Материалы за 06.02.2010 » Архив газеты "Йәшлек"\n«Аҡбуҙат»та – сираттағы еңеү Яңылыҡтар » Спорт\nТаһир Күсимов исемендәге «Аҡбуҙат» ипподромында конкур буйынса асыҡ республика кубогына бәйге үтте.\nЯрыштарҙы асыуҙа ете тапҡыр СССР, XXII Олимпия уйындары чемпионы Вячеслав Чуканов ҡатнашты. Ат спорты оҫталары республиканың төрлө төбәктәренән һәм Ҡаҙан, Пермь, Ярославль ҡалаларынан килгәйне.\nӨфө ҡыҙҙары Ольга Данилова менән Алена Попова һәр маршрутта ла үҙҙәрен ысын спорт мастерҙары итеп күрһәтте. Һөҙөмтәлә Ольга Башҡортостан Республикаһы ат спорты федерацияһының кубогына эйә булды.\nБашҡортостан умартасылыҡ һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге белгестәре Кувейтҡа тәүге бал партияһын оҙатты. 50 атама менән төрлө сорттағы 500 кг бал, 25 төр косметик продукция һатып алыусыларҙың бөтә теләктәренә яуап бирерлек. Был башҡорт балының сит илгә тәүгә сығыуы түгел: Франция, Япония, Германия халҡы татлы ризыҡты тәмләп ҡараған да инде.\nБашҡортостан етәкселеге Ванкуверҙағы XXI ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыусыларға түләнәсәк өҫтәмә премиялар хаҡында иғлан итте. БР Йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, Олимпиадала еңеүселәр 1,5 миллион һум аҡса аласаҡ, көмөш миҙал өсөн – бер миллион, бронзаға 500 мең биреләсәк. Премияларҙың ҡап яртыһы еңеүселәрҙең тренерҙарына тәғәйенләнгән.\n«Хөрмәтле Рөстәм Нурғәли улы!\nҺеҙҙе Татарстан Республикаһы Президенты булып һайланыуығыҙ менән ихлас ҡотлайым!\nДәүләт Советы депутаттарының Һеҙҙең кандидатураны бер тауыштан хуплауы – республика халҡының, алынған курстың күсәгилешлегенә, социаль-иҡтисади прогресты дауам итеүгә, кешеләрҙең тормош кимәлен яҡшыртыуға өмөттәрен Һеҙҙең менән бәйләп, ышаныс күрһәтеүе ул.\nБеҙ Һеҙҙе бик яҡшы дәүләт эшмәкәре, производство һәм идара итеү өлкәһендә бай тәжрибәгә эйә булған сәйәсмән булараҡ беләбеҙ. Яңы вазифала Татарстандың артабанғы үҫешенә, беҙҙең туғандаш республикаларҙың күп яҡлы хеҙмәттәшлеген киңәйтеүгә тос өлөш индерерһегеҙ, тип ышанабыҙ.\nҺеҙгә ныҡлы һаулыҡ, именлек һәм бәхет, Татарстан Республикаһы һәм бөтә Рәсәй именлеге хаҡына яуаплы эшегеҙҙә ҙур уңыштар теләйем!»


Һуғыш михнәттәре менән сынығып үҫкән быуындан\n22 Июнь , 09:24\nЕгерме һигеҙ йәшендә юл һәләкәтенә осрап ғүмерлеккә инвалид коляскаһына беркетелгән улына ныҡлы терәк булып йәшәгән һәм бер аһ-зарҙы белмәгән Әсә бар кешелек донъяһына сабырлыҡ өлгөһө булып тора. Һүҙем күпте күргән, күпте кисергән һуғыш балаһы, педагогик хеҙмәт ветераны – Хәтимә Сәлим ҡыҙы Мырҙабаева тураһында. Атаһы Бөйөк Ватан һуғышына киткәндә уға ни бары 2 йәш була.\nҒәзиз кешеһен изге яуҙан ҡаршы алып, ҡуйынына “атай”тип һырылыу бәхете теймәй сабыйға, атаһы “хәбәрһеҙ юғалған”дар исемлегенә инә. Колхозда ашнаҡсы булһа ла, бесән сабыу, ураҡ урыу кеүек коллектив эштәренән арына алмаған әсәһенең бурыстарын кескәй генә сағынан үҙ иңдәренә алырға мәжбүр була ҡыҙ.\n“Әхәт ағайым менән етәкләшеп ялан-ҡырҙан ҡаҡы-ҡуҙғалағын ҡалдырмай йыйып тамаҡ туйҙырғандар, серек картуфты онға ҡушып икмәк бешергәнебеҙ һис онотолмай. Ағайым мине хәстәрләһә, мин Нәсимә һылыуымды ҡарап, уның өсөн ҙур яуаплылыҡ тойҙом”, - тип, бала саҡ хәтирәләре менән уртаҡлашты ул.\nАяҡтарында сабата булһа ла, 1947 йылда мәктәп буҫағаһына баҫҡан ҡыҙҙың уҡыуға ынтылышы ифрат көслө була. Юлдыбайҙа ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, Мораҡ башҡорт педагогия училищеһында белем ала. Хеҙмәт юлын Хәйбулла районының Таңатар башланғыс мәктәбендә башлай. 1960 йылда үҙенең тыуған ауылының ете йыллыҡ мәктәбенә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшкә инә. 36 йыл ғүмерен мәғариф өлкәһенә бағышлап, балаларҙың һәм ата-әсәләрҙең оло ихтирам-хөрмәтен яулап, 1994 йылда хаҡлы ялға китә. Намыҫлы хеҙмәте өсөн бихисап маҡтау грамоталарына, маҡтаулы исемгә лайыҡ була. Ғәҙел дә, талапсан да була белгән һөйөклө уҡытыусыһын уҡыусылары һаман да онотмай, байрамдарҙа уға ҡотлау һүҙҙәрен яуҙыра.\nХөрмәтле ветеран үҙе өс бала әсәһе. Тормош иптәше Вильям Ишдәүләтов (күптән инде гүр эйәһе) менән һәр сабыйға йөрәк наҙҙарын тейешенсә бүлеп, йылы һүҙҙәрен йәлләмәй, аҡ бәхеттәргә төрөнөп йәшәүҙәрен генә теләп үҫтерә улар. 28 йәшлек һөлөктәй генә Закир улдары шундай бәләгә тарыр тип ата-әсәнең уйына ла инеп сыҡмай... Мотоциклында күперҙән осҡас, уң яғын паралич һуҡҡан улы өсөн күпме ут йотоуҙарын, дауахана юлдарын тапап өҙгәләнеүҙәрен яҙырға һүҙ табыуы ла ҡыйын. Ә әсә йөрәге түҙә!.. Аслыҡ-яланғаслыҡ осоронда сынығып, атайһыҙ үҙаллы тормошҡа бик иртә өйрәнеп үҫкән ҡатын быны яҙмыш һынауы итеп ҡабул итә, улын аяҡҡа баҫтырырҙай көс таба үҙендә.\n- Шул ваҡытта бергә эшләгән, миңә ныҡ ярҙам иткән Искәндәр ағайға, Зөлфирә Мәүликәсова, Сәбилә Усман ҡыҙына мәңге рәхмәтлемен, Нәсимә һылыуым ярҙамында (филология фәндәре кандидаты мәрхүмә Нәсимә Суфиянованың туғандарына ғына түгел, күгәрсендәргә ҡылған изгелеген баһалап бөткөһөҙ – авт.) Өфө ҡалаһында реабилитация үҙәгендә булып ҡайттыҡ. Аҡрынлап атларға ла, һөйләшергә лә өйрәндек, - тип, баштан кискәндәрен иҫкә алды әңгәмәсем.\nҺуғыш килтергән михнәттәр менән бала саҡтан сыныҡҡан Хәтимә инәй донъяһын гөл итеп тота, өҫтәлен үҙе бешергән тәмлекәстәрҙән өҙмәй. Намаҙға ултырып, башына аҡ яулығын бөркәп, изге доғалары, булмышы менән ауылдаштарына аҡ юл күрһәтеүсе, Юлдыбай ауылына йәм, ҡот өҫтәүсе ысын ағинәй ул!


