«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ЭСКЕЛЕККӘ ҠАРШЫ ОЛО ЯУ - 2019 - Мәҡәләләр\nБашҡортостанда ауыл старосталары тураһында закон ҡабул ителде. Улар ниндәй эштәр башҡарасаҡ?\nЭСКЕЛЕККӘ ҠАРШЫ ОЛО ЯУ\nРеспубликабыҙ ауылдарында барған бер ыңғай күренеште билдәләп үтмәү мөмкин түгел. Ул да булһа - эскелеккә ҡаршы көрәш. Ауылдарҙа төрлө ойошмалар булып йыйналған ир-егеттәр был эште үҙ ҡулдарына алды. Үткән һандарҙың береһендә "Ир-егеттәребеҙ ысынлап тотонһа, нимәне лә булдыра" тип яҙып сыҡҡайныҡ һәм әле лә шул фекерҙе дәлилләйбеҙ: ир-егеттәребеҙ ихласлап тотонһа, булдыралар шул! Райондарҙа эскелеккә ҡаршы барған һуғыштың ирекле көрәшселәрен йыйып алдыҡ һөйләшеүгә. Беренсе осрашыуға Күгәрсен районы "Ҡыпсаҡ" ойошмаһынан Вадим ӘЛМӨХӘМӘТОВ менән Денис АЙЫТҠОЛОВ, Ғафури районының "Табын ырыуы"нан Элмир МӨХӘМӘТЙӘНОВ, Баймаҡ районы "Баймаҡ башҡорттары"нан Илнар ҒӘЛИН, Әбйәлил районының "Бөркөт" ойошмаһынан Морат ЙӘНБИРҘИН һәм Сибай ҡалаһынан Илшат ХӘСӘНОВтар килде. "Беренсе осрашыу" тибеҙ, сөнки беҙ был күрешеүҙәрҙе төрлө район вәкилдәре менән даими үткәреп торорға тип ниәтләйбеҙ. Донъялыҡта кешелеккә ҡаршы алып барылған иң ҡурҡыныс һуғыштарҙың береһе ул - эскелек. Ә беҙ таныштырасаҡ егеттәр шул алыштың яугирҙары.\nБөгөнгө ауыл хәлен нисек баһалайһығыҙ? "Ҡарауыл" ҡысҡырырлыҡмы унда хәлдәр? Әллә шулай ҙа түҙерлекме?\nИлшат Хәсәнов: Яуап дөйөм генә юҫыҡта булмаһын өсөн аныҡ үҙем йәшәгән ҡасаба тураһында әйтеп үтәйем. Мин Сибай ҡалаһының Арҡайым ҡасабаһында йәшәйем һәм ундағы хәлдәрҙең маҡтанырлыҡ түгел икәнен билдәләйем. Сибайҙағы халыҡ беренсе йыл ғына эшһеҙ ыҙаламай. Эшһеҙлек арҡаһында хәҙер халыҡ фатир түләүҙәре менән иҫәпләшә алмай, күптәр үҙ йортонда йәшәүҙе ҡулайыраҡ күрә, шунлыҡтан, ҡасабаларға күсергә теләүселәр йылдан-йыл арта. Шуға ла ҡала эргәһендәге ҡасабалар үҫә. Шул сәбәпле төҙөлөштәр ҙә әүҙем алып барыла. Ә инде был төҙөлөштө кем нисек булдыра ала, шулай алып бара. Кемдәрҙер спиртлы эсемлектәр етештереп һата, кемдәрелер шуны эсеүгә ялланып эшләй, кемдәрелер булған аҡсаһын был ағыуҙы һатып алыуға ебәреп тора. Һәр кем йорт-ҡаралты күтәргәндә сығымһыҙыраҡ юлдарҙы, осһоҙораҡ ҡулдарҙы эҙләй, әммә нигеҙҙе был харамға бәйләп ҡороуҙың эҙемтәләре тураһында уйланған кеше бик һирәктер.\nЭлмир Мөхәмәтйәнов: Беҙҙең Еҙем Ҡаран ауылында эшкә ялларлыҡ та ир-егеттәр ҡалмаған хәҙер. Алкоголле эсемлек һатыусылар ҙа юҡ тиерлек, сөнки уларҙың һатып алыусылары ҡырылып бөткән. Берәү мәрхүм булып ҡалғанда ҡәбер ҡаҙырлыҡ ир заты табыуы ауыр - ышанаһығыҙмы? Урта быуын эскән ағайҙар ғибрәтле ғүмер кисереп, теге донъяға китеп бөттөләр, ә йәштәр эсә тип әйтмәҫ инем. Күптән түгел клубҡа сығып, рейд яһағайныҡ, егеттәр айыҡ, үкенескә күрә, ҡыҙҙар тураһында улай тип әйтеп булмай ине.\nИлнар Ғәлин: Тыуған төйәгем Баймаҡ районының Байым ауылында йөҙ иллегә яҡын хужалыҡ һаналһа, шуларҙың егермегә яҡыны буш тора. Ауылда бары тик оло быуын вәкилдәре генә ҡалып бара, йәштәр ситкә китә. Йәш ғаиләләрҙе ауылдан айырған иң беренсе бәлә - эшһеҙлек. Баймаҡ районында был бигерәк тә һиҙелә. Эргәләге Әбйәлил йәштәре, мәҫәлән, яҡындағы Мәғнит ҡалаһына йөрөп эшләй ала, күрше бөрйәндәр ғүмер буйы шөғөлләнгән урман кәсебе менән тамаҡ туйҙыра. Ә баймаҡтарға ауылдарын ҡалдырып, көнитмеш эҙләп китеүҙән башҡа сара ҡалмай. Әллә күпме ерҙәр ҡыйланып, буш ятһа ла, халыҡ һаман ерҙән туйынып йәшәү ысулдарын белеп етмәй.\nМорат Йәнбирҙин: Әбйәлил районында йәштәр, киреһенсә, ауылдарҙа ҡалырға тырыша, тик бер проблема - йорт һалырға ер юҡ. Тәбиғәте ҡатнаш, тауы ла, урманы ла, күле лә, яланы ла булғанғамы, әллә яҡында Мәғнит, Силәбе ҡалалары ятҡанғамы, ерҙәребеҙҙе ситтән килгәндәр эләктереп бөтөп бара. Районды тотош ял зонаһы итеп алдылар. Ерҙәр һатыла ул, тик улар үтә ҡиммәт. Шул районда, ауылда тыуып үҫкән йәштәр үҙ төйәктәренән йорт төҙөрлөк урын ала алмай ыҙалана. Күп балалы ғаиләләргә бирелгән ерҙәр ҙә ҡайҙалыр ятҡан ялан-ҡырҙарҙан булып сыҡты. Ауыл кешеһенә тота килеп ҡайҙалыр ҡырға йәки икенсе ауыл ерлегенә барып ултырыу еңелдән түгел. 2012 йылдан алып халыҡҡа ағас та бирелмәй. Ошо ер һәм ағас мәсьәләләре менән республика етәкселегенә лә сыҡтыҡ, әле яуап көтөп торабыҙ.\nЕгеттәр, һеҙҙең барығыҙҙы ла берләштергән һәм фекерҙәш иткән төп эш - эскелеккә ҡаршы көрәш, шулай бит? Нисек ҡабул итә һеҙҙең был миссияны халыҡ? Хуплайҙармы, ҡаршылыҡтар бармы, ауыл етәкселеге нисек ҡарай һәм башҡа ошо юлда кисергәндәрегеҙ-күргәндәрегеҙ хаҡында ишетәйек әле?\nМорат Йәнбирҙин: Эскелеккә ҡаршы көрәш халыҡ араһында электән дә барҙы ул. Барыһы ла эсеп кенә йәшәмәне бит инде. Ниндәйҙер эскән төркөм булды, эсмәгәне лә бергә донъя көттө. Ғәҙәти, айыҡ кеше эскәнде яратмай һәм улар араһында һәр ваҡыт ҡапма-ҡаршылыҡ була. Ә беҙҙең ойошмалар барлыҡҡа килеп, йәғни шулай ҡапыл барлыҡҡа килеп, ҡапыл үҫеш алыуының сәбәбе күптән түгел булып үткән Темәс ваҡиғаһынан башланды. Дөрөҫөн генә әйткәндә, ул "Темәс ваҡиғаһы"на рәхмәтлебеҙ беҙ. Был хәл беҙҙең егеттәргә һалҡын һыу һибеп ебәргән кеүек тәьҫир итте.\nДенис Айытҡолов: Эскелек мәсьәләһе һытылырлыҡ шеш булып етешкәйне инде ул. Шуға ла ауыл халҡы беҙҙең эштәрҙе насар ҡабул итмәй. Әлбиттә, битарафтар күберәк. Ауыл кешеләре бит күрше-тирәһе менән талаш-тартышһыҙ йәшәргә ынтыла, эргәләгеләре ниндәй генә тормош алып барғанда ла ҡыҫылмаҫҡа тырыша, күп нәмәгә күҙ йома. Шунлыҡтан, беҙҙең тота килеп берәүҙәрҙең йортона кереп, "эсмәгеҙ, араҡы һатмағыҙ" тип шелтәләп йөрөүебеҙҙе хатта әҙәпһеҙлек итеп ҡабул иткәндәр ҙә бар. Йәнәһе, улар башҡаларҙың шәхси тормошона ҡыҫылмай инде. Был, минеңсә, мәҙәниәтле лә, әҙәпле лә булыу түгел, ә бөтөн хилафтың сығанағы булған енәйәт менән өнһөҙ ризалашыу ғына. Йәғни, фекерһеҙ һәм принципһыҙ булыу. Морат Йәнбирҙин: Әбйәлил районының Шәрип ауылында, мәҫәлән, ике йөҙләгән кеше йәшәһә, беҙ ойошторған йыйында ир-егеттәрҙең барыһы ла ҡатнашты. Дүрт кеше булмағайны, шуларҙың тик береһе генә эскелек арҡаһында килә алманы, тинеләр. Ҡалған барыһы ла беҙҙең йыйынға килеп ултырҙы. Элек эскән ағайҙар сығып һөйләне. Улар ошо үткән юлдары тураһында ғибрәтле ваҡиғалар бәйән итте, эскән һәм эскеһеҙ тормошто сағыштырып, миҫалдар килтерҙеләр. Бөгөн кемдәрҙер уларға "Һин үҙең элекке эскесе, бөгөн кеше булдыңмы!" тип тә әйтә, әммә улар ярты ғүмерҙәрен һәм сәләмәтлектәрен ҡорбан иткән юлға кире ҡайтырға уйламай. Алкоголь һатылған өйҙәргә йөрөгәндә лә был ағайҙар ауылдаштары менән үҙҙәре үк һөйләшә, күҙҙәренә тура ҡарап, ҡыйыу мөғәмәлә итә. Ороп-бәреп түгел, ә ауылса, яҡын кешеләрсә, аңлатып, талаптар ҡуйып эш итә беләләр. Ошондай ир-егеттәре булған ауылдарҙа "эскелек бөттө" тип әйтергә лә була. Әбйәлилдә район етәкселеге лә, ауыл хакимиәттәре, полиция бүлеге лә, ағинәйҙәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар советы ла беҙҙең менән ошо юҫыҡта бер йөктө тарталар. Рейдтарға бергәләп сығабыҙ, бындай етди төркөмдәрҙе, әлбиттә, бөтә ерҙә лә шулай уҡ етди ҡабул итәләр.\nБеҙҙең йәмғиәттә оҙаҡ йылдар "Эскелек - ул ауырыу" тигән ныҡлы фекер йәшәне. Эскесегә "ауырыу" диагнозы ҡуйылып, уға дауалар, хатта мәжбүри дауаланыу тәртибе булдырылды. Был диагноз унан күп яуаплылыҡты систе, башҡалар уны йәлләргә, аңларға тейеш икәнлекте башҡа һеңдерҙе. Һеҙҙең фекерегеҙсә, кем ул эскесе, ул ысынлап та ауырыумы?\nИлшат Хәсәнов: Сталин заманында сыҡҡан "Ҙур энциклопедия" ла "Алкоголь - ул хәүефле ағыу" тип яҙылғайны. Хрущев ваҡытында был яҙма "ағыу" булыуҙан туҡтап, "Алкоголде артыҡ ҡулланыу хәүефле" тигән төшөнсәләрҙә генә ҡалдырылды. Бөгөнгө китаптарҙа ул "пищевой продукт" тип кенә күрһәтелә. Ошоларҙан сығып анализлағанда ла шул күренә: Хрущев ваҡытынан алкоголле эсемлектәрҙе пропагандалаған маҡсатлы дәүләт сәйәсәте алып барыла. Кинофильмдарҙа мәҙәни эскелекте матур итеп күрһәтәләр. Йәғни, "Еңеү өсөн", "Яңы йыл өсөн", "Яңы ғаилә өсөн" тип, экрандарҙа рүмкә түңкәреүҙәр, "Пей до дна!" тип ҡысҡырыуҙар, ҡул сабыуҙар һәм башҡалар ғәҙәти хәлгә әйләнде. Бөйөк Ватан һуғышынан алда ла беҙҙең халыҡта әле эскелек булмаған. Өләсәйем һөйләүенсә, ирҙәр эсеү-тартыу кеүек яман ғәҙәттәргә һуғыштан өйрәнеп ҡайтҡан. Унда ла барыһы ла түгел. Һуғыштан һуң ауылдарҙа эсеп йөрөгән фронтовиктарға ла ҡырын ҡарағандар. "Зимагур", "дуңғыҙ" тип әрләп йәки йәлләп ҡарап ҡала торған булғандар.\nИлнар Ғәлин: Күптән түгел Госдуманың бер депутаты "Ата-әсәләр балаларын мәҙәни эсеүгә өйрәтергә тейеш" тигән кеүегерәк фекер әйтте. Тимәк, беҙҙең илдә алкоголь миллионлап аҡса өйөрөлтөүсе баҙар, кемдәрҙеңдер алтын инеше генә. Дәүләткә эскелекте "ауырыу" тип күрһәтеү ҡулай. Улар өсөн махсус дауаханалар булдырылды, табиптар тотола, йәғни эш урындары ҡаралған. Ә күпме дарыуҙар, препараттар сығарыла һәм һатыла, был да килем килтерә. Күреүегеҙсә, бындай ауырыуҙар ни тиклем күберәк булһа, табыш та шулай үҫә генә. Ошо урында сағыштырыу өсөн бер миҫал: Кавказ халыҡтарында һәм ҡайһы бер мосолман илдәрендә эскесене ауылдан ҡыуалар, улар айырым хуторҙа көн итә. Туғандары, зат-ырыуы, ырыуҙаштары уның был көсһөҙлөгө, мәсхәрә ғәҙәтенә тура мәғәнәһендә төкөрөп ҡарай. Йәлләмәйҙәр ҙә, дауаламайҙар ҙа, хатта бындай түбән әҙәмгә ер ҙә бирмәйҙәр. Һәм, әлбиттә, зыяраттарына ла ерләтмәйҙәр. Борон беҙҙә лә шулай булған һәм ошо йоланы кире ҡайтарыу фарыздыр тип уйлайым.\nЭлмир Мөхәмәтйәнов: Бөгөн ауылдарҙа эскән кешеләр башлыса совет осоронда үҫкән быуын. Уларҙың эсеүенә аптырарлыҡ та түгел. Әле күптән түгел генә Яңы йыл байрамдарында совет осороноң яратҡан киноларын ҡараныҡ. Был фильмдар көнө-төнө күрһәтелеп торҙо. "Шуриктың мажаралары", "Еңел быу менән", Ы" операцияһы", "Самогонсылар", "Мөхәббәт һәм күгәрсендәр" кеүек фильмдар ҡыҙыҡ та, тик улар тотошлайы менән шундай күңелле һәм ғәҙәти эскелеккә ҡоролған. Уларҙа эсеп алған әҙәмдең бөтөн ҡылыҡтары күҙ алдында, улар ҡыйыулана, йылғырлана, бығаса башҡара алмағандарын башҡарып ташлай. Иҫерек кеше герой, ул шундай мәрәкә, ул барыһын да көлдөрә. Нисәмә йылдар күрһәтелгән ошондай фильмдар ғына ла кешенең аңына эскелекте бәлә итеп түгел, ә байрам, мажара күренеше, аралашыу ысулы булып һеңдереүгә булышлыҡ иткән. Ниндәй генә килешеүҙе лә, байрам сараһын, туйҙарҙы, йыйындарҙы ла шул араҡы башлап асҡан. Йәғни, совет осоро быуындары өсөн эскелек - ул йәшәү рәүеше булған.\nОшо тәңгәлдә шундай һорау тыуа, егеттәр: кешеләрҙең шәхси биләмәләренә инеп, ысынлап та уларҙың шәхси эштәренә тығылыу, хоҡуҡтарын сикләү булып сыҡмаймы өйҙән-өйгә йөрөү, нимәләрендер тартып алыу, тыйыу, вәғәз уҡыу? Ошо эштәрҙе яҡлаған йәки ошолай эшләргә рөхсәт иткән ниндәй закондар бар? Ауыл биләмәләре Уставында "Был биләмә сиктәрендә йәшәгәндәргә спиртлы эсемлектәр етештереү һәм һатыу тыйыла" тигән пункт бармы ул?\nМорат Йәнбирҙин: Быйылғы йылды төрлө башҡорт ойошмалары "Эскелеккә ҡаршы һуғыш йылы" итеп иғлан итте. Егерменән ашыу район ир-егеттәренең ҡарары булды был. Шунлыҡтан, Алла бирһә, бик етди, хатта ғәййәр бер программа буласаҡ. Үкенескә күрә, ауыл биләмәләре уставында бындай юлдар юҡ, әммә беҙ биләмә етәкселәре, ауыл халҡы менән һөйләшеп-кәңәшләшеп, был пункттарҙы уставҡа индереп ҡуйырға уйлайбыҙ. Ауылдарҙағы һатыу итеү нөктәләрендә лә спиртлы эсемлектәр менән сауҙа итеүҙе бөтөнләй тыйыу юлдары ла ҡарала әле. Тәртип буйынса, алкоголле эсемлектәр һатҡан магазин балалар учреждениеларынан өс саҡрым алыҫлыҡта ултырырға тейеш, әгәр ошо талаптар үтәлһә, был магазиндар ауылдарҙан сығып уҡ китергә йәки ситкә шылырға мөмкин. Был үҙе үк уларҙың мөмкинлектәрен сикләйәсәк. Бәхеткә күрә, ошо эштәр башланғас, ҡайһы бер магазин хужалары үҙҙәре үк был хәйерһеҙ сауҙанан баш тартты.