Үгәй балалар. Мәжит Ғафури - Wikisource\n.Нәшер ителгән: 1908. Сығанаҡ: М. Ғафури. Әҫәрҙәр, т. 1—6, Өфө, 1954—57 й. • Үгәй балалар. Казан.1908. 82 бит. * Электрон төрө «Башҡорт теле корпусы»ның «Проза» бүлегенән алынған.\nБынан 15 сәнә мөҡәддәм Өфө губернаһында... ҡәрйәһендә мәшһүр мәҙрәсәлә уҡып ятыусы Ғәлә исемле шәкерт, көтөб ҡылыр ваҡытында, һалдат хеҙмәтенә алынып, Русиәнең ғәрбендә булған Варшау шәһәренә ебәрелмеш ине. Үҙ фекеренсә йөрөгән, ғәзиз ғүмерҙе ғилем юлында сарыф иткән бер шәкерттең, һалдат булып китеүе, йәш ғүмерендә ағырлыҡ менән тәхсил иткән ғилемдәренең бер файҙаһыҙ ҡалыуы, бер ҙә донъя күрмәү, ислам мәҙрәсәләренең мөйөшөндә ятҡан бер шәкерттең бер таҡын тәрбиәһеҙ һалдаттар менән бергә көн күрергә мәжбүр булыуы Ғәлә әфәнде өсөн ғүмерендә онотолмаџлыҡ бер хәсрәт күренә ине.\nЛәкин ғилемдең файҙаһы, ҡайҙа булһа ла, теймәй ҡалмайҙыр. Сөнки Ғәлә шәкерт унда барып, ете-һигеҙ ай һалдат хеҙмәте иткәс, мосолман һалдаттарына имамәтлек вазифаһын итә башланы. Бәнем фекеремсә, Ғәлә әфәнде һалдатҡа китеүенән файҙа ла күрҙе. Ғәлә әфәнде һалдатҡа китмәй ҡалған ваҡытта ла, һалдат казармаһынан артыҡ булмаған мәҙрәсәлә ятып-ятып, бер ҡәрйәгә имам булыуҙан артыҡ урынға керә алмай ине. Һалдатҡа барып күргән файҙаһы ла: аҙ булһа ла донъя күреп, русса тел үгрәнеп ҡайтты. Һалдат хеҙмәтенән ҡайтҡас та, бер ҡәрйәгә имам булыуында шик юҡ ине. Мәҙрәсәлә тәхсил иткән ғилемдәре лә, бик мәғлүм вә ғади булғанға күрә, уларҙы онотоп, зарар итәсәк дәгел ине.\nСөнки дәрес китаптарын үҙе менән бергә һалып алып бармыш, буш ваҡыттарында, хосусан имам булғас, был китаптарҙы мөтәләғә итә, бынан ләззәт ала, мәктәптә ятҡан замандарын иҫенә төшөрә ине. Кашки Ғәлә әфәнде шул китаптар урынына русса телгә вә уҡырға күберәк әһәмиәт бирһә ине, шөбһәһеҙ, артыҡ файҙа күрәсәк, ул юл менән мәҡсудына тиҙерәк ирешәсәк ине.\nЛәкин улай фекер итеп ҡарамаҡ, нисек барһа файҙалы буласаҡты уйламаҡ Ғәлә әфәнденең күңеленә кереп тә сыҡманы. Варшау кеүек бер ҙур шәһәрҙә тороп та, уларҙың мәҙәниәтенән вә тәрәҡҡиҙәренән ғибарәт алманы. Бының да сәбәбе — йәштә күргән тәрбиәһе, ғәмәли һүрәттә уҡымаған ғилеме, файҙаһыҙ булған жидаль вә бәхәстәрҙе — бынан артыҡ нәмә йыһанда юҡтыр тип иғтиҡад итеүе булһа кәрәк.\nҒәлә әфәнденең дәрес-китаптарҙы ләззәт менән уҡыуына бән ҡырын күҙ менән ҡараным. Сәбәбе лә уның: мөтәләғә ҡылған ғилемдәр, ошолар тип уйлаған китаптары «Мулла Жами», «Шәмсиә» фәләндәр булғанға күрәлер. Юҡһа, Ғәлә әфәнде тарих, сир вә ислам философтарының әџәрҙәрен, үтеп китмеш ислам шағирҙарының әшғәрен уҡыһа, бының илә бәрәбәр русса тел уҡып, рус әҙәбиәтен ҡушып ебәрһә, бән Ғәләне һис тә ғәйеп итәсәк дәгел, бәлки мәдех итәсәк инем.\nҒилемде дәрт иткән ҡайҙа булһа ла тәхсил итә, теләгән нәмәһен ҡайҙан булһа ла табалыр. Ғилемде табырға маниғ булған нәмә — ялҡаулыҡ илә тәртипһеҙ барыштыр. Ләкин Ғәләнең башҡа ғилемдәргә дәрте төшмәне, үҙенең ихлас бағлаған китаптарынан айырылаһы килмәне. Әҙәм балаһы бер нәмәгә мөхәббәт итһә, күп ваҡытта уның файҙа-зарарын уйлап ҡарамай, дөрөџмө-хатамы — хәҡиҡәтте тәфтиш ҡылмай, шул мөхәббәт иткән нәмәне тамам итергә ашығалыр.\nБынан истисна ителәсәк инсандар бар иһә, ул да камил тәрбиә күргән вә камил ғилем алған, серек менән таҙаны, яҡшы менән яманды айырып белгән, ғәмәли һүрәттә ғилемдәренән файҙа күрә белгән инсандарҙыр. Был көнгә ҡәҙәре беҙҙең ислам мәҙрәсәләрендә был дәрәжәгә ирештерә торған ғилем менән тәрбиә бирелмәйҙер ине.\nҒәлә лә шул мәҙрәсәләрҙең береһендә тәхсил иткән бер шәкерт дәгелме?\nНисек булһа булды, Ғәлә әфәнде һалдат хеҙмәтен тамам итеп, һыуын эсмеш, һауаһын тәфтиш итмеш, нанын ашамыш, иң ғәзиз ғүмеренең бер ҡисмен бында үткәрмеш, асыл ҡәрйәһенә ҡайтып керҙе. Бер ҡәҙәр русса белеп ҡайтһа ла, быны ихтыяры менән белмәй, зарурат көсләп үгрәтмеш, былар һиңә бер ваҡытта мотлаҡан кәрәк булырмын, тип ихтыярһыҙ беленмеш русса ине. Аҙ ғына русса белеүҙең ниһайәтһеҙ күп файҙаһы булһа ла, Ғәлә әфәнде быны файҙа тип хисап итә алмай ине.\nСит милләттәр илә ҡатышып йөрөп ҡайтҡан Ғәлә әфәнде үҙенең ата-әсәһе, яҡын туғандары илә йығлаша-йығлаша күрешеп, дүрт сәнә күргән ағырлыҡтарын бер сәғәт йығлауҙан рәхәт нәмә бармы? Ун-ун биш көн һуңра Ғәлә әфәнде лә үҙенең ҡәрйәһендә бөтә күргән михнәттәрен онотоп, гүйә, бер ергә лә бармаған, бер кешенән дә золом күрмәгән, ғүмерен шул ҡәрйәһендә тороп уҙғарған бер кеше кеүек булып көн итә башланы. Ғәлә әфәнде дүрт сәнә күргән ағырлыҡтарҙы ун биш көндә онотто тиһәм, шайәт һеҙ тәғәжжеб итерһегеҙ.\nЛәкин быға тәғәжжеб итмәгеҙ! Юғарыла бәян ителгән рәүешсә тәхсил иткән мәҙрәсәһе шөйлә булған, алған ғилемдәре лә буйлә сафсата илә тулған бер кешенең башҡаларҙан күргән хәҡәрәте, михнәт вә мәшәҡәттәре тиҙ онотолоуында ҙур эш юҡтыр.\nҒәлә әфәнде һалдат хеҙмәтенән ҡайтып күп торманы, ҡатын алмаҡ, донъя көтмәк өсөн әҙерләнә башланы. Ғәлә әфәнде ошбу ғилеме илә указ алып, бер ҡәрйәгә имам булмағын бик асыҡ белә, собраниеға барып, указ алып ҡайтмаҡ өсөн бер ҙә артыҡ нәмә кәрәк түгел, бәлки унда (Өфөгә) барғас та, ун-ун биш көндә, имтихан ваҡытында, кәрәк нәмәләрҙе белеп алырға хәленән килә икәнен һорашып белгән ине.\nБеҙҙең өйәҙ ҡәрйәләрендә мулла буласаҡ кеше өсөн ҡыҙ тапмаҡ, ҡатын алмаҡ кеүек еңел эш бармы? Хосусан халыҡ араһында: «Ғәлә һалдаттан аҡсаланып ҡайтҡан»,— тип төрлө хәбәрҙәр таралған, шуның өсөн ҡыҙын бирәм тигән кешеләр ҙә бар ине.\nБындай «ҡыҙ бирәм» тип тороусылар бар ваҡытта, ҡыҙҙы һайлап наҙланмаҡта ғәйеп эш булмаһа кәрәк. Һайлап алған ваҡытта ла, тәрбиәле булһын, ғалимә һәм әхлаҡлы булһын, тип һайлап алыу дәгел, фәҡәт бай булһын да матур булһын, башҡа юҡ. Ғүмерлек юлдаш, ҡайғы-хәсрәт ваҡыттарында моңдаш, ҙур эш ваҡыттарында серҙәш булырлыҡ тәрбиәле, әхлаҡлы, ғилеме лә бар ҡыҙҙы алмаҡ өсөн ижтиһад итмәккә лә күп тәрбиә һәм ғилемгә әһел булыу кәрәктер. Беҙҙең ағайҙарыбыҙ иһә, ҡатын алғанда, хайуаниәт сифаттарынан булған ҡеүә шөһөүәниәләрҙе әда итмәк йәһәтенән башҡаһын хәтерҙәренә кертеп тә сығармайҙар һәм башҡа йәһәттәре бар тип тә уйламайҙар.\nҒәлә лә һайлап-һайлап, уртанан бер байҙың Зөһрә исемле ҡыҙын алмаҡ, бай ҙа бирмәк булды. Зөһрәлә Ғәлә эҙләгән байлығы илә матурлыҡ сифаттарының һәр икеһе лә бар. Уның өџтөнә лә, Ғәлә эҙләмәгән дәхи бер ҡәҙерле сифат бар. Ул да Зөһрәнең гүзәл холоҡ сахибе булмаҡ ине. Зөһрә аҙ ғына уҡырға-яҙырға белһә лә, әҙәби китаптарҙы бер ҙә тип әйтерлек уҡымаһа ла, хөсне әхлаҡтә Ғәлә әфәнденең үҙенән нисә дәрәжә артыҡ икәне асыҡ мәғлүм ине. Уҡыусылар! Һеҙ бәлки: «Ғәлә ун йыл мәҙрәсәлә тәхсил итеп тә, нисек хөсне әхлаҡтә Зөһрәнән кәм булһын?»— тип сөәл итерһегеҙ. Һәм был сөәлегеҙ бик урынлылыр.\nКем күп уҡыһа, шул кеше тәрбиәле, әхлаҡтә башҡаларға үҙе рөһбәр булырға тейешле, тип әйтергә хаҡығыҙ бар, һәм шулай булырға ла тейешле дәгелме?\nДөрөџ, Ғәлә әфәнде лә хөсне әхлаҡтә башҡаларҙан кәм түгел ине. Фәҡәт мәҙрәсәлә ята торғас ҡына әҙерәк әхлағы боҙолдо. Унда ул ни ҡәҙәре бәхәстәр ятлап, мөжәдәлә вә мөбәхәсә юлдарын үгрәнде. Шулай ғилеме эсендә һыймай башлағас, башҡалар менән ҡысҡырыша башланы. Бара торғас, үҙенә хөснөзанлы булып, тиҙ асыулы бер кеше булып ҡаны боҙолдо. Бының былай ҡаны боҙолоп, тәбиғәтенә зарар килеүе дүрт йыл һалдатта йөрөгәндә лә бөтмәне, бәлки артты. Беҙҙең һалдаттар ҙа тәрбиәлеме? Юҡмы? Шуның өсөн Ғәлә кеше менән нисек мөғәмәлә итеүҙе лә бик яҡшы белмәй, талаша башлағанды үҙе лә һиҙмәй ҡала ине.\nЗөһрәгә килһәк, ул тик тороп үџте, яҙыу-һыҙыуҙы ижтиһады илә генә белде. Аллаһы тәғәлә ихсан итмеш тәбиғәте, тәрбиә менән алға китмәһә лә, артҡа ла китмәне, артыҡ эштән сығырлыҡ боҙолманы. Зөһрә лә Ғәлә кеүек мәҙрәсәгә барып тәхсил итһә, шикһеҙ тәбиғәте боҙолор һәм әхлағы ла үҙгәрер ине. Сөнки ниҙә ысулы тәғлим һәм тәрбиә бар? Ниҙә хөснө мөғәмәлә вә әхлаҡ үгрәтеү бар? Бынан ун биш сәнә әүәл иџке әхлаҡ китаптар уҡылмай, уҡылһа ла, ни өсөн уҡылғаны үгрәтелмәй, яңы әхлаҡ һәм әҙәби китаптар юҡ. Булһа ла уҡырға ярамай ине.\nИнде Ғәлә Зөһрә илә ҡушылды, туй ҙа булды, бәғзе кешеләрҙең донъяның иң рәхәте тигән заманға ла иреште.\nТуғрыһы, былар ирле-ҡатынлы булды.\nИнде Ғәлә әфәнденең донъяла бер генә маҡсуды ҡалды, ул да бер урынға имам булып, хәҙрәт исемен алмаҡ ине. Имам булырға бик яҡшы урын да бар, ләкин имтихан ҡылынып ҡайтырға кәрәк... Имтихан әллә ниндәй ағыр эш түгел икән. Өфөгә барҙы ла ҡайтты. Улай-былай йөрөп бер сәнә уҙған ине, Ғәләбеҙ, хәҙрәт булып, имам буласаҡ ауылына күсеп тә барҙы.\nБыл ваҡытта быларҙың көнкүрештәре, Зөһрә илә бер-береһенә булған мөнәсәбәттәре бер ҙә насар тип әйтерлек түгел ине.\nЮғарыла яҙылғанса, Ғәлә мулла бәғзе ваҡытта бик тиҙ асыуланып, донъяны һәләк итер кеүек булһа ла, Зөһрә абыстай, быны ихтыярынса ҡуйып, сабырлыҡ илә эште тамам итә, арала боҙолоп китерлек бер асыу-фәлән дә ҡалдырмай бара ине.\nУрыны илә шуны ла әйтеп китәйем әле: донъяла тиҙ асыуланыусан һәм дә үҙенә хөснөзанлы булған кеше илә бергә тороп, мәғишәт итеү ҡәҙәре ағыр эш бик аҙ булалыр. Уның илә бергә генә булған тормош, үрмәксе ауы кеүек, бик тиҙ ватылып китергә генә торалыр. Инде шулай булған бер тормошто ватмай, боҙмай алып барыу өсөн, ни ҡәҙәр сәйәсәт вә ни ҡәҙәр ғаҡыл вә тәдбир кәрәктер.\nҺәр ике тараф асыулы һәм үҙенә хөснөзанлы булһа, мотлаҡан айырылышыуға йәиһә ғәзиз ғүмерен һәр ваҡытта ағырлыҡ илә, зинданда ятып кисергән кеүек, кисерергә кәрәк булалыр.\nЗөһрә лә Ғәлә мулла кеүек булһа ине, әллә ҡасан ике эштең бере булған булыр ине. Көндәр үтә, Зөһрә лә үҙенең ғаҡылы арҡаһында, Ғәлә мулланы үҙе теләгәнсә йөрөтә ала ине. Ғаҡыл вә тәжрибә, фекер вә тәдбир илә айыуҙарҙы бейетмәк, уҫалдарҙы мәсхәр итеп теләгәнсә йөрөтмәк, туғрыһы, инсан ғажиз ҡалырлыҡ эштәрҙе ҡылмаҡ мөмкиндер. Ни ҡәҙәр уҫал булһа ла, бәғзе кеше үҙенең зарар күргәнен вә башҡаларға хеҙмәт иткәнен белмәйҙер. Шуның өсөн, ғаҡыл вә тәжрибә илә арыҫландарҙы ауламаҡ бик еңел, тигәндәр.\nБАЛАЛАР БУЛА БАШЛАНЫ\nБылар ирле-ҡатынлы булғандан алты сәнә һуң биш йәнле бер ғаилә булдылар. Фатима, Зәйнәп намында ике ҡыҙҙары, Ғәлиәхмәт намында бер уғылдары булып, был көндә Фатима биш йәшендә, Зәйнәп өс йәшендә, Ғәлиәхмәт бер йәшендә ине. Быларҙың был ваҡыттағы мәғишәттәренә ҡарағанда, сәғәҙәтле бер ғаилә тимәк мөмкин ине. Матур-матур балаларҙың йүгерешеп, уйнап-көлөп йөрөүҙәре, Ғәлиәхмәттең дә, сәй эскән ваҡытта, көлөп, бер уйынсыҡ булып, Зөһрәнең алдында ултырыуы Ғәлә муллаға ла шатлыҡ бирә ине. Бала-сағалы булып, уларҙың рәхәтен күреп тормаҡты балалы кешеләр ғәйәт ҡыҙыҡ тип әйтәләр. Бының өсөн шатланмаҡ та урынлы.\nЛәкин Ғәлә мулланың да шатланыуы, уларҙың ҡыҙыҡлы хәрәкәттәрен күреп, үҙенең балалары булыу йәһәтенән генә ине. Юҡһа, аллаға шөкөр, балаларым булды, быларҙы тәрбиә итеп уҡытырым, ҡыҙҙарым тәрбиә арҡаһында милләт әсәләре булдығы кеүек, балам да милләт атаһы вә милләт ҡаһарманы булыр. Шулай итергә ижтиһад итерем, быны үҙемә бурыс белерем, тип, шатланыу түгел ине. Зөһрә абыстай ҙа, әлбиттә, былай уйламай торғандыр.\nҺәр ата-әсә, үҙҙәре ни кәсептә булһа, балалары ла киләсәк көндә шул кәсептә булыр кеүек күренеү йәһәтенән, ихтимал, Ғәлә мулла Ғәлиәхмәтте мулла булыр тип уйлап, Зөһрә лә — ҡыҙҙарын үҙе кеүек бер абыстай булыр тип уйлай торғандыр. Сауҙагәрҙәр, үҙҙәренең балаларын мотлаҡан сауҙа ҡылмаҡ өсөн тыуған, тип уйлағаны кеүек, игенсе лә — балам иген сәсеү, утынсы — балам утын һатып мәғишәт итер тип фекер итәлер.\nХәлбуки игенселек илә утынсылыҡтан юғары дәрәжә юҡ дәгелдер. Балаларының да ҙур дәрәжәләргә ҡәбилиәттәре булалыр. Ләкин уларҙың фекере вә маҡсуды игенселек илә утынсылыҡ-фәләндән үтмәгәнгә күрә, балаларын да шул үҙҙәренең белгәненсә тәрбиә итеп, игенселек илә утынсылыҡ дәрәжәһендә ҡалырға үгрәтәләр вә шуға рази булаларҙыр.\nИгенсе, утынсы, тегеүсе балаларынан бөтә донъяға мәшһүр философтар, мөхәррирҙәр, сәйәсиҙәр дәхи әллә кемдәр сығып, хеҙмәт итмәктәре быларҙың хәтерҙәренә кереп тә сыҡмайҙыр. Туғрыһы, ғилемһеҙ, тәрбиәһеҙ инсандар һәр ваҡытта балаларын үҙҙәренең кәсебе илә генә торорға яраҡлы итеп тәрбиә итәләр вә башҡаларын уйлап та ҡарамайҙарҙыр. Инсан балаһы тәрбиә ителһә, ҙур дәрәжәләргә ирешеп сәғәҙәттә торасағын белгән милләттәр, үҙҙәре тегеүсе улдығы хәлдә балаларын мөғәллим, мөхәррир, хатта профессор вә башҡалар итер өсөн, ижтиһад итеп тапҡан аҙ аҡсаларын шул ғәзиз балаһын инсан итер өсөн сарыф итәләр һәм мәҡсудтарына ла ирешәләр. Беҙҙә иһә уҡымаҡ, белмәк фөҡара балаларының, мәҙрәсәнән-мәҙрәсәгә ашарға табалмай йөрөгән шәкерттәрҙең эшелер. Бай балаларына уҡыу ниңә кәрәк! Улар, уҡыһа ла, аҡса арҡаһында кеше булам тип уйлай бит!\nДөрөҫ, кеше бик тиҙ бөләлер, бисара атаһы тапҡан парәне алып, бара-бара йөҙө ҡара вә бисара булып ҡалалыр.\nЗөһрә абыстай, шулай булһа ла, балаларҙы яҡшы тәрбиә итә. Тәрбиә итеүе лә өҫ-баштарҙы таҙа йөрөтөп, ашаған-эскән ваҡыттарында ҡарап ашатып, рус килә, ен килә тип ҡурҡытмай, яҡшы һүҙҙәрҙе үгрәтеүҙән ғибарәт ине. Бының өсөн Зөһрә абыстайға афарин тимәк мөмкиндер. Сөнки ул бала тәрбиәһе хаҡында бер китап та күргәне юҡ дәгел, бәлки ишеткәне лә юҡ дәгелме.