Хоҡуҡһыҙҙар - Wikisource\nВәли шәһәрҙең бер ситендәрәк булған бер урамда үҙенең йортона йәнәшә һалынған кескенә лавкаһында бакалея тауарҙары менән һатыу иткәндә уны тирә күршеләренән башҡа рәтләп белеүсе лә юҡ ине әле. Ул шул лавкаһында һатыу итеп арыу ғына хәлләнде. Хәҙер уның лавкаһындағы төрлө тауарҙарынан башҡа байтаҡ аҡсаһы, аты, һыйыры булып өлгөрҙө, тормошо юлға һалынды.\nУл үҙ эштәренең был көндәге барышынан, һатыуҙың яҡшы ғына алға китеүенән, бер яҡтан, риза булһа ла, үҙенән бай булған кешеләрҙе, шәһәр уртаһындағы ҙур баҙарҙа, магазиндарҙа һатыу итеүселәрҙе күргәндә үҙенең хәҙерге дәрәжәлә генә һатыу итеүенән дә, тормошонан да ҡәнәғәт итмәй, тағы ла байый төшәһе, тағы ла матурыраҡ тораһы килә ине. Ул бигерәк тә шәһәр уртаһындағы ҙур баҙарҙа матур магазиндарҙа һатыу итеүселәргә ҡарап, уларға ҡыҙыға, үҙенең дә шулар кеүек һатыу итәһе килә, баҙарҙа кескенәрәк булһа ла бер кибет алып, шунда һатыу итеүҙе бик ҙур бәхетлеккә һанап, күңеленән һаман шуны уйлап йөрөй ине.\nУл киске сәйҙе эсер алдынан бөгөн һатыу иткән аҡсаларҙы һанағанда ла, уларҙы һанап бөткәс, электән йыя килгән запас суммаһын алып ҡарағанда ла, һаман да баҙарҙа кибет алып, шунда һатыу итеүҙе уйламай ҡалмай башланы. Ул, шул уй менән бөгөн һатыуҙан килгән файҙаның бер аҙын шул запас суммаға ҡушып, башҡаларын иртәгә тауар алырға әҙерләп ҡуя ла, алдағы көндә баҙарҙа магазин асыуҙы, ул магазиндең әллә ҡайҙан күренеп тороуын, үҙенең дә, башҡа байҙар кеүек, яҡшы йорттары булыуын күҙ алдына килтереп, тәрән уйға бата торған ине.\nУның шулай һәр көнгө һатыу иткән аҡсаны һанауы, шәһәр уртаһынан кибет алып, шунда һатыу итеүҙе, ағай-эне араһына кереүҙе уйлауы һәр көн ҡабатлана торған бер эш булып китте. Ул был эштәрҙе уйлағанда, иң мөһим берәр фәнни нәмәне ижад итеүҙе уйлап ултырыусылар кеүек, күңелен тамам шул эштәр өҫтөндә йөрөтөп, башын бик ныҡ эшләткәнгә күрә, ҡатыны Хәмдиәнең үҙенә биргән сөәлдәрен ишетмәү дәрәжәһенә килә, тик аҡсаларҙы һанап бөтөп, теге уйҙарынан башы бер аҙ бушағас ҡына ҡатынына ҡарап:\n— Һин нәмә һораның әле?— тип, уның һораған һүҙен ҡабатлата, тик шунан һуң ғына уның менән һөйләшеп китә ине.\nВәли күңелендә йөрөгән был ҙур фекерҙе бара торғас үҙенең генә эсенә һыйҙыра алмай, ҡатыны Хәмдиәгә лә әйтергә уйланы, һәм үҙенең сикһеҙ мөһим уйын әкренләп белдерергә теләп:\n—\tАй-һай, кешеләр кеүек ҙур баҙарға кибет асып, шунда һатыу итәһе ине! Бында ни саҡлы ғына тырышһаң да, бер саманан арттырып булмай. Ваҡ-төйәк нәмәләр менән генә һатыу итеп, ҙур эш сығарыу ауыр. Кеше араһына керер өсөн эште ҙурайтырға кәрәк...— тип һүҙ башланы. Бындай ҙур эшкә Хәмдиәнең тиҙ генә аҡылы етмәгәнгә күрә, бер нәмә лә әйтә алмай аптырап ҡалды. Вәли Хәмдиәнең шулай аптырауҙа ҡаласағын, был турала тиҙ генә бер һүҙ ҙә әйтә алмауын белә ине. Шуға күрә ул бер аҙ уйлап торғандан һуң: —\t—\tӘле бөгөн Кәшфулла ағай менән һөйләшеп ултырҙым. Ул әйтә: «Ниңә, Вәли, һин ҙур баҙарға килеп кибет асмайһың?— ти.— Һинең кеүек сауҙагәр кешегә унда аҙапланыу эшме ни ул?»— ти. Мин әйтәм: «Беҙҙең был эшкә көс етерме икән һуң, бында һатыу итер өсөн ҙур сумма кәрәк бит!»— тим. Ул әйтә: «Ниңә көс етмәһен! Һатыу итә белгән кешегә мал табыла ул. Ундағы һатыу менән бында һатыу итеү бер түгел. Ағай-эне яһап, ҙурыраҡ эштәргә ҡатнашыу яғын ҡарарға кәрәк»,— ти. Бер ҡарағанда уның һүҙҙәре бик дөрөҫ. Шуның өсөн мин дә ҙур баҙарға кибет асыу кәрәклеге уйына килдем. Шунда кибет асмай булмаҫ, ахыры...— тип, Хәмдиәгә ҡарап алды ла, уның берәр һүҙ әйткәнен дә көтмәй:— Бында һатыу итеү — мәрйәләр, ҡатындар эше генә. Бер ҡаҙаҡ кәрәсин, ярты ҡаҙаҡ шәкәр, бер әсмүхә сәй, бер сирек май, бер ҡап шырпы кеүек нәмәләр һатып, күпме генә файҙа итәһең? Ҙур баҙарҙа ваҡлап һатҡан кеүек, күпләп тә ебәрәһең. Унда һатыу итеүселәргә ҡарап торһаң, иҫ китә. Төрлө тауарҙарҙы үлсәп өлгөрә алмайҙар. Шул уҡ арала күпләп тә ебәрәләр. Ә беҙ бында, тишектән сысҡан сыҡҡанын зарығып көтөп ултырған бесәй кеүек, алыусы килгәнен көтөп ултырабыҙ...— тип, байтаҡ һөйләшкәндән һуң:— Ятып ҡалғансы атып ҡалырға кәрәк. Ҡурҡып торһаң, бер эш тә сығарып булмай ул,— тип, ғәйрәтләнгән, һымаҡ, Хәмдиәгә күҙ ташланы. —\tХәмдиә был турала ни әйтергә лә белмәй бер аҙ торғандан һуң:\n— Унан да кибет алһаң, был лавканы ни эшләтербеҙ һуң? Бында кем һатыу итер?— тигән сөәлде бирҙе.\nВәли ҡулындағы сәйҙе ғотғолдатып эсеп бөтөргәндән һуң:\n— Бында һатыу итергә әллә кем кәрәкмәй. Әҙер малды һатырға һәр кемдең ҡулынан килә. Шәйҙи (үҙҙәрендә бер нисә йыл эшләгән малай) бындағы һатыу рәтенә төшөндә инде. Ул итер, үҙең дә сығып булышырһың, күҙ-ҡолаҡ булырһың...— тине.\nВәли ҙур баҙарға тауар алырға киткән саҡтарҙа Хәмдиә, лавкаға сығып, Шәйҙигә булышлыҡ итеү арҡаһында тауар баһаларын бер аҙ белгән булһа ла, эш бөтөнләй Шәйҙи менән икеһе өҫтөнә ҡалыуын уйлап ҡурҡып китте. Был эште өҫтөнә алырға ауырһынған кеүек:\n— Ай-һай, беҙ ул эште булдыра алырбыҙмы икән? Шәйҙиҙең ат менән һыйырҙы ҡарайһы ла, өйҙәге ваҡ-төйәк эштәрҙе лә эшләйһе лә бар бит,— тип үҙенең ҡарашын әйтте.\nВәли Хәмдиәнең был һүҙҙәрен әйтәсәген белеп, алдан яуап әҙерләп ҡуйған кеүек, ҡыҙа төшөп:\n— Һин һаман ҡатынлығыңа бараһың, эште ҙурайтам тиһәң, ундай юҡ-бар нәмәләргә ҡарап торорға ярамай. Әллә һин ғүмер буйына ошо лавка менән генә торорбоҙ тип уйлайһыңмы? Шәйҙи йорт эштәрен эшләгәндә, үҙең һатыу итерһең. Бер ҙә булмай икән, лавканы ябып торорһоң. Шулай ҙа Шәйҙигә бик ныҡ күҙ-ҡолаҡ булып торорға тура килер. Һәр кемдең бармағы үҙенә табан кәкре, кешегә ышанып булмай. Ул былай йыуаш кеүек күренһә лә, йыуаштан йыуан сыға, тиҙәр. Тәмле тамаҡ булып, кәнфит-маҙар ғына ашап йөрөмәһен. Унан һуң ҙур баҙарҙа эштәр рәтләнеп китһә, был лавканы бөтөнләй ябыу ҙа ҡыйын булмаҫ. Уныһын алда, эштәрҙең барыуына ҡарап, эшләрбеҙ,— тип һөйләп алып китте.\nУларҙың был көнгө киске сәйе бик оҙаҡҡа һуҙылды. Љәйнулла исемле һигеҙ йәшлек балалары әллә ҡасан ятып йоҡланы. Алты йәшендәге Сәғиҙә йоҡоһонан уянып көйһөҙләнде. Ҡулына биргән кәнфитте лә, варенье яғып биргән аҡ күмәсте лә ташланы. Тик ул «хәйерсе бабай килә, күп илаһаң, үҙеңде ҡапсығына һалып алып китер» тип, тәҙрәне сиртеп ҡурҡытҡас ҡына, кире урынына ятты. Ул йоҡлап киткәс, Вәли менән Хәмдиә тағы ла бик оҙаҡ һөйләшеп ултырҙылар. Ниһайәт, Хәмдиә донъя көтөү, һатыу-алыу эштәрен белеүҙә үҙенең белемһеҙлеген өҫтөнә алғандай булып, Вәлиҙең ҡорған пландарына, һөйләгән һүҙҙәренә ҡушылған рәүештә:\n— Мин тик былай ғына әйтәм, эйе, шулай шул, улай булғас, шулай итербеҙ шул,— тигән кеүек һүҙҙәр менән Вәлиҙең һүҙҙәрен йөпләп ултырҙы. Вәли, Хәмдиәнең һәр бер һүҙгә «эйе, шулай шул» тип, тамам риза булғанын күргәс, күңелләнеп китте. Улар шул эштәр тураһында бик оҙаҡ һөйләшеп ултырғандан һуң йоҡларға ятҡас та һаман шул эштәр хаҡында уйлап, бик күп ваҡыттар йоҡлай алмай яттылар. Тик беренсе әтәс ҡысҡырғандан һуң ғына, улар томанлы рәүештә йоҡлап киттеләр.\nБыларҙың төштәренә лә бөгөн ҙур магазиндар, әллә ниндәй тауарҙар, шәп атта йөрөүҙәр, тағы әллә ниҙәр кереп бөттө. Вәли ҙә, Хәмдиә лә әллә нисә рәт уфлап уяндылар. Йоҡоға китер-китмәҫтән уларҙың күҙ алдарына тағы әллә ниҙәр күренде, тағы ла уяныр-уянмаҫ төрлө доғалар уҡынып йоҡлап китәләр ине...\nБылар шулай оҙон ваҡыт ултырып, төндөң әллә ни саҡлы ваҡытын үткәреп, былар ятҡандан һуң ғына үҙенең урынына ятҡан Шәйҙи ҙә, үҙенең арыуына ҡарамаҫтан, үҙенең эштәре, Ҡазан артындағы ауылда яңғыҙ ҡалған әсәкәйе, кисә күрше мәрйәгә кәрәсин үлсәгәндә аҙ ғына сайпылдырып, аҙ ғына кәрәсинде ситкә түккән өсөн Вәлиҙең асыуланыуы хаҡында уйлап, бик һуң йоҡлап китте. Шулай итеп, бөгөн Вәли ҙә, Хәмдиә лә, Шәйҙи ҙә һуң яттылар. Ятҡас та күп уйланылар. Уларҙың һәр өсәүһе алдағы көндөң бәхетен, алдағы көндә рәхәт тормош көтәләр, алдағы матурлыҡ йәки йәмһеҙлекте күҙ алдына килтерәләр ине.\nВәли бара торғас күптән уйлап йөрөгән теләгенә иреште. Ул төрлө сәбәптәр менән эше сыбалып, сауҙа эшенең йомғаҡ остарын юғалтҡандан һуң, лавкаһындағы тауарҙарын һатырға мәжбүр булған берәүҙең тауарҙары менән лавкаһын бик арзан ғына алып, шунда кереп ултырҙы.\nДөрөҫ, Вәли был ҙур эшкә «тәүәккәлләгәндә» бик күп баш ватты. Электән йыйып килгән аҡсалары ғына етмәгәнгә күрә, йорт янындағы кибетендәге бер аҙ тауарҙарын һатыу өҫтөнә, бер аҙ бурысҡа ла керҙе. Яҡшы уҡ ҙур кибеттә үҙе генә һатыу итеп өлгөрә алмаҫлыҡ булғас, тағы ла арзанлы бер малай-приказчик алырға мәжбүр булды. Ошо эштәрҙе юлға ҡуйғансы күп йөрөргә тура килде. Шулай итеп, ҡурҡыу менән өмөт араһында үҙенең күптән уйлап йөрөгән ҙур теләгенә ирешеп, шәһәр уртаһындағы ҙур баҙарҙа кибет хужаһы булып һатыу итергә керешеп китте. Был саҡлы ҙур эшкә керешеп бурысҡа кереп киткәндә башта эшенең ахыры нисек булып сығырын уйлап, ҡурҡа төшкән булһа ла, бер-ике ай һатыу итеү менән эштәрҙең яҡшы яҡҡа табан барғанын күргәс, уның ҡурҡыуҙары бөттө. Ул хәҙер үҙен ысын сауҙагәрҙәр рәтенә кергән кеүек, ысынлап та хәҙер «һатыусы-сауҙагәр» исемен алырға хаҡлы булған кеүек хис итте. Хәҙер уның ҡаршыһында кешеләр ике төрлө: сауҙагәрҙәр, һатыусы була алмаған ғади кешеләр булып, ике синыф, ике бүлем булып күренә башланы. Ул әле үҙе, ысынлап та, теге мәшһүр байҙар кеүек булмаһа ла, үҙен шуларҙың юлдарынан барыусы, шуларҙың кескенә балалары урынында кеүек итеп уйларға кереште. Уныңса, бөтә ғаҡыл байлыҡта ғына булып, бай кеше ғаҡыллы була, йәиһә ғаҡыллы кеше бай булып күренә, шуға күрә ул үҙенән ҙур булған мәшһүр байҙарҙы сикһеҙ аҡыллы кешеләр тип фараз иткән кеүек, ярлы кешеләрҙе үҙенән түбән, ғаҡылһыҙҙар тип уйлай ине.\nУл шулай үҙенән ҙур байҙарҙы үҙенән аҡыллылар, улар донъяла тора беләләр тип уйлағанға күрә, байҙарҙың бөтә эштәренә, уларҙың хәрәкәттәренә, йөрөш-тороштарына тәҡлид итеүсән булып китте. Мәҫәлән, Садиҡ бай һөйләгән саҡта тауышы ҡалын булып мөңгөрләп сыға, Әхмәт бай һүҙ араһында тамаҡ ҡырып, күркә кеүек ғоролдап ҡуя. Вәли бына быларҙың шул ҡифәттәрен, уларҙың ғаҡыллы бай булыуҙарынан килгән айырым бер хәсиәт тип белеп, үҙе лә шулар кеүек булырға тырыша, тауышын Садиҡ бай тауышы кеүек йыуан, ҡалын сығарырға, һүҙ араһында, Әхмәт бай кеүек, тамаҡ ҡырып ҡуйырға маташа ине. Ул шулай тауышын ҡалын сығарғанда үҙе лә шатланып китә, барған һайын байлыҡҡа табан барған кеүек хис итә ине.\nУл байҙарҙың был эштәренә тәҡлид итеү менән генә ҡәнәғәт итмәй, башҡа эштәренә, йөрөш-тороштарына ла тәҡлид итеп, бөтә эштәрҙә улар кеүек булыуҙы ҙур эштәрҙән һанай башланы.\nҺатыуҙар рәтләнгән һайын ул байҙарҙа күренгән бер сифат, күренгән бер нәмәне үҙендә лә булдырырға тырыша. Уның ғәйет һәм йомаларға кейеп бара торған туны, Садиҡ байҙың туны кеүек, ғәжәп ҡиммәтле заттарҙан тегелгән булмаһа ла, шуға оҡшатып тегелгән; бүрке, Әхмәт байҙың бүрке кеүек, ҡиммәтле ҡаракүлдәрҙән тегелгән булмаһа ла, ҙурлыҡта, фасонда шуға оҡшатылып яһатылған ине. Ул был тун менән был бүректе кейеп йома менән ғәйеттәргә барғанда үҙен бик шат хис итә, теге байҙарҙың кескенә үрнәктәре тип уйлай, улар ултырған сафтарға яҡыныраҡ ултырырға үҙен хаҡлы һанай ине.\nУл байҙарға — һатыу-алыу эштәрендә, башҡаларға — кешеһенә ҡарап мөғәмәлә итергә, шулай тышҡы күренешендә уларҙың һәр бер эштәренә тәҡлид итеп, шулар юлынан барырға тырышһа ла, уларҙың өй тормоштарын кереп күрмәгәнгә, өй тормошон шуларса яһай алмағанға эсе бошоп йөрөй башланы.\nУл байҙарҙың һәммә эштәре лә ғаҡылға бина ҡылынып эшләнә торған булыуында шөбһә итмәгәнгә күрә, үҙе уларҙың сифаттары менән сифатланһа, улар торған кеүек тора алһа, байлығы ла артыр, шөһрәте сығыр кеүек була ине.\nБер көн ул, Садиҡ байҙың кибете алдынан үткән сағында, уның йомош-юлға йөрөй торған малайына асыуланғанын күреп үтте. Шунан ул, «бына малайҙарға асыуланғанда нисек асыуланырға кәрәк икән» тип, үҙе лэ Шәйҙигә һәм яңы алған малайына Садиҡ бай кеүек асыулана башланы.\nВәли шул ваҡытта Садиҡ байға сәләм биргән ине. Дөрөҫ, шул саҡта Садиҡ бай Вәлигә тура ҡарамай, уның сәләмен дә рәтләп алмай ҡалдырҙы. Ләкин Вәли «ҙур байҙың шулай эре» булыуына бер ҙә аптырамай, бәлки «бай булғас шулай булалыр инде, әле беҙ улар рәтенә етмәгән бит» тип үҙен йыуатып, Садиҡ бай өҫтөнә кер төшөрөрлөк уйға төшөүҙән һаҡланды.\nУл байҙарҙың атҡа ултырып, күсер менән генә йөрөүҙәренә бик ҡыҙыға ине. Ул әле үҙенең уларса шәп арғымаҡтарҙы матур саналарға ектереп, мөһабәт күсерҙәр менән йөрөрлөк байлығы юҡлығын белә, шуның өсөн хәҙергә уртаса ғына булһа ла ат алып, ғади тарантас менән йөрөүҙе муафиҡ күреп, өйөндәге аты өҫтөнә тағы бер арыуыраҡ ат һәм яңы тарантас алып ебәрҙе. Ҡай ваҡытта Шәйҙиҙе күсергә ултыртып, үҙе түргә ултырып баҙарға сыға, кибет ябыҡ көндәрҙе урамда йөрөп ҡайта торған булды. Был йөрөү әле ысын байҙарса йөрөү кеүек булып бөтмәһә лә, үҙен байлыҡ юлдарының бер баҫҡысын атлаған кеүек хис итте.\nУл ошо сифаттарҙы үҙе һиҙһә лә, әле уны тирә күршеләренән башҡа кешеләр бай тип ҡарамағанға эсе боша ине. Ул шул уй менән йөрөй торғас, йәмәғәт эштәренә ҡатнашып, халыҡ күҙенә күренергә, халыҡ араһында иғтибарлы кеше булырға, һис булмаһа, мәхәлләнең абруйлы, ғалим-ғөләмәләргә яҡын бер граждан йөмләһенә керергә теләй башланы.\nУл шул теләгенә ирешер өсөн, һирәкләп мәхәлләнең арыуыраҡ кешеләрен, бер нисә мәхәлләнең мулла-мәзиндәрен ашҡа саҡырғылай, ғәйет көндәрендә ғәйеткә барған сағында ваҡ аҡсаларҙы башҡалар күреп торорлоҡ рәүештә саҙаҡа өләшә, берәр нәмә файҙаһына йәки мәсет, мәҙрәсәгә утын алыр өсөн аҡса йыйғанда, өр-яңы түбәтәйен ҡулына тотоп, сафтар араһында аҡса йыйып йөрөй, шулай итеп иғтибарлы булыуҙы уйлай ине.\nУның былай дин өсөн, мәхәллә өсөн тырышыуҙары бушҡа китмәне: бер йома көнөндә мәхәллә мөтәүәллиҙәре һайлағанда Вәлиҙе лә мөтәүәлли итеп һайланылар. Ул был эште бик ҙур шатлыҡ менән ҡаршы алды. Мәхәллә муллаһының:\n— Вәли әфәнде, һеҙ хәзинәдар булырһығыҙ инде,— тигән һүҙен ишеткәс, башы күккә етте. Был моратына ирешкәс, ул инде байлыҡта, иғтибарлыҡта тағы бер баҫҡыс күтәрелгән кеүек һиҙенде. Џҙен шул мәхәлләнең иң ғаҡыллы кешеһе, иң эшлекле бер ағзаһы, хатта шул тирәнең башлығы кеүек итеп фараз итә башланы.\nМәхәлләнең иғтибарлы кешеһе, башлығы, мәсеттең мөтәүәллие булғас, йома һәм ғәйеттәргә салма кеймәй барыуҙы килештермәй, үҙенә салма алды. Ул инде йома, ғәйеттәргә барғанда тун аҫтынан сапан да кейеп, тамам бер тәҡүә кеше кеүек булып китте. Башҡаларға иҫәнләшергә теләгәндә башын юғары күтәреп кенә, эйәк ҡағып ҡына иҫәнләшә торған булды.\nЏҙе шулай булыу менән генә ҡалмай, ун йәшлек Љәйнуллаһына ла ситек-кәүеш, өҫтөнә йөббәгә оҡшатып тегелгән бишмәт, башына фәс кейҙереп, үҙе менән бергә ғәйет һәм йомаларға алып бара башланы. Хәҙер уның кескенә Љәйнуллаһы ошо кейемдәр арҡаһында мәхәлләнең ярлы кешеләре балаларынан әллә ҡайҙан уҡ айырылып күренә ине.\nМәхәлләнең мөтәүәллие булыу ҙа, эштәрен, йөрөш-тороштарын шулай үҙенән юғары байҙарға ҡаратып, уларға оҡшатып йөрөүе лә уның сауҙа эштәренә ҡамасаулыҡ итмәнеләр. Ул барған һайын суммаланды. Ѓй янындағы кибете килтергән файҙа бик аҙ ғына күренеп, уны бөтөнләй япты. Уның урынына баҙар кибетен ҙурайтты. Тауарҙарын арттырҙы, төрҙәрен күбәйтте. Ләкин әле ул үҙенең һаман ҙур байҙар араһында танылып бөтмәүен, улар араһына керә алмауын, улар менән бер мәжлестә ултырырға тура килмәүен уйлап борсола, улар ауыҙынан:\n— Вәли уңған егет булып сыҡты, тиҙ арала ғына ни саҡлы байлыҡ хасил итте,— тигән һүҙҙәрҙе ишетәһе килә ине.\nВәлиҙең эштәре шулай яҡшы ғына юлға һалынып барғанда, Европа һуғышы сығып китте. Күп күршеләргә, эшсе, крәҫтиәндәргә бик күңелһеҙ хәлдәр тыуҙырған, күҙ йәштәре ағыҙған был һуғыш башта уҡ Вәлигә уның киреһенсә булып сыҡты. Һуғыш сығыу менән файҙа бермә-бер артты, һуғыштан элек алынып ҡуйылған ҡапсыҡтарҙы ике-өс хаҡы менән һатты. Ҡай бер тауарҙарҙан һумға-һум файҙа итте. Шулай итеп, был һуғыш Вәлигә көтөлмәгән бәхет ишеген асты.\nБик аҙ ваҡыт эсендә унар мең һум файҙа итеп ташлау уның күңелен үҫтереп ебәрҙе. Ул хәҙер үҙенең бай, ысын бай буласағына ысынлап та иман килтерҙе. Сумма артыу менән кибеттә тауар, тауар артыу менән эш артты. Шәйҙи менән һуңынан алған малай өҫтөнә тағы бер малай алды. Теге кибет бәләкәй күренеп, икенсе ҙур кибет алып, малдарын шуға күсерҙе. Хәҙер уның был кибетенең ишектәре түбәһендә эре хәрефтәр менән буталлап яҙылған —«Вәлиулла Әхмәт уғлы Ннғмәтйәновтың төрлө малдар сауҙаһы» тип яҙылған ҙур вывескаһы әллә ҡайҙан ялтырап күренеп тора ине. Ошо эштән һуң уның күңеле тағы ла күтәрелеп китте.\nХәҙер шул саҡлы мал, шул саҡлы аҡса булғас, шәһәрҙең сит урамында кескенә өйҙә тороуҙы үҙенә һис бер төрлө килештерә алмай башланы. Бигерәк тә һуғыш арҡаһында йорт-ерҙәрҙең баһалары бик төшөп китеү, башҡа байҙарҙың боронғо йорттары өҫтөнә әллә нисә ерҙә ҡырҡ-илле, хатта йөҙәр меңгә саҡлы йорттар алыуҙары, ҡай берәүҙәр ауыҙынан: «Вәли тамам аяҡҡа баҫты, ҙур суммалы булды, эштәрен юлға һалып ебәрҙе...»— тигән һүҙҙәрҙе ишетеү уның был теләгенә көс биргән кеүек булды. Йорт-ер бер алынып ҡуйылһа, һис бер баһаһын юғалтмай торған нәмә, «ғүмерлек милек» тигән уйҙар менән, шәһәр уртаһынан йорт алырға ҡарар биреп, ағай-энеләр араһында был хаҡта һүҙ асып, арзаныраҡ йорт табылһа, алырға теләге барлығын әйтеп йөрөй башланы.\nКүп ваҡыт үтмәне, уға һуғышта үлгән бер полковниктың тол ҡалған ҡатынының ... урамында йортон һатырға теләүен хәбәр иттеләр. Йорт шәһәрҙең урта еренә яҡын, хатта Садиҡ байҙар менән бер урамда булыу өҫтөнә, хаҡы ла артыҡ ҡиммәт күренмәй торған булғас, Вәли йортто алып, ун биш көн эсендә күсеп тә өлгөрҙө. Ләкин борондан иркен, шәп тормош өсөн һалынған алты-ете бүлмәле өйгә Вәлиҙәрҙең боронғо йорт йыһаздары етерлек тә, муафиҡ та булмағанға күрә, яңы мебелдәр алырға ла тура килде. Күсеп китә торған кешеләр ҡулынан алынған был йыһаздар ҙа торған баһаларынан күп артыҡ һәм зат нәмәләр булып сыҡтылар.\nОшо йорт һәм йорт йыһаздарына бер нисә ун мең һумдар расход сығыуға ҡарамаҫтан, Вәлиҙең сауҙа эштәре боронғоса барҙы. Ѓс-дүрт айҙан һуң уның иткән файҙалары йорт-ер йыһаздар алырға сыҡҡан расходтарҙы ҡаплап өлгөрҙө. Йорт бөтөнләй файҙаға ҡалды.\nВәлиҙәр яңы алған йорттарына күскәндән һуң, эске тормоштарында ла үҙгәреш яһарға тура килде. Элек теге бәләкәй йорттарында торғанда өй эсе эштәренә Хәмдиә үҙе генә етешә, бөтә эштәрҙе үҙе башҡара, аш-һыуҙарға саҡлы үҙе бешерә ине. Хәҙер ҙур йортҡа күскәс, бер кеше генә эшләп өлгөрөрлөк булмай башланы. Уның өҫтәүенә башҡа бай ҡатындарының бер нисә аҫырауҙары булыуы, үҙҙәренең йорт эше менән бысранып йөрөмәүҙәре лә быларҙың күҙҙәренә бәрелде. Хәмдиәнең күңеленә: «Бай ҡатыны бул да, сусҡа кеүек бысранып эшләп йөрө, имеш!»— тигән уй төштө. Ул был уйҙарын Вәлигә лә әйтеп, уның да күңеленә төшөрөп ҡуйҙы.\nВәли Хәмдиәнең был хаҡлы талабын, байҙарсараҡ торорға булған теләген ситкә ҡаҡманы. Бәлки тура килһә, арыуыраҡ, үҫкәнерәк берәр аҫырау алырға ҡушты. Күп тә үтмәй, ире һуғышҡа киткән, бер нисә айҙан бирле хаты-хәбәре килмәгән йәп-йәш ҡатынды аҫырау итеп алдылар. Электән аҫырау менән торорға өйрәнмәгән Хәмдиәгә шундай аҫырау менән тора башлау башта бик сәйер тойолдо. Уға ниндәй хеҙмәттәр йөкмәтеү, был өй эсендә уның хоҡуғының миҡдарын билдәләү, уның йөрөш-тороштарындағы хәрәкәттәрен сикләү, уны Вәлигә күрһәтеү-күрһәтмәү кеүек хәлдәр уның башын ватты. Ат кеүек таҙа, тулы бер ҡатындың күҙ алдында йөрөүе Хәмдиәнең күңелен ҡытыҡлаған кеүек булды. Ләкин башҡа байҙарҙа шундай бер нисә аҫырау булыуын, бай булғас, шунһыҙ тороп булмауын, уның ни саҡлы таҙа һәм матур булһа ла, аҫырау булыуын, тамаҡ аҫырар өсөн быларҙа хеҙмәт итеүен, үҙенең хәзәйкә — был йорттоң төп хужаһының никахлы ҡатыны икәнен, шуның өҫтөнә аҫырау хаҡында теләһә нисек мөғәмәлә итергә, уны ҡыҫырға, тиргәргә үҙенең хаҡлы булыуын уйлап күңелен баҫты.\nБыл өйгә шәһәр уртаһына күскәс, шәһәр ситендәге кейемдәр ҙә ярамаған, улар менән байҙар урамында йөрөү мәслихәт тә, муафиҡ та булмаған кеүек күренгәс, кейем-һалым да башҡасараҡ кәрәк булыр кеүек тойолдо. Шуға ҡарап, улар үҙҙәренең дә, Зәйнулла менән Сәғиҙәнең дә кейемдәрен үҙгәртеп, яртылаш «руссалатып» тектерә башланылар.\nЭлек улар кибеттә хеҙмәт итеүсе ике малайҙы һәм Шәйҙиҙе үҙҙәре менән өйҙә, кухня тирәһендә тоталар ине. Был өйгә күскәс, уларҙы был өйҙә тотоу бер ҙә генә лә мәслихәт эш кеүек күренмәй, ат һарайҙары янындағы, борондан теге баяр ҡатынының күсере тора торған ике тәҙрәле кескенә йортта торорға ҡуштылар.\nШулай итеп, ҙур йортҡа күсеү быларҙың тормоштарын да икенсе рәүештә ҡуйырға сәбәп булды, икенсе төрлө әйткәндә, иҫке тормошто яңы формаға әйләндерергә мәжбүр итте.\nХәҙер Вәли үҙенең тормошонан яҡшы ҡәнәғәт итһә лә, үҙенең әле һаман теге ҙур байҙар араһына кереп китә алмауына, улар тарафынан танылмауына эсе боша, ул был эште үҙенең «иғтибарлы кеше» булып етә алмауынан күрә, ошо теләгенә ирешер өсөн бер форсат көтә ине.\nКөҙгә ҡаршы ... шәһәренең Йәмғиәте Хәйриәһенең ғөмүми йыйылышы булыу хаҡында ошо шәһәрҙәге бер бай тарафынан нәшер ителеп килә торған «Заман» газетаһында иғлан сыҡты. Газеталағы иғланда ғөмүми йыйылыштың көн тәртибе былай ҡуйылған ине:\n«Йыйылышта ҡараласаҡ мәсьәләләр:\n1.\tЙәмғиәте Хәйриә өсөн йорт алыу; 2.\t3.\tҺуғышта мәжрух булған һалдаттарға мосолмандар исеменән лазарет асыу; 4.\t5.\tЯңы ағзалар ҡабул итеү; 6.\t7.\tАғымдағы эштәр. 8.\tЙәмғиәттә ҡараласаҡ мәсьәләләр бик мөһим булғанлыҡтан, ағзаларҙың килеүҙәре үтенелә. Ағза булмаған кешеләргә лә кереү ихтыяри. Ағзаларға айырым саҡырыу ҡағыҙҙары ебәрелмәҫ.\nЙәмғиәте Хәйриә идараһы».\nҺуғыш ваҡытында сауҙа менән көрәйгән баҙар һатыусылары араһында был хәбәрҙәр бик мөһим булып күренде. Газетала иғлан сығыу менән, ҡараласаҡ мәсьәләләр тураһында, бигерәк тә Йәмғиәте Хәйриә исеменә йорт хаҡындағы беренсе маддә хаҡында, ҡыҙыу мөзәкәрә һәм өндәүҙәр башланды. Шакирйән тигән байҙың Йәмғиәте Хәйриәгә йорт алырға башлап ҙур ғына суммалар бирергә ниәте барлығы һөйләнде.\nБайҙар тарафынан яһалған аш мәжлестәрендә Йәмғиәте Хәйриәне йортло, аяҡлы-күҙле итеп, нигеҙләндереп ҡалыу хаҡында күп һүҙҙәр булды. Милләтте алға ебәреү өсөн был эштең бик ҙур ярҙамы тейеү тураһында һүҙҙәр булды.\nЯңы күтәрелеп килгән сауҙагәрҙәр ҙә был йыйылышта үҙҙәренең әҙер булып, ярҙам ҡулдарын һуҙырға тейеш икәнлектәрен күҙ алдарына килтерҙеләр. Ҙур байҙар әһәмиәт биреп ҡараған бер эш булғас, беҙҙең Вәли ҙә был эште бик мөһим, кәрәкле эштер тип фараз итте. Хатта эсенән үҙенең күпме иғанә бирәсәген, йыйылышта аҡса йыйылыуҙың барышына ҡарап, был саманы арттырырға мөмкин икәнен уйлап ҡуйҙы.\nЉөмүми йыйылыш яһау көнө һатыу-алыу эштәре булмаған көнгә (йәкшәмбегә) ҡаратып ҡуйылғайны.\n—\tХәйрулла әфәнде Әхмәтев!.. —\t—\tНиғмәтйән Тереғолов!.. —\t—\tЉүмәр әфәнде Еникеев!.. —\t—\tЗаһир хәҙрәт!.. —\t—\tЙыһаннур хәҙрәт Ишкилдин... —\t— Приказчиктарҙан Садиҡ әфәнде Ҡасимов!..— тигән тауыштар менән зал яңғырап китте. Секретарь Хәйрулла әфәнде Әхмәтев көлә төшөп яҙа, исем-фамилиялар бик күп, һәм бер исем-фамилия бер юлы әллә нисә кеше ауыҙынан әйтелгәнлектән, тәҡрар һорап, халыҡтың артыҡ тауышланмауҙарын үтенә ине.\nИң байҙарҙан башлап, күҙгә күренерлек кешеләрҙең исем-фамилиялары әйтелеп бөтә яҙғанда рәис урынынан тороп, хәҙер кандидаттарҙың еткәнен әйтеп, туҡтарға ҡушты. Һәм быларҙы берәм-берәм тауышҡа ҡуйып сыҡты. Ниһайәт, иң күп тауыш алыу иғтибары менән:\nШакирйән әфәнде Әлимғолов, Садиҡ бай Ҡәдриев, Хәлим әфәнде Ҡарачурин, Йыһаннур хәҙрәт Ишкилдин һәм Хәйрулла әфәнде Әхмәтев комиссия ағзалығына һайланған булып сыҡтылар. Ләкин Садиҡ бай Ҡәдриев үҙенең ҡартлығын һәм сауҙа эштәре күплеген әйтеп, үҙен мәғзур тотоуҙы, үҙе урынына башҡа берәр йәшерәк кешене һайлауҙы мәслихәт күреп, һайланыуҙан отказатса итте. Уның ғөзөрҙәрен халыҡ күпселеге мәслихәт күреп, уның кандидатураһын кире алдылар һәм уның урынына приказчиктарҙан Садиҡ әфәнде Ҡасимовтың һайланыуын үтенделәр. Ул үҙенең хужаһы Хәбиб Нәғимовтың күҙенә ҡараны. Хәбиб әфәнде уның ни өсөн, йәғни «Һин нәмә әйтерһең? Рөхсәт итерһеңме?» тигән һымаҡ, үҙенә хужа итеп ҡарауын һиҙеп алды һәм уның өмөтлө рәүештә сөәлле ҡарауына яуап биргән кеүек: «Садиҡ Ҡасимов бик мәслихәт»,— тигән һүҙҙе өҫтәп ҡуйҙы. Хәбиб Нәғимовтың һүҙенән һуң Садиҡ Ҡасимов та лазарет асыу комиссияһының ағзаһы булып һайланды.\nБыларға кандидат булараҡ:\nНиғмәтйән әфәнде Тереғолов, Заһир хәҙрәттәр һайландылар. Һайланыу эштәре бөткәс, был комиссия ағзаларына аҡса табыу, лазаретты ойоштороу юлдарын ҡарау һәм был мәсьәләне бик ашыҡтырып, тиҙерәк эш башлау кеүек вазифалар йөкмәтелде. Шуның өҫтөнә яңы һайланған комиссия ағзаларының тәҡдимдәре буйынса, ошо йыйылышта уҡ список төҙөлөп, аҡса йыйыу сараһы күрелә башланы.\nШакирйән бай был эштә лә беренсе булып биш мең һум яҙҙырҙы. Был юлы Садиҡ бай Ҡәдриев тә Шакирйән байҙан ҡалышыуҙы тейешле күрмәне, күрәһең, ул да биш мең һум яҙҙырҙы. Был юлы Хәбиб Нәғимов та ҡарт атаһының кәңәшең көтөп тормайса уҡ:\n— Беҙҙең Нәғимов фирмаһы исеменән биш мең һум яҙыуығыҙҙы үтенәм,— тип биш мең һум яҙҙырҙы. Шуның менән быларҙың һәр береһе үҙҙәре биргән суммаларҙы әйткәндә хөкүмәт тарафынан килгән вәкилгә ҡарап ҡуялар ине. Хөкүмәт вәкиле лә бая «әллә кемдең» мосолмандар өҫтөнә тап төшөрөп һөйләгән һүҙҙәрен онотҡан кеүек булып, шатлыҡ менән йылмайып ултыра башланы.\nБыл байҙар артынан башҡа вағыраҡ байҙар үҙҙәренең самаларына ҡарап, төрлө суммала иғанә яҙҙыра башланылар. Был юлы ла димләшеүҙәр, күберәк иғанә итергә ҡыҫташыуҙар булды. Беҙҙең Вәли лазарет асыу өсөн яҙылғанда ла үҙенең тиңдәштәренән арттырып бирҙе. Был ваҡытта уға тағы ла «һиммәтле, рәт белеүсән, йәш бай...» тигән төҫлө ҡараған кеүек булдылар. Иғанә яҙҙырмаған кеше һирәк ҡалды.\nЙыйылышта булмаған кешеләр араһынан иғанә йыйыу эштәрен дә ошо «лазарет асыу комиссияһы»на тапшырғандан һуң, ағзалар ҡабул итеү башланды. Ләкин был эш керергә теләүселәрҙең исем, фамилияларын әйтеп үтеү менән, биш-ун минут эсендә тамам булды.\nАғымдағы эштәр ҙә, артыҡ тикшереп торорлоҡ ҙур мәсьәләләр булмағанлыҡтан, оҙаҡҡа һуҙылманы. Улар араһында бер етем ҡарсыҡтың ярҙам һорап биргән ғаризаһы менән, бер ҡарттың ғаризаһы бар ине. Ҡарсыҡҡа ике һум ярҙам бирергә, ҡартты тикшереүҙе йәмғиәттең идараһына тапшырыу менән эш тамам булды.\nРәис йыйылыштың ябылыуын иғлан иткәс, йыйылған халыҡтар груһ-груһ булып тарала башланылар...\nКис сәғәт 9-ҙарҙа кибет ябып ҡайтҡанда ла шат ине ул. Элек ул һәр көнгө һатыу аҡсаларын алып ҡайтҡандан һуң, башҡа бер нәмәгә лә ҡарамай, яҙыу өҫтәле аҫтына үҙ ҡулы менән һалып бикләгәндән һуң ғына йыуынып аш өҫтәленә килеп ултыра, шунан һуң ғына һөйләшә башлай торғайны. Бөгөн өйгә ҡайтып кереп, өҫтөндәге ҡалын тышҡы кейемен һалып ҡуйыу менән, ҙур ғына яулыҡҡа төргән аҡса төргәген кеҫәһенән алып, эре генә рәүештә ҡатынына биреп:\n— Мә, шул нәмәне алып йыйып ҡуй әле,— тип, үҙе бит-ҡул йыуырға кереште.\nХәмдиә ул биргән төргәктең аҡса икәнен тотоп ҡарау менән белде һәм һәлмәклеген, күплеген белер өсөн кеүек, ҡулы менән һелкеп ҡарағандан һуң, мәғлүм аҡса йыя торған урынға илтеп ҡуйҙы.\nВәли әле һаман һүҙ башламаһа ла йөҙө шат, тик һүҙҙе ҡайҙан башлап алып китергә белмәй торған кешеләрсә бер хәлдә булғанлыҡтан ғына һүҙ башламай торғанлығы әллә ҡайҙан һиҙелеп тора ине.\nУл, Хәмдиә әйтмәйсә үк, аш өҫтәле янына ултырып, икенсе кеҫәһенән бөгөн сыҡҡан «Заман» газетаһын алып, ауыҙын бышылдатып теге мәҡәләне ҡарарға кереште. Бер аҙ уҡығандан һуң, үҙенән-үҙе көлөп ебәрҙе. Хәмдиә уның тоҡтомалға көлгәнен күреп:\n— Һиңә нәмә булды, тик торғанда көлөп ултыраһың?— тип һорағас, тағы ла кәйефләнә төшөп:\n— Бына гәзит яҙыусыларҙы әйтәм әле: кисәге йыйылышты баҫып та сығарып өлгөргәндәр. Ғабдулла ағай ҡушҡандыр инде...\nХәмдиә ҡулындағы тәрилкәһен өҫтәлгә ҡуйып:\n— Нәмә тип яҙғандар һуң?— тип һораны. Хәмдиәнең һорауы Вәлигә һүҙ асҡан кеүек булды. Һәм ул, газетаны алдына алып:\n— Нәмә яҙһындар? Билдәле инде: «Бик ҙур эштәр эшләнде. Яҡшы байҙар ҙур иғанәләр бирҙеләр»,— тип маҡтап бөтә алмағандар,— тине һәм Хәмдиәгә бер рәт ҡарап алғандан һуң иғанә итеүселәрҙең исемдәрен теҙеп алып китте. Үҙенең исеменә еткәс, ауыҙын тағы ла ҙурыраҡ асып: «Вәлиулла әфәнде Әхмәтйәнов 3 мең һум...»— тине лә бер аҙ туҡтап торҙо. Һуңра үҙенән аҙ суммалы иғанә биреүселәрҙең исемдәрен әһәмиәтһеҙ генә итеп уҡып сыҡты.\nХәмдиә тағы әллә нәмә көткән кеүек, Вәлигә ҡарап торғандан һуң:\n— Шул ғынамы? Улар һине маҡтап яҙһындар ине...— тип, ҡоро исем-фамилия яҙылыуға ғына ҡәнәғәт итмәгән кеүек бер сөәл бирҙе.\nВәли уның сөәленә яуап биргән кеүек:\n— Шулай яҙғас та етәр! 15—20 мең һум биргән байҙарҙы ла шулай ғына яҙғандар инде. Байҙар рәтенән төшөрмәй шулай яҙғас, аҙ эш түгел. Шулай ҙа яҙылмаһаң нисек булыр ине?— тип ҡуйҙы.\nАш ашалып бөткәнсе, һүҙ шул тирәлә йөрөнө. Аштан һуң сәй эскәндә Вәли тағы ла, бик мөһим эш бар кеүек, һүҙ башлап:\n— Һин, әле күптән бирле шуны әйтергә йөрөй инем: ағай-эне осраған һайын: «Йә, Вәли ағай, яңы йортто ҡасан ҡотлайбыҙ? Улай ярамай!»— тиҙәр. Ысынлап та, ғалим-ғөләмәләрҙе, ағай-энеләрҙе йыйып ҡөръән уҡытып, фатиха алырға кәрәк ине. Әллә алдағы йомаларҙың береһендә саҡырып алабыҙмы?— тине.\nХәмдиә Вәлиҙең был фекерен шатланып ҡаршы алды:\n— Уны мин дә уйлап йөрөй инем. Әле бер көн Әхмәҙиҙәрҙә ашта ултырғанда абыстайҙар ҙа биткә бәрҙеләр: «Хәмдиә, һеҙҙе йорт алған тиҙәр, бик шәп тип һөйләйҙәр, йә, ҡасан күрһәтәһегеҙ инде? Әллә бик байып киткәс тә, фатиха кәрәк булмай башланымы?»— тип теҙеп алып киттеләр. Уларға башҡа ҡатындар ҙа ҡушылып: «Кәрәк, бик кәрәк!.. Йорт алып ҡөръән дә уҡытмағас, ул ни эш була?..»— тип ҡолағымды тондорҙолар.\nВәли абыстайҙарҙың был һүҙҙәрен хаҡлы күргән кеүек көлә төштө:\n— Әйтерҙәр шул. Ҡай арала беҙҙең йорт алғанды белеп бөткәндәр!— тип ғәжәпһенгәнен белдереп ҡуйҙы һәм:— Улай булһа, ошо киләһе йомаға тәүәккәлләп саҡырып алайыҡ. Барыбер саҡырмай булмай инде,— тип саҡырырға ҡарар бирҙеләр.\nХәмдиә тағы ла күтәрелеп китте. Хәҙер үк саҡырырға әҙерләнгән кеүек булып, аш өҫтәлен йыйыштыра башланы.\nШул арала кемдәрҙе һәм күпме кеше саҡырыу хаҡында һүҙ китте.\nХәмдиә борон үҙҙәре шәһәр ситендәрәк торған ваҡытта йөрөшә торған кешеләрҙең исемдәрен телгә ала башлағайны, Вәли уның һүҙен бүлде:\n— Беҙҙең саҡыра торған кешеләр күп. Бер юлы ғына саҡырып бөтөп булмаҫ. Уларҙы икенсе ваҡытта саҡырырбыҙ. Иң элек бына Садиҡ ағай, Шакирйән ағай...— тип, шәһәрҙең байҙарын, улар һуңынан шәһәрҙәге биш мәхәлләнең муллаларын һанап китте.\nХәмдиә мәжлесте улай бик ҙурҙан, шәһәрҙең иң ҙур байҙарын саҡырыуҙан башланыр тип уйламаған, күрәһең, ул аптырап китте:\n— Улай бик ҙурға китә бит! Улар беҙгә килерҙәрме һуң? Беҙ уларға тейешле ҡәҙер-хөрмәтте күрһәтә алырбыҙмы һуң?— тигән сөәлдәрҙе бирҙе.\nВәли, Хәмдиәнең һайҙан йөҙгәнен белеп, көлә төштө:\n— Саҡырғас, килерҙәр!.. Ниңә килмәһендәр? Хәҙер улар беҙҙе танынылар инде. Аш-һыу әҙерләргә ҡатындар саҡырырбыҙ,— тип, Хәмдиәне ҡәнәғәтләндерер (лек) рәүештә, үҙенең дәғүәһен иҫбат итте, һәм Вәли теләгәнсә ҡарар ҙа бирелде.\nШунан һуң кемдәрҙе һәм күпме кеше саҡырыу хаҡында һүҙ китте. Вәли һул ҡулын күтәреп, бармаҡтарын йәйеп, уң ҡулының баш бармағы менән ишара бармағын йәйеп:\n— Садиҡ ағай — берәү...— тип, һул ҡулының сәнсә бармағын килтереп тотто.— Садиҡ ағай — берәү, Шакир ағай — икәү, Әхмәтйән ағай — өсәү, Хәбиб ағай — дүртәү, Латиф бай — бишәү...— тип, ҙур байҙарҙы һанап бөткәндән һуң, шәһәрҙең биш муллаһын һәм ҡай бер мәзиндәрен һанағандан һуң, вағыраҡ байҙарҙы һанарға кереште. Һул ҡулының бармаҡтары бер нисә рәт һаналып сыҡтылар...\n...Мәжлес булды. Саҡырылған кешеләрҙең һәммәһе лә килде. Вәли ағай үҙенең өйөнә шундай ҙур байҙарҙың килеүенә, уларҙың был мәжлестә ултырыуҙарына ниһайәт кәйефләнде. Был үҙенең «ҙурҙар»ға ҡатыша башлауының башы булып күренде. Шулай итеп, мәжлес бик шәп үтте.\nШул мәжлестән һуң бер аҙ ваҡыт үтеү менән, Вәли ағайға ошо рәүештә (яҙылған) саҡырыу ҡағыҙы килде:\n«Хоҙай насип итһә, йома көн, 12 февралдә, йоманан һуң сәғәт 2-лә туй мәжлесенә рәхим итеүегеҙҙе үтенәбеҙ.\nХөрмәт менән Садиҡ Мифтахетдин уғлы Ҡәдриев».\nВәли ағай был саҡырыу ҡағыҙын алғас, үҙенең ҙурҙар араһына кереүенә тамам ышанды. Ул инде шәһәрҙең моғтәбәр кешеләре йөмләһенән булыуына ҡәнәғәт хасил итте.\nБына бер ваҡыт Февраль инҡилабы булды. Батша төшөрөлгән, министрҙар хибес ителгән тигән хәбәргә Вәли ағай башта ышанманы. Был эштәр һис бер унын ғаҡылына тура килмәне. Ул, был мәсьәләнең осона үҙе генә барып сыға алмаҫын белеп, «ғаҡыллы» кешеләрҙең был эшкә нисек ҡарағанлыҡтарын белеү юлына төштө. Ул, урамға сығып, ундағы һис иҫәбе юҡ халыҡтың ҡыҙыл әләмдәр күтәреп, нәмәлер йырлап китеп барғанын күргәс, аптырап китте. Ул, бер яҡтан, ҡурҡынды, әллә нәмә емерелгән, донъя яңырып киткән кеүек күренде. Ләкин һәммә кешенең дә йөҙөндә шатлыҡ әҫәрҙәрен күргәс, үҙе шатланырға тырышты. Ул бара торғас намайыш яһап йөрөгән халыҡҡа ҡатнашмай, бер яҡ ситтә торған, был намайышта ни өсөндөр тәм вә ләззәт тапмаған «ғаҡыллы баштарға» осраны. Вәли ағай уларҙы күргәс шатланды. Теге ҡыҙыл флагтар араһынан йөрөгән халыҡтар ғаҡылһыҙ булып, бала-сағалар булып күренде. Ул флаг артынан йөрөүселәр ярлылар, эшселәр генә булғанға күрә, уларҙың был йөрөүҙәренән бер мәғәнә лә сыҡмаҫ, тип уйлап алды. Ул әкрен генә теге ҡаракүл бүрекле иптәштәре янына барып иҫәнләште. Ләкин ул уларҙың йөҙҙәрендә ниңәлер боронғо шатлыҡты, теге әйбер һатып файҙа иткән ваҡыттағы йөҙ яҡтылығын күрә алманы. Улар ни өсөндөр хәҙер был шатлыҡ донъяһынан, ирек намайышынан мәхрүм ителгән кеүек торалар, был намайышҡа ҡатышыу уларға мотлаҡ харам кеүек, ситтән генә ҡарайҙар ине. Вәли ағай үҙе бик ғаҡыллы тип йөрөгән Сиражи янына барып: «Эштәр бик ғәжәп булып китте бит әле; шулай уҡ эш барып сығырмы икән ни?»— тине лә бик сөәлле иттереп ҡарап ҡуйҙы. Сиражи бер ҙә иҫе китмәй генә: «Шатланырға иртәрәк әле; айыуҙы үлтереп бөткәс, тиреһен бүлгән яҡшы»,— тип ҡуйҙы. Вәли ағайға был һүҙ бик мәғәнәле булып һәм эсендә булған шөбһәле бер нәмәгә яуап һымаҡ булып күренде. «Был халыҡ юҡҡа алданып ҡына шатланалыр»,— тип уйланы. Хосусан был намайышта Садиҡ бай, Әхмәт бай, Иван Карпов, Николай Кондратьевич Шубин кеүек ҙур байҙар бер ҙә күренмәгәс, бының ялған шатлыҡ булыу ихтималы барлығын уйлап ҡуйҙы. «Әгәр ҙә ысынлап шатланырлыҡ эш булһа, төплө бер ваҡиға булһа, улар ҙа ошо халыҡ йыйылышына килерҙәр ине»,— тип ҡуйҙы ла, шунда уҡ янындағы итсе Әхмәтйәнға ҡарап: «Ниңә һуң бында рәтле кешеләр күренмәй? Садиҡ ағай менән Әхмәт ағайҙар ҙа юҡ?»— тип һораны. Әхмәтйән: «Бындай эштәргә ашығып ҡатышырға ярамай, бөгөн былай, иртәгә нисек булыуын кем белә?.. Садиҡ ағайҙар — улар төптәнерәк уйлай торған кешеләр, улар бик ашығып сыҡмаҫтар»,— тине. Был һүҙҙән һуң Вәли ағай тағы иркен тын алды. Был эштәр бер төш кеүек нәмә генә булып күренә башланы. «Садиҡ ағайҙар булмағас, әлбиттә, рәтле нәмә түгелдер»,— тип фараз итте. Былар байтаҡ ваҡыт ҡарап торғас, Сиражи:\n— Бында тороп тамаҡ туймаҫ, ҡайтырға кәрәк, бында йөрөү эшһеҙ кешеләр өсөн генә яҡшы,— тип, үҙен-үҙе йыуатҡан һымаҡ яһалма рәүештә көлгән булды ла, янындағы иптәшенең арҡаһына ҡағып: «Әйҙә, малай, теге ике кип нәмәгә эйә бар, шуны бөгөн ҡулдан ебәрәйек, баһа яҡшы. Бынан бер нәмә лә сыҡмаҫ, быларҙың тауарҙары һатылып бөткән»,— тип ҡулын ҡулға һуғып ҡуйҙы. Сиражиҙың был һүҙенән һуң былар һәммәһе лә көлдөләр.\nИкһеҙ-сикһеҙ байраҡтар һаман тулҡынланып алға үтәләр ине. Шул байраҡтарҙың артынан эре хәрефтәр менән татарса яҙылған бер-ике байраҡ килеп сыҡты. Был байраҡ тирәһенә йыйылған ҡырҡ-илле кеше татарса «Марсельеза» йырлап баралар ине. Беҙҙең «ғаҡыллы баштар» быны күреү менән шулай табан ҡарай башланылар. Быларҙың тәндәрендә эҫеле-һыуыҡлы әллә нәмә йөрөгән кеүек булып китте. Нәмә әйтергә лә белмәй аптырашып ҡалдылар. Тик Сиражи ғына: «Былар ҙа сыҡҡан бит әле! Быларға нәмә кәрәк икән? Араларында бер рәтле кеше юҡ, исмаһам»,— тине. Ҡалғандары Сиражиҙың һүҙен йөпләп: «Былар бит шәкерттәр, байҙар ашын ашап һимергәс, сыҙаша алмай йөрөйҙәр!»— тип көлдөләр. Ләкин быларҙың көлөүҙәре үҙҙәренең генә эсен яндыра торған бер көлөү ине. Был көлөү илау алдында булған зәһәрле, асыулы көлөүгә оҡшай ине. Ҡыҙыл байраҡтар үтеп китте. Ләкин халыҡ артынан барырға быларҙың аяҡтары тартманы. Былар ғәйеткә етешә алмаған ялҡау мужик кеүек мәьюс бер рәүештә ҡайтып киттеләр. Беҙҙең Вәли ағай бөгөн бер нәмәгә лә төшөнә алманы. Ул халыҡтың ни өсөн йөрөгәнен, ниңә шатланғанын һис бер аңлай алманы. Ул бигерәк тә был намайышта «ғаҡыллы» кешеләрҙең булмауына аптырай ине. Ул, шуны уйлап, был ваҡиғаның ысын булыуына шикләнде, был эштәрҙең ысынға сыҡмауын теләй башланы.\nШул намайыш көнөнән аҙна-ун көн үтер-үтмәҫ, инҡилаптың ысынға әйләнеүенә һәр кем ышанды. Ғаҡыллы зыялиҙар, ғаҡыллы түрәләр, бигерәк тә ғаҡыллы байҙар — һәммәһе лә төҫтәрен алмаштырып, һуллашып киттеләр. Һәр төрлө эш башында улар күренә башланы. Әллә ниндәй исемдә яңы идаралар, яңы ойошмалар төҙөлдө. «Милли» эштәр ҡайнашып, һәр кем шуның тирәһенә йыйылды. Садиҡ бай менән Әхмәт байҙың йортонда һәр көн зыялиҙарҙың йыйылышы булды. Байҙар ҙа, зыялиҙар ҙа «хөр» булып, халыҡ файҙаһын күҙәтеүсе булып әүерелделәр. Бөгөнгө йыйылышта Садиҡ бай менән Зариф учитель, тағы үҙендә хеҙмәт итә торған Нури бер рәттән ултырып, шул уҡ мәсьәлә хаҡында мөхәкәмә итергә муафиҡ булдылар.\nRetrieved from "https://wikisource.org/w/index.php?title=Хоҡуҡһыҙҙар&oldid=772569"