\nДенис Айытҡолов: Беҙҙең күптәребеҙҙең ойошмалары әле теркәлеү өҫтөндә. Үрҙә әйтелгәнсә, беҙ өйҙәр буйлап ауыл хакимиәттәре вәкилдәре менән бергәләп йөрөйбөҙ һәм уларҙың да, беҙҙең дә сығарып күрһәтерлек тейешле документтарыбыҙ бар. Асылда, эскелеккә ҡаршы көрәш алып барылғанда һәм кемгәлер инеп, "Ауылдаштарыңды эсермә" тип әйткәндә ниндәйҙер танытма мотлаҡ та түгел. Бында маҡсаттарыңдың изге булыуы ғына мөһим.\nВадим Әлмөхәмәтов: Ауыл биләмәләре уставында йә башҡа документтарында, ғөмүмән, беҙҙәге закондар төҙөлөшөндә уйлап еткерелмәгән урындар етерлек ул. Мәҫәлән, ауылдарҙа эскелек менән шөғөлләнгән ҡатындарҙы ни эшләтергә белеп булмай. Ҡатын-ҡыҙға ҡаты бәрелеү ҙә ауыр, ниндәйҙер ҡәтғи саралар ҡулланырға теләһәң, балалары йәл. Опеканың да ҡулын сикләгән нәмәләр күп. Ошо тәңгәлдә ҡатын-ҡыҙҙар менән ағинәйҙәр, ҡатын-ҡыҙҙар ойошмалары етдиерәк шөғөлләнһен ине, тибеҙ инде. Юғиһә, был ойошмалар күберәк йола, уйын-байрам юҫығына төшөп китте. Әлбиттә, уныһы ла кәрәк, әммә эскән ҡатын-ҡыҙға йола ни ҙә, милли кейем ни...\nҠатын-ҡыҙ темаһы ҡуҙғалғас, әйҙәгеҙ әле, ҡатын-ҡыҙҙы эскелек, бәйһеҙлек кеүек насар ғәҙәттәрҙән арындырыу, милләт әсәләре булған һәм буласаҡ гүзәл заттарыбыҙҙы тәрбиәләү алымдарын ҡарап үтәйек.\nЭлмир Мөхәмәтйәнов: Бөгөн ҡатын-ҡыҙға еңел түгел, эйе, уларҙың күптәре бөтөн ғаилә йөгөн һөйрәп бара, күптәре яңғыҙ бала-саға тәрбиәләй, уҡыта. Хатта ирҙәре булғандар ҙа йыш ҡына бөтөн проблемаларҙы бер үҙҙәре хәл итеп йәшәй. Был йөктө күтәрә алмағандар ҙа, шул уҡ ваҡытта намыҫлы күтәреп, абруйлы, хөрмәтле апайҙар булып көн итеүселәр ҙә бар. Ире эсмәй, әммә ҡатыны эсә икән, бында иң беренсе уның ире ғәйепле. Ни өсөн ул ҡатынына эсергә рөхсәт итә? Мәҫәлән, беҙ өйләнешкән йылдарҙа ҡатыным мәжлестәрҙә бокалын ауыҙлап ҡуя, һыйлағанға ҡаршы килә алмай ине. Мин өҫтәл артында бер ваҡытта ла уның ҡулынан тотманым. Әммә икебеҙ генә булғанда эскелектең харамлығын аңлата, ҡайһы саҡта "мин йәки шарап" тигән һайлау алдына ла ҡуя инем. Аҡыллы ҡатын был талапты тейешенсә ҡабул итә. Әгәр ҡатыны эсә икән, ир кешенең эсмәүе лә, дин тотоуы ла маҡтауға лайыҡ түгел. Ул ҡатыны өсөн, ҡатын-ҡыҙ туғандары өсөн яуаплы. Уларҙы, аңлатып булмағанда, ҡатылыҡ менән тыйырға бурыслы.\nМорат Йәнбирҙин: Ауылдарҙағы эшләргә һәм ғаиләһен аҫырарға теләгән ир-егеттәрҙең ситкә китергә мәжбүр булыуы йәш ҡатындарҙың үҙаллы ҡалыуына килтерҙе. Һәм был аулаҡ йәшәйеш күп осраҡта файҙаға түгел. Ҡатындар әхирәттәре менән, күрше-тирәһе менән йыйылып, күңел асыуҙарға күнекте. Ошо кәйеф-сафа ҡороу күп кенә күңелһеҙ эҙемтәләргә килтерә лә инде. Ә эскелеккә әүрәгән ҡатын-ҡыҙҙы был юлдан тартып алыу бик ауыр, хатта мөмкин булмаған хәл. Ҡатындарҙың күбеһе өйҙәрендә йәшеренеп эсеүгә әүәҫләнә һәм был бәлә бары тик ныҡ көсәйгән һәм ҡотолғоһоҙ булып етешкәндә генә туғандарына, иренә һәм башҡаларға билдәле була. Йыш ҡына улар шулай йәшеренеп эсеп йә йөрәктәре туҡтап, йә ҡан баҫымдары күтәрелеп, һәләк булып та ҡуялар. Бындай осраҡтар йышайҙы. Унан туғандары "Ҡасан эсергә өйрәнде икән?" тип аптыраша. Күңелһеҙ күренештәр, әммә былар - факт.\nИлнар Ғәлин: Ир-егеттең йыуашайыуы, яуапһыҙлығы һәм моңһоҙлоғо ҡатын-ҡыҙҙың эскелек һәм башҡа яман ғәҙәттәренә юл ҡуйыусы беренсе сәбәп ул. Бына ауылдағы бер күренеш. Туй йәки берәй тантана икән, ҡатыны алға сығып, ҡотлау һүҙе әйтә, телмәр тота, ә уның артындағы ир мәшәү генә баҫып тора. Танышмы был күренеш? Таныш, әлбиттә. Йәки балалар баҡсаһындағы һәм мәктәптәрҙәге ата-әсәләр йыйылышы. Унда балалары яҙмышын бары тик ҡатын-ҡыҙҙар ғына хәл итә. Әлеге беҙ ойошторған ауылдар йыйынына ла иң беренсе ҡатын-ҡыҙҙар килеп ултыра. Һәм йыйынды ла ағинәйҙәр, ҡатын-ҡыҙҙар советы етәкселәре алып барырға теләй. Был тәңгәлдә беҙ былай итәбеҙ: апайҙарҙы тыңлайбыҙ ҙа, артабан ир-егеттәр үҙҙәре генә кәңәш ҡора, тип, уларҙы ипле генә итеп оҙатабыҙ. Әйҙәгеҙ, теҙгенде үҙ ҡулыбыҙға алайыҡ, ир-егеттәр, ул ваҡытта ҡатын-ҡыҙ ҙа үҙ тәғәйенләнешен аңлар.\nБеҙ бөгөн эскелекте төрлө сортлы, төрлө һәм категориялы эсемлектәр алкоголизмына ла бүләбеҙ. Мәҫәлән, ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар араһында һыра алкоголизмы, ауылдарҙа самогон, техник спирт төрҙәре алкоголизмы һәм башҡалар. Берәүҙәр "Һыра һәм шампан зыянлы түгел" тиҙәр, икенселәр "Эштән һуң йотолған илле грамм файҙалы" тиҙәр. Ә асылда?..\nДенис Айытҡолов: Асылда, эскелек ул ниндәй миҡдарҙа ла эскелек һәм организмға ла, аңға ла, сәләмәтлеккә лә зыян. Бөгөнгө көндә, ҡыҙғанысҡа күрә, күптәр өсөн һыра - тормоштоң айырылғыһыҙ атрибуты, модалы "зарарһыҙ" эсемлек, еңел аралашыу мөмкинлеге, һыуһын ҡандырыу һәм тынысланыу сараһы. Ваҡыт үтеү менән һыраһыҙ көндәр аҙая, һиҙҙермәйенсә генә уның күләме арта, эсеү ваҡыты кистән - көндөҙгә, хатта иртәнсәккә күсә килә. Эсемлектән ауыҙ итмәһә, кеше ҡуҙғыусанға әйләнә, хәлһеҙлек күҙәтелә. Унан организмда "көтмәгәндә" алкоголизмға булышлыҡ итеүсе биохимик процестар үҙгәрә.\nҺыра алкоголизмы айырыуса йәштәргә, шул иҫәптән реклама йоғонтоһона тиҙ бирелгән балаларға ҙур хәүеф менән янай. Бынан тыш, һыраның файҙаһы хаҡында ла алдатҡыс һүҙҙәр йөрөй. Ысынлап та, һыраның нигеҙен витаминға, аҡһым-майға, углеводҡа бай булған арпа тәшкил итә. Әммә һоҫла (араҡы, һыра яһай торған ҡуйы шыйыҡлыҡ) составындағы әсетеүсе микробтар арпаның файҙалы сифаттарын үлтерә. Был хаҡта һәм һыра алкоголизмынан дауалауҙың да араҡыныҡы кеүек үк ауыр икәнен, әлбиттә, һөйләп бармайҙар. Араҡыға ҡарағанда һыра күпкә мәкерлерәк. Кешеләрҙең "көсһөҙ" тип алданыуы менән ҡурҡынысыраҡ.\nЭлмир Мөхәмәтйәнов: Беҙҙең илдә һыраға ҡарата түҙемле мөнәсәбәт кенә йәшәмәй, ул хатта хуплана ла кеүек. Дәлил итеп Өфөнөң, мәҫәлән, бер урамын ғына алып ҡарайыҡ. Мәктәптән 100 метр тирәһе генә алыҫлыҡта "Һыра академияһы" урынлашҡан, йәғни "мәктәптән - тура академияға".\nРеклама ла тәү сиратта йәштәр өсөн тәғәйенләнгән. Хатта хәҙер арзан "көсһөҙ" спиртлы эсемлектәр ярҙамында йәштәргә ҡаршы һуғыш алып барыла тип әйтергә лә була. Һөҙөмтәлә, ата-әсәһенең күҙе алдында айыҡ балалар - эсергә яратҡан йәштәргә, ә эскән йәштәр эскесе ата-әсәгә әүерелә. Һыра субкультураһының быуындарҙың деградацияһына, ә аҙаҡ халыҡтың юҡҡа сығыуына алып килеүсе наркотизмдың башланғысы икәне аңлашылмаймы икән ни? Европала һыра алкоголизмы - иң киң таралған наркологик ауырыуҙарҙың береһе. Шулай ҙа Европа илдәрендә һәм Америкала әһәмиәтле сикләүҙәр бар. Мәҫәлән, Чехияла һыра һатыу ойошмалары мотлаҡ махсус шарттар тыуҙырырға бурыслы. АҠШ-та 0,3 литрҙан ҙур һауытҡа ҡойоп һатыу тыйыла (беҙҙә иһә йәнең теләгән миҡдарҙа ал). Былар барыһы ла - "һыра университеттарының" урынлашыу араһы, һауыт ҙурлығы, рекламаларҙа кешеләрҙе төшөрөүҙе тыйыу һ.б. - ҡануниәткә ярашлы башҡарыла. Беҙҙә, бәлки, закондарға төҙәтмәләр индерергә кәрәктер? Юғиһә, тиҙҙән был закондарҙы белеүсе лә ҡалмаясаҡ…\nИлшат Хәсәнов: "Көнөнә 0,5 литр һыра эсеү зарарһыҙ" тип раҫлаусы күп кенә ғилми мәғлүмәттәр йәшәй. Әммә һыраның организмға яһаған зарары араҡыныҡынан кәм түгел: баш мейеһе күҙәнәктәре үлә (һөҙөмтәлә, үле күҙәнәктәр ҡанға эләгә, бөйөрҙә фильтрҙан үтеп, һейҙек менән сыға); арҡа мейеһенең функциялары боҙола; бауыр циррозы, гепатит, панкреатит, гастрит, невропатия күҙәтелә; ишетеү һәм күреү анализаторҙары ҡаҡшай. Ошондай мәғлүмәт тә урынлы булыр: һыра баҙары тулыһынса тиерлек сит ил капиталы күҙлеге аҫтында. Мәҫәлән, "Балтика"нан алынған килем - Скандинавияға, "Старый мельник"тыҡы - Төркиәгә, "Толстяк"тыҡы - Бельгияға, "Бочкарев"тыҡы - Испанияға, "Алтын мискә"неке - Көньяҡ Африкаға китә, башҡалары йә Дания, йә Германия, йә бүтән ил капиталын тулыландыра. Күпселек сеймал сит илдән килтерелә. Рәсәйҙән нимә, тиһегеҙме? Аҡса. Һеҙҙең балаларығыҙға, ғаиләләрегеҙгә йүнәлтә торған аҡсаларығыҙ. Әйткәндәй, Көнбайыш Европа илдәрендә, хатта Германия менән Бельгияла ла, һыра эсеү кәмей, әммә етештереү арта ғына. Кем эсә инде уларҙы? Уйланығыҙ…\nЕгеттәр, һеҙҙең башҡарғандар, әлбиттә, хуплауға ғына лайыҡ. Был беҙҙең халыҡтың ысынлап уяна, күтәрелә, таҙара, үҫешә торған һынылышлы осоролор. Һөйләшеүҙе йомғаҡлап, ниндәй һығымталар яһарға мөмкин?\nВадим Әлмөхәмәтов: Эскелеккә ҡаршы көрәш рухы һәр кешенең үҙ башында булырға тейеш. Шуныһы ҡыуаныслы: эскелектең стратегик бәлә икәнен аңлаған, кешеләрҙе тура мәғәнәһендә айыҡ фекерләргә саҡырған кешеләр бихисап. Бер кешене лә алкоголизмдан көсләп ҡотҡарып булмай. Сәбәптәре күп: физик бәйлелек, рухи бушлыҡ, үҙеңде таба алмау, файҙалы шөғөлөң булмау һәм башҡалар. Әлбиттә, эскән кешенең ихтыяр көсөн, йәшәү теләген ҡушып, упҡындан сығыу юлдарын табырға мөмкиндер ҙә, бәлки. Әммә эскелеккә ҡаршы көрәш кеүек эшмәкәрлек тәү сиратта әлегә бер тапҡыр ҙа араҡы татып ҡарамаған йә булмаһа, эскелек упҡынына табан беренсе аҙымын яһаған йәштәргә арналырға тейеш. Сөнки, үкенескә күрә, эскелек һаҙлығына батып өлгөргәндәрҙе ҡотҡарыу бик ауыр һәм улар тәбиғи рәүештә ҡырылып бөтөүгә дусар ителгән. Беҙгә йәштәштәребеҙҙе, йәш ғаиләләрҙе һәм балаларҙы һаҡлап алып ҡалырға кәрәк.\nИлшат Хәсәнов: Бер кем дә алкоголик булам тип эсмәй. Һәр кем, бер аҙ эсәм дә, артабан туҡтайым, тип уйлай, шуға ышана. Ана шул иллюзия контролен тыуҙыра ла инде. Ләкин күптәр байрамда ғына тип башлай ҙа, даими ҡулланыуға күсеп китә, ниндәйҙер негатив тойғолар, стресс ваҡытында ҡул үҙенән үҙе шешәгә үрелә. Ә бөгөнгө тормош ул бит даими стресс сығанағы. Кеше бар яҡлап ҡурҡыуҙар ҡоршауында. Эшемде юғалтып ҡуймайым, начальник ҡысҡыра, аҡса етмәй, бар нәмә ҡыйбатлана, етеш йәшәге, матур кейенге, хыялдарҙы тормошҡа ашырғы килә... Бында төрлө миҫалдар килтерергә мөмкин. Шуларҙың иң ябайы: эсмәгәс, һеҙҙең аралашыр дуҫтарығыҙ ҙа, туғандарығыҙ ҙа ҡалмаған кеүек була. Эсмәгән ғаилә булғас, беҙҙе, мәҫәлән, башта туғандар ҙа ҡунаҡҡа саҡырмай ине. Беҙҙең эскелекте хупламауыбыҙ уларға ла кәртә булып торғандыр, күрәһең. Бына ошондай ҡараш күп кенә эсергә теләмәгәндәрҙе һындыра ла бит ул. Йәштәр ололарҙың ҡыҫымына бирешеп тә ҡуя. Йәнәһе, һин кем әле эсмәй ултырырға? Йәнәһе, оло кешенең ҡулын мәхрүм итмәгеҙ һ.б. Беҙ ҙә ошо тупһаларҙы үттек. Аллаға шөкөр, бөгөн балаларыбыҙ "иҫерек"тең кем һәм нимә икәнен белмәй. Эскән кешене күреп, "Атай, уға нимә булған?" тип һорап ҡуялар. Һәм белергә лә яҙмаһын, тип теләйем.\nБыл һөйләшеү оҙайлы һәм мауыҡтырғыс булды. Егеттәр ҡыйыу-ҡыйыу фекерҙәр әйтте, төрлө хәлдәргә миҫалдар килтереп, факттарға таянып уй йөрөттө, фаразланы. Һәр береһе үҙ төбәгенән шундай бай мәғлүмәттәр, тәҡдимдәр, пландар менән килгәйне. Әле башҡарылып өлгөргән, башҡарылаһы, хыял ителгәне лә күп ине эштәрҙең. Аҫыл-аҫыл ир-егеттәребеҙҙең аҡыллы, тос хәбәрҙәрен, грамоталы һәм эҙмә-эҙлекле эш итеү алымдарын, алдынғы ҡарашлы булып, киләсәкте ҡайғыртып ҡыйыу аҙымдар яһауҙарын тыңлап-күҙәтеп тантана иттек.\nЯҙылған: 13.02.19 | Ҡаралған: 539\nКешенең йөҙө уның ауыҙынан сыҡҡан һүҙгә ҡарағанда ла күберәкте һөйләй ала: тел кешенең уйын ғына әйтә, ә йөҙ - тәбиғәттең үҙенең уйын сағылдыра.