\nӘгәр ысул тәрбиәне күргән, уҡыған булһа ине, нисек тәрбиә итер ине? Ысулы тәғлим вә тәрбиәне Зөһрә дәгел, Ғәлә мулла үҙе лә белмәй. Был турала меңдәрсә жилд китаптар барлығында ла хәбәре юҡ ине. (Бынан ун биш сәнә мөхәддәм дәгел, ысулы тәрбиә вә ислам мәҙрәсәләрендә был көндәрҙә яңы күренә башланы. Быға даир китаптар яңы нәшер ителеп донъяға сыға башланы.)\nЯрай әле Зөһрә, балалар йығлаған ваҡытта, таҡталарҙы дөбөрҙәтеп, рус килә, ен килә, тип, ҡурҡытып туҡтатырға тырышмай. Башҡа әсәләребеҙ иһә, балалары йырлаһа, шулай ҡурҡытып, бала ваҡыттарынан юҡ хыялдар илә боҙалар, рустарҙы кеше ҡурҡытып торорлоҡ бер уҫал халыҡтар кеүек күрһәтәләр. Бының әџәре булараҡ, был балалар ҙурайғас та, ен тейә, фәлән тейә тип иғтиҡад итеп ҡандарын вә ғәйрәтле терек вә татарлыҡ тәбиғәттәрҙе боҙалар, ҡараңғы урын булһа, ҡайһы яҡтан ен күренер икән тип ҡалтырап торалар, юҡ хыял илә ауырыу булып, үҙҙәре ен булып бөтәләр.\nВатандаш рустарыбыҙҙың урам ҡараусыһын күргән ваҡыттарҙа башҡаларыбыҙ дәгел, муллаларыбыҙ ҡалтырап торалар. Әлхасил, был тәрбиәнең зарарын ғәйрәтһеҙлеккә сәбәп булыуҙарын яҙмаҡ өсөн нисә жилд яҙырға тура киләлер.\nБылай тәрбиә ителгән балаларҙан татарҙарҙың боронғо ғәйрәттәрен өмөт итмәк бынан биш-алты быуат Аурупа илә Азияла йөрөп, арыҫлан кеүек сауҙа иткән татарҙар вә төрөктәрҙең балаларыбыҙ тип дәғүә итерлек һүрәттә булмаҡ бик йыраҡтыр.\nҮгрәтеү арҡаһында ыласын үҙенән ун мәртәбә ҙур булған бөркөттәргә һөжүм итеүҙән ҡурҡып тормайҙыр. Беҙҙең балаларыбыҙ ҙа камил тәрбиә ителеп, ғәйрәткә үгрәтелһә, былай юҡ-бар нәмәләрҙән ҡурҡып ҡалтырап тормаҫ ине.\nТәкрар итәм, һәр нәмәнең башы — тәрбиә һәм уға ла ғилем кәрәк. Туғрыһы, былар һәр икеһе — бер-береһенә бағланған нәмәләрҙер.\nДонъяла торған ваҡыттарҙа ағырлыҡ һуңында ағырлыҡ, фәҡирлек һуңында фәҡирлек күрмәк бик ағыр булмайҙыр. Ихтимал, бының да сәбәбе ағырлыҡҡа, фәҡирлеккә тамам үгрәнеп бөткәнлектән булыр. Әммә рәхәт һуңында ағырлыҡ, байлыҡ һуңында фәҡирлек кеүек ҙур хәсрәт һәм ағырлыҡ булмайҙыр. Шуның өсөн, әүәлдән фәҡир булып өйрәнгән кешене күргән ваҡытта ҡыҙғанырға тура килһә лә, байлыҡ һуңында фәҡирлеккә дусар булған кешене һәм ғаиләне башҡаса ҡыҙғанырға тура килә, күңелдә ҙур йомшаҡлыҡ хасил булалыр, донъя быларға артығыраҡ золом ҡылған кеүек күренәлер. Фәҡир булып тиҙ байыған кеше, байлыҡты күтәрә алмай урынһыҙ истиғмал ҡылған байҙан фәҡир булған кеше лә, ни эшләргә белмәй, фәҡир булып көн итеүҙең сараһын белмәй ғажиз булалыр.\nДонъяның барышы бик тәртипһеҙ булыу сәбәпле, бик яҡшы ғына торған ваҡытта, һис уйламаған яҡтан, әллә ниндәй иҫ китеп, хайран ҡалырлыҡ ағырлыҡтарҙы килтереп сығаралыр. Шуның өсөн был донъяның үҙенән дә бик аҙ кеше мәмнүн булып, күберәк халыҡ донъяға дошман булып, «һай донъя!»— тип бармаҡ һелкеп кенә торалыр. Әгәр донъя күҙгә күренә торған бер нәмә булһа, уны бик тиҙ һәләк итеп ташларҙар һәм юҡ итерҙәр ине.\nДонъяның үҙе күҙгә күренә торған нәмә булмағас, донъяла рәхәт күргән, донъяның үҙ балаларын, йәғни хакимдар менән байҙарҙы, донъяға һәр ваҡытта дошман кешеләр уларға насар күҙ менән ҡарайҙар. Донъянан аласаҡ үсте уларҙан алып ҡына торалар.\nХакимдар, мөхәррирҙәр, әлхасил, һәр ғаҡыл әһелдәре был донъянан шикәйәт итеүҙән бушамайҙар. Быларҙың һәр береһе шул донъяны әхлаҡлы итергә һәм китештәрҙе тәртипкә һалырға бөтә ҡеүәттәрен сарыф итәләр. Шулай булһа ла, донъя һаман, истибдадлы хөкүмәт кеүек, үҙенең маҡсудын теләгәнсә әжерә ҡыла, теләгәнсә хөкөм итә. Теләгән кешене ас, теләгән кешене етем ҡалдыра, теләгән кешеһен зинданға яба, туғрыһы, һаман шул золомонда дауам итәлер. Бер тарафтан тәртипкә һалам тип торған ваҡыт, икенсе тарафтан унан ҙур тәртипһеҙлектәр сығалыр. Әлхасил, донъяның үҙ йәһәтенән килгән тәбиғи булған ағырлыҡтарҙы мөдәфәғә итеп тә бөтөрөүе ағырҙыр.\nБыл донъяның күп золомонан береһе Ғәлә әфәнде ғаиләһенә лә иреште. Фатима ете, Зәйнәп биш, Ғәлиәхмәт өс йәшендә ваҡытта Зөһрә ауырый башланы. Бының берҙән-бер ауырыуы был рәхәт тора торған ғаиләнең барышын боҙҙо. Өйҙә нур бөттө, балаларҙың көлөп торған асыҡ йөҙҙәре ҡайғылы хәзин һүрәттә күренә башланы. Ғәлә муллаға был эш бик ағыр күренде, һалдатта күргән ағырлыҡтар был хәсрәттәр янында бик рәхәт бер нәмә кеүек күренде. Сөнки, һәр кемгә мәғлүм, үтеп киткән ағырлыҡтар, хосусан йәш ваҡытта булһа, бер ҡунаҡ кеүек булып ҡала, тәьҫире һис онотолмаһа ла, хәсрәте бөтәлер.\nҒәлә әфәнде — Зөһрә ауырығансы, кашки үҙем ауырыһам, бер ҙә был дәрәжә хафаланмаҫ инем, тип, уйлай башланы. Үҙе ауырыһа ла ҙур ҡайғы буласағы асыҡ бер эштер. Ләкин күҙе ауырыған кеше тешем һыҙлаһа бер ҙә ауырынмаҫ инем тигән кеүек, теше һыҙлаған кеше лә, күҙем ауырыһа, бер ҙә ауырынмаҫ инем тимәк бер ғәҙәттер. Хәҡиҡәттә, ҡайғы-хәсрәттең күренеп торғаны башҡаларҙың барсаһынан ағыр күренәлер.\nЗөһрәнең ауырыуы Ғәлә муллаға ағыр күренде. Шулай булһа ла, бында иң ҙур ағырлыҡ ҡыҙғаныс балалар илә Зөһрә абыстайҙың башына төшәсәктер. Әжәл ауырыуы илә ауырығанда, йөрәк парәһе — балаларының ят, үгәй әсә ҡулына ҡалыуҙарын, етем исемен алып, әсәләре үлгән, аҙыҡһыҙ ҡарлуғас балалары кеүек булыуҙарын иҫкә алып, хәтерләп, ни ҡәҙәр йәне һығыла һәм тарығалыр. Кешенең киләсәктә нәмә күрәсәкте бөгөндән әйтеп булмаһа ла, беҙҙең халыҡта, бәлки, бөтә инсанда вә бөтә хайуандарҙа башҡалар балаһының ҡәҙере булмай, уларҙың күҙ йәше илә йығлап ултырмағы үгәй әсәләргә зәррә ҡәҙәре улһын, тәьҫир итеп, ҡаты ҡәлебтәрҙе йомшата алмайҙыр. Быны хайуандар ҙа бик асыҡ беләлер, етем ҡалған быҙау килеп, баҡырып һөт һораһа, һыйыр ҙа уны ҡабул итмәй, һөҙөп ебәрәлер. Был балалар ҙа шулай ҡаласаҡ дәгелме? Донъяла йәш көйөнсә әсәнән етем ҡалған кешеләргә етем тороп ҡалыуҙың ни дәрәжә ағыр идекен таусиф ҡылып торорға ла ярамайҙыр. Етем баланың һүрәтенән етем икәне беленеп тора, кескенә булһа ла, ҙур кешеләр кеүек, хәсрәтле булалыр. Сөнки был донъя үҙенең уҫаллығын, беренсе дәғүә улараҡ, быларға иң ағыр йәһәттән күрһәтеп, үҙенең залим идекен белдереп ҡуялыр. Бер уйлап ҡарағанда, был етемлек, үгәйлек, яңғыҙ әсәһе вафат булған балала ғына булмай, бәлки бик ҙур йәмғиәт тәшкил иткән бөтөн милләттәрҙең етем һәм үгәй булып ҡалыуы барҙыр. Былар ҙа, үгәй әсә ҡулында ҡалған бала кеүек хәсрәтле булып, асыҡ йөҙлө, шат күңелле була алмайҙар. Быларға һөт, йомшаҡ тәғәм биреп, ҡәҙерләп үҫтереү булмай, бәлки, нәмә тура килһә, шуны ашап үҫергә тура килә. Шул сәбәпле был ифрад милләттең тәндәре зәғиф, насар булып үҫәлер. Ул милләт ни ҡәҙәр тырыш вә һалышыусан булһа ла, эштәре тиҙ алға бармайҙыр.\nҮгәй әсә балаларҙы, тар күңеле илә ҡыҫып, һәр ваҡытта мәшәҡәттә аҫырарға, үҙ балаларын һимертеп, ҡеүәт уларҙың ҡулында ғына булыуын теләп ижтиһад итер. Шуның, өсөн, үгәй әсә үҙенең маңҡа балаһын кешенең бик таҙа һәм матур балаһынан артыҡ күрәлер.\nБыға был көндө бөтә донъяға таралған йәһүдиҙәр, мосолмандар, башҡалар миҫал ула алыр. Сөнки хөкүмәттәрҙең шулай булырға тейеш идекен үҙ сәйәсәттәре иғтиза итеп торалыр.\nҮгәй әсәнең үгәй балаһын артҡа ҡалдырып, үҙ балаһын нисек булһа ла алға сығарырға ижтиһад итмәки. Ингелитрә хөкүмәтенең, үҙ сәйәси файҙалары өсөн, һиндлеләрҙе артҡа ҡалдырырға ижтиһад итеүҙәренә бик оҡшайҙыр. Туғрыһы, етемлек һәм үгәйлек һәр ваҡыт зыяндан башҡа бер нәмә лә килтерә алмай.\nЗөһрә абыстайҙың хәле көндән-көн ағырлашып, бер көн үҙенең аҡтыҡ көндәре идекен белде. Был ваҡытта ике ҡыҙы илә Ғәлиәхмәтте берәр-берәр саҡырып, арҡаларынан һөйә, һүҙ урынына, күңеленең иң нескә вә назик ерҙәренән ҡайнашып сыҡҡан күҙ йәше илә былар менән иҫәнләшә, айырылышыу вәғәҙәһен итә ине. Бәғзе ваҡыттарҙа әҙәм балаһының ҡыҙғаныслы хәрәкәте, ҡыланышы, күҙ йәше һүҙҙән күп дәрәжә артыҡ тәьҫир итә һәм күп мәғәнәләрҙе ифада ҡылалыр. Мөхәррирҙәр, шағирҙар йәнһеҙ йомадтарҙың тормошонан вә уларҙың хәл-телдәренән ни тиклем мәғәнәләр, тәьҫирле тасуирҙар вә хикәйәләр яҙа белдеке хәлдә, йәнле, фәҡәт һүҙ әйтергә ғажиз ҡалған хәсрәтле кешеләрҙең хәрәкәтенән бигерәк күп мәғәнәләр сығарып яҙа белерҙәр. Зөһрә абыстайҙың хәрәкәте вә күргән ағырлығы яҙылһа, тасуире илә жилдтәр тулыр ине. Шәфҡәтле әсәнең ул кескенә балаларынан айырылыу хәсрәте илә ауырыу ҡайғыһының бергә ҡатышыуы, вә ул кескенә балаларҙың да әсәләрен был хәлдә күреп, ҡурҡыуҙарынан йығлауҙарын онотоп, иҫһеҙ бер хәлдә тороуҙары ҡыҙғаныс дәгелме? Ғәлә мулла бөгөн йәсиғ намаҙына барып, имам булып намаҙ уҡыһа ла, теле кыйраәт уҡыған хәлдә, күңеле Зөһрә абыстайҙа вә әллә ҡайҙа йөрөй ине. Сүрәләргә ғәйәт милек хасил ҡылдығынан бер ҙә фекер итеп тормаһа ла, яңылышыу ихтималы ла юҡ ине.\nҒүмерлек юлдаш булған бер ҡатындан, бик яҡын бер әхбабтән айырылыуҙың ағырлығы әрбабына мәғлүмдер.\nҒәлә мулла намаҙҙан ҡайтып кергәс, Зөһрә абыстайҙың балаларына ҡарап, аҡрын ғына һүҙ әйткәндәрен вә берәр-берәр һөйгәнен күргәс, ихтыярһыҙ улараҡ аңланы, тәхетенән, бәхетенән айырылған шаһтар кеүек уфланы.\nШул ваҡытта Зөһрә абыстай ҙа Ғәлә муллаға ҡарап, аҡтыҡ һүҙе улараҡ, ошо һүҙҙәрҙе васиб итеп әйтте:\n— Ғәзиз зәүжем! Бәнем был сәғәттә йәнем ғәйәт ҡыҫылды. Инде, шикһеҙ, был яҡты донъянан айырыласағымды асыҡ белдем. Инде был донъянан, хосусан, хәләл зәүжем, һинән, күҙ нуры балаларымдан айырылып, яңғыҙ ҡара ҡәбергә барасаҡмын. Бәнем өсөн иң ағыр нәмә лә һеҙҙән, хосусан, был етем ҡаласаҡ, ҡош балалары кеүек, өс баламдан айырылыуҙыр. Бәнем беренсе маҡсудым — ғәзиз иман илә һеҙҙең ризалығығыҙ һәм дә был ғәзиз сабыйҙарҙы рәнйетмәй тәрбиә итеүегеҙҙер.\nИнде был бисаралар үгәй әсә ҡулына ҡаласаҡтыр. Белмәйем, быларҙың әсәләре ниндәй уласаҡ? Әгәр донъяның вафаһыҙ бер алдаусы икәнен белеп тә, етем балаларҙы ҡыҙғанып тәрбиә итер улһа, бик яҡшы! Ләкин шәфҡәтһеҙ, мәрхәмәтһеҙ булып, был бисараларға үгәй әсә күҙе илә ҡарап, һуғып, орошоп, өҫ-баштарын ҡара итеп йөрөтөр булһа, минең сыҙар хәлем булмаҫ!.. Уф! Фәҡәт мин ул ваҡытта ҡара ҡәберҙә тупраҡ аҫтында булыуым сәбәпле, аһ-зарым һеҙгә ишетелмәҫ... Шуны ла хәтереңдә тот, был балалар минән һеҙгә иң ҙур аманаттыр. Әгәр ҙә минең был васыяттарымды онотор булһаң, ҡиәмәт көнөндә, ғәҙел хөкөм булған йәнәбе хаҡ алдында, ике ҡулым яғаңда булыуында һис шик юҡтыр. Йәш ҡатын хәтере өсөн, минең хәтеремде вә йәш балаларҙың хәтерен ҡалдырыр булһаң, аллаһы тәғәләнең ризалығы һинән йыраҡ булыр. Хуш, хәләл зәүжем, минән бәхил бул! Уф!— тип ҡул һуҙҙы ла, күҙҙәренән йәштәрен ағыҙып, башын икенсе яҡҡа бора. Был ваҡытта Ғәлә мулла ла Зөһрә абыстайҙың ҡулын тотоп, ҡалтыранған тауыш илә:\n— Ярар, ярар... бәхил булдым, үҙең минән бәхил бул, васыятыңды урынына еткереүҙән туҡтамам,— тип әйтеүҙән башҡа һүҙгә хәле килмәй.\nЗөһрә абыстайҙың был васыяты ни ҡәҙәр тәьҫирле һәм онотолмаҫлыҡтыр, ләкин Ғәлә хәҙрәт күпме ваҡыт онотмай торор, ғүмерегеҙ булһа, бик тиҙ күрәсәкһегеҙ.\nКүп ваҡыт үтмәй Зөһрә абыстай Ғәлә муллаға «ез шәриф» уҡырға ҡуша, Ғәлә лә ни эшләргә белмәй, ҡайғылы бер һүрәттә «ез» уҡырға башлай. Бисара балаларҙы шул ваҡытта күрһәгеҙ ине: Ғәлиәхмәт былар ни эшләйҙәр тигән кеүек аптырап тора, Фатима үкһеп-үкһеп йығлай, Зәйнәп иһә Зөһрә абыстай ятҡан мендәрҙең бер яҡ ситенә башын ҡуйып ята ине.\nБыларҙан башҡа Зөһрә абыстай һәм дә әсәһе Шәмси ҡарсыҡ ҡайғылы һүрәттә ултыралар ине. Быларҙы күргәндә шул шиғырҙарҙы әйтмәй сыҙап булырлыҡ дәгел ине:\nҒәлә мулла ултыралыр ез уҡып,\nЗөһрә ята, үләмен тип, ҡайғы йотоп.\nШәмси ҡарсыҡ Зөһрәнең хәлен ҡарай,\nѓасан йәне сығыр тиеп, ҡулын тотоп.\nФатима, Ғәлиәхмәт һәм дә Зәйнәп,\nѓалдыра был вафаһыҙ етем әйләп,\nХаҡ тәғәлә мөхәббәттең ебе илә\nБыларҙы әсәһенә ҡуйған бәйләп.\nМөхәббәтле әсәләре шул Зөһрә,\nИхтыярһыҙ ҡара ергә барып керә.\nБыл көндә Зөһрә вафат булып китһә,\nБыларға тәрбиәне кемдәр бирә?\nӘжәл тигән муйынына ҡороҡ һалып,\nѓәбергә һалып ҡуя, бынан алып.\nӘллә юҡһа ысынлап уҡ үләме?— тип,\nУлтыралыр Ғәлә мулла хайран ҡалып.\nШәм кеүек бик тиҙ һүнә был ғәзиз йән,\nДонъяла янып тороп бер аҙ заман,\nДонъяны «Һин насар» тип һүкһәләр ҙә,\nБыл донъя был ғәҙәтен ташламаған.\nАуыр ваҡыт — ғәзиз йәнең сығыр ваҡыт,\nХәсрәтеңә саҡ-саҡ ҡына сыҙар ваҡыт.\nСәскәле алмағастай буйҙарыңды\nТөбөнән тамыры илә йығыр ваҡыт.\nѓыҙыҡлыҡтың аҡтыҡтары ҡайғы булып,\nХәсрәт илә ике күҙҙәр йәшкә тулып,\nБалаларға был донъяла ни рәхәт бар,\nӘсәләре китеп барһа айырылып?\nДонъяла берәү уйнай, берәү көлә,\nАта, бала хәсрәт күрә — әсә үлә.\nШатлыҡтар бөтмәҫ кеүек торған саҡта,\nКертеп ҡуя сыға алмаҫлыҡ бер мәш килә.\nҒәлә мулла ез шәрифте ике мәртәбә уҡып («вәжәғәлиҙе минәлмөкөрөмин») аят шәрифәһенә еткән ваҡытта, Зөһрә күҙҙәрен аҡтыҡ мәртәбә өй эсенә әйләндерел ҡараны ла: хуш булығыҙ инде, мин сараһыҙ был донъянан киттем, һеҙҙән айырылып, ни ҡәҙәре китмәҫкә ижтиһад итһәм дә, файҙа бирмәне,— тигән кеүек, ҡоро кәүҙәһе һуҙылып ятып ҡала...\nҒәлә мулла ла бер ҡиммәтле ташты тәрән диңгеҙгә төшөрөп хайран ҡалған кеше кеүек, «аһ» тигән һүҙҙән башҡа һүҙ ҙә әйтә алмай. Аҡ нәмә илә уның өҫтөн ябалар.\nАһ, бисара балалар, һеҙ бала булыу сәбәпле үлемдең ағырлығын белмәйһегеҙ, фәҡәт ғәзиз әсәгеҙ булыу йәһәтенән, был ни эшләне, тип, ҙур кешеләр йығлап торғанға ғына йығлайһығыҙ!\nҒәлиәхмәт, һин, ихтимал, бөгөн әсәм былай ятһа ла, иртәгә кире әүәлгесә булып йөрөй башлар, тип уйлай торғанһыңдыр. Аһ, бала, һинең әсәң инде кире әйләнеп ҡайтасаҡ дәгел...