02 ноября 2016 — 15:18 ГТРК «Башкортостан»\nРеспублика юлдарында хәл ҡатмарлы булып ҡала.\nБер йылытып, бер һыуытыу сәбәпле юл өҫтөн боҙ ҡапланы. Етмәһә, күптәрҙең йәйге тәгәрмәстәрен ҡышҡыға алыштырмауы ла асыҡланды. Юл хәрәкәте именлеге дәүләт инспекцияһы ҡағиҙәләрҙе теүәл үтәргә һәм, ниһәйәт, машинаны ҡышҡы йөрөтөү стиленә күсергә саҡыра.Үткән тәүлектә Башҡортостанда авария теркәлгән. Өфө-Ҡазан юлында тығындар юҡ. Өфө-Силәбе юлында иһә ауыр йөк машинаһын йөрөтөүсе ҡот осҡос юл-транспорт фажиғәһен иҫкәртә алды. Тормоздары эшләмәгән машинаны ул юл ситенә сығарып ауҙара һәм күп кешенең ғүмерен һаҡлап ҡала. Водитель йәрәхәттәр алған. Бынан бер-нисә йыл элек ошо уҡ юлда йөк машинаһының тормозы эшләмәү сәбәпле бер-нисә кешенең ғүмере өҙөлгәйне. Ҙур тиҙлектә килеүсе машина юлындағы барлыҡ автомобилдәрҙе иҙеп тигәндәй юл ситенә сығып оса. Кисәге аварияла водитель башҡаларға рация аша тормоздары эшләмәү тураһында хәбәр итеп өлгөрә.


Ауыл йәме ат менән » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Ауыл йәме ат менән\nАуыл йәме ат менән 30.03.2018 // Йәмғиәт\nУндайҙар хаҡында беҙҙең халыҡта “ат йәнле” тиҙәр. Ысынлап та, атты яратмаған, бала саҡтан уның ялына йәбешеп, һыбай атланып йөрөмәгән кеше йылҡы малын ҡарай ҙа, үрсетә лә алмайҙыр. Кәртәһендә ат бышҡырған, бейә кешнәгән, ҡолон сырҡыраған тауыштар яңғырамай икән, ниндәй ауылдың йәме булһын?! Был йәһәттән Ҡолсора ауылы халҡы бәхетле: бөгөн бында башҡорт тоҡомло аттар ҡайтанан үрсетелә. Фермерҙарҙа ғына түгел, шәхси ихаталарҙа ла йылҡы малы күпләп тотола. Шундай йүнсел ғаиләләрҙең береһе – Бүләк менән Рәмил Мөхәмәтйәновтар.\n2013 йылдан уңған ғаилә йылҡысылыҡ йүнәлешендә эш башлай, ҡымыҙ етештереп, халыҡҡа һата. Ҡасандыр ике баш йылҡынан башланған кәсеп — бөгөн ғаиләнең төп килем сығанағы. Әйтергә кәрәк, Мәхәмәтйәновтар ауыл халҡының йылҡы малын да үҙенең өйөрөнә ҡуша һәм көҙгә тиклем уны көтә.\nАлдан әйтеүемсә, ғаилә башлығы Рәмил Камил улы — бәләкәйҙән ат йәнле, һыбай йөрөп буй еткергән кеше. Әле йүгәнгә лә көсө етмәгән малай сағында уҡ олатаһының атына менә. Үҫә төшкәс, сыбыртҡыһын тотоп, йылҡы көтөргә йөрөй.\nМәктәпте тамамлап, әрме бурысын үтәп ҡайтҡан егет хеҙмәт юлын туған колхозында мал ҡараусы булып башлай. Артабан колхоз һәм совхоздар бөткәс, шәхси ихатаһында күпләп мал аҫрарға тотона. Йылдар буйы түләнмәгән хеҙмәт хаҡы бирелгәс, ике йылҡы алып ҡайта. Уларҙы аҡрынлап үрсетә, яйы сыҡҡанда башҡорт тоҡомло ат һатып ала. Тормош иптәше Бүләк Кәлимулла ҡыҙы ла иренең башланғысын хуплай, уға бар яҡлап ярҙам итергә тырыша. Бейәләрҙе өйрәтеп, һауып, ҡымыҙ етештереүгә тотона. Тәүҙәрәк үҙҙәре өсөн булһа, артабан яйлап һатыуға сығара. Бер-бер артлы үҫеп килгән улдары Илһам, Илнур һәм Ильяс та ата-әсәһенең төп ярҙамсыһына әйләнә. Бигерәк тә Илнур атаһы кеүек ат йәнле булып үҫеп килә. Атаһының улы хаҡында “Илнур яландағы һәр атты тотоп менер, шул тиклем ат йәнле бала. Үҙемә оҡшаған” тигән һүҙҙәрендә дөрөҫлөк бар.\n— Йылҡысылыҡ — табышлы тармаҡ, бигерәк тә беҙҙең төбәк өсөн уңайлы, — тип һүҙ башланы ғаилә башлығы. – Апрелдән алып сентябргә тиклем йәмле Йәнгүҙәй тауы итәгендә йәйләү ҡорабыҙ. Бейәләрҙе бәйләп, ҡымыҙ етештерәбеҙ, ҡолондарын айырым көтәбеҙ. Көн һайын ҡатыным барып бейә һауа, уны бешә. Ҡымыҙҙы ҡайҙалыр алып барыу ҙа кәрәкмәй, өйҙән килеп алалар. Туйҙарға, тыуған көндәргә алдан заказ биреүселәр бар.\nБүләк Кәлимулла ҡыҙы әйтеүенсә, көнөнә 40 литрҙан ашыу ҡымыҙ бешә. Быйыл ғаилә ҡымыҙ етештереүҙе арттырырға ниәтләй. Шәхси ихатала йылҡысылыҡ менән шөғөлләнһәләр ҙә, районда үткәрелгән күп сараларҙа ҡатнаша, һабантуйҙарҙа үҙ продукцияһын күргәҙмәгә алып бара Мөхәмәтйәновтар. Баймаҡ районының брендлы сараһына әйләнгән “Башҡорт аты” этнофестивалендә һәр саҡ ҡатнашып, призлы урындар яулай, улар етештергән ҡымыҙ иң тәмлеһе һәм сифатлыһы булараҡ таныла. Шулай уҡ Мөхәмәтйәновтар йыл һайын Яңы йыл байрамдарында Тройка ярыштарында ҡатнашып, еңеүсе була, ауылдаштарын байрамда биҙәлгән саналарҙа алып йөрөй. Ҡыш бабай менән Ҡарһылыуға ла үҙ аттарын биреп, кашауайҙар әҙерләп, уны биҙәп, ауылдың кескәйҙәрен ҡыуандыра.\n— Йылҡы малы йыл әйләнәһенә тибенлектә йөрөй тип уйлаусылар тәрән яңылыша, — тип әңгәмәне дауам итте Рәмил Камил улы. — Ат ашауға талымһыҙ, шунлыҡтан мал аҙығы күп талап ителә. Йәй буйы үҙебеҙгә бесән әҙерләргә тура килә, әлегә техника юҡ. Шунлыҡтан кеше ҡушырға ла, ҡул салғыһы менән сабырға ла кәрәк. Ярай әле ышаныслы терәгебеҙ — улдарыбыҙ бар, улар ярҙам итә. Йылҡыларҙы йыл әйләнәһенә ҡарап, күҙәтеп торабыҙ. Тибенлектә йөрөгәндәрен ҡыуып алып ҡайтып, бесәнгә ҡуштыҡ. Ябығып та китәләр, алдарынан тоҙ өҙмәйбеҙ, һоло бирәбеҙ. Быйыл ҡар ҡалын булманы, аттар ҡышын күбеһенсә тибендә йөрөнө. Киләсәктә йылҡы малын арттырырға теләк бар, ҡымыҙ етештереүҙе лә яйға һалырға кәрәк. Йылҡысылыҡ менән һәр кем шөғөлләнә ала, элек һәр йортта ат булды, уны һәр кем үҙ хужалығында файҙаланыр ине. Аттарымдың һәр береһенең исеме бар, уларҙы шул тиклем яратам.\nӘммә, йылҡысылыҡтың үҙ проблемалары ла етерлек. Шуларҙың иң ныҡ үҙәккә үткәндәренең береһе — өйөргә айыу һәм бүренең тейеүе. Былтыр ғына Мөхәмәтйәновтарҙың өйөрөнән алты баш малды айыу йыға, улар араһында хужаның да, ауылдаштарының да аты була. Йыл һайын ҡабатлана килгән проблеманың әле булһа хәл ителмәүенә йәне көйә хужаның. Тырышып үҫтер ҙә малыңды, йыртҡыстан тәләфләт инде, тип өҙгөләнә ул. Уйлап ҡарағанда, был мәсьәлә тик Ҡолсора ауылында ғына күҙәтелмәй, әммә ауыл халҡының аһ-зарын һаман булһа ишетеүсе, уға ҡолаҡ һалыусылар ғына табылмай шул.\nҮҙ-ара татыу булып, бар эште бергә кәңәшләшеп, береһенең уйын икенсеһе хуплап, бер-береһенә ярҙам итеп йәшәгән уңған һәм тырыш Бүләк менән Рәмил Мөхәмәтйәновтарҙың йортонан һоҡланып сыҡтыҡ. Таң менән тороп эшләгәнгә, ҡура тултырып мал аҫрағанға күрә, уңған һәм тырыш ғаиләнең тормошо ла матур, табындары ла мул, балалары ла эш һөйөүсән. Тырыш кеше ауылды ла йәмләй, үҙен дә хөрмәтләй.


Өфө сәйәхәтсеһе Башҡортостан хаҡында һөйләргә Балҡан илдәренә юлланды // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nӨфө сәйәхәтсеһе Башҡортостан хаҡында һөйләргә Балҡан илдәренә юлланды\n10:30, 27 сентября 2017 Йәмғиәт\nБашҡортостан эшҡыуары-йылҡысы һәм сәйәхәтсе Денис Өмөтбаев Балҡан илдәренә юлланды.\n«Теләһе ҡайһы сәйәхәтемдең маҡсаты – донъяны яҡшыраҡ аңлап белеү һәм донъяға Башҡортостан тураһында һөйләй», — тип һөйләй Денис.\nУл Черногорияла, Албанияла, Македонияла, Сербияла, Боснияла һәм Герцеговинала булырға ниәтләй.\n«Һәр саҡ Европаның ошо мөйөшөндә булыу ҙур ҡыҙыҡһыныу уятты, сөнки ул бик үҙенсәлекле. Өҫтәргә кәрәк, унда ватандаштарыбыҙға визаһыҙ инергә мөмкин», — тип уртаҡлашты Денис «Башинформ» агентлығы хәбәрсеһенә.\nДенистың әйтеүе буйынса, ул иҫәп буйынса ниндәй илдәрҙә булыуын иҫләмәй, әммә «бына инде өс тиҫтәләгән илде аса». Кәрәкле илгә тиклем ул самолетта оса, ә урындағы ерҙәр буйлап йәмәғәт транспортында һәм автостоп менән йөрөй.\nСәйәхәтсе хостелдарҙа туҡтай. Денис хәҙер Черногориялағы Будва ҡалаһында урынлашҡан хостелда булыуын хәбәр итте, ә уның хужаһы яҡташыбыҙ Ҡырмыҫҡалынан Илдус Рауилов.\nДенис Өмөтбаев тыуған төйәгендә Башҡортостанда йылҡысылыҡты тергеҙеүсе кеше булараҡ билдәле. Ул шулай уҡ башҡорт телен пропагандалай, уның Рәми Ғариповтың «Туған тел» шиғырын сит ил вәкилдәре уҡыған видеоролигын байтаҡ кеше ҡараған.


Республика буйынса 216 телевышка төҙөләсәк - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nРеспублика буйынса 216 телевышка төҙөләсәк\n03 апреля 2017 ГТРК «Башкортостан»\nРеспублика буйынса 216 телевышка төҙөләсәк.\nФедераль программаға ярашлы, 2018 йылға тиклем Башҡортостан халҡының 95 проценты түләүһеҙ цифралы телевидение менән тәьмин ителергә тейеш. Әлеге ваҡытта йөҙөнсө вышка ҡулланыуға тапшырылды. Беҙҙең хәбәрселәр шуларҙың береһе – Благовар вышкаһының сигналдар тапшырыу сифаты менән ҡыҙыҡһынды. Башҡортостанда цифра нигеҙендәге йөҙөнсө телевизион вышка сафҡа инде. Яңы ҡоролманы Рәсәй теле һәм радио тапшырыуҙар селтәре филиалы Благовар районында сафҡа тапшырҙы. Благовар районының Беренсе май ауылы. Биләмә эргәһендәге яңы телевышка бейеклеге теүәл 40 метр. Телевизион ҡоролма 10 саҡрымдан ашыу радиуска үҙенең сигналдарын тарата. Теле һәм радиотулҡындарҙы тапшырыу системалары үҙаллы эшләй, ә белгестәрҙең төп бурысы – биналағы махсус микроклиматты тикшереү.Республика буйынса цифралы 216 телевышка төҙөләсәк. Федераль программаға ярашлы, 2018 йылға тиклем Башҡортостан халҡының 95 проценты түләүһеҙ цифралы телевидение менән тәьмин ителергә тейеш. Мәҫәлән, Беренсе май ауылында төҙөлгән телевышка, ете меңдән ашыу кешегә иҫәпләнгән. РТРС белгестәре Башҡортостанда телерадиоселтәрҙәр системаһын камиллаштырыу менән бер рәттән, социаль программаларҙа ла үҙем ҡатнаша. Был юлы улар балалар һәм үҫмерҙәрҙең Республика социаль приютының Благоварҙағы үҙәге тәрбиәләнеүселәренә байрам ойошторҙо. Благовар районы халҡы, хәҙер цифраға ҡоролған 10 телевизион канал һәм 3 радиостанция тапшырыуҙарҙың ҡарау, тыңлау мөмкинлегенә эйә. Исемлектә “Рәсәй 1”, “Рәсәй 24”, “Рәсәй Культура” каналдары һәм “Маяк”, “Рәсәй Башҡортостан радиоһы”, “Вести FM” радиоһы тапшырыуҙарын тыңлай ала. Бөгөн Башҡортостанда йәшәүсе 3 миллиондан ашыу кеше цифралы телевидение һәм радио менән ҡуллана. Республиканың цифралы телеселтәре төҙөлөп бөткәс, Башҡортостан ошондай обьекттар һаны буйынса Рәсәй төбәктәре араһында тәүге урындарға сығасаҡ.\n03 апреля Ғалимдар илдә күҙ ауырыуҙарына бәйле хәлгә борсолоу белдерә\n03 апреля «Илһам шишмәләре» шиғриәт фестиваленә килгән эштәрҙе ҡарау тамамланды\nХәбәрҙәр - 20.11.18\nХәбәрҙәр - 19.11.18\nХәбәрҙәр - 16.11.18\nОҫтаның йорто һикәлтәһенән билдәле\nБишбүләктә йәшәгән Вячеслав Николаев балта эштәренә маһир. Ағасты һырлау менән Вячеслав Николаев 10 йыл самаһы шөғөлләнә. Ҙур оҫталыҡ талап иткән эш өсөн уның махсус белеме лә юҡ. Ябай ғына һүрәттәрҙән һуң, оҫта үҙен һынап ҡарар өсөн пейзаж менән мауыға башлай. Вячеслав Николаев үҙенең ижады...\nТеш табибтары белемдәрен арттыра\nБелгестәр өсөн Өфөнөң 18-се ҡала дауаханаһы нигеҙендә яңы уҡыу уҙәге асылды. Эльвира 18 ҡала дауаханаһының теш табибы. Эш тәжрибәһе бай,әммә дауалау сифатын яҡшыртыу өсөн һәр ваҡыт яңы технологияларға өйрәнергә кәрәк. Шуға күрә йәш табип яңы уҡыу үҙәгенә мөрөжөғәт итергә ҡарар иткән. Йәш...\nШвейцарияла – яғыулыҡ етмәй. Йәй һәм көҙ миҙгелдәренең эҫе булыуы арҡаһында Рейн йылғаһында һыу кәмегән. Ә тап ошо һыу артерияһы буйлап илгә дизель яғыулығының 70 проценты һәм бензиндың дүрттән бер өлөшө килтерелә ине. Башҡа төр юлдар был дефицитты өлөшләтә генә ҡаплай ала. Әммә властар...\nБаҡса һәм дачалар мәсьәләһе\nӨфө янында санитар зонала урынлашҡан баҡса һәм дачаларҙы хосусилаштырырға йә һатырға рөхсәт ителмәй. Әммә, улар менән файҙаланыуҙы бер кем дә сикләмәй. Башҡортостандың Коституция судында бөгөн баҡса һәм дача хужаларының дәғүәләре тикшерелде. Республиканың Министрҙар кабинеты 1995-се йылда ҡабул...\nЦирк ҡайтып киткән, ә клоундар ҡалған\nШапито циркы артистары бер-нисә ай буйына эш хаҡын ала алмай. Төньяҡ Осетия артистарының Өфөләге ике айлыҡ гастролдәре ярты йылға һуҙыла. Цирк етәкселәре иһә көндә тиерлек вәғәҙәләр менән һыйлай. Төньяҡ Осетияның цирк артистары эшләгән аҡсаларын хәҙер талашып тигәндәй талап итергә...\nӨфө халҡын йәнә торлаҡ мәсьәләһе борсой. Ни өсөн төҙөлөш фирмалары кеше ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып, йорттар һалыуын дауам итә? Өфө ҡалаһының затон биҫтәһендә төҙөләсәк өйҙәр мәсъәләһе йәнә бында йәшәгән халыҡты бергә йыйылырға мәжбүр итә. Бүленгән өс гектар ер ике йортҡа иҫәпләнгән, ни өсөн...\nЦифралы телевидение мөмкинлектәре\nЦифралы телевидениеның мөмкинлектәрен Хөкүмәт йортонда барланылар. Республика еткәсеһе Радий Хәбиров Бөтә Рәсәй дәүләт телерадиокомпанияһының директоры урынбаҫары, төбәк департаменты етәксеһе Рифат Сәбитов һәм РТРС-тың генераль директоры Андрей Романченко менән осрашты. Улар төбәктең цифралы эраға...


Бөгөн Өфөлә КАМАЗ йөк машинаһы аҫтында ер убылды\nҒәҙәттән тыш хәлдә зыян күреүселәр юҡ. Ваҡиға урынында ҡотҡарыусылар, юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы эшләй. Фараздар буйынса асфальт йөк тейәлгән транспортты күтәрә алмаған.\nВодитель әйтеүенсә, ул ҡом тейәлгән Камазда перенаталь үҙәккә китеп барған була. Бында ашарға туҡтай, ләкин транспорт кинәт аҫҡа китә башлай. Ваҡиға урынына шунда уҡ халыҡ йыйыла. Улар ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлырлығы һәм юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы хеҙмәткәрҙәрен саҡыра.\nВаҡиға урынында «Өфөнөң инженер селтәрҙәре» предприятиеһы хеҙмәткәрҙәре лә эшләй. Улар үткәргән тикшереү һөҙөмтәләре буйынса транспортҡа йөктөң саманан тыш күп тейәлеүе асыҡлана.\nДенис Киселев, «Өфөнөң инженер селтәрҙәре» предприятиеһы етәксеһе урынбаҫары: «Был майҙан йөк машиналарын ҡуйыу өсөн тәғәйенләнмәгән. Документта күрһәтелеүенсә транспортҡа 46 тонна йөк төйәлгән. Ә машинаның үҙенең ауырлығы 13 тонна. Барлығы 60 тоннаға яҡын килеп сыға. Асфальт аҫтындағы конструкцияларҙа йөктө күтәрә алмаған».\nЛәкин транспорт водителе был һығымта менән килешмәй. Уның фекеренсә асфальт сифатһыҙ эшләнгән. Ғәҙәттән тыш хәл урынына КАМАЗ водителенең дуҫтары, яҡындары килеп еткән. Улар ҙа водителде аҡларға тырыша.\nИке яҡ араһында ҡыҙыу бәхәс туҡтамай. Һәр кем үҙенең дөрөҫлөгөн иҫбатлауын дауам итә.\nСоҡор аҫты буш. Бетон плитәлар сафтан сыҡҡан. Уның аҫтында йылылыҡ селтәрҙәре үтә. Белгестәр әйтеүенсә, асфальт ҡатламын махсус конструкция менән нығытылған бетон плитәлары тотоп торған. Бында йөк машиналарын ҡуйыу тыйылһа ла, урында бер ниндәй ҙә махсус билдә юҡ. Йөк машинаһын соҡорҙан сығарыу өсөн тейәлгән ҡом бушатылды. Ауыр транспортты күтәрергә ике кран йәлеп ителде. Ғәҙәттән тыш хәл сәбәптәрен тикшереү дауам итә.