Башҡортостан «ПолитСтартап» федераль проектын ғәмәлгә ашырыу буйынса иң яҡшы төбәк тип танылды // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\n12:07, 22 мая 2018 Сәйәсәт\nФото: «Берҙәм Рәсәйҙең» матбуғат хеҙмәте\nБашҡортостан «ПолитСтартап» федераль проектын ғәмәлгә ашырыу буйынса иң яҡшы төбәк тип танылды Фото: «Берҙәм Рәсәйҙең» матбуғат хеҙмәте\nБашҡортостан «ПолитСтартап» федераль партия проектын тормошҡа ашырыу буйынса иң яҡшы төбәк булды. «Берҙәм Рәсәй»ҙең Генераль советы секретары урынбаҫары Евгений Ревенко Мәскәүҙә «Йүнәлеш 2026» партия конференцияһы барышында «Партияның яңырыуы: партия төҙөлөшө, «һанлы партия», «алға китеш идеологияһы» фекер алышыу майҙансығында ошо хаҡта белдерҙе.\nКоллегалары алдында сығыш яһап, «Берҙәм Рәсәй»ҙең төбәк бүлексәһе секретары Константин Толкачев Башҡортостандан федераль «ПолитСтартап»та 257 йәш кеше ҡатнаша, уларҙың 160-тан ашыуы – алдан тауыш биреүҙә ҡатнашыусылар, ҡалғандары – политтехнологтар булыуын билдәләне.\nПартия яңырыуының мөһим йүнәлештәренең береһе – уның эшмәкәрлегенә әүҙем йәштәрҙе йәлеп итеү, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Константин Толкачев. Бының өсөн төбәк бүлексәһе декабрҙән алып мартҡа тиклем йәштәр праймеризы уҙғарҙы. «Берҙәм Рәсәй» проектты тормошҡа ашырыуға Дәүләт Йыйылышы ҡарамағындағы Йәштәр йәмәғәт палатаһы, «Йәш Гвардия», «Йәштәр сәйәсәте лигаһы», Юнармия һәм профсоюз студент ойошмалары вәкилдәрен йәлеп итте. Өҫтәүенә партия ағзалары үткәреү форматын һәм еңеүселәрҙе йәштәр үҙҙәре билдәләргә тейеш тигән ҡарарға килде.\n«Йәштәр праймеризында ҡатнашыу йәштәрҙе «ПолитСтартап» федераль проектына һәм алдан тауыш биреүгә әҙерләне, үҙҙәрен танытыуҙы һәм электораль базаны киңәйтергә мөмкинлек бирҙе. Бындай тәжрибә йәштәргә ораторлыҡ, лидерлыҡ һәм ойоштороу һәләтен үҫтерергә ярҙам итә. Хәҙер уларҙың күбеһе уҡый, «ПолитСтартап» проектының федераль һәм төбәк остаздары менән осрашыуҙар үткәрә», — тип хәбәр итте Константин Толкачев.\nОшо проекттарҙы бойомға ашырыу һөҙөмтәһендә күп кенә йәштәр әлеге мәлдә республикала барған Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайға депутатлыҡҡа кандидаттар сифатында алдан тауыш биреүҙә ҡатнашты. 660-тан ашыу кандидаттың 40 процентҡа яҡыны — 35 йәшкәсә йәштәр.\n«Ошо йәштәр проекттарын ғәмәлгә ашырыу тәжрибәһен берләштереүҙе һәм уларҙы даими нигеҙгә күсереүҙе маҡсатҡа ярашлы тип иҫәпләйбеҙ. Шулай итеп, «ПолитСтартап» проекты видеодәрестәрҙән һәм остаздарҙан белем алырға, йәштәр праймеризы барышында уларҙы дебаттарҙа ҡулланып ҡарарға мөмкинлек бирә. Һөҙөмтәлә йәштәр төрлө кимәлдәге һайлауҙа алдан тауыш биреүҙә ҡатнашыуға яҡшыраҡ әҙерләнә, партия иһә йәш кадрҙар менән тулылана һәм яңы идеялар тыуа», — тине Константин Толкачев.\n«Берҙәм Рәсәй»ҙең Генераль советы секретары урынбаҫары Евгений Ревенко әлеге тәҡдимде хупланы.\nТеги: Берҙәм Рәсәй, партия проекттары


