенә беҙҙе бәләкәйҙән өйрәтеп үҫтерҙе. Беҙ, биш малай, ир-егет эштәрен генә түгел, өйҙө, карауатты йыйыштырырға, аш бешерергә өйрәнеп үҫтек. Ҡустыларым да минең фекер менән килешер, тип уйлайым. Был өйрәнгәндәрем миңә әрмелә лә ярҙам итте, сөнки тәртиптең ни икәнен дә белмәгән малайҙар бар ине. Атайымдың һеңлеләре лә беҙҙе тәрбиәләүгә ҙур өлөш индерҙе, сөнки улар йоланы белеп, күреп үҫкән кешеләр ине. Бер ҡараһаң, ваҡ нәмә һымаҡ, әммә сәс алдырғандан һуң йәки тырнаҡ ҡырҡҡандан һуң нимә эшләргә кәрәк, ҡасан киҫтерергә ярай, аралашыу тәртибе кеүек халыҡтың асылын сағылдырған традицияларҙы беҙ уларҙан өйрәндек. Мәхмүзә, Ғәйникамал апайҙарым хәҙер барыһы ла мәрхүмәләр инде, әммә улар беҙҙең күңелдәргә һалған рухи байлыҡ шулай уҡ баһалап бөткөһөҙ.\n– Ә ни өсөн юридик факультетты һайланығыҙ?\nУҡырға инергә йөрөгәндә сығышы менән Балтас районынан булған Марат исемле бер егет менән дуҫлашып киттем. Икебеҙҙе бер үк стратегик ракета ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итеү яҡынайтты. Марат өлкәнерәк курстарҙа уҡып йөрөй, ә мин яңыраҡ әрменән ҡайтып төшкәнмен. Ул миңә: “Зәкирйән, һин тарих факультетына барма, юрисҡа уҡы. Бына мин мәктәпкә барып практика үтә башлағайным, үҙемдең уҡытыусы түгел икәнлегемде аңланым. Яман ҡыйын икән ул яратмаған эшеңде башҡарыу, уҡып бөтөү менән икенсе эшкә барасаҡмын”, – тине. Уның был кәңәшенә ҡолаҡ һалдым, сөнки, беләм, мин өйрәтергә, тәрбиәләргә яратмайым. Был бөтөнләй минең асылыма тап килмәй. Икенсенән, бер ҡасан да уҡытыусы булыу теләге менән янманым. Имтихандарҙы уңышлы ғына тапшырып, юридик факультетҡа уҡырға инеп киттем. Ә унда тарихты шул тиклем күп бирәләр, әйҙә, рәхәтләнеп, өйрән дә өйрән. СССР, сит дәүләттәр, Рим хоҡуғын һәм башҡа боронғо тарихтарҙы ентекле өйрәнәбеҙ. Ғөмүмән, юридик факультетта уҡытыу тәртибе шулай ҡуйылғайны: ниндәйҙер предметты үҙләштерер алдынан уның килеп сығышын, тарихын өйрәнәһең. Шулай итеп, үҙемдең күңелгә яҡын, бала саҡтан гел ҡыҙыҡһынған, аңларға теләгән өлкәнән ситтә йөрөнөм, тип әйтмәҫ инем. Киреһенсә, һәр өйрәнгән предмет гел тарихты иҫкә төшөрөп торған факультетта белем алдым. Тарихты беҙгә ныҡ өйрәттеләр. Карл Маркстың: “Кешегә һабаҡ бирерлек тарихтан башҡа бүтән икенсе берәй фәнде мин белмәйем”, – тигән һүҙҙәрен беҙгә уҡытыусыларыбыҙ бик йыш ҡабатлар ине. (Я не знаю другой науки, кроме как наука истории...)\nУҡып бөткәс, берәй төпкөл районға эшкә ебәрһәләр, унда ҡайҙан китап табаһың, тип, университетта уҡығанда китапхана туплай башланым. Алған китаптарымды атайым Өфөгә килгәндә уның аша Баймаҡҡа ҡайтара торҙом, юғиһә ятаҡта улар юғала ине. Уҡып бөтөүемә ярайһы уҡ бай ғына китапхана тупланым.\n– Һеҙ бит совет осоронда белем алған кеше. Коммунистар партияһы тарихын бик тәфсирләп уҡытҡандарҙыр?\nӘлбиттә, әгәр башҡалар уны бер йыл йәки ярты йыл ғына өйрәнһә, юристарға, дәүләттә тәртипте һаҡларға әҙерләнеүселәргә, был предметты ике йыл дауамында уҡыттылар. Юристар – дәүләттең алдынғы вәкидәре, тип әйтә торғайнылар беҙгә. Ул ваҡытта бит демонстрациялар була торғайны, шунда университет колоннаһының башында политбюро ағзаларының портреттарын беҙ, юристар, күтәреп бара торғайныҡ. Миңә Мәскәүҙәге партия ойошмаһы етәксеһе Гришиндың портреты беркетелгәйне. Көс еткеһеҙ ауыр, бик ҙур портрет була торғайны, әммә күтәреп үтергә бурыслыбыҙ. Һауа торошо ла төрлө ваҡытта төрлөсә була бит инде. Көн елле булһа, елкән һымаҡ, был портреттар беҙҙе үҙҙәре ыңғайына йөрөтә башлай, ә сафтарҙың тигеҙлеген һаҡларға кәрәк. Бының өсөн яуаплы полковник Ляхов шунда уҡ ҡысҡыра башлай ине: “Аминев, подними Гришина, держи расстояние!” (Көлә).