Тәбиғәттән көс алып\n25 Июнь 2018, 17:02\nКүҙәмбәт туғайында урынлашҡан “Ағиҙел” ял һәм һауыҡтырыу лагерында тәүге смена эш башланы.\nБеренсе сменала ял итеүсе балаларҙың һаны 121-гә етте. Шул иҫәптән 45 бала Белорет ҡала һәм районынан, Межгорье ҡалаһынан, Өфөнөң Шамонино ҡасабаһынан килгәндәр. Лагерҙа балалар дүрт төркөмгә бүленгән: “Ете ырыу”, “Бирешмә”, “Дуҫлыҡ”, “Круче всех”. Гөлнара Хәмиҙуллина балаларҙың физик әҙерлегенә, Раян Мансуров уларҙың сәләмәтлеге өсөн яуаплы. Балалар көнөнә 5 тапҡыр ашай. Рационға ҡымыҙ, бал ризыҡтары индерелгән. Лагерҙа шахмат-шашка, рәсем, йыр-бейеү, дарыу үләндәрен таныу, футбол, волейбол, өҫтәл теннисы һ.б. түңәрәктәр эшләй.\nАлдағы көндәрҙә районыбыҙҙың тәбиғәт ҡомартҡылары (Инсебикә ҡаяһы, Шүлгән мәмерйәһе һ.б.), тарихи урындары менән танышыу экскурсиялары күҙаллана. Быйыл лагерь Башҡортостан Республикаһы мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған, Мәрйәм Бураҡаева авторлығындағы “Йәйләү” программаһы нигеҙендә шәхес тәрбиәләүгә йүнәлтелгән ете йүнәлеш буйынса эш алып бара. Республикала иғлан ителгән Ғаилә йылы айҡанлы, “Ғаилә – рухи ҡиммәттәрҙе һаҡлау бишеге” девизы аҫтында тәрбиәүи саралар ҙа үтәсәк.\nСаф һауалы хозур тәбиғәт ҡосағында урынлашҡан лагерҙа балаларыбыҙ ялдарын күңелле һәм файҙалы үткәрер, яңы уҡыу йылына көс һәм дәрт алыр, сәләмәтлеген нығытыр тигән өмөттәбеҙ. Бының өсөн бөтә шарттар булдырылған.


Вил Ғабдуллин кикбоксинг буйынса донъя чемпионатында 10 алтын миҙал яуланы // Спорт | новости башинформ.рф\nВил Ғабдуллин кикбоксинг буйынса донъя чемпионатында 10 алтын миҙал яуланы\n17:37, 5 ноября 2013 Спорт\nИталияла WTKA хәрби оҫталыҡ буйынса донъя чемпионаты уҙҙы, тип хәбәр итә ER.RU. Ярыштарҙа БР Хәрби оҫталыҡ федерацияһы Президенты, «Берҙәм Рәсәй» партияһының Башҡортостанда физик культураны һәм спортты үҫтереү буйынса координаторы, кикбоксинг һәм хәрби оҫталыҡ буйынса ун дүрт тапҡыр донъя чемпионы Вил Ғабдуллин ҡатнашты. «Берҙәм Рәсәй» ағзаһы ҡорал ҡулланып хәрби ярыштарҙа дөйөм алғанда 10 алтын миҙал яуланы.\n— Чемпионатта донъяның 40 иленән биш меңләгән спортсы ҡатнашты. Шуға күрә еңеүҙәр ауыр бирелде, конкуренция ныҡ ҙур булды. Әммә мин партия рәйесенең Башҡортостандағы төбәк йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһенең биш йыллығы хөрмәтенә юбилей кисәһе барышында республика халҡына биргән вәғәҙәмде иҫемдән сығарманым. Ул саҡта мин, хәрби оҫталыҡ буйынса донъя чемпионатына тик еңеү яулау өсөн барам, тинем. Һәм мин һүҙемдә торҙом, — тине Вил Ғабдуллин.\nТеги: ҡораллы оҫталыҡ


Мәҙәниәт яңылыҡтары » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Новости » Мәҙәниәт » Мәҙәниәт яңылыҡтары\nАрыҫлан кеүек уландар онотолмай\n16 декабрҙә Өфөлә СССР-ҙың халыҡ артисы, режиссер, драматург Арыҫлан Мөбәрәковҡа һәйкәл асыла.\nМәшһүр театр оҫтаһының ижад юлы башҡорт мәҙәниәте үҫеше һәм сәскә атыуы менән айырылғыһыҙ бәйле. Уның 200-ләп роленең һәр береһе сағыу, онотолмаҫлыҡ образ – улар башҡорт милли театр сәнғәте хазинаһына ингән.\nАрыҫлан Ҡотләхмәт улы образын мәңгеләштереүгә скульптор Владимир Дворник тотонғайны. Башҡорт артисына һәйкәл Өфөнөң Ленин исемендәге паркында урынлаштырылды. Композиция сәхнәлә сығыш яһаусы артист һынынан һәм уның артындағы театр шаршауынан тора.\nӘ бер көн алда, 15 декабрҙә, тап актерҙың тыуған көнөндә, М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында Мостай Кәримдең «Ай тотолған төндә» (режиссеры – Айрат Әбүшаһманов) трагедияһы буйынса спектакль ҡуйыласаҡ, коллектив уны ошо театрҙың арҙаҡлы артисының яҡты иҫтәлегенә арнаясаҡ.\nКомпозиторҙарҙың яңы рәйесе\nБР Композиторҙар союзы рәйесе итеп Ләйлә Исмәғилева һайланды.\nЗаһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһының композиция кафедраһы мөдире, РФ һәм БР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, БР-ҙың халыҡ артисы, БР, СССР һәм РФ Композиторҙар союзы ағзаһы, Рәсәй композиторҙар союзының Д. Шостакович исемендәге премияһы лауреаты Ләйлә Исмәғилева етәкселегендәге ижади ойошмала барлығы 31 композитор һәм 15 музыка белгесе теркәлгән.\nСиләбелә ҡурайсылар курсы асылды\nАзат ағайҙың ҡулы аҫтында ҡурайҙа уйнарға бик тиҙ өйрәнәләр.\nСиләбелә Шәйехзада Бабич исемендәге китапхана базаһында башҡорт халыҡ музыка ҡоралы – ҡурайҙа уйнарға өйрәтеү курсы иғлан ителгән. Уға ошо өйрәтеү методикаһы авторы, БР-ҙың халыҡ артисы Азат Айытҡолов етәкселек итә. Уҡытыу Силәбе өлкәһенең Башҡорт йәштәре союзының «Башҡорт йолаларын һәм мәҙәниәтен һаҡлап ҡалыу һәм үҫтереү» проекты сиктәрендә уҙғарыла.\nСтәрлеләр сағыу тамашаға саҡыра\nСтәрлетамаҡ театр-концерт берләшмәһе 18 декабрҙә Башҡорт дәүләт филармонияһында Өфө ҡалаһы тамашасыларына “Серле илһам ҡосағында сағыу йондоҙ булып ҡабынып…” тип аталған музыкаль-театрлаштырылған тамаша тәҡдим итә.\nСарала театр-концерт берләшмәһенең барлыҡ артистары, коллективтары ҡатнаша. Ҡалабыҙҙың йөҙөк ҡашы булған Бейеү театры коллективы, “Ашҡаҙар” башҡорт эстрада-фольклор ансамбле солистары, халыҡ инструменттары оркестры, төбәктә берҙән-бер «Сарби» профессиональ сыуаш ансамбле һәр тамашасының күңелен яулаясаҡ. Концертта тамашасыларҙы дәртле, моңло лирик ҡурай моңдары ла хайран ҡалдырыр. Ә актерҙар сәнғәткә ғашиҡтарға спектаклдәрҙән ҡыҙыҡлы мажаралы өҙөктәр тәҡдим итер.\nОшо саф ҡыштың матур көнөндә үҙегеҙгә һәм яҡындарығыҙға күтәренке кәйеф, күңелдәргә ял биреүсе, алға ынтылырға дәрт өҫтәүсе бай репертуарлы концертҡа рәхим итегеҙ, хөрмәтле моң һәм илһам һөйөүселәр!\nБашлана киске сәғәт 7-лә.\nСығыу ваҡыты 13-12-2013, 04:13 | Ҡаранылар: 1157\nСиләбеләр ҡурайҙа уйнарға өйрәнәсәк\nБаш ҡала халҡына мәҙәниәт усаҡтары нимә тәҡдим итер?\nБашҡорт театрын булдырыусыға һәйкәл


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - БАЛА ТӘРБИӘЛӘРГӘ ӨЙРӘТМӘКСЕЛӘР… - 2015 - Мәҡәләләр\nБала саҡта беҙ ата-әсәйҙән ҡурҡа торғайныҡ, бигерәк тә әсәйҙән. Ул ҡушҡан эште тейешенсә үтәмәүҙән (бөтөнләй үтәмәү хаҡында һүҙ ҙә юҡ), унан шелтә алыуҙан, әрләнеүҙән, кәйефһеҙ сағына эләгеүҙән, күңелен төшөрөүҙән һ.б. Бик көйгәнендә ҡул осо ғына эләгеп китеүҙән тыш, сыбығын да, ҡайышын да иҫләмәйем, әммә ҡашын төйөп ебәреүе беҙгә йүгереп йөрөп тырышлыҡ һалыуға үҙе бер сәбәп була торғайны. Үҫкәс тә, хатта бөгөн дә, уның нимәгәлер ризаһыҙлығын тойоу йәки ишетеү ауыр ҡабул ителә. Аллаға шөкөр, үҙемдең дә балаларыма нимәнелер аңлатыу өсөн бер күҙ ҡарашым етә. Әлеге аҡылым менән мин быны ҡурҡыу тип иҫәпләмәйем, был үҙенә күрә хөрмәт һәм тәрбиә. Баланың ата-әсәһенә буйһонорға, уларҙың хоҡуҡтарын аяҡ аҫтына һалып тапамаҫҡа, олоно оло итергә тейеш булған ҡанундар былар.\nКүптән түгел Дәүләт Думаһы Комитетының ғаилә, ҡатын-ҡыҙ һәм балалар мәсьәләләре буйынса бер тәҡдиме ярайһы уҡ шаулы тауыш ҡуптарҙы. Бында һүҙ Ғаилә кодексын тамырынан үҙгәртеү хаҡында бара. Хәҙер уның нигеҙенә ата-әсәнең ғәйепһеҙлегенә, гонаһһыҙлығына өмөт итеү принциптары һалынасаҡ, тиелә. Бының сәбәбе нимәлә? Бөгөнгө кодекс эстәлегендә ата-әсәнең балалар алдында хоҡуғы бөтөнләй юҡ кимәлендә күрһәтелә икән. Йәғни, ата-әсә һәр ваҡыт нимәләлер яңылыша, ғәйепле булып ҡала һәм уның бала яҙмышында үтәгән роле лә кәметелә килә. Мәҫәлән, балиғ булмаған йәштәр никахҡа ингәндә ата-әсәнең түгел, ә опека органдарының рөхсәте кәрәк. Интернетҡа ата-әсә түләй, әммә баланы уның менән ҡулланыуҙан тыя алмай, был саҡта улар уны мәғлүмәтле булыуын сикләй. Баланың шәхси тормошо булырға тейеш, йәғни ул кем менән теләй, шуның менән аралаша ала. Ата-әсә баланың фекерен, ниәтен, теләген үҙенсә үҙгәртә йәки "шулай кәрәк, шулай яҡшыраҡ буласаҡ" тигәндән сығып эш итә алмай, һ.б. Был ювеналь юстиция ата-әсәнең балаһына булған хоҡуғын мөмкин тиклем кәметә, ғаиләнең тәрбиә функцияларын тартып алып, уны дәүләт һәм башҡа органдарға тапшыра торған идеология, принциптар буйынса ғаиләгә ҡаршы ҡуйыла. Ә инде яңы индерелергә тейешле тәҡдимдәр ата-әсәнең ғаилә тәрбиәһендә мөһим һәм алыштырғыһыҙ роль уйнауын иҫбатларға ярҙам итәсәк.\nҮҙебеҙҙең таныштар араһында булған хәлдәрҙе миҫалға килтерергә мөмкин. 14 йәшлек малайға атаһы һатып алынған тиреҫте баҡсаға ташып өйөргә ҡуша. Бер көн, ике көн, өс көн… Эш үтәлмәй. Атай кеше, ахырҙа, улын футбол уйнауҙан мәхрүм итә. Малай үсегеп, атаһын ауыр эш менән йонсотоуҙа ғәйепләп, ғариза яҙа. Был хәлдән һуң ата-әсәгә әллә күпме ваҡыт полиция, опека юлдарын тапап, үҙҙәренең "яҡшы" ата-әсәй булыуын иҫбатларға тура килә.\nИкенсе миҫалда берәүҙәрҙең ике йәшлек балаһы печеньеға ҡарыла. Ҡото алынған әсә бер нисек тә ярҙам итә алмағас, балаһын баштүбән күтәреп, бер нисә тапҡыр арҡаһына һуға. Артыҡ ҡурҡыуҙан һәм сараһыҙлыҡтан нығыраҡ та эләктергәндер, бәлки. Ике көндән һуң улар балалар баҡсаһына урынлашыуға медицина тикшереүе үтә. Табип баланың арҡаһындағы ҡул эҙҙәрен күреп, тейешле органдарға хәбәр итә һәм йәш әсәнең йөрәген һәм нервыларын иләр процедуралар башлана. Өсөнсө миҫалда үҫмер ҡыҙ ата-әсәһен яратҡан егете менән осрашырға рөхсәт итмәүҙә ғәйепләй һәм закон уны яҡлап сыға. Был хәлдән һуң ул ҡыҙҙың ғаиләнең оло ағзаларын тыңлауы бөтөнләй икеле.\nБыл тәңгәлдә беҙҙекеләр сит илдәргә эйәрә, ахыры. Норвегияла балиғ булмағандар араһында таратылған плакаттарҙа "Әгәр ата-әсә һинән дәрес әҙерләүҙе талап итә икән - шылтырат, ярҙам итербеҙ", Нидерландияла "Ата-әсә кеҫә аҡсаһы бирмәй икән - мәжбүр итербеҙ", Францияла "Ата-әсә һинең шәхси теләктәреңә ҡаршы төшә алмай" тигән яҙыулылары ла бар. Голландияның бер балалар комиксы "Ниндәй енестә йәшәргә икәнде һин үҙең хәл итәһең, был мәсьәләлә ата-әсә һиңә бойора алмай", тигәнгә ишаралай. Шунлыҡтандыр инде, Францияла һәр бишенсе бала ғаиләһенән тартып алынған. Ата-әсәләргә ярҙам ассоциацияһы күрһәткестәре буйынса, был балаларҙың яртыһынан күбеһенә ярҙам түгел, ә ҡатыраҡ ҡайыш кәрәк. Әлбиттә, баланың хәүефһеҙлеген яҡлаусы закондарға һүҙ юҡ. Әммә әлеге Ғаилә кодексында тәртиптәр баштан уҡ ата-әсәгә ышанырға ярамай тигәндән сығып эш итә. Нисек кенә булмаһын, аҡыллы сиктәрҙә ата-әсә балаһына хужа һәм яуаплы булырға тейеш. Ул һәм ҡыҙҙарҙы тәрбиәләүҙә ниндәйҙер кимәлдәге ҡатылыҡтың зыян иткәне юҡ, минеңсә. Беҙҙе бала саҡта кәнфиткә йәки яңы әйбергә алдаштырып эшләтмәнеләр. Ғаилә тормошона көс һалырға тейешһегеҙ, тип өйрәттеләр. Шул уҡ ваҡытта уҡыу һәм унан ҡалған ваҡытты нисек файҙаланырға икәнде лә күберәген ата-әсә хәл итте. Ниңәлер, хоҡуҡһыҙ һәм кәмһетелгән итеп тойманыҡ үҙебеҙҙе. Һәм бының менән, моғайын, күптәр килешер. Бөгөн балаларҙы беҙ, ата-әсәләр, үҙебеҙ боҙабыҙ. Уларҙы бәләкәйҙән әпәүләп, алдарында йүгереп йөрөп, ололар хәбәренә тығылдырып, тыя, ярай-ярамайҙы өйрәтә белмәйбеҙ. Шундай балалар еңешеү өсөн ата-әсәһенә ҡаршы закон ҡуллана ла инде.\nҒаилә кодексындағы үҙгәрештәр 2016 йылға тиклем индерелергә тейеш, тип көтөлә. Тик ундағы кемгә ниндәй хоҡуҡты күберәк йәки аҙыраҡ биреү ғәҙәти кешелек донъяһына артыҡ үҙгәреш бирер микән? Белеп булмай. Ә һеҙ, хөрмәтле гәзит уҡыусылар, ошо юҫыҡта ниндәй тәҡдимдәр индерер инегеҙ?\nЯҙылған: 24.08.15 | Ҡаралған: 980


Иллегә яҡын кеше ағыуланған «Белый мост» кафеһы эшмәкәрлеге туҡтаттылды\nСуд ҡарарына ярашлы, ашхана етәкселеге 45 тәүлек эсендә бар етешһеҙлектәрҙе бөтөрөргә бурыслы.\n«Белый мост» кафеһында ағыуланыу осрағы үткән аҙна башында теркәлде. Тәүге көндә 12, һуңынан тағы бишәү, йәмғеһе 49 кеше инфекция йоҡтороп дауаханаға эләкте. Диагнозды сальмонеллез тип ҡуйҙылар. Ағыуланыусыларҙың барыһы ла туй ҡунаҡтары. Хатта йәштәр үҙҙәре лә бал айын дауахана карауатында уҙғарырға мәжбүр. Эсәк инфекцияһын күрше залда икенсе туйға йыйылған ҡунаҡтар ҙа йоҡторған. Бөгөн суд кафе эшмәкәрлеген ваҡытлыса туҡтатты.\nЛюдмила Солонина, ҡулланыусылар хоҡуғын күҙәтеү федераль хеҙмәте идаралығы инспекторы: «Беҙ суд аша «Белый мост» кафеһы эшмәкәрлеген 45 тәүлеккә туҡтатыуға өлгәштек. Ошо ваҡыт эсендә ашхана тейешле нормаларға килтерелеп, етешһеҙлектәр бөтөрөлөргә тейеш. Шулай ҙа эпидемиологик тикшереү эштәре туҡтатылмаған. Әле йоғошло ауырыу сығанаҡтары, инфекцияның ҡайҙан барлыҡҡа килеүе асыҡлана».