Тормош йәме, ғәме – әсәйҙәр\n7 Май 2019, 15:50\nИр-егеттәр “көслө зат” тип аталһа, йәшәүгә йәм һәм йән өргән ҡатын-ҡыҙҙарҙы “гүзәл зат” тип хөрмәтләйҙәр. Нескә заттарыбыҙ был исемгә, һис шикһеҙ, лайыҡ: күптәр бына тигән итеп донъя көтә, балалар үҫтерә, шул уҡ мәлдә эшкә лә өлгөрә.\nТәүәкән урта мәктәбенең башланғыс кластар уҡытыусыһы Рәмилә Шәһәрова ла нескә генә иңдәренә нисәмә вазифа йөкмәгән: хәстәрлекле әсә, ышаныслы тормош иптәше, уңған килен, уҡыусылары өсөн өҙөлөп торған уҡытыусы...\nКүрше Ейәнсура районының Байыш ауылында тыуып үҫкән Рәмилә Рәмил ҡыҙын Тәүәкәнгә яҙмыш елдәре һәм, әлбиттә, ошо ауыл егетенә ҡарата күңелендә бөрөләнгән ҙур һөйөү хистәре алып килә. Салауат педагогия колледжын, аҙаҡ ситтән тороп Башҡорт дәүләт педагогия университетын тамамлаған уҡытыусы бына инде ике тиҫтә йылдан ашыу башланғыс класс балаларына белем бирә.\nҘур үҙгәрештәр заманында йәшәйбеҙ бөгөн көн һайын уҡ булмаһа ла, аҙна, ай һайын тиерлек теге йәки был яңылыҡ тыуып ҡына тора. Был үҙгәрештәр мәғариф өлкәһен дә урап уҙмай. Уҡыусыларҙан һәр ваҡыт бер аҙым алда барырға тейеш педагогтарға бөгөнгө шарттарҙа эшләүе еңелдән түгелдер. Заман үҙе үк уҡытыусыларҙың төрлө яҡлап һәләтле, ижади ҡарашлы, үҙ һөнәренең ысын оҫтаһы булыуын, хеҙмәтенә бар күңелен һалыуын талап итә. Был талаптарҙы ауыл уҡытыусыһы яҡшы аңлай һәм һөнәри яҡтан үҫергә, камиллашырға яйын да, ваҡытын да йәлләмәй. Быға тиклем Рәмилә Шәһәрова район кимәлендәге “Иң булдыҡлы ҡатын”, “Әсә йөрәге” конкурстарында ҡатнашһа, быйыл районда уҙған “Йыл уҡытыусыһы” бәйгеһендә беренсе урынды алған, ошо көндәрҙә иһә бәйгенең Өфөлә ойошторолған төбәк-ара этабында үҙен һынап ҡараған.\n– Уҡыусыларымды үҙ балаларымдай күрәм. Оҙағыраҡ күрмәй торһам, һағына башлайым, уларҙың шатлығына һөйөнәм, уңышһыҙлыҡтарына көйөнәм, – ти Рәмилә Рәмил ҡыҙы.\nӘйткәндәй, ул үҙе ире Шәрифйән Рәхимйән улы менән дүрт бала үҫтерә. Өлкән улдары Рушан Ишембай нефть колледжының 3-сө курсында белем ала. Унан дүрт йәшкә кесе Рузил менән һигеҙ йәшкә бәләкәй Айгиз Күмертау политехник лицей-интернатының VIII һәм V кластарында уҡып йөрөй. “Оя төбө” – ата-әсәһенә генә түгел, ағаларына, олатай-өләсәһенә лә йыуаныс, ҡыуаныс булып үҫеп килгән Гөлсибәр көҙгә I класҡа барасаҡ.\n– Өлкән улығыҙ егет булған, ә бына ауылда мәктәп була тороп, Рузил менән Айгизде нисек йәлләмәй ситкә ебәрҙегеҙ? – Әсә кешегә һаҡ ҡына ошо һорауҙы ла бирәм.\n– Иркәләнеп кенә үҫеп килгән улдарыбыҙҙы үҙебеҙҙән айырып, ҡалаға уҡырға ебәргәндә, йөрәк семетеп-семетеп алды, әлбиттә. Әммә техникаға ҡыҙыҡһыныуҙары көслө булғас, тейешле шарттарҙа, шул мөхиттә уҡыһындар тинек, үҙҙәре лә шунда белем алырға теләне. Ауыл ерендә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бындай йүнәлештә эшләгән түңәрәктәр юҡ бит. Унда инглиз телен дә төплө өйрәнәләр. Уңыштары ла бар: Рузил тикшеренеү эштәре менән Өфөлә уҙған ярыштарҙа ҡатнаша, Айгиз иһә робот техникаһы менән ҡыҙыҡһына. Һәр ял һайын барып алып ҡайтабыҙ һәм кире илтеп ҡуябыҙ.\nИр балаларға, тәү сиратта, атай тәрбиәһе мөһим. Атайҙары баянда, гармунда, ҡумыҙҙа уйнағас, улдарыбыҙ музыкаға ла битараф түгел. Ҡайтҡан арала мал ҡарау, утын ярыу кеүек эштәрҙе лә күңел һалып башҡаралар. Ауылда йәшәүҙең шул яғы яҡшы: бала бәләкәйҙән ҡул араһына инеп, физик эште белеп үҫә, аҙаҡ та тормош ауырлыҡтары алдында ҡаушап ҡалмай, аяғында ныҡлы баҫып тора.\nҮҙ балаларыбыҙ ҙа, уҡыусыларым да, иң мөһиме, ысын кеше булып буй етһендәр, аҡты — ҡаранан, ҡараны аҡтан айырып, кешелекле, кеселекле булып ғүмер юлы үтһендәр. – Әңгәмәсемдең йөҙөндә балаларға булған оло һөйөү сағыла.\n“Донъя тотҡаһы – әсәйҙәр, тормош ҡото, ырыҫы – әсәйҙәр, йәшәү йәме, ғәме – әсәйҙәр. Өй йылыһы, толҡаһы – әсәйҙәр”, – тип яҙған билдәле тел белгесе, филология фәндәре кандидаты Рафаэль Аҙнағолов. Уның һүҙҙәре миллионлаған әсәйҙәргә, шул иҫәптән үҙ балалары өсөн генә түгел, уҡыусылары өсөн дә йән атҡан, улар тип өҙөлөп торған Рәмилә Рәмил ҡыҙына хас һыҙаттарҙы ҡылыҡһырлай, уларҙың булмышын аса.