\n– Дин тарихы булманы бит инде?..\nБеҙҙә атеизм булды. Уҡытыусыбыҙ бик үҙенсәлекле кеше ине. Ул һәр студенттан: “Аллаға ышанаһыңмы?” – тип һорай торғайны. Курсташым Вәғиз: “Ышанам, ул бар!” – тине. Уны уйларға ҡушып сығарып ебәрҙе. Имтиханды бирер кәрәк бит инде, нишләһен инде Вәғиз, кире килеп, яңынан нимәлер һөйләне. Мин “Юҡ” тип тә, “Бар” тип тә әйтмәнем. Уҡытыусыбыҙ мине бик иғтибар менән тыңланы, ул үҙе лә шулай уйлай ине кеүек. “Уны бар тип тә, юҡ тип тә әйтеп булмай, иҫбатлауы ауыр, әммә ниндәйҙер ҡөҙрәтле көс бар донъяла!”– тинем. “Мутлашаһың, егет” – тиһә лә, яҡшы баһа ҡуйып сығарҙы ул. Аҙаҡтан мин тәфтишсе булып эшләп йөрөгәндә, урамда күреп ҡалһа, ул уҡытыусы гел хәлемде һорашып: “Шунан, туғаным, дин, Алла тураһында хәҙер нисек уйлайһың?”, тип шаяртыр ине.\n– Бөгөн ҡарашығыҙ нисек Аллаға ҡарата?\n– Бар, тип уйлайым. Академик Гинзбург телевизорҙан сығыш яһағанында был хаҡта бына нимә тине: “Әгәр ҙә Ул булмаһа, был Донъя ла, Тәртип тә булмаҫ ине, ә хаос ҡына хөкөм һөрөр ине. Ғүмерем буйына донъяның ҡоролошон өйрәндем һәм беҙҙе уратып алған мөхиттең теүәллегенә хайранмын. Тәбиғәттә туҙыу, тарҡалыу ҡануны көслө, әммә бит донъя теүәллеген юғалтмай һәр нәмәнең тәғәйен урыны, ваҡыты бар... ” Быны филолог түгел, ә бөтә донъяға билдәле физик, Ленин премияһы лауреаты әйтә!\n– Юридик факультетта уҡыһағыҙ ҙа, филологтар менән тығыҙ бәйләнештә йәшәгәнһегеҙ…\n– Уның да үҙ тарихы бар. Әрменән ҡайтҡан егет булараҡ, атай-әсәй елкәһендә йәшәргә теләмәнем. Уҡыу башланған беренсе көндә үк эшкә төштөм. Университетҡа инеп барһам, ишектә “Электриктар кәрәк” тигән иғланды күреп ҡалдым да белешергә киттем. Ә мин был эште яҡшы беләм. Белем кимәлемде практикала тикшереп ҡаранылар ҙа шунда уҡ 1-се ятаҡҡа алып киттеләр. Оҙатып барған ағай комендантҡа мине күрһәтте лә : “Бына һиңә электрик, бүлмә бир. ул бер ай эсендә бындағы электр ҡорамалдарын йүнәтеп сығырға тейеш”, – тине. Көн-төн эшләп, ике аҙна эсендә бөтә өҙөлгән, ватылған, боҙолғандарҙы төҙөтеп сыҡтым. Энергетик килеп тикшереп ҡараны ла, мине һынау этабын уңышлы үттең, – тип эшкә алдылар.\n– Был эшкә маһирлыҡ ҡайҙан килә?\n– Баймаҡта, күршелә Мөхәммәт ағай була торғайны, мәрхүм инде хәҙер. Ауылда лампочка янһа ла, үтек эшләмәһә лә, бөтәһе лә уға йүгерә. Уның янында гел ҡарап йөрөп, электрик булып киткәнемде үҙем дә һиҙмәй ҡалдым. Мәктәптә уҡығанда 5-се кластан радио менән ҡыҙыҡһынып киттем. Атайым йәнә лә был мауығыуымды хуплап, “Моделист-конструктор”, “Радио” тигән журналдар алдыра башланы. Быларҙың барыһының да миңә тормош юлымда файҙаһы тейҙе. Бүлмәле булып, аҡса алып эшләй, уҡый башланым. Ҡайһы бер кеше, эшләп уҡырға ваҡыт етмәне, тип әйтә. Бының менән һис килешмәйем. Әгәр ваҡытыңды дөрөҫ бүлеп, бер яйға һалып алһаң, бөтәһенә лә өлгөрөргә була. Йәш саҡта ваҡыт етмәүе мөмкин түгел: бер башыңа ни, уҡы ла эшлә!