Оҙаҡ ауырыуҙан һуң билдәле башҡорт яҙыусыһы, шағир, Сергей Чекмарев исемендәге премия лауреаты Ғәлим Абдулла улы Дәүләтов - Ғәлим Дәүләди 81-се йәшендә вафат булды.\nҒәлим Дәүләтов 1936 йылдың 9 апрелендә Мәләүез районы Һәргәй ауылында тыуа. Мәктәптә уҡыған йылдарҙа уҡ шиғриәт менән мауыға башлай. 1960 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1975 -1977 йылдарҙа Мәскәүҙә юғары әҙәби курстарҙа уҡый. Оҙаҡ йылдар Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә мөхәррир, һуңғараҡ Башҡортостан Яҙыусылар союзының әҙәбиәтте пропагандалау бюроһында эшләй. «Ташлытау - матур тау» тигән тәүге китабы 1964 йылда донъя күрә. Ижад дәүерендә Ғәлим Дәүләтовтың рус һәм башҡорт телдәрендә ун бишләп китабы нәшер ителә.\nӘҙиб Ғәлим Дәүләди менән хушлашыу иртәгә сәғәт 11-ҙә Яҙыусылар союзында - Коммунистик урамы, 34-се йортта үтә.


Стресс. Был фәнни термин көндәлек тормошта шул тиклем ғәҙәти яңғырай, уның мәғәнәһен хатта бәләкәй балалар ҙа аңла й. Ә "бөтә ауырыуҙар ҙа нервынан" тигән фраза бөгөн "бөтә ауырыуҙар ҙа стрестан" тип үҙгәртелде. Һәм сәбәпһеҙ түгел. 1992 йылдан башлап билдәләнгән Бөтә донъя психика һәм сәләмәтлек көнө алдынан, республиканың 1 - се психиатрия\nдауаханаһы етәкселеге менән осрашыуға йыйылған журналистар\nҙа башлыса ошо темаға бәйле һорауҙар бирҙе.\nБөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһынан алынған мәғлүмәттәр буйынса, сирҙәрҙең 45 проценты стресс менән бәйле, ҡайһы бер\nбелгестәр был һан ике тапҡыр ҙурыраҡ, тип иҫәпләй. Бынан ты ш, поликлиникаға килеүселәрҙең 30 - 50 проценты - эмоциональ хәлен бер аҙ коррекциялауға мохтаж булған, әммә нигеҙҙә һау\nҒәҙәттә стресс - насар нимә, унан ҡотолоу кәрәк, тип һана рға күнеккәнбеҙ. Дөйөм хәлгә кире йоғонто яһаусы был комплекслы процесс кешеләрҙә һәм хайуандарҙа экстремаль шарттарҙа барлыҡҡа килә. Һәм, бәлки, кире эмоцияларҙан һаҡланырға, ҙур\nҡалаларҙан ауыл еренә күсергә, борсолоу һәм мәшәҡәттәргә иғтибар итмәйенсә, алдыңа ҙур маҡсаттар ҡуймайынса, сәләмәтегеңде һаҡлап, тыныс ҡына йәшәргә кәрәктер\nӘммә тормош стрестарҙан даими ҡасыуҙың унан ҡотолоу юлы б улмауын дәлилләй. Стресс ярҙамында организмда ҡаршы тороу мө мкинселеге барлыҡҡа килә. Һәр беребеҙ күп һанлы стресс\nкисереүенә ҡарамайынса, сәләмәт һәм шат күңелле булып ҡалыусылар тураһында һөйләй ала. Ҡайһы берәүҙәр, киреһенсә, артыҡ эске көсөргәнешһеҙ йәшәһә лә һаулығына маҡтана алмай. Миҫал өсөн яңғыҙы бала тәрбиәләүсе әсәләрҙе иҫкә төшөрәйек. Нормаль ғаиләлә йәшәүсе йәштәштәре менән сағыштырғанда, тәүгеләренең сәләмәтлегенә һирәк зарланыуы асыҡлана. Ә бит уларҙың тормошо күпкә ауырыраҡ.\nСтресс механизмдары хаҡындағы заманса фән мәғлүмәттәре\nзыянлы эҙемтәләрҙән һаҡланырға ярҙам итә ала. Стрестың организмға ыңғай йоғонтоһо тураһында күп иҫбатлауҙар килтерергә мөмкин. Һүҙ, әлбиттә, уртаса кимәлдәге стресс\nБыл осраҡта иғтибарлылыҡ, маҡсатҡа ынтылыш арта, хәтер яҡшыра. Организмда психофизиологик үҙгәрештәр башлана, ул көрәшкә әҙерләнә.\nСтрестан ҡасып ҡотолоу мөмкин түгел, һәм бының кәрәге лә юҡ. Спортсы ауыр ярышта ҡатнашыуҙан баш тартырмы\nСтрестан тулыһынса ҡотолоу үлем тигәнде аңлата. Дистресс осрағынан - ҡылдар сыҙамайынса өҙөлөп, көйҙөң уйналмай\nҡалыуынан ҡасырға тырышырға кәрәк.\n1 - се һанлы психиатрия дауаханаһының баш врач урынбаҫары Фәнзилә Мостафинаның фекеренсә, әүҙемлек - рух төшөнкөлөгө хәленән сығыуҙың берҙән - бер юлы. Унан тик ултырып та, ятып та ҡотолоу мөмкин түгел. "Эшмәкәрлектәге үҙгәрештәр, кеше араһына сығыу - борсолоу һәм ҡурҡыуҙарҙан ҡотолорға ярҙам итә ала, - тип кәңәш бирә ул. - Физик көсөргәнешлек бик файҙалы. Һәм үҙен сәсенән һөйләп һаҙлыҡтан сығарыусы Мюнхгаузен кеүек булдыра алмайһығыҙ икән, белгестәргә\nмөрәжәғәт итергә кәрәк, әлбиттә". Тағы ла ул тирә - яҡтағыл ар, яҡындарың тураһында хәстәрлек күрергә кәңәш бирә. Донъяң\n"емерелеп", йәшәү теләге юҡҡа сыҡҡанда, нәҡ улар ярҙамға килә. "Үҙ - үҙеңә йомолорға ярамай!"\nСтресты ҡулға алырға мөмкин, тик бының өсөн теләк кәрәк һ әм үҙең өсөн ваҡыт табыу мөһим.\nКүберәк хәрәкәт итеү (йүгереү йәки аэробика), киноға, концерттарға йөрөү ҙә кәйефкә ыңғай йоғонто яһай. Банан ашау\nфайҙалы - унда бәхет гормоны сиротин һәм В витамины бар. Ду ш, йылы ванна, ғөмүмән, рәхәтлек килтереүсе һәр нимәне файҙаланып, үҙ күңелеңде күрә белергә кәрәк. Һәм шул саҡта баһағыҙҙы төшөрөүсе, үҙ - үҙегеҙгә ышанысты кәметеүсе эске диверсантты "алдарға" мөмкин. Әгәр әйтелгән алымдарҙың ярҙамы теймәһә, психотерапевт йәки психологҡа мөрәжәғәт\nитергә ҡала. Республикала һаулыҡ һаҡлауҙың был өлкәһендә юғары квалификациялы белгестәр эшләй. Республика статусындағы клиникалар икәү: Өфөлә 1 - се һанлы психиатрия\nдауаханаһы һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы 2 - се һанлы дауахан а.


Роговский тәбиғи ыҙаны — Башҡорт Википедияһы\nРоговский тәбиғи ыҙаны\n(Роговский ҡотоғо битенән йүнәлтелде)\nРоговский тәбиғи ыҙаны — комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы. Ростов өлкәһе Кашарский районында урынлашҡан. Һаҡланыусы тәбиғәт, ғилми һәм ағартыу әһәмиәткә эйә.\nЯбай имән. О. В. Томе, «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885 китабынан ботаник иллюстрация\nРоговский ҡотоғо яһалма туғай имәнлектәре менән тәбиғи урман массивынан ғибәрәт. Урмандарҙа ағастарҙың бер өлөшө XIX быуаттың 50-се йылдарында ултыртылған. Тәбиғи ыҙандың дөйөм майҙаны 386.0 гектар самаһы тәшкил итә.\n«Роговский» тәбиғи ыҙаны Сариновка ауылы һәм Михайловка утары араһында урынлашҡан. Киев участка урмансылығының 19-сы, 22-се, 25-се һәм 26-сы кварталы сиктәрендә ята.\nРоговский тәбиғи ыҙаны Кашарский районындағы Киев урмансылығының Кругленькое, Долгенькое һәм Союзный урман массивтары ҡарай. Урындағы әһәмиәткә эйә булған тәбиғәттең комплекслы ҡомартҡыһы заказник режимы менән Кашарский районы башҡарма комитетының 14.09.79 йылдағы 233-сө ҡарарына, Өлкә башҡарма комитетының 23.08.85 йылдың 313-сө ҡарарына, Ростов урман хужалығы идаралығының 17.09.95 йылдағы 111-се бойороғона ярашлы төҙөлә. Тәбиғәт ҡомартҡыһының торошо ҡәнәғәтләнерлек.\nРоговский тәбиғи ыҙанында имән, ҡарама, ҡорос ағас, уҫаҡ, саған, акация, тёрн, бересклет үҫә.\nТәбиғи ыҙанда ваҡ һөтимәрҙәр күп йәшәй, ә был, үҙ сиратында, бында йыртҡыстарҙы йәлеп итә. Хайуандар өсөн уңайлы шарттар булып туғай имәнлегенең дымлылығы, территорияның ҙурлығы, туғайҙарҙың һәм һыуҙың булыуы тора.\nҺәйкәл һәм иҫтәлекле урындар\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Роговский_тәбиғи_ыҙаны&oldid=886507 ҡабул ителгән\nРостов өлкәһенең һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре\nБыл бит һуңғы тапҡыр 17:39 9 май 2019 үҙгәртелгән.


Бәрей | Әбйәлил - Абзелил\nӘбйәлил - Абзелил > Пдф (pdf) китаптар > Бәрей\n« Ислам һәм музыка\nИсемең есемеңә тап килһен »\nДиалекттарҙа бире, бәре, пәре, пәрей, мосолман пәрейе, мосолман бәреләре кеүек атамалар менән дә йөрөй. Башҡорт мифологияһында бәрейҙәр ғаилә ҡороп, ырыу менән йәшәйҙәр. Уларҙың кешенеке кеүек туйҙары (бәрей туйы), балалары (бәре балаһы) була. Балалары йәмһеҙ булғанға уны кеше балаһына алмаштырыу осраҡтары ла бар.\nАҡылға зәғиф, ауырыу баланы башҡорттар бәре, ен алмаштырған бала тиҙәр. Бәрейҙәр башҡорттарҙың үҙҙәре кеүек йәйләүгә лә күсә икән. Улар күскән саҡта һыйырҙары мөңрәй, кәзәләре баҡыра, бала-сағаһы илаша икән. Үҙҙәре лә, малы ла, йорт-тирмәләре лә бәрейҙәрҙең күҙгә күренмәй, эҙҙәре лә ҡалмай, тиҙәр.\nБәрейҙәр ғәҙәттә кешегә күренмәҫкә, осрамаҫҡа тырыша. Осрағанда улар ир, ҡатын-ҡыҙ, бик һирәк кәзә йәки башҡа хайуан ҡиәфәтенә инә. Бәрей осраған кеше ғәҙәттә ауырый, хатта үлеүе лә ихтимал икән.\nМәҫәлән, Салауат районынан И.Зарипов яҙыуынса, ауырып ятҡан ауылдашы Нәғимулла ағай түбәндәгеләрҙе һөйләгән: «Жиге-ер йылғаһын сығып, ярҙан күтәрелгәйнем, ҡараһам, унбиш-егерме метр самаһы алда ике ҡатын-ҡыҙ китеп бара. Икеһе лә йәш кенә, матур итеп кейенгәндәр, ҡиәфәттәренә ҡарағанда, мәрйәләр. Уларҙы уҙып 200-300 метр киттемме-юҡмы бер көйө юртып килгән атым йығылды ла ҡуйҙы. Сананан төшөп уны күтәрергә тырышып ҡарағайным, морононан ҡан килә башланы.\nӘлеге ҡыҙҙар минең менән тиңләшкәс, тегеләргә руссалап: «Атты күтәрергә ярҙам итегеҙ әле», — тинем. Улар: «Беҙ ҡандан ҡурҡабыҙ, атыңа яҡын бармайбыҙ», — тип уҙып китте. Ә үҙҙәре, ниндәй ирмәк күргәндәрҙер инде, шарҡылдап көлә.\nАптырағас атты туғарғайным, ул бер ни булмағандай ырғып килеп торҙо, морононан килгән ҡан да туҡтаны. Тиҙ генә егеп ултырып киттем.\nМәрйәләр уҙып китеүгә күп ваҡыт үтмәһә лә, алда бер кем дә күренмәне. Икенсе яҡҡа киткәндәрҙең тиер инең, сана юлынан башҡа юл, эҙ ҙә юҡ. Шул мөғжизәгә иҫем китте, йәштәш. Әлегә тиклем юҡ-бар хөрәфәткә һис ышанмай торғайным, хәҙер ышандым инде», — тине ағай көрһөнөп.\nНәғимулла ағайҙы табиптар ҙа ҡараны, оло ағайҙар кәңәше буйынса белемсе мәрйәләрҙе лә саҡырҙылар, ләкин файҙаһы теймәне, дүрт көн тигәндә ул яҡты донъя менән хушлашты».\nЫшаныуҙар буйынса, ҡайһы бер кешеләр бәрейҙәр менән яҡынлаша, енси мөнәсәбәткә инә, ғаилә ҡора. Ошондай ышаныуҙар менән бире заты, биреләр араһы кеүек зат-ырыу атамаларының килеп сығышы аңлатыла.\n«Түрмән үҙе алып ҡайтҡан Бире ҡыҙы менән оҙаҡ ҡына ғүмер итә. Шул ҡатындан 9 ул тыуа. Тимер ауылында йәшәгән кешеләр ана шул Бире нәсәбенән йәйелгәндәр. Шуға Тимерҙә йәшәүселәрҙе биреләр тип йөрөтәләр».\n(БХИ Риүәйәттәр, легендалар. II т.)\nАҫтағы материал халҡыбыҙҙың мифологияһы менән танышыу өсөн, ен-шайтандар, икенсе донъялар бар икәненә ышаныу кәрәк әлбиттә, тик әпсен-төпсөндәр менән эш итмәҫ кәрәк, тик Аллаһ Тәғәлә ризалығы өсөн йәшәргә, һаулыҡты ла Аллаһынан һорарға ғына тейешһегеҙ.\nАҫта тулыһынса материал, мышка менән өрөлтөп, уң яҡтағы ҡара стрелка менән квадратика баҫып ҙурайтығыҙ.\nЭта запись написана автором Назир Сабитов, 28.02.2020 в 12:08, и размещена в категории Пдф (pdf) китаптар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.\nСАЙТТЫҢ ЙӨКМӘТКЕҺЕ - 20 621 views\nДоғалар - 17 923 views\nНамаҙ - 8 998 views\nНәҙер ҡорбаны - 7 459 views\nБалаға ҡорбан - 5 680 views


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - МАШИНАҢДАН ТӨШ ТӘ ЙӘЙӘҮ АТЛА! - 2015 - Мәҡәләләр\nМАШИНАҢДАН ТӨШ ТӘ ЙӘЙӘҮ АТЛА!\nУрамдарҙа, йорт алдарында машиналар күбәйгән һайын, тормошобоҙҙа проблемалар ҙа артҡандан-арта бара. Бер яҡтан, кеше машина һатып ала икән, тимәк, ул насар йәшәмәй. Дөрөҫ, машина байлыҡ күрһәткесе түгел, ә хәрәкәт итеү сараһы, тип ҡабатларға ярата ҡайһы бер "аҡыллы" баштар. Был һүҙҙәр менән килешмәҫкә лә мөмкин, әлбиттә.\nМашина кәрәк, һүҙ ҙә юҡ, йәшәгән урындан ситтә ятҡан алыҫ араларҙы яҡынайтыу өсөн. Ә бына ҡала эсендә машиналы кешеләр бик ҙур проблема тыуҙыра: экологияны бысрата, туҡтауһыҙ авариялар һәм тығындар яһай, йәйәүлеләргә ҡамасаулай... Хәҙер бит руль артындағыға түгел, йәйәүлегә лә йөрөүе бик ҡыйынлашты, сөнки машиналар тротуарҙарҙы ла баҫып алып бөттө. Дөрөҫөн әйткәндә, тротуарҙы улар уйлап та тормайынса туҡталҡаға әйләндереп алды. Шул уҡ ваҡытта бер генә урында ла "Стоянка запрещена" тигән билдә менән яҙыуҙы күрмәҫһең. Бындай тыйыуҙар, исмаһам, мәктәп, балалар баҡсалары, дауаханалар янында торһон ине. Исем өсөн булһа ла. Ә, ғөмүмән, беҙҙең халыҡтың ундай яҙыуға төкөрөп тә бирмәйәсәге билдәле бит, юғиһә. Иномаркаға атланып, "хәрәкәт сараһы"н үҙҙәренсә текәлек менән бутаусылар бар әле һаман да. Уларға, башың ике булмаһа, берәй иҫкәртеү яһап ҡара... Ник тыуғаныңа үкенерһең. Миҫал - аҙым һайын.\nБеҙҙең редакцияға күрше подъезда, мәҫәлән, медицина-социаль экспертиза бюроһы урынлашҡан. Ләкин ҡарт-ҡоро, ғәрип-ғөрәбәгә бюро ишегенә килеп еткәнсе, әллә күпме машиналар араһындағы тар ғына лабиринттарҙы урап үтергә тура килгәнен күҙәткән бар. Бюроның тупһа ауыҙында уҡ торғандарының эйәләренә әйтеп ҡараған да булды, тик иртәгәһенә тағы шул уҡ хәл ҡабатлана. Әлеге машина хужалары киләсәктә үҙҙәренең ана шул ҡарт-ҡоро һәм ғәриптәр хәленә ҡалыу ихтималлығын уйлап ҡараһасы. Уларға яман уй теләгәндән түгел был һис тә. Йәйәү йәки йәмәғәт транспортында ла һә тигәнсе барып етә ала торған ергә лә машина ҡыуыу, берҙән, әйтеүемсә, урам хәрәкәтендә тотҡарлыҡтарға сәбәпсе булһа, икенсе яҡтан, әүҙем хәрәкәтләнеүҙе онотоп, ғүмер буйы машинала ҡорһаҡ үҫтереп ултырыу барыбер яҡшыға алып килмәйәсәге былай ҙа аңлашыла. Сәләмәт йәшәүҙең төп нигеҙе, тартмау-эсмәү менән бер рәттән - хәрәкәтсәнлек икәнен онота шул беҙҙең халыҡ. Рәхәтте көҫәй һәр ваҡыт. Ә былай һәр саҡ машинала йөрөүҙе рәхәт тип тә әйтеп булмайҙыр ул. Юлда минут һайын осрап торған стресс хәлдәрҙән нервылар ҙа ҡаҡшай торғандыр.\nОшо йәһәттән бер хыял йәшәй күңелдә. Баш ҡалабыҙ Өфөлә айырыуса һуңғы йылдарҙа барлыҡҡа килгән халыҡ марафондары, велосипедсылар көнө кеүек бик матур традициялар йәшәп килә. Шуның кеүек, Йәйәүлеләр көнө лә булдырылһа, әгәр, Өфөбөҙҙә? Тик ул йылына бер тапҡыр түгел, ә, әйтәйек, һәр аҙнаның бер көнөнә тәғәйенләнһә? Минеңсә, иртәнсәк тороп йүгереүгә ҡарағанда, ҡасан тура килә, шул саҡ һәм мөмкин тиклем оҙағыраҡ йәйәү йөрөү күпкә файҙалыраҡ. Белгестәр шундай фекерҙе йыш ҡабатлай башланы. Йүгерергә яратҡан билдәле кардиохирург, академик Николай Амосов ҡапыл вафат булғас, ул инфаркттан барыбер йүгереп ҡотола алманы шул, тип ҡыҙғаныс белдереүселәр булғайны. Йәйәү йөрөүҙең файҙаһын яҡшы төшөнгән кешеләр арта бара хәҙер, тик уларҙың күбеһе - пенсионерҙар. Һәр хәлдә мин уларҙы иртәнсәк һайын эшкә барған юлымда - эргәләге мәктәп биләмәһенең спорт майҙанында осратам. Хәҙер улар саңғы таяғына оҡшаш махсус таяҡтар тотоп атлай башлаған. Был иһә йәйәүле скандинавтар (норвеждар) хәрәкәте тип атала. Ул беҙҙең илдә торған һайын популярлыҡ яулай бара. Ярай, быныһы - ялға сыҡҡас, ә әлегә эшкә йәйәү йөрөмәһәк тә, унан мотлаҡ йәйәү ҡайтайыҡ. Өс-дүрт туҡталыш булһа ла. Ыңғай һөҙөмтәһе оҙаҡ көттөрмәҫ.\nЯҙылған: 21.12.15 | Ҡаралған: 781