Өфөлә федераль медиа-эксперттар журналистар өсөн оҫталыҡ дәресе бирә // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nӨфөлә федераль медиа-эксперттар журналистар өсөн оҫталыҡ дәресе бирә\n16:03, 17 марта 2017 Йәмғиәт\nӨфөлә федераль медиа-эксперттар — ИТАР-ТАСС агентлығының баш мөхәррир урынбаҫары (Мәскәү) Александр Куприянов һәм «МояОкруга.рф» проекты етәксеһе Антон Долгов Башҡортостандың киң мәғлүмәт саралары журналистары өсөн оҫталыҡ дәресе үткәрә. «Интернет район киң мәғлүмәт сараларының мөмкинлектәрен нисек киңәйтә — аудитория, йөкмәтке, реклама менән эшләү» семинары «Башинформ» агентлығының конференц-холына республика һәм район баҫмаларының хеҙмәткәрҙәрен йыйҙы.\n«Семинар ИТАР-ТАСС тәҡдиме менән уҙғарыла. Программаны эксперттарҙың теләктәрен иҫәпкә алып төҙөнөк», — тип хәбәр итте, сараны асып, Башҡортостандың Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы етәксеһе Борис Мелкоедов. Башҡортостан медиа яғынан ярайһы уҡ үҫешкән, алға киткән төбәк, тип билдәләне федераль эксперттар.\n«Беҙ республика райондары буйынса мәғлүмәттәрҙе тикшерҙек. Республиканың ошо йүнәлештә — интернет ҡулланыусыларҙың һеҙҙең райондар, яңылыҡтар менән ҡыҙыҡһыныуы йәһәтенән ҡеүәте ҙур булыуына шатмын», — тип билдәләне Антон Долгов.\nАлександр Куприянов тыңлаусыларҙы ИТАР-ТАСС структураһы һәм проекттары менән таныштырҙы. Эксперттар киң мәғлүмәт сараларында формат, йөкмәтке, мәғлүмәтте ҡабул итеү үҙенсәлектәре, типик хаталар хаҡында һөйләй. Семинарҙа ҡатнашыусылар һорауҙар бирә, семинар материалдарын район гәзиттәре редакцияларында файҙаланыу мәсьәләләре буйынса фекер алыша.\nСеминарҙы ойоштороусылар — Рәсәйҙең мәғлүмәт телеграф агентлығы (ИТАР-ТАСС), Башҡортостандың Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, «Граждандар союзы» хоҡуҡи технологиялар үҙәге.


