Йыл башынан алып республикала 12654 кеше эштән бушатылған // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nЙыл башынан алып республикала 12654 кеше эштән бушатылған\n12:06, 17 декабря 2012 Иҡтисад\nБашҡортостанда 2012 йыл башынан алып 232 ойошма 14189 кеше тураһында хеҙмәткәрҙәрҙе эштән бушатыу тураһында яҡынса мәғлүмәт тәҡдим иткән. Уларҙан моноҡалаларҙан – 1440 кеше тураһында 31 ойошма мәғлүмәт тәҡим иткән. Был хаҡта БР Халыҡ мәшғүллеге дәүләт хеҙмәтенән хәбәр иттеләр.\nҺуңғы мәғлүмәттәр буйынса, ғәмәлдә 12654 хеҙмәткәр эштән бушатылған, уларҙан 8657 кеше икенсе эшкә урынлаштырылған. Республиканың Халыҡ мәшғүллеге үҙәгенә был ваҡыт эсендә 2367 кеше мөрәжәғәт иткән. Уларҙан 1613 кеше эшһеҙ тип танылған, 246 кеше эшкә урынлаштырылған.\nДекабрь башына мәғлүмәттәр буйынса, тулы булмаған эш көнө (аҙнаһы) режимында төбәктә 6072 кеше эшләгән. 113 хеҙмәткәр административ отпускыға китергә мәжбүр булған.


“Йырҙарҙы башҡаса башҡара алмайым…” — Башкирская государственная филармония имени Хусаина Ахметова\nНовости “Йырҙарҙы башҡаса башҡара алмайым...”\n“Йырҙарҙы башҡаса башҡара алмайым…”\n28 декабря 2020 Айһылыу НИЗАМОВА/Башҡортостан\nЙырсы Рөстәм Шаһыбаловтың ижады менән таныш булмаған кеше бик һирәктер.\nМоңло, мәғәнәле йырҙар башҡарыуы менән ул тамашасы күңелен күптән арбаны. Ә сәнғәткә һөйөү уға ата-әсәһенән күскән. Атаһы Садиҡ Шаһыбалов Әбйәлил районының Амангилде ауылында мәҙәниәт йорто директоры булып эшләне. Уның халыҡ йырҙарын бик оҫта башҡарыуы әле һаман күңелдә һаҡланып ҡалған. Ә әсәһе Рәйлә Исхаҡ ҡыҙы Амангилде урта мәктәбендә балаларға рус теле һәм әҙәбиәтенән белем бирҙе. Ул да сәнғәткә ғашиҡ ине. Шуға Рөстәмдең дә йырсы булып китеренә бер кем дә шикләнмәне. Бала сағынан ул сәхнәлә сығыш яһаны. Бөгөн Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Өфө дәүләт филармонияһы солисы Рөстәм ШАҺЫБАЛОВ менән әңгәмәбеҙ ошо сихри сәнғәт донъяһы һәм башҡалар хаҡында.\n– Рөстәм, үҙем дә, һинең кеүек үк, Әбйәлил районының Амангилде ауылынан булғас, бала сағыңдан сәхнәлә сығыш яһағаныңды яҡшы хәтерләйем, шуға күрә күп ауылдаштар кеүек, киләсәктә сәнғәт юлын һайларыңа һис шигем юҡ ине. Ә сәхнәгә беренсе тапҡыр сыҡҡаныңды хәтерләйһеңме?\n– Ғаиләбеҙ менән бергәләп бик бәләкәй саҡтан сығыш яһай башлағанғалыр, күрәһең, ул осор иҫемдә ҡалмаған. Ә бына аҙаҡ әсәйем, атайым һәм ағайым менән бергә төрлө мәҙәни сараларҙа ҡатнашыуыбыҙ күңелемдә яҡшы уйылып ҡалған. Әле лә сәхнәгә сығыу – һәр саҡ тулҡынландырғыс мәл. Өҫтәүенә, ул ҙур яуаплылыҡ та. Әле һаман ныҡ тулҡынланам, хатта ҡаушайым…\n– Әйткәндәй, бала саҡта уҡ ижади конкурста ҡатнашып, алдынғы урынға лайыҡ булғайның бит?\n– Эйе, үҙем дә, ғаиләбеҙ менән бергәләп тә төрлө бәйге-конкурстарҙа йыш ҡатнаша торғайныҡ. Сәхнә менән дә бәләкәй саҡта уҡ “дуҫлаштым”. Өҫтәүенә, белеүегеҙсә, әсәйем дә, атайым да бик матур йырлай ине. Сәнғәт донъяһына һөйөү ҡәҙерле кешеләремдән күскәндер: бәләкәй саҡтан уҡ бейеү ансамбленә йөрөнөм, ҡурай уйнарға өйрәндем. Ошо ваҡытта “Әбйәлил йондоҙсоҡтары” конкурсында ҡатнашып, йыр буйынса икенсе урынға лайыҡ булғайным шул.\nМәктәпте тамамлағас, әсәйемдең кәңәше буйынса Өфө сәнғәт училищеһына барырға ҡарар иттем. Шулай итеп, был уй-маҡсатым тормошҡа ашты: имтихандарҙы уңышлы тапшырғас, вокал бүлегендә, Башҡортостандың халыҡ артисы, халыҡ-ара конкурстар һәм республикабыҙҙың Ш. Бабич исемендәге республика дәүләт йәштәр премияһы лауреаты Вахит Хызыров класында уҡый башланым.\n– Төпкөл ауылдан профессиональ йырсылар әҙерләгән уҡыу йортона килеп эләккәс, үҙеңде нисегерәк тойҙоң? Унда буласаҡ профессиональ йырсыларға классик йырҙар, опералар башҡарырға ла өйрәтәләрҙер?\n– Башта аптырашта ҡалдым, әлбиттә, үҙемә “Ҡайҙа килеп эләктем әле ул?” тигән һорауҙы биргәнем дә булғыланы. Ғөмүмән, һоҡланып тыңлаһам да, опера сәнғәте минең өсөн түгел кеүек, әле лә уға артыҡ мөкиббән түгелмен. Ә бына башҡорт халыҡ йырҙарын ныҡ яратам. Уларҙы ғүмер буйы атайым башҡарҙы. Бәлки, ошо хәлдең тәьҫораты теймәй ҡалмағандыр…\nУчилищеның академик йырлау бүлеген тамамлағас, З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтына уҡырға индем. Беренсе курстан һуң уҡытыусым – Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, баш ҡалабыҙҙың почетлы гражданы, Өфө дәүләт сәнғәт институты профессоры Миләүшә Ғәле ҡыҙы Мортазина менән һөйләшеп, халыҡ йырҙары йүнәлешендә уҡыуҙы дауам иттем.\n– Халыҡ йырҙарын бик оҫта башҡараһың. Һине күптәр яратып тыңлай. Иң башта уларҙы йырлау серҙәренә атайыңдан өйрәнгәнһеңдер, моғайын?\n– Атайымдың көн һайын оҙон халыҡ йырҙарын башҡарыуын ишетеп үҫкәс, бәләкәй саҡтан күңелемә һеңеп ҡалған. Әммә махсус ваҡыт бүлеп өйрәтмәне ул. Уны тыңлап, үҙем дә атайым менән бергә йырлай башланым. Ә әсәйем төрлө композиторҙарҙың йырҙарын йырларға өйрәткәйне.\n– Ғөмүмән, халыҡ йырҙарын ғына башҡарыу теләге бармы һиндә?\n– Әлбиттә, бик теләп уларҙы ғына йырлар инем. Тик заман башҡа – заң башҡа, тигәндәй, һәр осорҙоң үҙ талабы. Әлегә, пандемия сәбәпле, концерттар туҡталып торҙо. Онлайн тәртибендә генә үткәрәбеҙ. Әммә халыҡ йырҙарынан ғына торған концерттар Өфөлә ойошторолмай ине, сөнки халыҡ бындай сараларға күпләп йөрөмәй. Үҙе бер проблема ул…\n– “Әсәйем доғалары”, “Ниҙәр булды һиңә?”, “Балан”, “Һөйгәнемдән айырылдым” тигән йырҙар менән халыҡта танылыу яуланың… Шулай итеп, һәр йырың тамашасы күңеленә үтеп инә, һәр береһе моңло…\n– Йырҙарҙы башҡаса башҡара алмайым. Күңелемә ятмағандарын да йырлауы ауыр. Ундағы һүҙҙәр, фекерҙәр, уй-хистәр үҙемдекеләр менән тап килмәһә, уларҙы башҡарыуға тотонмайым. Юғиһә, тамашасы күңеленә еткереп булмаясаҡ. Тик ҡайһы берҙә сценарий буйынса ҡуйылған йырҙарҙы йырларға тура килде. Әммә уларҙы репертуарыма ала алманым.\nЙыр – ул доға, тип тә әйтәләр. Бәлки, ошо һүҙҙәрҙә дөрөҫлөк тә барҙыр. Доға ла бит бар күңелеңде һалып уҡыуҙы талап итә. Һәр хәлдә, башҡарған йырҙың темаһына, мәғәнәһенә, һүҙҙәренә иғтибарлымын. Һәм тағы ихласлыҡ кәрәк: был доға әйткәндәге кеүек була инде.\n– Коронавирус инфекцияһы, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, мәҙәни усаҡтарҙы ла урап үтмәне: бына ошо ҡатмарлы осорҙо нисек үткәрәһең?\n– Билдәле сәбәптәр арҡаһында гастролдәргә сыға алмаһаҡ та, эшкә барыуыбыҙҙы дауам итәбеҙ. Шулай уҡ репетициялар ҙа үткәрелә, онлайн-форматта концерттар ҙа ҡуябыҙ.\nШуныһы һөйөнөслө: ижад итәм. Был осорҙа мин һирәк башҡарылған күп кенә халыҡ йырҙарын өйрәндем. Быныһы инде алтынға бәрәбәр.\n– Гәзит уҡыусыларҙы ғаиләң менән дә таныштырайыҡ, Рөстәм?\n– Кәләшем Нурсилә – Ейәнсура районынан. Ул – медицина хеҙмәткәре. Республика клиник һуғыш ветерандары госпитале эргәһендәге Медицина реабилитациялауы һәм тергеҙеү дауаланыуы үҙәгендә эшләй. Алты йәшлек Илдан исемле малай үҫтерәбеҙ. Ул балалар баҡсаһына йөрөй һәм мәктәпкә барыу өсөн белемен дә камиллаштыра.\n– Яңы йылға ниндәй уй-маҡсаттар бағлайһың?\n– 2021 йылды, ниһайәт, үҙ фатирыбыҙҙа ҡаршылай алыуыбыҙ – сикһеҙ бәхет! Был хәлде ғаилә ҡороуыбыҙға 10 йыл тулыуға яҙмыш тарафынан үҙенсәлекле бүләк кеүек ҡабул иттек. Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында вокалсы булып хеҙмәт итеүемә лә 12 йыл тулды. Бына ошондай матур яңылыҡтар менән ҡаршылайым Яңы йылды. “Башҡортостан” гәзитен уҡыусыларға 2021 йылда изге теләктәремде еткерәм. Иң мөһиме – барыбыҙға ла сәләмәтлек, шатлыҡ-ҡыуаныстар юлдаш булһын!\nБашҡорт эстрадаһында яҡты йондоҙ булып балҡыған Рөстәм Шаһыбалов Әбйәлил районының Амангилде ауылында тыуып үҫкән. Артист булыу теләге уны 2000 йылда Өфө сәнғәт училищеһына алып килә. Училищены уңышлы тамамлағандан һуң, Рөстәм Шаһыбалов З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһының вокал бүлегендә уҡыуын дауам итә.\nРөстәм Шаһыбалов халыҡ-ара һәм Бөтә Рәсәй конкурстарында әүҙем ҡатнаша: “Ирәндек моңдары-99” конкурсында, башҡорт һәм татар йырын башҡарыусыларҙың “Дуҫлыҡ моңо-2002” фестивалендә – III дәрәжә диплом лауреаты, VI төбәк-ара башҡорт йырын башҡарыусыларҙың “Ирәндек моңдары-2002” конкурсында Гран-приға лайыҡ булған. Бынан тыш, ул Туймазы ҡалаһында уҙған “Оҙон көй-2002” башҡорт халыҡ йыры конкурсында III дәрәжә лауреаты, 2003 йылда Волгоградта III Бөтә Рәсәй йәштәр “Дельфий уйындары” ярышында I дәрәжә лауреат тип танылған, 2004 йылда Кишиневта БДБ илдәренең йәштәр “Дельфий уйындары”нда бронза миҙал яулаған.\nРөстәм хеҙмәт юлын Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында “Каруанһарай” төркөмөндә башлаған.\nБөгөн Рөстәм Шаһыбалов – халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй һәм республика конкурстарында лауреат булған, киң билдәлелек яулаған йырсы.\nРепертуары бик бай – башҡорт халыҡ йырҙары һәм милли композиторҙарыбыҙҙың эстрада әҫәрҙәре.\nАвтор: Айһылыу НИЗАМОВА әңгәмәләште


Башҡортостан Республикаһындағы милләт һәм конфессия-ара мөнәсәбәттәр социология көҙгөһөндә\nХалыҡтар берҙәмлеге көнөн билдәләгәндә Мәҙәниәт министрлығының гуманитар тикшеренеү үҙәге ошондай исем менән тәүге конференция үткәрҙе.\nБыл үҙәк 2015 йылда ойошторола. Асылғандан алып башҡарылған социологик эҙләнеүҙәр һөҙөмтәләре лә үҙенсәлекле. Тәүге конференцияла төрлө конфессиялар һәм ижтимағи милли ойошмалар етәкселәре сығыш яһаны. 22 төрлө дин,160 милләт йәшәгән Башҡортостанда 12 дини үҙәк эшләй. Бындай шарттарҙа нисек итеп милләт һәм конфессия-ара мөнәсәбәттәр ҡорорға һәм ошоға тиклем йәшәп килгән берҙәмлекте һәм татыулыҡты һаҡларға? Конференцияла ҡатнашыусылар ошо һәм башҡа бик күп социаль мәсьәләләргә туҡталды.\nБашҡортостанда быуаттар дауамында төрлө милләт вәкилдәре дуҫ, татыу ғүмер итә. 160 милләт вәкиле йәшәгән ерҙә дин һайлау иреклеге һаҡлана. Дуҫлыҡ, берҙәмлек кеүек изге төшөнсәләр бөтә телдәрҙә лә аңлайышлы һәм ғорур яңғырай.


Киләһе йылдың яҙында Өфөлә яңы күҙәтеү ҡуласаһы асыла // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nКиләһе йылдың яҙында Өфөлә яңы күҙәтеү ҡуласаһы асыла\n16:46, 19 декабря 2014 Йәмғиәт\nБаш ҡалалағы икенсе күҙәтеү ҡуласаһы 2015 йылдың яҙында асыла. Был хаҡта Өфө хакимиәтенән хәбәр иттеләр. Аттракцион «Ирәмәл» сауҙа комплексы эргәһендә урынлашасаҡ. Элекке машиналар ҡуйыу урынында ҡуласа ғына түгел, балалар өсөн күңел асыу паркы ла буласаҡ.\nХәҙерге көндә монтаж эштәре тамамлана. Ҡуласаны Краснодар крайы Ейск ҡалаһының «Аттракцион» асыҡ акционерҙар йәмғиәте төҙөй.\n— Йыл башында аттракцион тест режимында эшләй башлаһа, май байрамдарында тәүге килеүселәрҙе ҡабул итәсәк, — тип хәбәр итте заказ биреүсе — «Өфө кизе-мамыҡ комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәте вәкиле Илдус Хәсәнов.\nБынан тыш, биләмәне төҙөкләндереү буйынса эштәр башҡарыласаҡ, икенсе аттракциондар ҡуйыу мөмкинлеге ҡарала.\nЯңы ҡуласаның бейеклеге — 58 метр, 24 йылытыласаҡ кабиналарға бер юлы 146 кеше һыя. Яңы аттракционда сәғәтенә яҡынса 800 кеше ял итә аласаҡ. Күҙәтеү ҡуласаһы йыл әйләнәһенә эшләйәсәк.\nТеги: ял,күҙәтеү ҡуласаһы


Баймаҡ районында кәзә үрсетеүгә иғтибар артты\nРайондың Ишмырҙа ауылында йәшәүсе Нурдәүләтовтар ғаиләһе тиҫтә йылға яҡын кәзә үрсетеү менән шөғөлләнә. Уның һөтөнән бешелгән ҡымыҙ, сыр һатыуға сығарыла. Йүнселдәр төбәктә кәзә үрсетеү отошло булыуын билдәләй.\nҺәр кем кәзәне төрлө ниәттә үрсетә. Ә Нурдәүләтовтар кәзәне дауаланыу өсөн аҫрай. Әле уларҙың хужалығында ете ваҡ мал бар. Бөгөнгө көндә шуларҙың икәүһе һауын кәзәләре. Ҡыш көнөндә бер кәзәнән литрлап һөт һауыла, ә йәйен һауым тағы ла арта. Ғалимдар кәзә һөтөнөң файҙаһын күптән иҫбатлаған. Уны хатта әсә һөтө менән тиңләйҙәр. Ысынлап та, һыйырҙыҡынан айырмалы, кәзә һөтө айырыуса, балалар организмы өсөн кәрәкле.\nКәзә һөтөнән ҡымыҙ ҙа бешә ғаилә. Ул ыҫланған көбөлә махсус әҙерләнә. Кәзә ҡымыҙы бейәнекенә ҡарағанда күпкә ҡуйыраҡ, ул кальций, фосфор кеүек минераль матдәләргә бай, ти хужабикә. Шифалы эсемлек артынан килеүселәр ҙә етерлек - даими һатып алыусылары бар.Нурдәүләтовтарҙың өҫтәле тик үҙҙәрендә генә етештерелгән аҙыҡ‐түлек менән һығылып тора. Өҫтәлдән буҙа, һыйыр һөтөнән күбек майы, ҡорот бер ваҡытта ла өҙөлмәй тиерлек. Шулай уҡ үҙҙәре өсөн генә умарта ла тота улар.