Шаймораттар бында йәшәмәй\nБайым ауылына оло юлдан килеп ингән һәр юлсыны Шайморатов генералға ҡуйылған һәйкәл ҡаршы ала. Әбйәлил халҡы беҙҙең төбәкте күбәләктәр, йә иһә шаймораттар тип кенә йөрөтә. Тәүгеһе ырыуыбыҙ Күбәләк-Табын икәненә ишара булһа, икенсеһе колхозыбыҙ генерал-майор М. М. Шайморатов исемен йөрөткән осорҙағы халыҡ хәтеренең бер иҫтәлеге.\nАуылыбыҙҙа Шайморат атлы ир-егеттәребеҙ ҙә байтаҡ. Күбеһенең хәләл ефеттәре сит төбәктәрҙән. Шулай бер көн ыҙбабыҙға яңы ғына килен булып төшкән ҡыҙҙарының хәлен белешергә килгән ҡоҙалар, ауылға ингән юл сатында уйнап йөрөгән балаларҙан:\nИшемовтар, һеҙ – милләт ғорурлығы!\n“Ағиҙел” – минең иң яратҡан баҫмам. Бына нисәмә йылдар инде уның бер һанын да ҡалдырмай уҡып барырға тырышам. Яҙыусыларыбыҙҙың әҙәби-нәфис әҫәрҙәре тәү башлап ошо журналда көнгә сыға, билдәле шәхестәрҙең көндәлектәре йәки хаттарын ошо журналдан уҡып күпме фәһем, күпме аҡыл-кәңәш таба күп уҡыусылар.\nБына быйылғы 9-сы һанда тағы ла бер арҙаҡлы ир-уҙаман Шәрифйән Ишемов тураһында уҡып, шундай изгелекле ғүмер кисергән замандашыбыҙ булғаны өсөн тағы бер ҡыуандым. Әлбиттә, Шәрифйән Ишемов тигән врач-хирург барлығы миңә мәғлүм ине, сөнки уның йәмәғәте Розаны яҡындан беләм.\nҠәләмһынашта – Күмертау ойошмаһы\nБЕҘ – ЮЛДА, ИЖАДТА\n“Башҡортостандың көньяҡ ҡапҡаһы” тип аталған беҙҙең Көйөргәҙе районы ерҙәренән сығып, төрки донъяһында киң танылған мәғрифәтсе шағирҙар Мәнде Ҡотош менән Шәмсетдин Зәки исемдәре XIX быуаттан уҡ билдәле. XX быуат башында улар исемен фажиғәле яҙмышлы йырсы һәм композитор Ғәзиз Әлмөхәмәтов байытты, Салауат Юлаев премияһы лауреаттары Баязит Бикбай менән Рәшит Солтангәрәев тә еребеҙҙең данын арттырыуға үҙ өлөштәрен индерҙе. Яҙыусылар Сабир Кинйәкәй, Раил Байбулатов, Илшат Йомағолов, Хөрмәт Бикҡолов, Зөбәржәт Йәнбирҙина, Әлмира Бикҡолова, Марсель Искәндәр, Леонтий Иванов, Сабир Әбсәләмовтар менән дә ғорурлана яҡташтары. Бөгөн ялҡынлы ижад менән мәшғүл булған Салауат Юлаев исемендәге


Оноторға хаҡыбыҙ юҡ\n8 Май 2019, 15:33\n9 май – Бөйөк Еңеү көнө\nЛенинград ҡалаһының блокаданан тулыһынса азат ителеүенә 2019 йылдың 27 ғинуарында 75 йыл тулды. Ленинградты обороналау, Ленинград блокадаһын өҙөү Бөйөк Ватан һуғышы тарихында иң үлемесле, иң ауыр осор тип баһалана. Ҡаланы обороналауҙа, ҡамауҙы өҙөүҙә, илебеҙҙең азатлығын яулауҙа атайымдың ҡатнашлығы барлығы ғорурлыҡ уята миндә.\nАңлы тормошомдоң 22 йылын атайым менән йәшәнем, уға хәлемсә ярҙам, хөрмәт күрһәттем. Уның йән-тән яраларын уңалтырға тырыштым. Яралары ауыр ине...\nҮҙе һалған йортта, кинйә улына – миңә фатихаһын биреп, минең ҡулымда баҡыйлыҡҡа китте. Үлеме лә уның яугирҙарса булды. Йөрәк өйәнәге менән 2 ай ауырыны. Үҙенең үлем сәғәтен ҡояш байыу ваҡыты менән аныҡ билдәләне.\n– Әлик улым, ҡояш байыуға үтермен. Ағайҙарыңды, апайҙарыңды саҡыр, һуңғы тапҡыр күреп хушлашайым, – тине.\nТөш ваҡыты ине. Һалҡын һыу һорап эсте, сәй эсеүҙән баш тартты. Балалары, ейән-ейәнсәрҙәре килеп өлгөрҙө. Һәр береһе атайым менән килеп күреште, хәлен һорашты.\n– Һеҙҙе көтөп ултыра инем, ярай, килеп өлгөрҙөгөҙ, балалар, рәхмәт! Ә хәҙер, Әлик, мине күтәрмәгә сығар әле, һуңғы тапҡыр ауылды ҡарайым да...\nУң ҡулын иңбашына һалып, ишеккә табан атланыҡ. Хәле юҡ ине, кинәт иңбашымдағы берҙән-бер уң ҡулы бушаны, һәлберәп төштө...\nШулай минең ҡулымда көйө ыңғырашыу, уфтаныуһыҙ баҡыйлыҡҡа күсте Ленинград һаҡсыһы, II төркөм инвалиды сержант Һибәтулла Байғара улы Байғарин.\n1974 йылдың 28 авгусы ҡояшы байығайны.\nАтайым 1904 йылда Учалы районы Наурыҙ ауылында ишле ғаиләлә тыуа. 1922 йылда атайым күрше Сораман ауылы һылыуы Мәхиәнова Мәрхиә Вәлит ҡыҙына өйләнә, шул йылда уҡ хеҙмәткә алына. Ҡыҙыл Армия сафтарында 4 йылға яҡын хеҙмәт итә, пулеметсы була. Хеҙмәттән ҡайтҡас, ауылдың тәүге коммунисы, бер туған ағаһы Байғарин Шафиҡ йоғонтоһонда партия сафына инә. Йәштән үк белемгә, яңылыҡҡа ынтылған атайым илебеҙҙә барған үҙгәрештәрҙе: кооперациялар төҙөү, колхозлашыу, ауыл хужалығын яңыса үҙгәртеп ҡороуҙы хуплап ҡаршы ала. Тәүгеләрҙән булып, 2 атын, бер һыйырын биреп, колхозға инә. 30-сы йылдарҙа зоотехниктар һәм агрономдар әҙерләү буйынса ҡыҫҡа сроклы курстарҙы тамамлай. Ҡыҫҡаһы, колхозды төҙөү эшендә етәкселәрҙең береһенә әйләнә.\n1937 йылда атайыма оло ҡайғы кисерергә тура килә. Бер туған ағаһы Байғарин Шафиҡ Байғара улы ҡулға алына. «Халыҡ дошманы» тигән мөһөр тағыла. Ә 5 көндән һуң 15 октябрҙә ике туған ағаһы Байдәүләтов Сәғит Байдәүләт улы ла ҡулға алына. Ағайҙарының икеһе лә 1937 йылдың 27 ноябрендә атыла. (Быны беҙ 1970 йылдарҙа ғына белдек). Яҡты донъя менән хушлашҡанда 41 йәш кенә була легендар комбриг М.Л. Мортазин бригадаһы яугирҙарына.\nАғаларының нахаҡҡа ғәйепләнеүен бик ауыр кисерә атайым. Бригадирлыҡтан сығарыла, төрлө ауыр һүҙҙәр ишетергә тура килә «халыҡ дошмандарының» ҡустыһына. Рухы һынмай, күңел, йөрәк яраларын эш менән баҫырға тырыша: бесән сапҡанда, кәбән һалғанда 2–3 норма үтәй, һәр саҡ алғы сафтарҙа була Һибәтулла Байғарин.\n1941 йылдың июнь аҙаҡтарында һуғышҡа алына. Пулеметчик була, 2 йылдан ашыу зенит-пулемет нөктәләрендә (ЗПТ-ларҙа) Ладога күленең көньяҡ ярҙарын дошмандарҙан һаҡлай, Ленинградты обороналауҙа ҡатнаша. 