Беренсе башҡорт классик композиторы Хөсәйен Әхмәтовтың тыуыуына 100 йыл тулды\nОшо уңайҙан Баймаҡ районында хәтер кисәһе үтте.\nАрҙаҡлы шәхестең башҡорт йыр сәнғәтен үҫтереүгә һалған көсө баһалап бөткөһөҙ. Уның исемен мәңгеләштереү маҡсатында төбәктә ҙур эштәр башҡарыла. Мәшһүр композиторҙың 100 йыллығына арнап Сыңғыҙ ауылы мәктәбендә монумент, мәҙәниәт йортонда таҡтаташ асылды. Республика кимәлендә ойошторолған сараның төп өлөшөндә сығыш яһаусылар Хөсәйен Әхмәтовты яҡты хәтирәләр менән иҫкә алды. Кисә күренекле шәхестең йырҙарынан торған концерт менән тамамланды.


Юбиляр хөрмәтенә – турнир\n15 Декабрь 2017, 12:51\nКүптән түгел Юлыҡ ауылында Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры Кәрим Закуан улы Кәримовтың 50 йәшлек юбилейы уңайынан волейбол турниры үтте.\nК.Кәримов (алдағы рәттә, уңдан икенсе) юбилейына арналған турнирҙа ҡатнашыусылар.\nҮҫеп килеүсе йәш быуынды спортҡа, сәләмәт йәшәү рәүешенә ылыҡтырыуҙа арымай-талмай эшләүсе Юлыҡ мәктәбенең физкультура уҡытыусыһы Кәрим Кәримов алтын юбилейын ҙур уңыштар менән ҡаршылай. Уның тәрбиәләнеүселәре йылдың-йылы төрлө кимәлдәге ярыштарҙа юғары күрһәткестәргә өлгәшә. 2015 йылда, мәҫәлән, Күгәрсен районында уҙған республика Ауыл спорт уйындарында уның уҡыусылары Алһыу Ғәлиәскәрова менән Алһыу Юлыҡова 3-сө урынға лайыҡ булды. Эшендә яуаплы хеҙмәткәр Кәрим Закуан улы ғаиләһендә хәстәрлекле ир, 3 балаға өлгөлө атай ҙа.\nЙылдың-йылы уҙғарылып килгән турнирҙы Балалар-үҫмерҙәр спорт\nмәктәбе һәм район хакимиәтенең Йәштәр сәйәсәте һәм спорт секторы тәҡдиме менән тренерҙарҙың юбилейҙарына бағышлау матур йолаға әйләнгән. Быйылғы 4 команда ҡатнашҡан сәмле һәм ҡыҙыҡлы ярышта спорт ветерандарынан торған команда еңеүсе тип табылды. 2-се урында – Юлыҡ йәштәре, 3-сөлә – Красноусол, 4-се урында Сәйетбаба ауылы командаһы булды. Еңеүселәргә Рәхмәт хаттары, кубок-миҙалдар тапшырылды.


Баш ҡалала рәсми рәүештә 7400 эшһеҙ иҫәпләнә // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБаш ҡалала рәсми рәүештә 7400 эшһеҙ иҫәпләнә\n13:53, 6 августа 2012 Иҡтисад\nБашҡортостан баш ҡалаһында рәсми рәүештә теркәлгән эшһеҙлек кимәле әлеге ваҡытта 1,31 процент тәшкил итә. Өфөнөң Халыҡ мәшғүллеге хеҙмәтендә әлегә 7800-ҙән ашыу кеше иҫәптә тора, уларҙан 7400 кеше – эшһеҙ.\n«Башинформ» агентлығына баш ҡаланың Халыҡ мәшғүллеге үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, ҡаланың вакансиялар банкында 18500-ҙән ашыу буш эш урыны иҫәпләнә. Өфөнөң хеҙмәт баҙарындағы көсөргәнешлек коэффициенты, йәғни эшһеҙҙәр менән вакансиялар нисбәте 0,42-гә тиң.\n2012 йыл башынан Өфөнөң Халыҡ мәшғүллеге хеҙмәте ярҙамында йәмғеһе 14 меңгә яҡын кеше эшкә урынлаштырылған, 1500 кеше баш ҡаланың хеҙмәт баҙарында талап ителгән һөнәрҙәр буйынса уҡырға ебәрелгән.


Хәбәрҙәр: Греция: ферма хужалары яңы ҡаршылыҡ акциялары вәғәҙә итә.\nГреция: ферма хужалары яңы ҡаршылыҡ акциялары вәғәҙә итә.\nГреция ферма хужалары тракторҙары менән төп автомагистралдәрҙе һәм Төркиә, Болгария һәм Македония сигендәге бер нисә контроль үткәреү пунктын япты. Ауыл хужалығы өлкәһе хеҙмәтсәндәре контроль үткәреү пункттары аша йөк машиналарын үткәреүҙән баш тартты, әммә пассажир автобустарын һәм шәхси машиналарҙы тотҡарламаны.\nМавродис Минсиудис, фермер:\n“Ер биләүселәр аныҡ реформалар талап итә, был иһә фермерҙар табутына һуңғы ҡаҙаҡ буласаҡ. Беҙ быныһына ла, ғөмүмән бер хөкүмәткә лә беҙҙе ерләргә мөмкинлек бирмәйәсәкбеҙ. Бында һәм кәрәк булған һәр урында торасаҡбыҙ, алышыбыҙҙы дауам итәсәкбеҙ. Бөгөнгө ҡаршылыҡ- әлегә киҫәтеү генә.”\nГреция ферма хужаларының акцияһы икенсе аҙна дауам итә. Ауыл хужалығы өлкәһе хеҙмәтсәндәре властарҙың пенсия фондына аҡса бүлеү кимәлен ҡайтанан ҡарарға йыйыныуы менән риза түгел. Күпселек ферма хужаларының йыллыҡ килеме 5 мең евронан түбән, һөҙөмтәлә хөкүмәт пенсияға бүленгән аҡсаның 90 процентын үҙе ҡаплатырға мәжбүр.


Джиддә — Башҡорт Википедияһы\n(Жиддә битенән йүнәлтелде)\nДжи́ддә йәки Дже́ддә (ғәр. جدة )— Сәғүд Ғәрәбстанынының төньяҡ өлөшөндәге ҡала. Ҙурлығы буйынса илдең икенсе ҡалаһы һәм "иҡтисади мәркәзе", шулай уҡ Мәккә вилайәтенең иң эре ҡалаһы .\nСәғүд ҒәрәбстаныСәғүд Ғәрәбстаны\n21°32′34″ с. ш. 39°10′22″ в. д.HGЯO\nб.э.т. VI быуат\n3,6 млн. кеше (2009)\n90% ашыу - сөнниҙәр\n[GaWC [Глобальн ҡала|глобаль ҡала]]лалар рейтингында ул Гамма-ҡала тип танылған, йәғни Ханой, Балтимор йәки Хәйдәрабад менән бер ҡатарҙа.\nҠаланың исеме ғәрәпсә «өләсәй» тигәнгә яҡын һәм Һауа тураһындағы риүәйәттәргә бәйле булыуы ихтимал. Тәүинәбеҙ һаналған Һауа ҡәбере Джиддәнең иҫтәлекле урындарының береһе.\n3 Халҡы һәм иҡтисады\n5 Туғандаш ҡалалары\nАрхеологтарҙың мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Джиддә [[Мәғриб]тән күсеп килгән кешеләр тарафынан беҙҙең эраға тиклемге VII быуат ахырында нигеҙләнгән. Йөҙҙәрсә йыл ҡаласыҡ балыҡсыларҙың бәләкәй генә порты булыпторған, ә 647 йылда Усман ибн Аффан хәлифә хажға килеүселәрҙе ҡабул итеүсе төп урын тип иғлан иткәндән һуң, Джиддә Ҡыҙыл диңгеҙ ярындағы мөһим портҡа һәм сауҙа үҙәгенә әүерелә. Н\n969 йылда Джиддә Фатимиә халифат биләмәһенә инә . Фатимиҙарҙың эшлекле тышҡы сәйәсәте һәм сауҙагәрлеге арҡаһында Джиддәнең элемтәләре Һиндостанға һәм Ҡытайға тиклем барып етә. Ҡалала тормош гөрлдәп сәскә ата. Бай ҡалаға күрше мәмләкәттәрҙең күҙе төшөп, яулап алып торалар. Хәйер, яулап алыусылар ҙа уны емермәй, таламай, ә сауҙа мөмкинлектәрен киң файҙалана.\n1177 йылда Әйүбиҙәр хакимиәте тәхеткә менгәс, Джиддәлә сауҙа тағы ла көслөрәк үҫешә башлай. Әйүбиҙәр йоғонтоһо менән ҡалала сҡнниҙәр һаны арта бара (уғаса шиғыйҙар өҫтөнлөк тотҡан була). Ҡала ерҙәренең 1254 йылда Мәмлүктәргә күсеүе лә 1517 йылда Османлылар яулап алғандағы кеүек тетрәнеүҙәргә килтермәй.\nПортугалдар Джиддәне аттыра, 1517\nВаско да Гама экспедицияһының уңышы 1497 йылда Һид океанын португалдарға аса, был мосолман дәүләттәре аҡһөйәктәрен ҡурҡыуға һала.Һин океанындағы иң мөһим мосолман сауҙа портын нығытыуға һалынған аҡса, көс 1517 йылда үҙен аҡлай - португалдарҙың экспедицияһы ҡалаға һөжүм итергә ҡыймай, ситтән атып, караптарҙы батырыу менән сикләнәләр.\n1802 йылда Дирий әмирлегенең ваһһаби төркөмдәре ҡаланы баҫып ала һәм уны 1813 йылға тиклем тота, шул йылы Джиддәне Мысырҙан килгән оттоман ғәскәриҙәре яулай.\n1916 йылда Төркиәнең ғәскәрҙәре ауыр хәлдә ҡалыуы менән файҙаланып, ғәрәп аҡһөйәктәре бойондороҡһоҙ Хиджаз короллеген иғлан итә. Яңы дәүләт 1925 йылға тиклем генә йәшәп ҡала,уны Нәджд яулай. солтанаты . 1932 йылда берләшкән году объединённое Нәджд һәм Хиджаз Сәғүд Ғәрәбстаны тип атала башлай.\nДжиддә Ҡыҙыл диңгеҙ буйында урынлашҡан,был тар ғына яр буйы сүллеге Тихама тип атала. Көнбайыштан тауҙар сикләп тороу сәбәпле, яңы йорттарҙы яр буйлап, тарихи үҙәктән йыраҡлаша барып һалалар.\nДжиддәнең климаты — эҫе һауалы сүл. Яр буйында урынлашҡанлығы ғына климатты бер аҙ йомшарта. Ямғыр һирәк яуа, яуым-төшөм ҡыш көндәре генә булғылай. Гел елләп тора, ҡом бурандары, туҙанлы томан, һауаның артыҡ дымлы булыуы һәм эҫелек өйрәнмәгән кеше өсөн бик ауыр.\nХалҡы һәм иҡтисадыҮҙгәртергә\nДжиддә халҡы һаны буйынса Әр-Риядтан ҡала икенсе урында. 2009 йыл мәғлүмәттәренән күренеүенсә, ҡалала 3,6 млн. кеше йәшәгәнк, ә агломерацияла - 5 миллион самаһы.\nДжиддәнең яр буйы төнөн\nХалҡының 45% ғына аҫаба, ҡалғандар төрлө илдәрҙән килгән эшселәр. Ситтән килгәндәргә нисә йыл йәшәһә лә гражданлыҡ хоҡуғы бирелмәй (ил алдындағы ҙур хеҙмәттәре өсөн йә сәғүдлегә кейәүгә сыҡҡан ҡатындарға ғына бирелеүе ихтимал). Сәғүдиҙәрҙең 90% - сөнниҙәр, 10% - шиғыйҙар. Сит илдән килгәндәрҙең 3/4 өлөшө мосолман,ҡалғаны индус һәм нәсрани. Мосолман булмағандар үҙ дини йолаһын үтәй алмай, дини символдарҙы тағып йөрөү, хатта өйҙәрендә үҙ дине китаптарын һаҡларға ярамай - хөкөм язаһы ҡаралған. Сит ил эшселәренең 90% ирҙәр булғанлыҡтан, илдә йәшәгән халыҡтың 65% тиерлек ирҙәр.\nVII быуаттан Джиддә аҡса алмаштырыусылары менән билдәле. Төрлө илдәрҙән хажға килгән халыҡҡа үҙ илдәренең аҡсаһын алмаштырырға тура килгән. Аҡса алмаштырыу үҙәге Хавала тип исем алған һәм һаманға тиклем финанс үҙәге булып йәшәп киилә. ХХ быуатта Джиддәлә Сәғүд Ғәрәбстанының банк системаһы барлыҡҡа килеүе һәм иҡтисади мәркәзгә әйләнеүе шуның өсөн тәбиғи. Джиддә иҡтисады нигеҙҙәре:\nЛогистика (эре порт һәм аэропорт, шоссей юлдар төйөнө)\nЮғары технологик даирә ( биотехнологиялар үҙәге, электроника һәм программалау)\n2019 йылда ҡаланың төньяҡ өлөшөндә донъялағы иң бейек күктишәр йорт төҙөргә йыйыналар.\nҠаланы король Абдәл-Әзиз исемендәге Халыҡ-ара аэропорт хеҙмәтләндерә.(IATA: JED, ICAO: OEJN) Йылына 27 миллион кпассажир үтә (2012). Ислам донъяһының һәммә әһәмиәтле ҡалаһына даими пассажир рейстары бар, (өлөшләтә — тХаж ваҡытында ғына), шулай уҡ Лондон, Сингапур, Франкфурт, Париж, Сеул, Дели, Мумбаи, Аддис-Абебу һәм Афина кеүек ҡалаларға самолет оса.\nДжиддәнең порты бар, хаж ҡылыусылар уның менән дә файҙалана.\n2015 йылда Джиддә — Әр-Рияд һәм Мәҙинә — Джиддә — Мәккә тимер юлдары һалына башлағайны.\nЙәмәғәт транспорты булараҡ автобустар файҙаланыла.\nБаҡы (әзерб. Bakı), Азербайджан\nАлександрия (ғәр. الإسكندرية), Мысыр\nҠәһирә (ғәр. القاهرة), Мысыр\nДубай, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре\n↑ http://www.arabnews.com/node/1348996/saudi-arabia — 2018.\n↑ Jeddah, Saudi Arabia. BBC. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2012. 23 декабрь 2011 тикшерелгән. BBC\n↑ Jeddah Guide Facts and Figures 2015 йылдың 2 апрель көнөндә архивланған.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Джиддә&oldid=1052522 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 9 август 2021 в 20:53\nБыл бит һуңғы тапҡыр 20:53 9 август 2021 үҙгәртелгән.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - АТҠА АТТАЙ КЕШЕ КӘРӘК - 2017 - Мәҡәләләр\nБаймаҡ районы Темәс ауылында Шәйхетдин ХӨСӘЙЕНОВ исемле ҡымыҙсы йәшәй. Шәйхетдин Шәрәфетдин улы инде тиҫтә йылдан ашыу үҙенең йылҡы өйөрөнә ауылдаштары йылҡыларын ҡушып, Ирәндек итәгендә тибендә ҡышлата, йәйен Урал армыттарында йәйләтә. Ул ауылдаштарын эш урындары менән дә, шифалы таҙа милли эсемлек менән дә тәьмин итеп, үҙе әйтмешләй, күңел кинәнесе ала. "Көн күргән, йүн биргән, килем килтергән ғаилә шөғөлөбөҙ ул - йылҡысылыҡ", - ти әңгәмәсебеҙ. Әйткәндәй, был мәҡәләлә һүҙ башлыса йылҡысылыҡ тураһында барасаҡ, шуға күрә, гәзит уҡыусы ошо - ҡымыҙлы, кейек ҡош-ҡортло, урман-таулы, сатлама һыуыҡлы, томра эҫеле өлкәгә башкөллө сумғандай булыр, тип ышанабыҙ.\nШәйхетдин Шәрәфетдин улы, йылҡысылыҡ бала саҡтан таныш шөғөлмө?\n- Мин 1964 йылда Иҫәнбәт ауылында тыуғанмын. Миңә бер йәш тигәндә ғаиләбеҙ Темәскә күскән. Атай ғүмере буйы совхозда малсы булып эшләне. Мин йәйҙәрен атайға йылҡы көтөштөм, бәйгеләрҙә атта сабыштым. Баймаҡ һөнәрселек училищеһында тракторсы-машинист һөнәрен үҙләштерҙем, әммә тракторҙа эшләргә тура килмәне. "Тимер ат" күңелгә ятманы - тере атты яҡыныраҡ күрҙем. Урта мәктәпте тамамланым да, малсылыҡ эшенә сумдым. Төрлө яҙмаларҙа боронғо башҡорттарҙың ир балаларҙы 2 йәшенән һыбай йөрөргә өйрәтеүе тураһында әйтелә. Сабый сағынан бала нимә араһында үҫә, шуға күнегә инде ул. Зөлфиә еңгәйең менән арыҫландай ике ул тәрбиәләйбеҙ. Өлкәнебеҙ Радик былтыр ғына Ватан алдындағы бурысын үтәп ҡайтты, әле ситтә эшләй. Йәйге осорҙа миңә ярҙамлаша. Бала сағында ул да бәйгеләрҙә ал бирмәне, район бәйгеһендә еңеүе өсөн алған һыуытҡыс-туңдырғысты бөгөн дә файҙаланабыҙ. Ансар - 7-сене тамамлаған кинйә улыбыҙ - шулай уҡ, бәйгелә ҡатнашам, тип, ағаһынан күрмәксе, ат әҙерләп йөрөй әле. Улдарыма: "Ғүмер буйы таш сығарып, ағас бысып, кешегә бил бөгөп йәшәп булмай, үҙ көсөгөҙ менән йәшәгеҙ", - тим. Уландарға дәғүә юҡ - үҙҙәре белеп, ат менәләр, һорап та тормайҙар. Беҙ уларҙы, атай өйрәткәнсә, үҙ өлгөбөҙҙә тәрбиәләргә тырышабыҙ.\nҠымыҙсылыҡҡа нисек тотоноп киттегеҙ? Тәүҙә мал үрсетеү мәсьәләһен хәл иткәнһегеҙҙер...\n- Ҡымыҙҙы һатыуға сығарырлыҡ күләмдә етештереү өсөн 1-2 бейәң булыуы ғына аҙ. Беҙҙең эшкә уңышлы ғына тотоноп китеүебеҙҙең сәбәбе тибен күренешенә һәм ауылдаштарыбыҙ менән хеҙмәттәшлегебеҙгә барып ялғана. Тәүҙә минең 1 генә бейәм бар ине. Хәҙер иһә, 10 тирәһе. 2000 йылдар урталарына тиклем мин совхоздың йылҡы малын көттөм. Совхоз бөтөрөлгәс, ауыл халҡының йылҡыһын көтөүгә күстем. Йылҡы көтөүе, ғәҙәттә, яҙҙан көҙгә тиклемге осорға ғына иҫәпләнә. Ә беҙ уны ҡыш миҙгелендә лә көтә башланыҡ. Башҡорт тоҡомло аттарҙың тибенгә яраҡлы булыуы, Ирәндектә ҡарҙың йоҡалығы беҙҙең был ниәтебеҙҙе тормошҡа ашырыуға булышлыҡ итте. Ауылдаштар менән яҙылмаған килешеү шарты буйынса, мин бер өйөр йылҡыны Ирәндектә имен ҡышлатыу, йәйҙе имен йәйләтеүҙе тәьмин итәм, ә мал эйәләре ҡышҡы осорҙа бер башҡа айына 350 һум күләмендә миңә хаҡ түләй. Яҙҙан көҙгәсә көтөү улар өсөн бушлай, ул миҙгелдә мин бейә малдарын һауып, ҡымыҙ бешеп, уны һатыу хоҡуғына эйә булам. Ауылдаштарҙы бындай хеҙмәттәшлек бик ҡәнәғәтләндерҙе. Ни тиһәң дә, йылҡыға бесәнде элекке һымаҡ күп әҙерләү мәшәҡәтенән, иркен йөрөгән малдарына ҡош-ҡорт тейеүе хәүефенән арынды улар. Унан бигерәк, һарайҙа ҡышлаған мал менән ҡырҙа ҡышлаған мал араһында айырма һиҙелеп тора: тибен малы көрөрәк тә, мыҡтыраҡ та була. Шулай итеп, эште йәнләндереп тә ебәрҙек. Уралда ҡар ҡалын булғанлыҡтан, ул тибенгә бармай. Ҡышҡылыҡҡа Ирәндеккә, тау баштарына юлланабыҙ. Март, февраль бөткәнсе йылҡыны ҡырҙа көтәбеҙ. Бейәләр еленләй башлаһа, малҡайҙарҙы бер айға хужаларына таратып бирәбеҙ. Унан апрель баштарында тағы ҡырға сығабыҙ. Шуның менән көн күрәбеҙ. Бөтөн ризығыбыҙ ҙа, аҡса ла малдан, ҡымыҙҙан килә.\nЭште нисек башлауыбыҙ тураһында һүҙҙе дауам итәйем. 2005 йылда булһа кәрәк, Темәс ауылы биләмәһе башлығы Рауил Хөрмәт улы Йәнсурин беҙгә Сәксәй ауылы эргәһенән көтөүлек ер бүлдереп: "Шунда мал көтөгөҙ, бейә һауып, ҡымыҙ бешегеҙ", - тине. Шулай итеп, беҙ ҡымыҙ йорто эшләнек, бейә һауырға кәртә ураттыҡ, үҙебеҙ йәшәргә торлаҡ эшләнек. Ҡымыҙҙы әсәйебеҙҙән өйрәнгән рецепт буйынса бешәбеҙ. Уның ҡымыҙы бик тәмле була торғайны заманында. Сифатлы ҡымыҙ бешәм тиһәң, был эшкә бар күңелеңде һалырға тура килә. Илке-һалҡылыҡты яратмай был эш. Ни тиһәң дә, ризыҡ бит, көнкүреш тауары түгел. Һаумалға, ҡур менән бергә сейә япрағы һалабыҙ. Ҡымыҙҙан сейә тәме килеүенә ауылдаштар өйрәнеп тә бөткән. Ҡайһы саҡта сейә япраҡтары һалынмаған ҡымыҙ эләкһә, улар хатта дәғүәһен дә белдерә. Кеше яратып эсһен тиһәң, ҡымыҙҙы оҙаҡ итеп әҙерләргә кәрәк, шунһыҙ, булмай.\nТауарҙы етештергәс, уны ҡулланыусыға еткереү тәртибен дә көйләмәй булмайҙыр?\n- Магазин-фәләнебеҙ юҡ. Ауылда ҡымыҙ эшләүселәрҙең күбәйеүе, конкурентлыҡ арҡаһында ҡымыҙ етештереү күләмен көнөнә 50 литрҙан арттырып булмай. Ҡымыҙҙы, башлыса, оло юл сатында һатабыҙ, кемдер беҙҙең өйҙән килеп тә ала. Бөгөн күптәр ауылда финанс ҡытлығы кисерә. Һуңғы аҡсаларын тотоп, бер һыуһын ҡымыҙ эсергә, тип килеүселәр осрай. Ундайҙарҙы, аҡсағыҙ тулмай, тип, кире бороп сығарып ебәреп, йә ҡымыҙҙы еткермәй ҡойоп булмай бит. Беҙҙең өсөн ҡымыҙҙың сифатлы булыуы һәм ауылдаштарыбыҙҙың ризалығы мөһим. Тағы, балалар сифатлы, тәбиғи эсемлек эсһен, тибеҙ. Минән ҡайһы берҙә: "Балыҡсы, ғәҙәттә, балыҡтан туя, умартасы - балдан бүгә... Ә ҡымыҙсы ҡымыҙҙан туямы икән?" - тип һорайҙар. "Әллә, - тип яуап бирәм ундай саҡта, - ҡымыҙ ялҡыта торған нәмә түгел бит, һыу һымаҡ итеп, эсәһең дә йөрөйһөң уны". Ҡымыҙҙы йыл әйләнәһенә эсер өсөн йәш, сөсө ҡымыҙ ҡойолған шешәләрҙе көҙ көнө туңдырғысҡа һалып ҡуябыҙ ҙа, ҡышҡы оҙон кистәрҙә иретеп эсәбеҙ. Әйткәндәй, туңдырып иретелгән ҡымыҙ икенсе тапҡыр туңдырыуға бармай - таты китә.\nҺеҙҙең эш яуаплы ла, хәүефле лә икәне көн кеүек асыҡ. Бүре, айыу-маҙар ҙа йонсоталыр?\n- Ҡош-ҡорт теймәһен өсөн өйөргә һәр ваҡыт күҙ-ҡолаҡ булаһың инде. Төнгөлөккә ауыл эргәһенә яҡынлайбыҙ, малды ҡураға бикләйбеҙ. Юғиһә, ҡолондарҙы айыу, һеләүһен, бүре ашарға әҙер генә тора. Йыл һайын 1-2 баш йылҡыны айыу-бүрегә "биреп" торабыҙ инде. Былтыр ҙа ҙур ғына бер бейәне айыу ашаны...\nӘгәр мин ҡолондар һатып алып, уларҙы үҫтереп, ҡымыҙ бешергә теләһәм, килтереп сығара аламмы?\n- Барыһы ла үҙеңдән тора инде. Боронғолар "Атҡа аттай кеше кәрәк", тигән. Бейәне, һыйыр һымаҡ күреп, алып ҡайттың да, һауҙың түгел шул. Йылҡы, бер сығып китһә, 40-50 километр араны уйламай ҙа үтергә мөмкин. Йыбандың икән, йылҡыңды икенсе кешеләр "ҡарай". Ат ҡараҡтары күп.\nБына ошондай тәүәккәл, аттай ағай йәшәй Баймаҡ районы Темәс ауылында. Уның миҫалынан ҡымыҙ бешеү өсөн үҙеңдең бер өйөр йылҡың булыуы төп шарт та түгел икәнлеген аңланыҡ. Баймаҡ, Әбйәлил яҡтарында булһағыҙ, шул яҡтың сейәле ҡылған ҡымыҙын ауыҙ итегеҙ әле.\nЯҙылған: 10.07.17 | Ҡаралған: 563