\nБылар менән генә сикләнмәй, аҙағыраҡ педучилищеға электрик булып эшкә төштөм. Төн йоҡламаһам йоҡламаным, әммә ҡушҡан эште еренә еткереп үтәргә тырыштым, ғүмерендә лә электрик күрмәгән бүлмәләрҙе ялт иттереп тәртипкә килтерҙем. Училище директоры Сәйет ағай Сәйфуллин бик тә ғәҙел кеше ине, эшемде оҡшатты ла ярты ставканан тулыһына күсерҙе, шулай ярайһы уҡ ҙур хаҡ алып эшләй башланым. Хеҙмәтеңде хуплап торғас, тағы ла нығыраҡ тырышаһың бит инде. Йәш кешене илһамландырыр өсөн күп кәрәкме ни инде! Һәр хәлдә беҙ йәш саҡта шундайыраҡ инек. Ике ерҙә эшләп йөрөп, етмәһә, стипендия бара бит инде, ошо рәүешле миңә ҡайһы берҙә ҡулыма айына 200 – 250-шәр һум аҡса керә торғайны. Курсташтар, яҡташтар килә лә: “Әйҙә, ҡартлас, һыйлап ебәр әле”, – ти торғайны. “Театральный” ға йәки “Ҡыҫтыбай” ға алып барып, уларҙы ашатып сығарам шунда, ҡайһы саҡта аҡсалары бөткәндә аҡса ла биреп ебәргеләй инем, әммә бурысығыҙҙы ҡайтарығыҙ, тип бер ҙә һорағаным булманы. Егеттәргә эш табып биргән мәлдәр ҙә булды, әммә күбеһе бармай ҙа ҡуя. Уҡыуҙарынан ҡыуылыуҙан ҡурҡыпмы икән, йә башҡа сәбәптәнме башлаған эштәрен ташлай ҙа ҡуялар. Ә минең өйҙә ҡустылар күп бит инде, ата-әсәйгә ярҙам итке килә ине. Малайҙар кейемде тиҙ тишә йә йырта бит. Уларға кейем алып ҡайтам, йәйгеһен төҙөлөш отрядтарында йөрөп эшләргә тырыша торғайным. Ҡулымда иркенләп аҡса тотоп өйрәнгәс, эш эҙләп кенә йөрөй инем. Тиҙ генә табып та алам. Ҡышын урамда ҡар, көрт көрәп, вагон бушатҡан саҡтар ҙа булды.\n– Ярай, юридик факультетта тарихтың төрлөһөн өйрәткәндәр. Ә бына башҡорт тарихына ҡарата нимә тиерһегеҙ?\nДөрөҫөн әйткәндә, ул йылдарҙа башҡорт тарихына артыҡ иғтибар юҡ ине. Уҡырға ингәс, ҡарайым, тарихсы студенттарҙың үҙ фәнни түңәрәге бар, филологтар “Шоңҡар”ҙа ҡанат нығыта, ә ни өсөн беҙҙең юристарҙыҡы булмаҫҡа тейеш әле, тинем дә, студенттарҙың “Башҡорт АССР-ының дәүләт һәм хоҡуҡи тарихын өйрәнеү” тигән фәнни түңәрәген ойоштороп ебәрҙем. Юрист-студенттарҙы саҡырып, иғлан элдем. Килде егеттәр. Биш-алты кеше, әммә шуныһы күңелде ҡырҙы, араларында бер башҡорт та юҡ ине. Татар, сыуаш, урыҫ егеттәре республикабыҙ тарихы менән нығыраҡ ҡыҙыҡһына булып сыҡты. Студент-юристар араһында башҡорттар аҙ, әммә бар ине. Уларҙың үҙ төйәгенең үткәне менән ҡыҙыҡһынмауын ауыр ҡабул иттем. Хәҙер аңлайым – һәр башҡортта милләтсене, вәлидовсыны күргән заманда үтә лә һаҡсыллыҡ күрһәткәндәрҙер. Сөнки минең үҙемде лә вәлидовсы, милләтсе тип ғәйепләүселәр, битәрләүселәр бар ине факультетта. Әммә урыҫса яҡшы белгәс, тарихтан да ярайһы ғына белемле булғас, уларҙың ауыҙҙарын нисек ябырға белә инем.Ҡайһы ваҡыт ныҡ ҡына талашырға, бәхәсләшергә тура килде, хатта һуғышыр сиккә еткән саҡтар ҙа булды. Ана шул саҡтарҙа мин, әгәр ирекле шәхес булам тиһәң, ул иректе яулай һәм дә тота белергә лә кәрәк икәнен аңланым. Ә был ауыр һәм көндәлек яу тип әйтергә була. Әммә инде әгәр үҙеңде ирекле кеше итеп иҫбатлай алһаң, аҙаҡтан бөтәһе лә был хәлгә күнәсәк һәм артабан еңелерәк буласаҡ. Тик унда-бында һине белмәгән берәйһе иркеңә ҡағылырға иткәндә генә яңынан иҫбатлап алыуҙы әйтмәгәндә. Күпселек кеше бит иреш-талашһыҙ, тыныс, һәүетемсә генә йәшәргә теләй. Был, бәлки, дөрөҫтөр ҙә. Ирекле фекер йөрөткән кеше бөтәһе лә уйһыҙ-ниһеҙ китеп барған төҙөк сафты боҙа, ғәмһеҙҙәрҙе уйланырға мәжбүр итә. Күп уйланған, бер туҡтауһыҙ һорауҙар биргән кешене берәү ҙә яратмай. Әммә көтөү менән түгел, ә үҙеңсә йәшәү, үҙең булып ҡалыуҙан да ҙурыраҡ бәхет юҡтыр ул. Юҡҡамы ни, был донъяла ирекле булыуҙан да юғарыраҡ нәмә юҡ, тимәгәндер боронғо философтар. Уларҙың был фекере менән тулыһынса килешәм, шуға күрә милләттәштәремде лә ирекле фекер йөрөтөргә өйрәнергә саҡырам. Халыҡтың ирке иң тәүҙә айырым кешеләрҙең ирекле фекер йөрөтөүенән башлана, ти философтар.