3 яра алып, һул ҡулын өҙҙөрөп, күкрәк ситлегендә 10 – 11 осколка, снаряд ярсығы – һуғыш иҫтәлеге алып, тыуған еренә иҫән ҡайта. Дөрөҫөрәге, 18 йәшлек кенә рус ҡыҙы Уляның (бәлки, Ульяна булғандыр) оҙатыуында Учалы ауылына килеп етә. Санитарка ҡыҙ Уляның талабы буйынса, Учалы хәрби комиссариаты колхоздан ат ебәреүҙе һорай. Ат килгәс, Уля, атайымды арбаға ултыртып, тейешле паектарын, документтарын, бер аҙ аҡса биреп үҙе оҙата килгән ауыр яралы фронтовик менән хушлаша. Атайымдың иҫән-һау ҡайтыуы беҙҙең ғаилә, күрше-күлән өсөн оло шатлыҡ була.\nАтайымды алырға ат киткәс, кискә килеп етерҙәр, тип көтә башланыҡ. Төнөн дә килмәнеләр. Икенсе көнөнә, 29 августың төшө алдынан ҡайтып керҙе атайың. Ҡаҡ һөйәк, һул ҡулының еңе буш, бил ҡайышына ҡыҫтырылған. Юлда аттары арыған. Үҙе лә арыған, хәлһеҙ ине. Күршеләр йыйылып китте, араларында бер генә ир кеше – Риза Фәттәхов. Ул апрель баштарында аяғынан яраланып ҡайтҡайны.\nРәхмәт инде колхозға, ҡолоно үлгән бейә бирҙе. Шуның һөтөн һауып эсереп, артҡанынан һаумал ғына ҡымыҙ әсетеп эсерә торғас, арыуланды атайың. Тәненә яйлап ит ҡунды, төҫ керҙе.\nОшоноң менән ҡанлы яу юлы хаҡындағы яҙмамды тамамлаһам, уның алдында гонаһлы булырмын. Атайым, уның окопташ дуҫтары, ауылыбыҙҙан һуғышҡа киткән 100-ләп яугир-фронтовик алдында гонаһлы булып ҡалғым килмәй. Мин яҙмаһам, кем яҙыр. Миңә лә бит 72-се йәш, ғүмер ҡояшым байыуға табан бара. Оҙонға китһә лә, яҙайым әле, моғайын берәй гәзит-журнал, йә булмаһа, радио яҙмаларыма урын бирер, эфирға сығарыр.\nАтайым һуғыш, үҙенең яу юлдары хаҡында һөйләргә яратманы. Бары тик Еңеү көндәрендә, 23 февраль, Бөйөк Октябрь кеүек байрамдарҙан һуң, бал ҡорто балынан ҡойолған һары балды (медовуханы) эсеп, бер аҙ кәйефләнеп алһа, күңел һандығы асылып, урыҡ-һурыҡ булһа ла һуғыштағы аяныслы, ауыр хәлдәр хаҡында һөйләр ине...\n– Бына бит, һау булғас, йомшаҡ мамыҡ түшәктә ирәйеп эре ятам. Күңелем көр, донъям теүәл. Балаларым үҫеп еттеләр. Ә 1943 йылда ауыр яраларымдың һыҙлауына түҙә алмай, аңым инмәле-сыҡмалы булып госпиталдә ятҡанда, балаларым Фәрзәнә, Марат, Әлфиә һәм Айрат етем ҡалырҙар микән, Мәрхиәмә уларҙы яңғыҙ ҡарап үҫтереү бик ауырға төшөр инде, тип өмөтһөҙлөккә бирелгән саҡтарым да булды. Шөкөр, зәғифләнеп булһа ла ҡайттым, күңелебеҙ, рухыбыҙ зәғиф булмағас, тағы ла өс балабыҙ – Альберт, Алик, Мәүлиәгә ғүмер бирҙек. Мәрхиәмә рәхмәт инде. Мәүлиә ҡыҙымдың ғына ғүмере әҙ булды, 4-се йәше менән барғанда гүр эйәһе булды...\nШулай ситләтеңкерәп башлар ине һуғыш хәтирәләрен атайым. Уның һөйләгәндәрендә һәр ваҡыт яуызлыҡ менән кешелеклелек, яманлыҡ менән изгелеклелек, насарлыҡ менән яҡшылыҡ йәнәш йөрөр ине.\nХәҙер 72-се йәшем менән барғанда үлем менән йәшәү, Ил яҙмышы менән ир яҙмышы хәл ителер ваҡиғаларҙың эсендә янып йөрөгән кеше генә шулай һөйләй алалыр, тигән фекергә киләм.\n10–11-се кластарҙа уҡығанда атайымдың һөйләгәндәрен дәфтәргә теркәй башланым. Яҙмаларым 18 битлек шаҡмаҡ дәфтәрҙе тултырҙы. Үкенесле, ул дәфтәр юғалды.\nБДУ-ның филология факультетында уҡығанда, 1968 йылдың май–август айҙарында, миңә ГДР-ҙа булыу бәхете тейҙе. Галле округы менән Башҡортостан вуздары араһында Дуҫлыҡ күпере һалыусы 20 студент араһында мин дә бар инем. ГДР-ҙың ҡалаларында булыу, Бухенвальд, Берлин, Бранденбург ҡапҡаһын, Рейхстаг, Битва народов, Трептов парк, Потсдам, Дрезден ҡалаһының һәйкәл итеп ҡалдырылған емертелгән тотош кварталын күреү миндә онотолмаҫ тәьҫораттар ҡалдырҙы.\nОшолар йоғонтоһонда ГДР-ҙа йөрөгәндә, атайымдың һөйләгәндәренә нигеҙләнеп, «Ленинград шөкәрәһе» тигән ҙур ғына мәҡәлә яҙҙым. Маҡсатым шулай ине: ҡайтҡас, атайым менән әсәйемә ошо яҙмамды уҡып ишеттерәм, әгәр улар хуплаһа, берәй республика газетаһында баҫтырам. Уҡыным. Икеһе лә күҙҙәре йәшләнеп тыңланы. Бер килке шым ултырғас, атайым телгә килде.\n– Дөрөҫ яҙғанһың, ауыр хәл-ваҡиғаларҙы иҫкә төшөрҙөң. Яҙмаңда әйтелгән кеше әле тере, уның балалары ла бар. Мәҡәләңде гәзиттә баҫтырһаң, улар ҙа уҡыр, ҡайғырыр. Ҡуй, улым, 25 йыл элек булған хәлде иҫкә төшөрмә. Кешеләрҙе ҡайғыртма, яҙмаңды гәзиткә бирмә. Ғәйепле кеше инәйеңдән килеп ғәфү үтенгән бит, зыяндың күпселек өлөшөн ҡаплаған, – тип ризалығын бирмәне.\nАтайымдың һүҙен тыңланым, мәҡәләне баҫтырманым, ул юғалды. Әммә яҙмам тулыһынса хәтеремдә ҡалған әлегәсә. Уҡыусы аңлаһын өсөн, «Ленинград шөкәрәһе» мәҡәләһенең ҡыҫҡаса йөкмәткеһен бирәм.\nҺул ҡулын өҙҙөрөп, күкрәгенән ауыр яраланып, госпиталдә ятҡанда, 3 ай буйы атайым ашай алмай. Шыйыҡ ризыҡ менән туҡландыралар. Ә икмәген госпиталь хеҙмәткәрҙәре шөкәрә итеп киптереп һаҡлай. 2 ҡатырға ҡумта йыйыла шөкәрә. Госпиталь начальнигы шөкәрәне һатырға һәм ауыр яралы сержанттың ғаиләһенә ебәрергә тәҡдим итә. Һаталар. Атайым инәйемдең, сәй юҡ, мәтрүшкә менән боланут сәйе эсәбеҙ, Фәрзәнә, Әлфиә ҡыҙҙарыңдың күлдәктәре туҙҙы, бәләкәсәйҙе, тип яҙыуын иҫләп, табиптан сәй һәм күлдәклек тауар һатып алыуҙарын һорай. Үтенесен үтәйҙәр. 5 штук (дана) таҡта сәй, күлдәклек тауар һатып алып, ауылға посылка һалалар. Килеп етә аманат. Әммә унда күлдәклек тауар, таҡта сәйҙәр юҡ. Сәй ҡағыҙҙарына ҡушылып төрөлгән жмых (жом) таҡталары һәм 3 пар һалдат сылғауҙары ғына була. Фронттан яраланып ҡатҡан атайымдың дуҫы Сафин фамилиялы судьяның тырышлығы менән ғәйепле табыла. Тамаҡ тамуҡҡа илтә, тигәндәре шулдыр инде.\nМин ГДР-ҙан ҡайтҡан көндөң иртәгәһенә ағай-эне йыйылды, йәнәһе, ҡустылары сит илдән ҡайтҡан бит. Күмәкләп фото, открыткалар, «Бухенвальд» китабын ҡараныҡ. Фашистарҙың концлагерҙа ҡылған вәхшилектәрен күреп, иҫтәре китте. Китаптың күпселек өлөшөн аяныслы фотолар һәм уларға бирелгән аңлатмалар тәшкил итә ине.