\nҺеҙ был көндән һуң үгәй бала, етем бала намын алып, бөтә рәхәтлегегеҙҙән айырылдығыҙ! Һеҙҙең әсә ҡосағында үҫеп ҙураймаҡығыҙға әсәгеҙҙең әжәле маниғ улды. Әжәл уны һеҙҙән ихтыярһыҙ тартып алып китте.\nУл төн Ғәлә муллаға һәм балаларға иң хәсрәтле төндәрҙең бере ине. Шунда ла, балалар йығлап тора торғас, ятып йоҡланылар. Был төн Ғәлә мулла өсөн бик ағырлыҡ илә үтә, төрлөсә уйҙарға төшөрә, донъяла, истиҡбалда бер ҙә өмөт һәм шатлыҡ ҡалмаған кеүек күренә ине. Ләкин инсан балаһы һәр ваҡыт ҡайғы ваҡытында шулай фекерҙә була, фәҡәт был ваҡыттарҙы бик тиҙ онотоп китәлер.\nЗӨҺРӘ АБЫСТАЙҙЫ ҡӘБЕРГӘ АЛЫП КИТӘЛӘР\nИртә торғас та Зөһрә абыстайҙың вафаты бөтә ауылға тарала, бының өсөн һәр кем ҡайғыра, быны һәр кем ҡыҙғана. Шулай булһа ла, «кәзәгә йән ҡайғыһы, ҡассабҡа май ҡайғыһы» тигән кеүек, бәғзе ҡатындар инде Ғәлә мулла кем ҡыҙын алыр икән? Уның кеүек бай кешегә йөҙ ҡыҙ табылыр, тигән мәғәнәлә һүҙҙәр әйтәләр.\nДөрөџ, ҡыҙ табылыр, беҙҙә ҡыҙ бик арзан, нисә ҡыҙ табып алырға мөмкин, эш фәҡәт Ғәлә муллала түгел, етем ҡалған өс балалыр.\nҒәлә муллаға, ихтимал, бик яҡшы юлдаш табылыр. Бында беҙҙең ҡыҙғанған нәмәләр, ағырлыҡҡа ҡаласаҡ, үгәй намын аласаҡ өс балалалыр.\nСәғәт ун икенсе булғанда Зөһрә абыстайҙың барып ятасаҡ мәңгелек йорто әҙерләнде. Үҙендә ихтыяр ҡалмаған Зөһрәнең кәүҙәһен өйҙән күтәреп алып сыҡтылар. Был ваҡытта Зәйнәп илә Фатиманың ни рәүештә икәнен күрһәгеҙ!..\nТәрбиә итеп, хәләл һөтөн биреп үҫтергән ғәзиз әсәләре бөгөн айырылып китте дәгелме? Кәүҙәһе лә: «Хуш инде, балаларым, һеҙҙән айырылдым, һеҙҙе яңғыҙ алланың рәхмәтенә тапшырҙым»,— тип, хәл теле илә әйтә дәгелме? Бөгөндән һуң был балаларға кем шәфҡәт күҙе илә ҡарар? Быларҙың һәр бер һорағандарын кем биреп торор? Фатиманың күҙенән битенә ағып төшкән йәштәре, хәзин-хәзин тауыштары, бәлки бөтә вөжүде үҙенең хәленән шул шиғырҙар илә шикәйәт итә дәгелме?\nӘсәм китте ҡәбергә, ҡурҡыныс ҡара ергә,\nБеҙҙәр бында ҡалабыҙ, китә алмайынса бергә.\nКитте сығып әсәбеҙ, хәсрәтенән янабыҙ,\nИнде беҙҙәр бөгөндән етем, үгәй ҡалабыҙ.\nИнде нисек итербеҙ? Кемде әсә итербеҙ?\nҮҙ әсәбеҙ бар ине тип, ҡайҙа эҙләп китербеҙ?\nҺеҙҙе киттеләр алып, ағас табутҡа һалып,\nНисек сабыр итербеҙ, беҙҙәр был ерҙә ҡалып.\nӨҫкә кейеп аҡ кәфен, ташлап киттең ошо көн,\nМәхшәр көнөнән ағыр был көндәр беҙҙең өсөн.\nҒәлә мулла ла Зөһрәне ҡуйып ҡайтҡас, хәсрәт илә ни эшләргә белмәй, һис нәмәнән матурлыҡ тапмай, көндәрен төндәренән айырмай, аһ-уф илә ғүмерен уҙҙыра башланы. Был көндәрҙә етем балаларҙы Зөһрәнең әсәһе бында тороп тәрбиә итә башлаһа ла, балаларҙың йөҙҙәре һары булып, күңелһеҙ бер һүрәткә керҙеләр.\nБер ваҡытта өс йәшендәге Ғәлиәхмәт Фатима апаһынан шул һүҙҙәр илә әсәһен һораны.\n— Фатима апайым, беҙҙең әсәй ҡайҙа китте? Ә инде ул ҡайтмаймы ни?\n— Әсәй инде ҡайта торған ергә китмәне, инде ул ҡайтмаҫ, беҙ уны ҡиәмәттә күрербеҙ.\n— Ул һуң ниңә беҙҙе ташланы? Беҙҙе ни өсөн ҡыҙғанманы? Әллә юҡһа, ул ҡиәмәт бик матур ерме?\n— Ул бит үҙ ихтыяры илә беҙҙе ташламаны, ауырып вафат булды. ҡиәмәттең нисек икәнен атайым белер. Унан һора. (Был балалар шул һүҙҙән һуң икеһе лә йығланылар.)\nҒәлиәхмәт атаһы янына барҙы ла, шул турала шулай һүҙ башланы.\n— Атай, апайым Фатима: «Инде беҙҙең әсәй ҡайтмаҫ, беҙ уны ҡиәмәттә күрербеҙ»,— ти. Уны ниңә унан ҡайтармайҙар. ҡиәмәт нәмә ул?\nҒәлә мулла кескенә баланың был әҫәрле сөәлдәренән ғәжәпләнеп, әҫәрләнеп күҙҙәре йәшләнде. Һәм әйтте: «Балам, инде әсәйеңде бында күрә алмабыҙ, унда барғас күрербеҙ. Ул ҡиәмәт беҙҙең, үлгәс, барып бергә күрешә торған ерҙер»,— тине.\nАһ етемлек! Хәҙер ҡиәмәттең нисек икәнен белдерә башланы. Шул көндән һуң бисара Ғәлиәхмәт уйнап йөрөгәндә, атаһы янына ултырғанда: «Мин тиҙ үлеп, әсәйем янына барамын, мин әсәйем кеүек булам»,— тип, һуҙылып ятып, ауырыған әсәһе сифатына керә ине. Балаларға әсәләр бик ҡәҙерле шул. Тик әсә менән бергә ваҡытһыҙ китеп булмай. Ғәлә мулла әйтмеш, ҡиәмәт көндәрен көтөргә тура киләлер.\nҒӘЛӘ МУЛЛА ЙӘШ ҡАТЫН АЛЫРҒА УЙЛАНЫ\nҒәлә мулланың яҡын күргән дуҫ-иштәре һәм башҡалары һәр ваҡытта килеп: «Күп хәсрәт сикмә! Үлгән кеше артынан үлеп булмай инде, сабыр ит, инша аллаһы рахман унан артыҡ ҡатын да табылыр. Үҙеңдең башың һау булһын, тәҡдиргә сара юҡ идекен үҙегеҙ беләһегеҙ бит!»— тип, тәсәллә итергә, хәтерен тынысландырырға тырышалар ине. Кешегә кеше һүҙе тәьҫир итмәй ҡалмайҙыр. Шул сәбәпле Ғәлә мулла ла Зөһрә абыстайҙы көндән-көн онота, күңелендә хәсрәттәре бөтә күңеленән юҡ өсөн ҡайғырам, миңә бит унан күп артыҡ ҡыҙ табылыр, тип фекер итә башланы.\nБыл урында, ысын күңел илә яратҡан кешенән айырылыу хәсрәте ғүмер буйынса онотолмай бармаҡы ла ысын тәрбиә күргән кешеләрҙә генә була тип хәтергә киләлер. Юҡһа ҡалған кешегә ҡатын да, мал да табылыр, унан күп эш юҡ. Фәҡәт ысын яратып, күңел-күңелгә, холоҡ-холоҡҡа тура килгән бер юлдашты бик тиҙ табыуы ағыр эштер. Быны иһә ысын әхбаб, ысын юлдаш эҙләгән кешеләр белерҙәр. Ысын әхбаб, ысын юлдаш табыу — миллион бәйәгә торған алмас ташы табмаҡтан күп дәрәжә ағыр эштер. Аҙ файҙа өсөн, йәиһә бер һүҙҙе күтәрә алмай, айырылып киткән дуҫтар — иң ҙур дошмандарҙыр. «Донъяла таш табылыр, ҡиммәтле баш табылмаҫ» тигәндәр.\nКүп ваҡыт уҙмай, Ғәлә муллаға йәш ҡатын да табыла. Үҙе мулла булып торған ҡәрйәлә Сафа бай, Латифа исемле ҡыҙын бирмәксе булып, вәғәҙә итә. Ғәлә мулла ла быға ысын күңел илә рази улып, тиҙ көндән туй яһамаҡсы булалар. Донъя тигән нәмәлә заман сәғәте бик тиҙ уҙа торған бер хәл булған өсөн, вәғәҙә ҡуйған көндәр килеп тә етә. Кискә ҡаршы Ғәлә әфәндебеҙ, матурланып, шатланып, бабаһы өйөнә, матур ҡыҙға ҡушылырға бара.\nАһ донъя, был ваҡытты Зөһрә килеп күрһә, йөрәктәре ярылыр, ихтыярһыҙ йығлар, ни эшләргә белмәҫ ине.\nҒәлә муллаға бик тиҙ ҡыҙ табылды, Зөһрә абыстайҙы онотторорлоҡ булды. Бисара балаларға әсә ҡайҙа? Уларҙың әсә хәсрәтен кем бөтөрә ала? Был әсә уларға үгәй намында уласаҡтыр. Ғәлә мулла ҡыҙға барып та ҡушылды, хәсрәттәр таралды.\nЛатифаға ҡушылып, ике-өс көн торғандан һуң, бер-береһенә танышлыҡ вә үгрәнеүлек хасил булғандан һуң, Латифа абыстайыбыҙ, үҙ фекеренсә, үҙен Ғәлә муллаға бигерәк һөйҙөрөп, гүйә Зөһрәне оноттормаҡсы булып: «Мин матурмы, үлгән катының Зөһрә матур инеме? Йә, әйт!»— тип әйтә башланы.\nЛатифаның ошо ике йөмлә һүҙенән уҡыусылар, уның тәрбиәһеҙ идекен, шайәт аңларҙар тип, хәҙер уның нисек идекен яҙмай торабыҙ. Бәлки, киләсәктә Латифаның ҡыланыш-йөрөшөнән нисек идеке үҙ-үҙенән бик асыҡ беленер. Латифаның «Мин матурмы? Зөһрә матурмы?» тигән һүҙенә ҡаршы, Ғәлә мулла: «Миңә ҡайһығыҙ тәрбиәле, әхлаҡлы булһа, шул матур»,-— тип яуап биреү кәрәк ине. Ләкин Ғәлә мулла Латифаның заһири матурлығына ҡарап ҡына, башҡаһын тикшермәй: «Һеҙ матурыраҡ»,— тип әйтеүҙән үҙ-үҙен туҡтата алманы. Күп ваҡыттар ҙа үтмәй Ғәлә мулла Латифаны үҙ өйөнә алып килеп, бергә мәғишәт итә башланылар.\nЛАТИФАНЫ АЛҒАНДАН ИКЕ ЙЫЛ ҺУңЫРАҡ\nҠара-ҡаршы, ҙур итеп бина ителгән яҡшы ғына ике өй булып урам яғындағыһы матур өй (ҡунаҡ өйө), эске яҡтағыһы аш өйө, тип тәғбир ителерлек өйҙәр, Ғәлә мулланың өйҙәре ине. Шул уҡ аш өйөндә, туғыҙ йәшендәге Фатима, ете йәшендәге Зәйнәп һәм биш йәшендәге Ғәлиәхмәт, ҡулдарында берәр телем икмәк улдығы хәлдә, ҡатыҡ ашап ултыралар ине. Был балаларҙың өҫ-баштары ҡарайған, күлдәктәренә ҡатыҡ буялған, йөҙҙәре нурһыҙ булып һулыған, күҙҙәре эскә батҡан, ҡыҙҙарҙың сәстәре таралмай сыуалып бөткән, Ғәлиәхмәттең күлдәк еңе йыртылып, бәйләп ҡуйылған ине. Быларҙы был хәлдә күргән ваҡытта, бер ҙә белмәгән, танымаған кеше лә, был бисаралар етем икән, тип белеп ҡыҙғанырлыҡ ине. Латифа абыстай илә Ғәлә мулла ҡунаҡ өйөндә, матур өйҙә, рәхәт-рәхәт уйнап-көлөп, сәй әсәләр. Ашъяулыҡта (дәстәрхан) майға бешкән эҫе ҡоймаҡ, бал-майҙар тулы улдығы хәлдә, урталарында ултыра башлаған бер бала ҡулына шәкәр тотҡан, төшөп китһә-нитһә, Латифа абыстай алып бирә, Ғәлә хәҙрәтебеҙ ҙә был балаға ҡарап, ауыҙын һыҙғыртып, ике ҡулды һуҙып: «Кил миңә, кил!»— тип саҡырмаҡта, йәш бала, әҙрәк талпынып, килергә теләһә, ирле-ҡатынлы ҡыҙыҡ күреп шарҡылдашып көлмәктә инеләр. Теге өйҙәге балалар ҡатыҡ ашап ултырған ваҡытта, был йәш баланың шәкәр ашап ултырыуынан да был бала йәш ҡатын Латифа абыстайҙың балаһы идеке һорамаған кешегә лә мәғлүм ине.\nБисара Фатима, ҙур кешеләр кеүек, туғандарына ҡарап: «Туғандарым, ҡатыҡты түкмәй ашағыҙ, йәш әсәй килеп керһә, асыуланыр, беҙҙе туҡмар»,— тип ултырғанда, Латифа абыстай килеп кереп: «Ашағыҙ, бирәндәр!.. Туймаҫ кеүек булып тора инегеҙ, туйығыҙ!»— тигән кеүек ҡаты һүҙҙәренән бының шәфҡәтһеҙ идеке беленә ине. Бисараларҙың күрәһе ағырлыҡтарына ҡаршы, шул ваҡытта Ғәлиәхмәт ҡалаҡты яңылыш алдына төшөрөп ебәреү илә, Латифа абыстай бының сикәһенә сабып, күҙенән уттар сығарып, теге өйгә сығып китте. Шул дәрәжә ҡаты һуҡһа ла, Ғәлиәхмәттең ҡысҡырып йығлау ихтималы юҡ ине. Сөнки улар һуғылыуға шул дәрәжә ғәҙәт алғандар ине, ҡасан ваҡыт етер ҙә, ҡасан таяҡ төшөр, тип, көтөп кенә торалар ине.\nӘгәр һуғылған ваҡытта йығлап тауыш сығарһалар, дәхи нығыраҡ (ҡатыраҡ) һуғыласаҡтарын бик асыҡ беләләр ине. Латифаны күргән ваҡытта ҡалтырап, ҡурҡыуҙарынан бизарур ғәйепле эштәрҙе эшләп ҡуялар, шул сәғәттә ағыр язаларҙы ла күрәләр, бер генә һуғылыу илә ҡотолоп ҡалһалар, бик ҙур ғәнимәт, тип беләләр ине.\nЛатифа абыстай теге өйгә кергән ваҡытта: «Түгәләр ҙә бөтәләр, көнө-төнө ашауҙан бушамайҙар»,— тип һөйләнеп барып керһә лә, Ғәлә мулла бер һүҙ ҙә өндәшмәй (тик тора), әлбиттә, йәш абыстай дөрөҫ итә тигән кеүек тик торҙо. Былар әүәлгесә кәйеф-сафа илә сәй эсә башланылар. Кашки шул ваҡытта Зөһрә абыстай килеп күрһә, Ғәлә муллаға ҡарап: «Һай, оятһыҙ, инсафһыҙ! Минең аҡтыҡ көнөмдә йән әсеһе илә әйткән васыятымды оноттоңмо? Ул ваҡытта, һис инсафһыҙ булмаҫ кеүек, минең һүҙҙәремде күҙ йәшең илә ҡаршы алған инең дәгелме? Йәш абыстай кәйефе һәм хәтере өсөн, үгәй балаларҙың хәтерен ҡалдырмаҫҡа булған вәғәҙәң ҡайҙа? Үҙегеҙ тәмле һәм татлы аштар илә сәй эсеп, бисара етемдәргә асы ҡатыҡ илә ҡара арыш икмәге биреп ҡуйыуығыҙ ҡәҙәр инсафһыҙлыҡ бармы? Алтын кеүек балаларымды тәрбиәһеҙ был һүрәттә ҡалдырыуығыҙ өсөн, бер алла хозурында ни яуап бирерһегеҙ?»— тип ҡанлы йәш илә ҡаты һүҙҙәр әйтәсәк. Латифаға ла ҡарап: «Ай, таш йөрәкле ҡатын! Үҙең минең кеүек вафат булып, балаларың минең ҡулымда ҡалып, шулай ағырлыҡтар күрһәтһәм, нисек булыр ине? Ошоларҙы аҙыраҡ уйлап, был бисараларға аҙ ғына булһын шәфҡәт итерлек һиндә ғаҡыл юҡмы ни?»— тип әйтәсәк ине.\nҺай, бисара, Зөһрә абыстай, был донъя золом вә яфа донъяһылыр. Бик аҙ ғына инсандар инсафы илә сифатланып, ҡалғандары ла залимдарҙыр. Бер кеше кеше ҡулында мәғлүб булып ҡалһа, һәр заман мазлум булып, аһ-зар илә көндәрен уҙҙырырға тура киләлер.\nБыл хәлдәр яңғыҙ һинең етем ҡалған балаларыңда ғына дәгел, бәлки бөтә милләттәрҙә барҙыр. Балалар үгәй әсә ҡулына ҡалдығы кеүек, бер милләттең дә етем булып ҡалыуы барҙыр.\nЗалимдарҙың ҡул аҫтында сикһеҙ мазлумдар шул етемдәрҙең Латифа абыстай алдында ҡалтырап торҙоғо кеүек,ҡалтырап тормаҡталарҙыр. ҡулынан ҡалағы төшкән Ғәлиәхмәт кеүек, аҙ ғына ғәйебе өсөн яза күргән Ғәлиәхмәт илә донъя тулған. Асы ҡатыҡ ашаған кеүек, асы яза һәм ағырлыҡтар күргән кешеләр хисапһыҙ булған. Фәҡәт, тәмле аштарҙы Латифалар илә Ғәләләр кеүек, рәхимһеҙ вә шәфҡәтһеҙҙәр генә ашап туйған, башҡалар ас ҡалғандар.\nИнсандар шулай залим була тороп та, һаман үҙҙәрен хаҡлы, золомдарын урынлы белеп, быға дәлилдәр ҙә килтереп мәшәҡәт сигәләрҙер.\nБашҡа эштә дәгел, хатта былар бер гонаһ эшләп ташлаһалар, шайтан сәбәп булды тип, шайтан бисараны ғәйепле яһарға вә гонаһты уға ауҙарырға тырышалар.\nГонаһ ҡылһа был көндә ибне инсан,\nСәбәп булды быға, тиҙәр, ул шайтан.\nҮҙен ҡотҡаралыр, шайтанға һылтап,\nБер инсан хәйләһенә һин яуап тап!\nУҫаллыҡҡа былар ниндәй ипле:\nГонаһ эшләп — була шайтан ғәйепле.\nЛатифа абыстай Ғәлә муллаға тамам баш булған, ҡәүемдәр тәғбиренсә әйткәндә, теләһә ҡайҙа аяҡ баҫтыра ала ине. Бының был дәрәжә ашҡыныу, хәддән тәжәүез итеүе, әллә күрәһе булғанғамы икән, тип, хәтергә килә башлаған ине. Бер көн Латифа абыстайҙың аҫырау ҡыҙы ебәргән ерҙән ҡайтманы, Латифаның үҙенә ҡамыр баҫырға тура килде. Шул сәбәпле ғәйәт асыуланып йөрөй. Нисек булһа ла, аҫырауҙың үсен бер нәмәнән алырға теләй ине. Фатима, Зәйнәп, Ғәлиәхмәт ҡурҡыуҙарынан өйҙән сығып ҡасҡандар. Әсәләренә күренмәй йөрөгән булһалар ҙа, ҡаҙан аҫтына ут яғырға кеше кәрәк булғас, ул: «Ҡайҙа китте шул мөхәббәтһеҙ әрәмтамаҡтар, тиҙ килегеҙ!»— тип ҡысҡырҙы.\nШул ваҡыт Зәйнәп йүгереп килеү илә: «ҡайҙа йөрөйһөгөҙ, ашарға ғына беләһегеҙ»,— тип, асыуланып ҡулындағы уҡлау илә уның башына шул дәрәжә ҡаты һуҡты, Зәйнәп, бисара, тауышһыҙ-тынһыҙ йығылып китте, уның өҫтәүенә аяғы илә тибеп ебәрҙе. Зәйнәптең һис хәрәкәте юҡ, фәҡәт битенән, йөҙөнән ҡыҙыл ҡан шаулап аға ине. Латифа асыуынан бындай ҙур эште белмәй эшләһә лә, аҙыраҡ ҡурҡыуға төшөп, Зәйнәпте барып ҡарап, башы ярылғанды күреп, ҡыҙғанып бер ситкә күтәреп алып ҡуйҙы.