Киләсәгеңде бөгөндән башла!\n23 Ноябрь 2018, 15:27\nМин иптәштәрем менән Ишембай районының Көҙән ауылынан экскурсиянан ҡайтып киләм. Ә башымда үҙем белгән «Торатау» балалар бейеү ансамбленең бер бейеү көйөнөң һүҙҙәре яңғырай:«…Ирҙәр үлә, башын һала,Бөтмәҫ дандары ҡала».\nМин иптәштәрем менән Ишембай районының Көҙән ауылынан экскурсиянан ҡайтып киләм. Ә башымда үҙем белгән «Торатау» балалар бейеү ансамбленең бер бейеү көйөнөң һүҙҙәре яңғырай:\n«…Ирҙәр үлә, башын һала,\nБөтмәҫ дандары ҡала».\nНи өсөн, тиһегеҙме? Бөгөн беҙ, башлап яҙыусы хәбәрселәр түңәрәге ағзалары, республикабыҙҙың үҙаллылыҡ алыу юлындағы юлбашсыларының береһе, милләтебеҙҙең арҙаҡлы улы – Әхмәтзәки Вәлидиҙең йорт-музейына барҙыҡ. Уның директоры, Зәки Вәлидиҙең яҡын ҡан-ҡәрҙәше булған Илдус бабай Шәйәхмәтов бик күп фәһемле хәбәрҙәр һөйләне. Беҙ бөйөк шәхестең нәҫел шәжәрәһе менән таныштыҡ, уның атаһы Әхмәтшаһтың хаж сәйәхәтенән үҙенсәлекле төҫлө фотоһүрәттәр альбомы яһатып, ауылдаштарына алып ҡайтып күрһәтеүенә һоҡландыҡ. Әхмәтзәкиҙең бала саҡтан зирәклеге, хатта юғары белем алғанға тиклем үк арҙаҡлы профессорҙар кимәлендә төплө белемгә эйә булыуы, фәнни хеҙмәттәренең күплеге таң ҡалдырҙы. Ә инде Төркиәнән ҡайтарылған һәм ҡасандыр ир-азаматтың йылы ҡулдары тотҡан машина йөрөтөү таныҡлығы, паспорты, үтеге, фотоаппараты, профессор мантияһы һәм башҡа шәхси әйберҙәренә ҡағылыу күңелдәрҙе тетрәндерҙе.\nМузейҙың икенсе залында шул осорҙо сағылдырған ауыл өйөнөң эсен күҙаллағас, ябай ғына ауыл малайының үҙ заманы өсөн иҫ киткес алдынғы, аҡыллы булыуы хайран итте. Хатта үҙ ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып булһа ла, милләте, халҡы мәнфәғәтен ҡайғыртыуҙары һоҡланыу уятты. Шулай инде, «ысын ирҙәр үлһә лә, иле өсөн һалған көстәре дан һәм хөрмәт булып, йылдар аша яңғырай».\nҠайтыр алдынан күмәкләшеп фотоға төшкәндән һуң, музейҙан сығышлай тағы ла бер артыма әйләнеп ҡараным һәм беҙҙе оҙатып ҡалған балауыҙ һынлы Әхмәтзәки Вәлидиҙең: «Ә һин киләсәгең өсөн бөгөн нимә эшләй алаһың?» – тигән ҡарашы күңелемдә уйылып ҡалды.\nМин туған телемдә һөйләшәм һәм уны яратам, биш йәшемдән милли бейеүҙәребеҙҙе өйрәнер өсөн ҡалабыҙҙағы «Торатау» балалар бейеү ансамбленә йөрөйөм һәм үҙ еремә, милләтемә булған һөйөүемде, ғорурланыуымды тиҫтерҙәремә еткерергә ынтылам.\nҠәҙерле дуҫым! Ә Һин киләсәгең өсөн бөгөн ни эшләйһең?\nАлтынай АРЫҪЛАНОВА, V синыф уҡыусыһы.\nСтәрлетамаҡ ҡалаһы, Жәлил Кейекбаев исемендәге 3-сө гимназияһы.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ЗАМАН ЙӘШТӘРЕНЕҢ ЯҢЫ ҠЫЛЫҠТАРЫ - 2021 - Мәҡәләләр\nАтай-олатайҙарыбыҙ йөҙәрләгән йыл дауамында беҙҙең энергетик, тәбиғәт һәм кеше ресурстарын тартып алырға ынтылған дошманға ҡаршы көрәшкән. Һуғышта кемдең ҡоралы яҡшы һәм уның менән оҫта эш иткәндәр генә түгел, ә кем көслө рухлы булып тәрбиәләнгән - шулар еңгән.\nАтай-олатайҙар кем дошман һәм уны нисек еңергә икәнен һәр ваҡыт яҡшы белгән. Әммә әлеге ваҡытта бөтөнләй икенсе төрлө һуғыш бара - мәғлүмәт һуғышы. Ул хәүефлерәк тә, ҡурҡынысыраҡ та. Мәғлүмәт һуғышы, әлбиттә, тормошто аңлап етмәгәндәргә йүнәлтелгән. Унда кемдең мәғлүмәте ҡеүәтлерәк һәм уның менән кем оҫта эш итә - шул еңә. Быны быйыл ғинуар аҙағында йәштәребеҙҙең урамға митингыларға сығыу факты ла иҫбатланы. Йәш быуынды формалаштырыуҙағы етди хәүефтәрҙең береһе - уларҙы мәғлүмәттәрҙе аңлы ҡабул итергә өйрәтмәү. Элекке мәғариф министры Фурсенко: "Совет мәктәбенең кәмселеге шунда: ул Ижадсы тәрбиәләне, ә беҙгә квалификациялы ҡулланыусы әҙерләргә кәрәк", - тигәйне. Бөгөнгө йәштәр, ысынлап та, ҡулланыусы, ләкин хәл-ваҡиғаны дөрөҫ анализлай белмәгән ҡулланыусы. Ул кем матур тышлыҡ күрһәтә, шуның артынан барасаҡ. Уйларға өйрәтелмәгән, БДИ-лаштырылған мәктәп тамамлаған үҫмерҙәр, йәштәр бөгөн ҡулланыусылар өҫтөнлөк иткән йәмғиәттә Рәсәй дәүләтселеген сираттағы тапҡыр емереүгә алып барған социаль-сәйәси ваҡиғаларҙы тыуҙырыусыларҙың клиентураһына әйләнде. Беҙгә агрессияның был төрөн бөтөрөү йәһәтенән бөгөн бик етди эшләргә кәрәк буласаҡ.\nБилдәле булыуынса, телевидение йәмәғәтселек фекерен формалаштырыуға ныҡ йоғонто яһай. 2010 йылдарҙа аңға йоғонто яһау ғына түгел, ә ниндәйҙер эшкә, ҡылыҡҡа саҡырған социаль селтәрҙәр барлыҡҡа килде. Был күренештәр тәрбиәне уҡыу процесынан айырып ҡарау арҡаһында килеп сыҡты. Бала тәрбиәләү социаль селтәрҙәргә тапшырып ҡуйылды. Башта социаль селтәрҙәр йәштәр өсөн хәүефһеҙ мөхит һымаҡ ине. Эксперт педагогтарҙың, был тәңгәлдә тейешле контроль булмауы кире күренештәргә килтерәсәк, тигән иҫкәртеүе бер һөҙөмтә лә бирмәне. Социаль селтәрҙәр күптәрҙе төрлө виртуаль арауыҡҡа индереү өсөн файҙаланылды. Ә хәҙер улар ниндәйҙер саҡырыуҙар инструменты кимәленә тиклем үҫте. Мәҫәлән, Ҡытайҙа барлыҡҡа килгән ТикТок социаль селтәре быйылғы йылдың протест акцияларында етди роль уйнаны. "2021 йылдың 23 ғинуарындағы митинг алдынан ТикТок митингыға сығырға саҡырған меңәрләгән видео менән тулды. Хоҡуҡ һаҡлаусылар формаһын һәм погондарып сисеп ырғытып, "ҡанлы режим"дағылар сафында халыҡҡа ҡаршы башҡа бара алмауын белдергән интернет-флешмобтар барлыҡҡа килде", - ти Илья Титов "Завтра" гәзитендә баҫылған сығышында. Бындай социаль селтәрҙәр саҡырыуҙар ташлап һәм фекер формалаштырып ҡына ҡалмай, ул ҡайһы бер аңһыҙ тәртип өлгөләрен дә булдыра. Йәғни, кемдең кем икәнен, илдә нимә барғанын белмәгән йәштәрҙе сәйәсиләштереү алып барыла, бөтә төбәктәр өсөн бер төрлө лозунгыларҙы алға һөрә.\n2010 йылдан Ҡытайҙа социаль селтәрҙәрҙә тәртибен контролдә тотоу өсөн йәштәргә эмоциональ яҡтан тәьҫир итеү буйынса тәжрибә үткәрә башланылар. Ул ваҡытта Гонконгтағы был митингыларға Рәсәйҙә әһәмиәт бирмәнеләр. Флешмоб ярҙамында социаль селтәрҙәр йәштәр һәм үҫмерҙәр менән идара итеүгә күсте. Ә ул йәштәрҙе билдәле "Покемон-ГО" кеүек тауарҙы күмәкләп алырға саҡырыу кеүек ябай ғына күренештән башланды. Һуңынан протест митингыларына сығыу өлгөләрен формалаштырыу буйынса ТикТок социаль селтәре барлыҡҡа килде. Ул ниндәй ҙә булһа мәғәнәһеҙ эш башҡарырға саҡырған инструмент. АҠШ-та яҡынса 100 миллионға яҡын йәштәр һәм үҫмерҙәр ТикТок USA контролендә. Был селтәрҙең Рәсәйҙәге ниндәй ваҡиғаларға этәргес биреүенә күптәр ғинуарҙа шаһит булды. Был акцияның берҙән-бер маҡсаты - митингылағы этеш-төртөш ваҡытында үҫмерҙәрҙең ғүмерҙәрен ҡыйыу. Балаларыбыҙ беҙгә һәм атай-олатайҙарыбыҙға билдәле булмаған яңы янау-хәүеф менән осрашты. Уларға кисекмәҫтән был янауға ҡаршы торорға һәм мәғлүмәт һуғышында иҫән ҡалырға өйрәтергә кәрәк.\nӘммә әле булһа әхлаҡи, илһөйәрлек тойғоһо тәрбиәләгән үҙ социаль селтәребеҙ, контентыбыҙ, БР Стратегик башланғыстар үҙәге ҡарамағында йәштәр араһында барған социаль процестарҙы тикшереү үҙәге юҡ. Йәш быуынға ыңғай йоғонто яһау механизмдары ла эшләнмәгән. Йәштәр сәйәсәте өсөн яуап биргән һәм лидерҙар, ирекмәндәр әҙерләгән Йәштәр эштәре буйынса федераль агентлыҡ, Рәсәй мәктәп уҡыусылары хәрәкәте, Юнармия, Мәғариф министрлығы өлкәһе лә, бөтә кимәлдәге чиновниктар ҙа киләсәк быуын менән эшләргә тейеш ине. Ә бына социаль селтәрҙәр уларҙың нисек тын алыуын һәм йәшәүен, ихтыяжын яҡшыраҡ белә шул. Акцияны интернет-монополистарҙың технологик яҡтан оҫта ойоштороуы БДИ һөҙөмтәһендә фекерҙәре калейдоскоп рәүешле формалашҡан балаларыбыҙҙы ла митингыларға сығырға йәлеп итте.\nИкенсенән, хәҙер мәктәптәрҙә илһөйәрлек тәрбиәһе биргән дәрестәр ҙә юҡ тиерлек. Уны яңы индерә башланылар башлауға, әммә был эшкә 20 йылға һуңлап тотонолғанын да беләбеҙ. Өсөнсөнән, мәктәптәрҙә йәш быуында яуаплылыҡ һәм ҡыйыулыҡ тураһында аңлатҡан һәм тәрбиәләгән ир-егет педагогтарҙың булмауы ла бәкәлгә һуға. Педагогик коллективтарҙа кәмендә 50 процент ир-егет булырға тейеш. Был ихтыяжды Эске эштәр министрлығы, Федераль хәүефһеҙлек хеҙмәте, Янғын һағы хеҙмәтенең отставкалағы хеҙмәткәрҙәре һәм башҡалар тултыра ала.\nИң мөһиме, ғаиләләрҙең тарҡалыуын туҡтатыу кәрәк (2020 йылда республикала айырылышыусылар һаны 71 процентҡа яҡын). Ғаилә - ул халыҡты һаҡлау системаһы, дәүләт нигеҙе. Ғаилә юҡ икән, тимәк, беҙҙең балаларҙы һаҡлаған система ла юҡ. Атайҙар (айырылышҡан булһалар ҙа) балаларына көнөнә 20 минут булһа ла ваҡыт бүлергә, уларҙың проблемаһы, уҡыуы, кемдәр менән аралашыуы, ҡыҙыҡһыныуҙары тураһында белешергә, үҙенең әйткән һүҙе һәм ҡылығы өсөн яуаплы булырға өйрәтергә тейеш. Факттар менән һәр кемдең аңын бутарға була. Әгәр кеше ул факттың сәбәбе һәм һөҙөмтәһе бәйләнешен белһә, уны алдау мөмкин булмаясаҡ!\nЯҙылған: 09.04.21 | Ҡаралған: 135


Демократия – дәүләттең сифат билдәһе » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Сәйәсәт » Демократия – дәүләттең сифат билдәһе\nДемократия – дәүләттең сифат билдәһе 10.02.2012 // Сәйәсәт\nБыл аҙнала үҙәк матбуғатта Рәсәй Хөкүмәте Премьер-министры Владимир Путиндың «Демократия һәм дәүләттең сифаты» тигән мәҡәләһе донъя күрҙе. «Ныҡлы дәүләтһеҙ йәмғиәттең тотороҡло үҫеше мөмкин түгел. Ә ысын демократия – йәмғиәт файҙаһына хеҙмәт итеүгә йүнәлтелгән дәүләт төҙөүҙең мотлаҡ шарты», – тигән һүҙҙәр менән башлана ул.\nАзатлыҡҡа әҙер түгел инек\nВладимир Владимировичтың билдәләүенсә, демократияны ҡапыл ғына төҙөп булмай, ниндәйҙер әҙер өлгө буйынса яһау ҙа мөмкин түгел. «Бының өсөн йәмғиәттең демократия ҡанундары буйынса йәшәргә теләүе, үҙҙәрен граждандар итеп тойоуы, идара итеүҙә ҡатнашыуға барлыҡ иғтибарын, ваҡытын, көсөн һәр саҡ фиҙа ҡылырға әҙер булыуы мөһим. Демократияға халыҡ үҙ өлөшөн индергәндә генә өлгәшергә мөмкин», – ти Премьер-министр.\nПутиндың фекеренсә, үткән быуаттың туҡһанынсы йылдарында дәүләт ҡоролошон демократияға яраҡлаштырырға маташыу иҡтисади үҙгәрештәргә тотҡарлыҡ яһаны, артабан был ҡоролош үҙе үк эреле-ваҡлы олигархтарҙың ҡолона әйләнде: улар, дәүләтте шәхси мәнфәғәттә файҙаланып, дөйөм халыҡ байлығын бүлеште. «Һөҙөмтәлә был осорҙа демократияның хакимлығы урынына төрлө төркөмдәрҙең үҙ-ара һуғышыуына, әрәмтамаҡтарҙың үрсеүенә өлгәштек. Был – йәшәү сифаты түгел, ә ифрат ҙур социаль юғалтыу, – ти Премьер-министр. – Шул уҡ ваҡытта власта халыҡ мәнфәғәте хаҡына фиҙакәр эшләүсе намыҫлы һәм аҡыллы кешеләр ҙә аҙ булманы. Уларҙың тырышлығы арҡаһында дәүләтебеҙ һәләкәткә дусар ителмәне, кешеләрҙең көндәлек мәсьәләләре яйға һалынды һәм, йылдам булмаһа ла, үҙгәртеп ҡороу дауам итте. Ләкин барлыҡҡа килгән система көслөрәк булып сыҡты».\nВладимир Владимирович ошо шарттарҙың йәмғиәттә тигеҙһеҙлек тыуҙырыуын, шул сәбәпле халыҡтың демократияға ышанысының һәм ижтимағи тормошта ҡатнашыу теләгенең юғалыуын билдәләй. «Тик барыһын да олигархтарҙың һәм намыҫһыҙ етәкселәрҙең ишәйеүенә бәйләү ҙә дөрөҫ булмаҫ, – ти ул. – Йәмғиәтебеҙ, коммунистик ҡоролоштан ҡотолһа ла, үҙ яҙмышының хужаһы булырға өйрәнмәгәйне, күп нәмәне дәүләттән көттө, хыялдарына сик ҡуя һәм мәкергә ҡаршы тора алманы. Шуға иҡтисадта ла, сәйәсәттә лә «кем сосораҡ, шул ашай» тигән ҡанун өҫтөнлөк итте».\nВласҡа талап артыуы – ыңғай һөҙөмтә\nПутин йәмғиәттең үҙгәрештәргә өлгөрөп етеүен һуңғы 12 йыл менән бәйләй. «Бергәләп илде упҡындан тартып сығарҙыҡ, дәүләтте аяҡҡа баҫтырҙыҡ, халыҡ суверенитетын – ысын демократияның нигеҙен – тергеҙҙек, – ти Премьер-министр. – Шуныһын айырып билдәләү мөһим: демократияға, Конституцияға ярашлы алымдар менән. Ике меңенсе йылдарҙағы сәйәсәтебеҙ халыҡ ихтыярына таянды, бының хаҡлығы һайлауҙарҙа гел иҫбатланып килде».\nИлдең бөгөнгө хәлен Владимир Путин тиҫтә йыл дауамында тормошҡа ашырылған дәүләт сәйәсәтенең ыңғай һөҙөмтәһе тип атай. «Кешеләр байыраҡ, аҡыллыраҡ һәм әүҙемерәк була бара. Власҡа талаптар арта, урта синыф нығына икән, был – Дмитрий Медведев менән беҙҙең ил Президенты булараҡ Рәсәйҙең үҫешенә һалған тырышлығыбыҙ һөҙөмтәһе, – ти ул. – Сәйәси дәғүәселек – демократияны хәрәкәт иттереүсе көс. Бында йәмғиәт ҡатламдарының ысын мәнфәғәттәре сағыла икән, дәүләттең ҡеүәте тағы ла арта».\nВладимир Владимирович Рәсәйҙәге бөгөнгө демократияның гражданлыҡ йәмғиәтенең ихтыяждарынан бер аҙға ҡалышыуын таный. Уныңса, механизмдарҙы яңыртыу, үҫешкә ынтылғанда ижтимағи әүҙемлектең артыуын иҫәпкә алыу мөһим.\nХалыҡ буш вәғәҙәгә башҡаса ышанмаясаҡ\nПутиндың әйтеүенсә, әле Дәүләт Думаһына илдәге сәйәси системаны һәм партияларға талаптарҙы үҙгәртеү буйынса бик күп тәҡдим индерелгән. «Сәйәси мөхит, инвестиция шарттары кеүек үк, даими камиллаштырыуҙы талап итә. Беҙгә тамашалар һәм буш вәғәҙә таратыу буйынса ярышыу кәрәкмәй, – ти Хөкүмәт Рәйесе. – Сәйәсәттең шаршау артына китеүенә, халыҡтың теләк-талаптарын иҫәпкә алмай үткәрелеүенә юл ҡуйырға ярамай. Сәйәсмәндәр менән имиджмейкерҙар идара итергә тейеш түгел. Минеңсә, халыҡ бындай алымдарға башҡаса ышанмаясаҡ».\nВладимир Владимировичтың фекеренсә, кешегә дөрөҫтө һөйләргә мөмкинлек биргән һәм фәҡәт асыҡлыҡты, ғәҙеллекте талап иткән сәйәси ҡоролош булдырыу зарур. «Кемдер ҡарар йәки программа тәҡдим итә икән, уның тормошҡа ашыуы өсөн үҙе яуап бирергә тейеш. Был йәмғиәт менән етәкселек араһында бер-береңә ышанысты, ихтирамды, хеҙмәттәшлекте нығытасаҡ», – ти Путин.\nПремьер-министр мәғлүмәт сараларының демократияны үҫтереүҙәге әһәмиәте тураһында ла фекерен белдерә. Ҡайһы бер закон проекттарын, муниципаль кимәлдәге ҡарарҙарҙы тикшереүҙе, теге йәки был етәксенең эшмәкәрлегенә баһа биреүҙе Интернет аша ойошторорға мөмкин, тип һанай ул. Владимир Владимировичтың «Электрон Хөкүмәт» проектын камиллаштырыу хаҡындағы фекерҙәре лә ваҡытлы әйтелде.\nҺәр мәсьәлә буйынса – аныҡ тәҡдим\nПутин Рәсәйҙе заманса үҫтереү йәһәтенән урындағы үҙидараға ҙур өмөт бағлай. «Ҙур дәүләттең демократияһы ваҡ биләмәләрҙең демократияһынан ғибәрәт», – тип билдәләй ул. Федерализмды үҫтереү буйынса ла Премьер-министр етди тәҡдимдәр әйтә: «Үҙәк вәкәләттәрҙе лә, финанс сығанаҡтарын да бүлеп бирә белергә тейеш. Шул уҡ ваҡытта илгә идара итеү ҡеүәтен дә юғалтырға, йәғни дәүләт көсөн тарҡатырға ярамай». Хөкүмәт Рәйесенең фекеренсә, федерация субъекттарын бер-береһенә ҡушып эреләтеүгә ихтыяж да бар, тик был мәсьәләлә һаҡ, уйлап эш итергә кәрәк.\nПремьер-министр конкуренцияға һәләтле дәүләт төҙөү тураһында ла байтаҡ тәҡдиме менән уртаҡлаша. Уныңса, «власть – милек» бәйләнешен өҙөү, йәғни дәүләттең иҡтисади тормошҡа ҡыҫылыуына сик билдәләү мөһим. Путин шулай уҡ халыҡтың йәшәү сифатын күтәреү хаҡына бүтән илдәрҙең иң яҡшы тәжрибәһен үҙләштереү, яңы дәүләт хеҙмәте стандарттарына күсеү, идара итеү даирәһенә яуаплы һәм эшлекле менеджерҙарҙы йәлеп итеү, хоҡуҡтарҙы яҡлау буйынса тулы хоҡуҡлы вәкилдәр институтын үҫтереү йәһәтенән бурыстар билдәләне.\nМәҡәләнең байтаҡ өлөшө Рәсәйҙә коррупцияға ҡаршы күрелергә тейешле сараларға, суд системаһын камиллаштырыуға арнала. Владимир Путин һәр өлкә, һәр мәсьәлә буйынса аныҡ тәҡдимдәр индерә.\n– Владимир Путин Рәсәйҙә демократияның үҫеше өсөн бик күп мәсьәләне хәл итергә кәрәклеген дөрөҫ билдәләй. Эйе, урындағы үҙидараны камиллаштырмай, федерализм нигеҙҙәрен нығытмай, илебеҙҙең иҡтисади һәм сәйәси йәһәттән конкуренцияға һәләтен арттырмай тороп, шулай уҡ коррупцияны еңмәйенсә, суд системаһын яйға һалмайынса, демократия төҙөү мөмкин түгел.\nӘлеге сығышында Путин демократия төшөнсәһенә ныҡ баҫым яһай, ә бығаса уның өсөн дәүләт төп урында тора ине. Тимәк, Премьер-министр һайлауҙан һуң илдәге иң юғары вазифаны биләгән хәлдә сәйәси алымдарын ҡырҡа үҙгәртергә иҫәп тота. Ошоғаса Владимир Владимировичты тап демократияны һәм граждандар йәмғиәтен үҫтереүгә етерлек иғтибар бирмәгәне өсөн тәнҡитләйҙәр ине.\nӘлим ӘХМӘҘИЕВ, профессор:\n– Күренекле француз яҙыусыһы һәм аҡыл эйәһе Вольтер: «Ирек – ул фәҡәт ҡанундарға буйһоноп йәшәү», – тигән. Матбуғаттағы быйылғы дүртенсе яҙмаһында Владимир Путин тап шуға ишаралай кеүек. Уның тел төбөнән аңлашылыуынса, Рәсәйҙә хоҡуҡи дәүләт төҙөү мөһим.\nПутин бәләкәй эшҡыуарлыҡ түләгән һалымдарҙы тотошлай урындағы үҙидара ҡарамағында ҡалдырырға тәҡдим итә. Был иһә муниципаль власҡа халыҡҡа яҡыныраҡ булырға, финанс йәһәтенән үҙаллылыҡ алырға мөмкинлек бирәсәк, тимәк, байтаҡ проблема урында хәл ителәсәк. Премьер-министрҙың халыҡтың дөйөм көсөнә таянып коррупцияны еңеп булыуына ышаныуын да хуплайым.