Рөстәм Хәмитов Moody’s Investors Service рейтинг агентлығы аналитиктары менән осрашты // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов Moody’s Investors Service рейтинг агентлығы аналитиктары менән осрашты\n10:38, 29 мая 2013 Иҡтисад\nБашҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Moody’s Investors Service халыҡ-ара рейтинг агентлығы вәкилдәре – вице-президент, баш аналитик Александр Проклов һәм кесе аналитик Елена Федермеер менән осрашты.\nАналитиктар Өфөгә республиканың сәйәси һәм социаль-иҡтисади хәленә, федераль власть органдарына бәйле мәсьәләләрҙе тикшереү маҡсатында килгән.\nОсрашыуҙа илдә иҡтисади үҫештең тотҡарланыуын һәм социаль бурыстар артыу сәбәпле төбәк бюджетына өҫтәмә көс төшөүен иҫәпкә алып, урта сроклы перспективаға үҫеш йүнәлештәре темаһына айырыуса иғтибар бүленде.\nРөстәм Хәмитов аналитиктар иғтибарын инвестиция проекттарына йүнәлтте. «Улар алдағы дүрт-биш йылда тормошҡа ашырыласаҡ һәм республиканың һалым, килем базаһын ярайһы уҡ ҙурайтасаҡ, шулай итеп, төбәктең финанс хәле тотороҡланасаҡ». Алға китеш «яңы предприятиелар төҙөү, индустриаль парктар, сәнәғәт кластерҙары булдырыу ярҙамында» тәьмин ителәсәк.\n— Беҙҙә 100-гә яҡын проект тормошҡа ашырыла, уларҙың дөйөм хаҡы 500 миллиард һум тәшкил итә, — тине Президент.\nИнфраструктура проекттары, Рөстәм Хәмитов фекеренсә, иҡтисад өлкәһендә ыңғай роль уйнаясаҡ. Һүҙ Ҡытай – Көнбайыш Европа автомобиль юлы, Мәскәү – Ҡазан – Екатеринбург юғары тиҙлекле магистралдәре һәм Ағиҙел ҡалаһында ҙур йылға порты төҙөү тураһында бара.\nЖурналистар менән аралашып, Александр Проклов Башҡортостандың социаль-иҡтисади хәленә баһа бирҙе.\n— Республикалағы хәлдәргә, уның бөтә йүнәлештәрҙәге сәйәсәтенә ыңғай ҡараштабыҙ, — тине баш аналитик.\nУның һүҙҙәренсә, агентлыҡ шулай уҡ республиканың инвесторҙарға, ҙур компанияларға ҡарата йылдан-йыл асығыраҡ була барыуы менән дә ҡәнәғәт.\nЙыл ярым элек Башҡортостандың кредит рейтингы «ыңғай» тигәнгә үҙгәртелде. Тимәк, бөтә йүнәлештәр буйынса ла үҫеш бар, тип билдәләне Александр Проклов.\nMoody’s баһаһы буйынса, республика кредитҡа һәләтлек буйынса Мәскәү, Санкт-Петербург һәм Ханты-Манси автономиялы округынан ғына ҡалыша.\nТеги: рейтингтар,инвестициялар,бр президенты


Материалы за Июль 2016 года » Страница 10 » Башҡортостан гәзите\nИзге ерҙән ырыҫ китмәһен!\nСпорт һәм туризм // 1-07-2016, 06:28\n“Таң менән сыҡ юлдарға”. Бала саҡтан яратып уҡыған Ноғман Мусиндың был китабының исеме йәшәү ҡағиҙәһенә әүерелгән кеүек. Эйе, ҡояш менән бергә тороп юлға сыҡһаң, сәфәрең – уң, тәьҫораттарың – мул, изге теләктәрең ҡабул була. Өҫтәүенә барыр ереңдә ҡолас йәйеп көтөп торһалар...\nЙәштәр өсөн офоҡтар киң\nИҡтисад // 1-07-2016, 06:25\nТәбиғәттең хозур төбәгендә Баймаҡ ерендәге йәмле Граф күле буйында тәүге тапҡыр “Башҡорт йәштәре дуҫтарын йыя!” тип аталған асыҡ республика йәштәр йыйыны үтте. Уны Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы\nБашҡарма комитеты, республиканың Мәҙәниәт, йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлыҡтары, Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһы, Баймаҡ районы хакимиәте ойошторҙо. Сарала күрше республикаларҙан һәм өлкәләрҙән, төрлө райондан килгән йәштәр ҡатнашты.\nАлда булһа ҙур теләк, эштән йәм таба йөрәк\nСәйәсәт, Йәмғиәт // 1-07-2016, 06:25\nКисә Өфөлә бер төркөм алдынғыларға дәүләт наградаларын тапшырыу тантанаһы булды. Бүләкләнеүселәрҙе Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов тәбрикләне.\nКом: 0 // Уҡынылар: 671 тапҡыр // Тотош уҡырға\nЗәйнулла ишан шәкерттәре\nИман // 1-07-2016, 06:25\nБеҙҙең Учалының Сораман ауылынан элек Троицк ҡалаһы мәҙрәсәһендә уҡыған өс шәкерттең исеме билдәле: Әғзәм Шаһишәриф улы Шәрипов, Мөхәмәҙиә Мотаһар улы һәм Шәрәфетдин Мотаһар улы.\n“Хәүефһеҙлек өсөн уртаҡ яуаплылыҡ мотлаҡ”\nЙәмғиәт // 1-07-2016, 06:22\n3 июль – Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге инспекторҙары көнө\nБөгөн юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге бөтөн ил халҡын борсоған иң көнүҙәк мәсьәләләрҙең береһенә әүерелде. Ҡайһы саҡ Рәсәй юлдарында һуғыш бара тиерһең – ҡорбандар йөҙҙәрсә, меңдәрсә ғүмер менән иҫәпләнә. Күптәрҙе аямай был “һуғыш”. Ҡағиҙәләрҙе, язаны көсәйтеү генә һаман хәлде\nтамырынан үҙгәртеү мөмкинлеген бирмәй. Һандар ҡот осҡос: республикабыҙ юлдарында йыл дауамында ғына бер ауыл халҡына торошло кеше һәләк була! Баҡһаң, йыш ҡына эргә-тирәләгеләргә үҙебеҙ битараф икән. Бындай күңелһеҙ статистика – ошоноң һөҙөмтәһе. Башҡортостан буйынса Эске эштәр министрлығының ЮХХДИ идаралығы начальнигы, полиция полковнигы Динар ҒИЛМЕТДИНОВ менән аралашҡанда ла был фекер раҫланды. Юлдағы тәртипһеҙлектәргә ҡаршы ниндәй генә ысул ҡулланма, ниндәй генә яза уйлап тапма, әгәр йәмғиәтебеҙҙә битарафлыҡ хөкөм һөрә икән, ыңғай үҙгәрешкә өмөт итеп булмай.\nКом: 0 // Уҡынылар: 511 тапҡыр // Тотош уҡырға\nКом: 0 // Уҡынылар: 834 тапҡыр // Тотош уҡырға\nКом: 0 // Уҡынылар: 700 тапҡыр // Тотош уҡырға\nКом: 0 // Уҡынылар: 1088 тапҡыр // Тотош уҡырға\nКом: 0 // Уҡынылар: 632 тапҡыр // Тотош уҡырға


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ҠАТЫН-ҠЫҘҘАРЫБЫҘҘЫҢ БАРЫҺЫ ЛА МАТУР! - 2019 - Мәҡәләләр\nҮҙем ир затынан булараҡ, һүҙемде ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙҙың матурлығы тураһында алып бармаҡcымын. Ә ир халҡының шундай сифаттарын баһалауҙы ҡаршы енес вәкилдәренә тапшырайыҡ.\nБашта бер аҙ ғына бала сағыма сәйәхәт итеп, үҙемдең матурлыҡ төшөнсәһенә ҡарашымдың нисек үҙгәрә барғанын бәйән итәйем. Бәләкәй саҡта, һәр төрлө кешеләрҙең йөҙөн сағыштырып, "Фәләнбикә апай - матур" йәки "ямаҡай", тип, уларға үҙемсә баһа биреүемде хәтерләйем. Ҡайһы саҡта "ҡалай матур ғына" тип йөрөгән берәй апай ауыҙынан яман һүҙҙәр ишетеп, быны көтөлмәгән хәл һымаҡ ҡабул итеп, аптырай инем. Уның матурлығы минең күҙ алдымда юйылып бөткәне лә хәтеремдә. Ә бәғзе ваҡыт, киреһенсә, тәү ҡарауҙа ямаҡ булып тойолған берәй апайҙың яғымлылығын күреп, уның йөҙөнөң матурланып киткәнен күрә инем... Әле бала ғына булыуына ҡарамаҫтан, тиҫтер ҡыҙҙарҙың йөҙөнә иғтибар итеү һәр малайға хастыр. Күҙҙәре, керпек, ҡаштары, танау һәм ирендәре идеалыңа, йәғни, хыялыңдағы ҡыҙҙыҡына тап килә икән, һинең өсөн ана шул ҡыҙ ғына донъяла иң матуры булып тойола. Тәү ҡарауҙа ғашиҡ булыу мәлдәре, башлыса, ун ике-ун өс йәштәрҙәге осорға тап килә. "Бына нимә икән ул ҙур апай-ағайҙар гел генә телгә алған беренсе мөхәббәт!" тип уйланаһың ана шул ваҡытта. "Мин һине тәү күреүҙә үк оҡшаттым! Һин - Ер йөҙөндәге иң матур ҡыҙ!" тип, әле алтынсы-етенсе генә синыфта уҡып йөрөгән "Фәләнбикә"гә запискалар яуҙырыусы, мәктәп коридорында йәиһә урамда ҡаршыңа тап булған был ҡыҙыйҙы күреү менән һүҙһеҙ ҡалып, оялыштан ҡыҙарынып, ҡарашын йәшереп уның янынан үтеп киткән "епшек" малай ҙа тик бер мин генә булмағанмындыр, моғайын. Ғишыҡтан башы әйләнгән малай өсөн был ҡыҙҙың бер генә лә етешһеҙлеге юҡ, уның көлөүҙәре, атлап йөрөштәре, һәр бер әйткән һүҙе лә шундай матур! Кейгән мәктәп формаһы ла башҡа ҡыҙҙарҙыҡынан йәмлерәк. Хатта уның "мыршылдатып" танау тартыуына ҡәҙәр үҙенә килешеп кенә тора. Ул ғына ла түгел, был "Фәләнбикә"нең атаһы, әсәһе һәм башҡа туғандары ла һиңә яҡын тойола башлай... Синыфташтарыңдың береһе был ҡыҙ адресына берәй килешмәгән һүҙ әйтеп кенә ҡараһын, уның "икмәк шүрлегенә менеп төшөүгә" лә күп һорамайһың…\nТағы ике-өс йылдан, инде егет ҡорона инеп килгән кешегә әлеге ҡыҙ элеккерәккә ҡарағанда ла матурыраҡ булып тойола башлауы тәбиғи. Ә бәғзе ваҡыт - киреһенсә... Мәктәпкә күрше ауылдан туғыҙынсы-унынсы синыфҡа уҡырға килгән икенсе бер ҡыҙҙы шәйләп ҡалаһың. Йөрәгеңдәге әле күптән түгел "һылыуҙарҙан һылыу" булған "Фәләнбикә" урынына һиҙҙермәй генә "Төгәнбикә" килеп урынлашыуына үҙең дә ғәжәпләнәһең. Баштағыһы, әйтәйек, ҡуңыр сәсле, ҙур йәшел күҙле, бер аҙ ғына йыуантағыраҡ булһа, быныһы - сөм ҡара сәсле, муйылдай сөм ҡара күҙле, нәҙек буйлы... Хәҙер инде һинең өсөн ошо ҡыҙ - бар донъяла иң сибәре...\nЕгерме-егерме биш йәштәр тулып, инде башлы-күҙле булыр ваҡытың етеүгә, күңелеңә оялап, күпмелер ваҡыт тороп сығып киткән ҡыҙҙарҙың байтаҡ ҡына булып киткәненә аптырайһың. "Тәүге һәм ысын мөхәббәт" тигән төшөнсәнең тормошта барлығына әкренләп кенә икеләнә, ә матурлыҡтың фәҡәт сағыштырмаса ғына булыуы хаҡында уйлана башлайһың. Ысынлап та, кемгәлер матур булып тойолған ҡыҙ икенсе берәүгә, киреһенсә, һис кенә лә оҡшамауы мөмкин. Бер мәл, яратып, осрашып йөрөгән ҡыҙым хаҡында бер танышым: "Был ҡыҙға нисек күҙең төштө? Ҡап-ҡара бит!" - тигәйне. Ә минең өсөн донъяла тап ошо ҡыҙҙан да матурыраҡ һис бер кем юҡ бит, ауыҙыңа май булғыры! Иң ҡыҙығы: күпмелер ваҡыттан мине тәнҡитләгән әлеге танышым күрше ауылда йәшәгән ҡара Хәйриҙең ҡыҙына өйләнде. Уның йәш кәләше - нәҡ атаһы, минекенә ҡарағанда күпкә ҡарараҡ! Тормош тап ана шул үҙенең бихисап төрлөлөгө менән дә матурҙыр. Беребеҙгә гүзәлдәребеҙҙең ҡара ҡашлы, ҡара күҙлеләре оҡшаһа, икенселәребеҙҙең күңеленә һоро, зәңгәр, йәшел күҙлеләр хуш килә.\nБәғзе бер ир-егеттәр ҡыҙҙарҙың буй-һынына ла ныҡ иғтибар итеүсән. Мин үҙем бер ҡасан да уға әһәмиәт бирмәнем. Әлеге көндә лә талдай нәҙек биллеме ул, әллә тулыраҡмы, тәпәшерәк йәиһә бейегерәкме, оҙон йә ҡыҫҡа ботломо, ҡарағусҡыл төҫтәме, әллә аҡ йөҙлөмө - ҡатын-ҡыҙҙар барыһы ла тик матурлыҡтан ғына тора, тигән инаныуҙамын. Үкенескә, тап бына ошо мәсьәләлә бәғзе бер ҡатын-ҡыҙҙар комплексланыусан, йәнәһе лә, ул башҡаларға ҡарағанда йөҙгә йәмһеҙерәк, буй-һыны ла килбәтһеҙ һ.б. Ошолай хаталаныусы ҡыҙҙарыбыҙға: "Төптән дөрөҫ булмаған бындай фекерегеҙҙе күңелегеҙҙән бөтөнләйгә юйып ташлағыҙ", - тип әйтке килә. Беҙ, ир-аттар, һеҙҙең барығыҙҙы ла "гүзәл зат" тип атайбыҙ. Аллаһы Тәғәлә һәммәгеҙҙе лә берҙәй нәфис, матур итеп яралтҡан. Ә "быныһы - матур, тегенеһе - ямаҡай" тигән баһалауҙар һәр кемдең субъектив фекерләүе нәтижәһе генә. Аллаһы Тәғәлә бер ҡасан һәм бер кемгә ғәҙелһеҙлек ҡылмай. Ул бар ҡатын-ҡыҙ затының йөҙөн генә түгел, ә бөтә тәнен (хатта сәс толомдарын да!) матур, ир-ат халҡын ҡыҙыҡтырырлыҡ, гүзәл итеп яралтҡан. Ана шул күҙ ҡыҙҙырырлыҡ матурлыҡҡа ситтәр иғтибар итеп, уға ҡарап гонаһҡа батмаһын өсөн, шулай уҡ башҡаларҙың күҙе теймәһен өсөндөр, динебеҙ ҡанунына ярашлы, ҡыҙҙарыбыҙға тәненең күп кенә өлөшөн ҡаплап йөрөү лазым. Икенсенән, ят күҙҙәрҙән һаҡланып йөрөүҙе ошо нәфистәрҙән нәфис заттарыбыҙҙың ғорурлыҡ билдәһенең береһе тип тә ҡарау кәрәк...\nӘлегә тиклем башлыса тышҡы матурлыҡ хаҡында ғына һүҙ алып барҙым. Кемдеңдер "матур тышлы, әммә насар эстәлекле китап", "ялтыр ҡағыҙға төрөлгән сифатһыҙ кәнфит"тәрҙең дә булыуы хаҡында иҫкә төшөрә башлауын күҙаллап, бер аҙ ғына булһа ла "эскәрәк инеп" сығыу ҙа зарурҙыр, тип уйлайым. Бала сағымда олораҡтарҙың ошондайыраҡ йырҙар йырлағанын ишеткәнем бар:\nАна килә автомобиль,\nКүп нәмәне әле тик өҫтән генә уйлау һәләте булған малай булыуыма ҡарамаҫтан, кешеләрҙең фәҡәт тышҡы ҡиәфәтенә генә алданырға ярамағанлығы хаҡындағы ошондай йырҙарҙың ишараһын аңлай инем шулай ҙа. Барса ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙҙы тыштан матур тип һанаһам да, инде аҡһаҡалдар ҡорона ингән кеше булараҡ, уларҙы башлыса эстәлегенә ҡарап баһаларға тырышам. Ә инде йәш-елкенсәккә килгәндә, бәғзеләрҙең минең менән әллә ни килешеп етмәүе лә мөмкин. Беҙ ҙә ҡасандыр улар һымаҡ бер аҙ еңелерәк уйлай торғайныҡ бит…\nБаштараҡ, ир затының матурлығын баһалауҙы ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙға тапшырайыҡ, тиеүемә ҡарамаҫтан, үҙебеҙгә ҡағылышлы фекеремде лә бер аҙ әйтеп китәйем. Теге йәки был ҡатын-ҡыҙ нисек итеп күрһә, беҙ - шулайбыҙ. Беҙҙең яҡтарҙа әйтмешләй, "азый-бозой" ҡарашлы, йәғни уҫал сырайлы, "ҡарсыға йәиһә картуф танаулы", "ҡарпыш ҡолаҡлы"мы, Бөрйән айыуы һымаҡ, ҡабаланмай ғына, алпан-толпан баҫып йөрөгән "арҡыры аяҡлы"мы, әллә, киреһенсә, уттай ҡыҙыу, ярыш атындай "ярһыу холоҡло" булайыҡмы, гүзәл заттарыбыҙ барыбер беҙҙе һайлап ала. Ир-аттың физик яҡтан көслө, бер аҙ тупаҫыраҡ, ҡатыраҡ, һалҡыныраҡ тәбиғәтле булыуы, ҡыҙҙарыбыҙҙан айырмалы, йөҙгә лә әллә ни ныҡ һылыу булмауы ла - норма, тигән инаныуҙамын. Аллаһы Тәғәлә хатта беҙҙең биттәребеҙҙе лә йөнлө итеп яралтҡан! Үҙебеҙҙең ошондай сифаттарыбыҙҙы белгәнгә лә, йәштәр уйыны мәлендә ҡыҙҙарҙың беҙгә ҡарап әйткән таҡмаҡтарын да ауырға алмай торғайныҡ:\nБеҙҙең ауыл малайҙары\nАр яҡта ла ҡомалаҡ,\nБир яҡта ла ҡомалаҡ.\nБеҙҙең ауыл егеттәре\nТөп-төпәр ҙә тумалаҡ...\nҠатын-ҡыҙҙың да зауығы төрлөсә булалыр шул. "Тупай күҙле", йәиһә "шүрәлегә оҡшаған", "төп-төпәр, тумалаҡ", ауыҙ-моронобоҙ йөнлө булыуыбыҙға ҡарамаҫтан, ана шул ҡыҙҙар ваҡыты еткәс барыбер беҙҙе тормош иптәше итеп һайлай бит… Әйткәндәй, ир-егеттәрҙең йөҙөнә ҡағылышлы "сибәр егет", "матур ир", "һылыу абышҡа" һымағыраҡ һүҙҙәрҙе, ир кеше булараҡ, нишләптер өнәп етмәйем (мәҫәлән, "айыуҙай көслө ҡатын", тип маҡталған ҡатын-ҡыҙ ҙа бындай баһалауҙы оҡшатмаҫ ине, моғайын). Ә ир-ат адресына әйтелгән "батыр", "азамат", "арыҫлан", "айыу", "бөркөт", "ыласын" һымағыраҡ һүҙҙәр күңелгә нығыраҡ ята. Һәр хәлдә беҙ, ир-егеттәр, "айыу тотоп менерҙәй", "типһә - тимер өҙөрҙәй", "ҡуш йөрәкле" һәм, әлбиттә, "алтын ҡуллы", "алтын башлы" тигән һымағыраҡ баһаға лайыҡ булырға ынтылырға тейешбеҙ.\nЯҙылған: 13.03.19 | Ҡаралған: 524