\nҒәлә мулла, эштән ҡайтып, ғәҙәте буйынса, асыҡ йөҙ илә Латифа абыстай янына керҙе. Күңелһеҙ бер хәлдә күреп, сәбәбен һорағас, Латифа хәйлә илә: «Ана, балаларың шаярып, Зәйнәп мейес башынан йығылып төшөп башын ярҙы»,— тип яуап бирҙе. Ғәлә мулла ҡурҡып, тиҙерәк Зәйнәп янына барып, уның иҫһеҙ бер хәлдә ятҡанын күреп, ихтыярһыҙ йығлай башланы. Латифаға ҡарап: «Был баланың башына еттең! Ни өсөн мейес башынан йығылды тип алдайһың? Һәр ваҡыт шундай бер эш булыр тип уйлай торған инем, ахыры, был көн тура килде. Мин һине, үҙе белер тип уйлап, ул балалар тураһында һис бер һүҙ әйтмәй инем. Һин белмәнең!»— тине.\nЛатифа ни эшләргә белмәй ҡыҙарып:\n— Мин нисек әйтәйем? Үҙҙәре шаярып, уйнап шулай булдылар. Һинең балаларың минең һүҙҙе тыңлайҙармы ни?— тине.\nЭш үткән инде, ҡарап торорға ярамай, тиҙерәк бер сараһын табырға кәрәк. Бында доктор-фәлән юҡ инде, беҙҙең татар (төрөк) докторы — табибы — әбей килтерергә тура килде. Әбей ҙә килде, дауа ла ителде, фәҡәт бының илә генә Зәйнәптең башы төҙәлмәне. Белмәгән көйөнсө дарыулаған булып, зарар ғына иттеләр. Етем вә үгәй булып, бындай һәләкәткә осраған баланы, бының кеүек ауырыуҙан ҡотҡарырға камил докторҙар, беренсе дәрәжәләге табибтар кәрәк булалыр. Үгәй булып, күҙенән ҡанлы йәш аҡҡан милләттәрҙе лә, Зәйнәп кеүек ауырып, үлергә ятмыш инсандарҙы ла, әүәлге хәленә ҡайтарып ислах итер өсөн камил докторҙар кеүек, инсандарҙың вә милләттең мадди вә мәғнәүи ауырыуҙарын белгән кешеләрҙең ҡулынан ғына килер.\nӘбей Зәйнәптең башын төҙәтә алмаған кеүек, яһил улып, мадди һәм мәғнәүи ауырыуыбыҙҙы белмәгән кешеләр, ни ҡәҙәр ислах тип ижтиһад итһәләр ҙә, әфсәд ҡына ҡуйырҙар.\nБисара Зәйнәп әбей ҡылған дарыуҙар илә сихәт таба алманы, өс-дүрт көн ятып, бишенсе көн Зөһрә абыстай барған ҡара ҡәбергә китте. Етем вә үгәй балалар ҙа ике дана ғына ҡалды. Ни сара, Ғәлә муллабыҙ ҡайғырҙы, хәсрәтләнде, тәҡдир тип әйтеүҙән башҡа тәдбир ҡалмағас, мәғлүм сыҙамлы тәҡдиргә тапшырҙы. Әлдә беҙҙең бер тәҡдиребеҙ бар, юҡһа ни эшләр инек?\nТәҡдир булмаһа, беҙҙең шикәйәт итер урыныбыҙ ҙа юҡ шул! Бер аҙҙан һуң Зәйнәп хәсрәте лә онотолдо, улай-былай булманы, бик тыныс бөттө. Инде Ғәлә муллаға бер генә эш ҡалды, ул да әүәлгесә уйнап-көлөп мәғишәт итеүҙән ғибарәт ине.\nЛатифа инде ҡалған балаларҙы уҡлау илә һуғыуҙан һаҡлана, фәҡәт тел илә һүгеп, ашау яғынан ғына ҡыҫа башланы. Был эше илә лә был ике бисараның вөжүдтәре донъяла ҡалдырмаҫҡа мөмкиндер.\nҺәр ваҡыт ҡайғыға балалар дәгел, ҙур кешеләр ҙә сыҙай алмайҙыр, былар нисек сыҙаһын?\nРУСИӘ ИЛӘ ЯПОНИЯ МӨХӘРӘБӘҺЕ\nБыл донъя инҡилаб донъяһы дәгелме? Шуның өсөн был донъяны наҙан халыҡтар ҙа: «Донъя, тәгәрмәс кеүек, әйләнеп тора»,— тип тәғбир итәләр.\nБер көн бер мәмләкәт, мин беренсе тип торғанда, икенсе ерҙән донъя тәгәрмәсе әллә ниндәй хөкүмәттәрҙе килтереп сығаралыр. Әлхасил, донъя тигән нәмәнең ҡайғы-хәсрәте ҡара ҡәбергә барып кермәй һис бөтәсәк дәгелдер. Ҡайғыларҙың береһенән һуң береһе ағып килә, теләгән кешене хәсрәт тулҡыны ҡағып алып китәлер...\n...сәнә 26 ғинуарҙа башланмыш рус-япон мөхәрәбәһе килеп сыҡты. Хисапһыҙ кешеләрҙе ҡорбан, күп ҡатындарҙы тол, балаларҙы ата йөҙө күреүҙән мәхрүм итеп, етем вә үгәй ҡалдырҙы. Бөтмәҫ тип уйлаған ҡеүәттәр, күҙҙән йәш ағыҙып йыйылған парәләр Ляодун шөбһәи йәзирәһендә, Маньчжурия сахраларында ҡалды. Бер-береһен ҡыҙғанмаған, бер-береһенең ҡанына һыуһаған инсан балалары мөхәрәбә ҡылды. Көтөү-көтөү инсандар барып ҡайтманы. Шулай мөхәрәбә ҡыҙған ваҡытта беҙҙең һалдат хәҙрәтебеҙ — Ғәлә муллаға ла унда барырға тура килде.\nБыл донъя яңғыҙ үгәй балаларҙы ғына хәсрәт вә ҡайғыға ҡалдырмай, бәлки уларға төрлө язалар күрһәтеүсе Латифаларға ла ҡайғы-хәсрәт күрһәтә ала.\nШул йәһәттән ҡарағанда, донъяны бер ғәҙел нәмә тип әйтергә лә мөмкинлек барҙыр.\nБыл эштәр, Ғәлә мулла өсөн, иң ҙур хәсрәт булды, етемлектең насар икәнлеген яңы белде. Башҡа милләттең үҙ руханиҙары рәхәт-рәхәт ятҡан ваҡытта, беҙҙең сәлләле хәҙрәттәребеҙ, сәлләләрен ташлап, йығлай-йығлай йыраҡ шәреҡтәргә, ҡайтмаҫ сәфәрҙәргә киттеләр. Аш өйөндә үгәй балаларға ҡатҡан арыш икмәге илә асы ҡатыҡ ашатҡан Ғәлә мулланың үҙенә лә ҡатҡан арыш икмәктәре ашарға тура килде.\nСүп өҫтөнә сүмәлә тигән кеүек, бында дәхи иң ҙур ағырлыҡ Фатима илә Ғәлиәхмәткә төшәсәк, әсәһеҙ ҡалған бисаралар, атаһыҙ ҙа ҡаласаҡтар.\nҒәлә мулла ла йығланы, зарланды. Һушһыҙ улдығы хәлдә ватанынан, һөйгән абыстайҙан айырылып китте. Матур-матур Өфө сахраларын, һуҙылып ағып ятҡан Иҙел вә уның өҫтөндә йөрөгән пароходтарҙы, «мин һинән дә көслө бит» тигән кеүек торған, Иҙел өҫтөнән күперҙән үтеп киткән поездарҙы күреп, хәсрәттәре дәхи арта ине. Унан үтеп, Урал тауҙарын ярып үтеп киткән тимер юлдар илә, Урал тауҙарын ташлап китеүе вә быларҙы кире күрмәҫ кеүек булыуы Ғәлә муллаға ҡайғы өҫтөнә ҡайғы була ине. Шуны ла диҡҡәт итергә тейешле: Ғәлә мулла быларҙы күргән ваҡытта, бер ҙә ғибрәт алмай, фәҡәт: «Һай, рустар, был күперҙәрҙе нисек яһағандар! Был күккә етеп торған тауҙарҙы нисек ярғандар!»— тип өҫтән генә уйлап китә ине. Кашки Ғәлә мулла «Шәмсиә» уҡыған ваҡытта, замирҙы ҡайҙа ҡайтарырға кәрәк, тигән ҡәҙәре, тәхҡиҡ илә был юлдарҙың нисек яһағанлыҡтарын тәхҡиҡ ҡараһа, шикһеҙ файҙа аласаҡ ине. Нә сара уйлә тәхҡиҡ вә тәфтиштәр «Шәмсиә» уҡығанда бөткәндер! Был урында ғибрәт менән ҡарап, быларҙы башлап эшләтеүсе мөҡәндистәр, был дәрәжә эшләүсе оҫталарҙы, быға сарыф ителгән һиммәт вә ҡеүәттәрҙе, быға ла сәбәп ғилем, мәғариф идеге Ғәлә мулланың хәтеренә кереп тә сыҡманы. Үҙенең фекерһеҙлеге сәбәпле, үрмәксе тоҙағына төшкән себен кеүек, йығлап бара, үгәй бала кеүек, һис кемдән шәфҡәт вә мәрхәмәт өмөт итә алмай ине.\nДөбөрләп барған вагондарҙың тауышы гүйә Ғәлә муллаға, «һине унда алып барһаҡ та, кире алып ҡайта алмабыҙ» тигән булып тора ине. Ғәлә мулланың бәхетһеҙлегенә ҡаршы, уны һалдаттарға имам итеп тә ҡуйманылар. Уның өџтөнә Ляодун мөхәрәбәләренә мөдафаға итергә барырға тура килде.\nБөтә донъяның диҡҡәтен йәлеп итеп, хайран ҡалдырған был мөхәрәбәләрҙә яңғыҙ Ғәлә дәгел, йөҙ меңдәрсә ғәскәр мотлаҡан япондарҙы мәғлүб итәсәк булып ҡаршы торғандар ине. Ләкин көслө көсһөҙҙө, ғалим яһилды мәғлүб итмәк ағып торған бер тәбиғәт улдығындан, был тәбиғәт тулҡынына ҡаршы килеп булманы.\nҠеүәтле дауылға осраған ағастар кеүек, мәғлүб тараф ергә ятты. Был ваҡыттарҙа һәр кешелә баш ҡайғыһы булып, ғәләбә һалмаҡтан өмөт өҙөп саҡ-саҡ ҡасып ҡотолдо, нөжәт тапты. Ергә ятҡандар араһында беҙҙең Ғәлә хәҙрәтебеҙ ҙә ятмаҡта, ләкин ғүмере булыуы сәбәпле, ғәзиз йәне тәнендә ине. Мәжрух илә Ғәлә хәҙрәтебеҙ үҙ тарафыбыҙға алынды, был ваҡытта уның вафат булмауы өмөтлө булғанға күрә, дауа ителә башланды.\nБыл ваҡыттарҙа Ғәлә хәҙрәт үҙенең үткән ғүмерен, Зөһрә илә мәғишәт иткән ваҡыттарын, унан айырылып ҡалып йәш абыстай илә нисек ғүмер иткәнен, ул ваҡытта улған рәхәттәрҙе уйлап, был көндәр кире килерме икән, тип, фекер итә ине. Шуның артынан, Латифаның етем балаларға күрһәткән золомдарын, уның матурлығына алданып, етемдәрҙе илтифатһыҙ ҡалдырыуын уйлап, выжданы ғазап күрә. Быға хайран ҡалып, үҙ-үҙен шелтә итте, былай булып ятмаҡты шуның язаһы тип белә ине. Ғәлә мулла шунда дауа ителеп ҡалды, беҙ хәҙер бында, йәғни Латифа абыстайҙарҙың һәм дә Фатима илә Ғәлиәхмәттәрҙең хәленә, быларҙың нисек көн күргәндәренә киләйек.\nДӘХИ БЕР ҠЫҘҒАНЫС\nФекерһеҙерәк инсан балаһы ни ҡәҙәр ҡайғы-хәсрәт күрһә лә, бынан ҡотолһа, уларҙы бик тиҙ онота, әле ул бәлә-ҡазаларҙан ҡотолдом, бер нәмә лә булманы, үтте-китте, тип, әүәлге әхлаҡһыҙлығына кире ҡайталыр. Латифа абыстай Зәйнәпте теге донъяға ебәрҙе. Был ваҡытта аҙыраҡ ҡурҡып, ҡалған етем вә үгәй балаларға золом итмәҫкә тәүбә ҡылһа ла, был тәүбәһе бик күп дауам итмәне.\nЛатифа абыстай Фатима илә Ғәлиәхмәтте һаман ҡыҫа, ҡулынан килгән ҡәҙәр ағыр язаларҙы күрһәтә ине. Хосусан, Ғәлә мулла шәреҡ сәфәренә киткәс, Латифа абыстай быларға иркенләп золом итә башланы. Ғәлә мулла шәреҡтә йығлап йөрөгәндә, Фатима илә Ғәлиәхмәт ғәребтә йығлап торалар, рәхәтлек яңғыҙ Латифа абыстайҙа ине.\nБер көндө аҫырау илә Фатима ҡайҙа булһа ла бер ергә киткәндәр, өйҙә бишенсе йәшенә кергән Ғәлиәхмәт илә Латифа абыстай ғына ҡалған ине. Өйҙә һыу бөтөп ҡалған сәбәпле, ҡура (кәртә) эсендәге ҡойоға һыу алырға сығырға тура килде. Һәр нисек был яҡын ғына ерҙән һыу алып кереү бик еңел эш булһа ла, Латифа абыстай үҙе сыҡмай, йәш бала Ғәлиәхмәтте сығарып ебәрҙе.\nЙәш кенә баланың ҡойоуҙан һыу алып кереүе бер ҙә ғаҡылға тура килмәгән бер эш булһа ла, ҡойоуға төшөп-нитеп китер тип ҡурҡылһа ла, Латифа улай ҡурҡып торманы. Үгәй булғас, йәштән шулай ағырлыҡҡа үгрәтмәк тейешле тип, Латифа уйлай торғандыр. Ғәлиәхмәт, бисара, йүгереп сығып китте. Барып-барып силәк (биҙрә) илә тартып, һыу ала башланы. Ләкин Ғәлиәхмәт һыуҙы ала алмай, һыу Ғәлиәхмәтте алып тәрән ҡойоға тартып төшөрҙө. Инде Ғәлиәхмәт тә был донъянан китте!.. Ғәлиәхмәт тиҙ кермәгәс, Латифа абыстай, асыуланып, ҡыскыра-ҡысҡыра сыҡһа ла, инде ҡоро файҙаһыҙ ғына асыу ине. Барып ҡойоуҙо ҡарап, Ғәлиәхмәттең вафат булғанын күреп, йөҙө ағарып, быға нисек итергә тип, хәйлә эҙләй башланы. Инде бының хәйләһе бик анһат (еңел), Ғәлиәхмәт уйнағанда үҙе ҡойоуға төшкән дә киткән...\nФатима өйгә ҡайтып кереү илә Латифа абыстай: «Әллә ҡайҙа йөрөйһөгөҙ, ана туғаның Ғәлиәхмәт, шаярып-йөрөп ҡойоуға төшкән»,-— тигәс, бисара Фатима ла йүгереп, ҡойоу янына барып, һушһыҙ булған кеше кеүек, ҡурҡып ҡатып ҡала. Был хәбәр тиҙ арала бөтә ауылға таралып, Ғәлиәхмәтте ҡойоуҙан алып сығарҙылар. Бының өсөн бөтә ауыл халҡының йәне әсеп, һәр береһе Фатиманы ғәйепле яһанылар.\nБыл ваҡытта ҙур хәсрәттәрҙең әсеһе яңғыҙ Фатимаға ҡалып, бынан һуң да әллә ниҙәр күрәсәктәрен, мөхәрәбәгә киткән атаһының да шул ерҙә ҡалыуҙарын уйлап, яна вә көйә шул шиғырҙарҙы әйтә ине.\nАта-әсә, туғандары үлеп, бер ҡыҙ\nЗар йығлап ошо көндө ҡалды яңғыҙ.\nҺәр йәһәттән ҡайғы-хәсрәт солғап алып,\nКиң донъя Фатимаға булды тығыҙ...\nХәсрәтенән был бисара йығлап ята,\nИхтыярһыҙ ҡайғы-хәсрәт йығлата.\nДонъяның золомдары уҡтар кеүек,\nҺәр тарафтан һөжүм итеп, эскә бата.\nИң әүәл ғәзиз әсәм булды вафат,\nЗәйнәп үлеп, хәсрәт артты дәхи бер ҡат,\nҒәзиз энем вафат булып торған ваҡыт,\nАтайың мәжрух булды тип, килде бер хат.\nҒәлиәхмәтте алып барып Зөһрә абыстайҙың янына ҡуйҙылар.\nИслам хөкүмәттәренең берәр-берәр вафат булып, яңғыҙ әҫәрҙәре ҡалдығы кеүек, был етем вә үгәй балалар ҙа үлеп, әџәр булараҡ ҡәберҙәр генә ҡалды. Бәғзе милләттәр бара-бара ҡыҫылып, мөнкәриз йәиһә башҡаларға ҡушылып бөтөүе кеүек, был үгәй балалар ҙа бөтөп, яңғыҙ Фатима ғына ҡалды.\nБыл ҡәҙәр хәсрәттәрҙе күргәндә, йәш ҡыҙ бала дәгел, ҙур кешеләр ҙә хәсрәттәренән ауырыу булырлыҡтыр. Был көндә Фатима ябығып һап-һары булып бөткән, уға, үлмәҫ борон уҡ, үлек төҫө, сифаты кергән ине.\nАурупа и Русиәнең шәрҡендә, ҙур бер шәһәрҙең вокзалында мөәккәл бай, фәҡир, зәғиф, таҙа, хәсрәтле, шат күңелле кешеләр хисапһыҙ күп йыйылған. Һәр береһе бер эш илә бында килгән ине.\nЙыраҡ Маньчжурияға китәсәк поезд, Самар тарафынан килеп туҡтаған вагондарға тығыҙлап тултырылған һалдаттар, бөтә вокзалға жәьжүж кеүек таралған, унан артҡаны вагон тәҙрәләренән баштарын тығып, уҙған-барған кешеләргә асыуланып ҡарап торалар ине. Былар унда ни өсөн барғандарын вә кем ебәргәндәрен белмәй, урынһыҙ бындағы кешеләргә асыуланғандарын күреп, мин дә быларға ғәжәпләнеп ҡарап, тәрән фекерҙә тора инем.\nШул ваҡытта, йылан өҫтөнә йәбешкән ҡырмыҫҡа кеүек, күп халыҡ илә Сибирия тарафынан килгән поезд шатлығынан: «Аллаға шөкөр, бында ҡайтып еттек бит әле»,— тигән кеүек булып, килеп етте.\nБында йыйылған кешеләрҙең бәғзеһе яҡын ҡәрҙәштәрҙе оҙатырға, бәғзеһе лә Маньчжуриянан мәжрух булып ҡайтҡан вә ҡайтасаҡ ҡәрҙәштәрен ҡаршы алырға йыйылғандар ине.\nҺәр кешенең күҙе Себер тарафынан килгән поезда булһа ла, ул поезд ранендар поезы булмай, пассажирский поезд булғас, мәьюс вә өмөтһөҙ булып кире сигенделәр. Унан килгән кешеләрҙең тауыштары илә бергә бындағы кешеләрҙең: «Әле һаман килмәй, ҡасан килер икән?»— тигән тауыштары, шуның өҫтөнә китәсәк һалдаттарҙың йүгереп үҙ вагондарына ултырған тауыштары бергә ҡушылып, күктәргә сыҡты. Сибирияға китәсәк поезд да: «Хуш булығыҙ инде!»—тип ҡысҡыра-ҡысҡыра ҡуҙғалып китте.\nБыл йыйылған күп халыҡ араһында яҡшы ғына кейенгән бер кеше, янындағы йәш кенә бер ҡатынға ҡарап: «Латифа, инде йыраҡ китмә! Тиҙҙән килер, күреп ҡалырбыҙ»,— тип тора. Был кеше лә Сафа бай булып, Латифа абыстай — уның ҡыҙы, Ғәлә муллабыҙҙың абыстайы ине. Тимәк, инде бөгөн мәжрухтар араһында Ғәлә хәҙрәт тә ҡайтып киләсәк, Латифа абыстай уны вокзалда бер сәғәт булһа ла күреп ҡаласаҡ, имеш.\nБер аҙҙан, мәжрухтар илә тулған гүзәл поезд килеп тә етте. Был мәжрухтар эсендә ҡулы һынған Ғәлә хәҙрәтебеҙ ҙә бар ине. Был поезд, бында күп тормай, Самар тарафына китәсәк. Ғәлә хәҙрәт, ул тарафта шифаханала тамам төҙәлеп бөткәс кенә, асыл Ватанына ҡайтасаҡ ине.\nСафа бай ҡыҙы илә кейәүҙәрен нисек булһа ла күрә алдылар.\nБик аҙ ғына ваҡыт күрешеп тороуҙары сәбәпле, бында шатлыҡ ҡатыш хәсрәт илә күҙҙәренән йәш түгеп йығлашыуҙан бушаманылар. Ҡайтмаҫлыҡ тип уйлаған, күреүҙән өмөт өҙөлгән бер кешенең ҡайтып килеүе, әлбиттә, ҙур шатлыҡтыр. Фәҡәт таҙа көйөнсә китеп, ҡулһыҙ булып ҡайтыуы ғына бер аҙ уңайһыҙҙыр.