Цирк көмбәҙендә яҡты йондоҙ булып балҡыған яҡташыбыҙ\n22 Ноябрь 2019, 18:00\nКөтөүсе егет төшөндә бер һылыу ҡыҙға ғашиҡ була. Ләкин уның һөйгәнен ай урлап китә. Ҡапыл тертләп уянған егет, йөрәк ярһыуына түҙә алмай, ҡулына сыбыртҡыһын ала ла уны шартлата-шартлата бейергә тотона. Ә йөрәкһергә мәжбүр иткән, күктән көткән һылыу ҡыҙ ерҙә булып сыға. Һылыу ҡыҙ менән егет бергәләп бейей башлайҙар. Шул саҡ ҡыҙ: “Эй, егет, мин ерҙә, ә гөлөм айҙа ҡалды...” Батыр егет сыбыртҡыһын ҡороҡ итеп, айҙы эләктереп ала һәм уның буйлап менеп гөлдө алып төшә..\nКөтөүсе егет төшөндә бер һылыу ҡыҙға ғашиҡ була. Ләкин уның һөйгәнен ай урлап китә. Ҡапыл тертләп уянған егет, йөрәк ярһыуына түҙә алмай, ҡулына сыбыртҡыһын ала ла уны шартлата-шартлата бейергә тотона. Ә йөрәкһергә мәжбүр иткән, күктән көткән һылыу ҡыҙ ерҙә булып сыға. Һылыу ҡыҙ менән егет бергәләп бейей башлайҙар. Шул саҡ ҡыҙ: “Эй, егет, мин ерҙә, ә гөлөм айҙа ҡалды...” Батыр егет сыбыртҡыһын ҡороҡ итеп, айҙы эләктереп ала һәм уның буйлап менеп гөлдө алып төшә...\nАренала ошондай эпизод сәхнәләштерелә. Һөйгәненә айҙан гөл алып төшкән ир-уҙаман Башҡортостандың атҡаҙанған һәм халыҡ артисы, Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаты Йәрмөхәмәтов Салауат Фәтхлислам улы була.\nРәсәй, Башҡортостан цирк сәнғәте күгендә яҡты йондоҙ булып балҡыған Салауат Йәрмөхәмәтов 1948 йылда Ейәнсура районы Ағурҙа ауылында Ғәйшә һәм Фәтхлислам Йәрмөхәмәтовтар ғаиләһендә өсөнсө бала булып донъяға килә. Ғаиләлә 7 бала: 3 малай һәм 4 ҡыҙ була. Ата менән әсә балаларына матур тәрбиә бирә, уларҙы эшһөйәр, илһөйәр итеп үҫтерәләр. Фәтхлислам Йәрмөхәмәтов ғүмер буйы совхозда аттар ҡарай. “Ат ене” Салауатҡа атаһынан күсә. “Әсәнән күргән тун бескән, атанан күргән уҡ юнған” ти башҡорт халыҡ мәҡәле. Салауат ағай ҙа атаһынан күреп йүкәнән сыбыртҡылар, ҡамсылар үрә. Бәләкәй генә малай үҙенең тәүге сыбыртҡыларын үргән саҡта, ошо шөғөл уны цирк сәнғәтенең йондоҙо итеп балҡытыр, тигән уй башына ла инеп сыҡмағандыр.\nБашланғыс белемде Салауат Йәрмөхәмәтов Ағурҙа мәктәбендә ала. Уҡырға, яҙырға уны Мансура апай өйрәтә. Отҡор малай Иҙелбаҡ урта мәктәбендә уҡыуын дауам итә. Һигеҙенсе класты (хәҙер 9 класс) уңышлы тамамлағас, Салауат Йәрмөхәмәтов Өфө ҡалаһына юллана – Сәғит ауылына ҡунаҡҡа ҡайтҡан Мөхәммәт Ҡулансин, “Башнефтехимремстрой” тресының конструкторҙар бюроһы етәксеһе, Салауатты башҡалаға саҡыра. Егет 14-се һанлы ПТУ- ға уҡырға инә. Училищены уңышлы тамамлағас, Салауат Йәрмөхәмәтов ярты йыл самаһы химия заводында эшләй. Нефть һаҡлағыс резервуарҙар бөгәләр. Ошо уҡ заводта һуңынан уның бер туған ҡустыһы Нуриман, һылыуҙары Фәниә менән Райхана ла хеҙмәт итә.\nЗаводта эшләп йөрөгәндә Фәрит Фәтхетдинов тигән иптәш егете Салауатты цирк студияһына саҡыра. Ул ваҡытта циркка һәләтле йәштәрҙе йыйған булалар. Меңләп кеше араһынан 46-ны ғына һайлап алалар. Тәүҙә Салауат Йәрмөхәмәтов акробаттар менән шөғөлләнә. Сөнки уның кәүҙәһе һығылмалы һәм еңел була. Бер туған һылыуы Фәниә: “Бала саҡтан Салауат ағайым бик еңел кәүҙәле булды. Ул яр буйында үҫкән тирәктәргә арҡандар аҫа ла уларға түңәрәк ҡулсалар элә ине. Унда төрлө күнегеүҙәр эшләй торғайны: йә күккә атыла, йә тәгәрмәс кеүек әйләнә. Ошолай итеп ағайым беҙгә цирк күрһәтә торғайны”, – тип иҫләй.\nОшолай башлана Салауат Йәрмөхәмәтовтың циркка юлы. КПСС-тың Башҡортостан Өлкә Комитеты милли цирк төркөмө булдырыу өсөн күп көс һала. Салауат ағай әле лә хайран ҡалып һөйләй: “Циркка яңы ғына килгән йәштәргә 80 һум стипендия түләнеләр (бер айлыҡ эш хаҡы), һәр беребеҙгә айырым бүлмә бирҙеләр”. Цирктағы тәүге номеры “Арғымаҡтар менгән шаян һунарсылар” тип атала. Был номерҙы ул Юнир һәм Гүзәл Ғәзизовтар менән ҡуя. Номер бик уңышлы килеп сыға. Артабан Салауат Йәрмөхәмәтов цирк донъяһына сума. Гастролдәр артынан гастролдәр башлана.\nВоенкоматҡа ғариза артынан ғариза яҙып, аптыратып бөткәс кенә, 26 йәшендә уны армияға алалар. Белая Церковь тигән ҡалала Тыуған ил алдындағы изге бурысын үтәй.\nАрмиянан дәртләнеп, эшен һағынып ҡайтҡан егетте цирк коллективы ла ҡыуанып ҡаршылай. Цирк аренаһында Салауат Йәрмөхәмәтов ҡатнашлығында номерҙар йыш күренә башлай. Башҡортостан, СССР буйлап, сит илдәргә гастролдәр башлана. Салауат Фәтхлислам улы һәр бер номерын милли ерлектә эшләргә тырыша.\nМәскәү циркында һыбайлы егеттәр менән эшләй. Был төркөмдә осетиндар, бер туғандар Рәмил һәм Ринат Шакировтар, Салауат Йәрмөхәмәтов була. Төркөм етәксеһе - осетин Тамерлан Нугзаров. Джигитовка – ул һыбайлыларҙың трюктары. Джигитовкала эшләгән сағын Салауат ағай ошолай хәтерләй: “Арена буйлап аттар елә... Ә ат өҫтөндә беҙ төрлө трюктар эшләйбеҙ. Кәүҙәнең ауырлығы ла беленмәй, ат өҫтөндә ҡош кеүек осам. Ат менән икебеҙ бер бөтөн. Күңелдә ташҡан хистәрҙе тел менән генә аңлатырлыҡ түгел.”\nОшо осорҙа ул өйләнә. Ҡатыны Миңзилә Әхәт ҡыҙы Фәйзи Ғәскәров исемендәге башҡорт халыҡ бейеү ансамбле солисткаһы була. Салауат ағай ҡатынын циркка эшкә саҡыра. Улар циркта бергәләп сығыш яһай башлайҙар...\n(Тулы тексты "Ейәнсура таңдары" гәзитенең 94-се һанында (22.11.2019) уҡығыҙ.


Тәмле бәлештәр – Сермәндә » "Урал" гәзите\nҮҙ ғүмерен тик сауҙа ѳлкәһенә арнағандар бар. Сермән ауылындағы элекке универсам бинаһында урынлашҡан “Ѳмѳт” магазины һәм кафеһы хужабикәһе Роза Борисовна ХАМАТКОЕВА ла улар рәтен тулыландыра.\nРоза Борисовна мәктәпте тамамлағас, һатыусы һәм ашнаҡсы һѳнәренә уҡый. Был һѳнәрҙәр уға тормошта юғалып ҡалмаҫҡа, үҙ эшен асырға ярҙам итә. Үзбәкстанда йәшәгәндә лә, бында ла яратҡан эшенән айырылмай, ә инде 2000 йылда ныҡлап эшҡыуарлыҡҡа тотона һәм магазин аса. Баҙарҙа һәр саҡ кѳнәркәшлек кѳслѳ, шуға ла, магазинға ярҙам булһын тип, йәмәғәт туҡланыуы менән дә шөғөлләнә башлай.\nБѳгѳн иһә “Ѳмѳт” кафеһында кондитер изделиелары һәм тѳрлѳләтеп икмәк, күмәс, бѳйѳрѳк, бәлеш, ѳсмѳйѳш бешерә. Әҙер продукцияны кафела һәм магазинда һатыуға сығара. Тәмле бәлештәрен яратып ѳлгѳргән сермәндәр заказ буйынса ла бешертеп ала.\n- Ҡыҙҙар тырышып эшләй. Миндә ѳс йыл эшләгән Флүрә Бәҙретдин ҡыҙы Низаметдинова уң ҡулым булып тора. Ул заказдар ҡабул итә, бешерә. Әлбиттә, әлеге ваҡытта көрсөк беҙҙең эштә лә тойола: халыҡта аҡса юҡ, тантаналарҙы һирәк үткәрәләр. Шулай булһа ла, тѳшѳнкѳлѳккә бирелмәйенсә, ваҡытында эш хаҡы, һалымдарҙы түләргә тырышабыҙ, - ти Роза Борисовна.\nКафеға тамаҡ ялғарға ингән ике ҡатындан, хеҙмәтләндереү оҡшаймы, тип ҡыҙыҡһындым. “Тәмле бешерәләр. Тәрилкә тултырып һалғандар. Ѳйҙә лә улай күп итеп һалмайбыҙ әле”, - тип яуапланылар. Сауҙала иң мѳһиме - яҡшы хеҙмәтләндереү һәм сифатлы тауар менән тәьмин итеү. Сермәндәр һәм ауыл аша үткән юлсылар Роза Борисовна коллективы менән етештергән аҙыҡ-түлекте яратып ала икән, тимәк, ул был маҡсатҡа тоғро ҡала.


Беҙҙең проекттар | yuldashfm.ru\nБөгөн: 14 Декабрь 2018\nВаҡыт – Time\nИнглиз теле донъяһы буйлап сәфәребеҙҙе дауам итәбеҙ. Был рубрикала инглиз телендә айырым темаға һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр һәм һөйләмдәр менән танышабыҙ. Уҙған дәрестә ай исемдәре һәм аҙна көндәрен үҙләштерҙек, бөгөн инглизсә в...\nАҙна көндәре һәм ай исемдәре – Days of the week and months\nИнглиз теле донъяһы буйлап сәфәребеҙҙе дауам итәбеҙ. Был рубрикала инглиз телендә айырым темаға һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр һәм һөйләмдәр менән танышабыҙ. Уҙған дәрестә ғаиләбеҙ тураһын...\nМинең ғаиләм – My family\nИнглиз теле донъяһы буйлап сәфәребеҙҙе дауам итәбеҙ. Был рубрикала инглиз телендә айырым темаға һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр һәм һөйләмдәр менән танышабыҙ. Уҙған дәрестә һөнәрҙәр тураһында һөйләргә өйрәндек, бөгөнгө тема...\nМинең һөнәрем – Profession\nИнглиз теле донъяһы буйлап сәфәребеҙҙе дауам итәбеҙ. Был рубрикала инглиз телендә айырым темаға һүҙҙәр һәм һүҙбәйләнештәр менән танышабыҙ. Уҙған дәрестә яратҡан шөғөлөбеҙ тураһында һөйләргә өйрәндек, бөгөн һөнәрҙ...\nМинең шөғөлөм – My hobby\nИнглиз теле донъяһы буйлап сәфәребеҙҙе дауам итәбеҙ. Был рубрикала инглиз телендә йыш осраған һүҙҙәр һәм һүҙбәйләнештәр менән танышабыҙ. Уҙған дәрестә һандарҙы үҙләштерҙек, яратҡан шөғөлөбеҙ тураһында һөйләргә өйр...\nҺандар – Numbers\nИнглиз теле донъяһы буйлап сәфәребеҙҙе дауам итәбеҙ. Был рубрикала инглиз телендә йыш осраған һүҙҙәр һәм һүҙбәйләнештәр менән танышабыҙ. Уҙған көн үҙебеҙ менән таншытырҙыҡ, бөгөн һандар өйрәнәбеҙ.\nҮҙем менән таныштырыу - About myself\nҮҙем менән таныштырыу\nИнглиз теле донъяһы буйлап сәфәребеҙҙе дауам итәбеҙ. Был рубрикала инглиз телендә йыш осраған һүҙҙәр һәм һүҙбәйләнештәр менән танышабыҙ. Беренсе дәрестә иҫәнләшеү, һаубуллашыуға бәйле һүҙҙәр...\nТанышыу, иҫәнләшеү, һаубуллашыу - Greeting\nХәйерле сәғәттә, хөрмәтле дуҫтар – Hello, dear friends.\nҺеҙҙе инглиз теле донъяһына саҡырам. Был тапшырыуҙа инглиз телендә йыш осраған һүҙҙәр һәм һүҙбәйләнештәр менән танышырбыҙ. Бөгөнгө тема танышыу, иҫәнләшеү, һаубуллашыуға арнала.\nДуҫтар, дәресте башлайыҡ. Мин һ...