30 Июль 2018, 12:55\n1995 йылдың 27 майында Рәсәйҙә «Бөтә Рәсәй китапханалар көнөн булдырыу» тигән указға ҡул ҡуйыла. Указға ярашлы китапханалар көнө тип 27 май билдәләнә.\n1995 йылдың 27 майында Рәсәйҙә «Бөтә Рәсәй китапханалар көнөн булдырыу» тигән указға ҡул ҡуйыла. Указға ярашлы китапханалар көнө тип 27 май билдәләнә. Был дата Рәсәйҙә 1795 йылда бөтәһе лә инә алырлыҡ тәүге китапхана асылыу көнө булараҡ билдәле. Ул ваҡытта был китапхана Императорҙың асыҡ китапханаһы тип аталған булһа, бөгөн ул Рәсәй милли китапханаһы исемен йөрөтә.\nКитаптар донъяһы шундай мөғжизәле, бөтмәҫ-төкәнмәҫ хазиналы, серле бер һандыҡ һымаҡ. Һәр бер яңы серен асҡан һайын, тағы ла нығыраҡ серлеләнә төшә, үҙенең икһеҙ-сикһеҙ киңлектәренә әйҙәй. Был донъяға бер сумған кеше китаптан бүтән айырыла алмай. Шуғалырмы, китапхана иң ҙур байлыҡты һаҡлаусы бер мәҙәни һарай һымаҡ. Ә китапханасылар – уның серҙәренә төшөнгән һаҡсылары. Шундайҙарҙың береһе – Болошло моделле ауыл китапханаһы китапханасыһы Фәниә Хәмит ҡыҙы Ғүмәрова.\nФәниә Хәмит ҡыҙы китапханала Өфө китапхана эштәре колледжын бөткәндән һуң эшләй башлай. Шулай итеп, мауыҡтырғыс, бер үк ваҡытта тынғыһыҙ китапхана эшенә – китап донъяһына сума. Китапханасының эше китаптар биреүгә генә ҡайтып ҡалмай. Ф. Ғүмәрова китаптарҙы уҡыуҙы һәм китапхана хеҙмәттәрен популярлаштырыуҙың яңы алымдарын эҙләй, төрлө формалағы һәм йүнәлештәге саралар ойоштора. Уның китап һөйөүселәре ижади бәйгеләрҙә, тематик байрамдарға арналған түңәрәктәрҙә һәм башҡа төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша. Китап һәм уҡыусы араһын яҡынайтып, кешеләр күңелен рухи яҡтан байытыу өсөн ҙур көс һала ул. Ул үҙ һөнәренә бик яуаплы ҡарай, сөнки халыҡ менән эшләй.\nКитапханалар элек-электән рухи тәрбиә, кешегә мәҙәни белем биреү һәм тәрбиә үҙәге булған һәм хәҙер ҙә бында шул йүнәлештә эш алып барыла. Ф. Ғүмәрова хеҙмәттәштәре менән йыш ҡына фәһемле лә, ҡыҙыҡлы ла, мауыҡтырғыс та саралар ойоштора. Яңы китаптарҙың исем туйҙары, юбиляр яҙыусыларға арнап әҙәби кисәләр, китап уҡыусылар конференциялары, осрашыуҙар һәм башҡа сараларҙың иҫәбе-һаны юҡ. Ғөмүмән, китапханала үткән һәр бер сара тәрбиәүи маҡсатта үтә. Ҡарашынан изгелек бөркөлгән, бар булмышынан яҡтылыҡ, нур сәселгән был мөләйем ҡатынға һоҡланмау мөмкин түгел. Матур, изге күңелле Фәниә Хәмит ҡыҙын хеҙмәттәштәре хөрмәт, ихтирам итә. Ул эшендә генә түгел, тормошонда ла уңған, маһир, бөтмөр ҡатын-ҡыҙ, һөйөклө ҡатын, балаларына яратҡан әсәй.


Республикала йорттарҙа капиталь ремонт өсөн түләүҙәр 91,5 проценттан артҡан // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nРеспубликала йорттарҙа капиталь ремонт өсөн түләүҙәр 91,5 проценттан артҡан\n14:00, 1 ноября 2017 Иҡтисад\nӨФӨ, 2017 йыл, 1 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.\nТуғыҙ ай йомғаҡтары буйынса капиталь ремонт өсөн түләүҙәр йыйыу 91,5 проценттан уҙған. Шул уҡ ваҡытта, сентябрҙә был күрһәткес 95 процентҡа етте.\n2016 йылдың ғинуар-сентябрь айҙарында был күрһәткес 86,9 процентҡа тиң ине.\nТөбәк операторы, күп фатирлы йорт вәкилдәре һәм муниципалитеттарҙың уртаҡ эше һөҙөмтәһендә ошондай уңышҡа өлгәшеп булды. Белгестәр фекеренсә, түләүҙәрҙе йыйыу буйынса юғары күрһәткес кешеләр яғынан капиталь ремонт программаһына ышаныстың артыуын дәлилләй. Улар Фонд эшенең һөҙөмтәләрен һәм башҡарылған эштәрҙең сифатының артыуын күрә алды.\nБашҡортостан Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министрлығында хәбәр итеүҙәренсә, 2014 йылдан – Башҡортостанда күп фатирлы йорттарҙа дөйөм милекте капиталь ремонтлау республика программаһын тормошҡа ашыра башлауҙан алып бер-ике эш төрө буйынса дүрт меңләп йорт төҙөкләндерелгән. Был программаға ингән бөтә йорттарҙың яҡынса дүртенсе өлөшө.\nӘлеге ваҡытта 2017 йылға ремонтлау күҙалланған 1202 күп фатирлы йорттан 756-һында эштәр тамамланған. Йыл аҙағына дөйөм алғанда 165 меңдән ашыу кеше йәшәү шарттарын яҡшыртасаҡ.


Переволоцк районы — Башҡорт Википедияһы\nПереволоцк райо́ны — Ырымбур өлкәһе районы. Административ үҙәге — Переволоцк ҡасабаһы.\nурыҫтар — 65,8 %\nтатарҙар — 16,6 %\nбашҡорттар — 5,0 %\nМайҙаны — 2756,44 км². Төньяҡта — Александровка районы, төньяҡ‑көнсығышта – Октябрьский районы һәм Һаҡмар районы, көньяҡ‑көнсығышта — Ырымбур районы, көньяҡта — Илек районы, көнбайышта Новосергиевка районы менән сиктәш була.\nБашҡорт ауылдары: Ғәбдрәфиҡ, Үрге Ҡунаҡбай һәм Ҡотләмбәт. Күп башҡорттар Кичкасс, Претория, Степановка һәм Алисово ауылдарында йәшәй.\nАбрамовский ауыл советы\nАдамовский ауыл советы\nДонецкого ауыл советы\nЗубочистенский ауыл советы\nЗубочистенский Второй ауыл советы\nКариновский ауыл советы\nКичкасский ауыл советы\nКубанский ауыл советы\nМамалаевский ауыл советы\nПереволоцкого ауыл советы\nПреторийский ауыл советы\nРодничнодольский ауыл советы\nСадового ауыл советы\nСеннинский ауыл советы\nСтепановский ауыл советы\nТатищевский ауыл советы\nЧесноковский ауыл советы\nЮжноуральский ауыл советы\nЯпрынцевский ауыл советы\nАмантаев Ғабдулла Сәхипгәрәй улы — башҡорт балалар яҙыусыһы, әҙәбиәт, фольклор өйрәнеүсе, йәмғиәт эшмәкәре.\nАмантаев Ғәббәс Ямалетдин улы — башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.\nБикбаев Рауил Төхфәт улы — Башҡортостандың халыҡ шағиры, әҙәбиәт белгесе, йәмғиәт эшмәкәре.\nНартайлаҡов Мәжит Әхмәт улы — табип, Башҡорт дәүләт медицина университеты проректоры.\nПереволоцк районы // Башкирская энциклопедия. — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8. (рус.)\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Переволоцк_районы&oldid=1056236 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 11 август 2021 в 02:37\nБыл бит һуңғы тапҡыр 02:37 11 август 2021 үҙгәртелгән.


Баш ҡала студенттарының стипендияһы бер нисә тапҡырға арттырылды // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБаш ҡала студенттарының стипендияһы бер нисә тапҡырға арттырылды\n15:26, 5 мая 2016 Йәмғиәт\nБаш ҡала студенттарының стипендияһы бер нисә тапҡырға арттырылды Фото: Олег Яровиков\nӨФӨ, 2016 йыл, 5 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.\nАта-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған Өфө студенттарының стипендияһы бер нисә тапҡырға арттырылды. Тейешле ҡарар баш ҡала хакимиәтенең сайтында баҫылған.\nӨфө хакимиәте башлығы стипендияһы ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған һәм етем студенттарға бирелә.\nДокументтан күренеүенсә, юғары уҡыу йорттарында уҡыған стипендиаттар ай һайын 600 һум урынына ике мең һум аласаҡ. Урта звено белгестәрен әҙерләү программалары буйынса белем алған студенттар өсөн айлыҡ түләү 1,5 мең һум тәшкил итә (быға тиклем 500). Квалификациялы эшселәр һәм хеҙмәткәрҙәр әҙерләү программалары буйынса уҡыусылар 400 һум урынына мең һум аласаҡ.\nЯңылыҡтар республиканың баш ҡалаһында урынлашҡан уҡыу йорттарына ҡағыла.\nТеги: стипендиялар,уҡыу йорттары


Өфөгә бөтә Рәсәйҙән криминалистар килде\nСәбәп республикала енәйәт эштәренең артыуында түгел, киреһенсә, Башҡортостанда эксперт-криминалистика эше яҡшы ойошторолған. Эске эштәр министрлығының был подразделениеһы вәкилдәре семинарға йыйылды. Бынан тыш, республиканың криминалистика хеҙмәте быйыл үҙенең 95 йыллығын билдәләй.\nЛупа, микроскоп, бумала һәм бирсәткә. Был криминалистарҙың төп хеҙмәт ҡоралы. Ләкин технология йылдам үҫешкән заманда кәрәк-яраҡтар ҙа иҫкерә бара. Эксперттарға ярҙамға компьютер технологиялары, тикшереү һөҙөмтәләрен тиҙ арала асыҡлаусы ҡорамалдар килә. Өфөлә үткән семинарҙың маҡсаты ла юғары технологиялар үҙләштереү һәм шул рәүешле подразделение эшмәкәрлеген замансалаштырыу. Рәсәйҙең эксперт-криминалистика үҙәге етәксеһе Петр Гришин әйтеүенсә, енәйәтселәр ҙә көндән-көн яңы алымдар ҡуллана һәм тәфтишселәр эшен дә камиллаштырыу мөһим.\nКриминалистар ябай кеше күҙенә салынмаған дәлилдәрҙе лә күрә ала. Был эштә һөнәри тәжрибәнән тыш тәбиғәттән бирелгән һәләт тә булырға тейеш. Башҡортостанда криминалистарҙы Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институтында әҙерләйҙәр. Уларҙың ярҙамы менән енәйәтселеккә ҡаршы көрәш күпкә һөҙөмтәлерәк алып барыла. Енәйәт эштәренең 85 проценты эксперттар тырышлығы менән асыҡлана. Әле илдә был подразделениела ун биш меңдән ашыу хеҙмәткәр иҫәпләнә.


Николай Яковлевич Узиков - Өфө аэропортында билдәле шәхес, хатта легендар тип әйтергә мөмкин. Ярты быуаттан ашыу ғүмерен ул авиация менән бәйләй. Летчик булып эшләгән йылдарында ул бер миллион километрҙан ашыу һауа юлынан оса, бының өсөн тармаҡтың осоштар километражы өсөн миҙалы менән наградлана. Бындай наградаға "Өфө" аэропортында ике генә хеҙмәткәр лайыҡ.\nБыйыл октябрҙә Николай Яковлевичтың Өфөгә авиаотряд командирының осоштар хеҙмәте буйынса урынбаҫары булып эшкә килеүенә 50 йыл туласаҡ. Аэропортта етәксе вазифаларҙа ул 1994 йылға тиклем эшләй, әммә әле лә туған коллективы менән бәйләнешен өҙмәй. Еңеү көнө алдынан отставкалағы майор Узиков бөтә регалийҙары менән парад формаһын кейә лә "Өфө" Халыҡ-ара аэропорты етәкселеге саҡырыуы буйынса һуғыш һәм хеҙмәт ветерандары осрашыуына юл ала. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һауала, һыуҙа һәм ҡоро ерҙә үҙҙәренең ҡаһарман хеҙмәте менән Бөйөк Еңеүҙе яҡынайтыусылар сафы йылдан-йыл һирәгәйә. Шуға ҡарамаҫтан, коллегалары менән һәр осрашыуҙы улар көтөп ала.\nНиколай Яковлевич Узиков 1922 йылда Ленин менән бер көндә - 22 апрелдә донъяға килә. Уның тыуған ере - Вологда өлкәһендәге бәләкәй генә бер ауыл. Яҙмыш Николайҙы иркәләтмәй. Ул бик иртә етем ҡала: малайға өс йәше тулғанда әсәһе үлеп китә; 1933 йылда атаһы фажиғәле һәләк була. Етенсе класҡа тиклем уны үгәй әсәһе тәрбиәләй, һуңынан инде уның тураһында хәстәрлек күрер бер кем дә ҡалмай. Бер нисә һөнәрҙе һайлап ҡарай: пристанда ла, промартелдә лә эшләй, фотограф та була. Ул замандарҙа белемле кешеләр аҙ булыу сәбәпле, ете класс белемле егетте уҡытыусы эшенә лә, хатта политработник итеп тә йәлеп итәләр. Бында ул комсомолға инә. 1939 йылдың яҙында комсомол путевкаһы буйынса "Данилов-Архангельск" тимер юлы төҙөлөшөнә китә. Армияға алынғанға тиклем шунда эшләй. Уның бәхетенә ҡаршы, хәрби комиссариатта Волховта урынлашҡан хәрби-диңгеҙ летчиктары мәктәбенә саҡырыу иғлан ителә.\nНиколай шатланып осоу эшенә өйрәнергә яҙыла, етмәһә, ул мәктәптә үк летчик йә... артист булырға хыяллана, мандолинала уйнай белә һәм Мәҙәниәт йортонда тамашасылар алдында сығыш яһарға ярата.\nКурсанттар тырыша-тырыша самолет-амфибияның ҡоролошон өйрәнә, ә өс айҙан һуң мәктәп ябылғас (ул Беломорканал төҙөүселәре тәьминәтендә була), иң зирәк егеттәрҙе Ленинградтың үҙендә урынлашҡан граждандар авиацияһы уҡыу эскадрильяһына тапшыралар. Тиҙҙән уларҙы Череповецҡа күсерәләр. 1941 йылдың 22 июнендә иртәнсәк Николай Узиков үҙенең тәүге осошон яһай. Ул һауаға У-2 (һуңынан уның исемен По-2 тип үҙгәртәләр) самолетында күтәрелә. Егет үҙенең тәүге уңышына шатланып та өлгөрмәй, гитлерсы Германия менән һуғыш башланыуы тураһында хәбәр килә. 1941 йылдың авгусына тиклем эскадрилья Череповецта була, һуңынан уны эшелон менән Новосибирск өлкәһенең Купино ҡасабаһына, Кулундин далаһына ебәрәләр. Фронт һыҙығынан алыҫта йәшәһәләр ҙә, шунан башлана ла инде курсанттар өсөн хәүефле һуғыш көндәре.\nНиколай Яковлевич 112-се эскадрильяла хеҙмәт итә, ә 1942 йылдан уҡыу подразделениеларын осоу мәктәптәре йәки училищелары тип атай башлайҙар. Узиковты пилот-инструктор итеп ҡалдыралар. Һуғыш аҙағына тиклем тиерлек ул Купинола хеҙмәт итә, 1945 йылда ғына мәктәпте Мәскәү өлкәһенең Егорьевск ҡалаһына күсерәләр.\nУл ваҡытҡа Николай Яковлевич өйләнгән була. Ҡатыны Анна Ивановна менән 56 йыл бик татыу йәшәйҙәр, өс бала тәрбиәләп үҫтерәләр. Улар бер-береһенә шул тиклем оҡшаған була, хатта уларҙы ағалы-һеңлеле тип ҡабул итәләр.\n- Ә һеҙҙең фронтҡа барғығыҙ килмәнеме? - тип һорау бирәм.\n- Күрәһең, юғарыла, мине тылда нығыраҡ кәрәкле, тип иҫәпләгәндәрҙер инде, - тип яуап бирә Николай Яковлевич. - Кемгәлер йәш егеттәрҙе осорға өйрәтергә кәрәк ине бит, ә мин ул саҡта ҙур ғәмәли тәжрибәгә эйә инем. Өҫтәүенә, барыһы ла миндә педагогик һәләт бар, ти торғайны. Ә һуңынан ни өсөн мине хәрәкәт итеүсе армияға ебәрмәүҙәренә төшөндөм: бер ваҡыт, үҫмер саҡта уҡ әле, анкета тултырғанда әсәйем милләте буйынса эстонка тип күрһәткәйнем. Ә һеҙ һуғыш ваҡытында Волга буйы немецтарына һәм сығышы менән Балтик буйынан булған кешеләргә нисек ҡарағандарын беләһегеҙ бит.\nҺуғыш йылдарындағы эше өсөн Николай Узиков "1941-1945 йылғы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн" миҙалы менән наградлана. Һуңынан юбилей миҙалдары, шул иҫәптән Жуков миҙалы ла була. Тыныс ваҡытта Николай Яковлевич "Намыҫлы хеҙмәт өсөн. В.И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу хөрмәтенә", "Хеҙмәт батырлығы өсөн" миҙалдары менән наградлана. Уға "Аэрофлот отличнигы" һәм "Граждандар оборонаһы отличнигы" тигән почетлы исемдәр бирелә. Рәсәй граждандар авиацияһының 75 һәм 80 йыллығына иҫтәлекле миҙалдар - айырым иҫәптә. Быйыл илебеҙ граждандар авиацияһының 85 йыллығын билдәләне инде.\nҺуғыш йылдарына әйләнеп ҡайтып, әңгәмәсем халҡыбыҙға, шул иҫәптән училищелар курсанттарына ниндәй ауыр шарттарҙа йәшәргә тура килеүен хәтергә ала. Купинола улар ағас баракта йәшәйҙәр, һикелә йоҡлайҙар. Стипендия тик обмундированиеға китеп тора, сөнки бөтә осоу кейеме Ленинградта ҡалған була, унты звено командирында ғына була. Мех комбинезон бөтә төркөмгә берәү була. Быйма, тун, йылы әйберҙәр һатып алырға тура килә - Себерҙә ҡыш ҡаты булыуы менән айырылып тора бит. Ашау яғы ла бик наҡыҫ була.\nЛетчик Узиков үҙенә эшләргә тура килгән часть адрестарын һәм бергә эшләгән күп кенә хеҙмәткәрҙәрҙең исемдәрен яҡшы хәтерләй. Себерҙән һуң - Егорьевск, Воронеж, Пенза, Һамар. 1947 йылда өлкән йәштәге хәрби хеҙмәткәрҙәрҙе демобилизациялау тураһында Указ сыҡҡас, Николай Узиков хәрби хеҙмәттән сығарыла. Эшләү менән бер рәттән уҡыуын да дауам итә: Ульяновскиҙа Юғары авиация училищеһын, Свердловскиҙа (хәҙер Екатеринбург) Эске эштәр министрлығы мәктәбен тамамлай.\n- Николай Яковлевич, ә нисек Өфөгә килеп сыҡтығыҙ?\n- 1943 йылда уҡ миңә задание буйынса Башҡортостанға, Яңауылға барырға тура килгәйне. Өс самолеттан торған звено менән остоҡ. Өфө егете Гусев командир ине. Ул үҙ тыуған яғы тураһында байтаҡ яҡшы нәмәләр һөйләне. Башҡорт еренең ниндәй иркен һәм матур булыуын үҙ күҙҙәребеҙ менән дә күрҙек. Һуңынан авиация хеҙмәткәрҙәре өсөн дә ниндәй перспективалар булыуы хаҡында белдек. Ғаилә менән даими йәшәү урынына ҡайҙа барырға, тигән һорау килеп баҫҡас, мин Өфөнө һайланым. Бында беҙ үҙ ғүмеребеҙҙә тәүге айырым фатир алдыҡ!\nЯрты быуатҡа яҡын Узиков Башҡортостандың баш ҡалаһында йәшәй. Шул ваҡыттан алып уның биографияһы Өфө аэропорты менән тығыҙ бәйләнгән. Николай Яковлевич эшкә килгәндә иҫке аэродром ҡала һыҙығында, хәҙер Рихард Зорге урамы үткән урында була. Яуым-төшөмлө көндәрҙә тупраҡ япма батҡаҡҡа әйләнә, һәм самолетты ултыртыуы бик ҡатмарлы була. Шул саҡта уҡ яңы, заманса аэропорт төҙөү тураһында һүҙ алып барыла. Тәүҙә уны 1965 йылда сафҡа индерергә планлаштырыла. Әммә мегаполистың үҫеше һәм пассажирҙар ағымының артыуы яңы сроктар ҡуя. КПСС Өлкә комитетындағы кәңәшмәлә, аэропорт объекттарының беренсе сиратын төҙөүҙе 1962 йылдың 7 ноябренә тамамларға, ә декабрҙә инде иҫке аэродромдан күсергә, тигән ҡарар ҡабул ителә. Николай Узиков ул саҡта Өфө авиаотряды штабы начальнигы булып эшләй.\nҮҙенең оҙайлы профессиональ эшмәкәрлеге осоронда Николай Узиковҡа По-2, Р-5, Як-12, Ан-2, Ли-2 самолеттарында, Ка-15, Ка-18 вертолеттарында тиҫтә мең сәғәткә яҡын ғүмерен һауала үткәрергә тура килә. Иҫке аэродром эшләгән йылдарҙа Узиковҡа, тәжрибәле летчик булараҡ, партия Өлкә комитетының беренсе секретары Зыя Нуриевты йөрөтөүҙе ышанып тапшыралар. Ул бәләгә тарыусыларҙы ҡотҡарыу операцияларында ла ҡатнаша. Ҡатмарлы шарттарҙа Ли-2, Ан-2 самолеттарын килтерә. Уға реактив һауа судноларында ғына осорға тура килмәй: һаулығы ҡаҡшау сәбәпле комиссия рөхсәт итмәй.\n"Осошто тойоу - ул иҫ киткес тойғо, ләкин уны кисереү өсөн талапсан әҙерлек, ныҡышмалы хеҙмәт кәрәк" - Николай Узиковтың был һүҙҙәре Өфө авиаотрядының 50 йыллығына ҡарата сығарылған "Мирные крылья Башкирии" китабында килтерелгән.\n7 июлдә тағы бер түңәрәк дата - Башҡортостан авиацияһының 75 йыллығы билдәләнәсәк. Николай Яковлевич Узиков кеүек ветерандарҙың уға туранан-тура ҡатнашы бар. Ул хаҡлы рәүештә үҙен бәхетле кеше тип иҫәпләй ала. Ҙур һәм татыу ғаиләһе өсөн йорт һалған, ағас (һәм бер генә түгел) ултыртҡан, яҡшы балалар үҫтергән. Ҡыҙы Вера - химия фәндәре кандидаты, хәҙер ғаиләһе менән Австралияла йәшәй, унда Николай Яковлевич ете тапҡыр барып ҡайтҡан инде. Өлкән улы Сергей һәм кесеһе Евгений атаһының эшен дауам итә: икеһе лә летчиктар, береһе - Сочиҙа, икенсеһе Домодедовола эшләй. Николай олатайҙың дүрт ейәне һәм алты бүләһе бар. Тормош дауам итә!