\nҺуңғы арала шундай матур күренешкә аҙым һайын юлығам: бөгөнгө зыялыларыбыҙҙың күбеһе бала сағында өләсәй, олатай тәрбиәһендә үҫкән. Бөгөн беҙгә быны нисек һаҡларға? Ҡала ерендә өләсәй тәрбиәһен ала аламы бала? Өләсәйҙәр мәктәбе хаҡында ишетке килә.\nХәҙер бәләкәстәр балалар баҡсаһында үҫә. Ә унда уларҙы ваҡытында ашатып, йоҡлатып ҡарап тороу беренсе урында, ҡырҡ атаның балаһына ҡайҙан иғтибар етһен дә, ҡайҙан милли рух тәрбиәләү булһын инде. Киреһенсә, өйҙә туған телендә һөйләшеп өйрәнгән бала унда килгәс, ата-әсәһе телендә һөйләшеүҙән ояла башлай. Шул айҡанлы Сибайға күсеп килгәс, үҙемдең ҡыҙым һәм улым менән булған бер хәл иҫкә төштө. Университеттан һуң, уҡып бөткәс, мине Бөрө ҡалаһына эшкә ебәрҙеләр. Унда саф башҡортса һөйләшкән кешеләр бигүк күп түгел, әммә шулай булыуға ҡарамаҫтан, балаларымдың икеһенең дә теле шул ҡалала башҡортса асылды, улар балалар баҡсаһында бүтән милләт балалары араһында йөрөүгә ҡарамаҫтан, үҙ телендә ҡурҡмайынса, оялмайынса яҡшы һөйләшә ине. Сибайға эшкә күсергәс, улымды иртәнсәк балалар баҡсаһына ебәрә алмай башланыҡ. “Бармайым унда”, – тип тауыш күтәрә. Ипләп һораштыра торғас, тәрбиәсе балаларымды башҡортса һөйләшкән өсөн мөйөшкә ҡуйғанын асыҡланым. Теге педагогтың ҡылығын үҙемдең милли ғорурлығыма тейеү, милләтемде һанға һуҡмау, тип ҡабул иттем. Шунан һуң, нишләйһең инде, баяғы тәрбиәсе ишаратын күрергә, һөйләшергә, тип балалар баҡсаһына киттем.\nТеге мине күреү менән “балаларыңды дөрөҫ тәрбиәләмәйһең, улар гел башҡортса һөйләшә, милләтселәр үҫтерәһең” тип, милләтселектә ғәйепләп тауыш күтәрҙе. Ул кеше менән һөйләшеп, аңлашыу файҙаһыҙ ине. Ундайҙарҙың педагог булырға хаҡы юҡ, тип эштән ҡыуҙыртыуҙан башҡа сара ҡалманы. Был миҫалда мин һәр кем үҙ милләтенең бәҫен яҡларға, уны юғары тоторға тейеш тигән уйҙы еткергем килә.\nЭйе, бына беҙ, Сәлихә ҙурәсәйем эргәһендә үҫтек, тип әйткәйнем бит инде үрҙә. Ҙурәсәйем Зәки Вәлидиҙе күргән, уны тыңлаған кеше ине. Был бөйөк шәхес беҙҙең Иҙелбай ауылында булып, ҙурәсәйемдең атаһында туҡтаған булған. Совет власы йылдарында Иҙелбай ауылын Зәки Вәлиди һәм уның иптәштәре йөрөгәнгә «контрреволюция ояһы» тип нарыҡлап яҙалар ине. Мин бәләкәйҙән Зәки Вәлиди хаҡында ҙурәсәйемдең һөйләгәндәрен ишетеп үҫтем. Уны күргән, хәтерләгән беҙҙең ҡарттарҙан бер кем, бер ҡасан Вәлидиҙе дошман итеп һөйләмәне. “Ил араһында боларыш китте, кем кем менән һуғышҡанын да белмәй. Шул ваҡыттарҙа беҙҙең ауылға төрлө яҡтан төрлө милләтле кешеләр килеп тулды, Зәки Вәлиди тигән берәүһе килеп төшөп атайымда туҡтаны. Үҙе буйға бәләкәй, ҡыҙғылтыраҡ йөҙлө ине. Бөтә халыҡ мәсет янына йыйылып, ҡарттарҙы келәмдәр өҫтөнә ултырттылар, шунда Зәки Вәлиди һыбай килеш һөйләне хәбәрен. “Үҙебеҙсә йәшәйбеҙ, үҙебеҙ хужа булабыҙ”, – тигәне иҫтә ҡалған, тиер ине ҙурәсәйем. “Вәлидиҙең бер ярҙамсыһы бөкөй ине” тигәненә аптырай торғайным. Йылдар үтеп, үҙ тарихыбыҙҙың беҙгә билдәһеҙ биттәре асылғас, ул кешенең Гәрәй Ҡарамышев икәнен һәм ҙурәсәйемдең бер нәмәне лә бутамай һөйләгәнен аңланым. Бала саҡтан миңә Зәки Вәлиди Салауат батыр, генерал Шайморатов кеүегерәк бер кеше булып күҙ алдына баҫа торғайны. Өфөгә килгәс кенә, уның “дошман” икәнлеген ишеттем. Уны яҡлап һүҙ әйткән өсөн үҙемә бәйләнгән кешеләр ҙә булды.\nУниверситетта уҡығанда СССР-ҙың тарихын өйрәнгәндә бер нисә милләттең, йәғни азербайжандарҙың мусаватистарын, әрмәндәрҙең дашнактарын һәм башҡорттарҙың вәлидовсыларын яманлап яҙа торғайнылар. Ошо үҙе үк миндә Вәлидигә ҡарата ҡыҙыҡһыныу уятты һәм мин уҡытыусым Фазылйән ағай Ишҡоловҡа: “Зәки Вәлидиҙең дәүләт һәм дә хоҡуҡи ҡараштары” тигән темаға курс эше яҙғым килә”, – тинем. Әлбиттә, ул мине әрләп ташланы.