КЕШЕЛӘРСӘ ЫСЫН ҒҮМЕРЕ БАР | Национальная библиотека им. Ахмет-Заки Валиди Республики Башкортостан\nКЕШЕЛӘРСӘ ЫСЫН ҒҮМЕРЕ БАР\n15 ноября, 2010 - 15:55 — administrator\n«Алыҫҡа киткәс, туғандарҙың, атай йортоноң, тыуған яктың кәҙерен тулы мәғәнәлә аңланым», - тип яҙғайны Вәсил ағайым бер хатында, ике ай хеҙмәтен тултырғас. Ир заттары бындай юлды, әлбиттә, үтергә тейеш. Әрме хеҙмәтенән һалдат атайсалға сыныккан, ҡарашы нығынып, физик яктан да көслө булып ҡайтып төшә.\nБөгөн Вәсил Насир улы Харрасов Алыҫ Көнсығышта, Курил утрауҙарының береһе -Кунашир утрауында мотоуҡсылар ротаһында хеҙмәт итеп йөрөй. Ҡояш ҡалҡҡан яҡтагы ваҡытҡа, климат үҙенсәлегенә өйрәнеп китеүе ҡыйыныраҡҡа тура килә. Шулай булмай ни, утрауҙы дүрт тарафтан да диңгеҙ уратып алған. Әммә ағайым бындай ғына һынауҙарға бирешкәндәрҙән түгел. Ул һәр бер ауырлыҡты ысын ир-егеттәргә хас тәүәккәллек, ҡәтғилек менән еңеп сыға белде. Гелән үҙе өҫтөндә эшләне. Мәктәпте көмөш миҙалға тамамлағандан һуң Өфө дәүләт авиация техник университетына уҡырға инде. Ҡулына диплом алғас, бер йыл Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге республика Милли китапханаһының автоматлаштырыу бүлегендә етәксе булып эшләп тә өлгөрҙө. Ә хәҙер ватаныбыҙ алдында изге бурысын намыҫлы итеп үтәп йөрөй.\nБыны раҫлап, атай-әсәйебеҙ исеменә хәрби часть командирҙарынан рәхмәт хаты килде. Полковник Анатолий Кукарцев былай тип яза:\n'Хөрмәтле Насир Нәҡип улы һәм Римма Мөғин ҡыҙы! Һеҙгә улығыҙҙы яҡшы кеше итеп тәрбиәләгәнегеҙ өсөн бөтөн командование исеменән рәхмәт белдерергә рөхсәт итегеҙ. Ул ошо ҡыҫҡа ваҡыт эсендә үҙен тик яҡшы яктан ғына күрһәтте. Намыҫлы, дисциплиналы, ғәҙел, принциплы хәрби хеҙмәткәр ул. Командование һәм иптәштәре араһында ҙур хөрмәт ҡаҙанды. Ҡыйын минуттарҙа иптәштәренә һәр саҡ ярҙамға килергә әҙер. Профессиональ әҙерлеге өсөн подразделение офицерҙары тарафынан маҡтауға лайыҡ,\nҺеҙҙең утығыҙ кеүек хәрби хеҙмәткәрҙәргә таяна ла инде илебеҙҙең Кораллы Көстәре. Һеҙ уның менән ғорурлана алаһығыҙ. Улығыҙ хәрби бурысын еренә еткереп, яҡшы итеп башҡара. Уны башҡалар өлгө итеп ҡуя.\nҺеҙҙең улығыҙ тағы ла нығынды, йыйнағы-раҡ булып китте, ысын иргә әүерелде, тип\nышандыра алабыҙ. Тиҙҙән быны үҙ күҙегеҙ менән күрә аласаҡһығыҙ.\nУлығыҙҙың барыһы ла һәйбәт һаулығы, кәйефе. Ул артабан да шулай ук яҡшы хәрби хеҙмәткәрҙәребеҙҙең береһе, әрме отличнигы булып ҡалыр, тип ышанабыҙ.\nҺеҙгә тағы ла бер тапҡыр рәхмәт! Командирҙарса ихлас рәхмәт!\nОшо еңел булмаған ваҡытта һеҙгә һаулыҡ, күңел тыныслығы теләйбеҙ».\nАтай-әсәйгә ошонан да ҙурыраҡ бүләк булыуы мөмкинме һуң?! Ил алдында йөҙҙө ҡыҙартмаған улдар булғанда, ҡартлыҡта ла бәхеткә төрөнөп йәшәргә өмөт бар. Ватаныбыҙҙа тормош тыныс булыр, тигән ышаныс та һүнмәй. «Кешеләрсә ысын ғүмере бар йәшәй белгән ысын һәр ирҙең*, - тип әйткән Хәй Мөхәмәтйәров үҙ заманында. Вәсил ағайыма был һүҙҙәр нисек тап килеп тора!\n"Йәшлек" гәзитенән алынды, 2 ноябрь 2010 йыл.


Доғалар изге көскә эйә » Яйыҡ гәзите | Газета Яик\nЯйыҡ гәзите » Сәйәсәт, иҡтисад » Доғалар изге көскә эйә\nЙөрәк өйәнәгенә ҡаршы\nДоғаларҙың кеше орга-низмына йоғонтоһон ғалимдар күптән түгел өйрәнә башлаған. Элек поптарҙың бышылдауын сафсата һатыу тип ҡабул иткәндәр. Әммә беренсе ғилми мәғлүмәттәр үк ажар атеистарҙы ла ғәжәпләнергә мәжбүр итә.\nТикшеренеүҙәр Американың Төньяҡ Каролина штатындағы Герцог университетында алып барыла. Ғалимдар йөрәк сире менән ауырыған 700 пациентҡа доға ҡылыу өсөн бер нисә монахты һәм дин әһелен саҡыра. Бер нисә көн дауамында табиптар был ауырыуҙарҙың хәл-торошон күҙәтә, ә тәжрибә тамамланғас, бөтә мәғлүмәтте эксперттарға тапшыра. Тиҙҙән профессор Митчелл Крушофф һөҙөмтәләрҙе иғлан итә: доғалар ярҙамында һауығыу темпы яҡынса 93 процентҡа артҡан. «Бының нимәнән шулай килеп сығыуын белмәйем, - ти профессор, - әммә йөрәктең эшмәкәрлегенә дин әһелдәре һәм ауырыуҙарҙың үҙҙәре тарафынан әйтелгән Хоҙай һүҙенең ыңғай йоғонто яһауын күҙаллай алам. Сөнки доға ҡылыусы кеше тулыһынса Аллаһы Тәғәлә менән һөйләшеүгә иғтибарын йүнәлткән һәм был, моғайын, организмдағы процестарҙың күбеһен нормаль хәлгә килтереүгә булышлыҡ итәлер».\nҺуңынан асыҡланыуынса, доға кеше организмындағы ғына түгел, һыуҙағы зарарлы бактерияларҙы ла үлтерә икән. Санкт-Петербург ҡалаһынан инженер-электрофизик, «Рәсәйҙең православие ғалимдары» союзы ағзаһы Ангелина Малаховская ун йыл инде ғилми күренешкә инмәгән үҙенсәлектәрҙе - суҡыныуҙың, Аллаһы Тәғәлә һүҙенең һәм изге һыуҙың дауалау үҙенсәлектәрен өйрәнә. Бына ул нимәләр һөйләй: «Мин «Отче наш» доғаһының һәм суҡыныуҙың бактерияларға йоғонтоһон тикшерҙем. Тикшеренеү өсөн һыу төрлө урындарҙан алынды: ҡоҙоҡтан, йылғанан, күлдәрҙән». Баҡтиһәң, «Отче наш» доғаһын уҡып суҡындырғанда, һыуҙағы зарарлы бактериялар күләме 100 тапҡырға тиклем кәмей икән.\nДоға көсөн иҫбат итеүсе иң төп асышҡа Бехтерев исемендәге Санкт-Петербург психоневрологик фәнни-тикшеренеү институтының нейро һәм психоневрология лабораторияһы етәксеһе, профессор Валерий Слезин юлыҡҡан.\n«Күп кенә психологҡа һәм неврологҡа доға ҡылғандан йә намаҙҙан һуң кешенең күңел торошо яҡшырыуы кеүек рациональ күҙлектән ҡарағанда аңлатыуы ауыр булған феномен яҡшы билдәле. Хатта өмөтһөҙ булған ауырыуҙар ҙа ҡайһы осраҡта тулыһынса һауығып ҡуя. Бөйөк рус психиатры Владимир Бехтерев үҙенең пациенттары хаҡында: «Был дарыу эсһен, ә бына быныһы руханиға барһа, һәйбәтерәк булыр», - тип әйтер булған. Доға уҡыған ваҡытта мейелә ниндәй үҙгәрештәр булыуын тәжрибә күрһәтә».\nКөйләп намаҙ уҡыу хатта психик ауырыуҙы ла тынысландыра ала, тигән фекерҙә медицина ғалимдары. Асыҡланыуынса, доға уҡыу ҡан баҫымы юғары булған кешеләргә һәм диабет менән ауырыусыларға ярҙам итә. Бер нисә минут эсендә ҡандағы холестерин кимәле кәмей һәм матдәләр алмашыныуы процесы көйләнә. Айырыуса ваҡыты-ваҡыты менән көслө депрессияға бирелеүсе кешеләргә намаҙ уҡыу файҙалы. Ғөмүмән, сир ни тиклем ауырыраҡ булған һайын кеше шул тиклем йышыраҡ Хоҙайға мөрәжәғәт итә. Мәҫәлән, Калифорния университеты ғалимдары шизофрения һәм башҡа көслө психик ауырыуҙар менән интеккән 400 кешенән һорашып, шуны асыҡлаған: уларҙың 80 проценты өмөтһөҙлөктән, агрессивлыҡ өйәнәгенән ҡотолоу өсөн дингә бирелгән. Мәскәү тикшереү институтының береһендә ғалимдар православие, католик һәм ислам динен тотоусыларҙы, буддистарҙы һәм Һиндостандың медитация оҫталарын саҡырып, доға ҡылыуҙарын үтенә. Улар доға һүҙҙәрен шыбырлаған ваҡытта мейелә барған процестарҙы күҙәтеү өсөн энцефалограммаларын төшөрөп ала һәм шундай феноменға юлыға: әлегә тик-лем мейенең өс төп фазаһын айырып күрһәтәләр: тиҙ йоҡо, яй йоҡо һәм күтәренке уяулыҡ. Был фазаларҙың һәр береһенә биотоктарҙың үҙ ритмы хас. Ә тәжрибә ваҡытында асыҡланыуынса, доға ҡылған ваҡытта баш мейеһенең биотоктар ритмы шул тиклем тиҙлеген кәметә, хатта аңдың дүртенсе торошо булыуы хаҡында һүҙ алып барырға мөмкин. Был хәлдә мейе тулыһынса эшләүҙән туҡтай: уйлау, фекерләү һәләте юғала һәм аң кәүҙәнән тыш йәшәй башлай. «Электроэнцефалограммала феномен шулайыраҡ күренә. Уяу ваҡытында оло кешенең баш мейеһендә альфа һәм бета-ритмдарҙың биотоктары 8-ҙән 30 герцҡа тик-лем йышлыҡ менән өҫтөнлөк итә. Ә инде тәжрибәлә ҡатнашыусылар намаҙ уҡыған ваҡытта биотоктарҙың йышлығының ритмы 3 герцҡа тиклем әкренәйә. Был яй ритмдар «дельта-ритмдар» тип йөрөтөлә һәм, ғәҙәттә, 2-3 айлыҡ йәш сабыйҙарҙа ғына күҙәтелә», - ти ғалимдар.\nТәжрибәлә ҡатнашыусы-ларҙың ҡайһы берҙәрендә энцефалограф альфа һәм бета-ритмдарҙың тулыһынса юҡҡа сығыуын, тик дельта-ритмдарҙың ғына булыуын күргән. Нейрофизиология күҙлегенән ҡарағанда, доға ҡылыусы кешеләр балалыҡҡа ҡайтҡандай була. Был ғәҙәти булмаған нейрофизиологик күренеш кешенең ниндәй доға уҡыуына бәйләнмәгән, йәғни православие динен тотоусы булһынмы, католик йә мосолман диненме - уларҙың хәл-торошо бер үк төрлө булған. Күрәһең, Евангелиела юҡҡа ғына, «балалар кеүек булығыҙ, ҡотолорһоғоҙ», тип әйтелмәгәндер.\nБеҙҙең уйлауыбыҙса, доға уҡыған ваҡытта мейе нейрондары араһында патологик бәйләнеш юҡҡа сыға, сөнки кеше ауырыу тураһында уйлауҙан туҡтай, - ти доктор Слезин. - Ҡайһы бер осраҡта ул үлемесле ауырыуҙарҙы ла сәләмәтләндереүгә килтерә. Тик дингә ныҡ ышанырға һәм ысын күңелдән доға уҡырға кәрәк, юғиһә, ул дауалау көсөнә эйә булмаясаҡ.\nТеләктәр ҡабул булһын өсөн доға\nҒәфү итеүҙе үтенгән доға\n«Аллаһүммә мәғфирәтүкә әүсәғү мин ҙүнүби үә рахмәтүкә әржә ғинди мин ғәмәли».\n«Әлхәмдү лилләһил-ләҙи әтғәмәнә үә сәканә үә жәғәләнә минәл-мүслимин».\nАсыулы ваҡытта тынысланыр өсөн ошо доғаны уҡырға кәрәк:\n«Аллаһүммәғфирли зәнби вәзһүб ғайҙа кәлби үә әжирни минәш-шайтанир-разим».\nКуль hүүә-ллааhу әхәд, Аллааhу-ссамәд. Ләм йәлид вә ләм йүләд. Вә ләм йәкүл-лүhү күфүүан әхәд.\nКүл әғүҙү бираббин-нәәсс. Мәликин-нәәәс. Иләәһин-нәәәс. Миң шәрриль үәсүәәсил-хәннәәәс. Әллязии йү вәсүиссу фии сүдүүүин-нәәәс. Минәль-жиннәти ван-нәәәс\nКуль әғуузу бираббиль фәляк Мин шярри мяа хәляк Ва мин шярри ғаасикын изяа вакаб. Ва мин шәрри нәфәcәәти фил уәкад. Вә мин шярри хәәсидин изя хәсәд.\n(ошо өс сүрәне берәр йәки өсәр тапҡыр уҡып, усҡа өрөп үҙеңдең йәки балаларыңдың башынан аяғына тиклем һыпырып сығарһаң кеше көнө буйы яманлыҡтарҙан һаҡланған булыр).\nХалыҡ күңеленә вәс-вәсә һалыусылар\nҺуңғы ваҡытта «ваһһабиттар» тип күп һөйләйҙәр. Кемдәр һуң улар? Ниндәй динде тоталар? Бына шулар хаҡында бәйән итмәксемен. Ваһһабиттар - XVIII быуат... Тотош уҡырға


Ер Себерҙән егеттәрҙе көтә... » Башҡортостан гәзите\n31-05-2016, 01:06 // Иҡтисад // Баҫып сығарырға\nӘйткәндәй, Юнир Ғүмәр улы бына бер нисә йыл инде район крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары ассоциацияһы рәйесе йөгөн дә тарта. Булдыҡлы егет яңы эш башлаусыларға дәүләт тарафынан ярҙам бүленәсәген ишетеп, ҡатыны менән кәңәш ҡороп, 2009 йылда үҙен яңы өлкәлә һынап ҡарамаҡсы була. 100 гектар ер алып, дәүләт күрһәткән ярҙам аҡсаһына ауыл хужалығы техникаһы һатып ала, бойҙай сәсә. “Тәүге осор ауыр кеүек күренһә лә, тәжрибәле фермерҙарҙан һәр яҡлап ярҙам, яҡлау тойғас, эшемде тиҙ арала юлға һалырға өлгәштем”, – ти йәш фермер.\nБөгөн Юнир, ауыл халҡының пай ерҙәрен дә алып, 700 гектар ерҙе эшкәртә. Әле игенселәр һоло, көнбағыш, бойҙай, кукуруз сәскән. Яғыулыҡ, орлоҡ, минераль ашламаларҙы ваҡытында хәстәрләгәс, яҙғы сәсеү барышында бер ниндәй ҙә ҡыйынлыҡ осрамаған. Техниканың төҙөк булыуы ла эште тотҡарлыҡһыҙ атҡарырға мөмкинлек биргән. Шуныһы ла мөһим: әле уның техника паркы бай ғына, йылдың-йылы яңырып тора.\nУңған фермер баҫыусылыҡ менән генә шөғөлләнмәй, уның хужалығында 120 баш симменталь тоҡомло һыйыр малы ла аҫрала. Мал аҙығы ҡыштан артып ҡалған, хатта киләһенә етерлек. Бөгөн малдар хозур тәбиғәт ҡосағында урынлашҡан йәйге йәйләүҙә тотола. Яңы тыуған быҙауҙарға ла иркен ялан кәртә ҡаралған. Әҙер продукцияны көн һайын Магнитогорск һөт комбинаты үҙҙәренең машинаһында килеп, литрын 17 һум менән һатып алалар. Һатыуҙан килгән табыш йәмғиәт ҡаҙнаһына байтаҡ ҡына аҡса ла индерә икән.\n– Бер кем алдында ла бурыс юҡ, хеҙмәткәрҙәргә лә эш хаҡы ваҡытында түләнә, – ти фермер. – Әммә йәштәрҙең булмауы ғына бәкәлгә һуға. Күптәре бөгөн Себер тарафтарында тир түгә. Эш һорап килгәндәрҙе кире бороп сығармайбыҙ былай.\nХужалыҡ етәкселеге һауынсы Надежда Журавлеваны, малсылар Андрей, Алексей Бабаевтарҙы, Зиннур Чиляковты маҡтап телгә алды. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре Александр Михайлов етәкселегендә игенселәр Николай Давыдов, Азат Фәрхетдинов, Виталий Милошин яҙғы сәсеү эштәрен сифатлы һәм ваҡытында башҡарып сыҡҡан.