Мәләүез районының Дәүләтҡол ауылы 230 йыллыҡ юбилейын билдәләне. Бөгөн ни бары 200-гә яҡын кеше йәшәгән Дәүләтҡолда иленә һәм халҡына лайыҡлы хеҙмәт итеүсе күренекле шәхестәр тыуған.\nСәлимә Рахманғолова Дәүләтҡол ауылына 68 йыл элек килен булып төшкән. Ул дәүерҙә дәһшәтле һуғыш осоро була. Шуға ҡарамаҫтан, Сәлимә ханым тормош иптәше менән ауырлыҡтарҙы бергә еңеп сыға. Бөгөн ағинәй йәштәргә үрнәк, балаларына терәк. Тормош иптәше менән алты тиҫтә йылдан ашыу татыу донъя көтөп йәшәүсе тыл ветераны 8 ейәнгә, 12 бүлә-бүләсәргә өләсәй. Әле уларҙа икеләтә байрам, ауылдың юбилейы ағинәйҙең ейәненең никахына тура килгән.\nДәүләтҡолға 1783 йылда нигеҙ һалына. Ул ваҡытта ауылда 36 йорт иҫәпләнгән. Ике быуаттан ашыу ваҡыт үтеүгә ҡарамаҫтан, ауыл һаҡланып ҡалған. Урындағы халыҡ элек-электән белемгә ынтылып йәшәй. Ауылда тыуып үҫкән күренекле шәхестәр - быға асыҡ миҫал.\nДәүләтҡол - игенселәр ауылы. Бынан тыш, ауылда күренекле шәхестәр күп. Ошо йортта Башҡортостандың билдәле яҙыусыһы Булат Рафиҡов тыуған. Байрам уңайынан яҙыусыға таҡтаташ асылды.\nАуылдан сыҡҡан абруйлы шәхестәрҙең береһе яҙыусы Булат Рафиҡовтың тыуғандары байрамға шәжәрәләрен әҙерләгән. Дәүләтҡолда әҙиптең ҡыҙҙары, туғандары йәшәй.\nМәләүез районында 2000-се йылда Булат Рафиҡов премияһы ла булдырылған. Йыл һайын ул мәғариф һәм мәҙәниәт өлкәһендә уңышлы эшләүселәргә тапшырыла. Быйыл мәртәбәле бүләккә яҙыусы Сәлмән Яҡупов лайыҡ булды.\nЮбилей Рәсәйҙең төрлө төбәктәренә таралған ауылдаштарҙы бергә йыйҙы. Байрамда хеҙмәт алдынғылары Маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнде.\nҒаиләләр байрамға башҡорт милли аш-һыуынан бай табын да әҙерләгәйне. Аҡ тирмәләр майҙан биҙәгенә әйләнде. Сәхнә йыр-моңдан, шат тауыштарҙан кискә тиклем гөрләп торҙо.


Рәсәйҙә мәктәптәрҙә туҡланыуҙы ойоштороу тәжрибәһе буйынса Өфө иң яҡшылар иҫәбендә\nМәскәүҙә Бөтә Рәсәй конкурсының төбәк һәм муниципаль дөйөм белем биреү учреждениелары уҡыусыларының туҡланыу системаһын ойоштороу буйынса иң яҡшы проектына йомғаҡ яһалды.\nКонкурстың маҡсаты – туҡланыу сифатын яҡшыртыуға булышлыҡ иткән иң уңайлы тәжрибәләрҙе асыҡлау. Сара 10 сентябрҙән алып 22 октябргә тиклем ике этапта үтте.\nУның йомғаҡтары буйынса «Дөйөм белем биреү системаһындағы туҡланыуҙы комплекслы модернизациялау практикаһын тормошҡа ашырыуҙа иң яҡшы муниципаль ойошма» номинацияһында Өфө ҡалаһы ҡала округы Хакимиәтенең Мәғариф идаралығы өсөнсө урын яуланы.\nБеренсе урын Ульяновск, өсөнсө – Красногорск ҡалаларында.\nБынан тыш, «Иң шәп төбәк тәжрибәһе» номинацияһында икенсе урын Башҡортостан Республикаһының Сауҙа буйынса дәүләт комитетына бирелде. Беренсе урын Санкт-Петербург ҡалаһының Мәғариф комитетына, өсөнсө - Ҡырым Республикаһының Мәғариф, йәштәр һәм фән министрлығына.\nӘйтеп үтергә кәрәк, конкурста ҡатнашыр өсөн Рәсәйҙең 67 төбәктәренән 615 ғариза тапшырылған.\nКонкурстың ойоштороусыһы - Рәсәй Федерацияһының Мәғариф министрлығы.


Ҡасан бында ут, газ, һыу булыр? 26.03.2019 // Инцидент\nСоциаль селтәрҙәрҙә халыҡтан мөрәжәғәттәр килеүен дауам итә. Был юлы республика етәксеһенән...\nУра, ут булды! 20.03.2019 // Инцидент\nДәүләкәндән Оксана Иванова-Антипова социаль селтәрҙәрҙә граждандарҙың мөрәжәғәтен ҡабул иткән эш...\nМашина ҡуйыу урыны түгел! 07.03.2019 // Инцидент\nӨфөнөң Әй урамындағы 54-се йортта йәшәгән халыҡ ҡайһы берәүҙәрҙең автомобилен газонға ҡуйыуына ялыу...\n“Инцидент” ярҙам итә 25.02.2019 // Инцидент\nӨфөләге һәр йорт ихатаһында тиерлек ташландыҡ машиналар бар. Улар коммуналь хеҙмәттәргә эшләргә...


23 октябрҙә йәмғиәт транспорты менән булған хәлдәр яйға һалына. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, 23 октябрҙә тикшереү үткәреү сәбәпле, Өфө ҡалаһы ҡала округы Хакимиәтенең пассажирҙар ташыу өсөн рөхсәт документы булмаған водителдәр маршрут линияһына сыҡманы. Шуға күрә, ҡала халҡының, бигерәк тә иртәнге сәғәттәрҙә, айырым йүнәлештәргә барып етеүе ҡатмарлашты.\n8-се Март ҡасабаһында, Ҡарағай, Көньяҡ һәм Һупайлы биҫтәләрендә, шулай уҡ, Яңы-Масимовкала һәм Черниковкала, 17-се дауахана янында, пассажирҙар ташыу менән бәйле проблемалар күҙәтелде.\n23 октябрҙә Өфө ҡалаһы Хакимиәте һәм Башҡортостан Республикаһы Транспорт һəм юл хужалығы буйынса дəүлəт комитеты көнө буйы йәшерен пассажирҙар ташыусыларҙы рәсми тышыусыларға алыштырҙы. Бөгөн был эштәр дауам ителә.\nӘлеге ваҡытта Өфө территорияһында пассажирҙар ташыу буйынса даими күҙәтеүҙәр алып барыла. Өфө ҡалаһы Хакимиәте башлығы вазифаһын башҡарыусыһы Салауат Хөсәйенов ҡушыуы буйынса район хакимиәттәре башлыҡтары, беренсе урынбаҫарҙары 24 октябрҙә иртәнге сәғәт 5-тән алып дежурлыҡ ойошторҙолар. Улар иң тулы туҡталыштарҙы тикшерҙеләр. Транспорт менән өҙөклөктәр күҙәтелмәне.\nШулай уҡ, рәсми пасажирҙар ташыусылары һәм ДУП «Башавтотранс» менән конструктив үҙ-ара эш яйға һалынған.\nБыл хәлде көнө буйы күҙәтәсәктәр һәм айырым контролдә тотасаҡтар. Штаттан тыш хәл килеп сығыу менән ҡала Хакимиәтенең Транспорт һәм элемтә идаралығы был мәсьәләне оператив рәүештә хәл итәсәк.


Башҡортостан Президенты гранттарын 16 иң мөһим ижади проект аласаҡ // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостан Президенты гранттарын 16 иң мөһим ижади проект аласаҡ\n9:59, 12 мая 2014 Мәҙәниәт\n2014 йылда Башҡортостан Президенты гранттарын театр, музыка, хореография, һынлы сәнғәт һәм кинематография өлкәһендә республиканың 16 иң мөһим ижади проекты аласаҡ. Был хаҡта БР Мәҙәниәт министрлығы хәбәр итә.\nИҫегеҙгә төшөрәбеҙ, 100 миллион һумлыҡ Республика Президенты гранттары 2013 йылдан алып бүленә. Былтыр уларҙы 14 проект алғайны. 2014 йылда грант ярҙамын алыуға 100-ҙән ашыу дәғүә итеүсе бар.\nКонкурс комиссияһының ҡарарына ярашлы, 15-миллионлыҡ гранттарҙы ике мәҙәниәт һәм сәнғәт учреждениеһы алды.\n«Нефтсе» мәҙәниәт һарайы «Башҡортостан» дәүләт концерт залының презентацияһын донъя йондоҙҙары ҡатнашлығында үткәрәсәк. Бындай ҙур масштаблы ваҡиға өсөн заманса технологияларҙы ҡулланыу менән «Нефтсе» мәҙәниәт һарайы бинаһына лазерлы ЗD-проекция ойоштороласаҡ. Шулай уҡ 15 миллионлыҡ грантҡа З.Исмәғилов исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы лайыҡ, ул быйыл республика сәнғәт оҫталары һәм БР Йәштәр симфоник оркестрының ореп air форматында концертын ойошторасаҡ.\n10 миллионлыҡ гранттарҙы биш дәғүә итеүсе аласаҡ.\nСалауат музыка колледжы – айырыуса һәләтле балалар өсөн балалар музыка мәктәбен төҙөүгә; БР Күсемһеҙ мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау һәм файҙаланыу буйынса ғилми-производство үҙәге – «Урал-батыр ере» мәҙәни-танып белеү туристик маршрутты әҙерләүгә һәм Бөрйән районында «Шүлгән-Таш» ҡурсаулығы территорияһында «Башҡорт балы» Халыҡ-ара этнофестивалде ойоштороуға; Башҡорт дәүләт академия драма театры – «М.Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры — спектаклдәрҙә һәм шәхестәрҙә» башҡорт милли театр сәнғәтен презентациялауға; Ф.Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле – «Башҡорт йөрәге» халыҡ-ара башҡорт бейеүҙәре фестиваленә; «Башҡортостан» киностудияһы — «Аҡбуҙат» халыҡ-ара милли һәм этник кино фестиваленә, шулай уҡ кино төшөрөү өсөн шарттар булдырыуға.\nРеспублика бюджетынан биш миллион һум «Көснәләр сыңы, гармун дәрте!» программаһын әҙерләүгә һәм урыҫ халыҡ уйын ҡоралдары йәштәр оркестры хәйриә концертын үткәреүгә бүленәсәк. Аҡсаны алыусы – БР Мәҙәниәт министрлығының Мәғариф буйынса республика уҡытыу-методик үҙәге. «Саҡ менән Суҡ» башҡорт риүәйәте буйынса «Һүҙҙәремде ел алып китһен...» нәфис фильмды төшөрөүгә «Студия Аркаим продакшн» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте шулай уҡ 5 миллион һум ала.\nИке миллион һумлыҡ финанс ярҙамды өс проект аласаҡ.\nБашҡортостан Республикаһы Салауат районының мәҙәниәт бүлеге үткәрәсәк, «Йор үҙән» республика этнофестивале. «Йондоҙло Академия» йәш башҡарыусыларға ярҙам итеү буйынса республика музыка-хореография проектын грант аҡсаһына «АртПлюс» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте ойошторасаҡ. «Ләйсән» халыҡ бейеүҙәр ансамбле» автономлы коммерцияға ҡарамаған ойошма грант аҡсаһына «Сикһеҙ бейеүҙәр» программаһы менән Башҡортостан Республикаһы ҡалалары һәм райондары буйлап гастроль турына сығасаҡ.\nБерешәр миллион һум дүрт проектҡа бүленгән.\n«Астарта» нәшриәт компанияһы – «Донъя һыҙыҡтар һәм буяуҙарҙа» башҡорт һынлы сәнғәт шедеврҙары каталогын нәшер итеүгә; «АртЛинк» сәнғәткә булышлыҡ итеү фонды — Рәсәй һәм халыҡ-ара сәхнәләрендә «Орлан» этно-джаз ансамбленең «Башҡорт ҡарауаны» программаһын презентациялауға; Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы йорто – «Сәнғәт — балаларға!» белем биреү ойошмалары уҡыусылары өсөн мәҙәни-танып белеү турҙарына; Республика халыҡ ижады үҙәге – «Фолктан алып модернға тиклем» балалар һәм үҫмерҙәр ижадының республика конкурс-фестивален үткәреүгә.\nЕңеүсе проекттарға гранттарҙы түләй башлағандар, тип хәбәр иттеләр Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығынан.\nТеги: бр президенты,гранттар


Өфөлә Эшҡыуарлыҡ аҙналығы үтәсәк // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nӨфөлә Эшҡыуарлыҡ аҙналығы үтәсәк\n12:40, 17 мая 2010 Иҡтисад\n20 майҙан 26-һына тиклем Өфөлә Рәсәй эшҡыуарлығы көнөнә ҡарата Эшҡыуарлыҡ аҙналығы үткәреләсәк. Был көн илебеҙҙә 26 майҙа билдәләнә.\nЭшҡыуарлыҡ аҙналығы 20 майҙа Карьера көнөнән башланасаҡ. Был сараны ойоштороусылар – Өфөләге "АНКОР" кадрҙар холдингы, «Рәсәй терәге» Дөйөм Рәсәй бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе һәм ӨДАТУ-ның Иҡтисад һәм идара итеү институты. Карьера көнөнөң төп ваҡиғаларының береһе булып төп халыҡ-ара, Рәсәй һәм локаль компанияларҙың вакансиялар йәрминкәһе торасаҡ. Юғары һәм урта махсус уҡыу йорттарының сығарылыш курстары студенттары компаниялар вакансиялары менә таныша, эш биреүселәрҙең талаптары хаҡында белә аласаҡ. Карьера көнөн йомғаҡлап матбуғат конференцияһы үткәреләсәк.\n25 майҙа Өфөлә (К. Маркс урамы, 3 адресы буйынса) «Идаралыҡтар ярыштары» үткәреләсәк. Уларҙы First Business School һәм «Рәсәй терәге» Башҡортостан төбәк бүлексәһенең Өфө бүлексәһе ойоштора. Бындай турнирҙар үткәреүҙең төп маҡсаты – идара итеү өлкәһендә социаль технологиялар индереү һәм үҫтереү, эшҡыуарҙарҙың идара итеү мәҙәнилеге һәм профессиональ этикаһы кимәлен күтәреү.\n26 майҙа Рәсәй эшҡыуарлығы көнөн байрам итеү менән бәйле иртәнән алып ҡаланың сауҙа һәм бизнес-үҙәктәрендә эшҡыуарҙарҙы ҡотлау үткәреләсәк. Был акцияны «Рәсәй терәге» Башҡортостан төбәк бүлексәһенең Өфө бүлексәһе ойоштора.\n«M5» ресторанында эшҡыуарҙарҙың осрашыуы Аҙналыҡтың йомғаҡлау аккорды буласаҡ. Ул эшлекле уйындар, шоу-программа менән бизнес-пикник форматында үтәсәк, тип хәбәр итә «Рәсәй терәге» Өфө бүлексәһенең матбуғат хеҙмәте.\nТеги: эшҡыуарлыҡ, һөнәри байрамдар


Дарыу өсөн һалымды кире ҡайтарып була\n17 Ғинуар 2020, 13:20\n1 ғинуарҙан Рәсәйҙә эшләгән һәм һалым түләгән кеше дарыуҙар һатып алған өсөн аҡсаны кире ҡайтара ала. Уның суммаһы йылына 15 600 һумға тиклем.\nБының өсөн дауалау ойошмаһына барып дарыуға рецепт яҙҙыраһың һәм уны дарыухананан һатып алаһың. Һалым аҡсаһын кире ҡайтарып алыу өсөн рецепт һәм чекты һалым инспекцияһына илтәһең. Ул эште үҙең башҡара алмаһаң, һалым ойошмаларына йәки танышыңа мөрәжәғәт итергә мөмкин.\nҒаиләлә ике кеше икән, дәүләттән 31 200 һумға тиклем аҡсаны кире ҡайтарып буласаҡ. Әлеге яңылыҡты ил буйынса тиҫтә миллион кеше файҙаланасаҡ.\nРәсәй Дәүләт Думаһы депутаттары фекеренсә, был система көйлө эшләп киткәндә, киләсәктә дарыуҙар өсөн тағы ла күберәк аҡсаны ҡайтарыу мөмкинлеге тыуҙырыласаҡ. Быға тиклем халыҡ Рәсәй Хөкүмәте билдәләгән айырым исемлектәге дарыуҙар хаҡын ғына кире ҡайтара алды.