\nТөнөн атайым йоҡлай алманы, икенсе көнө бик уйланып йөрөнө. Төштән һуң мине өйгә саҡырҙы. Урындыҡтың түренә менеп ултырҙы, арҡаһы менән стена араһына ҙур ғына мендәрҙе ҡыҫтырҙы ла яйлап ҡына һөйләй башланы.\n– Бәләкәй сағыңда һөйләүҙе һорап ҡаңғырттың. Һуғыштың әкиәт түгеллеген аңламай инең. Хәҙер 20 йәште үткән егетһең, һуғыштың оло фажиғә, үлем, ҡан ҡойош икәнен аңлайһың. Алып ҡайтҡан ике китабың күпме кешене шомға һалды, уйландырҙы. Һиҙгәнһеңдер. Ул китапты – «Бухенвальд»-ты һаҡла, уҡытыусы буласаҡһың бит, балаларға һөйләрһең, күрһәтерһең, – тине ҡәтғи генә.\nТыныслана төшкәс, үҙенең ауыр, үлемесле яу юлы хаҡында һөйләйәсәген белдерҙе. Тынып ҡалды. Ҡарлыҡҡаныраҡ тауыш менән: «Һуғыш тураһында кино ҡарау, китаптар уҡыу бер, ә бына һуғыштың башынан алып аяныслы яуҙа булған һалдаттар уны икенсерәк күрә. Быны һин, туғандарың, йәш быуын белергә тейеш», – тип башланы ул һүҙен. Уның һөйләмдәрен үҙгәртмәй, сағыу буяуҙарға буямай сағылдырыу өсөн һүҙҙе фронтовиктың үҙенә бирәм.\nХәтирәнең була төрлөләре,\nТөн кеүеге, йәйғор төҫлөһө,\nХәтирәне ғүмер буйы һаҡлай\nКүңелдәрҙең тәрән хислеһе.\n“Июндең һуңғы көндәрендә Учалы хәрби комиссариатында йыйылдыҡ. 200-ләп кеше инек. Барыһы ла элек хәрби хеҙмәттә булған 30 – 40 йәш тирәһендәге ирҙәр. 1 июлдә Алкинола хәрби һөнәрҙәребеҙ буйынса төркөмдәргә бүлделәр. Пулеметчиктар, зенитчиктар, минерҙар, саперҙар, автомобилистар взводтары төҙөлдө. Автомобилистар бик әҙ ине. Шул уҡ көндө хәрби күнекмәләр башланды. Беҙҙең пулеметчиктар взводы «Максим» пулеметын өйрәнә. Пулеметтарҙың төрлөһө бар. Хатта бер аҙ сит ил пулеметтарын да өйрәттеләр.\nАвгустың 20-ләрендә фронтҡа ҡарай юл алдыҡ. Туҡтай-туҡтай барып, Новгород өлкәһенең узловая станция Подсиневье тигән ерендә вагондарҙан төшөрҙөләр. Йәйәүләп Боровичи ҡалаһына килдек. Ҡала ҙур түгел. Алкинола әҙерлек үткән пулеметчиктарҙы зенитчиктарға ҡушып, зенит-пулемет роталары формировать иттеләр. Беҙҙең йәнәштә инженер-мина ротаһы, медик-санитар взводтар, автомобиль роталары урынлашты.\nБоровичи ҡалаһында 2 көн торҙоҡ. Таң менән юлға сыҡтыҡ, полуторка машиналарында зенит-пулемет ротаһы – алдан, ә артта инженер-мина ротаһы килә. Килә торғас, бомба соҡорҙары, яндырылған, түңкәрелгән автомобилдәр йыш күҙгә салына башланы. Был фашист самолеттарының «эше» икәнен аңланыҡ. Малая Вишера ҡалаһын үткәс, машиналарҙан төшөрҙөләр. Зенит-пулемет ротаһы Вишера йылғаһы буйында позиция биләне. Ашығыс рәүештә зенит-пулемет нөктәләре (ЗПТ-лар) төҙөй башланыҡ. Һәр ЗПТ-ла 1 зенитка, уның расчеты, 1 пулемет, 2 пулеметсы, 2 автоматсы. Инженер-мина ротаһы төньяҡ йүнәлештә хәрәкәтен дауам итте. Беҙҙән алыҫ булмаған ҡала тибындағы Большая Вишера ҡасабаһының төньяғында төрлө частар урынлашыуын белдек.\nСентябрь башына ЗПТ-лар урынлашып бөттө, позициялар нығытылды, окоптар, траншеялар ҡаҙылды.\nРота, батальондарҙа партия йыйылыштары үткәрелде. Унда фельдмаршал фон Лееб армияһының 30 августа Ленинградты блокадаға алыуы, Лужа ҡалаһы тирәһендәге рубеждарҙың ауыр хәлдә булыуы, Ленинград һәм Волхов фронттары араһындағы бәйләнештең өҙөлөү ҡурҡынысы барлығы хаҡында әйттеләр. Партия йыйылышы «Коммунист окопта түгел, ә атакала үлә!» девизы менән тамамланды.\nЛенинград менән тимер юлы бәйләнеше өҙөлөү ҡурҡынысы тыуғас, беҙҙе, зенит-пулемет роталарын, яңы позицияларға күсерергә приказ килде. Шул уҡ төндө нығытылған позицияларҙы ҡалдырҙыҡ. 1 сентябрь таңында, Большая Вишераны ситләп үтеп, Волхов йылғаһы буйында ваҡытлыса позиция биләнек. Һаҡланыу, маскировка сараларын күрҙек. Дошман беҙҙең частарҙың хәрәкәтен белмәҫкә тейеш, тип талап итте командирҙар. Эңер төшөүгә, захаркалар (ЗИС-105), полуторкаларға тейәлеп, ашығыс хәрәкәт башланыҡ. Волхов йылғаһының уң яғынан барып, Кириши ҡалаһына еткәс, йылғаның һул яҡ ярына сыҡтыҡ. Кириши ҡалаһын уң ҡулда ҡалдырып, бер аҙ барыуға яҡтыра башланы. Тағы ваҡытлыса позиция биләнек, маскировка сараларын күрҙек. Көндөҙ Волхов йүнәлешендә фашист самолеттарының осоуы күренә ине. Лужа рубеждарында һуғыштар бара, тип аңлатты командирҙар. Ҡараңғы төшөүгә, захаркаларҙа килгән зенитчиктарға ҡушылып, төньяҡҡа табан ҡуҙғалдыҡ. Волховты – уң ҡулда, Лужаны һулда ҡалдырып, Ладога күленең көньяҡ яры буйында туҡтаныҡ. Яҡтырғас, буласаҡ позициябыҙҙың Ладога күленең эсенә дуғаланып кереберәк торған көньяҡ яры икәнен күрҙек. Командирҙар һәр взвод, ротаның биләйәсәк позицияһын билдәләгәс, зенит-пулемет нөктәләрен урынлаштыра, окоп, траншеялар ҡаҙа башланыҡ. Төштән һуң, төҙөлөш батальондары ла килеп етеп, блиндаждар, күҙәтеү пункттары төҙөй башланылар. Ер бында бик дымлы, урыны-урыны менән батҡыл. Окоп, траншеяларҙы тәрән ҡаҙып булмай – һыу сыға, окоп стеналары ишелә. Уның стеналарын, төбөн брустверҙарҙы бүрәнәләр менән нығытабыҙ. Окоптар һай булғанға, брустверҙарҙы бейек итеп эшләргә тура килә. Алһыҙ-ялһыҙ, көнө-төнө эшләп, сентябрҙең 5-нә биләгән позицияларыбыҙҙы нығытып бөттөк. Барыбыҙ ҙа шуны яҡшы аңлай: окоп, траншея – һалдаттың һаҡсыһы, уның ғүмерен ҡотҡарыусы.