Башҡортостанда Нестеров премияһының тәүге лауреаттары иғлан ителде\nБашҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов һынлы сәнғәт һәм сәнғәт фәне өлкәһендә Михаил Нестеров исемендәге дәүләт премияһын тапшырыу тураһындағы Указға ҡул ҡуйҙы.\nНаградаға Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы Фирдант Нуриәхмәтов, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы Николай Калинушкин (вафат булғандан һуң) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы, Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты доценты, Михаил Васильевич Нестеров һәйкәле авторы Владимир Лобанов лайыҡ булды.\nБашҡортостан Республикаһының һынлы сәнғәт һәм сәнғәт фәне өлкәһендә М.В.Нестеров исемендәге дәүләт премияһы Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитовтың Указы менән булдырылды. Премия күренекле һынлы сәнғәт әҫәрҙәре төшөргән, шулай уҡ сәнғәт теорияһы һәм тарихы, художестволы тәнҡит өлкәһендә тикшеренеүҙәр өсөн ике йылға бер тапҡыр тапшырыла. Уның күләме 500 мең һум тәшкил итә.\n2017 йылда конкурста ҡаташыр өсөн 150 ғариза ҡабул ителгән. Һайлап алыу турын республикала билдәле 27 рәссамдың һәм дүрт алдынғы сәнғәт белгесенең графика, һынлы сәнғәт, биҙәү-ҡулланма сәнғәте, скульптура һәм әҙәбиәт әҫәре уңышлы үткән. Был эштәр декабрҙә М.В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында «Йолалар һәм рухилыҡ» республика тематик күргәҙмә-конкурсы экспозицияһында тәҡдим ителде.


Мәрсен — Башҡорт Википедияһы\nБыл терминдың башҡа мәғәнәләре лә бар, ҡарағыҙ: Мәрсин (мәғәнәләр).\nЯрым класс: Хрящевые ганоиды\nОтряд: Бикре һымаҡтар\nЯрым отряд: Осетровидные\nЯрым ғаилә: Осетровые\nМәрсен, Бикре (лат. Acipenser gueldenstaedtii, рус. Осётр русский) — мәрсен һымаҡтар отряды, мәрсендәр ғәиләһенә ҡараған балыҡ. улар үткенсе балыҡтар төркөмөнә инә, йәғни бындай балыҡ төрҙәре ыуылдырыҡ сәсер өсөн диңгеҙҙән сөсө һыуҙарға үрләй.\nМәрсен, йәки бикре — ҙур балыҡ, ул ҡиммәтле промысла балыҡтарға ҡарай һәм мәрсен һымаҡ балыҡтарҙың төп вәкиле булып иҫәпләнә. Уртаса ауырлығы 24 килограмм, ә буйға 2 метр 30 сантиметрға ла етә, йәғни кешеләрҙән дә бейегерәк булып үҫә.\nКәүҙәләре орсоҡҡа оҡшаш, ҡойроҡҡа табан нәҙегәйә. Һөлдәһенең ҙур өлөшө кимерсәктән тора, баштарында ғына һөйәктәр бар.\nУларҙы тәңкәләренең үҙенсәлекле күренеше һәм урынлашыуы буйынса еңел танырға була. Ромб формаһындағы ҡалын тәңкәләре тәндәре буйынса биш рәт яһап һуҙылған: бер рәт арҡанан, икешәр рәт ян-яҡтан һәм ҡорһаҡтан үтә. Улар араһында тегендә-бында ваҡ һөйәктән торған сәнскәктәр осрай.\nБаштарының алғы өлөшө төрлө оҙонлоҡтағы томшоҡ-рострум булып һуҙылған. Оста һиҙгер 4 мыйыҡсаһы (һыу төбөндә аҙыҡты табырға ярҙам итә) бар. Томшоҡтары менән мәрсендәр аҙыҡ эҙләп һыу төбөндә ҡаҙына, унда йәшеренгән һәр төрлө умыртҡаһыҙ хайуандарҙы табып ашай.\nАуыҙҙары ла аҫта тора, үҙе арҡыры урынлашҡан. Яңаҡтары инеп-сығып тора (һуҙылырлыҡ була). Тештәре юҡ.\nМәрсен һымаҡтар Европала, Урта Азияла, Себерҙә һәм Төньяҡ Америкала таралған. Илебеҙҙә 13 төрө бар: ҡырпа балыҡтар, мәрсен балыҡтар — уларға аҡ бикре, уҡбалыҡ, рус мәрсене, себер мәрсене, амур мәрсене, немец йәки атлантик мәрсене (БДБ-ның "Ҡыҙыл китабы"нда), Сахалин мәрсене (шунда уҡ), уҡморон, көрәкморондар ҡарай.\nМәрсендәр үткенсе балыҡтар төркөмөнә инә, йәғни бындай балыҡ төрҙәре ыуылдырыҡ сәсер өсөн диңгеҙҙән сөсө һыуҙарға үрләй. Плотиналар һалыныр алдынан мәрсен һымаҡтар Камаға, уның ҡушылдыҡтарына, Ука һәм башҡа Волга бассейны йылғаларына инер булған.\nМәҫәлән, массаһы 30 кг-ға етеүсе мәрсен Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәрендә йәшәй, ә ыуылдырыҡ сәсеү өсөн уларға ҡойған йылғаларға күтәрелә.\nАғиҙелдә XX быуат аҙаҡтарындағы ҡайһы бер йылдарҙа, эре мәрсен балыҡтар эләккән.\nБикре Яйыҡҡа (Урал йылғаһы) күпләп ингән, унан Һаҡмар тамағына тиклем күтәрелгән.\nҒүмерҙәре сама менән 50 йыл тирәһе. Енси яҡтан ата балыҡтар 8—13 йәштә, инәләре 8—20 йәш тирәһендә өлгөрә.\nЙыл һайын үрсемәйҙәр. Инә балыҡтар 3-5 йылға бер генә ыуылдырыҡ сәсә. Шуға ла, ғүмерҙәре эсендә үрсеү дүрт тапҡырға тура килә.\nИнә балыҡтарҙың икенсе тапҡыр үрсеүе 17—23 йәштә (80 %), өсөнсө тапҡыр 21—24 йәштә (87 %) күҙәтелә. Инә заттарҙың 1-4 ыуылдырыҡ сәсеүгә тура килгән уртаса йәштәре 15, 20, 22 һәм 24,5 самаһында. Ата заттарының үрсеү сроктары уртаса 12,5, 16,2 һәм 18,8 йәш тирәләренә тура килә.\nҮрсеү һыу 9—15 °С -ҡа йылынғас башлана. Ыуылдырыҡтарҙы 4-10 м тәрәнлектә, йылға төбө тығыҙ, ағым шәп булған урындарға һалалар. Лайлалы ыуылдырыҡтар һыу төбөндәге предметтарға беркетелә. Таштар араһында ирекле ятырға ла мөмкин. Ыуылдырыҡтарын сәсеү менән өлкән балыҡтар кире диңгеҙгә юл ала.\nЯралғы дәүере 4-10 көн тирәһе дауам итә. Яралғыһының оҙонлоғо сығыр алдынан 11—12,5 мм — ға етә. Ҡатнаш туҡланыу 10 — 15 -се көндәрендә күҙәтелә.\nСелбәрәләре тиҙ үҫә. Көҙгөлөккә 30 см, хатта 35 см-ға етергә мөмкин. Йәш балыҡтарҙың диңгеҙгә миграциялары башланыуы июнь аҙағы — июлгә тура килә. Был мәлдә ҙурлыҡтары 21—50 мм була. Шулай ҙа, йылғаларҙа тотҡарланып ҡалыуҙары 1-3 йылға етеүе мөмкин.\nСелбәрәләрҙең һәм йәш балыҡтарҙың төп дошмандары булып иң беренсе йәйен, унан һуң күк балыҡ, йәки күкен, ҡырпа, балыҡ ҡылыс (чехонь), сельд тора.\nЫуылдырыҡтары ваҡ, 71,6 — 398 мең тирәһендә тирбәлә. Үрсеү өсөн миграция яҙҙан башланырға мөмкин. Көҙҙән күскәндәре ҡышлай һәм яҙҙан ыуылдырыҡ сәсергә керешә.\nВолгала , Урал йылғаһында һәм Ағиҙелдә даими рәүештә сөсө һыуҙа йәшәүсе популяциялары бар.\nҠиммәтле промысло әһәмиәтендәге балыҡ. Күпләп тотоу, браконьерлыҡ, йылғаларҙы быуыу, йылға үрҙәренең бысраныуы мәрсендең юҡҡа сыға яҙыуына килтергән.\nРус мәрсене Башҡортостан Республикаһының, Рәсәй Федерацияһының, МСОП -ның Ҡыҙыл китабы исемлегендә.\nРусский осетр (Acipenser gueldenstaedti) 2017 йылдың 2 июнь көнөндә архивланған.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Мәрсен&oldid=1062750 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 22:07 18 август 2021 үҙгәртелгән.