Эҫем, Йүрүҙән, Ҡариҙел һәм Әй йылғаларының ҡапыл күтәрелеүе көтөлә - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nЭҫем, Йүрүҙән, Ҡариҙел һәм Әй йылғаларының ҡапыл күтәрелеүе көтөлә\n17 апреля 2017 — 15:46 ГТРК «Башкортостан»\nЭҫем, Йүрүҙән, Ҡариҙел һәм Әй йылғаларының ҡапыл күтәрелеүе көтөлә.\nРеспубликаның көньяғында һәм төньяҡ-көнсығышта, Урал аръяғы райондарында һыу күп. Тау-урман зонаһында ҡар ҡатламы һаҡлана әле. Башҡортостандың тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, Свердловск һәм Силәбе өлкәләрендә лә һыу күп. Был һыу Башҡортостандағы һыу объекттарына — Эҫем, Йүрүҙән, Ҡариҙел һәм Әй йылғаларына ағып төшә. Шуға күрә ошо йылғаларҙың да ҡапыл күтәрелеүе көтөлә.


Фәнни кино ҡарағың киләме?\n25 Ноябрь , 13:58\nОктябрьский ҡалаһының М. Хәйретдинов исемендәге үҙәк китапханаһында “ФАНК фәнни кино көндәре” Бөтә Рәсәй проектының документаль кинофильмдары күрһәтелә. ФАНК актуаль фәнни кино фестивале ғалимдарҙы, эҙәрмәндәрҙе, фән һәм ижад кешеләрен берләштерә. #миллипроект #национальныепроекты #нацпроекты #нацпроектыБашкортостан\nОктябрьский ҡалаһының М. Хәйретдинов исемендәге үҙәк китапханаһында “ФАНК фәнни кино көндәре” Бөтә Рәсәй проектының документаль кинофильмдары күрһәтелә. ФАНК актуаль фәнни кино фестивале ғалимдарҙы, эҙәрмәндәрҙе, фән һәм ижад кешеләрен берләштерә.\n23 ноябрҙә режиссер Жан-Стефан Брондың “Мейе” фильмы күрһәтелде. Бөтә донъяға билдәле Швейцария режиссеры был фильмда биологик һәм яһалма интеллект араһында бәйләнеште өйрәнә, тип хәбәр итә Октябрьский ҡалаһы хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлеге.\n25 ноябрҙә китапхана “Ҡурҡыу тәме” фильмына көтөп ҡала. Режиссеры – Мирьям фон Аркс. Швейцарияла төшөрөлгән кинофильм 90 минут бара.


Баштүбән тормош » «Йәшлек» гәзите | Газета "Йэшлек"\nГазета "Йәшлек" » Махсус биттәр » Баштүбән тормош\n01.12.2017 Баштүбән тормош\n1 декабрь - Бөтә донъя СПИД-ҡа ҡаршы көрәш көнө\n...Ун биш йыл элек булған хәл иҫкә төштө. Кисен ВИЧ-инфекциялы кеше менән осрашыуымды белгәнгә күрә икенсе көнөнә эшкә килгәс тә мине ҡатын-ҡыҙҙар уратып алғайны:\n– Шунан, нисек? Һөйлә тиҙерәк!\nУл ваҡытта ВИЧ үтә ныҡ таралмағайны. Яман сир менән наркомандар, гомосексуалистар, фәхишәләр генә ауырый, тип уйлай торғайныҡ. Шуға ла табиптар аша һөйләшеүҙәр алып барып, ВИЧ-инфекциялы кеше минең менән осрашырға ризалашҡас, эштәге ҡатындар “аһ” та “уһ” килде.\n– Һин уның менән ҡул бирешеп күрешә күрмә тағын, уның да, һинең дә ҡулыңда кескәй генә яра булып, йоғоп ҡуймаһын, тәүбә-тәүбә, – тине апайҙарҙың олорағы.\n– Эргәһенә артыҡ яҡын барма, алыҫыраҡ тороп интервью ал, йә төкөрөгө сәсрәр, Аллам һаҡлаһын, – тип башын ҡаҡты унан кесерәге.\n– Эйе, ташланып ботарлап ҡуймаһын, ыр-р, – ауыҙ йырған йәштәрҙең береһе етдиләнде, – килештерәһегеҙ ҙә ебәрәһегеҙ инде, апайҙар. Бәлки, һеҙҙе тыңлап, уға (йәғни миңә инде – авт.) противогаз кейеп барырғалыр?\n– Һаҡланғанды Хоҙай ҙа һаҡлай, – донъя күргән кеше булараҡ, өлкән ханым үҙ позицияһынан бер аҙым артҡа сигенмәне. – Ул бит наркоман! Ә улар затынан теләһә ниндәй этлек көтөргә була. Ата-әсәһен сиғандарға һатып ебәрер бәндәләр бит!\n– Ә ниңә шунда уҡ “наркоман”? Бәлки, гомосексуалистыр?\n– Беҙҙең ҡалала гомосексуалистар юҡ! – апай “беҙҙең илдә секс юҡ” тигәндәй әйтеп ҡуйҙы, хатта үҙе лә көлдө.\nБарыбыҙ ҙа ВИЧ-тың тир, төкөрөк, күҙ йәше (был шыйыҡсаларҙа вирус бик аҙ күләмдә), көнкүреш әйберҙәре, һауыт-һаба, китап, кейем-һалым аша йоҡмағанын беләбеҙ, ә шулай ҙа ниңәлер үтә шомланабыҙ. Айырыуса миңә ҡурҡынысыраҡ. Сөнки, әйтмәксе лә, ябай сирле менән түгел, ә ВИЧ-инфекциялы наркоман менән осрашырға йыйынам... Кисен, ҡараңғы тыҡрыҡта осраштыҡ ул егет менән. Буйға саҡ ҡына минән ҡалҡыуыраҡ, ҡаҡса. Үҙен танытҡыһы килмәгәнгә, башлығын күҙенәсә батырып кейгән, шарф менән уранған. Танауы ғына күренә. Тиҙ генә һорауҙарыма яуаптар алырмын да, ҡайтырмын, тип уйлағайным да, әңгәмәбеҙ оҙаҡҡа һуҙылды. Өшөгәс, ул мине бер аҙ оҙата ла барҙы. Ҡайҙа йәшәүемде белеп ҡалыуынан шөрләп, артабан оҙатырға кәрәкмәй, ирем көнсөл, тип, ярты юлда һаубуллаштыҡ. ВИЧ менән ауырыуы түгел, ә әлеге лә баяғы наркоманлығы шикләндерҙе. Үҙенең башһыҙлығы, гел генә кәйеф-сафаға ынтылыуы арҡаһында тәүҙә елем еҫкәгән, аҙаҡ киндер тартҡан, һуңынан етди наркотиктарға күскән егет уртаҡ шприц аша ВИЧ йоҡтороуы, аныҡ ҡына кемдән икәнен дә белмәүе тураһында һөйләгәйне: “Ҙур ҡалала әллә нисәмә фатирҙа йөрөлдө, унда йәштәр күп була торғайны, кайф аҫтында йөрөгәс, хәҙер иҫләмәйем дә уларҙы”. Мин бөткән кеше ул, тип ҡат-ҡат әйтһә лә, йәшәргә теләге бар ине. Әсәһе уға айырым һауыт-һаба бүлеп, сынаяҡ-тәрилкәләренә бөтөнләй ҡағылмауы, уның артынан “Белизна” менән йөрөп, бар нәмәне бер туҡтауһыҙ һөртөүе хаҡында көлөмһөрәп һөйләһә лә, әсенә ине: “Әсәйем миңә, үлһәң, яҡшыраҡ булыр ине, тип әйткәйне бер заман. Ныҡ үҙәгенә үткәнмендер инде баш-баштаҡһыҙлыҡтарым менән... Башҡа нәмәләр онотолған, ә уның шулай тигәне бер ҙә иҫтән сыҡмай”. Йәлләнем үҙен. Хәленә инеп, шаярыу ҡатыш төрлөсә йыуаттым. Уны оло иғтибар менән тыңлауым, теләктәшлек белдереүем егеткә оҡшаны, ахыры, һаубуллашҡанда, бирсәткәмде сисеп, ҡул һуҙғас, ҡосаҡлап уҡ алды: “Рәхмәт һеҙгә!” Эштәгеләргә шул турала әйткәс, өлкән апайҙар хайран ҡалды:\n– Ошо баланың башы бар, тип әйт инде... Ә ул һине шул мәлдә үҙенең ҡаны менән зарарланған энә менән сәнсһә?\nУларҙың ҡурҡыуы миңә лә күсеп, энә менән сәнсмәгәнен белгән хәлдә лә, әллә ниңә байтаҡ ваҡыт шөбһәләнеп йәшәлде. ВИЧ, СПИД тураһында етерлек мәғлүмәткә эйә булһаҡ та, үҙебеҙҙе наҙан тәүтормош кешеһе һымаҡ тоттоҡ. Әле хәл үҙгәргән, тиһегеҙме? Юҡ, ун биш йыл үтеүгә ҡарамаҫтан, һаманғаса ВИЧ-инфекциялы сирлеләр менән аралашҡанда ниндәйҙер ҡыйынлыҡ кисерәбеҙ. Ул яман сир менән ҙур ҡалаларҙа йәшәүсе йүнһеҙ әҙәмдәр генә ауырый, тип уйлайбыҙ. Әммә, үкенескә күрә, ВИЧ ауылдарға ла үтеп ингән (әлбиттә, тәү сиратта енси юл менән), һәм уның менән ғәҙәти тормош алып барған ябай кешеләр ҙә сирләй. Мәҫәлән, аҙғын ирҙең намыҫлы, тоғро ҡатыны. Ауылда йәшәүсе йәш ҡатын Милә* лә – ВИЧ ҡорбаны.\n– Бер көн мин ҡаты ғына ауырып киттем, – тип һөйләй ул. – Температурам утыҙ ете-утыҙ һигеҙ тирәһендә, лимфа төйөндәре ҙурайҙы, тамағым шеште, етмәһә, хәл юҡ, йоҡоһоҙлоҡ интектерә, төндә шыбыр тиргә батам. Тәүҙә ангина тип уйланым. Терапевт та шулай уйлап, мине “больничный”ға ебәрҙе. Аҙаҡ эс китеү ҡушылды. Эс ҡатыра торған дарыуҙар эсәм, ярҙам итмәй. Ангинаға ҡаршы дарыуҙарҙың кире йоғонтоһо арҡаһында эсем китәлер, тинек. Тәнгә сыҡҡан сабыртманы ла аллергияға һылтаным. Яҡынса бер айҙан һауыҡтым. Үҙемсә, һауыҡтым, тип уйланым. ВИЧ-тың шулай миндә ҡотороуы тураһында белһәмсе... Шул ваҡытта буласаҡ ирем менән танышып, бергә йәшәй башланыҡ – ул беҙгә күсеп килде. Минең балам бар ине, уның да тәүге никахынан балаһы бар. Уртаҡ бала табырға ниәтләнек. Ауырға ҡалғас, бер айҙан һуң иҫәпкә торорға ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһына барҙым. Шунда анализдар биргәндән һуң, ҡанымда ВИЧ барлығын әйттеләр. Иҫемде юйып йығылғанмын. Ҡабаттан анализ бирергә кәрәклеген иҫкәрткәйнеләр, бәлки, хата киткәндер, тип ҡыуандым. Анализ әҙер булғансы ер менән күк араһында йәшәнем, тамаҡҡа аш та бармай, йоҡо ла йоҡо түгел... Ирең дә анализ бирергә тейеш, тиҙәр бит инде. Уға нисек әйтергә лә белмәнем. Тураһын әйтә алманым, хәҙер ирҙәрҙән дә ҡутарғансы анализ бирҙертәләр, флюорография ғына аҙ, тинем. Анализым тағы ыңғай һөҙөмтә күрһәтте. Илауым... Иремә кисен ВИЧ тураһында әйткәйнем, тилерҙе генә. “Артабан был сир менән нисек йәшәргә?”, “Минән балама йоҡһа...”, “Кемдән йоҡторҙоң, йөрөмтәл бисә?!” – тип аҡырып, мине һуғып йыҡты ла, өҫтөмә ултырып муйынымдан һыға башланы. Ҡурҡҡан балам ҡысҡырып илағанға ғына иҫенә килде шикелле. Әгәр ҙә миңә йоҡторған булһаң, үлтерәм мин һине, тип янап, әйберҙәрен йыйҙы ла, машинаһына ултырып сығып китте. Баламды ҡосаҡлап, илап ултырып ҡалдым. Әлдә әсәйем өйҙә булманы, ҡышҡылыҡҡа апайыма ҡалаға йәшәргә күскәйне. Өйҙә булһа, уға ҡалай ҡыйын булыр ине... Аборт эшләттем. Үкенмәйем, сөнки ул балаға ваҡытты, аҡсаны, хәлде ҡайҙан алыр инем? Ир ситтә йөрөп-йөрөп, беҙ хәҙер бер-беребеҙҙән башҡа кемгә кәрәк, тип кире килде. Тәүге анализ ВИЧ-ты күрһәтмәгән, әммә ярты йылдан һуң ҡабаттан биргәс, уға ла сирҙең йоҡҡаны асыҡланды. Асыуы бөтмәне. Бүре күҙҙәре менән ҡараһа, тәнем эҫеле-һыуыҡлы булып китә. Мин матур йәшәргә ынтылам да бит, уның яғынан бер ниндәй яҡшы хис-тойғолар булмағас, ҡыйын. Енси яҡынлыҡ көсләүгә тартым. Ул һәр ваҡыт мине үлтерергә йыйынғандай ҡылана. Үҙемдең ғәйебемде белгәс, артыҡ асыулана ла алмайым. Ситтән ҡарағанда барыһы ла һәүетемсә һымаҡ, ә ысынында иһә тормошобоҙ баштүбән түңкәрелгән. Беҙгә, былай ҙа көсһөҙләнгән иммунитетты ҡаҡшатып, алкоголь эсемлектәрен бөтөнләй эсергә ярамай, ә ул эскегә әүәҫләнде, барыбер үлергә, ти ҙә ҡуя. Ә көн дә эсергә тейешле дарыуҙарҙы йүнләп эсмәй. Депрессияға бирелде. Ә мин бирешергә теләмәйем. Баламды үҫтерергә кәрәк, тип үҙемде дәртләндерәм. Ҡарт ҡына әсәйемде лә йәлләйем. Уға ла, туғандарға ла сир тураһында әйтмәнек. Берәүгә әйтһәң, ул икенсегә әйтәсәк, уныһы – өсөнсөгә... Артабан барыһына ла мәғлүм буласаҡ. Белмәүҙәре ҡулай. Әле дауаханаға барһаң, күрһәтмәҫкә тырышһалар ҙа, барыбер һиңә сикәнеп ҡарайҙар, ә башҡа кешеләргә ни өмөт? Мин былай ҙа ВИЧ менән ауырып киткәс, урамдан үткәндә, үҙемде мәсхәрә майҙанынан барғандай тойҙом. Әйтерһең дә, маңлайыма мөһөр һуҡҡандар ҙа, барыһы ла минән ситкә тайшана... Үҙеңә ҡарата иғтибарлы булһаң, табиптарҙың әйткәндәрен теүәл үтәһәң, дарыуҙарҙың кире йоғонтоһон иҫәпкә алмағанда, ВИЧ менән дә йәшәргә була, тиҙәр. Шуға ышанам да, артабан йәшәйем. Ҡыйын, әлбиттә. Ә ҡайҙа бараһың? Башты ташҡа бәреп булмай. Бер хата өсөн юғары хаҡ түләүемә үҙем ғәйепле. Әхирәтемдең туйында иҫерек килеш ҡала клубына барып, шунда ниндәйҙер ир менән бер тапҡыр ғына яҡынлыҡта булдым бит мин. Бер тапҡырҙан да сир йоғор, тип кем уйлаһын? Дөрөҫөн әйткәндә, әллә үлергә лә ҡуйырғамы, тип өмөтһөҙлөккә бирелгән саҡтарым күп ул. Ауылда эш юҡ, әсәйемдең пенсияһына һәм баламдың пособиеһына йәшәйбеҙ. Хәйер, малыбыҙ, ҡош-ҡортобоҙ – иш янына ҡуш. Ир, депрессияһы арҡаһында, эшләмәй ята. Кем мине хәҙер эшкә алһын, ти. Өс ай һайын анализ бирергә кәрәк, ҡан күрһәткестәренә ҡарап, махсус (антиретровируслы – авт.) терапия тәғәйенләнә. Шул терапия арҡаһында ВИЧ-тың йоғошлолоғо кәмей. ВИЧ-инфекциялылар күптер, тим. Ул сир үҙен ҡайһы ваҡыт шунда уҡ күрһәтмәүе лә мөмкин. Мәҫәлән, ҡайһы бер кешеләрҙең биш-ун йылдан һуң ғына үҙҙәренең ҡурҡыныс сир менән ауырығанын белеп ҡалыуы ихтимал. Ә минең иммунитет бала саҡтан көсһөҙ булғас, ВИЧ тиҙерәк күренгән. Табиптар, алдан беленеүе яҡшы, ти ҙә бит, был мине йыуатмай. Балама йыуанып йәшәйем. Уны күберәк ҡосаҡлап, үбеп ҡалырға тырышам. Ҡурҡмағыҙ, ҡосаҡлау, үбеү аша йоҡмай ул...\nБыны ғына беләм, тинем. Милә аралашыуҙа ябай, ихлас ҡына. Элек мин шаян, күңелсәк инем, сир йоғонтоһонда холҡом үҙгәрҙе, тигән була. Тартынып, һорауҙарға яуап рәүешендә генә үҙенең хәлен һөйләне. Исем-шәрифемде, йәшәгән урынымды үҙгәртегеҙ, танып ҡуймаһындар, тип хафаланды. Яҙмыштан былай ҙа оло һынауға дусар ителгән кешене нисек түпәләйһең, үтенесен һанланым. Өмөтһөҙлөккә бирелмәһә, йәшәренә ышанып хушлаштым.\n...Ә ун биш йыл элек интервью биргән ВИЧ-инфекциялы наркоман егеттең артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. Ғаиләһе менән күптән күсеп киткәндәр.