\nИртәгәһенә дошман самолеттарының һөжүме көсәйҙе. Көнөнә 3 – 4 тапҡыр налет яһайҙар, ҡайһы берҙә тиҫтәләгән самолет атакаға килә. Беҙҙең зенитчиктар һирәк-мирәк булһа ла уларҙы бәреп төшөргөләй. Түбәндән генә осҡан «мессер»-ҙарға пулеметтан атып тейҙереү ҙур оҫталыҡ талап итә, беҙҙә ул етешмәй. Пулеметты йәтешләп ултыртып, самолетты прицелға алғансы, ул пулеметынан һиптереп үтеп тә китә. Эргәнән генә, бульт-бульт итеп, тура һыҙыҡ буйынса батҡыл ергә кергән пулялар тауышын ишетәһең. Эй-й-й-й! Ҡайҙа икән беҙҙең самолеттар, танкылар, тип әсенә инек шундай саҡтарҙа. Күп тә үтмәй фашист ҡоҙғондары әйләнеп килеп тағы пикировать итәләр, бомбалар ташлайҙар. Инәйеңдең теген машинаһы нисек итеп тауарҙы тишкеләп текһә, самолеттан атылған пулялар ҙа ерҙе, кешене шулай тишкеләй-теткеләй.\nБеҙ ҙә ҡарап ҡына ятмайбыҙ, һөжүмгә килеүсе самолеттарға бөтә булған ҡоралдарҙан заградительный огонь асабыҙ. Файҙаһы тейә. Дошман самолеттары туп-тура ут нөктәһенә килергә ҡурҡа, ситкә тайпылалар, тоҫҡап ата алмайҙар. Ә беҙҙең зенитчиктар, ошо мәлдән файҙаланып, ҡурҡмай, ҡабаланмай тоҫҡап атып, бер нисә самолетты бәреп төшөрөргә өлгөрә.\n9 сентябрь кисендә батальондың күҙәтеү пункты блиндажына рота, взвод командирҙары, коммунистар саҡырылды. Полк комиссары Волхов фронтында булған хәлдәр менән таныштырҙы. Кисәге Ленинград менән тимер юл бәйләнеше өҙөлөүен әйтте. Дәүләт Оборона комитетының ҡарарын уҡыны. Ҡарарҙа блокадала ҡалған Ленинградты Ладога күле аша аҙыҡ-түлек, ҡорал менән тәьмин итеү кәрәклеге әйтелгәйне.\n– Һеҙҙең төп бурыс – Ладога күленең көньяҡ ярҙарын һаҡлау. Өҫтәлмә көстәр, ҡорал киләсәк. Тихвин, Волхов йүнәлешендә дошмандың һөжүме көтөлә, – тип тамамланы ул һүҙен.\nСентябрь урталарында хәрби частар яңы килгән яугирҙар менән тулыландырылды. 10 – 15 көн эсендә уларҙа һалдаттар һаны 2 тапҡырға кәмегәйне. Яңы зенитка, пушкалар, пулеметтар, боеприпастар алдыҡ.\nКомандование күлдең төньяҡ ярҙарын нығытыуға ҙур иғтибар бирҙе. Инженер-мина, төҙөлөш частары килде. Позициялар нығытылды, яр буйҙары буйлап, аралары 100 – 120 метр ҡалдырып, 3 линиялы (эшелонлы) траншеялар ҡаҙылды. Беренсе траншея окоптарға 30 – 40 метр һайын бүрәнәләр һыҙып ултыртылды. Ситтән ҡарағанда улар зенитка, пушка көбәктәре кеүек күренә ине. Дошманды алдау өсөн инде улар. 2-се, 3-сө линиялағы траншеяларҙы хәрби талаптарға яуап бирерлек итеп эшләнек. Волхов йылғаһының Ладогаға ҡойған тамағынан беҙҙең позицияларға тиклем өҫтәп зенит-пулемет нөктәләре, яңы артиллерия батареялары урынлаштырылды, пулемет нөктәләре ҡоролдо.\nСентябрҙең 11 – 12-ләрендә Волхов тамағынан ҡуҙғалған Ладога флотилияһының бер нисә баржаһы һәм катеры күлдең көнбайыш ярында Осиновец причалдарына барып етә. Был һыу юлын ҙур трасса (Большая Ладожская трасса) тип атанылар. Сентябрь урталарынан Ленинградҡа аҙыҡ-түлек, боеприпас ошо трасса аша ташыла башланы. Кире килгәндә баржалар, катерҙар ҡарттарҙы, ҡатын-ҡыҙҙарҙы, балаларҙы тейәп килә ине. Ноябрь баштарына, күл боҙ менән ҡапланғансы, Ладога хәрби флотилияһы 100 меңләгән кешене эвакуацияланы, тип һөйләнеләр. Үкенесле, баржаларҙың һәм пароходтарҙың батырылыу осраҡтары ла булғыланы.\nОктябрь баштарынан һауа юлы аша ла блокадалағы ҡала аҙыҡ-түлек менән тәьмин ителә башланы. Сталиндың махсус приказы буйынса һауа юлынан иң туҡлыҡлы аҙыҡ ҡына ташыйҙар.\nТәүге яраны көтмәгәндә алдым. Сентябрҙең 20-ләре булһа кәрәк. Бәләкәй лейтенант һәм ЗПТ командирҙары менән зениткалар ултыртыу өсөн урын ҡарай инек. Йығылып ятҡан йыуан ағас эргәһе уңайлы булыр тип, ағас тирәһен ҡарарға булдыҡ. Граната шартланы, лейтенант һәм 2 автоматчик йығылды. Граната ярсығы һул осаның ус аяһындай итен ҡыйып алғайны. Лазаретта яраны тектеләр. Һөйәк, ҡан тамырҙары йәрәхәтләнмәгән. Ярам еңел. 10 көндән үҙебеҙҙең часҡа килдем. Позицияларҙы танырлыҡ та түгел. Окоптар, брустверҙар аҡтарылған. Бомба соҡорҙары...\n– Бог тебя помиловал, Байгарин. Твоих нет в живых... Прямое попадание... Айда к нам, у нас расчет тоже неполный, – тигән тауышҡа боролоп ҡараһам, күрше ЗПТ командиры Сережа миңә ҡарай килә.\nШулай итеп, окопташ дуҫтарымды юғалттым.\nОктябрҙең икенсе яртыһында фашистар Ленинградты 2-се ҡулса менән уратып алырға планлаштыра. Уның сиктәре Чудово, Большая Вишера, Малая Вишера, Боровичи, Тихвин, Волховты, Ладога күлен үҙ эсенә алырға тейеш була. Әммә Гитлерҙың планы тормошҡа ашманы. Шулай ҙа ноябрҙең баштарында, Тихвин ҡалаһы дошмандар ҡулында ҡалды, тигән хәбәрҙе ишеттек. 9 декабрҙә генә Тихвин азат ителде һәм 2 көндән Волхов эргәһендә дошмандың ҙур группировкаһы ҡыйратылды. Мәскәү эргәһендә лә, беҙҙең ғәскәр һөжүмгә күсеп, фашистарҙың 500 мең һалдатын, меңдән ашыу танкыһын ҡыйратты, тип хәбәр итте Волхов фронты гәзиттәре.\nБеҙҙең өсөн был яңылыҡтар оло шатлыҡ булды, еңеүгә ышанысыбыҙҙы арттырҙы.\nНоябрь урталарында Ладога боҙ менән ҡапланды. Боҙ ҡалынлығы 10 – 15 см-ға етеү менән, инженер-төҙөлөш роталары эшкә тотондо. Уларға 110-сы һанлы юлды һалыу йөкмәтелгәйне. Боҙ юлы Кабона ауылы менән күлдең көнбайыш ярындағы Коккорево ауылын тоташтырырға тейеш. Юлдың оҙонлоғо – 30 км. 1942 йылдың ғинуарынан беҙ һаҡлаған 110-сы һанлы юлды «Дорога жизни» тип атай башланылар. Боҙ юлын һалыу күп ҡорбан талап итте.