16 сентября 2020 — 11:44 ГТРК «Башкортостан»\nЛивандың баш ҡалаһы Бейрутта йәнә янғын сыҡҡан. Был юлы район үҙәгендә күптәргә яҡшы билдәле йорт янып киткән. Уны күренекле архитектор Зәхи Хәдид төҙөгән. Зауыҡлы йортто күп йылдар күтәргәндәр, төҙөлөш тамамланыу юлында булған. Быға тиклем Бейрут портының келәтендә шулай уҡ көслө янғын менән көрәш барҙы. Сәбәптәре әлегә билдәһеҙ. Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, 4 августа Ливандың баш ҡалаһы Бейрутта диңгеҙ порты янында 3 мең тоннаға яҡын аммиак силитраһы шартлағайны. Фажиғә һөҙөмтәһендә меңәрләгән йорт емерелде, 180 кеше вафат булды, 6 меңгә яғыны йәрәхәт алды.\nҠытай ризыҡ культына ҡаршы көрәш иғлан итте. Был йәһәттән аҙыҡ-түлекте экономиялау буйынса ҙур күләмле кампания башланды. Ил етәкселеге граждандарҙың ни тиклем ризыҡты әрәм-шәрәм итеүҙәренә хайран ҡалған, шуға ла халыҡта ризыҡҡа һаҡсыл мөнәсәбәт тәрбиәләүҙе беренсе урынға ҡуйған.\nИспания һәм Португалия ярҙарында касаткалар диңгеҙ караптарына һөжүм итә. Был хаҡта Daily Mail газетаһы хәбәр итә. Ике ай дауамында киттар урындағы караптарға ташланған. Диңгеҙ биологы Альфредо Лопес әйтеүенсә, касаткалар Испания, Португалия ярҙарында һәр сентябрь йөҙөп килә. Белгестәр диңгеҙ хайуандарының бындай агрессияһының нимәгә бәйле икәнен аңлата алмай. Испания, Португалия етәкселеге урындағы халыҡҡа хаҡ булырға кәңәш итә.


Яңы тормош башлау өсөн торлаҡ мотлаҡ\n23 Июнь 2020, 19:51\nИпотека-аҡса туплау программаһын 2021 йылға тиклем оҙайтыу мөмкинлеге ҡарала.Фото:tver.bezformata.com\nЙәш ғаиләнең үҙ торлағы булыу – үҙе бәхет. Айырыуса хәҙерге заманда йәштәр атай-әсәйҙән айырым йәшәүҙе хуп күрә. Төрлө мөхиттә тәрбиәләнгән шәхестәргә яраҡлашыу, уртаҡ тел табыу өсөн дә уңайлы. Торлаҡ алыу йәки төҙөү өсөн аҡса кәрәк, ә яңы тормош башлағандарҙың ундай мөмкинлеге булмауы ла ихтимал. Бындай осраҡта йәш ғаилә банк аша ниндәйҙер процентҡа кредит алырға, бурысҡа батырға мәжбүр. Илдең яҡты киләсәге бөгөнгө йәштәргә бәйле булыуын аңлаған етәкселек торлаҡ алыуҙа төрлө ярҙам тәҡдим итә.\nМәҫәлән, торлаҡ төҙөү өсөн ипотека-аҡса туплау программаһы 2014 йылдан ғәмәлгә ашырыла. Элек унда торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға мохтаждар, балалы ғаиләләр һәм 35 йәшкә тиклемге ғаиләләр ҡатнаша алды. 2019 йылдың 1 мартынан Радий Хәбировтың ҡарары буйынса был сикләүҙәр бөтөрөлдө. Ипотека-аҡса туплау программаһы өстән алып алты йылға тиклем ике банкта иҫәп асырға мөмкинлек бирә. Ҡатнашыусыларҙың айлыҡ иғәнәһенә республика бюджетынан взностың суммаһынан 30% тиклем премия өҫтәлә. Шулай итеп, Башҡортостанда йәшәүселәр яңы торлаҡ өсөн тәүге взносҡа аҡса туплай ала.\nРеспубликаның Торлаҡ төҙөлөшөн үҫтереү фонды генераль директоры урынбаҫары Евгений Декатов һүҙҙәренсә, программаны 2021 йылға тиклем оҙайтыу мөмкинлеге ҡарала һәм иҡтисадтағы һәм социаль өлкәләге кризисҡа бәйле, программала ирекле ҡатнашыуҙы 2021 йылдың аҙағына тиклем дауам итергә кәрәк. Ул шулай уҡ граждандар йылына 3% ставка менән торлаҡты льготалы кредитлау программаһынан файҙалана алһын өсөн аҡса туплау осороноң минималь срогын бер йылға тиклем кәметергә тәҡдим итә.


Торатау сәнәғәт маҡсаттарында эшкәртелмәйәсәк\n7 Октябрь 2010, 11:18\nҺуңғы ваҡытта Стәрлетамаҡтан алыҫ түгел, Ишембай районында урынлашҡан Торатау тауы тирәләй төрлө бәхәстәр ҡуба, митингылар ойошторола. Бының сәбәбе – «Сода» предприятиеһының был уникаль тауҙы сәнәғәт маҡсатында эшкәртә башларға ниәтләүе тураһында төрлө имеш-мимеш хәбәрҙәр тыуыуында. Шаршамбы көнө БР Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығында үткән брифингта асыҡланыуынса, был хәбәрҙәр бөтөнләй нигеҙһеҙ.\nБашҡортостан Республикаһы буйынса Ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыу идаралығы (Башнедра) начальнигы Рәсих Хамитов, Идаралыҡҡа әлегә Торатауҙа артабан сәнәғәт эшкәртеүе өсөн эҙләнеү эштәре үткәреү хоҡуғына рөхсәт һорап бер кем дә мөрәжәғәт итмәне, тип аңлатты. Был ведомствоның рөхсәтенән тыш, республикалағы бер ятҡылыҡты ла тикшереү һәм сәнәғәт эшкәртеүе үткәрелмәй.\nЕтмәһә, Стәрлетамаҡтан 75 километр алыҫлыҡта 2004-2005 йылдарҙа Башнедра эҙләнеү эштәре үткәрҙе. Һөҙөмтәлә сода етештереү маҡсатында яраҡлы ҙур Ҡаран эзбиз ятҡылығы табылды.\nҠаран ятҡылығындағы запастар күләме — 200 миллион тонна самаһы. Ул республикала артабан сода етештереү өсөн альтернатив сеймал сығанағы була ала.\n«Сода» Шәкетау ятҡылығын да эшкәртеп бөтмәгән әле. Ундағы эзбиз запасы 100 миллион тоннаға етә.\nБР тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры урынбаҫары Ольга Лаздина, «Торатау тауынан бер кем дә айырым һаҡланған тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын алмаған», тип өҫтәне. Был статус Башҡортостан халҡы өсөн изге һәм уникаль тәбиғәт ҡомартҡыһын ышаныслы һаҡлай.