\nБыл бер сәғәт күрешкәндә Ғәлә илә Латифа, бер-береһенә ҡарап, рәхәт-рәхәт йығлап, айырылышып киттеләр. Бында шуныһы ғәжәп эш: «Фатима илә Ғәлиәхмәт сәләмәт торалармы?»— тип һорарға Ғәлә мулланың хәтеренә лә килмәне.\nБөтә мөхәббәте Латифа абыстайҙа булғас, үгәй вә етем балаларын вә уларҙың аһ-зарҙарын белергә әһәмиәт бирмәне. Кешенең үҙе яратмаған кешеләрҙең хәленә әһәмиәт бирмәү вә уларҙың хәлен ислах ҡылырға ижтиһад итмәү ғәҙәте барҙыр. Был ғәҙәт яңғыҙ Ғәлә муллала ғына дәгел, бәлки бөтә милләттәрҙә лә барҙыр. Ни ҡәҙәре тәрәҡҡи итһә итһен вә мәҙәниәтле булһын, ислах итмәк дәғүәһендә лә сабит булһын, һаман былар, үҙҙәренән башҡа милләттәр тураһында, был дәғүәләрҙең ғәҡеһен ҡылалар. Мәҙәниәт пәрҙәһе, тоғролоҡ дәғүәһе илә золомлоҡ вә инсафһыҙҙарын, көн дә көн ғәләмгә күрһәтеп торалар. Ғәлә илә Латифа ла, ихтимал, үҙҙәренең был насар фиғылдарын яҡшы тип уйлай торғандарҙыр.\nҒӘЛӘ МУЛЛА ҠАЙТТЫ\nҒәлә мулла бальниста бер аҙ ятып, йәрәхәт төҙәлеп, үҙҙәренең ауылына ҡайтты. Үҙҙәренең мулла вә имамдары ҡайтҡас, бөтә ауыл халҡы ҡаршы сыҡты. Ғәлә күргән ағырлыҡтарын иҫенә төшөрөп, быларҙы күргәндә, күңеле йомшап, аллаға шөкөрҙәр ҡылды. Гәрсә ҡулы зәғиф булһа ла, бындай ҙур мөхәрәбәләрҙән йәне ҡайтмаҡ уның өсөн бик ҙур сәғәҙәт күренә ине.\nҒәзиз атаһы ҡайтҡас, Фатима ла шатлығынан ҡаршы йүгереп сығып күрешеп, бөтә вөжүди күргән ағырлыҡтарҙы, сиккән мәшәҡәттәрен шикәйәт иткән кеүек, йығланы, күҙ йәштәре илә: «Инде Ғәлиәхмәт тә ҡойоуға төшөп үлде, мин яңғыҙ ҡалдым»,— тип әҫәрле тауыштары илә күңелендә булған ҡайғыларының хөләсәһен бәян итте.\nҒәлиәхмәттең былай вафат булыуы, Ғәлә өсөн башҡа хәсрәттәре илә бергә ҡушылып, күңелде йәрәхәтләндерҙе. Донъяның бөтмәҫ золомдары яңғыҙ үҙенә ҡойолоп торғанды хәтеренә килтереп, Зөһрә абыстай вафат булғандан бирле, бер сәғәт улһын, ысын рәхәт күрә алмауын уйлай башланы.\nЛәкин был уйҙар күп ваҡытҡа бармай, Латифа абыстайҙы күреп бер аҙ һүҙләшеү илә онотола. Ауылға ҡайтып мәғишәт иткән көндән һуң, был фекерҙәр таралып, әүәлге Ғәлә була ине.\nМөхәрәбәгә барып, күргән аслыҡтары, унан ҡулы зәғиф булып ҡайтыуы, бында балаһының тәрән ҡойоуға төшөп вафат булыуы, яңғыҙ етем Фатиманың һап-һары булып кибеп бөтөүе, һис онотолмаҫлыҡ, сәбәптәрен тикшерерлек эштәр булһа ла, Ғәлә хәҙрәт сәбәптәрҙе тикшереп торманы, барсаһын тәҡдиргә бағланы. Шәриғәт сабырлыҡ ҡылырға ҡушҡан тип уйлап, үҙен сабыр әһелдәр йөмләһенән ҡылды. Сабырлыҡ бик яҡшы нәмә, фәҡәт бәлә-ҡаза, ҡайғы-хәсрәт эсендә ултырыуҙа Ғәлә хәҙрәт өмөт иткән һауаптар юҡтыр.\nҒәлә хәҙрәттең күргән хәсрәттәре күбеһе үҙенең эште яҡшы идара ҡыла белмәгәнлегенән, тәрбиәһеҙлегенән, яңғыҙ ҡатынына баш була алмай, уның ихтыярына ҡуя биргәнлегенән булды дәгелме?\nМөхәрәбә майҙанына бармаҡтың да асыл сәбәбе хәҙрәттәр үҙҙәре булып, һаман был туралағы үпкәләр үҙҙәренә ғайәттер.\nБаштан бирле яҙып килдекемеҙ ике нәмә улурһа, Ғәлә муллабыҙ буйлә ағырлыҡтарҙы күрмәҫ ине. Ул ике нәмә лә — ғилем илә тәрбиәлер. Ғәлә мулла ла, файҙа килтерәсәк ғилеме улһа, был хәлгә ҡалмадыҡы кеүек, тәрбиәһе улып, шуның илә хәрәкәт итһә, тәзәүежләнгән вә юлдашланған ваҡытта, тәрбиәле юлдаш табырға ижтиһад итер,тәрбиәһеҙерәк ҡатын тура килһә лә, үҙе тәрбиә итеп әхлаҡтан ғилем бирер вә яҡшы юлға күндерә алыр ине. Хөснө холоҡ вә тәрбиә сахибы улһа, тәрбиәһеҙ, ҡаты ҡәлебле бер ҡатын юлы илә йөрөмәҫ, бәлки уны үҙенең юлына төшөрөргә ижтиһад итер вә бының илә муафәҡ улыр ине.\nФАТИМАНЫҢ АХЫРҒЫ КӨНДӘРЕ\nБынан ике сәнә мөҡәддәм... шәһәрендә апрелдең ун бишенсе көнөндә, иртә илә сәғәт туғыҙҙар самаһында, ҙур номерҙарҙың береһендә, иң ҙур урамға ҡараған тәҙрәне асып, ҡарап ултыра инем. ҡояш та ҡеүәтле нурын сәсеп тора, көндәр аяҙ, һауалар яҡшы, йылы, болот кеүек, кәйефһеҙлек килтерә торған бер нәмә лә юҡ ине. Минең диҡҡәтемде йәлеп итә торған вә был тәҙрәнән ҡарарға мәжбүр иткән нәмә был матур көндәр вә яҡшы һауалар түгел, бәлки урам тулып, береһе ул тарафҡа, береһе был тарафҡа уҡырға барырға сыҡҡан шәкерттәрҙең күплеге ине.\nҺигеҙ йәшлек баланан башлап, барсаһы ҡулдарына дәрес китаптары тотоп, тәртип илә бәғзеләре гимназияға, бәғзеләре реальный училищеға, бәғзеләре башҡа түбән дәрәжә мәктәптәргә киткән егеттәр, һәм дә һигеҙ йәшлек ҡыҙҙан ун һигеҙ йәшлеклеләргә ҡәҙәр, һәр береһенең бер ваҡытта барыуҙары, махсус кейемдәр кейеп, һәр ҡайһыһы, ҡырып яһаған кеүек, бер һүрәттә булыуҙары мине төрлө фекерҙәргә төшөрә вә ҡыҙыҡтыра ине. Уҡый торған урындарының ни дәрәжә таҙа булып, унда барып кергәс, әсасле вә истиҡбалдәрен итәсәк ғилем вә мәғариф тәхсил итеүҙәре: «Аһ, беҙ ҙә шулар кеүек булһаҡ, ни ҡәҙәр сәғәҙәтле булыр инек!»— тип күңелгә килгәнде тел илә әйттерә ине.\nБыл ваҡытта үҙебеҙҙең уҡыу-уҡытыу вә мәҙрәсәләребеҙҙе иҫкә төшөрөп, шәкерттәребеҙҙең был көндә таралып китеп, хеҙмәт итеүҙәрен уйлап, быларға үҙебеҙҙе ҡыяс ҡылып хайран ҡалам вә үҙ-үҙемә асыуланып торам. Аһ, бер йәһәттән йәһәләтебеҙ, икенсегә был йәһәләтебеҙгә һәр тарафыбыҙҙан сәбәп булып килгән үгәйлегебеҙ, тип уйлай инем. Урыҫлашмаҡтан ҡурҡып, аталарыбыҙҙың балаларын уларҙың мәҙрәсәләренә бирмәүе, үҙебеҙҙең мәктәп вә мәҙрәсәләребеҙҙең уйлә бер хәлдә булыуы йәнемде ҡыҫа, туғрыһы, ғаҡылым шашып ҡала ине. Быларҙың, урта дәрәжә тигән бер шәһәрҙәрендә, ике ҡыҙҙар гимназияһы, ирҙәргә махсус тағы кеүек бер реальный училище вә бер гимназия булып (ибтидаи вә рөшдиҙәрҙең күплеге быларға ҡыяс ҡылып ҡарағанда беленер). Беҙ бисараларҙың, егерме миллионбыҙ тип дәғүә ҡылып та, дини мәҙрәсәләребеҙ харап бер хәлдә яталар. Был көндә фәнни, үҙ тәғбиребеҙсә, «донъяуи мәҙрәсәләребеҙ» юҡ, ҡасан булыр? Ике милләтте бергә килтереп сағыштырып ҡарағанда, араһы ер илә күк араһы ҡәҙәре булыуы, былай барһаҡ, шикһеҙ, был милләтебеҙ бөтөп исеме генә ҡалыуы ихтыярһыҙ уйға төшөп хайран ҡалдыра һәм ҡайҙа торғанды иҫтән сығара ине.\nЯрты сәғәт ҡәҙәр ҡарап торғас, был уҡыусы милләттәр уҡый торған урындарына барып кереп бөттөләр. Бер ваҡыт миңә икенсе бер нәмәгә диҡҡәт илә ҡарарға тура килде. Әлбиттә, был урында, ишандар кеүек, күҙ йомоп булмай. Шул ваҡыт минең күҙемә үҙ ҡәрендәштәрем, диндәштәрем күренә башланы. Быларҙың күренеүе мине хәсрәткә генә ҡалдыра нә ҡайғы өҫтөнә ҡайғы ғына арттыра ине. Сөнки уларҙың уҡырға барыу ҡайғыһы юҡ, ҡарттары, йәштәре, аралаш улдығы хәлдә, күсерлек итәләр, урам һеперәләр, лимон, әфлисун һаталар, хәйер һоранып йөрөйҙәр, иҫке кейемдәр һаталар, балта күтәреп утын ярырға эҙләп йөрөйҙәр. Быларҙан ҡалған бик аҙ ҡисме сауҙа иткән булып, уҡыу-фәлән кәрәкмәй тип, ултыралар ине. Быларҙың, бер тән һәм бер йән кеүек ҡәҙерле булып та, был хәлдә йөрөүе күңелемдең иң нескә еренә тәьҫир итә. Фатима, Ғәлиәхмәт кеүек етем һәм үгәй балаларҙы иҫкә төшөрә ине.\nШул ваҡытта күп халыҡ илә бергә үҙебеҙҙең мосолман шәкерттәренән өс кеше килеп сыҡты. Быларҙың өсөһө өс төрлө кейем кейгәндер. Бар эштәре бөткән кеүек, ҡайғыһыҙ бер һүрәттә, теләһә нисек ҡарап баралар ине. Быларҙың был барыштары миңә бигерәк ныҡ тәьҫир итте. Асыуымдан номер тәҙрәһен ябып, өҫтәл янына килеп ултырҙым. Шулай асыу илә ултырған ваҡытымда, минең күрше номерҙа нәҙек-нәҙек тауыштар ишетелгәнгә күрә, ҡолаҡ һалып тыңламаҡлығым әҙәп вә әхлаҡ йәһәтенән ярап бөтмәһә лә, быларҙың зарлы вә әҫәрле тауыштары мине ҡолаҡ һалып тыңларға мәжбүр итте.\nБыл ике нәҙек тауышлы кешеләрҙең тауыштарынан ҡыҙҙар идеке беленеп тора, береһе икенсеһенә шул һүҙҙәрҙе теҙеп-теҙеп һөйләй ине:\n— Мин был көндө ун дүртенсе йәшемдәмен. Минең атайым... ауылына мулла булған кеүек, әсәйем дә бер байҙың ҡыҙы вә шул хәҙрәттең оҫтабикәһе ине. Мин йәш ваҡытымда беҙ бик рәхәт тора инек. Мин ул ваҡытта бик йәш булһам да, был рәхәтлектәрҙе һис ваҡыт онота вә хәтеремдән сығара алмайым. Йәшем алты-етегә килгән ваҡытта, минең бәхетһеҙлегемә ҡаршы, әсәйем вафат булды. Мин һәм биш йәшендә бер һеңлем, өс йәшендә бер энем етем булып ҡалдыҡ. Шунан һуң атай бер байҙың ҡыҙын алды. Беҙҙең әсәйебеҙ, үҙенең ысынлап үгәй икәнлеген, беҙгә теле, ҡулы илә белдерә башланы.\nБеҙҙең был әсәйебеҙ шул ҡәҙәр шәфҡәтһеҙ булды, нисә йылдар уның ҡулында тороп, бер шатлыҡ күрә алманыҡ. Минең был оҙон сәстәремдең яртыһы үгәй әсә ҡулы илә өҙөлдө, был йөҙҙәрем нурһыҙ булып ҡалды. Минең битем һәр ваҡытта күгәреп йөрөй ине. Сөнки ул беҙҙе бер ҙә ҡыҙғанмай, ни осраһа, шуның илә һуға ине. Минең туғаным Зәйнәп, шул әсәмдең уҡлау илә һуғыуынан башы ярылып, ауырып, вафат булды. Шунан һуң минең атайым япон тигән кешеләр илә һуғышырға китте. Ул киткәс, ғәзиз энем Ғәлиәхмәт тә, әсәйҙең ҡушыуы илә һыу алырға барып, ҡойоуға төшөп үлде. Былар шулай вафат булһалар ҙа, үгәй әсә мине һаман ҡыҫа, хәл ҡәҙәре минән асыуын ала ине. Шул хәсрәттәр илә мин ауырыуға һабыштым. Атай йәрәхәтләнеп һуғыштан ҡайтты, мин ул ваҡыттарҙа ауырый башлаған инем.\nИнде шул ауырыуым мине һаман алға ебәрмәй, бәлки артҡа тарта. Инде ошо хәлгә килгәндә, мине олатайым был шәһәргә, докторға күрһәтәм тип алып килде. Инде олатайым докторҙы эҙләп киткән ине, тиҙ ҡайтыр, тип һүҙен киҫте.\nБыл бисараның һүҙҙәренә янындағы ҡатын да ҡыҙғанып йығланы. Мин бының үҙебеҙҙең баштан бирле яҙып килгән үгәй ҡыҙ Фатима икәнде белгәс, ихтыярһыҙ ике күҙемдән йәш аҡты. Урамда күргән хәсрәттәрем өҫтөнә дәхи бер хәсрәт артты.\nБисараға етемлек вә үгәйлек тәьҫир итеп, ауырый башлаған, имеш.\nҮГӘЙ БАЛАЛАР БӨТТӨЛӘР\n...ауылында, июнь числоһының урталарында, бер яҡшы ғына көндә, Ғәлә мулланың өйөндә, ун дүрт йәшендәге Фатима, мәғлүм ауырыуҙан тамам һарғайып, хәлһеҙләнеп ята. Уның янында һис кеше юҡ, фәҡәт ҡаршы өйҙә аҫырау ҡыҙ ғына үҙ эше илә мәшғүл булып йөрөй ине. Был ваҡытта Ғәлә муллабыҙ ашта йөрөй, Латифа абыстайыбыҙ аталарына ҡунаҡ булып киткән ине. Фатима, ғәйәт хәлһеҙлегенән, тора алмай, һыуһап, һыу эскеһе килһә лә, алып биреүсе юҡлығынан, аҡтыҡ сәғәтендә бер эсем һыуға мохтаж булып ята ине. Һыуһауҙың ахыр дәрәжәһенә еткән ваҡытта, аҫырау ҡыҙ керһә лә, Фатиманың унан һыу һорап алырлыҡ теле юҡ, бәлки йәне сығырға бик аҙ ғына ваҡыт ҡалған ине. Тәрбиәһеҙ аҫырау Фатиманы килеп тә ҡараманы. Дөбөрләп йөрөп, үҙ эше илә булып, кире сығып китте. Мөнкәриз булыуға ҡәрип булған бер милләттең һис бер ярҙамсыһы булмаған кеүек, был етем вә үгәй Фатимаға ла бер ярҙамсы вә бер йотом һыу биреүсе кеше табылманы.\nИнде Фатима үҙенең үләсәген вә бынан һуң һис кемгә мохтаж булмай торған мәңгелек йортҡа барасаҡты белеп, аяҡтарын һуҙып, салҡан ятты. Был ваҡытта Фатиманың фекеренә һис нәмә лә төшмәй, яңғыҙ үлем ҡайғыһы вә ауырыуының ағырлығы илә генә ғазаплана вә мәшәҡәт күрә ине. Үлер сәғәттә Латифаның булмауы күңеленә яҡшы кеүек беленә. Ул булһа, әллә нисек, бының рәхәтләнеп вафат булыуына ла маниғ булыр кеүек була ине.\nБер аҙҙан һуң аҫырау ҡыҙ был өйгә кереп, Фатима янына барҙы, быны тауышһыҙ-тынһыҙ бер хәлдә күреп, барып ҡарап, үлгән икәнде белеп, ҡурҡып йүгереп сығып китте. Ул тура Латифа янына барып:\n— Абыстай! Фатима үлгән, ысын үлгән!— тип хәбәр бирҙе.\n—\tУл бик тиҙ үлмәҫ, хәйлә илә ята торғандыр,— тип яуап бирһә лә, Латифаның әсәһе вә башҡалар: —\t—\tБисара үлгәндер, үлмәһә, улай ятмаҫ ине, бар, тиҙерәк ҡайтып ҡара!— тигәс кенә, ҡайтып китте. —\tЛатифа ҡайтып, Фатиманың үлгәнен күреп, аллаға шөкөр бынан да ҡотолдом, тигән кеүек:\n— Үлгән икән, бар, атаһына әйтеп ҡайт,— тип аҫырауҙы ебәрҙе.\nҒәлә мулла был хәбәрҙе ишеткәс, тиҙ-тиҙ генә ҡайтып, Фатиманы был хәлдә күреп йығлай башланы. Күҙ йәштәре һаҡал буйлап ағып төштө. Был дәрәжә илтифатһыҙлығына, хәл эсендәге ҡыҙын ташлап китеүенә ысын ҡайғырҙы, ләкин был ваҡытта эш үтмеш. Фатима ла был хәсрәт донъяһынан ҡотолмош ине. Береһе артынан береһе, үгәй балалар, төрлө сәбәптәр вә үгәй әсәнең ҡыҫыуы илә, был донъянан киттеләр. Үгәйлек вә етемлек һәр ваҡыт шулай бөтөрә, донъя йөҙөндә кешеләрҙең исемдәрен генә ҡалдыралыр. Үгәй булып ҡалғас эш уҙа, ҡулыңдан ҡеүәт һәм ихтыяр китә, Латифа кеүек, үҙ һүҙле кешеләр ҡулына ҡалып, ағырлыҡ күрергә тура киләлер. Үгәй балаларҙың һүҙҙәре әҫәрһеҙ, ҡылған эштәре файҙаһыҙ, күрһәткән ғәйрәттәре сәмирһеҙ ҡалалыр.\nҮгәй балалар асы ҡатыҡ ашайҙар, уҡлау илә һуғылып вафат булалар, тәрән ҡоҙоҡтар кеүек сыҡмаҫлыҡ тоҙаҡтарға вә ағырлыҡтарға төшәләр, йөҙҙәре һары улдығы хәлдә һис ҡыҙғанысһыҙ, яңғыҙ улдығы хәлдә был донъянан китәләр. Быларҙың аһ-зарҙарына һис бер ҡолаҡ һалыусы булмағас, берәр-берәр бөтәләр.\nRetrieved from "https://wikisource.org/w/index.php?title=Үгәй_балалар._Мәжит_Ғафури&oldid=772485"