\nНоябрҙең 17-һендә беҙҙең зенит-пулемет роталары Кабона ауылы тирәһендә яңы позиция биләне. Захаркалар (ЗИС-105), полуторкалар (ГАЗ-АА) автомашиналары бүрәнәләр ташый, яр буйында складтар төҙөйҙәр. Боҙ юлының ныҡлығын тәүҙә аттар менән йөрөп һынанылар. Коккорево ауылынан Кабонаға 300-ләп егеүле аттар килде. Саналарына он, ярма тейәп, 22 ноябрҙә атлы ылау Коккорево һәм Осиновецҡа барып етә. Шул уҡ төндә 100-гә яҡын полуторканан торған автомобилдәр колоннаһы Кабонаға килә. Аҙыҡ-түлек тейәлгән 60-лап полуторка икенсе көндөң таңында Коккоревола йөктәрен бушата. Тиҫтәләгәне боҙ аҫтына китә. Инженер-төҙөлөш частары боҙо йоҡа, ышанысһыҙ урындарға бүрәнәләр түшәй. Машиналар, бомбалар төшөп сәрпәкләнгән урындарға ағас платформалар (күперҙәр) һала. 1942 йылдың ғинуар урталарына тиклем захаркалар боҙ юлына ебәрелмәне – ауырҙар. Боҙ юлында айға яҡын полуторкалар йөрөнө. Улар бер юлы ике эш башҡарҙы – Ленинградҡа аҙыҡ-түлек, боеприпас ташыны, ә кире килгәндә ҡаланан эвакуацияланған халыҡты Оло ергә сығарҙы. Ауыр булмаһын өсөн, борттарына 8 – 10 кешене генә алдылар. «Дорога № 110»-ты «Дорога жизни» тип атаһалар ҙа, уны һаҡлаусы, хеҙмәтләндереүсе меңәрләгән яугирҙың ғүмере ошо боҙ юлында өҙөлдө. Күбеһенең ҡәбере – ошо күл төбө булды. Һуңынан асыҡланды: 1941 – 1942 йылдың ҡышында ғына 1000-дән ашыу автомобиль боҙ аҫтына киткән. Ҡорбандар бушҡа булмаған. Биш айға яҡын хеҙмәтләндерә боҙ юлы халыҡты (ноябрь–апрель башы). Ошо осорҙа 500 меңгә яҡын кеше эвакуациялана, миллионлаған Ленинград халҡы аслыҡтан ҡотҡарыла. Ҡалала халыҡтың аслыҡтан үлеп бөтөүен көткән фашистар ҡаланы аҙыҡ менән тәьмин итеүсе Кабона – Коккорево боҙ юлын юҡ итергә тырышты. Һауа һөжүме йышайҙы, диверсион эштәр йәйелдерелде.\nБеҙҙең командование бөтә һаҡланыу сараларын күрергә тырышты. Боҙ өҫтөндә махсус будкалар төҙөлдө, санпостар ойошторолдо. Юл буйлап махсус станоктарға беркетелеп, күсәрендә әйләнеп тороусы 2 һәм 4 көбәкле пулеметтар, ағас платформаларға ҡуйылған зенит-пулемет нөктәләре урынлаштырылды. Балтика флоты авиацияһы, Волхов фронты самолеттары боҙ юлын һаҡлауға ҙур өлөш индерҙеләр. Фашист авиацияһы 1942 йылдың февраль айынан Ладога күгендә хәрби өҫтөнлөгөн юғалтты. Апрелдең урталарында Бәләкәй һыу трассаһы эшләй башланы. Автомобилдәрҙе Ладога хәрби флотилияһының баржалары, катерҙар алыштырҙы. 1942 йылдың навигация осоронда ғына Ладога хәрби флотилияһы йөҙәрләгән мең тонна аҙыҡ-түлек ташыны, 530 – 540 мең самаһы эвакуацияланған халыҡты Оло ергә сығарҙы. Эвакуацияланғандарҙың хәлһеҙлеген, ябыҡлығын күреү беҙгә ауыр, йөрәктәр әрней. Ҡайһы берәүҙәре атлай ҙа алмай ине.\n1942 – 1943 йылдың ҡышы ҡарлы булды. Ҡар бот төбөнән, ә урыны-урыны менән билгә етә. 1942 йылдың ҡыш башында Ладога күленең көньяҡ ярҙарын Шлиссельбург йүнәлешендә тоташтырырға тырышыу һөҙөмтә бирмәне. Меңәрләгән яугирҙар боҙ өҫтөнә түшәлде, иртәгеһенә үлектәрҙе ҡар күмде. Был ҡышты Кабона причалдары эргәһенә складтарҙы, тимер юлын, уның эргәһендәге базаларҙы һаҡлап үткәрҙек.\n1943 йылдың ғинуарында «Искра» операцияһының уңышлы тамамланыуы Волхов һәм Ленинград фронттарының ҡушылыуына һәм Ленинград блокадаһын өлөшләтә өҙөүгә мөмкинлек бирҙе. Февраль баштарында (7.II) Ленинградҡа тәүге поезд килде. Ладога күленең көньяҡ ярҙары азат ителде.\n1943 йылдың яҙы иртәрәк килде. Ладоганың Бәләкәй һыу трассаһы апрель башында уҡ эшләй башланы. Беҙҙең частарҙы Кабона ауылынан 10 – 15 км көньяҡтараҡ ятҡан Лаврово ауылына күсерҙеләр. Ауылдың эргәһенән генә тимер юл үтә, яр буйында причалдар, складтар төҙөлгән. «Лаврово Ленинградты тәьмин итеүсе ҙур базаға әйләнәсәк», – тип аңлатты командование вәкиле. Бындағы һалдат тормошо тынысыраҡ, ҡан ҡойошһоҙораҡ үтте. Май айының тыныс бер кисендә 1941 йылдың сентябренән алып осрашып-күрешеп йөрөгән Пермь егете Николай менән ултырып һөйләшергә форсат тейҙе. Ике йылға яҡын бергәбеҙ. Күпме иптәштәрҙе юғалттыҡ. Зениткаларыбыҙ, пулеметтарыбыҙ селпәрәмә килде. Тиҫтәләгән позициялар алыштырҙыҡ, күпме траншея, окоп ҡаҙыныҡ. Окоптарыбыҙға тура килеп төшкән бомба, снарядтарҙан, ергә тереләй күмелеп, тән ағзалары ботарланып, тупраҡ менән буталып, тирә-яҡҡа осоп, юҡ булған окопташтарыбыҙҙы иҫкә алдыҡ. Беҙ күргән ҡан ҡойошто һөйләр кеше ҡалыр микән, тип борсолдоҡ.\n1943 йылдың февраленән ҡорал менән тәьмин итеү яҡшырҙы. Яңы автоматтар, пулеметтар алдыҡ. 1942 йылда ғына сығарыла башлаған 76 мм Грабин артиллерияларын юғары баһаланы артиллеристар. Маскировка сеткалары ла етерлек килде. Улар һалдатты ауыр маскировка эшенән ҡотҡарҙы. Блокадалағы Ленинградты аҙыҡ менән тәьмин итеүгә ҙур өлөш индергән беҙҙең частарға 54-се армия командующийы генерал-майор Федюнинскийҙың, Ленинград фронты командующийы генерал-лейтенант Л.А. Говоровтың рәхмәтен белдереүсе приказдарҙы ишетеү беҙҙең өсөн шатлыҡ ине. Күҙҙәребеҙ йәшләнеп тыңланыҡ ул приказдарҙы.\nӘжәл мине шул ерҙә ҡаршылап торған, күрәһең. Минән 10 – 15 метр алыҫлыҡта бомба шартланы. Һул беләгем шаҡ итеп ҡалды, ҡаҡ таяҡ менән һуҡтылармы ни!\nАңыма килгәндә, күкрәгем ҡан. Торорға маташтым. Һул ҡулыма күҙ һалдым. Ул, әллә еңгә, әллә беләк итенә эләгеп, һәленеп ята. Бармаҡтар тәртипһеҙ рәүештә ҡыбырлайҙар. Иҫтән яҙғанмын. Госпиталдә аңыма килдем. Һул ҡулымдың бармаҡтары тартышып ҡыбырлаған һымаҡ тоям. Ҡараһам – һул ҡулым юҡ, 10 см самаһындай ғына беләк төбө (культы) ҡалған. Күкрәк тотош бинтовать ителгән. 3 тәүлек аңһыҙ ятҡанмын, ҡолаҡтар шаулай-геүләй. Ауыр контузия алғанмын. Күрше ятҡан йәш кенә егет нимәлер һөйләй – ишетмәйем. Бер аҙ һауыҡҡас, уйланырға мөмкинлек булды. Күмәкләп фронт газеталарын уҡыйбыҙ, Совинформ мәғлүмәттәрен тыңлайбыҙ. Ленинград фронтында 42 армияның, Волхов фронтында 54-се армияның уңышлы хәрәкәтен ишетеп ҡыуанабыҙ.