Күсле ил — көслө ил/1-се бүлек — Викидәреслек\nКүсле ил — көслө ил/1-се бүлек\n< Күсле ил — көслө ил\n1 Яҡшы егет, яҡшы ҡыҙ. Шулай килеп ҡауышҡан\n2 Өйләнмәгәндең тамыры ҡорор\n3.1 Кәләш яҡындан булырға тейеш түгел\n3.2 Иртә өйләнеү\n3.3 Нәҫел тураһындағы мәғлүмәт\n3.4 Социаль статус\n3.5 Өйләнеүселәрҙең бер милләттән, диндән булыуы ҡулайыраҡ\n3.7 Ҡалым, бирнә\n3.8 Ҡыҙҙың сафлығы\n3.9 Төҫ-баш, шәхси сифаттар\n3.10 Һайланыу яҡшыға килтермәҫ\nЯҡшы егет, яҡшы ҡыҙ. Шулай килеп ҡауышҡан[үҙгәртергә]\nОрсоҡтай ғына сағымда әле, тәрән мәғәнәһен төшөнөп тә бөтмәҫлек йәшемдә, әсәйем кемгәлер мәҙәк өсөн һөйләгән бер ҡиссаны хәтеремә бикләгәнмен дә йылдар уҙа барған һайын меңдәрсә сатҡылы бриллиант йөҙөк ҡашындай әле бер, әле икенсе ҡырласының балҡышын табып, таң ҡалам. Былайыраҡ итеп һөйләнелгәйне ҡисса иренә зарланырға килгән йәш кенә ҡатынға.\nХоҙай Тәғәлә ергә әҙәми затты яҡшыһынан-шаҡшыһынан бер тигеҙ нисбәттә яралтмыш икән. Шулай итмәһә, яҡшылары яҡшылыҡтың ҡәҙерен аңламай, фәһем алмай, наҙанға әүерелеп бөтөр ҙә, холҡон, аң-зиһенен камиллаштырыр һис бер шарт булмаҫ ине, ти. Тап ана шул сәбәпле, бәндәләрҙе ишле-ҡушлы иткәндә, Аллаһы Тәғәлә «бер яҡшыға — бер шаҡшы», «бер шаҡшыға — бер яҡшы» тип бүлеп ултыра икән. Кешеләр күп бит инде, ҡайһы саҡ буталып китә лә, «бер яҡшыға — бер яҡшы», «бер шаҡшыға — бер шаҡшы» тип ысҡындырып ҡуя имеш. Донъяла һәр яҡлап пар килгәндәр шуға ла бик әҙ, артыҡ яҡшы, артыҡ шаҡшы йәшәгәндәр — бармаҡ менән генә һанарлыҡ. Мәҙәк өсөн һөйләнелһә лә, ниндәй тәрән фәлсәфә! Тап ошо фәлсәфә, өлөшөмә төшкән көмөшөм тип, ир менән ҡатынға бер-береһенең бәндәүи йомшаҡлыҡтарына күнеп йәшәргә, ғаилә тотороҡлоғон һаҡларға ярҙам иткәндер, милләттең дә быуаттар ғәрәсәттәренә бирешмәй ойошоп йәшәүенең, юғалып ҡалмауының нигеҙе булғандыр, тип әйтергә йөръәт итәм.\nБәндәүи зат үҙе тураһында үҙе уйлағандан хөртөрәк, кеше уйлағандан яҡшыраҡ тигән бер аҡыл эйәһе. Әлеге ҡиссанан сығып фекер йөрөткәндә, һин үҙеңде яҡшы кеше тип иҫәпләйһең икән, бик ҙур бәхетеңә күрә генә ул яңылышып киткән осраҡҡа тура килмәһәң, Хоҙайҙың ғәҙел тәғәйенләнеше буйынса шаҡшыға юлығырың алдан билдәләп ҡуйылған. Шулай булғас, яҙмышыңа ни үпкә. Йәнә бер аҡыл эйәһе әйтмешләй, өйлән: ҡатының яҡшынан тура килһә, бәхетле булырһың, яманына юлыҡһаң, философ булырһың!\nБашҡортта борондан балаларға енси аң иҫ киткес уйлап, һиҙҙермәй генә һеңдерелгән — ғаиләгә, ирле-ҡатынлы араһындағы мөнәсәбәттәргә бәйле мәсьәләләр хаҡында ололар «ваҡ тештәр», йәғни, ыбыр-сыбыр бала-сағанан йәшерен ҡош телендә һөйләшкеләп алһалар ҙа ваҡыт-ваҡыт кескәйҙәр ҡолағына махсус тәғәйенләнгәндәре лә килеп сыға: мәҡәлдәр, ҡанатлы һүҙҙәр, әйтемдәр, көләмәстәр, үсекләмештәр, әкиәттәр ҡуша-ҡуша әллә ниндәй фәһемле тарихтар һөйләп ташлайҙар. Фольклор йыйынтыҡтарында теркәлеп ҡалғандары ғына ла ғүмерең буйы өйрәнеп тә бөтә тәрәнлеген буйламалы түгел, ә яҙылып алынмағаны күпме! Был яҙмаларымда иһә күберәк мәҡәлдәргә, әйтемдәргә таяндым, сөнки улар — халыҡтың махсус яҙма ҡануннамәләрҙә теркәлмәгән ғаилә кодексы тип аталыр баһаға эйә.\nЕгерменсе быуаттың тәүге сирегенәсә, совет осорона тиклем, быуаттар дауамында башҡорттарҙың ғаилә тормошо, милли әҙәбе юридик яҡтан да, әхлаҡи йәһәттән дә ислам дине, шәриғәт ҡанундары менән тығыҙ бәйле булған. Ғаиләне Алла әмере менән булдырылған илаһи бер мәктәп, милләттең иң кескәй күҙәнәге тип һанаған ата-бабаларыбыҙ. Әйтергә кәрәк, халҡыбыҙҙа юридик ҡанундар әхлаҡ, ғәҙәт-йола ҡағиҙәләре менән бер бөтөнлөк тәшкил иткәнлектән, уларҙы күпселек осраҡта хатта айырып алып та булмай. Бары тик ҡайһы берҙәре мотлаҡ үтәлергә тейешле, ә бәғзеләре яҡтарҙың ихтыярына ҡуйылыуы менән генә үҙ аллы төркөмләү мөмкинлеге бирә.\nБер үк ваҡытта ислам дине ҡабул ителгәнгә тиклем үк ҡулланылған ғәҙәт ҡанундары ла (левират, сорорат һ. б.), ҡайһы саҡ шәриғәткә бик үк тап килмәүенә ҡарамаҫтан, һаҡланып ҡалыуы күҙәтелә. Шулай уҡ Рәсәй хакимдарының урыҫ, христиан ғаилә нормаларын индерергә тырышыуы: никахҡа инеүҙе, сабыйҙарҙы махсус кенәгәләрҙә теркәү, был хаҡта документтар биреү, йәш цензы һ.б. — ғаилә ҡороу тәртип-низамын бер аҙ үҙгәрткән.\nХалыҡтың ғаилә мәсьәләләрендә ҡайһы хоҡуҡ нормаларына өҫтөнлөк биреүе уның ниндәй хөкөмдән — дәүләттекенәнме, әллә мир-йәмәғәттекенәнме — нығыраҡ ҡурҡыуы дәлил була ала. Ғәмәлдә башҡорт йәмғиәтендә үҙидара ҙур ҡеүәткә эйә булып, йәмәғәт фекере, аҡһаҡалдар — мир башлыҡтары ғөрөф-ғәҙәттәрҙең теүәл үтәлешен күҙәтеү функцияһын башҡарған, рәсми судтарға мөрәжәғәт итеү күпселектә ер мәсьәләләренә ҡағылған. Был мәҡәлдәрҙән дә күренә:\nБерҙең көнө мир менән, мирҙең көнө ер менән.\nИр үлһә лә йола үлмәҫ.\nЫрыуына күрә йолаһы.\nӘ быныһы — ҡыҙыҡ өсөн: Әтәс үҙ сүплегендә үҙе мырҙа.\nҮрҙә әйтелгәндәрҙән сығып, башҡорт милләтенең иң кесе киҫәге булараҡ ғаилә тормошона дини, ғәҙәт-йола, әхлаҡи киҫелештә байҡау яһап ҡарайыҡ.\nӨйләнмәгәндең тамыры ҡорор[үҙгәртергә]\nӘҙәп-әхлаҡ ҡағиҙәләребеҙ ифрат та ҡаты булыуы әле балаға сексуаль тәрбиә бирелмәгән тигәнде аңлатмай, әйтеүемсә, сәңгелдәгенән үк ошо юҫыҡта бик аҡыллы эш алып барылыуы фольклорыбыҙҙан ап-асыҡ күренә. Сабыйҙы һикертеп, һәпсүкләп уйнатҡанда уҡ таҡмаҡланған һүҙҙәргә иғтибар итәйек: Ҡыҙым-ҡыҙым, ҡыҙ кеше, ҡыҙыма килер йөҙ кеше, йөҙ кешегә бирмәмен, алып китер бер кеше. Әсә ҡыҙ ғынаһының күрмәлекле, күптәр күҙе төшөрлөк булып үҫеп етеүен юрап ҡына ҡалмай, уның бер генә кешегә тоғролоҡ һаҡлап ғаилә ҡорорға тейешлеген дә хәләл һөтө менән һеңдерә. Ҡарабаш турғай, тәҙ(е)рәне ҡуймай, һин дә егет, мин дә егет, кәләш алып булмай тигән үсекләмеш иһә кесе йәшенән үк ир балаларҙы ғаилә ҡора алмау хурлыҡ икәнлегенә инандырып үҫтерә.\nӨйләнеүҙең мотлаҡлығы, тәртип-низамы мәҡәлдәрҙә ифрат тос әйтелгән:\nӨйләнмәгәндең тамыры ҡорор.\nЯҡшы ат бығауһыҙ йөрөмәҫ, алама атҡа тышау ҙа теймәҫ.\nАрғымаҡтың билгеһе — ҡаҙы йыймаҫ ял йыйыр, яман егет билгеһе — ҡатын алмаҫ, мал йыйыр.\nӨйләнмәгәндең өйө булмаҫ, өйө булһа ла иле булмаҫ.\nӨйләнеү — көйләнеү.\nДәртһеҙ кеше — күҫәк, йәрһеҙ кеше — ишәк.\nДонъя күрке — йәр менән.\nӨйләнмәгәндән аҡыл һорамайҙар.\nКүреүебеҙсә, бер мәҡәл икенсеһен тулыландыра, көсәйтә, һәр кемгә «асҡыс» табырға мөмкинлек бирә, ә өйләнеү-өйләнмәү аҡыл биҙмәне лә булып тора икән бит.\nҠыҙ баланы яңғыҙ ҡалдырыу уғата тыйылған, уны ғаиләле итеү тағы ла яуаплыраҡ һаналып, өҫтәмә ҡәтғи талаптар ҡуйылған. Ғәҙәттә, уны бик йәшләй кейәүгә бирергә тырышҡандар, шуғалыр ҙа өгөтләү һүҙҙәре лә ниндәй нәзәкәтле:\nҠыҙ егеткә ҡушыла — ебәк булып ишелә.\nЕткән ҡыҙ кейәүҙән ҡурҡмаҫ.\nСәскәне ваҡытында өҙөү фарыз.\nХатта буласаҡ хәләле бик иш-йоп булмағанда ла инандырырлыҡ һүҙҙәрен тапҡандар:\nАлама булһа ла ир яҡшы.\nҠарт булһа ла ирең булһын, алама булһа ла өйөң булһын.\nҠарт ҡуйынында ҡалас бар, йәш ҡуйынында ҡамсы бар.\nҺүҙ ошо юҫыҡҡа күскәндә бер көләмәсте иҫегеҙгә төшөрөп китәйем әле.\nБорон бит ололарҙан оялыу көслө булған, әлеге кеүек, "атай-әсәй, мин өйләндем, бына киленегеҙ йәки хатта «бына кейәүегеҙ» тип ҡайтып төшөүҙәрҙе ҡанбабалар иң алама төшөндә лә күрмәгәндер. Бер егеттең, шулай, бик тә өйләнгеһе килгән, етмәһә, шым-шым ғына ҡаш һикертешеп йөрөгән ҡыҙы ла бар икән, тик ата-әсәһенә нисек белдерергә белмәй йонсоған бахырың. Уйлаған-уйлаған да, ашарға саҡырылғас, һикелә үҙе гел ултыра торған урында йоҡлап ятҡан бесәйҙе:\n-Ятма бында һуҙылып, еңгәң ултыраһы урынды биләп, — тип ҡыуып төшөргән имеш, ти. Ата-әсәһе егеттең тел төбөн һиҙеп, шул көҙҙө үк башлы-күҙле итеп тә ҡуйған, ти, үҙен.\nӨйләнгәндә мотлаҡ үтәлергә тейешле шартҡа ғаилә ҡороусыларҙың шәриғәткә ярашлы никахланыуы, ижәб уҡытыу инә, сөнки бүтән төрлө яҡынлыҡ — шайтанға, бары тик нәфсеңә хеҙмәт итеү, боҙоҡ ғәмәл, ә бындай берлектән донъяға килгән балалар уйнаштан тыуған тип иҫәпләнә.\nНиках исламда иҫ киткес юғарылыҡҡа ҡуйыла: ул милләттең нигеҙен барлыҡҡа килтереүсе шарт, ә өйләнеүсе — милләтен һәм динен яратҡан шәхес: Күсле ил — көслө ил. Ижәпләнеү — ғәм алдында ғаилә өсөн яуаплылыҡ алыу, милләтте һәм үҙ барлығын дауам итеү өсөн эшләнгән фиҙакәр аҙым.\nҒаилә ҡороусы егет түбәндәге бурыстарҙы үтәй тип һанала:\nҒаләм, Аллаһы Тәғәлә алдында — ергә яралтылған һәр йән эйәһе үҙ затын дауам итергә тырыша, был — кешелек затын һаҡлау бурысы;\nмилләт, ҡанбабалар алдында — улар тоҡомон дауам итеү бурысы;\nүҙе алдында — нәҫелен ҡалдырыу, тәбиғи теләктәрен ҡәнәғәтләндергәндә яман сир-сорға юлығыуҙан һаҡланып, сәләмәт тоҡом ҡалдырыу бурысы;\nҡатыны алдында — үҙ нәҫелен дауам итергә тейешле кеше булараҡ, уға ҡарата динебеҙ һәм донъяуи ҡанундар ҡушҡанды үтәү бурысы;\nбалаһы алдында — һәр яҡлап ҡурсыуға алып, уны лайыҡлы шәхес итеп үҫтереү бурысы.\nҒаилә-никах мәсьәләләрендә йола, ғәҙәт ҡанундары түбәндәге мәҡәлдәрҙә һаҡланып ҡалған һәм яҡынса ошондай шарттарҙы үҙ эсенә ала:\nКәләш яҡындан булырға тейеш түгел[үҙгәртергә]\nАлыҫтан ат алма, яҡындан ҡыҙ алма.\nАт һәм ҡыҙ образы юҡҡа ғына параллель итеп бирелмәй — ат яңы хужаларға эйәләшә алмай ҡайтып китеүсән, алыҫтан алһаң, артынан йөрөй-йөрөй хәлең ҡалмаҫ. Йәш килен дә, ата-әсәһе яҡын булғас, һағынһа ла, берәй нәмәгә үпкәләһә лә, тыуған йорто яғына ҡарап ҡына тороусан. Юҡҡа-барға көйһөҙләнеп, ҡайта һалып бармаһын, артыҡ-бортоҡ һүҙ ташылмаһын өсөн дә ҡыҙҙың алыҫтаныраҡ булыуы ғаиләнең тотороҡлоғона йоғонто яһаған, әлбиттә.\nАлыҫтан ҡыҙ алһаң, ҡосаҡ-ҡосаҡ бүләк килер, яҡындан ҡыҙ алһаң, ҡосаҡ-ҡосаҡ ғәйбәт килер.\nБыл мәҡәлдәрҙән күренеүенсә, алыҫтан ҡыҙ алыу бер нисә маҡсатҡа ярашлы: йәш ғаиләгә туған-тыумаса артыҡ йоғонто яһай алмаһын, килен иренең туғандары араһында күнеп йәшәп китһен, ҡоҙалар араһында йәмһеҙләнешеү булмаһын.\nӘ төп сәбәп — нәҫелдән килгән ауырыуҙарҙы иҫкәртеү булған. Тап шул маҡсатта хатта бер ауылдан килен төшөргән осраҡта ла ете быуын алышыныуы шарт итеп ҡуйылған: Ҡыҙ бауыры ете быуындан алмашына, ти мәҡәле лә ошо хаҡта. Әйткәндәй, башҡа бик күп төрки халыҡтарҙа экзогамия тип аталған был күренеш улай уҡ киң таралмаған. Мәҫәлән, төрөктәр, азербайжандар, үзбәктәр араһында хатта ике туғандарҙы өйләндереүҙе ҡулайыраҡ та һанағандар — мөлкәт ситкә китмәй.\nМөмкин тиклем иртә өйләндереү мәғҡул һаналып, хатта сәңгелдәктән үк ҡолаҡ тешләтеп, йәрәшеү, «һырға туйы» үткәреү йолаһы йәшәп килгән. Ишәк туйы — иллелә, тип ғаилә ҡорорға ашыҡмаған егеттәрҙән көлгәндәр, иҫәрерәк һанағандар. Өйләнмәгәндән аҡыл һорама тигәндәре лә бындайҙарҙы алйот һанағанға дәлил. Иртә өйләнгән үкенмәҫ.\nҠыҙ баланы иһә тағы ла тиҙерәк эйәһенә тапшырыу хәстәрен күргәндәр, инйәр-ҡатайҙарҙа көйәнтәләгәндә биҙрәһе ергә теймәҫлек булһа ҡыҙҙы кейәүгә бирергә мөмкин тигәнде ишетергә тура килгәне бар. Ултырып ҡалыуынан ҡурҡып, ғәҙәттә 16-17 йәштә, ә ҡайһы бер осраҡтарҙа хатта иртәрәк тә ҡыҙҙарын һоратҡан ергә биреп ебәреүҙе хуп күргәндәр, йот йылдары ғаиләләге артыҡ тамаҡтан ҡотолорға тырышыу ҙа күҙәтелгән. 18 йәштәрҙә инде ҡыҙ бала кейәү сыҡмағандар рәтенә инә лә башлаған. Ә Ултырған ҡыҙға ен эйәләй.\nБеҙҙең яҡтағы бер ауылда ҡартайғанса тигеҙ ғүмер итеп, балалар-ейәндәр үҫтереп, тормош тәмен белеп, татыу йәшәгән әбей менән бабайҙы аң-тоңон белмәҫ, танауҙарына еҫ кермәҫ элек үк никахлағандар ҙа, улар шул ваҡыттарын кеткелдәп көлә-көлә иҫкә алыр булғандар. Ауыр замандар бит инде: икеһенә бер яҫтыҡ, бер иҫке юрған биреп, башҡа сығарғандар. Йылы тормаған өйҙә кис һайын шул юрғанға талашып, һуғышып ятып йоҡлай торғайныҡ, тип хәтерләр булған ҡарттар.\nДонъя көтә белеүенән ҡыҙҙың йәш булыуы мөһимерәк һаналыуы түбәндәге әйтемдән асыҡ күренә:\nМенгән атың — аҡбуҙ, һөйгән йәрең — йәш ҡыҙ.\nИр кешенең физик сәләмәтлеге (ә енси ҡеүәт бының төп күрһәткесе тип күрелгән), ҡул көсө ҙур әһәмиәткә эйә булған дәүерҙә юғары баһаланған һәм көс-ҡеүәт һаҡланһын өсөн түшәк яңыртыу файҙалы тип иҫәпләнгән (бер нисә ҡатынға өйләнеү күренешенең бер сәбәбе). Йәш ҡыҙ алыу йәшәртә мәҡәле лә ошоно раҫлай. Йәш ҡайынға терәлеп ҡарт ҡайын ҡырҡ йыл йәшәгән.\nУлтырып ҡалыу ҡыҙ бала өсөн оло фажиғәгә әүерелгәнлектән, артыҡ һайланыу өнәлмәй:\nҠыҙың булһа ирҙә булһын, ирҙә булмаһа гүрҙә булһын.\nҠарт ҡыҙ ир һайламаҫ, үлгән кеше ер һайламаҫ мәҡәле ҡарт ҡыҙ менән үлгән кешене хатта бер рәткә ҡуйып, ата-әсәне лә, уларҙың буй еткергән балаһын да ашығырға мәжбүр итә, ҡәтғи сикләй.\nҠыҙҙы ирекһеҙләп кейәүгә биреү күренеше булһа ла шәриғәт, динебеҙ тарафынан был тыйылған, юҡҡамы ни, мулла никахҡа ризалыҡ тураһында һорауҙы иң беренсе ҡыҙға биргән. Әммә ата-әсә, күреүебеҙсә, ҡәтғи сиктәргә ҡуйылыу сәбәпле, йә балаһының етеш йәшәүен ҡайғыртып, йә башҡа сәбәптәр менән (әйтәйек, ҡоҙаларҙың социаль статусы ниндәйҙер өҫтөнлөктәр бирә) ҡыҙҙарын ризалыҡһыҙ кейәүгә биреүе фольклорҙа ла, әҙәбиәттә лә һынланыш тапҡан.\nШәриғәт буйынса 10 йәштәрҙән үк кеше бәлиғ була тип һаналыу сәбәпле ҡыҙҙарға хатта шул мәленән үк никахҡа инеү мөмкинлеге бирелгән. Хәҙерге медицина күҙлегенән был бик иртә, ҡыҙ бала ла, ир бала ла ғаилә көтөүгә әҙерлекһеҙ, организмдары нығынып өлгөрмәй тип иҫбатлана. Әммә егерменсе быуат урталарына тиклем кешенең үтә ҡыҫҡа ғүмерле булыуын иҫәпкә алһаң, зат-ырыуыңды дауам итеү өсөн иртәрәк өйләнеү фарызлығына инанаһың:\nИртә өйләнгән — улынан-ҡыҙынан кинәнгән.\nНәҫел тураһындағы мәғлүмәт[үҙгәртергә]\nҮрҙә әйтелгәндәрҙән үк күренеүенсә, туғанлашыр яҡтың нәҫел-нәсәбе ниндәй булыуына бик ҙур әһәмиәт бирелгән:\nАтаһынан күргән — уҡ юнған, инәһенән күргән — тун бескән.\nУҫаҡта алма үҫмәй.\nАтын алма, затын ал (быныһы байлығына ҡарағанда яҡшы заттан булыуы мөһимерәк тигән ҡарашты сағылдыра).\nАтайһыҙҙы кейәү итмә, инәйһеҙҙе килен итмә.\nАлмағаста алма бешә, дегәнәктә — дегәнәк.\nКәләш һайлауға үтә лә яуаплы ҡарауҙары хатта мөмкин булған һәр кемдән ҡыҙ тураһында мәғлүмәт алырға тырышыуҙарынан, кәңәш-төңәшһеҙ эш итмәүҙәренән асыҡ күренә.\nАт алһаң — ауылың менән, ҡыҙ алһаң ырыуың менән кәңәшләш.\nЯрап торорға өй һалма, ярап торорға бисә алма.\nДегәнәк араһында үҫкән сәскәнән һаҡлан.\nБыл осраҡта ла күҙең төшкән ҡыҙҙың ниндәй ғаиләнән булыуын иҫтә тотоу кәрәклеге киҫәтелә. Үҙе сәскәләй булһа ла, нәҫел-нәсәбенең йүнһеҙ булыуы бәхетһеҙлеккә килтереүе ихтимал.\nКүҙең менән һайлама, ҡолағың менән һайла.\nҠыҙҙың хатта кем менән дуҫлашыуы ла иҫәпкә алынған:\nҠыҙҙың кемлеге кемәйенән (әхирәтенән) билгеле.\nТуғанлашыр яҡтың социаль статусы бер самараҡ булыуы яҡшы:\nҠаҙ менән ҡаҙ, өйрәк менән өйрәк.\nТибешеп ятһа ла тиңең булһын.\nЮрғаһына күрә дуғаһы.\nБуйың етмәгәнгә үрелмә.\nЙәнә бер үҙенсәлеккә иғтибар итәйек — Ҡыҙыңды үҙеңдән түбәнерәккә бир, киленде үҙеңдән юғарыраҡтан ал. Был мәҡәлдә ҡыҙ баланың егеттән түбәнерәк баҫҡыста тороуы төҫмөрләнә. Ул үҙен ире менән тиң итеп тойһон өсөн социаль статусы түбәнерәк ғаиләгә төшөүе ҡулайыраҡ булған. Икенсенән, кейәү яғы үҙенән абруйлыраҡ кешеләр менән туғанлашып, йәмғиәттә тотҡан баҫҡыстан күтәрелеүҙе лә ҡайғыртҡан. Әммә был барыбер ҙә егеттең шәхси сифаттарына талапты кәметмәгән, сөнки Ынйының эт муйынында ҡәҙере юҡ, йәғни, насар ир ҡулында яҡшы ҡатындың ҡәҙере юҡ.\nҠыҙ яғы ғаиләһенең юғарыраҡ баҫҡыста тороуына өҫтөнлөк бирелһә лә, матди хәлдә артыҡ айырма булмауы хәйерле: Бай менән ҡоҙа булһаң, наҙланып маҙаңды алыр, ярлы менән ҡоҙа булһаң, теләнеп маҙаңды алыр. Бында, тәү ҡарамаҡҡа, ниндәйҙер ҡапма-ҡаршылыҡ бар кеүек. Ләкин, тарихтан белеүебеҙсә, кешенең йәмғиәттә яулаған дәрәжәһе һәр саҡта ла уның матди хәленә ярашлы булмаған. Әйтәйек, сауҙагәрҙәр алған табыштарына ҡарап гильдияларға бүленгән. Комедияларҙа йыш ҡына тап бына улар ҡатламының хәйерселеккә төшкән дворяндар менән туғанлашырға тырышыуы һүрәтләнә.\nКүпселектә ауыл ерендә йәшәгән башҡорт халҡында социаль градация улай уҡ киҫкен булмаһа ла, руханиҙар, сауҙагәрҙәр, мөғәллимдәр, төрлө кәсеп менән шөғөлләнеүселәр, алпауыттар һ.б. йәмғиәттә төрлө социаль баҫҡыста торған. Аҡһөйәктәр һәм ҡара халыҡ төшөнсәһе, йәғни синфи бүленеш, әле ҡайһы бер ғалимдар инҡар итеп маташһа ла, башҡорт халҡы өсөн дә ят булмаған.\nҮҙенән күпкә юғарыраҡҡа ынтылыу, маҡсатына өлгәшкән хәлдә, ярлы балаһы өсөн дә әллә ни отошло түгел:\nҠалаҡ тотһа, хан ҡыҙының ҡулы ҡабара.\n«Йәшлек» гәзитендә баҫылған, көләмәскә әүерелгән бер ҡыҙыҡ хәлде тулыһынса килтерәм (2002 йыл, 12 февраль). Уны Әбйәлил районының Атауҙы ауылынан Рәшит Ямалетдинов тигән ағай яҙып ебәргән. Әммә шуға оҡшаш хәлдәр тураһында электән һәр яҡта үҙенсәләтеп ниндәйҙер ҡыҙыҡтар һөйләйҙәр. «Башҡорттар элек өйләндереүҙе йәштәрҙән һорап та тормаған. Хәҙер генә егет менән ҡыҙ осрашып танышып, бер-береһе менән вәғәҙәләшкәс, әллә күпме мәшәҡәттәр тыуҙырып, аҡса туҙҙырып, туй үткәрәләр ҙә, күп тә үтмәй, холҡобоҙ тура килмәне, тип айырылышып та ҡуялар.\nБеҙҙең ауылда матур итеп бик күп бала үҫтереп, бүтәндәргә өлгө булып 60 йылдан ашыуыраҡ бергә йәшәгән оло ғаилә бар ине, хәҙер мәрхүмдәр инде, ожмахтың түрендә булһын рухтары уларҙың. „Оҙаҡ һәм татыу йәшәүебеҙҙең сере ул, уландар, мин инәйегеҙҙе ыштанһыҙ көйөнсә барып алыуҙа“, — тип һөйләр ине олатай.\nӘ хәл былай булған. Иртәгә килен әйттерергә китәйек тип әҙерләнеп йөрөгәндә, кискеһен егеттең кейеп йөрөгән киндер ыштанын систереп йыуып ҡуйғандар, алмашы булмағас, икенсене кеймәгән, ә оҙон күлдәк итәге менән оят ерҙәрен ҡаплап торған.\nИртәгеһен ашығып сығып киткәндә, егеттең ыштанһыҙ икәнен һиҙеүсе булмаған, тик 30-40 саҡрым ер үтеп, ат ашатырға, тамаҡ ялғарға туҡтағас ҡына ыштан онотолоп ҡалғанын белгәндәр (егет тигәнең дә ыштан кейеп йорөргә әле бик ғәҙәтләнеп тә өлгөрмәгән малай булғандыр инде — авт.). Нишләһендәр инде, кире боролоп тормағандар, барып килен әйттереп, никахын уҡытып, уларҙы ҡушып ҡайтҡандар.\n„Өйләнгәндә ыштан булмаһа ла ярай ул, уландар, әгәр үҙең ихлас булһаң“, — тиер ине олатай, шаяртып».\nӨйләнеүселәрҙең бер милләттән, диндән булыуы ҡулайыраҡ[үҙгәртергә]\nҠаҙ менән ҡаҙ, өйрәк менән өйрәк мәҡәле шулай уҡ өйләнеүселәрҙең бер милләттән, диндән булыуы ҡулайыраҡ тигән фекерҙе сағылдыра. Һөмһөҙ һыйыр үҙ көтөүен танымаҫ әйтеме лә ошоға ишара. Ҡамышты үҙ күлеңдән ал, кәләште үҙ илеңдән (йәғни үҙ динеңдән, милләтеңдән) ал. Дәһрилек осоронда дингә бәйле мәҡәлдәрҙең тик фашлауға ҡоролғандары ғына яҙып алыныу сәбәпле, беҙ был осраҡта тик шәриғәт ҡанундарын ғына күҙҙә тота алабыҙ. Хатта диндәш, бер үк тиерлек телле булыуға ҡарамаҫтан, татарҙар менән никахлашыу Х1Х быуат ахырында ла һирәк осраған. Килмешәктәргә ер башҡа урындан бирелгән, һис юғы ауыл ситендә урынлашып, утар рәүешле йәшәгәндәр.\nБорон кем менән туғанлашыу мәсьәләһен ололар ғына хәл иткән тигән фекер нығынған, әммә әйтем-мәҡәлдәр хис-ғишыҡ шулай уҡ иҫәпкә алынғанын асыҡ күрһәтә:\nМөхәббәт өсөн йән фиҙа.\nҺөйгән йәр — һөйәгең елеге.\nМөхәббәт тамуҡ утынан ете өлөш артыҡ булыр, ти.\nМөхәббәт таш ярҙырта.\nИке күңел бер булһа, сүплек башы гөл булыр.\nӘммә артыҡ тойғоға бирелеү ҙә өнәлмәй, бының хатаға килтереү ихтималлығын киҫәтелә:\nҒишыҡ кешене диуана итә.\nҒишыҡ тотҡан — күҙһеҙ.\nМөхәббәт тешкә ҡарамай, эшкә ҡарай (матурлыҡҡа ҡыҙма, уңғанды эҙлә мәғәнәһендә).\nАлма үҙең һөйгәнде — алданырһың, ал үҙеңде һөйгәнде — ҡыуанырһың.\nНыҡ һөйә тип һөйөнмә, уртаса һөйә тип көйөнмә, сөнки Үтә ҡыҙыл тиҙ уңа.\nТимәк, йәштәр бөтөнләй үк бер-береһен белмәй-күрмәй өйләнешмәгән. Егет менән ҡыҙ йәшертен генә осраша ла алған, тик ҡайҙа ти ул хәҙерге һымаҡ кеше алдында ҡосаҡлашыу, үбешеү: кешегә хисеңде белдереү — ҙур әҙәпһеҙлек:\nЙөрәк серең йөрәктә ҡалһын.\nОсрашыуға йәштәр ябай ғына булһа ла бүләктәр менән килеп, бер-береһенең күңелен үҫтерер, вәғәҙәләшеү билдәләре тапшырыр булған. Иң йыш бирелгән йәдкәр — ҡыҙ үҙ ҡулы менән сиккән, һөйгәненең исеме нағышланған ҡулъяулыҡ. Егет исемләп йөҙөк-балдаҡтар кейҙергән, шуғалыр ҙа таҡмаҡтарҙың күбеһе Ҡулымдағы йөҙөгөмдөң исемдәре фәләнкәй рәүешле башлана. Хат бирешеү, уҡый-яҙа белмәгәндәрҙең хистәрен аңлатырлыҡ символдар аша хәбәрләшеүе — үҙенсә серлелек йәштәрҙе тағы ла нығыраҡ тартылдыра, уй-тойғоларҙың йәшертен булыуы мөхәббәттәрен көсәйтә. Тыйылғанлыҡ шарттарында ғына Ләйлә-Мәжнүн ғишҡы тыуыуы мөмкиндер ул.\nКөслө зат осрашыуға хушбуй, еҫле май, еҫле һабын, яулыҡ кеүек бүләктәр тотоп килһә, ҡыҙҙар ҡул эшенә, аш-һыуға оҫталығын да күрһәтергә яйын таба: фольклорҙа исемле ҡулъяулыҡтан тыш мамыҡ бирсәткә, шарф, бауырһаҡ һ.б. телгә алына. Тағы көләмәс иҫкә төшә.\nБер сибәркәй тырышып-тырышып бауырһаҡ бешергән дә, егетенә төйөнсөк әҙерләп, өй сарлағына йыйып ҡуйған, ти. Ҡәһәр һуҡмағыры, был эште ҡустылары һиҙеп ҡала бит: менеп ашайҙар ҙа, урынына кәзә-һарыҡ «йоморсаҡтарын» төйнәп ҡуялар.\nАңын-тоңон һиҙмәгән меҫкен ҡыҙ осрашыуҙа, билдәле, уңайһыҙ хәлгә ҡала. Унда ла, әлеге етешһеҙ тормош, аптырашынан:\n-Өс күкәйем, күбек майым әрәм булды, Хоҙайым, — тип уфтанды, ти.\nОялсанлыҡ ҡыҙ балаға һөйкөмлөлөк өҫтәһә лә, егет кеше өсөн артыҡ яҡшы сифат иҫәпләнмәй:\nОялсан егет йәрһеҙ ҡалыр.\nҠош аяғынан, ҡыҙ ирененән эләгер мәҡәле инде — эротик тәрбиә миҫалы. Ул ир затын нисек маҡсатҡа өлгәшергә өйрәтһә, ҡыҙҙы киҫәтә, ә Ирең булмаҫтайға иренеңде бирмә тигән мәҡәл тәүгеһен тағы көсәйтә төшә.\nҠыҙҙы ҡаратыу ысулын да өйрәтә мәҡәлдәр:\nҠошто ем менән алдайҙар (йәғни бүләккә йомарт булырға кәрәк).\nҠошона күрә тоҙағы, йәки,\nАсҡыс ярамаҫ йоҙаҡ юҡ тигән мәҡәлдәр иһә егет кешенән психолог булыуҙы, телгә маһирлыҡты ла талап итә. Тик, тағы бер көләмәстән күренеүенсә, мөхәббәт ҡайһы саҡ матур һүҙҙәр менән әүрәтеүгә лә ҡарамай икән.\nАуылда бик кирегә бөткән егет булған. Бына ул да өйләнер йәшкә еткән, бер гүзәлкәйгә күҙе төшөп, яр буйына осрашыуға саҡырған, ти. Ҡыҙ наҙлыҡай ғына, Таһир-Зөһрәләр, Ләйлә-Мәжнүндәр тураһында дастандар ғына уҡып үҫкән, егеттән бөҙрә-бөҙрә ғишыҡ һүҙҙәре көтә икән дә, тегеһе хатта ябайҙарын да әйтә белмәй һерәйеп баҫып тора, сөнки гел әйтелгәндең киреһен генә ҡабатлап өйрәнгән. Шунан һылыуҡай түҙмәгән, күккә ҡарап:\n— Күктә йондоҙҙар йымылда-а-ай, — тип әйтеп ҡуйған булған.\nБыныһы шуны ғына көтөп торғандай, яуаплай һалған:\n— Йымылдаһа ни!\nҒәжәпләнгән сибәркәй ахыры һүҙҙе икенсегә бора:\n— Йылға ҡайһылай матур аға.\n— Аҡһа ни!\nТамам аптырашҡа төшкән ҡыҙ, артабан ни тиергә лә белмәй торғас, тура ярып һорау бирә:\n— Ниңә саҡырҙың һуң, яратмайһыңмы ни?\n— Яратһа ни, — тип яуапланы, ти, теге арҡыры, һөйгәненең битенән үбеп.\nКүп тә үтмәй гөрләтеп туй яһап та ташланылар, ти, былар.\nҠалым, бирнә әҙерләү ғаилә ҡорғанда мотлаҡ үтәлер шарт:\nҠыҙ кемгә бармаҫ ине, егет кемде алмаҫ ине ҡалым малы булмаһа.\nҠыҙ аҡсаһы — тоҙ аҡсаһы.\nҠыҙ оҙатҡан яланғас ҡалыр, килен алған түренә урын һалыр. Һуңғы мәҡәл ҡалымға ҡарағанда бирнәнең ҙурыраҡ булыуын күрһәтә. Тимәк, егет ярлыраҡ булһа ла өйләнеүгә мөмкинлеге ҙурыраҡ, тик ҡулынан эш килһен. Ә ҡыҙ ултырып ҡалмаһын өсөн бирнәнең кейәү ҡалымына ҡарағанда күберәк булыуы кәрәк булған.\nЙыш ҡына һоратҡан ергә ҡыҙҙы бирмәҫ өсөн ҡалым һылтау булараҡ та ҡулланылған:\nБирмәҫ ҡыҙҙың ҡалымы ҙур.\nӘ бына Ҡыҙыңа тиң кейәү килһә, ҡалым алма, тиген (бушлай) бир.\nИр кешенең йорт-ерле булыуы — намыҫ эше:\nЙортҡа кергәнсе, утҡа кер.\nЭшкә ашмаған ир — башыңа сир.\nМәгәр, Ябағаны яуға менмә ялы бар тип, яман менән ҡоҙа булма малы бар тип, мәҡәле был мәсьәләлә шулай уҡ саманы белергә ҡушҡан.\nТуғандарҙың татыулығы бар байлыҡтан артыҡ тиеүҙәре лә матди байлыҡтан өҫтөнөрәк ҡиммәттәр барлығын иҫәпкә алырға өйрәтә.\nКәләштең ғиффәтле (ҡыҙ сафлығын һаҡлаған) булыуы, тормошҡа тәүгегә сығыуына ҙур әһәмиәт бирелгән:\nҠырҡта булһа ла ҡыҙ булһын.\nУрау булһа ла юл яҡшы, һуҡыр булһа ла ҡыҙ яҡшы.\nИргә бер ҡат барыу — ғәҙәт, икенсегә — оят.\nБер бар — берәгәйле бар.\nИрҙән ҡайтҡан яуҙан ҡаты.\nКәләште ҡыҙҙан алмаған ир-аттан көлгәндәр, бигерәк тә «исеме сыҡҡан» ҡыҙ тура килһә:\nИт тапмаған — үпкәгә кинәнгән, ҡыҙ тапмаған — еңгәгә (бисәгә) кинәнгән.\n«Исеме сыҡҡан» ҡыҙ ғәҙәттә ултырып ҡалған:\nЕгет һөйһә — ала, ҡыҙ һөйһә — ҡала (был, ғөмүмән, ҡыҙҙың егеткә хисен бик белдереп бармаҫҡа тейешлегенә лә күрһәтмә).\nИпһеҙ ҡыҙ йәрһеҙ ҡалыр.\nАшыҡҡан ҡыҙ кейәүгә барһа ла мантымаҫ тигәндәр, сөнки бындай никах һаҡланғанда ла ире, йәмәғәт алдында үҙен оятлы тойоп, ҡатынын йәберләй, татыулыҡ булмай. Күпселек осраҡта никах тәүге көндән үк тарҡала.\nҠыҙ сафлығын һаҡлау өсөн яуаплылыҡ егеткә лә һалынған:\nЕмеште аша, ботағын һындырма.\nЕмеш ашағың килһә, сәскәһен өҙмә.\nӘммә ғиффәтен юғалтҡан өсөн ҡыҙ ғәйеплерәк һанала:\nИнә ҡаҙ ҡаңғылдамаһа, ата ҡаҙ бармай.\nБейә кешнәмәй айғыр тешләмәй.\nҠыҙҙың төрлө егеттәргә баш-күҙ уйнатып йөрөүе лә ғәйепләнә:\nБайтал яманы ике айғырҙы тибештерер.\nЕгеттәрҙең бер ҡыҙға баҫышып йөрөүе лә киҫәтелә:\nБер ҡаҙыҡҡа ике ат бәйләнмәҫ.\nҒөмүмән, аҙып-туҙып йөрөүҙән ике яҡты ла тыйғандар:\nКем менән даның сыҡһа, шуның менән йәнең сыҡһын.\nТөҫ-баш, шәхси сифаттар[үҙгәртергә]\nТөҫ-баш, шәхси сифаттарға талап шулай уҡ ярайһы ҡәтғи ҡуйылған:\nКилен килбәтле булһын, теле ширбәтле булһын.\nМатурлыҡ категорияһына һын-килбәт кенә түгел, уңғанлыҡ, аҡыл, инсафлылыҡ та ингән:\nШаҙра булһа ла аңра булмаһын.\nМатурлыҡ туйҙа кәрәк, уңғанлыҡ көн дә кәрәк.\nБуянған ҡыҙҙан оялған ҡыҙ матур.\nМатурлығы хәжәт түгел, аҡылы-тәүфиғы булһын.\nМатур — күҙ өсөн, аҡыллы — күңел өсөн.\nЙөҙө аҡ тип алданма, эсе ҡара булмаһын.\nҠатын-ҡыҙ һәм ир-ат сифаттары мәҡәлдәрҙә, ғәҙәттә, параллель рәүешендә бирелә һәм уларҙың кеме өсөн ҡайһыһы өҫтөнөрәк икәненә баҫым яһала:\nЕгет егәр, ҡыҙ сибәр булһын.\nЕгет ҡыйыу, ҡыҙ һылыу булғаны яҡшы.\nҠыҙ байлығы — күркәм холоҡ, ир байлығы — тәүәккәл.\nКүренеүенсә, ҡыҙҙың сибәрлегенә, ә егеттең батырлығына күберәк иғтибар бирелә.\nҺуңғараҡ барлыҡҡа килгән мәҡәлдәрҙән булһа кәрәк, кәләштең уҡымышлы булыуына өҫтөнлөк бирелә:\nБелемле ҡыҙ — бирнәле ҡыҙ.\nҮҙе сибәр булып, йәре ҡайтышыраҡ булғанда ла йыуатыр һүҙ тапҡандар:\nИке сибәр бергә килһә, береһе ғүмерһеҙ була, ти.\nЙәмғиәттәге социаль тигеҙһеҙлек ғаилә ҡороуға ла шулай уҡ үҙенсәлекле йоғонто яһай: байҙар сибәрлеккә күберәк иғтибар бирһә (ялсылар былай ҙа етерлек), тәбиғи, түбәнерәк ҡатлам вәкилдәре уңған, донъя көтөрлөк килен һайлай. :Ярлының ҡатыны икенсе сәбәптән дә бик һылыу булмағаны хәйерле:\nБисәң матур — бай тирмәһендә ятыр.\nБисәң матур булһа, байың үсле була.\nҠатындың сәләмәтлеге — тоҡом сәләмәтлегенә, етеш йәшәүгә нигеҙ:\nҠаза күрер егет аяғы һыҙлау ҡатын алыр.\nБулмаҫ иргә бөкөрө ҡатын.\nИл һөйөр байҙы, ир һөйөр һауҙы тигән мәҡәл ысынбарлыҡҡа бик тә ярашлы булғанлығы әсәнең ҡыҙын оҙатҡанда әйткән тетрәндерерлек теләгендә лә раҫлана: Башың ауыртһа — яулыҡ эсендә, беләгең ауыртһа — ең эсендә (булһын).\nБашҡортта нескә билле булыу, сибеклек — һылыулыҡ билдәһе. Бының сәбәбе бик ябай аңлатыла, тимәк, был Ҡыҙ — ҡыйғыр тамаҡ, аҙ ашай. Аҙыҡ иҫәпле саҡта был да мөһим.\nҺайланыу яҡшыға килтермәҫ[үҙгәртергә]\nАртыҡ ныҡ һайланыу, талапты сикһеҙ ҙурҙан ҡуйыу яҡшыға килтермәй:\nКүп һайланған һайландыҡҡа ҡалыр.\nҒәйепһеҙ йәр эҙләгән йәрһеҙ ҡалыр.\nХан ҡыҙының битендә лә бармаҡ битендәй миң булыр.\nТуй, килен төшөрөү миҙгелдәре шулай уҡ билдәле бер тәртипкә буйһонған. Йышыраҡ никах — яҙға, туй көҙгә тәғәйенләнә торған булған: Яҡшы килен яҙ килер, яман килен көҙ килер. Килен эш көсө һаналған һәм йәйге эштәр бөтөп, уңыш йыйғас әҙергә килеүҙе оҡшатмайҙар. Ә бына Байҙың туйы яҙ булыр.\nҠалым малын түләп бөтмәй тороп егеттең кейәүләп йөрөү күренеше лә киң таралған. Әммә Көйһөҙ кейәү кейәүләп ятҡансы, көйлө кейәү кәләшен алып ҡайтҡан.\nҠыҙ яусы аша әйттерелгән, һис юғы һоратырға ошо эштә тәжрибәһе булған оло йәштәге абруйлы ғаилә ағзаһын ебәргәндәр. Быға тиклем алдан димсе барып, ата-әсәнең ҡылын тартҡылаған, әлбиттә. Яусының буш ҡайтыуы егеткә дан өҫтәмәй бит:\nЕгетлегеңде белгең килһә ҡыҙға яусы ебәр, тип бушҡа әйтмәгәндәр. Шуға ла ауылдарҙа димселек-яусылыҡ менән шөғөлләнгән махсус кешене был изге эшкә ҡушыуҙы ҡулайыраҡ күргәндәр:\nҺөйләй белмәҫтең һүҙе — үтмәҫ бысаҡтың үҙе.\nЯусы булмаһаң, дим һөйләмә.\nӘ инде Димсе диңгеҙ кисерер, илтеп ярҙан осорор.\nЯусы менән аусы ялғанһыҙ булмаҫ.\nАрбауын белһәң, ҡара йылан да ҡарышмай.\nЯусының иһә тел оҫталығы өҫтөнә әҙер ҡалыптары, кинәйәләп әйтеү алымдары булған: тәҡдим кире ҡағылған осраҡта ла әйтелгәнгә икенсе мәғәнә биреп ебәрергә мөмкин, изге ниәтте ен-шайтан ҡолағынан, күҙ тейҙереүҙән һаҡлау ҙа зарур. Миҫалға: Һиндә лә бар аҡлы ҡуй, миндә лә бар аҡлы ҡуй, ҡуйҙы ҡуйға ҡушайыҡ, һеҙҙең яҡҡа ашайыҡ (йәғни, күсәйек).\nӘлбиттә, бөгөн үрҙә яҙылған күп ғәҙәттәр онотолған йә кәрәге лә ҡалмаған кеүек. Әммә, дөйөм алғанда, уларҙы хәтерҙә тотоу, яңы шарттарға яраҡлаштырып ҡулланыу һис тә зыян итмәҫ ине. Ғаилә ҡороусылар бер-береһе тураһында һис юғы ошо мәғлүмәттәрҙе белергә тейештер:\nғаилә хәле, элек никахта торған-тормағанлығы;\nкемделер аҫрарға-ҡарарға тейешлеге (мәҫәлән, ауырыу йә ҡартайыуы еткән ата-әсәһен, тәүге ғаиләһен һ.б.)\nбалаһы (шул иҫәптән, уллыҡҡа-ҡыҙлыҡҡа алынған) бармы-юҡмылығы;\nенси мөнәсәбәткә ҡарашы;\nматди хәле (эш хаҡы, бурыстары, мал-мөлкәте);\nбашҡа милләттән булһа, ошоға бәйле мөнәсәбәттәр;\nғаиләгә тоғро булырлығы-булмаҫлығы;\nбиографияһындағы ғәм алдында уңайһыҙ хәлгә ҡуйырлыҡ ниндәйҙер ваҡиғалар.\nБыларҙы белеп бөтөрөүе еңел түгел, әлбиттә. Ғашиҡтың күҙе һуҡыр, мәгәр күҙҙе лә, ҡолаҡты ла асып тотоу хәйерле. Һуңынан үкенергә тура килмәһен. Башҡорттар никахһыҙ бала табыуға бик ныҡ тыйыуҙар һалған, Уйнаштан уҫмаҡ сыға тип киҫәтеп торған. Уйнаштың башы — уйын, ахыры — ҡыйын. Тормош тәжрибәһенән сығып ҡарайыҡ: хәҙер дауалауға ауыр бирелгән венерик ауырыуҙар, бигерәк тә СПИД киң таралыу сәбәпле, ысынлап та, тәртипһеҙ енси бәйләнештәр уйнашсының үҙенә генә түгел, партнерҙарына ла ауыр сирҙәр, хатта үлем килтерә. Заманында сифилис та СПИД кеүек үк дауалауға бирелмәҫ ҡот осҡос ауырыу булған, етмәһә, ул төрлө юлдар менән бирелгән, тимәк, уйнаш ингән йорт ысын мәғәнәһендә ҡороған.\nИслам дине талаптары ла был йәһәттән аяуһыҙ. Никахһыҙ ҡатындан донъяға килгән бала кәмһетелеүгә, ҡыйырһытылыуға дусар булған, мыҫҡыллы ҡушаматтар алған. Әйтемдәр араһында ла осрай улар: Елдән тыуған Айтуған.\nТыума исемен күтәргән балаға үҫеп еткәс тә еңел түгел — Атайһыҙға ҡыҙ бирмә мәҡәле иң беренсе шундайҙарға ҡағыла бит. Әсәһе лә, уйнашсы исеме күтәреп, ғүмер буйы йәмғиәттә ҡыр тибелеп йәшәй. Шундай ҡаты тәртип хөкөм һөргәндә, әлбиттә, уйнаштан бала табыу бик һирәк күренеш булған.\nУйнашлы йортҡа ҡот ҡунмаҫ.\nУйнаш кергән йорт ҡорой тип, оло бәхетһеҙлек килтерер был ғәмәлдән буйҙаҡтарҙы ғына түгел, ирле-ҡатынлыларҙы ла тыйғандар.\nБеҙҙең заманда, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ғаилә ҡороуға еңел-елпе ҡараш өҫтөнлөк ала, ЗАГС-та яҙылышмай ғына йәшәүселәр һаны арта. «Һынамаҡ никах» («пробный брак») тип аталған был «модалы» күренеш ошондай берлектән тыуған сабыйҙарҙың хоҡуҡтарын сикләй. Етмәһә, ирме, ҡатынмы үлеп киткән осраҡта вафат булыусынан ҡалған мал-мөлкәткә бергә йәшәүсенең бер ниндәй ҙә хоҡуғы юҡ.\nҮрҙә килтерелгән әйтем һәм мәҡәлдәрҙән күренгән шарттар — дөйөм шарттар, әммә тормошта һәр саҡ ҡанундарҙан ситләшкән хәл-ваҡиғалар ҙа осрай. Ҡыҙ урлау — шундайҙарҙан. Түләрлек ҡалымы булмаһа, йә күҙе төшкән ҡыҙҙы башҡаға бирергә йыйынғандарын белеп, йә ҡыҙ үҙенә ҡарамаған осраҡтарҙа егеттең уны урлап алыу ғәҙәте булған. Бының ҡыҙ менән егеттең йә ата-әсәнең алдан килешеүе буйынса башҡарылыу ихтималлығын да күҙҙән төшөрмәйек. Мостай Кәримдең «Ҡыҙ урлау» комедияһындағы кеүек.\nӘммә ғәҙәт ҡанундары бындай күренеште тыя: Ат урлаған бур булыр, ҡыҙ урлаған хур булыр.\nҮҙ ихтыярынан тыш урланһа ла ҡыҙҙы ғәҙәттә кире ҡайтарып алмағандар, сөнки Урланған ҡыҙ — хурланған ҡыҙ. Туй үткәрәү тәртибе төрлө урында төрлөсә булһа ла, шулай уҡ дөйөм ҡәғиҙәләр йәшәп килгән һәм әйтем-мәҡәл, һынамыштар рәүешендә халыҡ хәтерендә һаҡланып ҡалған.\nАта-әсәһенең ризалығы булмағанда һөйгән егетенә «йәбешеп сығыу» күренеше лә ят түгел — милли классикабыҙҙа быға ла миҫал табырға мөмкин: «Ғәлиәбаныу» драмаһында ҡыҙ һөйгән егете Хәлилгә шул рәүешле барырға йыйына ла инде, һәм ниәте, белеүебеҙсә, фажиғә менән тамамлана…\nСығанағы — «https://ba.wikibooks.org/w/index.php?title=Күсле_ил_—_көслө_ил/1-се_бүлек&oldid=24053»\nБыл бит һуңғы тапҡыр 15:12 22 февраль 2021 үҙгәртелгән.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ЗАМАНДЫ БИЗМӘНГӘ ҺАЛЫП... - 2020 - Мәҡәләләр\nБизмән, тиһәң, минең күҙ алдына бала саҡтың бер ваҡиғаһы килеп баҫа. Беҙ, беренсе кластар, теүәл ун ике бөртөкбөҙ. Мәктәп баҡсаһында йыуан бер ҡоро бүрәнә ятып, беҙ шуға бер оҙон ҡалын таҡтаны һалып, ҡалҡанбаш өйә инек. Ике яҡҡа 6-шар бала ултырғас, ауырлыҡ тигеҙ, рәхәтләнеп өйәбеҙ генә. Бер яҡта иң алда мин ултырам. Бер мәл ҡаршы яҡтағы берәү (иң арттағы кеше) шаяртып һикерҙе лә төштө. Тигеҙлек юғалғас, мин тағы ла алға ышырылып барып, таҡтаға йәбешкән уң ҡулымдың һуҡ бармағы бүрәнә аҫтына инде лә китте. Тегеләр һикереп төшкәндән көлә, мин аҡырып илайым. Күмәк тауышҡа ишетмәйҙәр - 11 кеше бармағымды иҙә генә. Балалығыма барып, йән көсөмә бармаҡты тартып алдым. Һөйәге сыҡты, ите тороп ҡалды. Ауылды яңғыратып аҡырам. Минең хәлде күреп, класташтар аптырауға ҡалды. Йүгереп мәктәпкә инәм, Маһира апайыма ҡанлы бармаҡты күрһәтәм. Ул, шундағы бер гәзит ситен йыртып алып, минең бармаҡты ураны ла, ауыл фельдшеры Мәрзиә апайға ебәрҙе. Оҙаҡ уңалмай йөрөнө бармаҡ. Байназарға ебәрҙеләр. Унда атай матас менән алып барҙы. Врач ҡараны ла: "Перелом", - тип әйтте. Атай әйтә: "Чепуха (был уның яратҡан һүҙе), бер нәмә лә булмаған, бөтә ул", - тип мине йыуата. "Мин русса беләм, перелом - һынған була..." - тип мин илайым...\nБеҙҙең быуынды алғанда ла, беҙгә лә һәптеюҡ нәмә күрергә насип булған икән. Социализм сәскә атып, коммунизмға саҡ-саҡ етмәй торған мәлдә тыуғанбыҙ беҙ 1968-селәр. Октябрят булып, уртаһында кескәй Володя (В.И.Лениндың бала сағы) торған биш саталы йондоҙҙо ла түшкә ҡаҙап йөрөлдө, пионер булып, ҡыҙыл галстук та тағылды, комсомол булып, комсомол значогын тағыу бәхете лә тейҙе. "Ленин һөйөклө атабыҙ - ул һәр саҡ беҙҙең менән!" тип йырлап та йөрөлдө. Әйткәндәй, моңом булмаһа ла, Ленин, комсомол тураһында һәптеюҡ йыр беләм.\n"Балам, пионерға инәһең. Алла юҡ, тиһәләр ҙә, шулай әйтергә ҡушһалар ҙа, телең, юҡ, тип торһа ла, эстән, күңелең менән, бар, тип тор", - тине. Мин, ул саҡтағы социализм тәрбиәһе нигеҙҙәрендә тәрбиәләнеүсе булараҡ, өләсәйҙең был һүҙҙәрен ҡолаҡҡа ла элмәнем. "Нисек инде: уҡытыусы Алла юҡ, тип тора, китаптар Алланы инҡар итә, өйҙәгеләр шуны тыҡый, класташтар ҙа. Бер өләсәй генә алйып йөрөй", - тип уйланым.\nМәктәпте комсомолдар булып тамамланыҡ. 1988 йылда студент булып киттек. Ул осор магазиндарҙа әйбер-фәлән юҡ ине. Өфөләге аҙыҡ-түлек магазиндарында ҡара мышар ҡайнатмаһы, икмәк-булка изделиелары ғына бар ине, тиһәң дә хата булмаҫ. Шәкәр, вермишель, ярмалар грамға ҡалып китте. 200-әр грамлап бирҙеләр, ахыры. Ҡара мышар ҡайнатмаһын ашап, тешебеҙ ҡап-ҡара булып ултырғаныбыҙ хәтерҙә.\n1988 йылда Мәскәүгә барҙым. Студент билеты менән поезға бер яҡҡа 9 һум (!) түләп. Унан банан сумкаға (шундай сумкалар модаға инеп китте) ҡутара күҙ һабыны тейәп ҡайттым. Ҡыҙҙарға бүләккә, сөнки һабын-фәлән магазинда юҡ ине. Беҙҙә шулай уҡ дефицит булған спорт шапкалары, фотоальбомдар алып ҡайттым.\n1990 йылдарҙа ла шул уҡ хәл. Кейәүгә сыҡҡас, Ҡолғанала мин ауыл хакимиәтендә иҫәптә түгел, шуға теге 200-шәр грамм вермишель дә тәтемәне. Промтауар, хужалыҡ кәрәк-яраҡтары ла исемлек буйынса ғына бирелә. Кешеләр магазиндағы ябай колготки, носкиҙарҙы теҙмә буйынса ала. Беҙ кәзә матасы менән Мәһәҙейҙән барып, әсәйемдән тоҡсай-тоҡсай ярма, һалма-курйер алып ҡайта инек. Мәктәптә эшләй башлағас, ҡулға аҡса арыу ғына инә һымаҡ, тик магазиндарҙа бер нәмә юҡ ине. Әле булһа шул мәлдәге 25 һумлыҡ аҡсалар китаптар араһынан килеп сыға. Аҡса булды, уға һатып алырға нәмәһе булманы.\nБер мәл эш хаҡын РНО (уның нимә аңлатҡанын да белмәйем хәҙер) итеп бирә башланылар - тәғәйен магазиндан ғына шул РНО-ға әйбер, аҙыҡ-түлек алаһың. Шунан тормош яйлап яҡшыра барҙы, яҡшыра барҙы. Магазиндар әйбер, аҙыҡ-түлеккә күмелде - аҡсаң ғына булһын! Халыҡ һуңғы йылдарҙа, әсәм әйтмешләй, бырамы һәйбәт йәшәй башланы. Ауылдарға командировкаларға барғанда күрә йөрөйбөҙ: күбеһе ауылда ҡаланыҡындай шәп шарттарҙа йәшәй - һыуы өйҙә, газы бар, душ, унитаз һ.б. Ҡапҡа һайын трактор, машина. Өйҙәр хан һарайындай. Интернет, текә телефон тураһында әйтеп тораһы ла түгел - уларҙа хәҙер 60-70 йәшлек инәй-бабайҙар ултыра. Сағыштырыу өсөн: Ҡолғанала һайлау комиссияһында сәркәтип саҡта стационар телефон да юҡ, рация бәйләнеше генә ине!\nҠыҫҡаса әйткәндә, Аллаға шөкөр. Тик бынау ҡороғор вирусы килеп сыҡты. Ярай, уныһы ғына бүстәк ул. Рәсәй халҡы бер быуат эсендә генә унан ғәйреһен дә күргән. Мәҫәлән, әсәйем һуғыш осоронда дүрт йыл эсендә икмәкте тешебеҙгә лә элмәнек, таяҡҡа эшләнек, ти. Шөкөр, туҡһанына тәгәрәп ултыра әле ул. "Халыҡ дошманы" балаһы мөһөрө лә алған, өс класты бөтһә лә, ғүмерҙә магазинда отолманы - ҡара шут менән калькуляторҙан шәп шутланы, олатай НКВД тройкаһы менән 10 йылға хөкөм ителеп, төрмәгә киткәс, өйһөҙ ҙә ҡалалар. 1938-1951 йылдарҙа Әүжәндә йәшәп эшләргә мәжбүр була. Аслыҡтан Әүжән ҡотҡарҙы, ти. Ҡыуғынын да ҡыуған, лоцман булдым, передовойҙа йөрөнөм, тип ҡупая. Ҡупайырға хаҡлылыр ҙа. Аслыҡ күргәс, ғүмере буйы запас менән йәшәне: атай мәрхүм эшләгән ҙур ларҙың бер бүлеменә 6 тоҡ бойҙай, икенсеһенә алты тоҡ он һыйыр ине. Шул бер иле кәмеһә, әсәй: "Он, иген бөтөп бара", - тип яңыһын ала ине. Ҡайнатмаһы ашалған һәр өс литрлыҡ банка бутмылға (Мәһәҙейҙәр, Ҡағы яҡын булғас, баҙҙы бутмыл (подполдан башҡортлаштырылған) ти) шәкәр тултырып төшөрөлдө. Ғүмер буйы. Шырпы, тоҙ, сәй сетка-сетка аҫылынып торҙо. 200 литрлыҡ бер мискәлә - тоҙло кәбеҫтә, икенсеһендә бәшмәк булды. Кәбеҫтәне генә мең баш ултыртты (беҙ шуға аҫҡы, өҫкө ҡотоҡтан көнөнә егермешәр көйәнтә һыу ташып ҡоя инек).\nШөкөр, тейем. Бөгөнгө замандың меңәрләгән минустарын ҡапларлыҡ елле, ҙур плюсы бар - иманға ҡайттыҡ, дин күтәрелде. Указлы мулла балаһы булһа ла, әсәйем Ҡөрьән уҡый белмәй, намаҙ уҡымай, мин, шөкөр, тырышып-тырышып ғәрәпсә уҡырға өйрәндем, биш намаҙҙы, ураҙаны ҡалдырған юҡ, әлхәмдүлилләһ. Иң ҙур байлыҡ - иман байлығы. Уға эйә булһаҡ, беҙ Аллаһ ебәргән ниндәй һынауҙар алдында ла бирешмәҫбеҙ, һынмаҫбыҙ. Бәхет нисә тоҡ кәртүгең, оноң булыуы менән үлсәнмәй бит. Бәхет - Аллаһ ризалығына ирешеүҙә. Уның һайлаған, яратҡан ҡолдарынан булыуҙа...\nҺәр замандың ыңғай һәм кире яҡтары бихисап. Беҙҙең замандың ыңғай яҡтары иҫ киткес күп. Уларҙы баһалай, шөкөр итә генә белер кәрәк. Үҙем йәшәгән заманды бизмәнгә һалып, ошондай фекергә килдем әле: нимә булғанда ла тигеҙлек һаҡлайыҡ, аҡыл һәм миһырбаныбыҙ, иманыбыҙҙы асыу, ризаһыҙлыҡ, нәфрәт еңеп китмәһен. Бармаҡ ҡына зыян күрмәҫ ул сағында...\nЯҙылған: 22.05.20 | Ҡаралған: 366