Яңыса сүп-сар йыйыу - ғәмәлдә\n10 Ғинуар 2019, 18:08\n2019 йылдың 1 ғинуарынан ҡаты коммуналь ҡалдыҡтарҙы йыйыу һәмсығарыу буйынса яңы ҡағиҙәләр ғәмәлгә инде. Мораҡ һәм Йомағужа ауылында бығатиклем эшләп килгән иҫке схеманан принципиаль айырмалар юҡ. Райондың башҡаауылдарында был схема 2019 йылдың 1-се һәм 2-се кварталында эшләп китәсәк, улхаҡта алдан хәбәр ителәсәк. Төп айырмалығы шунда – сүп-сарҙы йыйыу һәм сығарыуөсөн йортта йәки квартирала теркәлгән һәр кеше аҡса түләргә тейеш буласаҡ.Бөгөнгө көнгә беҙҙең район өсөн рәсми тариф раҫланмаған. Түләү айына бер кешегә35-70 һум тирәһе буласаҡ.\n2019 йылдың 1 ғинуарынан ҡаты коммуналь ҡалдыҡтарҙы йыйыу һәм сығарыу буйынса яңы ҡағиҙәләр ғәмәлгә инде. Мораҡ һәм Йомағужа ауылында быға тиклем эшләп килгән иҫке схеманан принципиаль айырмалар юҡ. Райондың башҡа ауылдарында был схема 2019 йылдың 1-се һәм 2-се кварталында эшләп китәсәк, ул хаҡта алдан хәбәр ителәсәк. Төп айырмалығы шунда – сүп-сарҙы йыйыу һәм сығарыу өсөн йортта йәки квартирала теркәлгән һәр кеше аҡса түләргә тейеш буласаҡ. Бөгөнгө көнгә беҙҙең район өсөн рәсми тариф раҫланмаған. Түләү айына бер кешегә 35-70 һум тирәһе буласаҡ.\nӘлегә шәхси йорттарҙа йәшәүсе халыҡ өсөн иң мөһиме: үтеп барыусы махсус транспорт уны тейәп алһын өсөн сүп-сар һалынған пакет-тоҡтарҙы график буйынса ғына үҙегеҙҙең көндә йәки саҡ ҡына алдараҡ алып сығырға кәрәк (график менән ошо ссылка аша танышырға мөмкин:https://admkugarchi.bashkortostan.ru/presscenter/news/145184/ ). Сүп-сарҙы әлегә ошолай йыйыу ысулы ваҡытлыса. Төбәк операторы вәғәҙә итеүенсә, яҡын арала һәр урамда контейнерҙар ҙа урынлаштырыласаҡ.\nКилешеүҙәр төҙөүгә, түләүгә, теркәлеү һәм йәшәүгә, льготаларға ҡағылған һорауҙар менән “Эко-Сити” төбәк операторының рәсми сайтына: http://roecocity.ru/ , 8-(800)-700-49-00 телефонына мөрәжәғәт итергә.\nВалерий ПАВЛОВ, район хакимиәте башлығының йәшәйеште тәьмин итеү, төҙөлөш, архитектура, сәнәғәт, транспорт һәм элемтә буйынса урынбаҫары.\nМораҡ ауылында халыҡтан ҡаты коммуналь ҡалдыҡтарҙы\nйыйыу һәм сығарыу ГРАФИГЫ\nХеҙмәтләндереү ваҡыты: 09.00 сәғәттән 13.00 сәғәткә тиклем – юридик шәхестәр,\n14:00 сәғәттән 19.00 сәғәткә тиклем – шәхси секторҙа урынлашҡан шәхси йорттар.\nМахсус транспорт хәрәкәте маршруты\nСовхоз, Дуҫлыҡ, Сәнәғәт, 8 Март, З.Вәлиди, Уҡытыусылар, Йәштәр, Дала, Таулы, Әминев, Завод, Королев, Виноград, Мәҡсүтов, Толстой, Йәйғорло, Туҡай.\nБлюхер, Киров, Еңеү, 1-се Май, Комсомол, Шәфиев, Хәйбулин, Тыныслыҡ, Смолин, Таранов, К.Маркс, Иванов, Энергетиктар, Буркин, Надиров.\nСәскәле, Төҙөүселәр, Бекетов, Шоссе, Йәшел, Жувасин, Яңы, Болон, Баҫыу, Юл, Шубин, Ҡарағайлы, Суфиянов, Үҙәк, Көнбайыш, Ҡояшлы, Көньяҡ, Юбилей, Спорт, Интернационал, Баҡса Мортазин, Энтузиастар, Бабич, Ежов, Еремин, Шәмғолов, Копылов, Йәһүҙин, Инеш, Мәктәп, Алсынбаев.\nХоҙайбирҙин, Титов, Пушкин, Гагарин, Фрунзе, Свободин, М.Ғафури, М.Горький, Чкалов, Салауат, Буденный, Чапаев, Матросов, Калинин.\nДзержинский, Яр буйы, Октябрьский, Мелиораторҙар, Сауҡалыҡ, Достоевский, Нефтяниктар, Көгсығыш, Коммунистик, Шарыгин, Гусев, Парк, Комаров, Йылға аръяғы, Бикмөхәмәтов, Социалистик, Таулы, Климов, Шишмә, Урман, З.Биишева, Ленин.\nЯуаплы: Байғазаҡов З.С.тел.: 8(34789) 2-10-14, 2-23-41.\nЙомағужа ауылында ҡаты коммуналь ҡалдыҡтарҙы йыйыу һәс сығарыу ГРАФИГЫ\nХеҙмәтләндереү ваҡыты: 09.00 сәғәттән 12.00 сәғәткә тиклем – юридик шәхестәр,\n14.00 сәғәттән 21.00 сәғәткә тиклем– шәхси секторҙағы шәхси йорттар, коттеджтар.\nӘминев, Колхоз, Болон, Сәләмәтлек, Кооператив (40 – 2), Калинин, Шәмғолов.\nОктябрьская (2-34), Йәшел, Иҫәнсурин, Матросов, Ростов, Урман, Комсомол, Еңеүҙең 70 йыллығы.\nХоҙайбирҙин, Юбилей, Тигеҙлек, Салауат, Яр буйы.\nЗ.Биишева, Совет, Тыныслыҡ, Прибельский, Таулы, Мәктәп.\nОктябрь (38/1–68), Федоров, Төҙөүселәр, Чекмарев, Кооператив ( 42Б – 52), Сәйфуллин.\nЯуаплы: Г.Б.Абдуллина, тел.: 8 (34789) 2-42-45.


Камиллыҡтың юҡтыр сиктәре » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Камиллыҡтың юҡтыр сиктәре\nКамиллыҡтың юҡтыр сиктәре 16.12.2015 // Йәмғиәт\nБашҡортостан Республикаһы Мәғарифты үҫтереү институты Координация советының күсмә ултырышын район һәм ҡалаларҙа үткәреү матур йолаға әйләнде. Күптән түгел сара Көйөргәҙе районы мәктәптәрендә уҙҙы. Кәңәшмә мәғариф өлкәһендәге иң мөһим мәсьәләләрҙең береһе — федераль дәүләт белем биреү стандарттарын уҡытыу процесына индереү һәм уның тәүге һөҙөмтәләрен тикшереүгә арналды. Башҡортостан Республикаһы Мәғарифты үҫтереү институты Координация советының күсмә ултырышын район һәм ҡалаларҙа үткәреү матур йолаға әйләнде. Күптән түгел сара Көйөргәҙе районы мәктәптәрендә уҙҙы. Кәңәшмә мәғариф өлкәһендәге иң мөһим мәсьәләләрҙең береһе — федераль дәүләт белем биреү стандарттарын уҡытыу процесына индереү һәм уның тәүге һөҙөмтәләрен тикшереүгә арналды.\nЫсынлап та, мәғариф системаһына федераль дәүләт белем биреү стандарттарын индереү мөһим ваҡиғаға әйләнде. Быйыл белем биреү стандарттары буйынса уҡыусылар һаны 56 процент тәшкил итә. Әлбиттә, уның төп маҡсаты — белем сифатын яҡшыртыу. Ошо йәһәттән уҡытыусының әҙерлегенә, уның методика системаһына ла байтаҡ яңылыҡтар, үҙгәрештәр индерелде. Иң мөһиме — хәҙер уҡытыусы әҙер мәғлүмәт кенә көтөп ултырырға түгел, ул үҙе лә белемен камиллаштырырға, яңы мәғлүмәт табырға, яңы күнекмәләргә эйә булырға тейеш.\nУҡытыусының роле баһалап бөткөһөҙ. Шуға күрә Мәғарифты үҫтереү институты был өлкәлә методик үҙәк ролен үтәй. Белем биреүҙең йөкмәткеһен яңыртыу, алдынғы педагогик тәжрибәне өйрәнеү һәм уны мәктәптәргә индереү, уҡытыусыларға уҡытыу-тәрбиә эшенә яңы технологиялар һәм методика индереүҙә ярҙам итеү, асыҡ дәрестәр, семинарҙар, конкурстар, конференциялар, оҫталыҡ дәрестәре үткәреү буйынса институт уҡытыусының ныҡлы таянысына әйләнде. Һәр йылда 20 меңдән артыҡ педагог үҙенең квалификацияһын күтәреп, белем биреү программаларын тормошҡа ашырыуҙы хәл иткәндә, йөҙәрләгән уҡытыусы, ҡайтанан әҙерлек үтеп, диплом ала.\nҺәр кемгә билдәле: уҡыусыға заман талаптарына ярашлы белем биреү өсөн уҡытыусы тәүге сиратта үҙе даими уҡырға, яңы технологияларҙы һәм алымдарҙы үҙләштерергә бурыслы. Әле мәғариф өлкәһендә электрон дәреслектәрҙе һәм уҡыу әсбаптарын ҡулланыу, дистанцияла уҡытыу һәм башҡа алымдар йылдам үҫеш алды.\nБыл йәһәттән Мәғарифты үҫтереү институты һәр уҡытыусыға, һәр педагогка ярҙам итә. Бөгөн уҡытыусының һөнәри камиллашыуын берҙәм белем биреү мөхитен формалаштырыуҙан, методик хеҙмәтләндереүҙе күп кимәлле итеүҙән башҡа күҙ алдына килтереп булмай. Бындай структуралар һәр белем биреү учреждениеһында ойошторолоп, уҡытыусыға методик ярҙам күрһәтергә тейеш.\nТап ошо хаҡта институт ректоры Рәмил Мәжитов, ғалимдар, методистар, мәктәп директорҙары һәм уҡытыусылар ҡатнашлығында асыҡтан-асыҡ фекер алышыу булды.\nКүсмә ултырыштың Көйөргәҙе районында үткәрелеүе осраҡлы түгел. Төбәктәге башланғыс кластарҙа федераль дәүләт белем биреү стандарттарын индереү уңышлы тамамланған. Башланғыс һәм юғары класс уҡытыусылары һәм уҡыусылары араһында матур күсәгилешлелек ойошторолған, башланғыс класс уҡытыусылары – өлкән кластарҙың, ә өлкән класс уҡытыусылары башланғыс кластар өсөн программалар менән таныша, бер-береһенең дәрестәренә инеп ултыра, тәжрибә туплай. Бындай тәжрибә өлкән кластарҙа белем биреү стандарттарын индереүҙә һәм тормошҡа ашырыуҙа ныҡ ярҙам итә. Бишенсе класта ла, башланғыстағы кеүек үк, эмоциональ мөхит булдырылған, балаларҙа уҡытыусыларына ҡарата ышаныс, ихласлыҡ, оптимизм, серҙе йәшермәй кәңәшләшеү һәм асыҡтан-асыҡ һөйләшеү сифаттары тәрбиәләнгән. Ғәҙәттә, уҡытыусының хеҙмәт емеше “уҡытыусы — уҡыусы”, “уҡыусы — уҡытыусы” мөнәсәбәттәренә ҡарап баһалана. Күп осраҡта төрлө байрамдар, мөһим саралар башланғыс һәм өлкәнерәк кластар уҡыусылары менән бергә үткәрелә. Һөҙөмтәлә балалар яңы терминдарҙы, һүҙҙәрҙе һәм һүҙбәйләнештәрҙе үҙләштерә, ә уҡытыусылар яңы технологиялар, алымдар өйрәнә. “Башланғыс класс уҡытыусыһы” — “Уҡытыусы-предметсы” өсөн махсус күсәгилешлелек программаһы эшләнә, күсеү осоро программаһында ике звено мәктәптә эшләгән уҡытыусылар араһында дәрестәр үткәрелә, яңы технологиялар һәм ысулдар ҡулланыла, балаларҙың йәш үҙенсәлектәре иҫәпкә алына. Был йәһәттән мәктәп етәкселәре район хакимиәте, мәғариф бүлеге етәксеһе ҡатнашлығында йылына ике тапҡыр психологик-педагогик консилиумдар үткәрә.\nДөйөм белем биреү учреждениелары етәкселәре өсөн район методистары тарафынан синыфтар күсәгилешлелеген үҙ эсенә алған алгоритм эшләнгән, ул уҡытыу-тәрбиә эшен ойоштороуҙа ныҡлы ярҙам итә.\nҠыҫҡаһы, Көйөргәҙе районы мәктәптәрендә башланғыс һәм төп мәктәп уҡытыусылары араһында тығыҙ бәйләнеш, уларҙың күсәгилешлелеген тәьмин итеү буйынса яңы ойоштороу формалары булдырылған. Улар матур һөҙөмтә бирә. Күсмә ултырышта ҡатнашыусылар район хакимиәте башлығының социаль һәм кадрҙар буйынса урынбаҫары, мәғариф бүлеге начальнигы Лира Тереғолованың сығышын иғтибар менән тыңланы.\nРайон уҡытыусылары ултырышта ҡатнашыусылар өсөн асыҡ дәрестәр күрһәтте. Федераль дәүләт белем биреү стандарттарын мәктәпкә индереү һәм уларҙың тәүге һөҙөмтәләре буйынса “түңәрәк өҫтәл” ойошторолдо.


Ауыл халҡының һаулығын хәстәрләй\n17 Ноябрь , 15:51\nАуыл фельдшеры - урындағы халыҡтың күҙ терәп торған кешеһе, сөнки ФАП элек-электән ауыл кешеһе өсөн төп дауалау учреждениеһы булып торған. Аҙнай ауылының яңы модулле фельдшер-акушерлык пункты мөдире Эльвира Шөғәйепова 30 йылдан ашыу ғүмерен ошо изге лә, мәрхәмәтле лә һөнәргә арнаған.\nАҙнай ауылында бер йыл элек яңы модулле фельдшер-акушерлык пункты асылғайны. Әллә ҡайҙан күренеп торған күркәм бминаның үҙәктә урынлашыуы халыҡ өсөн дә бик уңайлы, бынан бер ваҡытта ла кеше өҙөлмәй, магазинға килгән арала ла кемдер укол ҡаҙатырға, йәки дарыуҙар алырға тип кереп сыға.\nАуылда дөйөм халыҡ 270 кеше иҫәпләнә, уларҙың күбеһе оло йәштәгеләр, шуға күрә лә ауыл өсөн ФАП, халыкны хеҙмәтләндереү өсөн фельдшер булуы айырыуса мөһим.\n- Элекке бина 1960 йылдарҙа төҙөлгән, ул авария хәлендә ине: иҙәндәр һыуыҡ, тәҙрә рамдары ла серегәйне. Иң мәшәҡәтлеһе, һыуҙы урамдан ташырға тура килде. Хәҙер күреүегеҙсә, яңа ФАП-та барлыҡ уңайлыҡтар ҙа булдырылған. Йылы һәм яҡты, һыу үткәрелгән, бина электр менән йылытыла, хатта бәҙрәф тә эстә. Ауылда заманса модулле фельдшер-акушерлыҡ пункты төҙөлөүе минең өсөн генә түгел, барлыҡ ауыл халҡы өсөн дә ҡыуаныслы ваҡиға булды, - ти үҙ тәьҫораттары менән уртаҡлаша Эльвира Кәрим ҡыҙы.\nЯңы ФАП тулыһынса санитар талаптарға яуап бирә, тейешенсә йыһазландырылған. Сисенеү, ҡабул итеү, процедуралар яһау өсөн айырым бүлмәләр ҡаралған. Бынан тыш, дарыуҙар, медицина ҡалдыҡтарын һаҡлау, стерилләү бүлмәләре бар. Кескәйҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың сәләмәтлеген тикшереү өсөн махсус мөйөштәр бар. Киләсәктә ноутбук ярҙамында интернет селтәренә тоташып, төбәк мәғлүмәт-аналитик медицина системаһына тоташыу мөмкинлеге дә бар.\nБөгөнгө көндә һаулыҡтың ни тиклем мөһим булуы һәр кемгә мәғлүм. Ауыл халҡының сәләмәтлеген тикшереү өсөн район үҙәк поликлиникаһынан терапевт, педиатр һәм башҡа белгестәр әленән-әле килеп тора. Әйтергә кәрәк, оло йәштәгеләр диспансеризация үтеүҙең ни ҡәҙәр мөһим икәнлеген аңлап ҡабул итә.\n- Ауылдағы төрлө йәштәгеләрҙе хеҙмәтләндерәм. Беҙҙә 17 йәшкә ҡәҙәр балалар һаны - 34, пенсионерҙарҙан 90 кеше һәм 20 инвалид минең ҡарамаҡта. Уларҙың һаулыҡ торошон даими күҙәтеп торам, бынан тыш участка терапевты Гүзәл Таһир ҡыҙы Зарипова физик мөмкинлектәре сикләнгәндәрҙе өйҙәренә барып, кәрәкле тикшереүҙәр үткәрә, – ти һөйләй шәфҡәт туташы.\nӨфө медицина училищеһын тамамлап, тыуған ауылына эшкә ҡайтҡан Эльвира Шөғәйепова һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә 30 йыл эшләй. Әленән-әле квалификация күтәреү буйынса махсус курстарҙа уҡып, белемен камиллаштырырыу өҫтөндә эшләй ул. Юғары категориялы белгес китапханала, мәктәп менән берлектә сәләмәт йәшәү рәүеше алып барыу буйынса лекциялар уҡый, әңгәмәләр ҙә ойоштора.\nМәғлүм булыуынса, ауыл фельдшерына йыл әйләнәһенә ял юҡ тиерлек. Эш көндәренән тыш, байрам, ял көндәрендә лә, һауа торошоноң ниндәй булыуына ла ҡарамаҫтан, фельдшер саҡырыу буйынса өйҙәргә йөрөй, профилактик тикшереүҙәр үткәрә, сирләгәндәрҙе ҡабул итә, уколдар ҡаҙай һ.б.\nЭйе, һаулыҡ – ҙур байлыҡ, тип юҡҡа ғына әйтмәйҙәр. Бигерәк тә бөгөнгө көндә бының тап шулай икәнлеге бәхәс тыуҙырмайҙыр.\n- Коронавирус арҡаһында ҡәҙимге йәшәү рәүеше боҙолдо. Бөгөн ауыл халҡының 60 проценты COVID-19 коронавирус инфекцияһына ҡаршы вакцинация үтте. Урындағы халыҡ битлек режимын һаҡларға тырыша. Был йәһәттән бигерәк тә ололар тыңлаусан, улар үҙҡурсаланыу режимы талаптарын үтәй. Һуңғы ваҡытта өлкәндәр араһында вакцина яһатырға теләүселәр арта бара, - ти, прививка эшләр алдынан да, аҙаҡтан да һәр ауылдашы өсөн ҙур яуаплылыҡ кисереүсе ФАП мөдире.\nӘле өйгә ҡайтҡас та уның эше тамамланмай, кәңәш һорап әле күрше-күлән, туған-тыумаса килеп етә йәки төнгө йоҡоһон бүлеп телефон шылтырай. Ярай әле яҡындары уның хәленә керә белә, һәр саҡ ярҙам итергә әҙерҙәр. Эльвира тормош иптәше Айҙар менән бер малай һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергән. Улдары Азамат нефть дәүләт-техник университетын тамамлап, кәләше Илүзә менән Приют ҡасабаһында йәшәй. Ҡыҙҙары Алһыу әсәһе юлынан китеп, медицина өлкәһен һайлаған, бөгөн ул Өфөләге шәхси клиникала стоматолог булып эшләй.\n- Һаулығыбыҙға иғбарлыраҡ булһаҡ икән, Һәр кем яҡындарының һаулығын хәстәрләп, табип ҡушҡандарҙы үтәп, прививка яһатыуҙан ҡурҡмаһын ине. Үҙегеҙ ҙә һаҡланығыҙ, яҡындарығыҙҙы ла һаҡлағыҙ! - тип һәр кемгә изге теләктәрен еткерә Эльвира Кәрим ҡыҙы.