\nӘ яңғыҙ ҡалһам, юғалтҡан иптәштәр иҫкә төшә. Пополнениеға килеп, бер көн дә һуғышмай, бер фашисты ла үлтермәй ҡорбан булған йәп-йәш егеттәр күҙ алдына килә. Улар хаҡында өйҙәренә «хәбәрһеҙ юғалды», йә иһә «батырҙарса һәләк булды» тигән хаттар килгәндер. Хәбәрһеҙ юғалғандар... Күпме улар? Ҡайҙан килгән, кемдең балаһы? Берәү ҙә белмәй. Бер көн эсендә тотош полктар, дивизиялар штабтары, командный составы менән юҡ булғанда, хәбәрһеҙ юғалғандарҙы кем белһен!?\nҺуғыштан ҡайтып, бер аҙ нығынып, эшләй башлағас: «Һибәт ағай, һуғыштың тәүге көндәренән фронтта булғанһың, иң ауыр яу юлын үткәнһең, өс яра алғанһың, әммә бер миҙал да, орден да бирмәгәндәр», – тиеүселәр булды. Уларға мин һәр ваҡыт, Тыуған еремә, ғаиләмә иҫән ҡайтыуым – иң оло награда, тип әйтә торғайным”.\nАтайым арыны. Сәғәттәр буйы ауыр яу юлдарын иҫкә алыу уны йонсотҡайны. Күҙҙәре тоноҡланып, урттары һурылып киткәндәй булды. 64 йәш ине уға был саҡта. Шымып ҡалдыҡ. Ошо шомло тынлыҡтан арыныу өсөн, сәй эсеп алырға тәҡдим иттем. Өсәүләшеп баллап-майлап сәй эсәбеҙ. Атайымдың сынаяҡ аҫты тотҡан берҙән-бер ҡулы ҡалтырай. Еҙ самауырҙан сәй яһаусы әсәйем, етер, башҡаса атайыңды йонсотма, тип ымлай.\nУл төндө бик насар йоҡланым, атайым да уфтанып сыҡты. Иртәгәһенә һорауҙарым булһа ла, уны борсомаҫҡа булдым, хужалыҡ эштәренә тотондом. Атайым килеп түмәргә ултырҙы ла:\n– 1 сентябрҙә уҡыуҙа булырға кәрәк, тинең бит әле, 2 көн генә ҡалған икән шул. Кисәге минең һөйләгәндәремде яҙып ултырҙың бит. Нишләргә уйлайһың ул яҙмаңды? – тип миңә төбәлде.\n– Үҙебеҙ өсөн, ағайҙарым, апайҙарым, ейән-ейәнсәрҙәрең өсөн булһа ла яҙып ҡалдырырмын. Был хаҡта һин уларға һөйләмәгәнһеңдер бит?\nУл өндәшмәне, әммә ҡарашынан, яҙһаң, яҡшы булыр ине, тигән үтенесе һиҙелә ине.\nУңайлы мәлде файҙаланып:\n– Атый, һин 2 йыл да 2 ай һуғышта булғанһың. Гел ҡайғы, үлем, ҡан ҡойош ҡына булдымы был осор, әллә шатлыҡ, рух күтәренкелеге, яҡты өмөттәр кисергән мәлдәрегеҙ ҙә булдымы? – тигән һорау бирҙем.\n– Һе, әҙ булһа ла, шатлығы ла, рухыбыҙ күтәрелеп, киләсәккә яҡты өмөттәр менән ҡараған саҡтарыбыҙ ҙа булғыланы. Кешене өмөт йөрөтә, алға әйҙәй. Һалдат өсөн өмөт – ҙур терәк, Еңеүгә саҡырыусы изге көс. Өмөтһөҙ һалдат – бөлгән һалдат ул. Өмөт күңелеңде йылыта, өмөтө булғандың киләсәге бар.\nБеҙ еңеп ҡайтырыбыҙға өмөтләндек, атакаға барғанда ла, беҙ еңәбеҙ, тигән өмөт рухландырҙы, ҡурҡыуҙы ҡыуҙы. Фронтта һәр бәреп төшөргән фашист ҡоҙғонон күреп ҡыуандыҡ. Волхов йылғаһы тамағына йөҙәрләгән эвакуацияланған халыҡты тейәгән баржа, катерҙарҙың имен килеп етеүе – ҡыуаныс. Күпме Ленинград халҡын аслыҡтан ҡотҡарыуға булышлыҡ итәбеҙ, был да оло шатлыҡ. 1943 йылдың ғинуарында «Искра» операцияһының уңышлы тамамланыуы, Волхов һәм Ленинград фронттарының ҡушылыуы, 1943 йылдың 7 февралендә блокаданы өҙгән Ленинградҡа тәүге поезд килеүе... Нисек шатланмайһың?! Г.К. Жуков, Л.А. Говоров, И.И. Федюнинский кеүек генералдарыбыҙ, бөйөк полководецтарыбыҙ булыуына ҡыуандыҡ. Күпме ҡыуаныс, шатлыҡ кисергәнбеҙ. Улар беҙгә көс бирҙе, ә халыҡта еңеүгә ышаныс уятты. Еңеү шатлыҡтарын дымлы, батҡаҡлы окоптарҙа, блиндаждарҙа үҙебеҙсә – һалдаттарса 100–150 грамм «наркомовскийҙар» күтәреп билдәләнек. Уныһы ла кәрәк булғандыр.\nӘ бөгөн егет ҡорона тулған кинйә улым булғанға, башымдан үткәндәрҙе ҡабартмай, фәстермәй һиңә һөйләй алыуыма сикһеҙ ҡыуанам. Белеп булмай, күпме ғүмер ҡалғандыр. Эх, улым, белем, һаулыҡ етеңкерәмәй. Ошолар хаҡында китап яҙырға ине. Яҙыр кәрәк ине, – тип уфтанды ул.\nЯҙылды ул китап. Ленинград блокадаһын үҙ башынан үткәргән Александр Чаковский яҙҙы уны. 1977 йылда «Блокада» романы ул саҡ өсөн бик абруйлы булған «Роман-газета» журналының бер нисә һанында баҫылды. Ҡулдан-ҡулға йөрөтөп, болашып уҡыныҡ беҙ уны. Шуныһы йәл: атайым ул романды уҡый алманы. 3 йыл элек, 1974 йылда баҡыйлыҡҡа күскәйне.\nЯралары уңалып, тәненә бер аҙ ит ҡунғас, атайым колхоз эшенә сыға. Ҡышҡылыҡҡа бесән әҙерләү, мал ҡураларын төҙөкләндереү эшендә ҡатын-ҡыҙҙар, быуындары ла йүнләп нығынмаған үҫмер малайҙар, ҡыҙҙар эшләй. Һуғыштан иртәрәк ҡайтҡан яугирҙар йә сатан, йә сулаҡ. Мөхәмәтбаев Ғәли, Ғарипов Әғзәм, Ғәйфуллин Ишмөхәмәт ҡултыҡ таяҡлы, Фәттәхов Риза аяғынан ҡаты яралы, Шарапов Оморҙаҡтың бер ҡулы зәғиф.\nОшо ауыр йылдарҙа атайыма колхоз председателе, бригадир, КТФ (конно-товарная ферма), МТФ (молочно-товарная ферма), сусҡа фермаһы мөдире, колхоздың баҡсасылыҡ бригадаһы етәксеһе булып эшләргә тура килә. Һуңғы йылдарҙа пәләүәт (объездчик) булып эшләне. 60 йәше тулғас, ялға китте.\n«Ғәҙел, талапсан, егәрле етәксе булды. Үҙе лә эшләне, башҡаларҙан да талап итә белде. Сулаҡмын тип торманы, һәр эштә үҙе үрнәк булды. Тырмаһын, салғыһын, балтаһын да тотто. Ҡайҙан алғандыр ул көстө. Муйыны аша сулаҡ ҡулының тырпайып торған төпсөгө (культы) аҫтынан ҡайыш бәйләр ҙә, салғының һап осон шунда индереп, бесән сабыр ине. Беҙҙән ҡалышманы», – тип һөйләй торғандар ине Ямалетдинов Ғүмәр, Ҡаһарманов Хәйретдин ҡорҙаштары. Тағы ла шул хәтерҙә ҡалған: замандаштары уның хәтере бик яҡшы, ҡара шутҡа шәп булыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала торғайнылар. Намыҫлы эшләгәндәрҙе баһалай ҙа, дәртләндерә лә белде. Ул осорҙоң һауынсылары Фәтҡуллина Доха, Мөхәмәтбаева Тутыя әбейҙәрҙең, алдынғылыҡты бирмәгән өсөн, ул беҙҙе быҙау менән бүләкләне, тип һөйләүҙәре лә хәтеремдә.\nАуылыбыҙҙың иң оло коммунисы актив тормош менән йәшәне. Сәйәсәт, илдәге иҡтисади хәлдәр менән танышып барҙы. Коммунистарҙың сәйәси уҡыуҙарын (политучеба) ҡалдырманы. Кәштәлә ятҡан 800 битләп булған «История КПСС» китабын йыш ҡына алып уҡыр ине. Минән дә уҡыта торғайны. И.