43.Әхкәм Иҫәнбирҙин әҫәренә анализ | DocumentBase.net: обмен учебными документами\n43.Әхкәм Иҫәнбирҙин әҫәренә анализ\nӘхкәм Сабит улы Иҫәнбирҙин 1883 йылда Башҡортостандың Саҡмағош районы Аблай ауылында мулла ғаиләһендә тыуған. Ғәлиә мәҙрәсәһендә уҡыған. Бында ул Мәжит Ғафури, Ғәлимйән Ибраһимов, Вәсим Солтанов, Зыя Өммәти менән бергә уҡыған. Ул мәҡәләләр, хикәйәләр яҙыу менән шөғөлләнгән. Уның “Үкенесле һөйөшөү, йәки Мансур менән Ғәлиә” исемле хикәйә китабы – 1911 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында, “Тәәсеф йәки михнәтле кисәләр” тигән хикәйә китабы 1913 йылда Өфөлә «Шәреҡ » типографияһында баҫылып сыға.\n«Үкенесле һөйөшөү, яхуд Мансур илә Ғәлиә» хикәйәһенә анализ\nӘхәт тигән ағай улы Мансурҙы мәҙрәсәгә алып килә һәм уны яҡшы хәлфәгә биреүҙәрен һорай. Хәҙрәт Мансурҙы Шәрәй хәлфәгә бирә. Шәрәй хәлфә бик уҫал,балаларҙы ҡурҡытып, шәкерттәрҙе туҡмап уҡытҡан була. Беренсе аҙнала Мансурға бик ауыр була: хәлфәһе лә уны ыҙалата, өҫтәүенә, шәкерттәр ҙә төрлөсә үсектәп илатырға, мәсхәрәләргә тырышалар, Мансур Хәлфә биргән һабаҡтарҙы аңлай алмай. Һуңынан ул өйрәнеп китә, өҫтәүенә мәҙрәсәгә ҡаршы ғына үгәй әсәһенең Шакир исемле туғаны йәшәгән була. Уның ҡатыны Ғәзизә һәм ҡыҙы – Ғәлиә. МАнсур Уларға барып йөрөй башлай. Ғәлиәгә ата-әсәһе уҡытыу тейеш тип, абыстайға йөрөтәләр. ХӘрефтәрҙе танығас та, ул уҡыуын ташламай. Ғәлиәнең белемен арттырыға Мансур ҙа ярҙам итә. Килгән һайын төрлө журнал, газеталар, романдар алып килә. Ул Мансурға : Абыйым, һәр ваҡыт беҙгә шул рәүешле газета, романдар алып кил, беҙ бик шатланып уҡырбыҙ, минең фекеремде асҡан, ҡараңғылыҡтан сығарған нәмә газета, әҙәбиәт кенә тип әйтә.\nМансур Ғәлиәгә ғашиҡ була. Ул көн дә уны уйлап йөрөр була. Ауылына ҡайтҡанда ла Ғәлиәне иҫләп, һағынып йөрөй. Ғәлиәнең дә Мансурға ҡарата шул уҡ хистәр була. (Улар бер-береһенә ғашиҡ булғандарын әйтәләр). Ғәзизәнең тағы ла Сәхибә исемле ҡыҙы була. Ул Ғәлиәне үҙҙәренең ауылдағы Хәсән байға кейәүгә сығыуын теләй. Ләкин ул бай, матур булһа ла, ул бик наҙан,эсергә яратҡан була. Ғәлиәнең ата -әсәһе Ғәлиәне МАнсур һымаҡ уҡымышлы кешегә бирергә теләйҙәр. Сәхибә ата-әсәһенә Мансур тураһында төрлө насар уйҙырмалар сығарып һөйләй. Ғәлиә лә шул һүҙҙәргә ышана. Мансур Ғәлиәгә хат яҙа ( МИн һине ысын күңелдән һөйҙәм, ә һинең һөйөүең ялған була...) . Ғәлиә хатты уҡығас бик үкенә. Мансур ауылына ҡайтҡас, үгәй әсәһенә Ғәлиә менән араһында мөхәббәт барлығын һөйләне. Үгәй әсәһе Шакир менән Ғәзизәне ҡунаҡҡа саҡыралар, шунда Ғәлиә тураһында һорашалар. Шакир ағай: Ишан хәҙрәт Хәсән өсөн яусы булып барған ине, ләкин беҙ һеҙгә бирәбеҙ тип әйттек. Был вәғәҙә Мансурға аҙыраҡ шатлыҡ бирһә лә, ул татар ишанының эште еренә еткереп, Хәсәнгә Ғәлиәне мотлаҡ алып биреүен белә ине.\nХәсән хәҙрәткә әгәр ҙә Ғәлиәне кәләш итеп алып бирһә, 100 һум бирәсәген әйтте. Хәҙрәт ҡыҙ риза булмаһа ла уны ҡурҡытып, ата- әсәһен Ғәлиәнең Хәсәнгә барып бик бәхетле ғүмер итеүен күре һөйләп уларҙы ла ышандыра. Оҙаҡламай туй яһайҙар.\nБыл әҫәрҙә мәғрифәтселек проблемаһы күтәрелә, шулай уҡ мөхәббәт.\n8_ Дисперсионный анализ-1\nСтатистический анализ БКРУ-1-исх.данные\nУчет и анализ. Методичка