Башҡортостан райондарында ,,Һаумыһығыҙ, ауылдаштар,, һәм ,,Шәжәрә,, байрамдары үтә | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nБашҡортостан райондарында ,,Һаумыһығыҙ, ауылдаштар,, һәм ,,Шәжәрә,, байрамдары үтә\n29 июня 2016 — 15:56\nӘбйәлилдә 50 йылдан ашыу Һаумыһығыҙ ауылдаштар байрамы ойошторола. Салауат ауылында ла ул матур йолаға әйләнгән. Һәр 5 йыл һайын халыҡ осрашып, бер-береһенең хәлен белешә, туғанлыҡ ептәрен барлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас Салауат ауылынан 82 кеше фронтҡа китә. Уларҙың 59-ҙы яу яланында ятып ҡала. Һуғыш ҡаһармандарына ауылда яңы обелиск асылды һәм тыл хеҙмәтсәндәре исемдәре яҙылған таш ҡуйылды.\nСалауаттар төрлө тарафтарҙа йәшәгән ауылдаштарын ҡаршылау өсөн әҙерлек эштәрен 2 ай алдан башлаған. Хәҙер ауыл тағы ла күркәмләнгән, ҡапҡа-рәшәткәләр яңыртылып, сағыу төҫ алған.\nБаймаҡ районы Темәс ауылында иһә бер юлы ике сара – Һаумыһығыҙ ауылдаштар һәм Шәжәрә байрамы үтте. Бында Бөрйән ырыуының аралары йәшәй. Улар һәр береһе үҙҙәренең айырым тирмәһен ҡорҙо һәм ғөрөф-ғәҙәттәре менән таныштырҙы. Бүре араһының, мәҫәлән, махсус йыры ла бар.\nТемәстә бүреләр генә түгел, бесәйҙәр, ҡуяндар, таулылар, мүктәргеләр, ҡолбаҡтылар, ҡаҡбаштар, ҡаҙаҡтар, ҡалмаҡтар һәм башҡа аралар бар. Улар үткәнен онотмай һәм бөгөн дә киләсәк быуынға шәжәрәһен еткерә.\nҺәр ара айырым күргәҙмә лә ойошторорға тырышҡан. Улар бигерәк тә йәштәрҙе йәлеп итте.\nТемәс ауылында 4 мең самаһы кеше йәшәй. Шәжәрә байрамына һәр ғаиләнең алыҫта йәшәгән яҡындары ҡайтты.\nБайрам мәлендә йырсыларҙың, бейеү ансамблдәренең сығышы сараға йыйылыусыларҙы дәртләндереп, күтәренке кәйеф өҫтәне. Милли көрәш, башҡа спорт уйындары ла ҡыҙыу барҙы, унда олоһо ла, кесеһе лә сәмләнеп ҡатнашты.\nШәжәрә байрамында иң өлгөлө ғаилә тип – Вәлиевтар танылды. Ә өлгөлө йорт номинацияһында бер нисә ғаилә — Солтановтар, Ирназаровтар, Ахаевтар, Низамовтар, Казакбаевтар һәм башҡалар еңеп сыҡты. Ғәҙәттәгесә, уңған килен, иң шәп ҡоҙа һәм ҡоҙағый, ҡәйнә менән ҡайны билдәләнде.


Сағыу яҙмышлы уҙаман » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Сағыу яҙмышлы уҙаман\nСағыу яҙмышлы уҙаман 26.10.2018 // Йәмғиәт\nҺуғыш һәм мәғариф ветераны оло байрамын билдәләне.\nОшо көндәрҙә Мораҡ ауылында йәшәгән Бөйөк Ватан һуғышы ветераны Хәсән Барлыбай улы Мәжитов оло юбилейын – 95 йәшен билдәләне. Дәһшәтле йылдарҙың тере шаһиты булған, күптәргә өлгө итеп ҡуйырлыҡ фиҙакәр тормош юлы үткән аҡһаҡалды район хакимиәте етәкселеге, урындағы ветерандар советы вәкилдәре ҡотланы.\n– Һеҙ – еңеүселәр быуынынан, тыуған еребеҙҙең батыры. Ауыр йылдарҙы үткәреп, һуғыштан һуң илде емереклектәрҙән күтәреүҙә ҡатнашҡанһығыҙ, ғүмерегеҙҙе лайыҡлы йәш быуын тәрбиәләүгә арнағанһығыҙ. Һеҙҙең менән һәр аралашыу мөмкинлеге – беҙҙең өсөн оло шатлыҡ. Батырлыҡтарығыҙ, фиҙакәр эшмәкәрлегегеҙ, йәш быуынға хәрби-патриотик тәрбиә биреүегеҙ өсөн ҙур рәхмәт! – тип ҡотлаусылар Хәсән Барлыбай улына иң йылы һүҙҙәрен еткерҙе, оҙон ғүмер һәм һаулыҡ теләне.\nӘйткәндәй, ветеранға республика Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбировтан һәм Башҡортостандың тәүге Президенты, “Урал” хәйриә фонды Советы рәйесе Мортаза Рәхимовтан тәбрикләү хаттары килгән.\nХәсән Мәжитов 1923 йылдың 18 октябрендә Күгәрсен районының Сәйетҡол ауылында тыуған. Хеҙмәт юлын 1941 йылда ошо ауыл мәктәбендә уҡытыусы булараҡ башлаған. 18 генә йәшендә фронтҡа киткән. Бөйөк Ватан һуғышындағы батырлыҡтары өсөн II дәрәжә Ватан һуғышы, ике тапҡыр “Почет Билдәһе” ордены, бихисап хәрби миҙалдар менән бүләкләнгән. 1947 йылда Мораҡ педагогия училищеһын, 1960 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлаған.\nВетеран бөтә ғүмерен халыҡ мәғарифына бағышлаған шәхес. Ул 20 йыл Мәҡсүт, Сәйетҡол ауылдарындағы балалар йортонда һәм мәктәптә директор булып эшләгән. Унан һуң тағы ике тиҫтә йыл район хакимиәтенең мәғариф бүлегенә етәкселек иткән. Тап ошо осорҙа районда мәктәптәр төҙөү, уҡытыусыларҙың квалификацияһын камиллаштырыу, дөйөм урта белем биреүгә күсеү, белем биреү системаһын камиллаштырыу буйынса ҙур эштәр атҡарылған. Күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн Х. Б. Мәжитовҡа РСФСР һәм БАССР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы тигән маҡтаулы исем бирелгән. Ул – Мораҡ ауылының почетлы гражданы, әүҙем йәмәғәт эшмәкәре.\nХәсән Барлыбай улының ғаиләһе лә күптәргә өлгө. Шулай уҡ уҡытыусы һөнәрен һайлаған ҡатыны Әлфиә Бәҙретдин ҡыҙы менән улар 70 йыл татыу ғүмер иткән, ете бала тәрбиәләп үҫтергән, һәр береһенә белем биреп, оло тормош юлына сығарған. Әйткәндәй, уларҙың да күбеһе бар ғүмерен балаларға белем һәм тәрбиә биреүгә арнаған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күптән түгел Әлфиә Бәҙретдин ҡыҙы вафат булған.\nТормошто яратҡан ветеран, оло йәштә булыуына ҡарамаҫтан, ижтимағи яңылыҡтар менән даими танышып бара, республика, район баҫмаларын алдыра. “Бер быуатҡа яҡын ғүмер эсендә шанлы һәм данлы йылдар үттем – яҙмышымдан ҡәнәғәтмен”, – ти ул.\nАвтор: Гөлдәр АБДУЛЛИНА\nРайон: Күгәрсен районы\nБоҙ юлдары асыла 11.12.2018 // Йәмғиәт\n10 декабрҙә Ҡариҙел ауылында Өфө йылғаһы аша автомобилдәр өсөн бер һыҙатлы боҙ өҫтөнән сығыу юлы...\nЯңы йылды — яңы өйҙә! 11.12.2018 // Йәмғиәт\nРеспублика йортонда Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров “Төҙөлөш...\nСит яҡта ла илеңде онотма... 11.12.2018 // Йәмғиәт\n[i]Бына инде нисәмә йыл гимназиямда белем алам һәм көн һайын төрлө, береһенән-береһе һәләтлерәк...


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ТАШТАҒЫ ЭҘҘӘР КЕМДЕКЕ? - 2018 - Мәҡәләләр\nМай бешмәк - йән сыҡмаҡ, бесән сапмаҡ - уйнамаҡ та көлмәк, тигән ти борон бер килен. Эй күңелле була торғайны шул күмәкләп хужалыҡ малына бесән әҙерләү өмәһенә йөрөүҙәре. Үткер салғыларҙың йәш үләнде ҡыршылдатып киҫеүе, бесәнселәрҙең, ҡыҙыҡ хәбәрҙәр һөйләп, шат тауыш менән көлөшөп алыуҙары, өмәселәргә ярҙамға килгән тракторҙың тигеҙ генә гөрөлдәүе, "сынҡ-сыңҡ" итеп салғы сүкеүҙәр, мәтрүшкәле урман сәйе - ауыл кешеһенең йәненә, тәненә һеңгән күңелле бер мәл инде ул бесән осоро.\nБер туҡтауһыҙ ҡоштар һайрауы, еңелсә иҫкән елгә уҫаҡ япраҡтарының үҙ-ара шыбырлашыуы, яҡында ғына шишмә сылтырауы бергә ҡушылһа, ишетеп тә, тыңлап та туймаҫлыҡ серле бер урман моңо барлыҡҡа килә. Яңы ғына сабылған үләндең хуш еҫе лә йәндәрҙе иркәләй. Өмәселәр өсөн бешеүсе йәш ит еҫен һиҙеп, сабырһыҙланып шыҡырҙаған һайыҫҡан да бөтә ошо матурлыҡҡа үҙенсәлекле йәм өҫтәй. Төшкөлөккә туҡтаған арала ла мәҙәк хәбәрҙәр һөйләп, яңғыратып көлөшөү, эскерһеҙ шаярыуҙар дауам итә. Арыу ҙа, талыу ҙа юҡ.\nАшнаҡсы ла үҙ бурысына яуаплы ҡарай. Оло ҡаҙанда бешкән ит ике ҙур табаҡҡа һоҫоп алынған да инде. Тәмле һурпала ҡул һалмаһын бешереп алаһы ғына ҡалған. Кемдер ҡабаланып һуған турай, кемдер самауыр торбаһына ҡуҙ төшөрә. Ошондай өмәләргә ғаиләһе менән йөрөүселәр самауырҙарын да йәлләмәй торғайнылар хатта. Ашнаҡсыға булышмаҡсы булып, бына мин дә ҡаҙан аҫтындағы утты ҡағыштырырға тотонам. Шул ваҡыт Хәкимова Сания апай: "Килен, кил әле, кил, бер нәмә күрһәтәбеҙ", - тип саҡырып ала. Мин барып еткәндә, ул, иңкәйеп, ҡуйы үлән араһынан бик иғтибар менән нимәнелер ҡарай ине.\n- Ҡана, ниндәй ҡыҙыҡ таптығыҙ? - тип, яныбыҙға Сәкинә, Зәкиә, Һәнеүәт апайҙар килде.\n- Килен, ошо ерҙе һәйбәт кенә итеп ҡара әле. Берәй нәмә күрерһеңме икән? - тине Сания апай. Үҙе турайып баҫты. Мин тубыҡланып, үләнде ҡулдарым менән ике яҡҡа ҡайырып, ул күрһәткән ерҙе иғтибарлап ҡарай башланым. Һәм ни күрәйем, ҡуйы үлән төбөндә һыйыр тояғы эҙе ярылып ята. Уң тояҡ эҙенән саҡ ҡына арттараҡ тағы бер эҙ. Һул тояҡтыҡы. Ыҡсым ғына тояҡ эҙҙәре. "Һе, тапҡанһығыҙ аптырар нәмә", - тиер ҡайһы берәүҙәр. Урманда бөткәнме болан, мышы эҙҙәре, тип тә өҫтәрҙәр. Әммә ғүмер буйы буйы мал көтөп, һыйыр һауып, бесән эшләп йәшәгән ауыл кешеләре һыйыр эҙен болан, мышы эҙҙәренән генә айыра белә. Шунда йыйылған кешеләр, барыбыҙ ҙа тип әйтерлек, усыбыҙ менән эҙгә һаҡ ҡына баҫып ҡарайбыҙ. Эҙҙәр махсус рәүештә ҡатырып эшләп ҡуйған кеүек. Әйтерһең, малҡай тарихта мәңгелеккә ҡалыр өсөн ташты уя баҫып атлап ҡайтҡан. Эҙҙәргә бөртөк тә үлән үҫмәгән, алғы өлөшөнә ямғыр һыуы йыйылған да, кипмәй ята. Тап сынаяҡ аҫтына һыу ҡойоп, алға ҡарай ҡырынайтып ҡуйған кеүек. Әлеге эҙҙәрҙән байтаҡ ҡына алғараҡ барып та, артҡараҡ китеп тә эҙләп ҡараныҡ, әммә әле күргәндәргә оҡшаш тояҡ эҙҙәре башҡа күренмәне.\n- Был Ҡуңыр буғаның ғына юлы, - тинеләр бер тауыштан Сания, Һәнәүәт апайҙар.\n- И-и-и малҡай! Быҙау ғыналарын эйәртеп, Урал һырты буйлап, көн битләп ҡайтып киткән бит ул, - тип һөйләп алып китте Сәкинә апай.\n- Ҡайтҡанда бер генә ҙур һыуҙы ла кисмәгән, тиҙәр бит, - тип өҫтәне кемдер.\nӘ аҙағыраҡ килеп, һүҙгә ҡушылмайыраҡ торған Зөләйха апай:\n- Аяғымды талдырып,\nЭҙләп киттем шуларҙы, - тип йырлай ҙа башланы. Уға ҡалғандар ҡушылды. Йыр бөтөүгә шунда йыйылып киткән бөтә ғәм, барыбыҙ ҙа тынып ҡалдыҡ. Кемдер Урал һырты буйлап биш быҙауын эйәртеп үҙ тыуған яғына ҡайтып барған Ҡуңыр буғаны, кемдер уларҙы эҙләй сыҡҡан киленде күҙ алдына килтергәндер ошо минуттарҙа. Ә минең башымда иһә: "Ни ҡөҙрәт менән был эҙҙәр таш һынлы ташта уйылған да, улар нисек һаҡланған?" - тигән уйҙар ҡайнай ине. Ашнаҡсының: "Аш өлгөрҙө, килегеҙ", - тигән тауышы был тынлыҡты боҙҙо. Ағас күләгәһе аҫтында ашъяулыҡтар тирәләй түңәрәкләп ултырып, тәмле аш менән һыйланғанда ла һүҙ ошо эҙҙәр тураһында барҙы. Яурыныбыҙға салғыларыбыҙҙы һалып, сираттағы һыуһынға китеп барғанда беҙ, баяғы ҡатындар, ташта мәңгелеккә ҡатып ҡалған эҙҙәр эргәһендә тағы бер аҙ туҡтап торҙоҡ. "Ысынлап та Ҡуңыр буғаныҡымы икән был эҙҙәр?"- тигән уй тынғы бирмәй ине миңә һаман. Минең уйымды дөрөҫләгән кеүек, Сәкинә апай: - Ҡуңыр буғаның ғына эҙе былар. Һин, уҡытыусы кеше, быны белергә тейешһең, - тип ҡуйҙы.\nУрал һыртының иң яҡын тигән ауылдарҙан 16-18 саҡрым самаһы алыҫлыҡта ятҡан Түбә йорт тигән ере ине был. Үкенескә күрә, был урында ҡабат бесән эшләргә тура килмәне. Ә йәнәш ятҡан ике эҙ, кисә генә күргән кеүек, һаман күҙ алдымда тора. Хәҙер инде һигеҙәр тиҫтәне тултырған Фәхритдинова Сәкинә, Хәкимова Сания, Ғибәҙуллина Шәмсиә апайҙарҙан ошо ваҡиға тураһында тағы һораштым.\n- Үҙебеҙ ҙә аңғармаҫтан барып юлыҡҡанбыҙҙыр ул, килен, - тине апайҙар. Ә араларынан иң йәше булған 74 йәшлек Усманова Һәнеүәт апай:\n- Эйе-эйе, килен, иҫләйем. Күмәкләп ҡарап торғайныҡ бит. Урал һыртында бит ул Ҡуңыр буға эҙҙәре. Беҙҙең "Кантон килгән" тигән сабындан арыраҡ, - тип бер аҙ асыҡлыҡ индерҙе.\n- Һеҙ шул эҙҙәрҙе күреп, сыр-сыу килгәндә мин салғы сүкей инем. Үҙ күҙҙәрем менән күрә алманым, йәл, - тине тормош иптәшем Дәүләтшин Зөлфәр, шул осорҙағы иң әүҙем бесәнселәрҙең береһе.\nНиндәй генә серҙәр һаҡламай тиһең уралып ятҡан Уралым, ҡат-ҡат булып һуҙылған мәғрур Ҡырҡтым! Иманым камил, хәҙерге заман байҙарының Әбйәлил урмандарын аяуһыҙ ҡырыусы ҡеүәтле техникаһы ботарлап ташламаған булһа, сал Уралымдың быуаттар төпкөлөнән килгән риүәйәттәренең, тиңе булмаған халыҡ йырҙарының тере шаһиты булып, бөгөн дә яталыр был эҙҙәр. Ҡайҙалыр һаҡланып ҡалған Бәйғәмбәр эҙе кеүек…\nӘбйәлил районы Ишкилде ауылы.\nЯҙылған: 20.03.18 | Ҡаралған: 200