Инфоурок › Иностранные языки ›Рабочие программы›Рабочая программа по башкирскому языку (7 класс)\nБыл эш программаһы 7-се класс уҡыусыларына тәғәйәнленелгән\n7-се класс өсөн туған (башҡорт) теленән һәм әҙәбиәтенән эш программаһы. Был эш программаһы 6-сы класс уҡыусыларына тәғәйәнләнгән һәм федераль һәм республика закондары аша тормошҡа ашырыла:\nУҡыу йылының календарь графигы 2014-2015 й;\nV-XI синыфтар өсөн «Башҡорт әҙәбиәтенән программа» нигеҙендә төҙөлдө. Төҙөүселәре: М.Ғималова, Ғ. Хөсәйенов, А.Байғарин Өфө: «Информреклама», 2003;\nәҙәбиәт уҡытыу алдында торған белем һәм тәрбиә биреү;\nуҡыусыларҙы рухи байлығыбыҙҙың иң ҙур ҡаҙаныштарының береһе - нәфис әҙәбиәт гәүһәрҙәре менән таныштырыу;\nуларҙы замандың рухи тормошона яҡынайтыу;\nәҙәбиәт, сәнғәткә нығыраҡ йәлеп итеү, шуның менән дөйөм художество үҫешен, дөйөм мәҙәнилек кимәлен күтәреү бурыстары;\nәҙәбиәтте уҡып өйрәнеү нигеҙендә уҡыусыларға эмоциональ-эстетик йоғонто яһау;\nәҙәбиәт тарихы, теорияһы буйынса белем биреү аша эстетик зауыҡ, нәфис әҙәбиәткә мөхәббәт, әхлаҡи тәрбиә биреү;\nдонъяға фәнни ҡараш формалаштырыу;\nлогик һәм образлы фекерләү һәләтен, телмәр оҫталығын үҫтереү;\nдонъяға гуманистик ҡарашы, милли үҙаңы һәм дөйөм Рәсәй гражданлығы үҙаңы, патриотизм тойғоһона эйә булған, рухи\nүҫешкән шәхес формалаштырыу;\nшәхестең уңышлы социализацияһы һәм үҙ-үҙен реализациялау өсөн кәрәк булған интеллектуаль һәм ижади\nуҡыусыларҙың башҡорт, рус һәм донъя әҙәбиәтенең ҙур ҡаҙаныштарын аңлауы, уларҙы уҡыу һәм анализлау, һүҙ\nсәнғәтенең образлы фекерләүгә нигеҙләнеүен, художестволы форма һәм йөкмәтке берлеген, сәнғәттең тормош менән бәйле, тарихи\nхудожестволы тексты уҡыу, комментарий биреү, анализлау күнекмәләрен этап менән эҙмә-эҙлекле формалаштырыу;\nхудожестволы текста йәки башҡа теләһә ниндәй телмәрҙә һалынған мәғәнәләрҙе аңлау алгоритмдарына эйә булыу,\nүҙеңдең тексыңды төҙөү, уҡылған әҫәр тураһында шәхси баһаңды һәм фекереңде еткерә белеү;\nдөйөм уҡыу күнекмәләренә һәм универсаль уҡыу эшмәкәрлегенә эйә булыу (эшмәкәрлектең маҡсатын билдәләү,\nуны камиллаштырыу, библиографик эҙләнеүҙәрҙе тормошҡа ашырыу, төрлө сығанаҡтарҙан кәрәкле мәғлүмәттәрҙе табыу һәм уны эшкәртеү, Интернет менән файҙаланыу һ. б.).\nФедераль базис уҡыу планындағы предметтың урыны\nФедераль базис планының 2014 йылындағы Рәсәй Федерацияһының уҡытыу учреждениялары өсөн тәғәйәнләнгән. 2 сәғәт региональ компонентынан алынған.\nЭш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған “Башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән программа”(Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I – XI кластары өсөн). Төҙөүселәре:Тикеев Д.С., Толомбаев Х.А. һ.б.– Ижевск: «КнигоГрад», 2008.\nДәүләт программаһы 6-сы кластар өсөн 102 сәғәткә төҙөлгән, ләкин мәктәптең уҡытыу планы буйынса 70 сәғәт ҡаралған булғанға күрә ,эш планы шул норманы иҫтә тотоп төҙөлдө. Программа буйынса өйрәнелергә тейешле темалар һаҡланған осраҡта,уларға бирелгән ваҡытты ҡысҡартып төҙөргә ҡысҡартылды.тура килде. Һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү, кластан тыш уҡыу,ҡабатлау ҡысҡартылды,әсәрҙәрҙең тексын өйрәнеү ҡысҡартылды\nЭш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған «Башҡорт теленән программа» (Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I-IX кластары өсөн) нигеҙендә төҙөлдө. Төҙөүселәре :Тикеев Д. С., Толомбаев Х. А., Вилданов Ә. Х., Дәүләтшина М.С., Хөснөтдинова Ф. Ә, Хажин В. И.- Ижевск: «Книгоград», 2008\nТеле барҙың –иле бар.\nХалыҡ ижады тураһында.Әкиәттәр (Әкиәттәр тураһында түбән кластарҙа үткәнде иҫкә төшөрөү.Тематик яҡтан әкиәттәрҙең төркөмдәре: тормош-көнкүреш, тылсымлы, батырҙар һәм хайуандар тураһындағы әкиәттәр.\nХайуандар тураһындағы әкиәттәр. “Етем төлкө”. Тылсымлы әкиәттәр “Алтын алма”, “Әбйәлил”.Тормош-көнкүреш әкиәттәре “Алтын тамсы”, “Һаранбай менән Зиннәт ағай”.\nРиүәйәттәр һәм легендалар\nРиүәйәттәр һәм легендаларға төшөнсә биреү.Уларҙың тематик бүленеше, оҡшаш һәм айырма яҡтары.Ер-һыу, ырыу-ҡәбилә тарихы: “Етегән йондоҙ”, “Ай менән Зөһрә”.Ырым-ышаныу: “Сыңрау торна”.Тарихи риүәйәттәр: “Бошман ҡыпсаҡ батыр”.Тормош-көнкүреш риүәйәттәре: “Ғилмияза”.\n( Йырҙар тураһында төшөнсә.Боронғо һәм хәҙерге йырҙар.Оҙон һәм ҡыҫҡа йырҙар. Йырҙарҙа көй һәм моңдоң әһәмиәте. Тарихи йырҙар(“Эскадрон”, “Урал”). Тыуған ил һәм халыҡ берҙәмлеге тураһында (“Йәйләүек”). Ҡасҡындар тураһында (“Буранбай”, “Бейеш”).Ҡатын-ҡыҙҙар яҙмышы тураһында (“Зөлхизә”, “Ғилмияза”).\nТаҡмаҡтар тураһында төшөнсә. Бейеү таҡмаҡтары. Уйын таҡмаҡтары.Таҡмаҡтарҙың башҡарылыу үҙенсәлектәре, уларҙың йырҙарҙан айырмаһы.\nМ. Тажи “Алтын көҙ”, Ф.Рәхимғолова “Көҙ” шиғырҙарындаикөҙгө тәбиғәттең, көҙ билдәләренең һүрәтләнеше.\nМетафора тураһында төшөнсә.\nМ.Ғафури “Ҡыр ҡаҙы” хикәйәһенең идея-тематик йөкмәткеһе. Малайҙың һәм уның атаһының ҡыр ҡаҙына ҡарата мөнәсәбәте. Хикәйәлә ҡоштарға,хайуандарға һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү һәм ярҙам итеү мотивы.\nРаил Байбулатов “Күңел күҙҙәре”.Н.Мусин “Тайғаҡ баҫма”.\nӘҫәрҙәрҙә дуҫлыҡ, тырышлыҡ, тоғролоҡ, намыҫлылыҡ һәм әхлаҡ проблемаларының сағылышы.Хәмзә уҡытыусы, һуғыш ветераны Уғатар ағай образдары.Рәхмәт менән Әсҡәт дуҫлығы.Рәхмәткә хас сифаттар. Хәмзәнең ҡылығын баһалау.\nДуҫлыҡта – берҙәмлек\nБ.Бикбай “Рус теле”. Р.Сафин “Һабаҡташтар”.\nБыл шиғырҙарҙа дуҫлыҡты данлау. Ысын дуҫлыҡты баһалау. Рус һәм башҡорт халҡы араһындағы дуҫлыҡҡа һоҡланыу, ғорурланыу тәрбиәләү.\nР.Байбулатов “Һарыбай”. Әҫәрҙең идея-тематик йөкмәткеһен үҙләштереү. Унда дуҫлыҡтың сағылышы. Төп геройҙарҙың характерҙарына хас сифаттар.\nХеҙмәте юҡтың –хөрмәте юҡ М.Ғафури “Гөлдәр баҡсаһында” шиғырында эшсәнлек,дуҫлыҡ һәм дошманлыҡтың ҡапма-ҡаршы һүрәтләнеүе.\nМ.Ямалетдинов “Ураҡ өҫтө” шиғырында ураҡ ваҡытында иген урыусы комбайнерҙың хеҙмәте. Уйылдан образы.\nЖ.Кейекбаев “Омоҙаҡ бабай” хикәйәнең идея-тематик йөкмәткеһен үҙләштереү. Оморҙаҡ бабай образына хас сифаттар.\nЖ.Кейекбаев “Туғандар һәм таныштар” романынан өҙөк. Өҙөктөң йөкмәткеһен үҙләштереү, Төп образдарға характеристика биреү.\nБашҡортостан – ғәзиз ерем Ә.Үтәбай “Башҡортостан” шиғырында лирик геройҙың кисерештәрендә Башҡортостан, Тыуған ил образы.\nА.Игебаев “Онотманым һине, ауылым” шиғырында хистәр байлығы, тыуған ерҙең күңелгә яҡын булыуын еткереү.\nМ.Кәрим “”Ҡайын япрағы тураһында” шиғырҙа ҡайын һәм япраҡ образы. Башҡортостандың данлы тарихының сағылышы.\nАп –аҡ ҡарҙар яуа К.Кинйәбулатова “Һаумы, аҡ ҡыш!”, Ш.Бикҡолов “Урман”, Ә,Әхмәт-Хужа “Эй, Ҡыш бабай!”, Г,Ғәлиева “Ҡарһылыу” шиғырҙарҙа ҡыш миҙгеленең, тәбиғәт күренештәренең һүрәтләнеше.\nӘ.Әһлиуллин “Биҙәкле сана” әҫәрҙең йөкмәткеһен үҙләштереү. Боронғо сана яһау һөнәренең сағылышы. Имаметдин ҡарттың һөнәре, халыҡ араһындағы абруйы. Әҫәрҙә дуҫлыҡ, татыулыҡ мотивы.\nИл намыҫы – ир күңелендә Р,Шәкүр “Һаҡта тора илдең улдары” шиғырында Тыуған илде, тыныслыҡты һаҡлаусы ил улдары образдары.\nФ.Аҡбулатова “Атай икмәге” хикәйәһенең йөкмәткеһен үҙләштереү. Әҫәрҙә Бөйөк Ватан һуғышының һүрәтләнеше.\nВ.Исхаҡов “Кеше күңеле – тәрән даръя” әҫәрҙең идея-тематик йөкмәткеһен үҙләштереү. Исеменең мәғәнәһен асыҡлау. Һуғыш осоронда тылда халыҡтың тормошо һәм эшсәнлеге.\nА.Баһуманова “Ҡайҙа һин генерал?” әҫәрҙең идея-тематик йөкмәткеһен үҙләштереү. Проблемаларына,образдарына характеристика биреү. План төҙөп, план буйынса һөйләргә өйрәнеү.\nҒәзиздәрҙән-ғәзиз әсәләр Г.Юнысова “Әсәйҙәр байрамы”, “Йырлайым әсәйҙәр тураһында”.\nФ.Мөхәмәтдинов “Әсәйем ҡулы” шиғырҙарын һәм йырҙы тасуири уҡыу. Әсәйҙәр изгелегенең, бөйөклөгөнөң сағылышы.\nФ.Иҫәнғолов”Бер ҡаҙаҡ май” әҫәрҙә әсә һәм бала араһындағы мөнәсәбәтте баһалау.\nӘ.Бикчәнтәев “Яраланған бүре күҙҙәре” әҫәрҙә әсәнең ҡыҙын үҙаллы тормошҡа әҙерләүе. Әҫәрҙәрҙең йөкмәткеһен үҙләштереү.\nГ.Яҡупова “Әсәйҙәр ниңә ҡартая?”, “Мейес әбей”. Әсә менән бала, ейән менән өләсәй мөнәсәбәттәре тураһында әңгәмә ойоштороу.\nяҙ килеү менән тәбиғәттең уяныыуының, яҙғы эштәр башланыуының һүрәтләнеше.\nҺ.Дәүләтшина “Айбикә” повесы (өҙөк). Әҫәрҙең йөкмәткеһен үҙләштереү. Унда азатлыҡ өсөн көрәштең, ҡатын-ҡыҙҙың рухи үҫешенең һүрәтләнеше. Ауыл кешеһе йәшәйешенең сағылышы.\nҠ.Аралбай “Башҡорт теле”, Ғ,Байбурин”Тыуған илемә” шиғырҙарында туған телгә, илгә, халыҡҡа ихтирам һәм дан йырланыуы.\nМ.Кәрим “Оҙон-оҙаҡ бала саҡ” повесы (өҙөк).Идея-тематик йөкмәткеһен үҙләштереү. Әҫәрҙә әҙәп-әхлаҡ мәсьәләләре. Оло инәй, Кендек образдарына яҙма характеристика.\nЙәмле йәй М.Ғафури “Болон” шиғырында йәйге болон матурлығының тасуирланыуы.\nС.Әлибай”Ямғыр теләү” шиғырында ямғыр теләүҙең һүрәтләнеше\nБөтә үтелгәндәрҙе ҡабатлау. Үтелгәндәр буйынса тест һорауҙарына яуап.Йомғаҡлау.\nУҡыусыларының белем һәм күнекмәләренә ҡарата төп талаптар\n- өйрәнелгән әҫәрҙең авторын, исемен, исемдәрҙең мәғәнәһен;\n- өйрәнелгән әҫәрҙәрҙәге ваҡиғаларҙы;\n- юмор, сатира, строфа, метафора һәм әҙәби төрҙәрҙең төп билдәләрен\nDVD, компьютер, проектор\nКалендарь - тематик планлаштырыу 7кл\nХалыҡ ижады тураһында. Әкиәттәр. Әкиәттәр тураһында. Хайуандар тураһында әкиәттәр. Етем төлкө.\nБашҡорт халыҡ ижады китаптары\nТылсымлы әкиәттәр. Алтын алма. Әбйәлил. Тылсымлы әкиәттәр тураһында.\nӘкиәт китаптары, магнитофон\nӘкиәттәр уҡыу. тыңлау.йөкмәтке һөйләү\nТормош -көнкүреш әкиәттәре. Алтын тамсы.\n, Башҡорт халыҡ ижады китаптары\nЯҙыу күнекмәләре, әкиәттәр ижад итеү, тасуири уҡыу\nФонетика, һүҙьяһалыш һәм морфология буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау.\nӘкиәттәргә план төҙөү\nИнша .Минең дуҫ.\n"Кылым. Үз аллы һәм ярҙамсы\nһорауҙарга яуап биреү\nТәфтиләү.Ҡолой кантон. "Катын - ҡыҙ яҙмышы\nаудирова-ние.күнегеүҙәр өҫтөндә эш\nХәбәр һөйкәлеше ҡылымдарының\n.ылымдарының үткән заманы"\nЯҙыу күнекмәләре, һүҙлек эше, йыр тыңлау\nУйын таҡмаҡтары. Бейеү\nАлтын көҙ. М.Тажи. Алтын көҙ\nФ.Рәхимғолова. Көҙ. M. Ғафури. Ҡыр ҡаҙы.\nЯттан һөйләү, йыр өйрәнеү\nэш, йөкмәткеһен үҙләштереү\nКонтроль диктант. Көҙ\nДиктанттар йыйынтығы 54-се б\nР.Байбулатов.Күңел күҙҙәре. Кластан тыш уҡыу\nЙөкмәткеһен үҙләштереү, план\n. Шарт һөйкәлеше ҡылымдары. Теләк һөйкәлеше ҡылымдары.\nяһау.һорауҙарға яуап биреү, һүҙлек эше\nБ.Бикбай. Рус теле. Р.Сафин. һабаҡташтарыма. Ш.Бикҡол.Дуҫлыҡ. М.Кәрим. Миләш. ".\nТасуири уҡыу, күнегеүҙәр эшләү\n. Исем ҡылым. Кылым төркөмсәләре\nТекст өҫтөндә эш, йөкмәткеһен һөйләү\nИсем ҡылымдарҙың яһалышы\nТекст өҫтөндә эш, йөкмәткеһен һөйләү, күнегеүҙәр эшләү\nӘ.Бикчәнтәев. Бакенщиктар илаҡ булмай.\nУҡыусыларҙың сығышы, һүҙлек эше\nИзложение. Илгизәрҙең эше.\nМ.Ғ. Ғималова. Изложениелар йыйынтығы.2009й. Өфө. 69 бит\nМ.Ғафури. Гөлдәр баҡсаһында. М.Ямалетдинов. Ураҡ өҫтө..\nПортреттары, китапта ры\nХикәйә төҙөү, һүҙлек эше, күнегеүҙәр эшләү\nЖ.Кейекбаев. Оморҙаҡ бабай.\nСифат ҡылым.Хәҙерге заман сифат ҡылым. Киләсәк заман сифат ҡылым.\nӘңгәмә ҡороу күнегеүҙәр эшләү\nЖ.Кейекбаев. Туғандар һәм таныштар.\nТасуири уҡыу,һүҙлек эше\nКонтроль диктант. Илем Башҡортостан\nХ.А.Толомбаев.С.В.Атнағолова.Диктанттар йыйынтығы. Өфө,2009.78- се бит.\nХаталар өҫтөндә эш. Уртаҡ ҡылым.\nМ.Кәрим. Ҡайын япрағы тураһында.. Ә.Үтәбай. Башҡортостан. А.Игебаев. Онотманым һине, ауылым\nБер -береңде баһалау, тасуири уҡыу\nК.Кинйәбулатова. һаумы, аҡ ҡыш! Ш.Бикҡолов. Урман. .Әхмәт Хужа. Эй, Ҡыш бабай, Ҡыш бабай!.\nЯттан һөйләү, күнегеүҙәр эшәү\nТасуири уҡыу, һүҙлек эше\nР.Шәкүр, һаҡта тора илдең улдары.\nШағирҙың портреты, китаптары\nКүнегеүҙәр эшләү,тасуири уҡыу\nФ.Аҡбулатова. Атай икмәге. Рәүештәрҙең белдергән мәғәнәләре. Рәүеш төркөмсәләре.\nФекер алышыу, яҙыу күнекмәләре\nВ.Исхаҡов. Кеше күңеле - төрән даръя.. "Ҡайҙа һин.генерал\n? Рәүеш дәрәжәләре Рәүештәрҙең яһалышы.\nИл намыҫы - ир күңелендә.\nКүнегеүҙәр эшләү, әңгәмә ҡороу\nӘ.Лотфуллиндын «Оҙатыу» картинаһы буйынса яҙма эш.\nКартина буйынса инша яҙыу\nГ. Юнысова. Өсөйҙәр байрамы. Г.Зәйнәшева.Йырлайым әсәйем тураһында.\nЗ.Алтынбаева. Әсә һүҙе. Ф.Иҫәнғолов. Бер йомғаҡ май\nһүрәттәр, мәҡәлдәр, шиғырҙар, йырҙар\nШиғырҙар уҡыу, йырлау, һүҙлек эше\nһорауҙарға яуап биреү.фекер алышыу\nӘ.Бикчәнтәев. Яраланған бүре күҙҙәре.\nЯҙыусының портреты, китаптары\nТеркәүестәрҙең дөрөҫ яҙылышы.\nКонтроль диктант.Башҡорт балы.\nХ.А.Толомбаев.С.В.А тнағолова .Диктанттар йыйынтығы. Өфө,2009.72- се бит.\nХаталар өҫтөндә эш.. Бәйләүестәр.\nТасуири уҡыу.һүҙлек эше\n. Р.Ниғмәти.Яҙ килде.яҙ! Р.Ғарипов, һабантурғай\nСығыш яһау, һорауҙарға яуап биреү\nҺ.Дәүләтшина. Айбикә Һ.Дәүләтшина. Айбикә\nИзложение. Туған телем - иркә гөлөм.\nМ.Кәрим. Оҙон-оҙаҡ бала саҡ. Киҫәксәләрҙең бүленеше. Киҫәксәләрҙең дөрөҫ яҙылышы.\nКластан тыш уҡыу.М.Кәрим ижады.\nОло инәй, Кендек образдарына яҙма характеристика.\nМ.Ғафури. Болон.. Х.Назар. Йәйге йәшен\n. Ымлыҡтар. Мөнәсәбәт һүҙҙәр\nС.Әлибай. Ямғыр теләү. Н.Игеҙйәнова .Өйөрөлмәк.\nФекер алышыу, диалог төҙөү\n. Ымлыҡтарҙың дөрөҫ яҙылышы Ымлыҡтарҙы ҡабатлау.\nКонтроль диктант. Дуҫлыҡ.\nДиктанттар йыйынтығы 68-се бит\nХаталар өҫтөндә эш. Үтелгәнде ҡабатлау.\nЙомғаҡлау дәресе .Һаумы, йәй .\nСиныфтан тыш уҡыу китабы\nМ.Усманова, З.Ғәбитова “Башҡорт теленән диктант һәм изложениелар йыйынтығы”. Өфө – 2009 йыл\n7-се класс өсөн дконтроль эштәр\nБыйыл көҙ иртә килде. Башта ҡаты ҡырау төштө. Ул газондарҙағы,яландарҙағы үләндәрҙе ҡара көйҙөрөп үтте.Ағастар һары, ҡыҙыл,һоро шәл ябындылар. Әкрен генә иҫкән елгә лә уларҙың япраҡтары шаптырлап ҡойола. Тулҡынланып ултырған арыштар, бойҙайҙар йыйып алынды. Яланда машина тауыштары тынды. Туғайҙағы үләндәр яңынан йәшәреп киткән.\nИлем – Башҡортостан\nБашҡортостан – бик бай ил. Унда нимәләр генә юҡ! Аҡ бүрекле тауҙар ҙа, ҡылғанлы киң яландар ҙа, көмөш һыулы йылғалар ҙа,зәңгәр күлдәр ҙә, икһеҙ-сикһеҙ урмандар ҙа күп бында.\nБеҙ йәшәгән ерҙең байлыҡтарыр һанап бөткөһөҙ. Нефть һәм газ тиһеңме – бөтәһе лә бар бында.\nШулай уҡ ҡиммәтле тиреле хайуандары, иҫ киткес балы менәндан ҡаҙанған Башҡортостан.\nБал ҡорто меңәрләгән сәскәнән бал йыйыуы менән борондан билдәле. Бал татлы аҙыҡ ҡына түгел, ә унда организмға кәрәк булған алтмыштан артыҡ шифалы матдә бар. Тын юлдарына һалҡын тейгәндә лә, ҡан күп юғалтҡанда ла, һыҙланғанда ла бал дауа булып һанала. Бал ҡорттарының ағыуы, балауыҙы, инәҡорт һөтө бик шифалы.\nТатлы һәм шифалы булыуы менән башҡорт балы сит илдәрҙәлә билдәле. Йәрминкәләрҙә башҡорт балы бер көмөш, өс алтын миҙалға лайыҡ булды.\nДуҫлыҡ һүҙе кешеләр араһындағы иң изге мөнәсәбәтте аңлата. Дуҫлыҡ маҡсаттарға ирешергә, уртаҡҡыуаныстар табырға, ауырлыҡтарҙы еңеп сығырға, ҡулға-ҡул тотоноп эшләргә, ижад итергә ҡанат ҡуя. Дуҫлыҡ ептәре өҙөлмәһен өсөн бер-береңә ярҙам итергә, ышанырға, иғтибарлы булырға кәрәк.Ауыр саҡта дуҫыңдың янында булыу – оло һынау. Ошо һынауҙарҙы үтеп сыҡҡан дуҫлыҡ ҡына йәшәргә хаҡлы.\nНомер материала: ДБ-245421\n788 0 18.09


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ОЛО ТАЛАНТ ЭЙӘҺЕ - 2019 - Мәҡәләләр\nОЛО ТАЛАНТ ЭЙӘҺЕ\n"Ҡабаттан йәнләнгән фотоһүрәттәр" проектының сираттағы геройын - оло талант эйәһе, шағир, ғалим, йәмәғәт эшмәкәрен күптәр белеп тә бөтмәйҙер әле. Башҡортостандың 20-30-сы йылдарҙағы әҙәбиәт, мәҙәниәт, фән һәм йәмәғәт тормошонда ғәйәт ҙур урын алған шәхестәрҙең береһе. Уның "Һәтес-һәтес-һәтес тә! Бигерәк матур бәпес тә!" кеүек халыҡсан балалар шиғриәте лә авторһыҙ көйө беҙҙең арала бөгөн дә йәшәүен дауам итә. Проектта шәхестәрҙең тарих архивтарынан, фәнни хеҙмәттәрҙән, музейҙарҙан тупланған фотолары һәм костюмдар буйынса рәссам Әлиә Байрамғолованың кинорежиссер Булат Йосоповтың "Беренсе Республика" тулы метрлы тарихи нәфис фильмын төшөрөү майҙансығынан яһаған фотолары тәҡдим ителә.\nҒабдулла Сәхипгәрәй улы АМАНТАЙ (актер Фәнил Толонғужин уйнай) - 1907 йылдың 23 декабрендә Һамар губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙе Үрге Ҡунаҡбай ауылында (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Красногвардейский районы) уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Башҡорт совет шағиры, әҙәбиәт һәм фольклор белгесе, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡорт филологияһы фәненә нигеҙ һалған шәхестәрҙең береһе. Башҡорт теле һүҙлектәрен, дәреслектәрен төҙөүҙә әүҙем ҡатнаша. Уның ғилми хеҙмәттәре милли әҙәбиәтте билдәләү принциптарына, башҡорт фольклорын һәм әҙәби телде өйрәнеү мәсьәләләренә арналған. Шиғырҙары 15 йәштән баҫыла башлай. Тәүге шиғирҙар йыйынтығы 1927 йылда баҫылып сыға, ул "Көрәш йырҙары" тип атала. Үҙ ғүмере эсендә 9 китап баҫтырып өлгөрә.\n1926-1928 йылдарҙа "Йәш юҡһыл", "Башҡортостан йәштәре" гәзиттәре мөхәррире. Лениградта Тарих, философия һәм лингвистика институтының консығыш телдәре факультетында уҡып, 1933 йылда шунда уҡ аспирантураны тамамлағас, Башҡортостанға эшкә ҡайта. 1933 йылдан Милли мәҙәниәт ғилми тикшеренеү институты (хәҙерге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты) директоры, "Октябрь" журналы мөхәррире. СССР яҙыусыларының Беренсе съезы делегаты. БашЦИК ағзаһы. 1937 йылда "милли баш күтәреүселәр ойошмаһы" составында хөкөм ителгән һәм атылған шәхестәр араһында Ғабдулла Амантай ҙа була. Ғилми тикшеренеү институты директоры булараҡ, билдәле тарихсы, 70 йәшлек академик Матвей Любавскийҙы эшкә алыуы үҙен ҡулға алыуға сәбәпсе булып тора. Бындай "сәйәси күрәғарашлыҡ" Амантайға ҡиммәткә төшә. Ялған донос буйынса ҡулға алынғанда уға бары 30 йәш була. СССР Юғары суды Хәрби коллегияһының 1938 йылдың 10 июлендә Өфөлә үткән күсмә ултырышында Амантай РСФСР Енәйәт кодексының 58-2, 58-8 һәм 58-11 статьялары буйынса ғәйепләнә. Исеме 1957 йылда аҡлана.\nЯҙылған: 29.04.19 | Ҡаралған: 185