Уҙған йәкшәмбелә Рәсәйҙә һауа-десант ғәскәрҙәре көнө билдәләнде\nЗәңгәр береттар өсөн быйылғы байрам юбилей датаһы менән әһәмәтле - һауа-десант ғәскәрҙәре ойошторолоуға 85 йыл тулды. Тарихи мәғлүмәттәр буйынса, 1930 йылдың 2 авгусында Воронеж янында 12 кешенән торған ҡанатлы гвардияның тәүге күнекмәләре үтә. Ошо ваҡыттан алып 2 август һауа-десант ғәскәрҙәренең тыуған көнө тип иҫәпләнә.\nӨфөлә һауа десантсылары байрамының төп өлөшө ғәҙәттәгесә, Забельский аэродромында үтте. Майҙанда ҡул һуғышы һәм парашют спорты буйынса күрһәтмә сығыштар, төрлө ярыштар һәм конкурстар, патриотик йөкмәткеле концерт программаһы ойошторолдо. Һауала самолеттар алышын ойошторорға десантсыларға Башҡортостан авиаторҙары ярҙам итһә, афған яуы күренеше «Любизар» хәрби-патриотик клубы көсө менән тергеҙелде.\nҠыҙғанысҡа, быйыл һауа-десантсылары байрамы ҡайғы төҫтәренә лә мансылды. «Ҡайғылы әсә» мемориалына сәскә һалғанда, десантсылар 13 июлдә Омскиҙа хәрби казарма емерелгәндә һәләк булыусылар иҫтәлегенә тынлыҡ минуты иғлан итте. Ул көндө көтөлмәгән фажиғә 23 һалдаттың, шул иҫәптән Башҡортостандан хәрби хеҙмәткә саҡырылған 5 егеттең ғүмерен өҙҙө. Фажиғәлә иҫән ҡалыусы егеттәр хәҙер инде үҙҙәре һәм мәрхүм иптәштәре өсөн йәшәргә йыйына. Десантсылар үҙҙәренең хәрби антына тоғро ҡала. Ябай тормошта ла улар яҡындары, ғаиләләре, ил именлеген һаҡлауҙы төп бурысы тип һанай.