\nПрофессор Билал Юлдашбаевтың “Башҡорт АССР-ның барлыҡҡа килеү тарихы” тигән йыйынтығы бар ине, уны ятлап та бөткәйнем инде: унда Зәки Вәлидиҙең һәм арҡаҙаштарының хоҡуҡи ҡараштары ярылып ята. Был темаға яҙырға рәхсәт итмәгәстәр, “Күп милләтле СССР-ҙа башҡорттоң милли суверенитеты” тигән исем менән диплом яҡланым. Был тема менән шөғөлләнә башлағас, “Милли суверенитет төшөнсәһе халыҡта ҡасан, ни сәбәптән формалаша?” тигән һорауҙы асыҡлау кәрәк булды. Тимәк, милләт үҙен башҡаларҙан айыра белергә, үҙен бөтөн бер милләт итеп тойорға, уның милли үҙаңы бик юғары кимәлдә булырға тейеш. Милли үҙаңды соҡой торғас, “ата-бабаларыбыҙ үҙҙәрен башҡорт итеп ҡасан аңлай башлаған?” тигән һорауға яуап эҙләргә тура килде. Был һорау мине ырыуҙар, ҡәбиләләр заманын тикшерергә мәжбүр итеп, боронғо, исламдан да алдараҡ булған, мифологик аң хөкөм һөргән дәүерҙәргә алып инеп китте. Шунан инде мифологияны тикшерә башланым да унан да ҡыҙығыраҡ, мауыҡтырғысыраҡ теманы тапманым. Һаман шуны соҡойом, ошо өлкәнән ысҡынып булманы. Сөнки донъяла бик боронғо халык булараҡ, башҡорт үҙенең мәҙәниәтендә шул боронғо замандарҙа хөкөм һөргән мифологик ҡараштарын һаҡлап ҡала алған. Төрки халыҡтары араһында башҡорттоҡо кеүек боронғо уникаль мифология юҡ.\n– Тап “Урал батыр”эпосы хаҡындағы асыштарығыҙҙы тәфсирләп яҙып, китап сығарҙығыҙ. Унда бик ҡыҙыҡ ҡына табыштар бар, минеңсә. Һәр милләттәшебеҙ ул йыйынтыҡты табып уҡый алмай, гәзит аша төп фекерегеҙҙе еткерәйек әле?\n– Юнир Ғәзимуллин исемле курсташыма тыуған көнөнә Мәскәүҙә “Фән” нәшриәтендә “СССР халыҡтары эпосы” серияһында 1977 йылда баҫтырылған “Урал батыр” китабын бүләк иткәндәр. Ул үҙе, енәйәт хоҡуғығын өйрәнергә теләгән кеше булараҡ, был китапҡа әллә ни әһәмиәт бирмәйенсә, үҙенә ҡыҙыҡ тип тапмаған һәм миңә: “Ундай нәмә һиңә генә оҡшауы ихтимал, Зәкирйән. Һиңә бирәйем әле, мин уны барыбер аңламайым”, – тип китапты бүләк итте. Һәҙиәне алдым да ҡарай башлағайным, был эпосты ҡасандыр “Ағиҙел” журналында уҡығаным иҫемә төштө. Әрмелә туған тел һағындырғас, атай-әсәйгә уҡырға берәй башҡортса баҫма ебәрегеҙ әле, тип һорап яҙҙым, миңә өйҙән күп итеп “Ағиҙел” журналдарын ебәрҙеләр. Төндә дежурҙа ултырғанда йәшереп кенә шуларҙы уҡый торғайным. Курсташым Юнир биргән баяғы китапта мин әрмелә уҡыған эпосты таныным. Әммә “Урал батыр”ҙы тәүге уҡығандан ғына аңлап булманы. Уны күберәк уҡыған һайын, һорауҙар ҙа күберәк тыуа башлай. Урал батырҙы мин туғыҙ йыл көн дә тиерлек уҡығандан һуң ғына аҙ-маҙ аңларлыҡ хәлгә килдем, – тип әйтә алам. Мин хәҙер диндар кешеләрҙең Ҡөрьәнде ни өсөн көн дә уҡығанын аңлағандаймын.\nЭпосты тикшереүҙә миңә филологтар менән йәшәүем дә файҙалы булды, сөнки улар йыйылыша ла әҫәрҙең йөкмәткеһе, темаһы, геройҙар тураһында бәхәсләшә, фекер алыша. Хәҙер республикала билдәле шәхестәр Риф Әхмәҙиев, Миңлеғәли Нәҙерғолов, Ринат Камалов, Ансар Нуретдинов, менән бер осорҙа белем алдыҡ ҡына түгел, бергә бер бөтөн булып, бик татыу йәшәнек. Улар китапханан алып ҡайтҡан әҫәрҙәрҙең береһен дә ҡалдырмай мин дә уҡып сығам. Әҙәбиәт белгесе Ким Әхмәтйәнов кеүек ғалимдың киң ҡарашлы, ентекле, ффәлсәфәүи анализы һоҡландыра торғайны.