Иртә ҡыш саңғысыларға хуш килде - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nИртә ҡыш саңғысыларға хуш килде\nИртә ҡыш саңғысыларға хуш килде.\nҠышҡы спорт төрҙәрен үҙ итеүселәр быйыл миҙгелде ике-өс аҙнаға алдан башланы. Шулай ҙа барлыҡ тау саңғыһы базалары ла кешеләрҙе ҡабул итергә әҙер түгел, сөнки ҡар ҡатламы әлегә йоҡа. Ә бына Өфөләге олимпия резервындағы балалар мәктәбендә шөғөлләнеүселәр саңғыға күптән баҫҡан, бында трассаны яһалма ҡар менән ҡаплайҙар. Ябай ғына механизм ярҙамында Ҡариҙелдән күтәрелгән һыу бер нисә секундта ҡар бөртөктәренә әүерелә. Өфөнөң көнсығыш битләүендәге саңғы трассаларын ошондай 9 агрегат яһалма ҡар менән тәьмин итә. Был саңғысыларға күнекмәләрҙе ноябрь башынан алып май аҙағына тиклем дауам итеү мөмкинлеген бирә. Ә инде әҙер трассала буласаҡ чемпиондар, әлегә йәш өйрәнсектәр берәүҙәре саңғыла икенселәре сноубордта шыуыу оҫталығын шымарта. 8 йәшлек Варвара Кизина 5 йыл элек беренсе тапҡыр тау саңғыһына баҫһа, оҫтарғас кескәй ҡыҙ үҙен сноубордта һынап ҡарарға була.Ошонда уҡ сноуборд оҫтаһы Антон Капривица сираттағы ярыштарға әҙерләнә. Сочилағы Олимпия уйындары ҡатнашыусыһы өсөн махсус трамп-трек та ҡорғандар. Тиҙҙән ул Австрия һәм Францияла үтәсәк Европа чемпионатында Рәсәй данын яҡларға юллана.Ә Өфө ҡар трассалары быйыл 20-нән ашыу турнирҙы ҡабул итәсәк. Хәйер бының өсөн мөмкинлектәр бар, тәбиғәт хикмәттәрен көтөп ятырға тура килмәйәсәк. Ҡариҙел ярында әле өсөнсө көн тоташ ҡар яуа, пушкалар бында тәүлек әйләнәһенә яҡынса ай буйына эшләйәсәк. Тәбиғәт ҡосағына сығып саңғы шыуырға теләүселәргә лә оҙаҡ көтөргә ҡалманы, бер аҙнанан синоптиктар яуым-төшөм артыуын фаразлай. Тимәк саңғы сноубордтарҙы әҙерләй торорға ла ваҡыт.Тауға сығыр алдынан тәү сиратта саңғыны дөрөҫ һайлау зарур. Уның оҙонлоғо эйәктән дә бейек булмаҫҡа тейеш. Шулай ҙа тиҙлек яратыусыларға оҙонораҡ саңғы һайларға кәңәш ителә. Һайлауға килгәндә, тау саңғыһымы әллә сноубордмы. Белгестәр таҡтаға бер аҙ тәжрибә туплаҡас ҡына баҫырға кәңәш итә.\n17 ноября Бөгөн Өфөлә “Ҡатын-ҡыҙҙар диалогы. Сикһеҙ мәрхәмәтлеклек” форумы үтә\n18 ноября Рус география йәмғиәтенең Башҡортостан төбәк бүлексәһенең ултырышында 2017 йылға пландар билдәләнде


Главная » Новости » Новости » Республика хужалыҡтарында орлоҡ сифаты тикшерелә\nНи сәсһәң, шуны урырһың. Республика хужалыҡтарында сәсеү компанияһына әҙерлек орлоҡ сифатын тикшереүҙән башлана. Шишмә районында урынлашҡан Башҡортостан һынау лабораторияһы хеҙмәткәрҙәре эше хаҡында БЮТ каналы хәбәрсеһе Гүзәл Борханова яҙмаһында.\nРәсәй үҙәк фәнни-методик-ветеринар тикшереүҙәр лабораторияһының Башҡортостан һынау лабораторияһы фермерҙар һәм ауыл хужалығында эшләгән белгестәр өсөн күптән инде Мәккәгә әүерелгән. Яҙғы сәсеү алдынан һәр хужалыҡ был бинала орлоҡтарҙы лаборатор тикшереүҙәргә тапшыра. Клиент тикшереләһе материалды ҡабул итеү бүлегендә ҡалдыра. Уға махсус код ярҙамында шифр билдәләнә. Бында эшләүселәргә ҡағиҙә буйынса хужалыҡ һәм уның ҡайҙа урынлашҡаны хаҡында бер ниндәй ҙә мәғлүмәт бирелмәй.\nҺынау лабораторияһында орлоҡтар артабан сүптән айырыла, бөжәктәрҙән таҙартыла, йөҙәр орлоҡ һанап алынып, дүрт проба ҡуйыла. Артабан белгестәр уларҙы махсус ҡумталарға сәсә. Орлоҡтар ҡомға йә булмаһа гофр ҡағыҙына ултыртыла. Һыу менән дымландырылғандан һуң термостатҡа урынлаштырыла.\nҺәр культураның үҙ температураһы һәм шытып сығыу мөҙҙәте. Иген культуралары өсөн ул 7 көн тәшкил итә. Келәттәрҙә бөтә талаптарҙы үтәп һаҡланған орлоҡтар ғына яҡшы шытым бирә, ти, белгестәр.\nТехник культураларҙан иһә шәкәр сөгөлдөрөнә лә талаптар ҡаты. Татлы тамырға зыян килтереүсе факторҙар күп, шуға күрә уның орлоғо махсус препараттар ярҙамында ҡоротҡостарға ҡаршы пестицидтар менән эшкәртелә.\nРеспубликала 10 төрлө зарарлы сүп үләндәренә ныҡлы тыйыу һалынған. Башҡортостан биләмәләренә Ырымбур, Һамар өлкәләренән орлоҡтар индерелгән осраҡта лабораторияла эшләүсе белгестәр карантинға индерелгән зарарлы үләндәргә айырыуса иғтибарлы . Орлоҡтарға зыян итеүсе амброзий, эт ҡарағаты, эт дегәнәге осраҡтарын ныҡлы контролгә ала һәм күҙәтеү органдары тарафынан тейешле саралар күрелә.\nЛаборатор тикшереүҙәр үтмәгән, дәүләт стандарттарына тап килмәгән орлоҡтарҙы сәсеү тыйыла. Был лабораторияла орлоҡ төрөн ҡарап ундан ашыу тикшереү үткәрелә. Ентекле анализдар ярҙамында сәсеү нормаһы иҫәпләнә. Киләһе уңыш нигеҙе лә бында һалына.\nВ почве с одного из земельных участков в Алтайском крае обнаружено превышение индекса БГКП и энтерококков 20.04.2020\nСпециалисты Алтайской испытательной лаборатории проверили более 135 тонн семян кукурузы 20.04.2020\nПриглашаем на вебинар по радиационной безопасности 28.04.2020


Һөйөү генә аҙ\n4 Декабрь 2018, 10:22\nБеҙҙең йәмғиәттә, мәҙәниәттә яратыу хисе һәм, ғөмүмән, мөхәббәт тигән төшөнсә юғары ҡуйылған. Иң беренсе—яратыу, тибеҙ. Унда барлыҡ тойғоларҙың да иң юғары нөктәһен күрәбеҙ. Беҙҙең кинолар ҙа, китаптар ҙа мөхәббәтте бөтөн бәләләрҙең осо, ауырлыҡтарҙы, ҡара көстө еңеүсе бер изгелек итеп бирҙе һәм бирә. Шулай ҡабул итеп өйрәнгәнбеҙ ҙә—яратыу икән ул яҡшы, яҡты һәм башҡалар...Яратыуҙы идеаллаштырғанбыҙ, артыҡ баһалағанбыҙ. Ә асылда ысынлап изгеме ул яратыу тигән нәмә? Яҡшылыҡ алып киләме ул кешегә? Әллә әҙәмдең ғүмерен ағыулап тороусы ауырыу ғынамы был хистәр?\nБеҙҙең йәмғиәттә, мәҙәниәттә яратыу хисе һәм, ғөмүмән, мөхәббәт тигән төшөнсә юғары ҡуйылған. Иң беренсе—яратыу, тибеҙ. Унда барлыҡ тойғоларҙың да иң юғары нөктәһен күрәбеҙ. Беҙҙең кинолар ҙа, китаптар ҙа мөхәббәтте бөтөн бәләләрҙең осо, ауырлыҡтарҙы, ҡара көстө еңеүсе бер изгелек итеп бирҙе һәм бирә. Шулай ҡабул итеп өйрәнгәнбеҙ ҙә—яратыу икән ул яҡшы, яҡты һәм башҡалар...\nЯратыуҙы идеаллаштырғанбыҙ, артыҡ баһалағанбыҙ. Ә асылда ысынлап изгеме ул яратыу тигән нәмә? Яҡшылыҡ алып киләме ул кешегә? Әллә әҙәмдең ғүмерен ағыулап тороусы ауырыу ғынамы был хистәр?\n«Мөхәббәт булһын, башҡаһы хәл ителә» тип әйтергә яраталар туй теләктәрендә лә. Иң мөһиме яратыу, тибеҙ. Яратыуҙы алға ҡуйып, хөрмәт, сабырлыҡ, яуаплылыҡ кеүек унан күпкә тәрәнерәк булған нәмәләрҙе үҙебеҙ ҙә аңғармаҫтан ситкә этәрәбеҙ. Ысынында бөтөн нәмәне лә яратыу хәл итә алһа, нимәгә кеше үҙен әллә ниндәй ҡатмарлы нәмәләр менән йонсота һуң? Ни өсөн барыһын ла яратыу хәл итеп кенә ҡуймай? Уйландырамы? Әгәр шулай булһа, әйҙәгеҙ әле яратыу хаҡындағы өс хәҡиҡәтте асыҡлап китәйек.\nБеренсенән: мөхәббәт һәр ваҡыт ысынбарлыҡҡа тура килмәй. Һеҙ кемгәлер ғашиҡ булғандан ғына уның һеҙҙең ғүмерлек юлдашығыҙ була алыры факт түгел. Мөхәббәт ул—эмоциональ процесс, үҙ-ара мөнәсәбәт ҡора белеү—логик процесс. Һәм уларҙың бер-береһенә солғанып китеүенә бер ниндәй ҙә гарантия юҡ. Яратыу тойғоһо күп осраҡта ҡапыл һәм көтөлмәгәндә килә, шунлыҡтан уны аҡыл менән бер нисек тә үлсәп өлгөрөп булмай. Хатта яҡшылап белмәгән кешене лә яратып ҡуялар тормошта. Бигерәк тә йәш саҡта, ҡайҙалыр осраҡлы күрҙең, аңғарҙың—яраттың. Был кеше һеҙгә яҡшы мөнәсәбәттә булмаҫҡа ла мөмкин, иғтибар итмәүе, хистәрегеҙгә яуап бирмәүе лә бар. Был осраҡта һеҙ үҙегеҙҙе түбәнерәк баһалайһығыҙ, комплекстар уяна, йә был, йә теге яғығыҙҙы тәнҡитләү башлана. Йәки был кеше һеҙҙе тейешле рәүештә хөрмәт итмәй. Йәки ул кешенең донъяға ҡараштары һеҙҙеке менән тап килмәүе бар. Уның амбициялары юғарыраҡ, маҡсаттары башҡа, теләктәре һеҙҙекенә бер нисек тә тура килмәй. Һеҙҙең барлыҡ эске энергияғыҙҙы һурып ала торған, һәр саҡ кәйефегеҙҙе төшөрә, күңелегеҙҙе ҡыра торған кеше булыуы ла ихтимал. Бәхетһеҙ итеп тойҙора торған әҙәмде лә яратырға була бит. Былар барыһы ла парадокс кеүек, әммә былар факт—тормош күренештәре.\nЯратыу тойғоһоноң ҡоло булып, башҡа төшөнсәләрҙе күҙ уңынан ысҡындыр-ған парҙар, ғәҙәттә, ярты-бер йыл тирәһенән конфликтҡа инә башлай. Сөнки улар был кеше менән эмоцияларына баш була алмау арҡаһында ғына яҡынлашҡан. Йәғни, бары тик яратыу сәбәпле генә. «Яратҡан кешенең барлыҡ алама ғәҙәттәрен дә яратаһың» тип ҡаршы төшөр ошо урында әле һаман шул эйфория эсендә булғандар йәки яратҡан кешеләре менән бергә була алмай ҡалғандар, сөнки улар ҙа һаман шул хәтирәләр тулҡынында йәшәй. Ә яратҡан кешеләренән рәнйетелгәндәр иһә ризалашыр. Улар бит был дәлилдәрҙе үҙ баштарынан үткәрҙе, үҙ миҫалдарында аңланы.\nНи өсөн былай сыҡтымы? Асылда был хаталар барыһы ла тәүге аҙымда—ғашиҡ булған саҡта уҡ башланды. Fәҙәттә, ғашиҡ булған кеше (бигерәк тә йәш кеше) «үҙем беләм» де алға ҡуя. Ысынында, үҙең белмәйһең икән шул. Бөтөнләй белмәй һәм аңламай эшләйһең. Йөрәк был ваҡытта һиңә артыҡ буйһонмай, һин үҙең дә үҙеңә буйһонмайһыңдыр әле хатта. Әммә нисек кенә булғанда ла, аҡылды юғалтырға ярамай. Аҡыл ҡатнашмаған эш аҙағынан, ғәҙәттә, бик-бик ауырға тура килә. Икенсенән, яратыу проблемаларҙы хәл итмәй. Бер проблеманы ла хәл итмәй асылда яратыу. Хатта, киреһенсә, уларҙы күбәйтә ала. Күҙәтеп ҡарағыҙ: бер-береһен яратҡан кешеләр күберәк талаша. Сөнки улар парҙарының бар нәмәһен дә белеп торорға теләй. Уны күҙ уңынан ысҡындырмаҫҡа, уйҙарына тиклем белеп торорға ынтыла. Был икәү яйлап бер-береһенең иркен бөтөнләй быуа һәм бер-береһен шәхси баҫыу башлана. Ә был иң беренсе конфликт юлы. Ошонан көнләшеү, ғәйепләү, ышанмау баҫҡыстары китә. Мәҫәлән, йәштәр ата-әсәһен беҙҙең араны бутайҙар, ҡыҫылалар, яратышыуыбыҙҙы аңламайҙар, тип ғәйепләй, ә шул уҡ ваҡытта үҙ-ара ла һыйыша алмайҙар. Уларға мөхәббәт бар ауырлыҡтарҙы ла йырып сығырға ярҙам итер кеүек тойола ла, ә уның ундай мөмкинлектәре булмай сыға.\nБик ябай ғына итеп ҡарайыҡ: яратыуҙан ғына тамаҡ туймай, яратыуҙан ғына аҡса килмәй, яратыуҙан ғына кеше үҙгәрмәй, яратыуҙан ғына бәхетле булып булмай, яратыуҙан ғына донъя теүәлләнмәй. Кеше ниндәй кеше булып яралған, ниндәй мөхиттә тәрбиәләнгән ул шулай булып ҡала. Мөхәббәт арҡылы ул ваҡытлыса үҙгәреп торорға ла мөмкин, әммә уны был яһалмалыҡ бик тиҙ ялҡытасаҡ. Беҙҙә «яратам» тип ҡыйырһыталар ҙа, кәмһетәләр ҙә, үлтерәләр ҙә хатта. Үкенескә ҡаршы, күп осраҡта мөхәббәт проблемаларҙы хәл итеүсе булып түгел, ә проблемалар яһауға сәбәпсе хис булып килә.\nӨсөнсөнән, мөхәббәткә үҙеңде ҡорбан итмә. Яратҡан кешене ҡайғыртыу, уны һәр саҡ уйлап йөрөү, уның теләктәрен алға ҡуйыу—ғәҙәти. Был бик ябай итеп аҡлана—«мин уны яратам бит». Ә уның тарафынан ниндәй мөнәсәбәт һуң? Ул һинең өсөн ниндәй ҡорбандар килтерә? Килтерәме, ғөмүмән? Әллә бында ҡорбан һин үҙең генәме?\nFаиләлә бер-берең өсөн ниндәйҙер ҡорбандар яһау, бер-береңә юл ҡуйыу, парыңды ҡайғыртҡанда үҙ мәнфәғәттәреңде онотоп тороу ғәҙәти хәл. Бындай мөнәсәбәттәр ике яҡлы булғанда иң сәләмәт мөнәсәбәттәр ул, ҡайғырта, аңлай, йәлләй белеп йәшәү. Тик бында «ике яҡлы» тигәнде онотмаҫҡа кәрәк. Әгәр был ҡорбанлыҡтар бары тик бер яҡтан ғына килтерелә һәм һинең дөйөм физик торошоңа, һаулығыңа, амбицияларыңа, ҡараштарыңа зыян яһай икән, был яратыу проблемаға әйләнә. Мөхәббәт хистәре беҙҙең шәхсилеккә ҡурҡыныс янамаһын, ә уны тултырып ҡына килһен.\nКәмһеткән, ҡыйырһытҡан йәки нимәләрҙәндер сикләгән мөнәсәбәттәргә тү-ҙеп йәшәп беҙ үҙебеҙҙең үк һөйөүҙән йотолабыҙ. Үҙ аллы уйлай һәм хәл итә белеү сифаттарын юғалтабыҙ. Тора-бара үҙебеҙ-ҙе үҙебеҙ ҙә, башҡалар ҙа һәм шулай уҡ беҙ яратҡан кеше лә хөрмәт итмәй башлай. Был юлдың аҙағы тик ошолай ғына.\n«Яратмайынса нисек йәшәргә һуң?»—тип һорар күптәр. Был һорауға мин дә яуап эҙләйем. Әммә шул хәҡиҡәтте аңлағанмын: бәхет өсөн яратыу ғына аҙ. Ә һеҙ нисек уйлайһығыҙ?


Районда беренсе мөнәжәтселәр бәйгеһе - МБУК РДК муниципального района Хайбуллинский район\n/ Фестивали, конкурсы / Районда беренсе мөнәжәтселәр бәйгеһе\nРайонда беренсе мөнәжәтселәр бәйгеһе\n18 ноябрь көнө районда беренсе мөнәжәтселәр бәйгеһе үтте. Ул Гатаулла ишандын тыуған ауылы Вәлиттә ойошторолдо. Был сара Вәлит ауылынын брендлы сараһы ла булып тора. Бәйге матур байрам төҫө алып, барлыҡ ҡатнашыусыларҙы, тамашасыларҙы ла һөйөндөрөп, күнелдә оҙаҡ һаҡланырлыҡ матур тьәҫир ҡалдырҙы.\nБәйгелә быға тиклем Сибай ҡалаһында үткәрелгән асыҡ төбәк-ара мөнәжәтселәр бәйгеһендә ҡатнашып, лауреат һәм дипломант исеменә лайыҡ булған тәжрибәле мөнәжәт һөйләүселәр менән бер рәттән, тәүләп сығыш яһаусылар ҙа күп булды.\nБәйгегә Аҡъяр, Садовый, Әбүбәкер, Яны Ергән, Буребай, Маҡан, Әбеш, Сиҙәм, Иҫәнгилде, Вәлит, Үрнәк ауылдарынан барлығы 17 ҡатнашыусы көс һынашты. Бәйгелә мөнәжәт һөйләүҙен өлгөләрен күрһәтеүселәр ҙә, өйрәнеүселәр ҙә күп булды. Жюри ағзалары кәнәшләшкән арала ла сәхнә буш торманы. Сәхнәнән бер өҙлөкһөҙ мөнәжәттәр, халыҡ йырҙары ағылып торҙо.\nБеренсе мөнәжәтселәр бәйгеһенен енеүсеһе – Иҫәнгилде ауылынан Хәләфетдинова Сафия. Ул үҙе ижад иткән “Ҡылайыҡсы доғалар” исемле мөнәжәте менән сығыш яһап, барыһынын да күнелен яулап алды.\nБеренсе урында – Аҡъяр ауылынан Ҡыҙрасова Тәнзилә. Ул район күләмендә ағинәйҙәр араһында үткәрелгән “Ағинәйҙен һүҙе – аҡылдын үҙе” бәйгеһе енеүсеһе лә. Ҡалған ҡатнашыусылар ҙа бәйге дипломанттары һәм төрлө номинациялар буйынса енеүселәр булды. Бәйгенән һун мөнәжәткә ҡарата иғтибар һәм ихтирам үҫер, бәйге киләһе йылдарҙа даими үткәрелеп, ҡатнашыусылар һаны бермә-бер артыр тигән тулы ышаныс бар.