Атырау ҡалаһы - Ҡаҙағстанда шул уҡ исемле\nөлкәнең "баш ҡалаһы", уның исеме "ата-бабал ар ере" тигәнде аңлата. Ҡаҙағстан тураһында бик тә ҡыҙыҡ хикәйәт бар, нисек кенә сәйер б улмаһын, хикәйәт был илдең иҡтисади потенциа лын һүрәтләй.\nБорон-боронда Хоҙай ерҙе халыҡтар араһында\nбүлгән. Ҡаҙаҡ бындай "милеккә бүлеүгә" һуңл аған. "Ни өсөн?", - тип һораған Хоҙай. "Минд ә ҡунаҡтар булды, ә ҡаҙаҡ өсөн был изге". "Һ инең киң күңеллелегең һәм ҡунаҡсыллығың өсөн\nмин һинең халҡына үҙем өсөн ҡалдырған ерҙе бүләк итәм".\nХикәйәт хәҡиҡәткә нигеҙләнгән. Үтә лә ҡимм әт бүләк. Бөгөнгө көндә Ҡаҙағстан тауҙар, ди ңгеҙҙәр, күлдәр, йылғалар, дала һәм урмандар , тәбиғәт ресурстары запасына бай ул. Уның з апастары буйынса ил донъяла алтынсы урында т ора. Ҡаҙағстанда 155 ятҡылыҡ, таш һәм һоро к үмер, ҡайнар һәүерташтың 102 ятҡылығы бар. Н ефть, газ, титан, магний, ҡурғаш, уран, алты н һәм башҡа төҫлө металл запастары ҙур. Ҡаҙа ғстан вольфрам, хром һәм фосфор запастары бу йынса донъяла беренсе урында тора, дөйөм тим ер рудаһы запастары буйынса - һигеҙенсе. Ҡаҙ ағстанда шундай райондар бар, уның ерендә Ме нделеев таблицаһындағы бөтә матдәләр ҙә бар.\nАтырау өлкәһе тураһында һүҙ алып барғанда,\nһис шикһеҙ, уны ил тажындағы иң эре "ынйы" тип атап була. Һәр хәлдә лә, Атырау илдең не фть баш ҡалаһы. Илдең сығарылған дүрт миллиа рд тонна нефть запасының 2,5 милиард тоннаһы\nтупланған 88 урында нефть табыла. Бында бал сыҡ, калий тоҙо, төҙөлөш өсөн ҡом, аҡбур, аш\nтоҙо һәм башҡалар сығарыла. Атырау өлкәһен бай тип кенә әйтеп булмай, ул әҙәм ышанмаҫлы ҡ бай. Әммә бөгөнгө көндә бындай тәбиғәт бай лыҡтары булыуы ғына аҙ, донъя иҡтисадының се ймал ҡушымтаһы ғына булып ҡалмаҫ өсөн уларҙы\nэшкәртә лә белергә кәрәк. Хәҙерге донъя мен ән юғары технология идара итә.\nӘ был Ҡаҙағстандағы кеүек үк, айырым алған да Атырау өлкәһендә лә тейешенсә түгел, әммә\nБашҡортостанда артығы менән.\nМарт башында республиканың рәсми делегация һы һәм эшлекле даирә вәкилдәренең Атырау ҡал аһында сәфәре уҙҙы. Уның сиктәрендә Ҡаҙағста н бизнес-даирә вәкилдәренең "Башҡортостан Ре спубликаһының нефть һәм газ ҡорамалдары" күр гәҙмәһендә Башҡортостан продукцияһы менән та нышыу мөмкинлеге булды. Бында нефть, нефть х имияһы, нефть һәм газ, геофизик ҡорамалдар, торба үткәргес төҙөлөшө һәм ремонты, машина эшләү өлкәһендә эшләгән Башҡортостан компани ялары продукциялары урын алған ине. Былар ба рыһы ла - "Витязь" машиналар эшләү компанияһ ы", "Өфө моторҙар эшләү производство берекмә һе", "Красный пролетарий", "Стәрлетамаҡ стан октар эшләү заводы", "Ойо-Гео-Импульс-Интерн ешпл" асыҡ акционерҙар йәмғиәттәренең эше.\nБашҡортостандың "Квантор" компанияһы Ҡаҙағ станда 1999 йылдан эшләй, "Стәрлетамаҡ-М.Т.Е ." был ил баҙарына үҙ продукцияһын күп йылда р оҙата, атап әйткәндә, Кустанайға, "Техноло г" күптән инде ҡаҙаҡ коллегалары менән партн ерҙарса мөнәсәбәт булдырған, "ОЗНА" компания һының Ҡаҙағстан предприятиелары менән йыл һа йын әйләнеше 200-250 миллион һум тәшкил итә.\nҒөмүмән алғанда, Ҡаҙағстан Башҡортостандың\nэлекке һәм эшлекле сауҙа партнеры булып тор а һәм республика менән әүҙем хеҙмәттәшлек ит кән илдәр тиҫтәһенә инә.\nСауҙа әйләнеше ассортиментында - продукция ның йөҙҙән ашыу төрө. Башҡортостан Ҡаҙағстан ға нефть продукты, химия сәнәғәте продукты, гербицид, минераль ашламалар, кальцийлы сода , каучук, быяла, төҙөлөш материалдары, транс порт техникаһы, аҙыҡ-түлек тауарҙары һәм баш ҡа изделиелар ҡуя.\nРеспублика Ҡаҙағстандан ҡара һәм төҫлө мет алл продукты, минераль ашламалар производств оһы өсөн сеймал, он һәм иген ала.\nБашҡортостандың 250 предприятиеһы һәм ойош маһы тышҡы сауҙа эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә\nһәм, һис шикһеҙ, был сәфәрҙән һуң ике яҡтан\nда партнерҙар һаны артасаҡ.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - №22, 3 - 9 июнь, 2017 - Информационные страницы\n№22, 3 - 9 июнь, 2017\nЫСЫНЛАП ТА МӨҺИМ\nЯҙҙың һуңғы көнөндә Өфө ҡала округы хакимиәте башлығы Ирек Ялалов "Вся Уфа" телеканалында тура эфирҙа граждандарҙың һорауҙарына яуап бирҙе.\nБыл хаҡта анонс күпкә алдан алып барылғанға күрә, баш ҡала халҡы тапшырыуға хаттар яҙып, шылтыратып, смс-мөрәжәғәттәр менән үҙен борсоған һорауҙарҙы биреп ҡалырға һәм яуап алырға тырышты. Билдәләнгән көнгә тиклем редакция сайтына 200 самаһы хат, Ватсап мессенджерына 130-ҙан ашыу мөрәжәғәт килә, тура эфир барышында бер нисә тиҫтә шылтыратыу ҡабул ителә.\nБЕҘ - БЕРЕНСЕЛӘР!\nОлимпиада һөҙөмтәләре буйынса ете төркөм араһынан беҙҙең Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының башҡорт филологияһы факультеты студенттары командаһы I урын яуланы.\nТап ошо фатирға, Ченәкәй янына, Бабич ижады буйынса ғилми хеҙмәт яҙыусы Ҡаҙан дәүләт педагогия институты аспиранты Зәбих Исҡужин да килеп йөрөй.\nБеҙ фольклор экспедицияһы менән төньяҡ райондарҙың барыһын да йөрөп сыҡтыҡ. Ысынлап та, унда башҡорттар өсөн - татар, татарҙар өсөн башҡорт булған халыҡ йәшәй. Әммә үҙҙәрен улар беҙ - башҡорттар, тип йөрөтә.\nБына ни өсөн өләсәй-олатайҙарыбыҙ ураҙаны көтөп алған һәм уның бер көнөн дә үткәрмәй тоторға тырышҡан икән. Сөнки ураҙа тотҡанда ла организмды алдан әҙерләү зарур - бер нисә көн элек һыу ғына эсеп, ашҡаҙан-эсәк трактын таҙартып алыу мотлаҡ.\nУраҙала нисек дөрөҫ туҡланырға икәнен белмәү ошо изге ғәмәлдең бәҫен ебәрергә лә мөмкин. Шуға ла бер нисә кәңәш тәҡдим итәбеҙ.


Ала-Арча (милли парк) — Башҡорт Википедияһы\n42°38′42″ с. ш. 74°28′48″ в. д.\nАла-Арча (милли парк)\nПарктың типик пейзажы\nАла-Арча дәүләт тәбиғәт паркы Ҡырғыҙстанда, Ҡырғыҙ һыртының (ҡырғ. Кыргыз Ала-Тоо) төньяҡ битләүендә, баш ҡаланан 41 километр арауыҡта, 1600-4860 метр бейеклектә урынлашҡан. 2280 гектар майҙанды биләй. Алатауҙың иң бейек үренән башланып, төньяҡҡа — Ала-Арча тарлауығына тиклем һуҙылған. Парк биләмәһе аша Ала-Арча йылғаһы аға.\nДиректоры — Марат Ашырбекович Касымбаев.\nАла — сыбар, һыҙатлы; арча — артыш.\nҠырғыҙ ССР-ы Министрҙар Советының 1976 йылдың 29 апрелендә 19,4 мең гектар майҙанда булдырыла. Бөгөнгә урман майҙаны — 1316, урманһыҙ ерҙәр 970 гектар тәшкил итә.\nПарк биләмәһе аша ағыусы Ала-Арча йылғаһы. Тау үренә туристик һуҡмаҡ менә\nТау алды далаһы һәм тау урманы ландшафтында унда 600-ҙән ашыу юғары үҫемлек төрө, шул иҫәптән 70 төр ағас һәм ҡыуаҡ, яҡынса 50 төр дарыу, баллы һәм дуплау үҫемлектәре бар.\nЫлыҫлылар — 723 гектар, шул иҫәптән ҡарағай — 11 гектар, Тянь-Шань шыршыһы — 165 гектар, ҡарағас — 28 гектар, ағас кеүек артыш (арча) — 519 гектар. Ҡаты япраҡлылар: йыла — 1 гектар, йомшаҡ япраҡлылар — 69 гектар, шул иҫәптән ҡайын — 61 гектар, тирәк — 7 гектар, тал — 1 гектар. Башҡа тоҡомдар — 36 гектар, ҡыуаҡтар — 185 гектар.\nАрхар, Себер илеге, козерог, ҡабан, илек, төлкө, бүре, ҡуян, бурһыҡ, горностай, дикобраз, һыуһар; ҡоштарҙан таш ағуна, чиль, кеклик, улар бар.\nҠыҙыл китапҡа ингән хайуандарҙан Төркөстан һеләүһене, һунағара, бөркөт, кумай, балабан; һирәк төрөҙәрҙән — ҡар барыҫтары һәм гриф осрай.\n1951 йылдан әүҙем туризм объекты булып тора, был маҡсаттан паркта һуҡмаҡтар, юлдар һалынған, Ак-Сай боҙлоғо һәм шул атамалағы шарлауыҡ — туристарҙың яратҡан урыны. Тарлауыҡ ҙур популярлыҡ менән файҙалана, унда яҡынса 150 маршрут эшләнгән. 1100 метрға тиклем бейеклектә булған ҡаялар һәм йыл әйләнәһенә эшләгән альпинист базалары бар. Бишкәктән алып асфальт юл һалынған.\nБайтик-баатыр хөрмәтенә аталған Байтик ауылынан алыҫ түгел, шунда уҡ батырҙың ҡәбере — Байтик-Көмбәҙ (Байтик-Кумбез) бар.\nИнеү — түләүле. Ял көндәрендә паркка уртаса алғанда мең ярым кеше килә. Аҙнаһына егерме тонна самаһы ҡаты ҡалдыҡтар сығарыла.\nПаркта ҙур булмаған Тәбиғәт музейы бар.\n2016 йылдың сентябрендә «Ала-Арча» Дәүләт резиденцияһында БДБ дәүләттәре башлыҡтары советы ултырышы үтә.\nЯҡындағы тораҡ пункты — Чон-Арыҡ\nТәбиғәт паркы «ала-арча»(недоступная ссылка)\nА. — Арчинский тарлауығында(недоступная ссылка)\nТуристик Союзы Ҡырғыҙстан: ваҡиғалар календары ял итә. 15 март 2012 2016 йылдың 9 март көнөндә архивланған.\nТәбиғәт паркында үткәрелгән был акция студенттар йыйыу буйынса «ала-арча» 14-05-2012(недоступная ссылка) // Телерадиовещательный йәмәғәт корпорацияһы\nОсобо охраняемые природные территории — Экология Кыргызстана(недоступная ссылка)\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ала-Арча_(милли_парк)&oldid=1049963 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 23:30 8 август 2021 үҙгәртелгән.


Берҙәм рәсәйлеләр “Рәсәй цивилизацияһының бөйөк юлы”н башлай // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nБерҙәм рәсәйлеләр “Рәсәй цивилизацияһының бөйөк юлы”н башлай\n16:57, 14 октября 2009 Сәйәсәт\nБөгөн Санкт-Петербург ҡалаһында берҙәм рәсәйлеләрҙең “Рәсәй цивилизацияһының бөйөк юлы” исемле автомобилдәр ярышы старт ала. Уның сиктәрендә төбәктәрҙә партияның яңы Программаһы тикшереләсәк. “Берҙәм Рәсәй”ҙең яңы Программаһы ноябрҙә Санкт-Петербург ҡалаһында уҙасаҡ ун беренсе съезда ҡабул ителергә тейеш.\n“Петербург-Владивосток” автомобилдәр ярышы 16 ноябргә тиклем дауам итәсәк һәм илебеҙҙең 18 ҡалаһы, шул иҫәптән Өфө, аша үтергә тейеш. Уларҙың һәр береһендә экспедицияла ҡатнашыусылар “Берҙәм Рәсәй”ҙең урындағы вәкилдәре, йәштәр, ветерандар менән осрашып, түңәрәк өҫтәлдәр үткәреп, партияның Программаһы тураһында һөйләшергә ниәтләй. Сәйәси сараларҙан тыш, улар Рәсәй тарихы тураһында лекциялар уҡыясаҡ.\n“Берҙәм Рәсәй” партияһының матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, ярыштың рәсми автомобилдәре итеп, оҙайлы сәйәхәт шарттарында ла, насар юлдарҙа ла иң яҡшы иҫәпләнгән UAZ Patriot машиналары һайланған.\nБер ай эсендә сәйәхәтселәр ун бер мең саҡрым юл үтергә тейеш. Старт алдынан “флаг эстафетаһы” башы билдәһе итеп, экспедицияла ҡатнашыусыларға Петербуг ҡалаһының флагы тапшырыласаҡ. Автомобилдәр ярышы һуңғы географик нөктә буласаҡ Владивостокта “Рәсәй цивилизацияһының бөйөк юлы” үткән ҡалалар флагтарының парады менән тамамланасаҡ.


Контрафакт тауарҙарға ҡаршы көрәште көсәйтеү мотлаҡ\nБыл турала бөгөн Республика Башлығы сәнәғәт продукцияһының законһыҙ әйләнешенә арналған комиссия ултырышында белдерҙе.\nКомиссия Рәсәй Президенты Указы нигеҙендә ойошторолған, бөгөн тәүге ултырыш. Әлеге ваҡытта легаль булмаған продукция ил баҙарының 30- 40 процентын биләй. Был тәү сиратта кейем-һалым, уйынсыҡтар, аҙыҡ-түлек, алкоголле эсемлектәр һәм дарыуҙар. Рәсәйҙең еңел сәнәғәт буйынса эшҡыуарҙар союзы мәғлүмәттәре буйынса йыл һайын илгә 3 триллион һумлыҡ котрафакт тауар индерелә. Һөҙөмтәлә бюджет йыл һайын 200 миллиард һум һалым һәм таможня түләүҙәрен юғалта. Бөгөн легаль булмаған тауарҙар автомобиль һәм ауыл хужалығы техникаһы баҙарына үтеп инә бара. Уларға ҡуйылған запас частарҙең өстән бер өлөшө контрафакт. Законһыҙ әйләнештәге тауарҙар республика иҡтисадына ла зыян килтерә. Мәҫәлән, тәүге ярты йыллыҡта яҡынса Башҡортостан предприятиелары 2 миилиард 608 миллион һумлыҡ туҡыма һәм кейем-һалым һатыуға сығарған, котрафакт тауарҙар булмаһа был һан тағы юғарыраҡ булыр ине.\nРәсми мәғлүмәттәр буйынса, граждандар самолеттарын һәм вертолеттарын ремонтлауҙа 5 процент контрафакт компоненттар ҡулланылыуы билдәле. Ә был күренештең бәхетһеҙ осраҡтарға килтереүе ихтимал. Комиссия ултырышында законһыҙ әйләнештәге тауарҙарға ҡаршы көрәш алымдарын көсәйтеү алымдары билдәләнде. Әле уның проекты әҙерләнә. Был эштә ҡәтғи саралар күреү мотлаҡ, хоҡуҡ һаҡлау органдары, муниципаль берәмектәрҙе, матбуғат сараларын йәлеп итеү талап ителә. Контрафакт алдында бар ишектәр ҙә ябылырға тейеш, тине Рөстәм Хәмитов.


06 июля 2015 — 16:20\nГрецияла йәшәүселәрҙең 32 проценты кредиторҙар тәҡдименә юҡ тип тауыш биргән. Уларҙы яҡлаусылар 39 процент самаһы. Бөгөн мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, Европа илдәре етәкселәре Греция менән артабанғы бәйләнештәр буйынса һөйләшеүҙәр башлай. Бөгөн Германия канцлеры Ангела Меркель Франсуа Олланд менән осрашыу өсөн Францияға оса.\nГрециялағы референдумдан һуң нефттең брент маркаһына хаҡ бер баррелгә 60 долларға тиклем төшкән. Блумберг агентлығы хәбәр итеүенсә, афиналағы хәл нефть хаҡына туранан-тура йоғонто яһай. Шулай уҡ евроның доларға ҡарата курсы ла арзанайған.\nАмерика президенты Барак Обаманы Германия канцлеры Ангела Меркель менән ауыр һөйләшеү көтә. Викиликс милли именлек агентлығының Ангела Меркель һәм тағы ла бер-нисә министрҙың телефондан һөйләшкәндәрен тыңлауы тураһындағы хәбәр итте. Канцлер хакимиәте Американың Германиялағы илсеһен саҡыртып һөйләшкән. Әммә һөйләшеү йомғаҡтары тураһында хәбәр ителмәй.\nТуниста 38 туристы үлтереүсе 23 йәшлек террорсы аниматор булып эшләгән. Уның 1992-се йылда тыуыуы, университеттың һуңғы курсында уҡыуы билдәле. Таныштары әйтеүенсә, егет алкоголле эсемлектәр менән мауыҡҡан, наркотиктар ҡулланған. Террор ғәмәле өсөн яуаплылыҡты Ислам дәүләте үҙ өҫтөнә алған.\nВ Уфе неизвестные подростки устроили массовую драку и втянули в нее школьников\nЗавещание для судьи: как оглашали приговор нигерийцу за изнасилование уфимской проститутки\nРоссиянам запретили вывозить из страны медицинские маски и бахилы\n362 из 4664