Балаларҙың биҙәнеү әйберҙәре » журнал Башкортостан кызы | Башҡортостан ҡыҙы журналы\nҠыҙ балаларҙың түшенә биҙәнеү әйберҙәре тағып йөрөүе тураһындағы мәғлүмәттәрҙе төбәкте өйрәнеүсе ғалимдарҙың, яҙыусыларҙың хеҙмәттәрендә осратырға мөмкин. Мәҫәлән, XIX быуаттың күренекле мәғрифәтсеһе М. Өмөтбаев ҡыҙ балаларҙың һаҡал тағыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шулай уҡ XIX быуаттың аҙағында төбәкте өйрәнеүсе Петр Назаров та балаларҙың биҙәнеү әйберҙәре файҙаланыуына иғтибар итә. Яҙыусы Владимир Николаевич Львов XX быуат башында Дим буйында йәшәүсе башҡорт ғаиләһендә ҡунаҡта булған ваҡытта матур итеп кейенгән алты йәшлек Шәмсинур исемле ҡыҙыҡайҙың түшендә биҙәнеү әйберен күреп ҡала: ул ололарҙыҡына оҡшатып эшләнгән була. Ҡулына алғас та, һәлмәк икәнлеген тоя. Ҡыҙыл туҡыманан торған нигеҙгә көмөш тәңкәләр, ҡурғаштан һуғылған түңәрәктәр тегелгән. Ситенән иһә мәрйен төҫөндәге сәйлән теҙелгән. Көмөш аҡсалар араһында Екатерина, Елизавета һәм Петр осорона ҡарағандары өҫтөнлөк итә, шулай уҡ яңыраҡ тегелгәндәре лә бар. Күренеүенсә, ҡыҙ балаларҙың да бәләкәйҙән ололарҙыҡына оҡшаш итеп эшләнгән биҙәнеү әйберҙәре тағыуы тураһында һүҙ алып барырға мөмкин. Яҙма сығанаҡтарҙа теркәлгән бындай мәғлүмәттәрҙе элекке фотоларға ҡарап та тулыландырырға була. Мәҫәлән, 1-се һүрәттә биҙәнеү әйберҙәре таҡҡан ҡатындар менән ике баланы күрәбеҙ. Эшләнеше һәм биҙәлеше йәһәтенән ҡарағанда, улар Санкт-Петербург ҡалаһындағы Рәсәй этнография музейында һаҡланған һаҡалға оҡшаған (2-се һүрәт). Ошондай уҡ ғөрөф-ғәҙәттәр 3-сө һүрәттә лә асыҡ сағыла – икеһенең дә түшендә һаҡал.\nС.И. Руденконың «Башҡорттар» китабында урын алған фотола ҡатай башҡорттары төшөрөлгән (4-се һүрәт). Күренеүенсә, төрлө йәштә булыуҙарына ҡарамаҫтан, ҡатын-ҡыҙҙарҙың барыһы ла шул төбәккә хас булған яғалар тағып алған. Балаларҙыҡы ҙурлығы йәһәтенән генә бер ни тиклем айырыла.\nШулай итеп, ҡыҙ балаларҙың бәләкәйҙән түшенә тағып йөрөгән биҙәнеү әйберҙәре формаһы һәм биҙәлеше йәһәтенән, нигеҙҙә, ололарҙыҡына тап килгән. Был, үҙ сиратында, уларҙы эшләүҙәге традицияларҙың ни тиклем көслө булғанлығына ишара яһай.


Юлаевсылар йәнә Металлургты тар-мар итте\nӨфө-Арена боҙ һарайында уҙған осрашыу Юлавсыларҙың өҫтөнлөгө менән тамамланды. Ҡорос иретеүселәр ҡапҡаһына яҡташтарыбыҙ 6 гол индереп өлгөрҙө. Ҡунаҡтар беҙгә ике шайба менән яуап ҡайтарҙы. Әле Салауат Юлаев иҫәбендә 65 мәрәй, Метталургтыҡы 64, шуға ҡарамаҫтан Магнитогорск хоккейсылары Харламов дивизионында беренсе урынды билдәй. Башҡортостан командаһының сираттағы уйыны 5 декабргә тәғәйенләнгән, Салауатты ҡунаҡҡа «Сочи» командаһы көтә.


Һаҡмар: Ауыр һәм кәрәкле хеҙмәт\nБаймаҡ эске эштәр бүлеге граждандарҙың хоҡуғын һәм милкен һаҡлау, енәйәтселек менән көрәш буйынса ҙур эштәр алып бара. Беҙҙең полиция хеҙмәткәрҙәре профилактик эштәргә, операциялар, махсус рейдтар үткәреүгә ҙур иғтибар бирә.\nАғымдағы йылдың 9 айы эсендә район-ҡалала 793 енәйәт теркәлгән. 583 эш Баймаҡ судына йүнәлтелгән. Был ваҡытта 168 ауыр һәм үтә ауыр енәйәт ҡылынған. Үкенескә ҡаршы, был былтырға ҡарағанда 40 осраҡҡа күберәк. Шул уҡ ваҡытта бындай енәйәттәрҙе тиҙ арала асыу проценты ла күтәрелгән.\nБик күп хоҡуҡ боҙоуҙар хәмер йоғонтоһонда килеп сыға. Иҫерек кеше нимә ҡыланғанын белмәй, енәйәткә бара. Көмөшкәне күпләп ҡулланыу арҡаһында фажиғәләр ҙә арта.\nШулай уҡ һуңғы осор урлыҡтың йышайыуы борсоуға һала. Граждандарҙың транспортынан, фатирынан, йортонан, баҡсаһынан, магазин, складтарҙан төрлө әйберҙәр урланған. Полиция хеҙмәткәрҙәре бындай хоҡуҡ боҙоуҙарҙы асыуға бар тырышлығын бирә.\nШулай уҡ балиғ булмағандарҙың енәйәт юлына баҫыуы оло борсоуға һала. Тәрбиәнең ғаиләлә башланыуын оноторға ярамай. Йыш ҡына өлкәндәрҙең балаһының нимә менән мәшғүл булыуы менән ҡыҙыҡһынмауы, уларҙың ваҡытты нисек үткәреүен контролдә тотмауы аяныслы хәлдәргә килтерә. Ҡайһы бер ата-әсәләр бала тәрбиәләүҙе уны ашатып-кейендереү, ҡулына күпләп аҡса тоттороп ебәреү тип кенә уйлаһа, бәғзе берәүҙәр үҙҙәре эскелеккә һабышып ҡына ҡалмай, был тайғаҡ юлға улдарын-ҡыҙҙарын да этәрә. Баймаҡ полицияһы бындай ғаиләләрҙе лә күҙ уңынан ысҡындырмай. Балаһын насар ҡараған, тейешле кимәлдә тәрбиәләмәгән ата-әсә, опекундарға 86 протокол төҙөлдө. Шулай уҡ балиғ булмағандарға иҫерткес эсемлектәр эсергән өсөн 7 кеше административ яуаплылыҡҡа тарттырылды.\nХәҙерге ваҡытта Баймаҡ эске эштәр бүлегенең балиғ булмағандар эше буйынса комиссияла 74 үҫмер теркәлгән. Иҫәптә торған балалар менән инспекторҙар әңгәмәләр үткәрә, уларҙың йәшәйеше, тәртибе, уҡыуы тикшерелә.\nТағы бер борсоған мәсьәләне билдәләп үткем килә. Ул – балаларҙың комендант сәғәтен күҙәтмәүе. Ҡараңғыла йөрөгән үҫмерҙәрҙе күреп, хафаланырға тура килә. Урамға тапшырылған балаларҙың енәйәт ҡорбаны булыуы ла, наркоман, токсикоманға әүерелеүе лә ихтимал бит. Ни өсөндөр ата-әсә ошо хаҡта уйламай, балаһын тыныс күңел менән тышҡа сығарып ебәрә. Әммә шуны ла иҫкәртергә кәрәк – комендант сәғәтенән һуң йөрөгән балалары өсөн ата-әсәгә закон алдында яуап тоторға тура киләсәк.\nНаркомания афәте беҙҙең район-ҡаланы ла урап үтмәй. Быйыл ошондай 12 енәйәт теркәлгән. Шуларҙың һигеҙе – был үлемесле ағыуҙы һатыу. Бындай күренеш йәш быуынға ниндәй афәт менән янауын һәр кем аңлайҙыр тип уйлайым. Шуға күрә балаларға наркоманияның әҙәм балаһын юҡҡа сығарған ҡурҡыныс күренеш икәнлеге мәктәптә генә түгел, ә өйҙә лә аңлатылырға тейеш.\nКешеләрҙең законды һанламауы, күп күренештәргә битараф ҡалыуы талау, көсләү, үлтереү кеүек енәйәт һанын арттыра. Шулай уҡ мал урлау осраҡтары ла йышая. Кешеләрҙең һыйыр-һарығын көтөүсеһеҙ ҡырҙа ҡалдырыуы, кәртә-ҡураһын бикләмәүе был хоҡуҡ боҙоуҙарға булышлыҡ итә. Күп осраҡта граждандар малды оҙаҡ ваҡыт үҙҙәре эҙләй, унан ғына полицияға мөрәжәғәт итә. Шуға күрә енәйәтте асыу күпкә ауырлаша.\nЭйе, енәйәтселектең үҫеүен күптәр заман ауырлығына һылтай. Шул уҡ ваҡытта күҙ алдыңда ҡылынған енәйәтте күрмәмешкә һалышыу, хоҡуҡ боҙоу урынынан ҡасыу ҙа яман уйлы кешеләргә иркен эш итергә мөмкинлек бирә. Полиция хеҙмәткәрҙәре генә түгел, ә бар йәмәғәттең енәйәтселеккә ҡаршы сығыуы ғына беҙҙең тормошобоҙҙо күпкә тыныс итер, йәмләр.\nХөрмәтле Баймаҡ эске эштәр бүлегенең полиция хеҙмәткәрҙәре! Һеҙҙе ысын күңелдән һөнәри байрамыбыҙ менән ҡотлайым! Ғаилә именлеге, ныҡлы һаулыҡ, ауыр хеҙмәтегеҙҙә ҙур-ҙур уңыштар теләйем.\nБаймаҡ эске эштәр бүлеге начальнигы, полиция подполковнигы.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 9:05


Әхмәт Ҡотошевтың тыуыуына 115 йыл\nУны башҡорт журналистикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе тип атарға мөмкин.\nӘхмәт Ҡотошев 1971-се йылда Ишембай районының Ҡарайған ауылында донъяға килә. Мәскәүҙә бөтә союз журналистика институтында уҡый. «Башҡортостан» газетаһында баш мөхәррир урынбаҫары, Китап нәшриәтенең етәксеһе булып эшләй. Әхмәт Ҡотошев студенттарға тәржемәсе оҫталығы дәрестәрен дә алып бара. Тап ул «Коммунистар партияһының манифесын», Мопассан, Дюма, Чехов, Толстой китаптарын башҡортсаға тәржемә итә. Әхмәт Ҡотошев шулай уҡ башҡорт алфавитын латин графикаһынан кириллицаға күсереүселәрҙең береһе.


Күңелемә һеңгән сөхбәттәр\n1-3 майҙа Башҡортостанда Рәсәй мосолмандарының Үҙәк диниә назараты рәйесе, баш мөфтөй Тәлғәт Тажетдиндың саҡырыуы буйынса Кипрҙан Мөхәммәт пәйғәмбәребеҙҙең (с.ғ.с.) нәҫеленән булған Мәүләнә, Солтан Әүлиә Шәйех Мехмет Әҙил әл-Наҡшбәнди хәҙрәттәре булып китте. Үҙ сәфәрен ул Миәкә районындағы изге Нарыҫтауҙағы Зәйет ибн Зөбәйер һәм Зөбәйер ибн Абдрахман сәхәбәләрҙең, Иҙеүкәй менән Мораҙым хандарҙың мәҡәменә зыярат ҡылыуҙан башланы.\nӘҙәбиәт йылында йәйге пландарым йырып сыҡҡыһыҙ. «Ауылым тарихы – халҡым тарихы» исемле китабымды Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығына үҙнәшер менән Учалыла сығарырға әҙерләп бирҙем. Йыйынтыҡҡа ауылдың тарихы, арҙаҡлы шәхестәре, уңғандары һәм Беренсе Донъя һуғышында ҡатнашҡан яугирҙар, Бөйөк Ватан\nКүк ҡабағы тишелгәндәй булды,\nЙәшендәре күкте күкрәтте.\nШыбыр-шыбыр яуған яҙғы ямғыр\nТәбиғәтте тағы йәшәртте.\nҺуғыш осоронда – Башҡортостан госпиталдәре\nБыл яҙмамды 1943 йылда Өфөлә госпиталдә мәрхүм булған яугир Закир Әлмөхәмәт улы һәм күренекле ғалим-тарихсы Әнүәр Закир улы Әсфәндиәровтарҙың яҡты иҫтәлектәренә бағышлайым.\nҺуғыш башланғас, республикала ике-өс аҙна эсендә госпиталдәр өсөн урын әҙерләнә. Беренсе сиратта 1019, 1320, 1738, 1739, 1740, 1741, 1742 һанлы госпиталдәр урынлаштырыла. Улар хатта ике-өс көндә әҙерләнеп яралыларҙы ҡабул итә лә башлай.\nГвардия рядовойы Әхтәмов\nАтайымдың хәрби юлына ҡағылышлы мәғлүмәт туплаған саҡта бынан ҡырҡ йыл элек Ейәнсура районының «Октябрь байрағы» гәзитендә уның мәҡәләһенә юлыҡтым.\nБына нимә тиелә яҙмала: «Ҡайҙа һеҙ, полкташтар? Тиҙҙән Бөйөк Ватан һуғышының һуңғы залптары туҡталыуға утыҙ йыл тула. Әммә Тыуған илебеҙҙең азатлығы өсөн алып барылған һуғыш картиналары һәм эпизодтары, дошман өҫтөнән еңеү яулап, һинең менән бергә һуғышҡан иптәштәр хәтерҙен сыҡмай.\nУҡытыусы, яҙыусы, яугир\n(Яҙма иҫтәлектәр һәм хәтирәләр)\n1985 йылда СССР-ҙа сәнәғәт һәм ауыл хужалыҡтарының 1941–1945 йылдарҙағы эшмәкәрлегенә йомғаҡ яһалды. Ҡыҙыл Армияны, Хәрби-Диңгеҙ флотын ҡорал, кейем, аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүҙә айырыуса ҙур өлөш индергән хеҙмәт коллективтары билдәләнде. Илдең бөтә предприятиелары араһында 4 колхоз: СССР-ҙың 60 йыллығы исемендәге (Кострома өлкәһе), «Гигант» (Татарстан), ХХ партсъезд исемендәге (Үзбәкстан) һәм «Ҡыҙыл партизан» (Башҡортостан, Учалы районы, Ахун ауылы). Ошо нигеҙҙә СССР Юғары Совет Президиумы Указы менән 1985 йылдың 4 майында 1-се Дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән наградлана. Афәтле һуғышҡа Ахундан 805 кеше китеп, күбеһе әйләнеп ҡайта алмай.\nБәҙри Мәмбәтҡолов тураһында 60-сы йылдар уртаһынан уҡ ишетеп белә инем. Ул йылдарҙа беҙҙең Баймаҡ районында легендар Башҡорт атлылар дивизияһының легендар эскадрон командиры тураһында белмәгән кеше булмағандыр ҙа. Берҙән, Бөйөк Ватан һуғышы геройы булһа, икенсенән ул Сибай педагогия училищеһының директоры ине. Ә Сибай педагогия училищеһында Урал аръяғы райондарының һәр ауылынан тиерлек уҡыусылар бар ине, асылда был уҡыу йорто ул заманда беҙҙең яҡ өсөн зыялылар әҙерләү үҙәктәренең береһе ине. Бәҙри Мәмбәтҡолов үҙе лә райондар буйлап йөрөгән, күрәһең, 1967 йыл йәй беҙҙең Таулыҡай ауылында булғанында беҙҙең өйгә инеп сәй эсеп сыҡты, таяҡҡа таянған, бер аяҡҡа ныҡ һылтыҡлай ине. Нәҫелеңде тәрән белмәү етемлектән киләлер инде: шунда әсәй,