\nРаил Кузевтың 1974 йылда Мәскәүҙә сыҡҡан “Башҡорт халҡының килеп сығышы” тигән китабы миндә бик күп һорауҙар уятҡайны. Уға тиклем Билал Юлдашбаевтың 1973 йылда сыҡҡан “Башҡорт милләтенең формалашыу тарихы” тигән китабы логикаға нигеҙләнеп, халыҡҡа ихтирам менән яҙылыуы, фекерҙәремә ауаздаш булыуы менән бик оҡшағайны.\nМиненсә, Р. Кузеевтың китабында башҡорт халҡының килеп сығышы бик буталсыҡ яҙылған, был процесты автор хатта үҙе лә бигүк аңламаған кеүек. Ни сәбәптән төрлө сығышлы 50-нән ашыу ырыу халҡы үҙен “башҡорт” тип атарға булған, сөнки араларында “Башҡорт” тигән ырыу булмаған. Башҡорттоң хатта һәр ырыуының килеп сығышы башҡа бит. Ошо төрлө сығышлы ҡәүемдәр тотоп ала килеп Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында йыйылышып башҡорт булып уҡмашҡандар, йәнәһе. Ни өсөн унда тупланған һуң улар? Ҡайҙан килгәндәр? “Ат аунаған ерҙә төк ҡала” тигән әйтем бар башҡортта. Халыҡ йәшәгән ерҙә лә эҙ ҡала, ә археологтарҙың “Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында ҙур бер халыҡ йәшәгән” тип ауыҙ тултырып әйтерлек бер нәмә лә тапҡандары юҡ әлегә тиклем. Бының сәбәбе – Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында ҙур һыу сығанаҡтарының булмауы. Һыуһыҙ үлән үҫмәй, был иһә малға аҙыҡ табыуҙы ҡатмарлаштыра. Ә башҡорт – малсылыҡ менән шөғөлләнгән халыҡ, тимәк, Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы малсы башҡорт өсөн бигүк уңайлы ер түгел. Шул уҡ ваҡытта Көньяҡ Урал һәм уға яҡын ерҙәр һыуға, үләнгә мул. Ошо уҡ ерҙәрҙә боронғо археологик табыштар ҙа бик күп, әммә Р. Кузеев уларҙы ниңәлер бер ҙә башҡорт менән бәйләп ҡарамай ине. Бына ошо һорауҙар миңә тынғы бирмәне.\n1990 йылдар башында Ишембайҙа эшләгәндә, Стәрлетамаҡта йәшәүсе яҙыусы дуҫым Вил Ғүмәров мине Раил Ғүмәр улы Кузеев менән таныштырҙы. Вилдең фатирында күренекле ғалим менән бер нисә тапҡыр осрашып, һөйләшеп ултырыу насип булды. Уға үҙемде борсоған, бая үрҙә һанап киткән һәм башҡа һорауҙарымды бирҙем, башҡорттоң килеп сығышын аныҡ ҡына аңлата алмауын әйттем. Хатта бәхәсләшеп тә алдыҡ. Әммә яуап ала алманым. Күрәһең, күренекле тарихсыға минең һорауҙарым оҡшамаған, ул Вилгә минең менән ризаһыҙлығын белдергән. Уныһына артыҡ иҫем китмәне, сөнки ысын тарихсыға уҡыусы, халыҡ фекере таныш булырға тейеш, тип уйлайым, сөнки һәр ижад кешеһе үҙ әҫәрен бит китап уҡыусы өсөн яҙа.\nУҡыған китаптарҙан һорауҙарыма яуап таба алмағас, үҙемә эҙләргә тура килде. Башҡортто, уның үткәнен аңларға теләү мине әлеге лә баяғы йәнә мифологияға алып барып төртөлдөрҙө. Урал батырҙы аңларға тырышып, мифологияны өйрәнгән ғалимдарҙың хеҙмәттәрен күпләп уҡып, улар ҡулланған алдынғы фәнни методиканы ҡулланып, үҙемә бер һуҡмаҡ табып алдым.\nБеҙ, башҡорттар, төрки телле халыҡ булғас, төрки телле халыҡтарҙың тарихын, мәҙәниәтен өйрәнергә керештем. Татар, ҡаҙаҡ, алтай, хаҡас, яҡут халыҡтарында “Урал батыр” менән оҡшашлыҡтар эҙләп, уларҙың фольклорын тикшереп сығырға тура килде. Әммә башҡорттоң боронғо донъяуи, мифологик ҡараштарына уларҙа ниндәй ҙә булһа аныҡ яҡынлыҡ тапманым. Башҡорт теле төрки телдәренә ҡараһа ла, төркиҙәрҙә бөтөнләй икенсе мифологик донъя булып сыҡты, тап килмәй ҙә ҡуя. Аптырағандан «Был ниндәй халыҡ һуң ул, башҡорт?» тип уйлай башланым. Шунан фин-уғырҙарҙы тикшерергә тотондом, сөнки Кузеев: “Башҡорт килгәнгә тиклем Уралда фин-уғыр телле халыҡтар йәшәгән”, – тип яҙғайны. Әммә уларҙа эпос тигән нәмә бөтөнләй юҡ, тип әйтерлек.