Күрше хаҡы » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Әҙәбиәт » Күрше хаҡы\nКүрше хаҡы 02.09.2015 // Әҙәбиәт\nМотаһарҙың ҡустыһы ҡайтып төштө. Ҡалала йәшәй ул – бик фыртауай егет. Хәйер, егет ҡоронан күптән сыҡҡан инде үҙе: ағай тейешле Мотаһар ҡырҡ икеһен тултырһа, быныһы өс йәшкә кесерәк. Тик өйләнеп, ғаилә ҡорорға ғына форсаты теймәгән. Тәүҙә «өлгөрөрмөн әле» тиеберәк йөрөһә, һуңынан «был заманда» китте, ә аҙаҡ инде «кризис» башланды. Бөтә донъя көрсөгө булдымы был «кризис» тигәне, әллә үҙендә «кризис» барлыҡҡа килдеме – белмәҫһең. Хәйер, уныһы мөһим түгел.\nАна шул ҡустыһы, йылына ике-өс тапҡыр күренеп, аҙналар буйы ҡунаҡ булып китә торған. Китеүе лә күп осраҡта Мотаһарҙың тырышлығы менән була. Ҡыуып ебәрә тиһә, бик үк дөрөҫлөккә тура килмәҫ, ләкин «этәреп» ебәрә инде. Шулай итмәҫ ине, йорт тирәһендә берәй эштә ярҙамлашһа, эсмәһә, мыжыҡлығы теңкәгә теймәһә, бигерәк тә еңгәһе ҡырында сөсөләнә башламаһа. Ә Мотаһар ундай ҡылыҡты өнәмәй. Үҙ ҡатыны эргәһендә буталанған өсөн генә түгел, ғөмүмән, кейәүҙәге ҡатын-ҡыҙҙың ирҙәр алдында ихахай-михахай ҡыланыштарын да, ир-егеттәрҙең кейәүҙәге ҡатын-ҡыҙ ҡырында юхаланыуын да.\n– Ба-а, ағай, һин нимә, күршенән баҡсаңа терәтеп үк аҙбар һалдыртаһың?! – тип Мотаһарҙың былай ҙа әрнегән яраһына тоҙ һалды. Һалып ҡына ҡалманы, яралағы тоҙҙо ышҡып-ышҡып ҡуйҙы. – Ҡуй, ул ярты баҡсаңа ҡояш нуры төшөрмәйәсәк бит!\n– Йо-оҡ, мин был эште былай ғына ҡалдырмайым. – Хәниф тамам ҡыҙҙы, ҡырлы стаканын өҫтәлгә дыңҡ иттереп ҡуйҙы. – Нисек була инде, понимаешь, талашып йөрөп булмай?! Һуң, ағай, шуны аңла, ул бит һинең частное владениеңа посягать иткән! Нәжми күрше хаҡын уйлап торғанмы?!\nХәниф, үҙе завод тирәһендә слесарь ғына булһа ла, бик күпте белә, үҙенсә фекер йөрөтә. Дөрөҫмө ул, түгелме – барыбер уныҡы хаҡ килеп сыға. Шуға аптырай Мотаһар: мәктәптә «өслө»гә саҡ һөйрәлеп йөрөй ине, «дүртле»гә генә уҡыған ағаһынан барыһын да яҡшыраҡ белә. Донъя өйрәтә шул, сит-яттағы тормош мәктәбе, Мотаһарса әйтһәк, «зимагурлыҡ» көслө.\nӘмәлгә ҡалғандай, әлеге нигеҙе ҡырында Нәжми булаша башланы: шлаклы блоктарҙы рәткә килтерәме, нигеҙ өҫтөнә ҡыҙыл кирбестән «нулевка» сығарырға уйлаймы – уныһы уның эше. Тик тәҙрәнән ҡарап тороусыларға ғына ул соҡсонған, йомран уртын тултырып өңөнә иген ташығандай, әллә нәмәләр ташыған һымаҡ күренде.\nЛәкин «ней» күптән Нәжми ҡырында ине инде. Бөттө баш, һуғышыр, үҙ туҡһанын туҡһан итергә тотонор инде хәҙер, тип хафаланды ағай кеше. Күрше хаҡын да уйлап тормаҫ.\n– Ағай, кил әйҙә, мировой төҙөйбөҙ, – тине лә үҙе ҡабат нигеҙгә табан ҡоласын йәйҙе. – Күрше, шәп була бит был. «Нулевка»һын үҙем һалып бирермен.\n– Хаҡын һөйлә һин уның, хаҡы-ын, – тип һуҙҙы Нәжми. – Мин әллә ҡайҙан оҫталар йыйғансы, бәлки, хаҡына килешһәк, стенаһын да өйөп алырбыҙ, ә?\n«Бына һиңә «пожарный безопасность», «частное владение, – тип һуҙҙы эстән генә Мотаһар. – Етмәһә, быныһы ай буйы миндә ятыр инде...»\nШулай итеп, нигеҙ өҫтөндә «мировой» төҙөнөләр. Йәғни, кешесә әйткәндә, килештеләр. Эйе, янғын хәүефһеҙлеге лә, шәхси биләмә мәсьәләһе лә бик тиҙ хәл ителде: өс стакандың яртыһына ҡойолған иблис һыуы һәр береһенең яурындарында ултырған икешәр фәрештәне килештерҙе лә ҡуйҙы. Береһе әҙәм балаһының яҡшылығын, икенсеһе насар эштәрен яҙып барыр өсөн ҡулдарына ҡәләм алғайнылар, был осраҡта дәфтәрҙәрен ябып, күҙҙәрен йомоп торҙолар.\nШулай ҙа, «мировой» төҙөлһә лә, Мотаһарҙың күңелендә оло ҡара бушлыҡ ҡалды. Яйлап ул бер төйөргә уҡмашты, йоҙроҡ һымаҡ ташҡа әйләнде – күкрәк тәңгәлендә ҡатып ҡалды. Уны иретеү өсөн, ай-һай, күп ваҡыт кәрәк ине. Был «таш» бит бер «мировой»ҙан ғына онтала торған нәмә түгел. Унда хужаһының көсһөҙлөгө лә, ғәрлеге лә уҡмашҡан, етмәһә, ҡайҙандыр үс алыу теләге ҡалҡып сығып, йәбеште. Юҡ, былай ғына онталмаҫ шул, онталмаҫ.\n«Эврика!» Бала саҡтан күңелдәргә тылҡып һеңдерелгән был ят һүҙ Мотаһарҙыҡында шундуҡ башҡортсаға әйләнде: «Әһә, таптым бит, әй!»\nУл сәй эсеп ултырған еренән һикереп торҙо ла, өйҙәгеләрҙе аптыратып, иҙән уртаһында тыпырлап алды. «Тәки таптым!» Был «таптым»ы уны өй ишеген астырҙы, яптырҙы, картуф баҡсаһы яғына табан атлатты. Аҙбар артына сығып, баҡса осона еткәс, кәртәгә таяндырҙы. Күҙҙәрен соҡорҙоң арғы яғында урынлашҡан емерелгән колхоздың емерелгән фермаһы яғына баҡтырҙы. Ғәҙәтенсәге «әһә»гә «бар икән әле» тигән һүҙҙәр өҫтәлеп сыҡты Мотаһарҙың ирендәре аша.\nОшо уҡ кисте уның ҡапҡаһынан емерелгән колхоздың емерек фермаһы ҡыйығынан ҡалған шифер, таҡталарҙы тейәгән фермер Шамилдың «КамАЗ»ы үтте. Бушаттылар. Мәгәрисләнеләр...\nЫсынлап та, уйлауы раҫҡа килде: күршеһе ҡапҡаһы алдында фермер машинаһының тормозы сыйылдауы булды – Нәжми тәҙрәгә ҡапланды. Ҡапланды, тиһәң, бигүк дөрөҫ булмаҫ, әлбиттә, ә ҡорғандар артына боҫоп, әкрен генә күҙәтте: элекке «калхуз ҡарағы» тағы ни сәлдергән?!\n«Колхоз ҡарағы» тигән ҡушамат (асылда, Нәжми генә уны шулай тип йөрөтә) Мотаһарға уның арҡыры ятҡанды үҙ яғына табан бороп һалғанынан «йәбешкән». Тик ятҡан тимер-томорҙо, торба, арматура, шуның һымаҡ ваҡ-төйәк эргәһенән тыныс ҡына үтә алманы шул уныһы: тракторына һала ла ҡайта торғайны колхоз заманында. Береһенән дә ҡурҡманы алдынғы механизатор. Шуға әле лә бит, булмаған колхоз мөлкәтен бүтәндәр һүтергә ҡурҡып торғанда ла, барҙы ла ферма ҡыйығының түрә-ғара, уларҙың ҡуштандарынан ҡалған нәмәләрен һүтте лә алып ҡайтты. Үҙ-үҙен аҡлар өсөн сәбәбен дә тапты: «башҡалар һүткәндә ниңә ҡарап ятырға тейешмен» йәки, руссалап әйткәндә, «зачем добру пропадать?» Ысынлап та, ниңә булғанын серетеп ултыртырға?\nБына ошо «колхоз ҡарағы»н оҙаҡ ҡарап торҙо Нәжми тәҙрә, машина инеп киткәс, яңы һарайының быялаһы ҡуйылып өлгөрмәгән тәҙрәһе аша. Позиция хәрбиҙәрсә шәп ине: күршеләренең ни ҡылғаны күренеп, ишетелеп тора.\nМотаһарҙың һәр хәрәкәте Нәжмиҙең алҡымынан алды. Һәр һүҙе аҡырыныу-ҡысҡырыныу сарында үткерләгән бысаҡтай йөрәген телде. «Шамил, шиферҙы яңылыш ватып ҡуймайыҡ», «Шамил, шәп һаҡланған бит, әй, был шиферҙар. Колхоз таралыр алдынан ғына тракторға тейәп фермаға үҙем илткәйнем», «Таҡталары, таҡталары һуң, бөгөн пилорамдан сыҡҡандай».\n«Таҡта. Ә, таҡта?!» Нәжми муйынын һуҙҙы, ҡолаҡтарын тырпайтты. Ысынлап та, таҡталар: киске ҡояштың һуңғы нурында төрлө төҫтәргә мансылып, шап та шоп төшәләр. Ах, таҡталар! Нәжметдин бит уларҙың һәр кубометрын өсәр, бишәр меңгә һатып алды! Ә был «колхоз ҡарағы-ы...» У-ух-х...\nБыныһы ғына нисауа булған икән. Саҡ төн уҙғарған, бар донъяны күрә алмаҫтай булып таң ҡаршылаған Нәжметдин «муллалар йәйәү йөрөй торған урын»ға ашығып сыҡһа-а... Ни күрһен, ҡояш ҡалҡыр-ҡалҡмаҫтан уҡ Мотаһар картуф баҡсаһынан – ике аралағы межа буйлап килә. Эре-эре аҙымдар менән дүрт-биште атлай ҙа, туҡтап, ҡатыны ҡулынан ҡаҙыҡ ала. Туҡ-туҡ. Ҡағып ҡуйғас, тағы аҙымлай башлай.\nХәжәтен үтәй торған урындың ишеге ярығынан күҙен алмаған Нәжми өнһөҙ ҡалды: ике араға бағана ултыртып, кәртә тоторға йыйына бит был «ҡараҡ». Ғүмерҙә булмағанды, атай-олатайҙар күрмәгәнде...\nБыл көн Нәжметдин өсөн тамуҡтың туҡһан туғыҙ тәүлегенә тура килгәндер. Үҙ-үҙенә урын тапманы: йә ҡатыны ашын тоҙһоҙ бешергән, йә ике «шалапай»ы өйҙә ярҙамлашмай – уйнап тик йөрөй, бесәйе, сысҡан тотмайынса, гелән диванда ята, һыйыры көтөүҙән һуңлаған...