Тормош ҡәҙерен белер саҡ » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Тормош ҡәҙерен белер саҡ\nТормош ҡәҙерен белер саҡ 03.10.2018 // Йәмғиәт\nОлоларға күпме һөйөү, күпме наҙ кәрәк!\nТик бәхеттән генә тормай тормош. Әсеһен дә, сөсөһөн дә ауыҙ иттерә ул, ыжғыр елдәре, үҙәккә үткес дауылдары менән йәнгә тейә, өҫтәүенә ғүмер юлыңды ашыҡтырған аяныслы ҡартлығы ла бар уның.\nКүмертау психоневрология интернатының Көйөргәҙе районындағы стационар хеҙмәтләндереү бүлегенә аяҡ баҫыу менән әйләнә-тирәбеҙҙәге донъяның ниндәй сыбар, күп төрлө төҫтәрҙән тороуына тағы бер ҡат инанаһың. Хроник психик сирҙәр менән яфаланған, үҙ-үҙен тәрбиәләй алмаған, сит кеше ярҙамына мохтаждар, инвалидтар өсөн тәғәйенләнгән интернат был.\nХалыҡ телендә уны “ҡарттар йорто” тип кенә йөрөтәләр. Бында эләгеү ҙә анһат түгел, социаль хеҙмәттәр алыуға мохтажлығыңды иҫбатлаған документтар, медицина белешмәләре, күсемһеҙ милегең булыу-булмауы, пенсия алыу-алмауың тураһында мәғлүмәт һәм башҡа төрлө рәсми ҡағыҙҙар талап ителә. Урынлашыу өсөн Башҡортостан Ғаилә, хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы тарафынан юллама бирелә.\nКүмертау психоневрология интернаты — республикалағы иң ҙур, 572 урынлыҡ медик-социаль учреждение, 1972 йылдан алып халыҡҡа социаль хеҙмәттәр күрһәтә. Аҙаҡ Мәләүез, Федоровка, Күгәрсен һәм Көйөргәҙе райондарында уның бүлексәләре асыла. Бәлиғ булмаған балаларға, ғәҙәттән тыш хәлдәр, ҡораллы бәрелештәр һөҙөмтәһендә бәләгә тарығандарға социаль хеҙмәттәр бушлай күрһәтелә, башҡаларға айлыҡ түләүҙәр социаль хеҙмәттәргә билдәләнгән тарифтар нигеҙендә иҫәпләнә. Әммә күләме йән башына тура килгән уртаса килемдең 75 процентынан артыҡ була алмай.\nКөйөргәҙе районының Свобода ауылындағы ҡарттар йортонда бөгөн 54 йәштән 90 йәшкә тиклемге 29 кеше тәрбиәләнә. Интернат етәксеһе Әхсән Ҡаҙаҡбаев әйтеүенсә, коллектив тулыһынса кадрҙар менән тәьмин ителгән. Бында бер йыл ғына эшләүенә ҡарамаҫтан, өлкәндәрҙең тормош шарттарын яҡшыртыу буйынса байтаҡ эш башҡарырға өлгөргән.\n— Бетон иҙәндәрҙе кафель менән ҡапланыҡ, түшәмдәрҙе тигеҙләнек, янғын сигнализацияһын, йылытыу торбаларын алмаштырҙыҡ. Ҡаҙанлыҡтарҙың береһе эшләмәй ине — яңыны алдыҡ, һыу счетчиктарын, розетка, яҡтыртҡыстарҙы алмаштырҙыҡ. Бағыусыларҙың булыуы ла эште тиҙләтте, — ти Әхсән Ғайса улы. — Кер киптереү майҙансығын эшләнек, йорт тирә-яғын тәртипкә килтерҙек. Бына иҫке ҡапҡаны яңыртаһы ҡалды...\nӘхсән Ҡаҙаҡбаев Башҡортостан дәүләт аграр университетын тамамлағас, төрлө етәксе вазифаларҙа, бизнес өлкәһендә үҙен һынап, ҙур тәжрибә туплаған. Халыҡ менән аралаша, уртаҡ тел таба белеү оҫталығы яңы вазифала айырыуса ярап ҡалған. “Ололарға йылы аш, йомшаҡ түшәктән тыш, күпме һөйөү, күпме наҙ кәрәк!” — ти етәксе. Йәшерен-батырын түгел, бер ғаилә булып йәшәгән йортта төрлө холоҡ-фиғелле, юҡтан ғына тауыш күтәрергә маташыусылар ҙа булғылай. Өлкәндәрҙең психологияһын яҡшы белгән Әхсән Ғайса улы бындай осраҡтарҙа ла юғалып ҡала торғандарҙан түгел, йәһәт кенә яраштырыу сараһын таба, тиҙәр.\nНиндәй сара тиһегеҙме? Коллегалары әйтеүенсә, нимәлер бүлешә алмай ғауғалашҡан ҡыҙ-ҡырҡын етәксенең көр тауыш менән коридор яңғыратып “Ай, былбылым” йә “Гори, гори, моя звезда”ны һуҙып ебәреүе менән берәүҙәре, ауыҙҙарына һыу уртлағандай, шымып ҡалһа, икенселәре йырҙы күтәреп ала икән...\n“Йәшлектә атаман инем...”\nШәфҡәт туташы Гөлсөм Ишмөхәмәтова интернат асылғандан алып эшләй. “15 йыл эсендә 140-ҡа яҡын кеше ҡулдан үтте. Күбеһенә һүҙ ярҙамынан тыш, яҡшы тәрбиә кәрәк. Түшәктә ятып ауырығандар ҙа, үҙаллы хәрәкәтләнә алмағандар ҙа бар. Ҡартлыҡҡа хас аҡыл зәғифлегенә дусар булғандар менән эшләү бурысыбыҙҙы ҡатмарлаштыра. Һәр кемдең хәленә инеү кәрәк, бала-сағаһынан ала алмаған күңел йылыһын, рәхимлекте улар беҙҙән көтә”, — ти ул.\nПалата шәфҡәт туташы Әлфиә Абдуллованың Таймаҫтан йөрөп эшләүенә бер йыл үткән. Эшенең үҙенсәлекле яҡтарына, ололар менән мөнәсәбәттәрҙе ҡороу оҫталығына күнегелһә лә, уны ҡарттарҙың, балалар баҡсаһындағы кескәйҙәр кеүек, тәҙрәнән күҙен алмай ғәзиз ул һәм ҡыҙҙарын өмөтләнеп көтөүенә битараф ҡарай алмауын белдерҙе.\n– Йорт эргәһенә машина килеп туҡтау менән барыһы ла “минекеләр түгелме икән” тип тәҙрәгә ябырыла. Бик йәл, ҡыҙғаныс күренеш, — ти Әлфиә Зиннур ҡыҙы. — Тәрбиәләнеүселәр араһында тыныс холоҡло, аҡылы камил өлкәндәр ҙә етерлек, тик уларҙың балалары ғаиләһенә һыймауы, йәштәрҙең “ваҡыт юҡ”, “ҡарай алмайбыҙ” тип сәбәп табыуы ғәжәпкә ҡалдыра.\nОлолар ике, өс, дүрт урынлыҡ бүлмәләрҙә йәшәй. Һәр кемдең холоҡ-фиғеленә, үҙен тотошона, уртаҡ тел табыу һәләтенә ҡарап урынлаштыралар. Мунсалары ла, кер йыуыу блогы ла, туҡланыу өсөн бөтә уңайлыҡтар ҙа бар. “Ҡулъяулыҡҡа тиклем йыуып, үтекләп бирәләр”, — ти инәйҙәр, ҡәнәғәтлек белдереп. Йәй етеү менән өлкәндәргә лә мәшәҡәт етерлек, баҡса үҫтереү менән шөғөлләнеүселәр табыла.\n— Зиннур ағай ашхана өсөн йыл да тәмләткестәр әҙерләй, Василий Шарабаров һыу һибергә, ә Валерий Степанов сәскә үҫтерергә ярата, — ти тәрбиәселәр. — Ә Ишбикә инәйебеҙ, туҡһан йәшкә етеп килеүенә ҡарамаҫтан, 14 йыл буйына ойоҡбаштар бәйләүен ташламай, ноҡот һала, йырҙы күп белә.\n— Йәш сағымда атаман булдым үҙем. Телемдән дә, ҡулымдан да килде. Һеҙ мине “был ҡарсыҡ “Башмағым”, “Ҡыҙ урлау” спектаклдәрендә уйнап, тамашасы һөйөүен яулаған”, тип күҙ алдына ла килтерә алмайһығыҙҙыр, — тип көлә Ишбикә Ғәббәсова инәй танышҡандан һуң. — Ғүмер буйы үҙемә үҙем хужа булдым. Ауырлыҡтарҙан һығылып төшмәнек. Ике ағайым да һуғыштан әйләнеп ҡайтманы. Йөкмәп бесән ташып, алабута ашап, сабата кейеп аяҡҡа баҫтыҡ. 16 йәштән Күмертауҙан Мәләүезгә тиклем тимер юл һалыуҙа эшләнем. Ирҙәр менән бер рәттән урман ҡырҡтыҡ. Хәҙерге быуын үтә йомшаҡ, көсһөҙ, беҙ күргән нужаларҙы уларға үткәрергә яҙмаһын, рәхәт йәшәһендәр тип доға ҡылып ултырам.\n— Йортло-ерле булып, матур ғүмер итеп, ни сәбәпле ҡарттар йортона килеп эләктегеҙ һуң, Ишбикә инәй?\n— Эй, һәйбәт йәшәлде ҡартым менән. Бала-сағам ғына булманы. Шәлен дә бәйләнем, икмәген дә һалдым. Ҡустымдың улы йортомда янғын сығарҙы, бөтә мөлкәт ут-күмергә ҡалды, барыһына ла шул эскелек ғәйепле инде. Бына 14 йыл инде тәрбиәселәр ҡулында йәшәйем, шөкөр. Бер туғанымдың ҡыҙҙары килеп, хәлемде белешеп тора, ҡунаҡҡа ла алып ҡайталар. Хәйер килтереүселәр ҙә бар, барыһына ла рәхмәт. Пенсиямдан йыйылған аҡсаны, үҙем иҫән саҡта тип, туғандарға биреп ҡуйҙым. Әжәл көтөп ятыу хурлыҡ һаналһа ла, донъяның ҡанундары үҙгәрмәй бит. Инәйегеҙҙе һуңғы юлға һәйбәт итеп оҙатығыҙ, йөҙ ҡыҙарырлыҡ булмаһын, тип киҫәттем үҙҙәрен, — тип өҫтәне уйынлы-ысынлы йор һүҙле Ишбикә инәйебеҙ.\nБишектәге бала бишкә төрләнә\nЯңғыҙ кәкүк кеүек аҙашып, ошо йортҡа йәшәргә килгән кешеләр араһында зиһенле, яҡшы холоҡло, ҡасандыр ғаиләле булып, балалар тәрбиәләп үҫтергән уҙамандар ҙа бар.\nЗиннур ағай Ҡаҙағстанда тыуып үҫкән, 1993 йылда, үгәй әсәһенә ғаиләһе менән эйәреп, Башҡортостанға ҡайталар. Ҡатыны вафат булғас, ғаилә мөнәсәбәттәрендә аңлашылмаусанлыҡтар, ҡытыршылыҡтар башлана. Бер улы эскелеккә һабышып, ҡайҙалыр китеп юғала. Әлеге көндә иҫән-һау булып, донъя ҡороп йәшәгән улдарына ла һүҙ тейҙермәй инвалид ағай. “Берәүһе ҡалала бер бүлмәле фатирҙа ғаиләһе менән йәшәй. Үҙҙәренә лә бик ҡыҫынҡылыр әле, нисек мин уларға һыяйым? Икенсеһе Йомағужала ҙур йорт һалып инде, үҙем дә төҙөлөш мәлендә ярҙам итешкәйнем-итеүлеккә...” — ағайҙың әйтеп бөтөлмәгән, күңел төбөндә ятҡан әрнеүен, атай үпкәһен аңламау мөмкин түгел ине. Өйөң ҙур булыу менәнме ни, күңелең тар булғас...\nШулай ҙа ағайыбыҙ оптимист булып сыҡты. Ғүмер булһа, улдарының үҙен килеп алып, бергә йәшәй башлауҙарын, донъяларын тәрбиәләшеп, ҡош-ҡорт ҡарарға булышасағын да күҙ алдына килтереп, үҙен дә, беҙҙе лә йыуатты. Типһә тимер өҙөрҙәй сағы булмаһа ла, Зиннур ағайҙың хужалыҡ эштәрендә алмаштырғыһыҙ ярҙамсы булырына шик юҡ. Яңғыҙлыҡ йөгө ауыр, әммә өмөт юлдашың булғанда бөгөлөп төшмәҫлек көс табылырына ышаныс бар әле. Аҡыл эйәһенең: “Алтындан баһалы, ожмах ниғмәттәренән ҡәҙерле тәрбиәле балалар”, — тигән һүҙҙәренең тапҡырлығына, төрлө замандарҙа ла һис иҫкермәүенә нисек инанмайһың инде.


Әлбиттә, ҡыйын хәлгә тарыған ваҡытта паникаға һәм истерикаға бирелеү һеҙгә бер нисек тә ярҙам итмәйәсәк, ә бына махсус хеҙмәттәрҙе саҡырыу хатта ғүмерегеҙҙе лә һаҡлап ҡала ала. Улар һеҙҙең шылтыратыуығыҙға мотлаҡ яуап бирәсәк һәм мөмкин тиклем тиҙ ваҡытта ярҙамға килеп етәсәк.\nБашҡортостандағы шундай хеҙмәттәрҙең береһе “Ҡотҡарыусылар хеҙмәте” тип атала. Атамаһынан күренеүенсә, улар ғәҙәттән тыш хәлдәргә тарыусыларҙы ҡотҡарырға, бәлә менән япа-яңғыҙ ҡалдырмаҫҡа тейеш. Мәҫәлән, әлеге лә баяғы ҡара урман эсендә аҙашһағыҙ, уларға шылтыратып ярҙам һорарға мөмкин. Был хеҙмәт, үҙенең бөтөн мөмкинлектәрен ҡулланып, һеҙ аҙашҡан урынды билдәләргә тырышасаҡ һәм ҡотҡарыусы төркөм ебәрәсәк. Улар бәләгә тарыусының ғүмеренә һәм һаулығына зыян килтерерлек барлыҡ факторҙарға әҙер буласаҡ. Шуға һеҙҙең аҙашыу тарихығыҙ мөмкин тиклем кире эҙемтәләрһеҙ тамамланасаҡ.\nШулай уҡ ҡотҡарыусыларҙы юл-транспорт фажиғәһенән һуң да саҡырыу кәрәк булыуы ихтимал. Мәҫәлән, ҡаза күргән автомобилдең эсенән кешеләр үҙҙәре сыға алмаһа, уларға ашығыс ярҙам кәрәк булһа.\nЯҙғы һәм көҙгө ташҡындар ваҡыты ла ҡотҡарыусылар өсөн бик көсөргәнешле осор, сөнки тап ошо ваҡыттарҙа кешеләрҙең һыу даръяһының ҡурҡыныс көсө менән танышыуы мөмкин. Ҡотҡарыусылар, был осраҡта кәмәләр менән барып, бәләгә тарыусыларҙы эвакуациялай, йә булмаһа, уларға кәрәкле дарыуҙар, аҙыҡ-түлек ҡалдырып китә.\nҒөмүмән, ҡотҡарыусыларҙы Голливуд блокбастерҙарындағы “Супермен”дар менән дә сағыштырырға була. Тик улар, фильмдағы геройҙарҙан айырмалы, беҙҙең кеүек үк ябай кешеләр һәм уларҙың да һаны сикле. Шуға эштәрендәге ҡайһы бер тотҡарлыҡтарҙы тейешлесә аңлап ҡабул итеү зарур.\nӘммә шуны иҫегеҙҙә тотоғоҙ: ҡыйын хәлгә ҡалһағыҙ – һеҙгә мотлаҡ ярҙам итеүсе махсус хеҙмәттәр бар! Уларҙы саҡыра белергә генә кәрәк.\nКисектергеһеҙ хеҙмәттәрҙе саҡырыу телефондары:\nБарлыҡ кисектергеһеҙ хеҙмәттәрҙе саҡырыу өсөн уртаҡ телефон номеры – 112 (мобиль телефондар өсөн), 01 (стационар телефондар өсөн).\nЫшаныс телефоны – 8 (347) 233-99-99\nБР янғын һүндереүселәре\nһәм ҡотҡарыусыларының уртаҡ телефоны\nБР ҡотҡарыусыларының уртаҡ телефоны\nБР ашығыс ярҙам хеҙмәте\nБР газ авариялары хеҙмәте


Баш ҡалала «Мортазинсылар йондоҙлоғо» туған сәхнәһендә опера йондоҙҙарын йыйҙы // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nБаш ҡалала «Мортазинсылар йондоҙлоғо» туған сәхнәһендә опера йондоҙҙарын йыйҙы\n13:09, 16 июня 2016 Мәҙәниәт\n15 июндә Өфөлә «Мортазинсылар йондоҙлоғо» ҡалҡты һәм балҡыны. Вокал буйынса легендар педагог, З.Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты профессоры Миләүшә Мортазина үҙенең юбилейын иң яҡшы уҡыусылары ҡатнашлығындағы концерт менән билдәләне.\nРәсәй Президенты Владимир Путиндың, Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитовтың, Мария театрының художество етәксеһе Валерий Гергиевтың ҡотлауҙары уҡып ишеттерелде. Профессорҙы Башҡортостан Хөкүмәте вице-премьеры Салауат Сәғитов, Өфө башлығы Ирек Ялалов, Өфө дәүләт сәнғәт институты ректоры Әминә Әсфәндиәрова тәбрикләне.\nБашҡорт опера һәм балет театры сәхнәһенә бер-бер артлы уның уҡыусылары — танылған йырсылар, күп һанлы конкурс лауреаттары, опера йондоҙҙары сыҡты. Миләүшә Ғәли ҡыҙы уларҙың барыһын да йырлау оҫталығына ғына өйрәтмәгән, һәр береһендә ныҡлы характер тәрбиәләгән.\nӨфө тамашасыһы алдында Асҡар һәм Илдар Абдразаҡовтар, Әлфиә Кәримова, Салауат Асҡаров, Иҙрис Ғәзиев, Владимир Белов, Раил Кучуков, Хәмит Ишбулдин, Bәхит Хызыров, Владимир Копытов, Дилара Иҙрисова, Әлим Ҡәйүмов, Изабелла Базина, Динә Хөсәйенова, Әлиә Исҡужина, Иҙел Аралбаев сығыш яһаны.\nҮҙ заманында билдәле йырсы булған, әммә арабыҙҙан киткән йәки концертта сығыш яһай алмағандар ҙа үҙҙәренең уҡытыусыһы өсөн «йырланы». Уларҙың архивта һаҡланған сығыштарынан өҙөктәр ҙур экранда күрһәтелде. Улар — Илфаҡ Смаков, Сажиҙә Ғәлимова, Нажиә Аллаярова, Вячеслав Храмов, Радик Гәрәев, Райнат Бәшәров, Флүрә Ноғоманова, Зөһрә Байбурина.\nМиләүшә Мортазинаның элекке концертмейстеры — дирижер Артем Макаров етәкселегендәге симфоник оркестр оҙатыуында ариялар, романстар һәм йырҙар яңғыраны, концертта театр хоры ла ҡатнашты. Кисә байрамдың режиссеры Рөстәм Ғәлиевтың «Мортазинсылар йондоҙлоғо» шиғыры менән тамамланды. Әммә уҡыусылар үҙҙәренең уҡытыусыһын ебәрергә ашыҡманы. Сәскә гөлләмәләре тотоп, уның хөрмәтенә «Happy birthday» йырын башҡарҙы, Илдар Абдразаҡов иһә ошо иҫтәлекле мәлде фотоға төшөрөп өлгөрҙө.\nМиләүшә Ғәли ҡыҙы Мортазина (1926 йылдың 27 майында тыуған) — вокал мәктәбенә нигеҙ һалыусы, профессор, РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, СССР-ҙың юғары мәктәбе отличнигы, Өфө ҡалаһының почетлы гражданины.\nТеги: юбилейҙар, вокал мәктәбе