\nФольклорҙарын тулыһынса һөҙөп сыҡтым, әммә һорауҙарға яуап табып булманы. Башҡорт менән ҡатнашып йәшәгән, күрше мари, удмурт, мордва, комиҙарҙа ла уртаҡлыҡ тапманым. Бер мәл Күгәрсен районында прокурор булып эшләгәндә Өфөгә командировкаға килдем һәм Коммунистик урамдағы “Академкнига” магазинына инеп, китаптар аҡтарып торганда, “Новинки науки” китабында археолог Елена Кузьминаның бер мәҡәләһенә тап булдым. Унда автор скиф ҡурғандарында табылған ҡайһы бер бронза әйберҙәрҙә төрлө йыртҡыс заттың боланды ботарлағанды һынландырған композицияһын шумерҙарҙың мифологияһы менән сағыштырып, ҡыҙыҡ ҡына күҙәтеүҙәр яһағайны. Һәр хәлдә, минең өсөн әһәмиәтле күҙәтеүҙәр ине. “Урал батыр”ҙа йылан улы Зәрҡүмдең боланды йотоуын тасуирлаған урын бар. Шул эпизодты скифтарҙың, шумерҙарҙың материалы менән сағыштырып, Урал батыр эпосындағы эпизодтың уларҙыҡы менән бер үк мәғәнәлә булырға тейеш тигән фекергә килдем. З. Вәлиди исемендәге Милли китапханаға барып, Е. Кузьминаның ниндәй китаптары бар, шуларҙы ҡарап сыҡтым. Ул кемдәрҙе уҡыған, кемдәргә һылтанып мәҡәлә яҙған, шуларҙың исемлеген төҙөп, яңынан тикшереү эше башланым.\nҮҙем өсөн шунда ҙур мөһим асыш яһаным – башҡорттоң мифологияһы төркиҙәргә лә, фин-уғырҙарға ла түгел, иран донъяһына барып тоташа булып сыҡты. Иран телдәре көнсығыш һәм көнбайыш иран телдәренә бүленә. Беҙҙең Уралда көнсығыш иран телдәрендә һөйләшкән саҡ, сармат, аландар йәшәгән һәм уларҙан бик күп ҡурғандар ҡалған. Уларҙы археологтар ярайһы уҡ яҡшы өйрәнгән. Тик береһе лә башҡорт менән бәйләп тикшергәне юҡ. Фарсылар саҡ тип атаған ҡәүемде гректар скиф тип атаған. Беҙҙең ҡайһы бер ғалимдарыбыҙ уларға ҡарата “фарсылар” һүҙен ҡуллана. Был дөрөҫ түгел. Улар фарсылар түгел, ә ирандар. Фарсылар үҙҙәре ҙур ирандар донъяһының бер өлөшө генә. Мәҫәлән, башҡорт ҙур төрки донъяһының бер өлөшө булған кеүек инде. Беҙ бит башҡорт төрки телле булған өсөн генә бөтә төркиҙәрҙе лә башҡорт тип әйтә алмайбыҙ. Фарсылар һәм ирандар донъяһы менән дә шул уҡ хәл.\nАна шул бороғо ирандарҙы өйрәнә торғас, унда башҡорт мифологияһына, донъяуи ҡараштарына, топонимик системаһына әллә күпме оҡшашлыҡтар таптым.\nБына шулай эҙләнә торғас, иран донъяһында үҙебеҙҙең мифологиябыҙҙы аңлата алырлыҡ бик күп уртаҡ һыҙаттар күрҙем. Шул уҡ Зәрҡүмде генә алайыҡ. “Зәрҡүм”ды иран теленән тәржемә итһәң, ул беҙҙеңсә арыҫлан була. Көнбайыш ирандарҙа арыҫлан ”шер” тип аталһа, көнсығыш ирандарҙа ул «Заргом, Зергам» була икән. Беҙҙең эпоста Зәрҡүм арыҫлан түгел, ә йылан улы. Был персонаж боланды йота алмай аҙапланған мәлдә уға Урал тап була. Баҡтиһәң, был күренеш бынан биш мең йыл тирәһе элек шумер яҙмаларында теркәлгән икән! Шумер астрономдары быуаттар дауамында күк есемдәренең хәрәкәтен күҙәтеп бик теүәл, аныҡ календарь төҙөүгә өлгәшкән. Шул дәүерҙә февраль аҙағында төнгө күктә Арыҫлан йондоҙлоғо ҡалҡҡан


Порно Бушлай Андроид На Уйын – Уйын Бушлай Онлайн Секс\nҠайһы Бер Ҡырағай Уйындар Android Өсөн Бушлай Барып Уйынын Сексуаль Менән Порно\nИң ҡырағай порноигр, унда уйнарға мөмкин мобиль яйланма, коллекция өсөн бушлай android порноигра табырға мөмкин. Беҙ был сайтты булдырыу, күрһәтеү өсөн генә HTML5-уйын, улар булып өр-яңы, иң ҡыҙыу ваҡыты менән уларҙы ашатыу һәм графика. Уйын, беҙҙең был сайтты булып торған, бөтә gnu күрһәтеү, улар һеҙ телисез-се поэкспериментировать. Беҙ бөтә уйынды сексуаль ориентациялы алыу өсөн булды, хатта беҙ уйын һәм пародийный менән килә. Порно интерактив уйын процесында интенсив һәм тәжрибә тәҡдим итә. Продвинутый күпкә артыҡ Графика, реалистик движок ә хәрәкәт өсөн күпкә артыҡ булыуы барыһын да эшләй., Азатлыҡ, енси бөтә ғәмәлгә улар итегез эйә булһа, һеҙ ул эшләй, һеҙ фантазия тәҡдим контролдә тотола. Уйын көйҙәрен меню ла була, йәғни ул мөмкинлек бирәсәк һезгә үҙгәртергә, ҡайһы бер персонаждар һеҙ нисек эшләүен һәм тирә-яҡ күренә.