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - УРМАН БАЙЛЫҒЫ ӘҘӘМДӘР МӘНФӘҒӘТЕ ӨСӨН ЯРАТЫЛҒАН - 2020 - Мәҡәләләр\nУРМАН БАЙЛЫҒЫ ӘҘӘМДӘР МӘНФӘҒӘТЕ ӨСӨН ЯРАТЫЛҒАН\nБашҡортостан урмандары, урман хужалығы, халыҡтың урманға ҡарата мөнәсәбәте һәм бөгөнгө урмандарҙың хәле тураһында һөйләштек Башҡорт дәүләт аграр университетының урманды өйрәнеү һәм ландшафт дизайны кафедраһы доценты, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты Заһир Зәбир улы РӘхмӘтуллин менән. Заман етеҙ тиҙлектә алға елдергәндә, ҙур ҡалалар ҡалҡытыу өсөн йөҙ төрлө төҙөлөш материалдары барлыҡҡа килгәндә һәм кеше инде "тәбиғәт балаһы" булыуҙан алыҫлашҡанда урмандарҙың ҡиммәте юғалып китмәнеме? Һәм нимә ул кеше өсөн урман? Ошо һорауҙарға белгес яуаптарын алдыҡ.\nБашҡортостан урмандарына ҡыҫҡаса характеристика биргәндә, ниндәй улар? Беҙҙә бит әле урмандарҙан тыш, ялан, дала, һаҙлыҡ, тауҙар ҙа бар...\n- Республикабыҙ һәм, ғөмүмән әйткәндә, башҡорт халҡының борон-борондан төйәк иткән ерҙәре - иҫ киткес гүзәл тәбиғәт мөйөшө. Беҙҙә урман-тауҙар ҙа, йылға-күлдәр ҙә, далалар ҙа, үлән-сәскәле болондар ҙа етерлек. Ә инде фәнни яҡтан аңлатҡанда, Башҡортостан урмандары имән, йүкә, йыла, уҫаҡ өҫтөнлөк иткән киң япраҡлы ағастарҙан тора. Ағас араларындағы төп үләндәр - улар еҫле балтырған, төньяҡ райондарҙа - турғай борсағы, еҫле һырмауыҡ, тайтояҡ, турғай йондоҙҡайы, ә көньяҡтараҡ урынлашҡан райондарҙа торна сырмалсығы, ҡыуаҡ сейәһе, ҡолонғойроҡ, ноҡот борсағы һәм башҡалар. Киң япраҡлы урмандарҙағы йәш ағастар араһында сәтләүек, миләш үҫә.\nЫлыҫлы урмандар Башҡортостандың Урал алдының төньяҡ өлөшөндә осрай, был шырлыҡтар шыршы һәм аҡ шыршынан тора. Ылыҫлы урмандар башлыса таулы райондарҙа. Тауҙарҙың түбәнге өлөшөндә урмандар ҡарағайҙан, ә өҫтәрәк шыршынан тора. Шыршы төптәрендә ҡыҙыл һәм ҡара көртмәленән һәм башҡа ҡуйы тайга үҫемлектәренән торған йәшеллек япмаһы йәйелеп киткән. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының үҙәк райондарында (Ҡыраҡа тау теҙмәһе, Йылайыр яйлаһы) һәм уның көнсығыш тау алдарында (Ҡырҡтытау, Ирәндек) бәләкәйерәк майҙандарҙа ҡарағас урмандары һаҡланып ҡалған. Ҡарағай урмандарының күп өлөшө оҙайлы йылдар ҡырҡылып, уларҙың урынын һөйәлле аҡ ҡайын урмандары баҫып алған. Туғай урмандары тирәк, тал һәм йүкә ағастарынан тора, һаҙлы яр буйҙарында башлыса ҡара ерек үҫә. Тирәклектәр һәм таллыҡтар кешеләр тарафынан тулыһынса йәиһә өлөшләтә юҡ ителгән һәм сабынлыҡ, көтөүлек ерҙәренә әйләндерелгән.\nДалалар Башҡортостан территорияһын интенсив рәүештә үҙләштергәнгә тиклем уның тигеҙлек ерҙәренең өстән бер өлөшөн биләгән. Һөрөргә яраҡлы бөтөн ерҙәрҙе үҙләштергәндән һуң далаларҙың майҙаны ҡырҡа кәмене, ә Урал алдында улар бөтөнләй юҡҡа сыҡты. 50-се йылдарҙа сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереү Башҡортостандың Урал аръяғы далаларын да юҡ итте, тиергә була. Хәҙер далаларҙың төп массивтары Урал аръяғының тау һәм түбә битләүҙәрендә, шулай уҡ Урал алдының Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулыҡтарындағы тау итәктәрендә һәм Дөйөм Һырттың Төньяҡ армыттарында ғына һаҡланып ҡалған. Далаларҙың өс зона вариантында ла, тау баштарындағы һәм уларҙың иң юғары көньяҡ битләүҙәрендә йоҡа ташлы тупраҡта ташлы ер яратҡан үҫемлектәр (кейәү үләне, ябай оносма, энә япраҡлы ҡәнәфер һәм башҡалар) үҫә. Башҡортостан тигеҙлектәрендә урыны-урыны менән татырлауыҡлы далалар һаҡланып ҡалған.\nҺаҙлыҡтар республикала аҙ. Бейек тауҙарҙа (Ирәмәл, Ямантау баштарында) тау тундраларына хас булған күк көртмәле, һаҙ емеше, дриада һәм башҡа үҫемлектәр осрай. Байтаҡ майҙандарҙа әрем, алабута, маҙа киндер, шайтан таяғы, ике өйлө кесерткән, дегәнәк, аҡ ҡандала һәм дарыу ҡандала үләндәре үҫә. Улар ауылдарҙа һәм ҡалаларҙа уңайлы экологик шарттар булдырыуҙа мөһим роль уйнай.\nТәбиғәт, урман бит инде бер беҙҙең республика сиктәрендә генә түгел. Донъя кимәленән ҡарағанда ерҙә ул ниндәй территорияны биләй?\n- Урмандар бик борондан, 380 млн йылдар элек девон осоронда барлыҡҡа килгән тереклек иҫәпләнә. Улар ҡоро ерҙең 27 процентын, 3,4 млрд га майҙанын биләп тора һәм 30 проценты - ылыҫлы, 70 проценты япраҡлы ағас. Ә әлегә урмандар ҡоро ерҙең яҡынса өстән бер өлөшөн тәшкил итә.\nУрмандағы тереклек - үҫемлектәр, йәнлектәр, бәшмәктәр, микроорганизмдар - үҙ-ара тығыҙ бәйләнештә тора, бергәләшеп уртаҡ тормошта йәшәй. Шуға күрә урманды тәбиғи берҙәмлек тип атайҙар.\nТәбиғи урман бер нисә ҡатламдан тора. Иң өҫкө ярус - ағастар. Унан түбәнерәк "урман аҫты" - ваҡ ағастар һәм ҡыуаҡтар ярусы урынлашҡан. Ул ҡош-ҡорттоң күп төрҙәренә һыйыныу һәм туҡланыу урыны бирә. Тағы ла түбәндәрәк кескенә ҡыуаҡсыҡтар (мәҫәлән, ҡурай еләге, нарат еләге) һәм үләндәр. Иң аҫҡы ҡатламды мүктәр һәм лишайниктар тәшкил итә. Улар тупраҡты ҡаплап тора. Урман шулай уҡ бәшмәктәрһеҙ йәшәй алмай. Бәшмәк ептәре ағас тамырҙары менән ҡушылып үҫә һәм ағастарға тупраҡтан һыу, унда эрегән тоҙҙарҙы һурырға ярҙам итә. Ни өсөн ултыртылған ағастар һыҙаты йыш ҡына урман көсөнө инеп китә алмай? Сөнки тупраҡта бәшмәк булмай сыға ла, ағастар үҫеп китә алмай.\nXVIII быуатта Пруссияла фәнни урмансылыҡ тигән бер ҡыҙыҡлы тәжрибә үткәрәләр. Урманда бер төрлө генә ағас ҡалдырыла, урман аҫты (бейек ағастар аҫтындағы ҡыуаҡтар) бөтөрөлә, тар һуҡмаҡтар урынына тура киң ыҙандар һуҙыла. Бер-ике йылдан урман үлә башлай. Ҡатлаулы биологик сылбырҙар өҙөлгәс, урман табыш сығанағынан дотацияға ҡала, сөнки яһалма урман янғындарға тиҙерәк бирешә, ул минераль ашлама керетеүгә, ҡоротҡостарға ҡаршы сараларға, үҫентеләр ултыртыуға даими мохтаж була.\nБеҙгә билдәле булған иң ҙур урмандар улар - тайга. Тайгала ҡышын һалҡын,ә йәйен тундраға ҡарағанда йылыраҡ. Үҫемлектәр бейек, ҡояшҡа бик талапсан түгел, ылыҫлы ағастар. Ылыҫлы урмандарҙың киң таҫмаһы, күлле Карелиянан алып, көнсығышҡа табан һуҙылған, Уралтау һырттарын ҡаплап алған, унан Себер һәм Алыҫ Көнсығыштың икһеҙ-сикһеҙ киңлектәренә йәйелгән. Был - мөһабәт тайга. "Тайга" һүҙе саха телендә "урман" тигәнде аңлата. Тайга зонаһында яҡынса 7 төр ағас һәм бер нисә ҡыуаҡ үҫә. Ылыҫлы урмандарҙың күпселеген ҡарағай тәшкил итә. Ул - иң сыҙам ағастарҙың береһе, эҫегә лә, һалҡынға ла бирешмәй. Уларҙы себер һәм даур тигән ике төргә бүлеп йөрөтәләр. Улар урмандың - 40, ҡарағай һәм кедр - 22, шыршылар - 16, ҡайын менән уҫаҡ 17 процент майҙанын биләй.\nТайганан көньяҡҡа табан ҡатнаш урмандар китә. Бында күп йыллыҡ туңлыҡ юҡ. Ҡыш шаҡтай йылы. Шуға урманда ылыҫлы һәм япраҡлы ағастар, ҡыуаҡтар бергә үҫә. Рәсәйҙә ҡатнаш урмандарҙа ылыҫлы ағастар менән йәнәшә ҡайын, уҫаҡ, имән һәм башҡа төр япраҡлылар ҙа һыйышып ултыра ала. Был тәбиғәттең үҙенсәлеген күрһәтә.\nҠатнаш урмандар зонаһы тайганан киң япраҡлы урмандарға күсеш зонаһы булып тора. Ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандарҙа тупраҡ һоро һәм көрән төҫтә. Улар тайганың көлһыу тупрағына ҡарағанда серетмәгә байыраҡ. Тропик һәм субтропиктарҙа үҫә торған ҡуйы, кеше үтеп сыға алмаҫлыҡ ағастар һәм ҡыуаҡлыҡларҙан торған урман джунгли тип атала. Донъялағы иң ҙур дымлы тропик урман (сельва) Амазонка йылғаһы буйлап 6 миллион квадрат километрға һуҙылған. Был икһеҙ-сикһеҙ массив аша үтеп сығыу мөмкин булмағанлыҡтан, уны боронғо халыҡ "йәшел тамуҡ" тип атаған. Беҙҙең республика иһә сағыштырмаса урманлы зона иҫәпләнә.140 мең гектар урмандар хужаһыҙ биләмәләр булып тора.\nУрмандың файҙалы зона икәнен беләбеҙ, ә был файҙаны ентекләп өйрәнгәндә нисегерәк итеп һүрәтләп була?\n- Урмандың ни тиклем ҙур хазина икәнен һөйләп тороу ҙа артыҡтыр, шулай ҙа өс төрлө әһәмиәтен атап үтәйек. Беренсенән, көн торошона, һыу менән һауа таҙалығына ҙур йоғонтоло, ауыл хужалығы ерҙәрен ҡурсалай, әҙәмгә йәшәү һәм ял итеү өсөн яйлы шарттар тыуҙыра, кейек-ҡошҡа бына тигән аулаҡ. Ошонда - уның мөхитте хасил ҡылдырыу йәки экология йәһәтенән көсө. Икенсенән, төҙөлөш өсөн һаман да етди сығанаҡ, уға был яҡлап ихтыяждың яҡын, хатта алыҫ киләсәктә лә бөтөрө ныҡ икеле. Йәғни бында беҙ уның иҡтисади әһәмиәтен күрәбеҙ. Өсөнсөнән, урман - мәҙәни-тарихи урын да бит ул, унда ана күпме халыҡтарҙың булмышы ҡоролған, ул донъя көтөү, көнкүреште алып барыу күҙлегенән ифрат мөһим. Урманлы төбәктәрҙә йәшәгәндәр унһыҙ тормоштарын күҙ алдына ла баҫтыра алмай.\nУрман - һауала газ алыштырыу кеүек мөһим процеста әүҙем ҡатнашыусы гигант фильтр ул. Урман үҫемлектәре һауанан кеше һәм хайуандар бүлеп сығарған углекислый газды йотоп бара һәм уны кислород менән байыта. Иҫәпләүҙәр күрһәткәнсә, мәҫәлән, дүрт ҙур ағас бер кешене тәүлек буйына етерлек кислород менән тәьмин итә.\nАғастарҙың тағы бер файҙаһы - һауаны туҙандан һәм завод-фабрикалар бүлеп сығарған зарарлы газдарҙан таҙарталар. Урмандарҙа туҙан булмай. Ҡарама, йүкә, сирень ағастары туҙанды башҡаларға ҡарағанда күберәк йота - 1 йылға 35 килограмм тирәһе. Урман һауаны төрлө зарарлы ҡатнашмаларҙан таҙарта, уны кислород менән туйындыра. Ғалимдар бер кешегә 100-150 квадрат метр йәшел зона тура килергә тейешлеген иҫәпләп сығарған.\nФитонцидтар - күҙгә күренмәй торған урман "санитарҙары". Был матдәләр ауырыу тыуҙырыусы микробтарҙың, бактерияларҙың, бәшмәктәрҙең үҫеш процестарын туҡтатып ҡына ҡалмай, юҡ та итә.\nМәҫәлән, ҡорһаҡ тифы, туберкулез, дизентерия, дифтерит кеүек ҡурҡыныс ауырыуҙар тыуҙырусы микробтар ҡайын, муйыл, артыш бүлеп сығарған фитонцидтар тәьҫирендә бик тиҙ һәләк була. Имән, осло япраҡлы өйәңке, ҡайын, уҫаҡ, муйыл, ҡарағай, шыршы һәм башҡа ағастар микробтарҙы 1,5-3 минут эсендә юҡ итә. Ҡарағай һәм кедр ағаслыҡтарындағы фитонцидтар айырыуса көслө була. Улар көндөҙ ҙә, төндә лә һауа ҡатлауын ғәжәйеп ҙур теүәллек менән айҡап сығара, нәтижәлә һауа таҙара. Фитонцидтар ауырыу тыуҙырыусы микробтарға ғына тәьҫир итеп ҡалмай. Муйыл фитонциды, мәҫәлән, инфекция таратыусы талпандарҙы һәм кимереүселәрҙе лә ағыулай. Фитонцидтарҙың был үҙенсәлеген медицинала, аҙыҡ сәнәғәтендә һәм ауыл хужалығында ла файҙаланалар.\nУрмандарға кеше ни тиклем зыян килтерә ала? Кеше менән тәбиғәттең һыйышып йәшәүе мөмкин булған хәлме ул?\n- Тарихҡа күҙ һалһаҡ, һуңғы 10 мең йылда ул осорҙағы урмандарҙың өстән ике өлөшө генә ҡалған, 500 миллион гектар ер ваҡ-төйәк ҡыуаҡтарҙан башҡа бер нәмә лә үҫмәй торған ҡыҫыр сүлгә әүерелгән. Донъя буйынса ҡарағанда, Англияла урман ерҙәренең 95 проценты ҡырылһа, Италия, Франция, Испания кеүек илдәрҙә был тәбиғәт байлығының 10-15 проценты ғына ҡалған. Кешелек йәшәйеше өсөн мөһим булған тропик урмандар минутына 26 гектар тиҙлек менән юҡҡа сыға бара. 25 йылдан һуң уларҙың бөтөнләй булмауы ла мөмкин, ти белгестәр. Урмандар әҙәйгән һайын, һауа сафлығын юғалтып ғына ҡалмай, йылғалар һайыға, күлдәр кибә, ер аҫты һыуҙары төпкә китә бара һәм ер йөҙөнә ҡоролоҡ янай. Ер шарындағы урмандарҙың 22 проценты Рәсәйгә тура килә. 722 миллион гектар урманда 75 миллиард кубометр ағас запасы бар. Рәсәй урмандарының 42,7 проценты техник яҡтан өлгөргән урманға керә. Ләкин һуңғы йылдарҙағы ҙур янғындар нәтижәһендә миллион гектар урман юҡҡа сыҡты.\nУрмандың иң яуыз дошманы - янғын. Ҡоролоҡло йылдарҙа илдең теге йәки был төбәгендә урман янғындары ҡабына. Урман янғындары сығыуға йыш ҡына кеше сәбәпсе була, сөнки урман янғындарының 95 проценты тораҡ пункттарынан 20 километрға тиклем булған арала ҡабына. Урман янғындары, нигеҙҙә, урманда булған кешеләрҙең һаҡһыҙлығы арҡаһында килеп сыға. Рәсәй буйынса һуңғы йылдарҙа урман яныу йыш күҙәтелде. Әммә урман элек янмаған, ул бөгөн генә кешеләр тарафынан яндырыла йәки ҡырыла тип тә раҫлап булмай. Урман борон да янған. Янғындар йәшен һәм башҡа сәбәптәрҙән сыҡҡан. Был тәбиғәттең тәбиғи йәшәү процесы. Урмандың аңлы рәүештә ҡырҡылыуы ла ҡурҡыныс түгел. Сөнки ағаслыҡ ул тигеҙлекте йәһәт кенә баҫып алыусан. Мәҫәлән, элекке сәсеүлектәр бөгөн йәш сауҡалыҡ менән ҡапланды. Уларҙы хәҙер кемдеңдер ағастарҙан таҙалап алыуы икеле. Шунлыҡтан, кеше урманды ҡыра, юҡ итә, тигән фекер менән килешеп етмәйем. Башҡортостанда һуңғы йылдарҙа ағас әҙерләү өс тапҡырға артҡан - эйе, әммә урмандарҙы тергеҙеү эше лә әүҙемләшкән. Шуныһы, ағас эшкәртеүсе предприятиеларҙың сеймал базаһы яйлап "тарая" бара икән, сөнки уларға кәрәкле ағастарҙан торған урмандар төпкөлдәрҙә ята - сығымдар артыҡ күпкә төшә. Шуға ла был тәңгәлдә файҙалы программалар төҙөлә. Махсус проекттар республика урман комплексы сәнәғәте өсөн бик мөһим. Был өлкә ҡатмарлы - һәр нәмәне уйлап эш итергә, башҡарырға кәрәк: киҫеү, ташыу, продукция етештереү, һатыу...\nУрмандар төп байлығыбыҙ булып тора, тинек. Был бит әле ағасты ҡырҡып, продукция етештереүҙе, табыш алыуҙы ғына аңлатмай. Урман - үҙе бер асылмаған серле донъя ул. Халыҡ мул йәшәһен өсөн Хоҙай унда барыһын биргән: үҫемлеген дә, бал ҡорттары өсөн төрлө-төрлө сәскәһен, хайуандар, йәнлек-кейектәрҙе, һанап бөткөһөҙ башҡаһын да. Тик киләсәк быуындар өсөн беҙҙең һаҡ эш итеүебеҙ талап ителә. Һәм, әйтеп үтергә кәрәк, беҙҙә урманға аяулы ҡараш, уны үҫтереү һәм уңышлы ҡуллана белеү алымдары инде оҙаҡ йылдар фәнни нигеҙҙә өйрәнелгән. Мәҫәлән, Башҡорт дәүләт агарар университеты урман хужалығында грамоталы эш алып барырлыҡ, ҡала һәм ауылдарҙа ландшафт дизайндарын программалай алырлыҡ белгестәр әҙерләп сығара. Һәм улар республика ғына түгел, башҡа өлкәләрҙә лә һөнәрҙәре, хеҙмәттәре буйынса юғары баһалана.\nШулай итеп, белгес менән һөйләшкәндән һуң Башҡортостанда урман тәләфләнә, ҡырыла, яна, тигән ҡурҡыныс ул ҡәҙәре юғары кимәлдә түгел, тигәнгә инандыҡ. "Урмандың яңырып, йәшәреп тороуы тәбиғи һәм кешенең ағасты йәшәйештә ҡулланыуы ла тейешле, ул әҙәмдәр мәнфәғәте өсөн яратылған байлыҡ", тине Заһир Зәбир улы. Бары был байлыҡты аяй һәм аҡыл менән тотона белеү генә бурыс.\nЯҙылған: 02.07.20 | Ҡаралған: 365


Мар.Сәлим – 60 йыл матбуғатта\n14 Ғинуар , 23:31\nФото:Яҙыусының шәхси архивынан.\nЯңы йыл алдынан Мәскәүҙә, Ростовтарҙың тарихи йортонда, журналистика ветераны, академик Ғ. Хөсәйенов һүҙҙәренсә, “мәшһүр башҡорт көләссиге”, Рәсәйҙең Журналистар союзы баһалауынса, заманында иң яҡшы юмористик баҫмалар иҫәбендәге “Һәнәк” журналына 30 йыл буйы етәкселек иткән, 10 йылдан ашыу Башҡортостан Журналистар союзының рәйесе булған, республиканың халыҡ яҙыусыһы Марсель Сәлимовтың (Мар. Сәлим) ижад кисәһе үтте.\nЯҙыусының Халыҡ-ара әҙәби премиялар лауреаты, күп ижади конкурс һәм фестивалдәр еңеүсеһе икәне күбебеҙгә мәғлүм. Әҙип Евразия халыҡ-ара премияһының һәм “ЛИффТ” Бөтә Рәсәй әҙәби фестиваленең алтын лауреаты, “Тыныслыҡ илсеһе” (Германия), “Рәсәйҙең алтын ҡаурыйы” һәм “Рустең алтын ҡаурыйы” тигән маҡтаулы исемдәр ҙә йөрөтә. Мәскәүҙә, Өфөлә, Ҡазанда, Чебоксарҙа, Симферополдә һәм Лондонда 50-гә яҡын китабы баҫылып сыҡты.\nБылтырғы йыл башҡорт совет һәм Рәсәй сатиригы, юморсыһының тормошо сағыу ваҡиғаларға бай булды. Ҡытайҙа нәшер ителгән Донъя шиғриәте антологияһының Раштыуа сығарылышында уның шиғырҙары ҡытай һәм инглиз телдәрендә баҫылып сыҡты; Ч. Диккенс исемендәге халыҡ-ара әҙәби (Бөйөк Британия) һәм “Донъя генералдары тыныслыҡ яҡлы” халыҡ-ара йәмәғәт берләшмәһе премияларына лайыҡ булыу; тыныслыҡ, дуҫлыҡ һәм татыулыҡты хуплауға арналған иң яҡшы эш өсөн “Тыныслыҡ Күгәрсене” миҙалын яулау (Ҡырғыҙстан).\nШулай ҙа билдәле әҙип ижади биографияһындағы иң мөһим ваҡиға тип 60 йыл элек матбуғатта беренсе яҙмалары баҫылып сығыуын иҫәпләй. Ул саҡта, 1961 йылдың 20 декабрендә, Борай район гәзите 12 йәшлек үҫмерҙең мәктәп тормошо хаҡындағы хәбәрҙәрен баҫып сығара. Тап ошо датаны ул журналист һәм яҙыусы тормошоноң башы тип һанай. Уның илебеҙ баш ҡалаһындағы ижад кисәһе ошо иҫтәлекле ваҡиға айҡанлы ойошторолдо ла инде.\nКисәне Дәүләт Думаһының мәҙәниәт буйынса комитеты етәксеһенең беренсе урынбаҫары, Яҙыусылар һәм нәшерселәр союздары ассоциацияһы рәйесе, яҙыусы һәм публицист Сергей Шаргунов асты. Ул Мар. Сәлимде үҙенең өлкән дуҫы, остазы тип атай. “Һеҙ ғәжәп яҡты кеше, – тине ул, яҙыусыға мөрәжәғәт итеп. – Һеҙҙән йәшлек дәрте, позитив бөркөлөп тора. Күркәм ижадығыҙҙың йөкмәткеһе – ул һауыҡтырғыс көлкө икәне осраҡлы түгел”.\nРәсәй Федерацияһы президенты ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһының Тулы хоҡуҡлы вәкиллеге исеменән Ришат Халиҡов та билдәле сатирикты ихлас тәбрикләне. “Мәскәү башҡорттары уның ижадын ярата, уңыштарына һоҡлана һәм ғорурлана”, – тине ул.\nМ. Кәрим исемендәге Фондтың ойоштороусыһы Тимербулат Кәримов менән Фондтың директоры Әлфиә Кәримова ла күренекле яҡташтарына сәләмләү ебәрҙе. “Милли әҙәбиәт яҙыусыларының Мәскәү уҡыусылары менән ижади осрашыуҙары йолаһы яңырыуға бик шатбыҙ, – тиелә унда. – Һеҙ сатира кеүек ҡатмарлы жанрҙа эшләп, ҙур уңыштарға ирештегеҙ. Мар. Сәлим тигән сатириктың исеме хәҙер бар донъяға таныш. Совет һәм башҡорт әҙәбиәте классигы, Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәрим юморы булған кешеләрҙе юғары баһаланы”.\nЯҙыусылар союздарының халыҡ-ара берләшмәһе рәйесе, билдәле яҙыусы һәм киноактер Юрий Коноплянников та Мар. Сәлимдең ижады тураһында йылы һүҙҙәрен еткерҙе. “Марсель Сәлимов прозала ла, поэзияла ла, драматургияла ла һоҡланғыс. Ул – Рәсәй милли әҙәбиәтенең сағыу вәкиле, үҙ республикаһының ысын халыҡ яҙыусыһы. Уны Сергей Михалков та яратты, күп совет классиктары талантын юғары баһаланы. Үҙемдең художестволылыҡ принциптарымдың башҡорт дуҫымдыҡы менән тап килеүенә ныҡ ғорурланам”, – тине ул.\nБашҡорт яҙыусыһының ижад кисәһенә ғалим, публицист, Рус фән һәм сәнғәт академияһы президенты Виктор Никеров, Рәсәй халыҡтары ассамблеяһы советы рәйесе урынбаҫары Назиржон Абдуғәниев, башҡа бихисап билдәле Рәсәй яҙыусы һәм журналистары килгәйне. Барыһы ла башҡорт сатиригының ижадына ҡарата йылы һүҙҙәр әйтте.\nЯҙыусының күптәнге дуҫы, билдәле яҙыусы, публицист Николай Стародымов үҙ сайты аша уның ижады тураһында матур фекерҙәрен еткерҙе. “Ул шаярта, кәйефте күтәрә белә. Шаяртыуҙы мәлендә үк күтәреп алып, тиҙ генә шундай уҡ кинәйәле яуабын да ҡайтара”, – тип яҙа ул. “Һирәктәргә эләккән һәләт. Айырыуса бөгөн, тапҡырлыҡты әҙәпһеҙ, әшәке һүҙҙәр менән алыштырырға ынтылыусылар заманында”, – тип билдәләй.\nКисә барышында Мар. Сәлим яңы китаптары менән таныштырҙы, юмореска, шиғырҙарын уҡып ишеттерҙе. Уларҙы рус теленә Николай Переяслов, Иван Тертычный, Сергей Янаки ауҙарған.\nКисә Мәскәү башҡорттарының ижади коллективтары әҙерләгән сығыштар менән тамамланды. Улар “халыҡ көлдөргөсө”нөң әҙәби ижадына арналған ҡыҙыҡлы программа тәҡдим итте.\nӘйткәндәй, Мар. Сәлимдең V “ЛИффТ” Бөтә Рәсәй милли әҙәби фестиваленең алтын лауреаты дәрәжәһенә ирешеүе Башҡортостанға сираттағы фестивалде үҙендә ҡабул итеү мөмкинлеген бирә. Дәүләт башлығы В.В. Путин указына ярашлы иғлан ителгән Рәсәй халыҡтарының матди булмаған мәҙәни мираҫы йылында республикабыҙҙың беҙҙең илдең генә түгел, ә тотош Евразияның милли әҙәбиәттәре үҙәгенә әйләнеүе бик ихтимал.


Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында музыкант Рәжәп Вәдүтовтың юбилей кисәһе - Культурный мир Башкортостана\nХ. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында музыкант Рәжәп Вәдүтовтың юбилей кисәһе\nЙома, 11 ноябрь 2011\nХ. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында Башҡортостандың атҡаҙанған артисы, үҙенсәлекле почерклы музыкант, төрлө яҡлы талант эйәһе Рәжәп Вәдүтовтың юбилей кисәһе үтәсәк.\nРәжәп Вәдүтов сығышы менән Учалы районы Бөйҙө ауылынан. Бала саҡтан музыкаға һөйөүе буласаҡ артисты Өфө музыка-педагогия училищеһына уҡырға алып килә, был уҡыу йортон уҡып бөтмәй, икенсе курсты тамамлағандан һуң Рәжәп Һамар ҡалаһына музыка-педагогия институтына ҡабул итеү имтихандары бирергә юлға сыға һәм мораҙына ирешеп ҡайта. 1968 йылдан 1972 йылға саҡлы ул юғары уҡыу йорто студентына әйләнә. Уны уңышлы тамалап, ҡулына диплом алғас, егет Учалы музыка мәктәбенә баян уҡытыусыһы булып эшкә ҡайта.\nУлар араһында хәҙерге көндә ошо уҡ музыка мәктәбе директоры, Р. Вәдүтовтың уҡыусыһы Тамара Осокина, Башҡорт дәүләт филармонияһының музыкаль етәксеһе Илшат Яхин да бар.\n1973 йылдан, бөгөнгө көнгәсә Рәжәп Вәдүтов Башҡорт дәүләт филармонияһы музыканты. Ул үҙенең баянсы һөнәренә тоғро булып ҡала, уға етәксе вазифаларын да тәҡдим итеп ҡарайҙар, тик ул ризалашмай. Соло концерттары 1995 йылдан хәҙергә тиклем йыл һайын тиерлек, филармонияның кесе залында үтә. Күп кенә халыҡ-ара конкурстарында ҡатнашып, лауреат-дипломант исемдәре алған: 1998 йылда Австрияла уҙғарылған конкурста аккомпаниатор һәм импровизация номинацияһында лауреат; Санкт-Петербургта 2005 йылда Бөтә донъя баянсылар конкурстарында 4 урынды – дипломант исемен яулай; 2003 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында уҙғарылған аккомпаниаторҙар конкурсында лауреат исеменә лайыҡ була.\n1981-82 йылдарҙа Мәскәү һәм Ленинградта ике соло пластинкалары, 2000 йылда соло аудиокассетаһы донъя күрә һәм республика күләмендә бик күп ҡаҙаныштарға эйә була. Рәжәп Вәдүтовтың яңы ғына үҙенең эшкәртеүендә нотаға баҫылған “Сборник оригинальных обработок народных мелодий” исемле китабы донъя күргән. Ул урта һәм юғары музыка уҡыу йорттары студенттары өсөн дә һәм концерттарҙа уйнар өсөн әҫәрҙәр булып иҫәпләнә.\n«Башҡортостандың мәҙәни донъяһы» порталы хеҙмәткәрҙәре исеменән Рәжәп Вәдүтовты күркәм юбилейы менән ихлас ҡотлайбыҙ, артабан да ижади уңыштар теләйбеҙ!\n«Башҡортостандың мәҙәниәт донъяһы» порталы\n«Һылыуҡай - 2014» республика гүзәллек бәйгеһенең финалы уҙҙы\nБөгөн Өфөлә – төрлө милләт ҡыҙҙары араһында гүзуллек бәйгеһе\nДүшәмбе, 18 ноябрь 2019 | Тулыраҡ >\nӨфөлә декоратив-ҡулланма сәнғәт буйынса ижади эштәр күргәҙмәһе асылды\nБорайҙа «Еңеү салюты» Республика фестиваленең беренсе зона сараһы үтте