Рамаҙан айының һуңғы көндәре | Әбйәлил - Абзелил\nӘбйәлил - Абзелил > вәғәздәр > Рамаҙан айының һуңғы көндәре\n« Ураҙаның ҡабул булыу билдәләре\nЯҙмышты үҙгәртеп буламы? »\nРамаҙан айының һуңғы көндәре\nБөтә ғаләмдәрҙең Раббыһы булған, беҙҙе төрлө ниғмәттәр менән ниғмәтләндергән Аллаһ Сөбхәнәһү үә Тәғәләгә бик икһеҙ-сикһеҙ рәхмәттәребеҙ, маҡтауҙарыбыҙ, шөкөр итеүҙәребеҙ булһа ине. Аллаһы Тәбәрәкә үә Тәғәлә тарафынан ғаләмдәргә рәхмәт, мәрхәмәт булараҡ ебәрелгән һөйөклө Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд ғәләйһиссәләм хәҙрәттәренә, уның хөрмәтле әһеленә, сәхәбәләренә барыбыҙҙың сәләмдәре, салауаттары һәм һәр төрлө изге доғалары булһа ине.\nИслам диненең хаҡлығына ышанып, ислам шәриғәте менән ғәмәл ҡылыусы мөхтәрәм мосолмандар! Әссәләәмү ғәләйкүм үә рахмәтуллаһи үә бәракәәтүһ! Аллаһы Тәғәлә бөтөн айҙарҙың солтаны булған мөбәрәк рамаҙан айында тотҡан ураҙаларыбыҙҙы, уҡыған тарауих намаҙҙарыбыҙҙы, ҡылған изге ғәмәл-ғибәҙәттәребеҙҙе, доғаларыбыҙҙы ҡабулдарҙан ҡылһа ине. Аллаһ Сөбхәнәһү үә Тәғәлә ике йома араһында фани доньянан мәңгелек ахирәткә күскән ғәзиз дин ҡәрҙәштәребеҙҙең гонаһтарын ғәфү итеп, үҙенең рәхмәтенә ирештерһә ине.\nМөхтәрәм йәмәғәт! Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд Мостафа ғәләйһиссәләм хәҙрәттәре үҙенең мөбәрәк хәҙисендә:\n"Рамаҙан айының беренсе ун көнлөгө – Аллаһы Тәғәләнең рәхмәте көндәре, икенсе ун көнлөгө – гонаһтарҙан пакланыу көндәре һәм һуңғы ун көнлөгө – йәһәннәм утынан ҡотолоу көндәре", – тигән (Ибне Хузәймә, Сәхих).\nБеҙ Аллаһтың рәхмәте менән ғәзиз Рамаҙан айының 21-се көнөнә ирешәсәкбеҙ (ИншаАллаһ). Рамаҙан айының һуңғы ун көндәре айырыуса ҡәҙерле, ҡиммәтле, сөнки был айҙың аҙағында иҫтәлекле көндәр бар. Рамаҙандың 21-се көнө, йәғни был көн, бөтөн ислам доньяһында билдәләп үтелә торған Фәтех Мәккә көнө тип атала. Был көндө һөйөклө Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм үҙенең 12 мең һуғышсыһынан торған ғәскәре менән Мәккәи-Мөкәррәмә шәһәрен дингә ышанмаған мәжүсиҙәр, кәферҙәр ҡулынан азат итә һәм мосолмандар ҡиблаһы булған Ҡәғбәтулланан табыныу өсөн хеҙмәт иткән 365 поттарҙы-таш һындарҙы сығарттыра. Шулай итеп, Фәтех Мәккә көндө Ҡәғбәтулла тик Аллаһҡа ғына ғибәҙәт итә торған йортҡа әйләнә. Фәтех Мәккә көнө ислам динендә ялғандың еңелеүе, хаҡиҡәт еңеү көнө булып тора.\nХөрмәтле мосолман ҡәрҙәштәрем! Әгәр тотҡан юлыбыҙ дөрөҫ, ниәттәребеҙ ысын күңелдән булһа, иншАллаһ, беҙ ҙә Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм һәм уның сәхәбәләре кеүек еңеүселәрҙән буласаҡбыҙ.\nРамаҙан айының һуңғы ун көнлөгөндә бик ҡиммәтле, иң ҡәҙерле бер кис бар, ул – Ҡәҙер кисәһе. Мәғлүм булғанса, был изге кисәлә Аллаһы Тәбәрәкә үә Тәғәлә Мөхәммәд ғәләйһиссәләм хәҙрәттәренә Ҡөръән иңдерә башлаған. Аллаһ Раббыбыҙ был мөбәрәк кисә тураһында үҙенең Китабында былай тип әйтә:\nإِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ ۞ وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ ۞ لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ ۞ تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن كُلِّ أَمْرٍ۞ سَلَامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ۞\n1. Иннәә әңзәлнәәһү фии ләйләтил-ҡадр.\n2. Үә мәә әдраакә мәә ләйләтүл-ҡадр.\n3. Ләйләтүл-ҡадри хайрум-мин әлфи шәһр.\n4. Тәнәззәлүл-мәләә’икәтү үә-рруухү фииһәә би'иҙни раббиһим миң күлли әмр.\n5. Сәләәмүн һийә хәттәә матләғил-фәджр.\n"(1) Хәҡиҡәт шулдыр ни, Беҙ уны (Ҡөръәнде) Ҡәҙер кисәһендә иңдерҙек. (2) Ҡәҙер кисәһенең нәмә икәнен һин беләһеңме? (3) Ҡәҙер кисәһе мең айҙан да хәйерлерәк. (4) Ул көндә фәрештәләр һәм Изге Рух (Ябраил), Раббының рөхсәте илә, Уның әмерҙәрен еренә еткерер өсөн, бер-бер артлы инеп кенә торорҙар. (5) Ҡәҙер кисәһе – именлек кисәһе – таң ата башлағанға тиклем дауам итә" («Ҡәҙер» сүрәһе).\nБыл сүрәлә Аллаһы Тәғәлә барыбыҙға ла Ҡәҙер кисәһенең фәзиләттәрен, өҫтөнлөктәрен, әһәмиәтен күрһәтә. Ҡәҙер кисәһендә ҡылған изге ғәмәл-ғибәҙәттәр өсөн, хатта бер изге һүҙ өсөн булһа ла, Аллаһ Раббыбыҙ сауаптарҙы күпкә арттырып бирә. Әгәр Ҡәҙер кисәһендә ҡылған изге ғәмәлдәрҙе башҡа айҙарҙа, кисәләрҙә ҡылһаҡ, шундай ҙур әжер-сауаптарға өлгәшә алмаҫ инек.\nҠәҙер кисәһенең ваҡыты теүәл билдәләнмәгән. Беҙҙең хәнәфи мәзһәбе ғалимдары уны рамаҙан айының 27-се көнөнә ҡаршы кис тип белдерәләр. Һөйөклө Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм рамаҙан айының һуңғы ун көнөндә иғтикяф ҡылған, йәғни мәсеттә тороп, күп тәғәт-ғибәҙәттәр һәм доғалар ҡылған. Иғтикяф ҡылып, беҙ үҙебеҙҙең күңелдәребеҙҙе сафландырабыҙ, йомшартабыҙ, Аллаһы Тәғәләгә яҡынаябыҙ. Ҡудси хәҙистә Аллаһ Раббыбыҙ әйткән:\n"Әгәр кеше Минең бер ус төбө ҡәҙәр яҡынайһа, Мин уның бер ҡулы тиклем яҡынайырмын. Әгәр Миңә атлап килһә, Мин уға йүгереп килермен".\nМөхтәрәм йәмәғәт! Әгәр иғтикаф ҡылырға хәлебеҙҙән килмәй икән, беҙ өйҙәребеҙҙә лә төнгө нәфел ғибәҙәттәр, истиғфарҙар, доғалар ҡылып, Ҡәҙер кисәһен ҡаршы ала алабыҙ. Рәсүл Әкрам ғәләйһиссәләм әйткән:\n"Кем Аллаһҡа ышанып һәм сауабын Аллаһтан көтөп Ҡәҙер кисәһен ғибәҙәт менән уҙҙырһа, ул кешенең гонаһтары ғәфү ителер", – тигән (Бохари, Мөслим).\nӘнәс (Аллаһ унан риза булһа ине!) риүәйәт итә. Мөбәрәк рамаҙан айында Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм беҙгә былай тип әйтте:\n"Һеҙгә рамаҙан айы килде, был айҙа мең айҙан да хәйерлерәк булған кисә бар. Кем был кисәнән мәхрүм булһа, бөтөн изгелектәрҙән мәхрүм булыр. Был кисәнән бары тик бәхетһеҙҙәр генә мәхрүм булалыр", – тине (Әхмәд бине Хәнбәл, Муснад).\nНәфел ғибәҙәттәренең фазиләте тураһында тағы бер ҡудси хәҙистә былай тиелгән:\n«Кеше Миңә нәфел ғибәҙәттәрен ҡылып яҡынайыр. Мин уны яратҡас, уның ишетеүсе ҡолағы, күрә торған күҙе, тота торған ҡулы, йөрөй торған аяғы буласаҡмын. Ул Минән берәр нәмә һораһа, Мин уға, һис шикһеҙ, уны бирәсәкмен. Минән яҡлау һораһа, яҡлаясаҡмын» (Бохари).\nБыл хәҙисте ғалимдар былай тип аңлаталар: Аллаһы Тәғәлә өҫтәмә ғәмәлдәрҙе, йәғни нәфел ғибәҙәттәрен ҡылыусыны үҙенә яҡынайта һәм уны иман дәрәжәһенән ихсан дәрәжәһенә күтәрә, шуның нәтижәһендә кеше Аллаһты күргән кеүек ғибәҙәт итә башлай, уның йөрәге Аллаһҡа ҡарата мөхәббәт, хөрмәт, ҡурҡыу менән тула. Ниһәйәт, Аллаһы Тәғәләне танып белеү сәбәпле, ул күңел күҙе менән күрә башлай. Ҡальб (йөрәк күңеле) нәфес хакимлегенән азат ителә һәм Аллаһы Тәғәлә теләгәнде генә теләй башлай. Бындай ҡальбкә эйә булған кеше Аллаһты иҫкә алмайынса бер нәмә лә һөйләмәй, Уның бойороғонан тыш бер нәмә лә ҡылмай, һөйләгәндә Аллаһтың ярҙамы менән һөйләй, ҡарағанда Аллаһтың ярҙамы менән ҡарай, берәр әйбер тотҡанда Уның ярҙамында тота.\nМөхтәрәм йәмәғәт! Ҡәҙер кисәһенең шундай билдәләре бар: ул кисә аяҙ була, артыҡ һыуыҡ та, эҫе лә булмай, ҡар-ямғыр яумай, ел иҫмәй. Ҡәҙер-кисәһе тын һәм нурлы була. Ҡәҙер кисәһендә йондоҙҙар ҙа атылмай. Ҡәҙер-кисәһенән һуң килгән көндөң ҡояшы артыҡ сағыу булмай.\nУл кисәлә фәрештәләр Аллаһтың рәхмәтен таратырҙар, шайтан да үҙенең мәкерлеген ҡыла алмаҫ. Ғәйшә анабыҙ (Аллаһ унан риза булһын!) Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләмдән һораған:\n"Йә рәсүлебеҙ, әгәр мин Ҡәҙер кисәһенә ирешһәм, миңә нисек доға ҡылырға?" Аллаһтың рәсүле ғәләйһиссәләм әйткән: «Аллаһүммә иннәкә ғәфуун түхиббүл ғәфүә фәғфү ғәнни. (Әй Аллаһым, Һин ғәфү итеүсе, Һин ғәфү итергә яратаһың – ғәфү ит мине, гонаһтарымды ярлыҡа), – тип доға ҡыл», – тине.\nХөрмәтле мосолмандар! Рамаҙан айының һанаулы көндәре ҡалды, Аллаһы Раббыбыҙ был көндәрҙә изге ғәмәлдәребеҙҙе күберәк ҡылыуҙы насип итһә ине. Ибн Ғәббәс тигән сәхабә (Аллаһ унан риза булһын!) әйткән: «Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм кешеләрҙең иң йомартлыһы ине һәм рамаҙан башланһа, уның иң йомарт ваҡыты башлана ине», – тигән. Ғәйшә анабыҙ (Аллаһ унан риза булһын!) әйткән: «Рәсүлебеҙ иң йомарт кешеләрҙән ине. Иң йомарт ваҡыты рамаҙанда башлана ине, һәр бығаулыны азат итә ине һәм һәр һораусыға бирә ине».\nҺөйөклө Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм әйткән:\n«Аллаһ йомарт һәм Ул йомартлыны һөйәлер», – тигән.\n«Иң һәйбәт саҙаҡа – ул да булһа рамаҙан саҙаҡаһылыр», – тип әйтелгән.\nБөтә донъя мосолмандар изге Рамаҙан айында Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләмдән үрнәк алып, кешеләрҙе ауыҙ астыралар, ифтар мәжлестәре үткәрәләр. Иҫкә төшөрәйек, мөхтәрәм йәмәғәт! Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм әйткән:\n«Кем дә кем эш ураҙа тотоусыны ауыҙ астырһа, шул кеше күпме ураҙа тотоусыны ашатҡан булһа, уларҙың бөтөнөһөнөң дә әжерҙәрен үҙенә алыр, шуның өҫтәүенә ураҙа тотоусыларҙың да әжерҙәре кәмемәҫ».\n"Рамаҙан айында ураҙа тотоусыны ауыҙ астырһаң, ул һинең гонаһтарыңа кәффәрат булып, уттан ҡотолыуыңа сәбәп булыр", – тиелгән. Сәхәбәләр Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләмдең был һүҙҙәрен ишеткәс, бик тәьҫирләнделәр, тик бөтәһенең дә ауыҙ астыртып ураҙа тотоусыларҙы ашатырға хәленән килмәгәнлектән, улар был турала Пәйғәмбәребеҙгә ﷺ әйткәндәр. Рәсүлебеҙ ғәләйһиссәләм уларға:\n«Ниәте изгелә булып, ураҙа тотоусыны бер хөрмә йәки бер йотом һыу менән булһа ла ауыҙ астырһағыҙ, һеҙ шундай уҡ әжер алырһығыҙ, был изге эшегеҙ өсөн Раббығыҙ һеҙҙе Ҡиәмәт көнөндә шундай һыу эсерер, бәндәнең йәннәткә ингәнгә хәтле башҡа бер ҙә эсәһе килмәҫ», – тигән.\nҠәҙерле дин ҡәрҙәштәрем! Нәфсегә ҡаршы тороп, рамаҙандың һуңғы көндәрен игелекле ғәмәлдәребеҙ, нәфел ғибәҙәттәре, зекерҙәр, тәүбәләребеҙҙе менән биҙәйек, Аллаһтың рәхмәтенән, мәғфирәтенән мәхрүм булмайыҡ.\nӘмин! Йә Раббил ғәләмин! Доға\nУраҙаның ҡабул булыу билдәләре: https://nazir1965.com/v%D3%99%D2%93%D3%99zd%D3%99r/ura%D2%99any%D2%A3-%D2%A1abul-bulyu-bild%D3%99l%D3%99re.html#more-7861\nЭта запись написана автором Назир Сабитов, 17.05.2019 в 23:04, и размещена в категории вәғәздәр. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


Һөнәргә лә, тормошҡа ла әҙерҙәр » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Белем һәм тәрбиә » Һөнәргә лә, тормошҡа ла әҙерҙәр\nҺөнәргә лә, тормошҡа ла әҙерҙәр 02.10.2018 // Белем һәм тәрбиә\nХәҙерге баҙар иҡтисады мәғариф тармағына йылдан-йыл ҡатыраҡ талап ҡуя: уҡытыуҙың һәм, ғөмүмән, белгестәр әҙерләүҙең сифаты бик тиҙ үҙгәрә барған заман ихтыяждарына тура килһен. Әҙерме быға беҙҙең юғары уҡыу йорттары?\n– Эйе, талаптар юғары. Халыҡ баһаһынан тыш, милли һәм халыҡ-ара рейтингтар барлығын да онотмайыҡ, – тигәйне Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов республиканың юғары уҡыу йорттары ректорҙары менән осрашҡанда. – Университеттар эшмәкәрлеген баһалауҙа яңынан-яңы алымдар ҡулланыла, һәм беҙгә уларҙы иҫәпкә алырға кәрәк. Шуныһы шатландыра: беҙҙең юғары уҡыу йорттары ошо рейтинг баҫҡысында аҡрынлап булһа ла өҫкә күтәрелә бара.\nТикшеренеүҙәргә ярашлы, юғары уҡыу йорттарына ҡабул итеү сифаты буйынса беҙҙең республика былтыр алдынғы төбәктәр исемлегенә ингәйне. Бюджет нигеҙендә алғанда уртаса балдың 70 булыуы – һуңғы йылдарҙағы иң яҡшы күрһәткес. Был йәһәттән Краснодар һәм Пермь крайҙары менән бергә республика етенсе урынға сыҡты. Медицина һәм нефть университеттарында әлеге күрһәткес 75 балға еткән. Башҡортостандың педагогия, авиация университеттарында ла ул 70-тән ашыу.\nРеспублика етәксеһе әлеге осрашыуҙа Берҙәм дәүләт имтиханында 100-әр балл йыйған уҡыусылар менән һөйләшеүен хәтергә төшөрҙө. “Мәскәүҙә түгел, ә үҙебеҙҙә уҡырға инеү, артабан республикабыҙҙа эшкә ҡалыу өсөн нимәләр кәрәк?” тип һорайым уларҙан, – тине Рөстәм Зәки улы. – Күрәм: “йөҙ балсылар” ҙа Өфөләге университеттарға ынтыла. Беҙҙең бурыс – уларға был маҡсаттарында ярҙам итеү”.\nЮғары уҡыу йорттарында әҙерләүҙең сифаты тураһында фекер йөрөтөү алдынан, тәбиғи, мәктәптә нисек уҡытыуҙарын иҫәпкә алырға кәрәк. Хәбәр итеүҙәренсә, математика, химия, физика, информатика, сит телдәр буйынса Берҙәм дәүләт имтиханында һуңғы бер нисә йылда уртаса балл күтәрелгән. Барлыҡ предметтар буйынса тип әйтерлек 80-дән юғарыраҡ балл йыйған уҡыусылар артҡан.\nЛәкин шуныһы ла хаҡ: бындай уңышҡа өлгәшкәндәрҙең өстән бер өлөшө генә республикалағы уҡыу йорттарына бара. Нигеҙҙә, Мәскәү һәм Санкт-Петербургка юллана улар.\n– Был ҡалаларҙа студенттар өсөн социаль-көнкүреш шарттарының Өфөләгенән яҡшыраҡ булыуы ла йәлеп итәлер, бәлки. Ошо йәһәттән беҙгә уйланырға, үҙебеҙҙә уңайлылыҡ тыуҙырырға кәрәк, – ти республика етәксеһе. – Унан тыш, профессорҙар һәм уҡытыусылар өсөн торлаҡ, бөтә уңайлыҡтары булған ятаҡтар төҙөү зарурлығына ла әйләнеп ҡайтыу мөһим.\nКөнәркәшлек ҡанундарын инҡар итеп булмай, әлбиттә, һәм был мәғарифҡа ла ҡағыла. Шуға күрә илдең иң яҡшы уҡыу йорттарына инә алған Башҡортостан егеттәрен һәм ҡыҙҙарын хупларға кәрәктер. Әммә шуныһы: уҡыуҙы тамамлап, диплом алғас, күптәр эшкә лә шул ҡалаларҙа тороп ҡалырға тырыша. М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты ректоры Раил Әсәҙуллин аңлатыуынса, эш йүнәлеше маҡсатлы ҡабул итеүҙән маҡсатлы уҡытыуға күсергә тейеш. Муниципалитеттар үҙ абитуриентының юғары уҡыу йортона ҡабул ителеүенә генә түгел, ә уның аҙаҡ районға әйләнеп ҡайтыуына, хеҙмәт урыны һәм торлаҡ менән тәьмин ителеүенә булышлыҡ ҡылырға бурыслы.\n– Рәсәй Президенты Владимир Путиндың “май указдары”ндағы профессорҙар һәм уҡытыусыларға эш хаҡын арттырыу буйынса талабы үтәлде, – ти Башҡортостан дәүләт аграр университеты ректоры Илдар Ғәбитов. – Университеттар был тәңгәлдә билдәләнгән күрһәткестәрҙе үтәй.\nАвтор: Г. ВАРИСОВА.


Село Абзаково и его знаменитые уроженцы. – Белорецкий историко-краеведческий музей\n/ События/ Село Абзаково и его знаменитые уроженцы.\nСегодня материалы из рубрики “История сел и деревень Белорецкого района” на башкирском языке. Село Абзаково и его знаменитые уроженцы. Если вам интересна данная тема, лайкните и мы все материалы данной темы будем выкладывать на двух языках.\nБелорет тарих – крайҙы өйрәнеү музейы райондың башҡорт ауылдары һәм шәхестәре тураһында ҡыҫҡаса мәғлүмәт бирә. Был инфорация беҙҙең музейҙа төрлө кешеләр ярҙамында тупланған материал.\nБөгөн, 7 апрель, ҡыҫҡаса Абҙаҡ ауылы тарихы.\nАбҙаҡ көньяҡ Уралдың иң матур ерҙәрендә урынлашҡан. Ауылды Ҡырҡты һырты, Бикембәт, Һалмауыр тауҙары уратып алған. Ҡыҙыл һәм Көлсоғаҙы йылғалары аға.\nАбҙаҡ 18 быуаттың икенсе яртыһында Күбәләк волосоның Ноғай юлында үҙ ерҙәрендә барлыҡҡа килгән. Был ауылға нигеҙҙе Абҙаҡ бай һалған.\nКүбәләк ауылдары араһында Абҙаҡ иң ҙуры тип һаналған.\nАуыл халҡы бөтә башҡорттар кеүек күсеп йөрөгәндәр. Оҙон ҡыш айҙарын ауылда үткәрһәләр, иртә яҙ етеү менән йәйләүгә күсеп китер булғандар. Төп кәсебе малсылыҡ булған. Игенселек менән дә шөғөлләнеү тиҙ арала алға киткән.\n1924- се йылда Абҙаҡ ауылында “Батрак” исемле артель барлыҡҡа килгән. Ул 1929-сы йылға тиклем эшләп килгән. 1929-сы йылда коллективизация осоронда колхоз “Майташ” исеменә үҙгәртелгән. Бөйөк Ватан һуғышы алдынан “Первомай” исемен йөрөткән, һуғыштан һуң был колхоз тарҡалған.\n1946- сы йылда ағас эшкәртеү промартеле барлыҡҡа килгән. Бер нисә йылдан һуң промартель Белорет ағас эшкәртеү комбинатына бирелгән.\n1994-се йылда бүлек 6-сы юл – төҙөлөш идаралығының ярҙамсы хужалығына әйләнә.\nБөгөнгө көндә Абҙаҡ тау-саңғы курорты менән бөтөн донъяға күренекле.\nАуыл үҫә, матурая. Ике этажлы мәктәп, заманса амбулатория, балалар баҡсаһы, мәсет, почта бүлексәһе, мәҙәниәт йорто, китапхана эшләп килә.\nӘйтергә кәрәк, ошо көндәрҙә Абҙаҡ балаларын ҡыуандырып яңы, заманса балалар баҡсаһы үҙ ишектәрен асты.\nАбҙаҡ бик күп күренекле шәхестәре менән дан тота.\nСССР-ҙың, РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы Әхмәт Лотфуллин, Башҡортостандың атҡаҙанған һәм халыҡ артисткаһы Роза Аккучукова, шағир Әхмәдин Әфтәхов.