\nҺеҙ белдеге менән был коллекция онотолған бөтә бушлай секс-төрөп, улар һеҙ йыйынам, хис ҡуҙында башланы. Шул уҡ интерфейс пользовательский беҙ тәҡдим итә, әммә һеҙ фильм ҡарап, уйындар уйнап урынына була. Һәм был шулай уҡ бушлай, һәм һеҙ яратҡан кеүек төрөп. Бынан тыш, беҙ һеҙҙең мәғлүмәтте һеҙ сайттың һәм крадет ҡушылырға мәжбүр итә алмай. Бынан тыш, бик күп башҡа сайтына һылтанма йүнәлткән һәм өҙөклөктәр беҙ һеҙгә ебәрелгән, һеҙгә иғлан буйынса түгел, һеҙ уларҙы уйын процесына ҡамасаулай., Бынан тыш, беҙҙең интерактивты веб-сайты функцияларын шулай уҡ ҡайһы бер ойошмалар тәҡдим итә, улар ҡуллана аласыз өсөн башҡа уйынсылары менән үҙ-ара эш. Бөтә уйындар, бында беҙ тәҡдим иткән, тулы күләменә ҡарап, һеҙгә уйнай алмайым һәм улар теләһә ниндәй ҡоролошта ғына түгел, ә android була. Әммә улар барыһы ла бер нисә протестировать ҡоролма бар Android, күңелен, уйын процесында кәрәкле урында урынлашҡан.\nҘур Коллекцияһы, Ул Порно Өсөн Бушлай Android Уйын Көтә Һеҙҙе\nКитерелә менән күңеллерәк бөтә коллекцияһы өсөн беҙҙең сайтҡа багктар компьютер өсөн кәрәк. Беҙ белә, бәлки, был һеҙгә уйын тәҡдим итә, интенсив оргазм өсөн кәрәк, ул саҡта менән сағыштырырға мөмкин, тип, һеҙ ала башлай, тормош реаль секс менән шөғөлләнә. Был уйын интерактивты фактор-был элемент, баш мейеһе һеҙ уйланырға мәжбүр иткән, был эште һеҙ башҡарып. Был уйын тормошҡа ашырыу өсөн файҙалана мөмкин һеҙҙең фантазия һәм тирә-яҡ. Улар өсөн бында беҙ натурал өсөн уйын һәм гейне була. Леско уйын булды беҙгә, ҡатын-ҡыҙға оҡшай улар мөмкин ысынлыкта, һәм беҙ һеҙгә тәҡдим хатта порно-транссексуал уйын өсөн., Пародийный из мультфильмов персонаждар ҡатнашлығында уйын бар тирә-яҡ, тирә-яҡ фильм һәм сериал. Ә әле уйындар күп булыуы менән порно хентай анин-егет һәм красотки, һине алырға әҙер ағзаһы.\nӘгәр һеҙ ни озорничать, беҙҙең сайтта буласаҡ табы, күп-уйын. Эш күп һәм уларға уйнарға мөмкинлек бирә һезгә наслаждаться ҡайһы бер аяғын аяҡҡа. Йөклөлөк менән енси gnu килә башҡа. Уйын беҙгә ҡараңғы була һәм хатта, ҡайһы бер ролле уйын фантазияны һәм көсләү тураһындағы тәҡдим менән симуляция бдсм. Ролле уйындар тураһында һөйләшеү, уйын сексуаль булды беҙҙең ғаилә өсөн, һеҙҙе ҡәнәғәтләндерәме инцест-gnu, уйындар һәм хатта уҡытыусы менән енси, босс, машинистка һәм башҡа күп нәмәләр. Бөтә был уйын туранан-тура наслаждаться онлайн хәҙер. Беҙ уларҙы һәр аҙна һеҙ күберәк килтерә.\nСайт, Ул Белә, Һеҙ Нимә Кәрәк\nҘур тәжрибәне беҙҙең веб-мастерҙар донъяла порно, һәм беҙ белергә, сайттар булдырыу, яҡшы пользовательский тәжрибәһе тәҡдим итә. Барлыҡ инструменттар өсөн беҙгә ҡарап була, уйын эҙләргә кәрәк өсөн, һеҙ унда теләгән уйнай. Беҙҙең берләшмә функцияһы булған, аңлатмалар бүлегендә һәм форумы кеүек, һеҙҙең унда башҡа уйынсы менән бәйләнеше. Беҙгә хатта беҙҙең команда булып эшләү өҫтөндә сат-клиенттар, улар бөтә күңелен биреп килеүселәр тағы ла күберәк ваҡытта беҙҙең сайтҡа үҙебеҙҙә үткәреү беҙҙең өсөн оло сәбәп бар., Беҙ беләбеҙ, Интернет кәрәк, порно һәм уйындарға бушлай android тәҡдим итә беҙ, һеҙ үҙегеҙ өсөн тип gnu алалар наслаждаться смартфондар, планшеттар ла бара.