Донъяны һиҙгер тойған шағирә » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Әҙәбиәт » Донъяны һиҙгер тойған шағирә\nДонъяны һиҙгер тойған шағирә 09.08.2016 // Әҙәбиәт\nКитап кәштәмдә яңы шиғри йыйынтыҡ үҙенә тәғәйен урынын алды. Ғәҙәтемсә, минең күңел донъяма бер балҡыш булып инер, аҡыл-зиһенемде яңы фекер, һүҙ-гәүһәрҙәр менән байытыр, болоҡһоған мәлдәремдә болоттарҙы таратыр, шатлыҡ-ҡыуаныстар күңел даръяма һыймағанда, шуларҙы уртаҡлашыр шиғыр китабының тәүге биттәренә бағам. Ҡыҙыҡһынып, аннотация тип нарыҡланыр юлдарға күҙ йүгертәм: “...Авторҙың был китабына һуңғы осорҙа ижад ителгән өр-яңы шиғырҙары тупланды. Уларҙа халыҡсанлыҡ та, ихласлыҡ та, донъяны һиҙгер тойоу ҙа бар”. Эйе, был яратып уҡыр китабым, зауыҡ һәм рухи талаптарымды ҡәнәғәтләндерер, донъяны тойор, асылдарын асырға булышыр хазинам минең! Ыҡсым, матур биҙәлешле, аҡһыл-зәңгәр төҫтәрҙән сафлыҡ, йылылыҡ бөркөп торған йыйынтыҡтың (Йомабикә Ильясова. Етегән: – Өфө: Китап, 2015. – 160 бит) уға исем биргән “Етегән” шиғырын ҡат-ҡат уҡыйым:\nҺәм зарығып көткәндәрҙең,\nУралым, тип Парижғаса,\nҺин күктәге маяғымы,\nҠараңғыла өмөт биргән,\nЕтегән тигән ете йондоҙ,\nЕте бөртөк нурын бүлгән.\nҺаҡлар өсөн еребеҙҙе,\nҠай заманда күккә күстең?..\nЕтегән йондоҙ хаҡында күпме шиғыр, йыр яҙылған, донъя халыҡтарының ауыҙ-тел хазинаһында күпме риүәйәт ижад ителгән. Бер ҡараһаң, кешелек донъяһы барлыҡҡа килгәндән, әҙәми зат шул донъяны танып-белә башлаған дәүерҙән алып нимә генә яҙылмаған! Тағы ни өҫтәмәк кәрәк? Ә өҫтәйһе, яңыса асаһы мөмкинлектәр бар икән. Уның асылы шунда: һәр ижад кешеһе, милләт вәкиле уны үҙенсә аса, үҙенсә һүрәтләй. Ғалимдар әйтеүенсә, төрлө милләттәр, төрлө этномәҙәниәттәр донъяны үҙ күҙлеге аша таный, баһалай. Заманында аҡыл эйәһе Сократ “Һөйләй башла, һәм мин кемлегеңде әйтәм” тигән! Уға боронғо Рим сәйәсмән-яҙыусыһы Цицерон ҡушылып, беҙҙең эраға тиклем: “Һәр кеше – үҙ эске донъяһының сағылышы. Нисек фекерләй, ул шулай булып ҡала”, – тип аҡыллы һүҙен әйткән.\nАна, бөгөнгөбөҙҙөң күренекле башҡорт шағирәһе, билдәле журналист һәм абруйлы дәүләт эшмәкәре, талымһыҙ йәмәғәтсе Йомабикә Ильясова күнегелгән Етегәнгә тап милли асылыбыҙҙан бағып, кемлегебеҙҙе танытып, күпме тәүарих, шанлы йылдар ауазы, милләт ғорурлығы һәм һыҙланыуҙарын ни бары 16 шиғри юлға һыйҙыра алған. Асылында унда поэмаларға бәрәбәр идея-фекер ята! Аҙ һүҙ менән ғәжәйеп тәрән фекер әйтә белеү, һүҙ – идея, һүҙ – образ, һүҙ – хис-тойғо менән эш итеү – һүҙ оҫтаһының маһирлығы ул. Шуға ла баяғы өйрәнелгән Етегән: “ете йондоҙ – ете һыбайлыһы күктең”; “һин күктәге маяҡ”; “ете бөртөк нур”; “ҡараңғыла өмөт биргән” күк есеменә әүерелә. Һәр береһендә донъяны үҙебеҙсә танып-белеү үҙенсәлеге, атаҡлы “Урал батыр” дәүеренән килмеш милли һыҙат, фекерләү ята, ә шағирә өсөн “халыҡсанлыҡ та, ихласлыҡ та, донъяны һиҙгер тойоу ҙа” күҙгә бәрелеп тора. Был шиғырҙы бер ниндәй арттырыуһыҙ, ҡабартыуһыҙ авторҙың табышы тип әйтеү урынлы. Билдәле булыуынса, ете – донъя халыҡтарының изге һаны. Беҙҙең этномәҙәниәттә лә киң таралған символ-артефакт: йәйғорҙоң ете төҫө, ете көн, йыр-моңдағы ете тауыш, шәжәрәбеҙҙәге ете быуын, ете ырыу, күктең, ерҙең ете ҡаты һ.б. Ете һаны атап кителгән әҫәрҙә стилистик сара булып ҡына ҡалмай, бынамын тигән яңы фекер, тос идея һәм поэтик дөйөмләштереү өлгөһөнә әүерелә. Ниһайәт, яңы йыйынтыҡҡа үҙенсә бер увертюра кеүек яңғыраш ала.\nЙомабикә Ильясова ижадын күптән үҙ иткәнмен. Һәр бер яңы йыйынтығын көтөп алыуым да шунандыр. Был ҡыҙыҡһыныу уның хаҡында үҙ фекерҙәрен белдергән ғалим һәм шағирҙарҙың ғәҙел баһаһын да хәтеремдә тота. Мәҫәлән, Мостай Кәрим уның ижады хаҡында: “Йомабикәнең шиғырҙары байтаҡ йылдар инде, уҡыусы булараҡ, күңелемә ҡағылмай үтмәй. Улар яҡты һағышҡа һабыштыра, рухты сафлыҡ менән һуғара. Үҙ тауышы менән үҙ йөрәгендә барын йырлай Ильясова”, – тип яҙҙы. Шағирәнең тәүге осор ижадын фатихалап, Муса Ғәли уның әҫәрҙәрен юғары баһаланы: “Йәшәйештең төрлө миҙгелдәрен татып, түбәндән һәм бейеклектәрҙән бағып, шағирә үҙ-үҙен танырға теләй, кеше булыуҙың асылын юллай. Уй-тойғо тәрәнлектәрен кисеп, космогоник киңлектәр аша шикләнмәй үтеп, беҙгә ғәжәйеп бер шиғриәт килә”.\nАкадемик Ғайса Хөсәйенов: “Йомабикә Ильясованың поэзияһы, нигеҙҙә, медитатив лириканан (лат. meditatio – эмоциональ уйланыу, фекерләү) торған, йәғни тәрән уй-тойғолар, психологик кисерештәр менән һуғарылған ижад. Уның күпселек шиғырҙары фекер тығыҙлығы, хис-тойғолар гаммаһы, тасуири биҙәктәр уйнауы, төҫ-моңдар төрлөлөгө һәм, нигеҙҙә, асыҡ, тапҡыр һүҙ-фразаларға ҡоролошо менән характерлы”, – тине. Ә беҙ, фәҡирегеҙ, ошолайыраҡ фекер йөрөтәбеҙ: “Беҙҙеңсә, Йомабикәнең медитатив лирикаһы донъяны, әйләнә-тирәне, улай ғына ла түгел, Мәңгелек, Ғаләм, Ваҡыт кеүек фәлсәфәүи категорияларҙы фәҡәт хис-тойғоға бәйләп кенә баһаламай, шағирәнең медитацияһы, беренсе сиратта, хис-тойғолар ысулын, эмоционаллекте оҫта файҙаланып, ысынбарлыҡты логик танып-белеүгә, фекерләүгә ынтыла, аҡыл ҡеүәһен егә, икенсе төрлө әйткәндә, донъяны когнитив-концептуаль ҡабул итеүгә ҡайтып ҡала, һөҙөмтәлә, үҙенсә бер синтезлау хасил була. Шулай булғас, бындай лирика “аһ!”тарҙан тормаҫ, уларға фәлсәфәүи фекер ағышы, логик һығымталар тәрәнлеге, уҡыусыны уйландырыу һәм тәьҫирләндереү көсө хас булыр. Әйткәндәрҙән сығып, шағирәнең ижадын тотошлайы менән интеллектуаль лирика, фәлсәфәүи поэзия тип нарыҡларға нигеҙ бар” (Ф. Санъяров. “Нисек барһың, һин минеке, донъя!”, “Ватандаш”, 2012, № 10 – 82 – 88 б.б.).\nЫсынлап та, шағирә донъяны, объектив ысынбарлыҡты ниндәй категориялар аша ҡабул итә, ниндәй ҡиммәттәргә таяна, тел һәм поэтик сараларҙың ҡайһыһына өҫтөнлөк бирә һуң? Йомабикә, беҙҙеңсә, донъяны тап үҙенсә асырға ынтыла, тәбиғәттең, һәр миҙгелдең, көндөң, мәлдең сикһеҙ серҙәренә төшөнөргә уҡтала, күргән-кисергәнен йөрәк аша үткәреп, ябай күренештәрҙе моңға сорнай. Донъя тигәнең ғәжәйеп икән дә, уны ҡабул итеүең тәрәнәйгән һайын, офоғоң киңәйгәндән-киңәйә, аҡыл-зиһенең генә етһен! Донъя – йоҙаҡ, асҡысы – белем, ти халҡыбыҙ. Шул йоҙаҡты асмаҡтан, ана ни тиклем уйҙарға, хис-тойғоларға бирелә шағирәбеҙ:\n...Донъя миңә яңы яраламы,\nТүңкәрелеп, ҡупҡанмы ҡиәмәт,\nСелпәрәмә килә табынғаным,\nНи ҡәҙерле миңә, нимә ҡиммәт?\nЙомабикә Ильясованың ижади асыштарын даими өйрәнеү, шиғри йыйынтыҡтарын ҡулдан төшөрмәй тигәндәй йәшәүем медитатив лирикаһының төп һыҙаттарын билдәләргә булышлыҡ итмәй ҡалмайҙыр. Шағирәнең “Етегән” исемле сираттағы йыйынтығын ҡулыма алғас, авторҙың күнегелгән лирик медитацияһы тағы ниндәй планда үҫешә, поэзияһында шиғри традицияһы һаҡланамы, ниндәйерәк яңы мотивтар бөрөләнә, фәлсәфәһе ниндәй юҫыҡта тәрәнәйә бара, донъяны үҙенсә танып-белеүҙә аҡыл һәм хис-тойғо синтезы йәшәйме, миҙгелдәр, дәүерҙәр алмашыныуын тәбиғи ҡабул итәме, һағыш-болоҡһоуҙары күңел тетрәнеүҙәренә дусар итмәйме, тигәнерәк уйҙар солғанышында ҡалдым. Ни тиһәң дә, фәлсәфәүи шиғриәтте, интеллектуаль поэзияны “иренең сейә”, “шишмә буйы”, “ҡаҙҙар оса” кеүек ябай күренештәр, ҡалыплашҡан фразалар юҫығында өйрәнеү яҙыҡ, шағирә ижады шул күренештәрҙә Йыһан, Ваҡыт, Мәңгелек менән тығыҙ бәйләнеште, юғары фекерләү ҡеүәһен талап итә. Ул юҡ икән, метафоралар, сағыштырыуҙар, башҡа поэтик символдар серен асмаҫ, йәнеңде арбамаҫ.\nМәшһүр әҙәбиәтсебеҙ Ғайса Хөсәйенов былай ти: “Яҙыусы өсөн бигерәк тә өс нәмә мөһим: тормош һәм рухи биография, характер, талант. Биография үҙ яйы менән барлыҡҡа килә, характер бирелә һәм тәрбиә ителә. Ә талант иһә тәбиғәттең үҙенән килә, тыумыштан бирелә. Ҙур шәхес – ижадҡа нигеҙ”. Шөкөр, был юлдар тап Йомабикә Ильясоваға ҡарата әйтелгән кеүек. Ғалимдар раҫлауынса, яҙыусы биографияһының яртыһы тормошто белеүгә, өйрәнеүгә, донъяны танып-белеүгә китә. “Яҙыусының рухи биографияһы – тормош биографияһына, тәжрибәһенә ҡушылған интеллектуаль, мәҙәни багажы ул, асылда”, – ти Ғайса Хөсәйенов. “Етегән”де уҡып, Йомабикә Ильясова биографияһы менән бер рәттән, башҡорт халҡының шанлы үткәнен һәм бөгөнгөһөн уҡыйһың. Улар айырылғыһыҙ төшөнсәгә әүерелә, беҙҙеңсә, шулар авторҙы ҙур шәхес кимәленә күтәрә. Бына ҡайҙа ул шағирәгә хас халыҡсанлыҡ һәм ихласлыҡ күренештәренең асылы, донъяны һиҙгер тойомлау һәләте!\nЙыйынтыҡта “Башҡортостан” исемле шиғыр бар. Буш пафос, яңғырауыҡлы фразалар түгел, ә күңелдең иң нескә ҡылдарын сиртер, йөрәк елкендерер шағирәнә моңдар һибелә ундағы һәр бер шиғыр юлынан:\n...Елдәрендә ҡурай тауышы бар,\nАуазы бар унда ҡумыҙҙың,\nАйға менеп баҫҡан Зөһрә ҡыҙы,\nҮләнендә тәме ҡымыҙҙың.\n...Был тәбиғәт – башҡорт бейеүендә,\nБыл тәбиғәт – башҡорт көйөндә,\nКүпме гүзәллек һәм мөһабәтлек,\nБашҡортостан, һинең йөҙөңдә!\nШағирә биографияһы һәм халыҡ, ил яҙмышы бер бөтөн, айырылғыһыҙ булғанда ғына, атайсалыңды ошолай һүрәтләп, уға булған һөйөү-табыныуҙарыңды сағылдырып булалыр. Ихласлыҡ, эскерһеҙлек шулай ярала. Йомабикәне Йомабикә итер йәнә бер ҡиммәт бар, ул – туған тел. “Туған тел” шиғырында шағирә үҙ поэтик стиленә, глобаль фекерләүгә, туған халҡының менталь үҙенсәлектәренә, йәғни ысынбарлыҡты хис-тойғолар ярҙамында тәбиғи ҡабул итеүгә һәм баһалауға тоғро ҡала. Уның шиғриәте тап шул яғы менән алдыра, уҡыусыны таң ҡалдыра. Шиғырҙа һәр строфа күркәм сағыштырыуҙар, логик дөйөмләштереү, рефрен ҡалыбында йомғаҡлана. Шул рәүешле туған телдең ҡөҙрәте баҙыҡ образдар менән теүәл кәүҙәләнә: йөрәгемдә тынмаҫ бер моң икән – был бит минең туған телем үҙе; йөрәк тибешемдә илем икән – был бит минең туған телем үҙе; рухыбыҙға мәңгелек ҡот икән – был бит минең туған телем үҙе; Ватаныбыҙ әүлиәләй зирәк – был бит минең туған телем үҙе; йәшәү, ғүмер сикһеҙ ғәзиз икән – был бит минең туған телем үҙе!\nИлһөйәрлек, рухи биографияңдың үҙ халҡыңдан айырылғыһыҙ булыуы кендек ҡаның тамған, тәпәй баҫҡан ғәзиз ереңдән, әсе әрем еҫе аңҡытыр сал далаңдан, тыуған ауылыңдан башлана. Ауылы хаҡында кемдәр генә яҙмаған, үҙ йырында данламаған. Бындай йырҙарҙың хәҙер, һәр кем шағир, һәр кем йырсы булып киткән заманда, теүәл иҫәбе лә юҡтыр. Ә бына Йомабикә Ильясованың өс строфалыҡ “Ауыл” шиғыры бер уҡыуҙан хәтергә уйыла, сөнки бығаса бер кем әйтмәгәнсә, ябай ҙа, күңелгә яҡын да яңы фекер, ихласлыҡ, тап халыҡ һөйләгәнсә яңғырашлы күркәм тел аҡыл-зиһенде арбай, этномәҙәни күренеш һоҡландыра:\nАса төнөн, аса көндөҙөн,\nСәйен яһай, балын-майын ҡуя\n...Табынам мин тик ошо яҡшылыҡҡа,\nНиндәй ябай уның үлсәме:\nҺөйөү аша һөйөү күскәне.\nХалҡыбыҙҙың күңел ихласлығына, ҡунаҡсыллығына, рухи байлығына бер мәҙхиә түгелме был шиғыр?! Фекер тығыҙлығы, образдар теүәллеге, һүҙ-гәүһәрҙәр балҡышы, тәрән фәлсәфәүи йөкмәткеле булыуы хәҙерге башҡорт поэзияһының кимәлен билдәләр камил художестволы әҫәр тип таныта. Һәр хәлдә, мин шәхсән шуға инанамын. Һүҙемә ҡеүәт булһын тип, халыҡ шағиры Рауил Бикбаевтың бик урынлы һүҙҙәрен иҫкә төшөрәм: “Ижадта бәғзеләр тел стихияһынан уҙа алмай. Ғәжәп стилист, теле бай, ә бына фекер һай. Иң мөһиме – уй стихияһы!” Ни эшләтәһең уны – шиғыр бит ул йә була, йә юҡ. Йомабикә уның булырҙайын ғына яҙа, халыҡҡа сығара. Нисек ижад итеүен үҙенән ишетеп беләм. Зәргәр, аҫыл таштың, алтын-көмөштөң һәр ҡыры, мөйөш-һыры балҡып китмәй тороп, үҙ эшенән айырылмағандай, шағирә лә һәр һүҙ, фраза, һөйләм балҡып китмәйенсә, әҫәрҙе үҙе камил килеш ятлап алмайынса, ижад ҡомарынан, ғазап-шатлыҡтарынан айырыла алмай. Ихлас шағирә бына нимә ти:\nШиғыр яҙмайым һан өсөн,\nШиғыр яҙмайым дан өсөн,\nЯҙам уны күңел өсөн,\nКүңелемдең күге өсөн.\nЯҙам уны былай ғына,\nЯҙмай йәшәп булмай ғына.\nНи эшләтәһең уны – шиғыр бит ул! Әлбиттә, күпмелер дәрәжәлә Рәми Ғарипов, Ирек Кинйәбулатовтарҙың моң-ауаздары ишетелеп ҡалғандай, әммә мин Йомабикәнең дә эске донъяһын, үҙ стихияһын, характерын асыҡ тойомлайым. Рауил Бикбаев хаҡлы: “Осраҡлы шиғыр табыу ғына етмәй, улар бер епкә теҙелһен, һинең принциптарыңа нигеҙләнһен, ҡарашыңды асһын”. Булмаһа, беҙ ҙә, “Етегән” йыйынтығына таянып, күренекле шағирә Йомабикә Ильясованың ижад принциптарын, ҡарашын, характер һәм талант асылын артабан байҡайыҡ.\nХәҙерге әҙәбиәт ғилемендә тикшеренеүселәр әҙәби әҫәрҙең эстетик энергияһына иғтибарҙы көсәйтә. “Әҙәби әҫәр, – ти академик Фәрит Хәтипов, – ул – һүҙ ярҙамында әҙип тарафынан төҙөлгән айырым донъя. Шуны төҙөү барышында сәнғәт әһеле биниһая күп, ҡайнар рухи энергияһын һала. Һәм ошо ҡеүәт эстетик ҡөҙрәткә күсә, әҙиптең ижад егәре эстетик энергияға әүерелә”. Йомабикә Ильясованың яңы шиғырҙар йыйынтығы башлыса өсәр-дүртәр йә бер-ике строфалы шиғырҙарҙан төҙөлгән. Күп кенә әҫәрҙәргә теүәл атамалар ҙа бирелмәгән. Беҙ бынан шағирәнең уй-стихия киңлеген, ижадта ҡыҫҡалыҡҡа ынтылыуын күрәбеҙ, ә ҡыҫҡалыҡ, кем әйтмешләй, таланттың һеңлеһе. Күләме яғынан ҙур булмаған әҫәргә эстетик энергия һалыр өсөн ни тиклем оҫталыҡ, фекер тығыҙлығы, үтә сағыу образдар, сатнап торған һүҙ – хис-тойғо һалыу, “һүҙҙәрҙе яңыса балҡыта, яңыса ҡуша, ут сығарғансы сәкәштерә белеү” (Р. Бикбаев) кәрәк. Йомабикә Ильясованың “Бабичҡа” шиғырының һуңғы строфаһында мин ана шул “ут сығарғансы сәкәштерә белеү” маһирлығын күрәм:\n...Быуат үтте. Уның һымаҡ\nШағир, бәлки, тыумаҫ ҡабат,\nБабич йәшәй күңелдәрҙә\nБулып набат, булып һабаҡ.\nКүренеүенсә, шиғырҙағы “быуат”, “һымаҡ”, “набат” һәм “һабаҡ” һүҙҙәре эске рифма функцияһын ғына үтәп ҡалмай, ә көслө ритм, эске ҡөҙрәт – эстетик энергетика сараһы ла булып тора. Уй-фекер стихияһы уҡыусыны һиҫкәндереп ебәрә, күҙ алдынан ҡанлы-шанлы йылдар йәшен тиҙлегендә үтә, “ҡанһыраған яраларҙан”, “рухы мәңге азат”, “алға әйҙәүсе зат” – Бабичыбыҙ образы балҡый. “Үлгән шағир йәшәмәй, тип”, әйтеп ҡара! Шәхси һыҙат, көслө ихтыяр, характер һәм талант эстетик энергетикалы әҫәрҙәр ижад итеүгә булышлыҡ итәлер ул. Шағирә әйтмешләй: “...Тик мәңгелек кенә аңлай: |дөрөҫлөк тик берәү түгел, |уны тойор өсөн кәрәк| зирәк аҡыл, һиҙгер күңел”.\nАлда уҡ әйтеп үтеүебеҙсә, Йомабикә Ильясова ижады донъяны танып-белеүгә, ысынбарлыҡты ҡабул итеүгә ҡоролған, ә был логик фекерләүгә, уның менән йәнәш йәшәр хис-тойғо юлы ярҙамында аңлауға һәм баһалауға бәйле. Лингвомәҙәниәттә уларҙы, ғилми телдә әйтһәк, когнитив-концептуаль һәм эмоциональ-баһалау категориялары тип нарыҡлайҙар. Шиғриәтендә аҡыл һәм хис-тойғоно автор уңышлы файҙалана, ошо ысулдар үҙ-ара үрелеп бара – былары шағирәнең фекерләү һәм стиль үҙенсәлеге. Фекеребеҙҙе шиғри өлгөләр менән нығытып ҡуйыу хәйерле:\nҺүрәнәйеп барған йәйгә ҡарап,\nӨҙгөләнеп ҡуя күңелем:\nГел йәй төҫлө булғы килә лә бит,\nЙәй түгелмен инде, түгелмен...\nҮткән хатта елдең ҡайнарлығы,\nЕләҫерәк иҫә, һалҡынса...\nЙылдар үтеү менән, беҙ донъяны\nҠабул итәбеҙ шул барынса.\nЭйе, ысынбарлыҡ аңыбыҙҙан тыш йәшәй, ул бары кеше аңында сағыла ғына, ассоциациялана. Шағирә шуның эстетик асылын күрергә, үҙ энергетикаһы аша уҡыусыһы йөрәгенә еткерергә бурыслы: Тәбиғәткә кәрәкмәй һүҙ, | ул – үҙ асылында, | бөйөклөк дәлилдәр көтмәй | оло аҡылына.\nЙомабикә Ильясова шиғриәте мине донъяны, тәбиғәтте аңларға, асылдарын асырға ынтылыуы менән арбай. Үтә ябай күренештәр, юҡты бар итеү уға ят. Донъяның беҙ белеп тә, аңлап та етмәгән биниһая серҙәре бар, шул йомғаҡты сисә, кешеләргә еткерә, үтә ҡырыҫ бөгөнгөбөҙҙә күңелдәргә өмөт сатҡылары һибә, шиғриәте “етегәндең ете нурылай” балҡып китә. Юҡҡа тыуамы ошондайын шиғри юлдар:\nҺәр килгән йыл бер алдатҡыс кеүек\nЙәшерергә инде үткәнен,\nҺис туҡтамай донъя дауам итә\nМәңгелектән килгән үлсәмен.\nБер көнөмә барса йәшәү һыя,\nКүпме быуын миңә тоташҡан,\nВаҡыт сылбырҙарын ялғаған да,\nНисәмә йән күккә олғашҡан.\nТағы бер таң тыуа. Унан ҡояш\nКөндөң үҙәгенә артылыр,\nҺәм ҡояшҡа гөлдәр генә түгел,\nӨр – яңы бер ғүмер тартылыр!\nАфарин, Йомабикә! Шиғриәт тә “мәңгелектән килгән үлсәмдәр” менән йәшәй, ә ысын ижадсы яҙмышына “ваҡыт сылбырҙарын ялғай”, “бер көнөнә барса йәшәү һыя”, “күпме быуын уға тоташа”, күрәһең, бөйөклөктөң дә үлсәмдәре шулайҙыр. Муса Ғәли заманында автор хаҡында “космогоник киңлектәр аша шикләнмәй үтеп, беҙгә ғәжәйеп бер яңы шиғриәт килә”, – тип яҙғайны. “Етегән”дә шағирә үҙ кредоһына, ижад ысулдарына тоғро ҡала: ерҙәге ҡәҙимге күренеш – ваҡиғалар менән йәшәмәй, ә уй-хыялы, фантазияһы сикһеҙ Ғаләмгә, Йыһанға, Ай-Ҡояшҡа ынтыла. Бабич, Рәшит Назаров, Рәми Ғарипов ижадында улар йыш ҡабатлана бит. Шағирә халҡыбыҙҙың төпкөл аңында тотороҡло йәшәп килгән космогоник ҡараштарына таяна, Мәңгелектең бөтмәҫ серен, йәшәйеш ҡанундарын Ғаләмдән эҙләй. Хыялға ҡоролған әҫәр күпкә күркәмерәк, эмоциональ тәьҫирлерәк булыусан. Һүҙ сәнғәтенең бар көсө шунда (Ғайса Хөсәйенов). Медитатив лириканың асылы ла шул түгелме?! Икенсенән, Ваҡыт, Мәңгелек кеүек төшөнсәләрҙең асылы-сере сикһеҙ Йыһан менән үлсәнә торғандыр.\n...Һәр бер әйләнеше Ерҙең –\nЯңы урын ғаләмдәрҙә,\nҺәр бер тын алышы менән\nКөнө үтә әҙәмдең дә.\nЙыһан – Тәбиғәт – Кеше мөнәсәбәте – Мәңгелектең сикһеҙ сылбыры, йәшәйештең өҙлөкһөҙ дауамы – шулай булған һәм буласаҡ. Шуны тоя һиҙгер күңелле, зиһенле шағирә. Улар, үҙ сиратында, ҡабатланмаҫ шиғри сәйләндәргә теҙелә: ...күктең йөҙө һыуҙа сағылғанда,| һап-һай йылға даръяларға оҡшаш; ...һәр нәмәнең үҙ ваҡыты, |беләм, миҙгелдәргә миҙгел ялғанған; ...мәңгелек һиллек боҙола,| мәңгелек ҡарғыш яҙыла; ...тик бер генә төҫтә түгел| миҙгелдәр ағышы ла; ...минут ҡына үтте: тиккә түгел,| мәңгелектең ҡосағына күсте,| ҡомһоҙ бушлыҡҡа мәл китте һ.б.\nЯңы йыйынтыҡтағы байтаҡ ҡына әҫәрҙәрҙе бер йүнәлештә туплау өсөнмө, шағирә көҙ миҙгелен һайлаған, йәғни авторҙың уй стихияһы ошо миҙгелдең төҫ-йәмдәрен кеше булмышы, үҙ яҙмышы менән бәйләй. Көҙ – көҙ инде: тәбиғәт тә, кеше үҙе лә бөтмөр, эшһөйәр булһа, муллыҡҡа, уңышҡа ирешә. Шағирәнең көҙө лә “Етегән”е менән тос уңышты, ижади муллыҡты сағылдыра кеүек. Был уңышты беҙ автор характерындағы яңы һыҙаттарҙы асыуҙа күрәбеҙ. Дала ҡыҙы ана ни тип яҙа, эске донъяһын асып һала:\nМин иларға күптән яратмайым,\nӨнһөҙ янам тыуған далам кеүек.\nӨйөрөнә ауырлығын һалмай,\nҮҙ яраһын үҙе ялай кейек...\nБыл юлдар һис бер аңлатыу-комментарийҙарға, интерпретацияға мохтаж түгел. Саялыҡ та, ғорурлыҡ та, бөгөлмәҫ рух та ярылып ята. Уны ижад итеү өсөн шағирәләге рухи биография, характер һәм талант кәрәк. Тап шундайҙар һалҡыная барған донъяла үҙ халҡының яҙмышы, шәхес яҙмышы менән борсолоп йәшәй: йәйҙәрҙән һуң килгән көҙҙәр төҫлө,| үҙгәрә бит кеше үҙе лә,| һалҡыная барған был донъяла | еңел генә түгел күңелгә... Ошо юҫыҡтағы уйланыуҙары шиғырҙарында тағы конкретлаша төшә:\n...Ҡояш менән ямғыр иркәләүҙән\nҠыяҡ һуҙа сабый үҫенте,\nМең тойғоло көнөм булмағанда,\nШытмаҫ орлоҡ тоям үҙемде.\nГелән генә юғары төшөнсәләр, мәңгелек ҡиммәттәр менән һуғарылған Й. Ильясова шиғриәтендә мөхәббәт тә шундай юғарылыҡта художестволы кәүҙәләнеш таба, шуға ла мөхәббәт лирикаһында уға үтә ябайлыҡ, бер төрлөлөк хас түгел, үҙенең фәлсәфәүи асылы менән ҡиммәт ул. Тамсыла ҡояш сағылғандай, мөхәббәт темаһына арналған әҫәрҙәрҙә донъя үҙе асыҡ кәүҙәләнә:\n...Тыуыр көнгә әйт һин сәләмеңде,\nҠыйылып та атһын йәйге таң,\nБар донъяны үҙең иткән өсөн\nМин бит һине ихлас яратам.\n...Беҙ икебеҙ һинең менән оҡшаш,\nҺыуыҡтарҙан ҡурҡыу ят беҙгә,\nНиндәй ҡыйынлыҡтар кисерһәк тә,\nСәскә булыр көс бар был ерҙә!\nШағирә үҙенең яңы китабында донъяны танып-белеүҙә, уны художестволы үҙләштереүҙә өр-яңы баҫҡысҡа күтәрелә барыуын танытты. Мәҫәлән, күнегелгән башҡорт халыҡ шиғырындағы строфика яңысараҡ үҫеш ала. Ғәҙәттә, беҙҙең шиғриәт поэтик параллелизмға тартыла, йәнәшәлек, сағыштырыуҙар ошо йүнәлештә ҡулланыла. Иғтибар иткәнһегеҙҙер, Йомабикә Ильясова строфаһында тәүге юлдарҙағы тәбиғәт, ә һуңғыһында кеше донъяһы айырым күҙәтелмәй. Ошо ике күренеште, минеңсә, шағирә оригиналь берләштереү оҫталығына эйә. Был уның шиғриәтендәге логик эҙмә-эҙлелек. Шуға ла ундағы пунктуация ла башҡасараҡ. Беҙ быны авторҙың табышы, шиғриәтенең үҫә барыу күренеше, тип таныйбыҙ.\nЙәнә яңы китабында шағирәнең артабан да эҙләнеүе, яңы формалар, образдар, тел берәмектәренә заманса ҡараш, уларҙы үҙләштереү һиҙелә. Мәҫәлән: Ҡыйын саҡта йылмаймаҫҡа ҡайғым минең иреклеме? Гел бер төрлө балҡыр өсөн мин түгел бер реклама. Әйтәйек, Рауил Фәйзуллин, Рәдиф Ғаташ, Әхмәр Үтәбай, Азамат Юлдашбаев шиғриәтендә бындай күренеш бөгөнгө уҡыусы тарафынан ыңғай ҡабул ителде. Шулай итеп, беҙ махсус рәүештә эҙләнеүҙәребеҙҙе Йомабикә Ильясова шиғырҙарының тел һәм стиль үҙенсәлеген, ундағы һүҙ формаларының стилистик үҙенсәлектәрен барлауға йүнәлтмәнек. Шиғыр һөйөүселәр уның һүҙгә, шиғыр төҙөлөшөнә, рифмаларға үтә яуаплы ҡарауына күнегеп бөткән. Был тәбиғи, сөнки автор халыҡса фекерләй, башҡорт кешеһе булып уйлай һәм яҙа, үҙ халҡының талантлы шағирәһе, абруйлы шәхесе башҡаса булдыра алмай. Уның таланты юғары, кимәле бейек. Назар Нәжми һүҙҙәре менән әйтһәк: “Талант – ул кимәл, юғары кимәл. Ижадсының үҙенә булған талап кимәле, табыш кимәле, шул табышыңды еренә еткереүҙәге иң юғары кимәл”. Шөкөр, ошо кимәлеңдән төшөргә яҙмаһын, шағирә.\nЙомабикә Ильясованың “Етегән” исемле яңы китабының республикабыҙҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына тәҡдим ителеүен хуплап ҡаршы алдым. Шағирә ижады халыҡ яҙмышы, республикабыҙ тарихы һәм бөгөнгөһө, тел һәм туған мәҙәниәт яҙмышы менән тығыҙ бәйләнгән. Донъяны һиҙгер тойоусы, ихлас һәм халыҡсан ижадтың башҡаса булыуы мөмкин түгел. Юғары кимәлдәге эшмәкәрлектең юғары баһаға лайыҡ булыуы, минеңсә, тәбиғи.\nБашҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институты доценты, филология фәндәре кандидаты.