В. Сталинды хөрмәт менән иҫкә ала, ул беҙҙе Еңеүгә килтерҙе, тип һөйләр ине. Н.С. Хрущевҡа ла уның үҙ баһаһы булды. «Ауыл хужалығын күтәрҙе. Колхозсыларға пенсия бирҙе, хеҙмәт кенәгәһе булдырҙы. Майға, шәкәргә, ярмаларға хаҡты төшөрҙө. Халыҡ менән аралаша, уларҙың тормошо, йәшәү рәүеше менән ҡыҙыҡһына, бай, бәхетле киләсәккә барабыҙ, тип ышандыра белә ине», – тигәне бөгөнгөләй хәтеремдә.\nАтайымдың һөйләгәндәрен хәҙер иҫкә алам да, ул киләсәктә, 20 йылдарҙан, коммунистик йәмғиәттә йәшәйәсәгенә ышанғандыр, тигән фекергә киләм. Ул ғына түгел, бөтә халыҡ ышанғандыр. Мәктәптә уҡытыусылар беҙгә: «Һеҙ коммунизмда йәшәйәсәк быуын», – тип һөйләрҙәр ине.\nАтайым өйҙә яҡшы ғаилә башлығы, хәстәрлекле, бик эшсән хужа булды. Балаларына талапсан, ғәҙел булып, уларҙы хеҙмәт һөйөүсән итеп тәрбиәләне. «Эш һөйгәнде ил һөйә. Эше барҙың ашы бар», – тип уны ҡеүәтләр ине әсәйем.\nМин белә-белгәндән ҡортсолоҡ менән шөғөлләнде, 5 – 6 умартанан өҙөлмәне. Был эштә уға һәр саҡ Әлфиә апайым ярҙамлашты. Үҫә төшкәс, мин уның уң ҡулына әйләндем. Ҡортсолоҡ эшенә атайымдан өйрәндем. Әле лә ҡорт тотам, уны олатайым, атайымдың миңә ҡалдырған мираҫ-шөғөлө, тип һанайым. Улдарым Айбулат, Илшат, ҡыҙым Айгөл дә был һөнәрҙе үҙ иттеләр.\nАтайым ат яратты, йылҡы малын таный белде. Бейә тотто, бейәһе йыл һайын ҡолонлар ине. Йәйен, көҙөн бейәһе, тайы, ҡолоҡайы ҡураға йәм биреп торҙолар. 69 йәшкә тиклем һыбай йөрөнө. Ҡолоҡайы көрәйеп, нығынып алғас, бейәһен бәйләр булды. Әсәйем, бейә һөтөнә кәзә һөтө ҡушып, ҡымыҙ әсетте. «Һөт һыуынғас ҡына күнәккә һалығыҙ, юғиһә ҡымыҙ әскел булыр», «Яҡшылап бешеп тороғоҙ, ҡымыҙ бешкәнде ярата, ундай ҡымыҙ тамаҡҡа яғылып ҡына тора», «Һаумал эскән һимерер, ҡымыҙ эскән иҫерер», – тип беҙгә һаумал ғына ҡымыҙ эсерер булды. Ҡымыҙ әсетеү эшенә Әлфиә апайым да маһир булды.\nАттарҙы таный, баһалай, һайлай белде атайым. Егәрле, талымһыҙ, һөтлө бейәләрҙе эҙләп Верхнеуральск ҡалаһы тирәһендәге утарҙарҙа йәшәгән ҡаҙаҡтар араһына ла сығып китер ине. Ҡара бейәһе – һибә юрға, ерән бейәһе – юртаҡ, ә һуңғы бейәһе рысак тоҡомонан ине. Тай көйө генә Форштадт ауылында йәшәгән таныш ҡаҙаҡтан һатып алды уны. Ап-аҡ бәкәлле, йондоҙ ҡашҡа ҡыҙыл туры байталына Венера тип исем ҡуштыҡ, маңлайында йондоҙ һымаҡ ҡашҡа булғанға. Матурлығына һоҡланмаған кеше булмағандыр, ә юртыуҙа күрше-тирә ауылдарҙа уға тиң булмағандыр.\n«Юртаҡ атҡа юл ҡыҫҡа», «Ир ҡанаты – ат», «Атты сыбыртҡы менән ҡыумайҙар, һоло менән ҡыуалар» – ошондайыраҡ мәҡәл, әйтемдәрҙе йыш ҡулланды атйым. Атың тәрбиәле, егәрле булһа, йөҙөң яҡты була, яҡшы ҡарағыҙ малҡайҙы, тип гел иҫкәртеп торҙо.\nБыл юртаҡҡа иҫке һадук (ходкий һүҙенән) төҫ түгел, тип Сабит ҡустыһынан өр-яңы һадук эшләтте (Байдәүләтов Сабит Сәғит улы Ватан һуғышы ветераны, III төркөм инвалиды). Ҡайҙандыр өр-яңы һадук тәгәрмәстәре һатып килтерҙе. Сабит ҡустыһы оҫта ине, ат ене ҡағылған ине уға ла. Ғүмере буйы мал врачы (ветеринар) булып эшләне. Уның ҡола аты һабантуйҙарҙа беренселекте бирмәне.\nЯңы һадукка Венераһын егеп, ирәйеп йөрөнө атайым. Ыңғырсағың шапылдап, дуғаң былҡылдап тормаһын, тәгәрмәсең һәр саҡ майлы булһын, тип өйрәтә ине беҙҙе.\nБаҡсасылыҡ менән шөғөлләнде. 1961 йылда ауылда беренселәрҙән булып күршеһе Ғарипов Халидар, Шәрәфетдинов Жәүәт ағайҙар менән алма, ҡара һәм ҡыҙыл ҡарағат, крыжовник ултырттылар. Силәбе өлкәһенән, Ҡарталы питомнигынан килтерҙеләр үҫентеләрҙе. Ул алмалар 50 йылға яҡын мул уңыш бирҙе. Балалары, ейәндәре, күрше-күлән ашап кинәнде. Баҡса тултырып башлы һуған, батун сәсте. Уларҙы Тресҡа (Учалы ҡалаһына) ебәреп һаттырҙы.\nБәрәңгене ат менән күмеү өсөн махсус һуҡа эшләтте. Ауылдың оҫта тимерсеһе Ғибәҙәтов Таймас ағай менән 3 көн эштән һуң аҙаплана торғас, иҫке төрәндәрҙән бынамын тигән бәрәңге күмгес һуҡа эшләнеләр.\nҮҙе баҡыйлыҡҡа киткәс тә, тиҫтәләрсә йыл хеҙмәт итте ул һуҡа. Бөтә ауыл халҡы файҙаланып ҡыуанды. Альберт ағайым 2005 йылға тиклем файҙаланды ул һуҡаны.\n10 йәштәр тирәһендә атайым ҡулыма етелек салғы тотторҙо. Сабынлыҡты ҡарап киләйек әле тип, боғасты тауына алып китте. Мине бесән сабырға өйрәтеү булған маҡсаты. Салғыһының осон ергә терәп, һулаҡай ҡулының төпсөгө менән уның һабын ҡыҫып яный башланы. Бөткәс, ҡарап торҙоң, хәҙер һин үҙеңдекен яны, тип бойорҙо ла яныуҙы нисек йөрөтөргә өйрәтте. “Янығанда салғының йөҙө сығырға тейеш, яныуҙы үҙеңә тартыңҡырап аҫҡа йөрөт”, – тип әйтеп торҙо. Салғылар янылғас, һирәк кенә ҡайынлыҡ араһындағы йомшаҡ үләнде саба башланы, миңә лә бакуй башлап бирҙе. Саба башланым, сабылмаған үлән күп ҡала. Сабылғаны ла тигеҙ бакуй булып ятмай. Туҡтатты. “Һин салғың менән үләнгә һуҡма. Өйрөлтөп кенә һелтә, салғың дуға яһап ҡына үләнде киҫһен!”– тине. 3 – 4 көн тигәндә өйрәндем, йомшаҡ ҡыяҡ үләнде бап-бағы саба башланым.\nБеҙҙең бесәндән ҡайтҡанды күреп, ике туған ҡустыһы Ғәли ағай килеп инде. Ул сатан, бер аяғын, тубыҡтан түбән, һуғышта ҡалдырған.\n– Аҡый, әллә бесәнгә төштөңмө? Боғастыла үлән нисек? – тип һүҙ башланы ул.\n– Августың яртыһы етә бит, төшөргә лә ваҡыт. Бына өсөнсө көн төпсөк малайҙы салғыға өйрәтеүем. Өлкәндәре колхоз эшендә йөрөй.\n– Салғығыҙ үтәме? Тау үләне сабыуға ауыр бит, ҡайҙа тапап бирәйем әле.\n– Ҡабаланма әле, ҡустым. Үҙе тапаһын, һин уға күрһәтеп кенә бир, өйрәтеп тор. Ике зәғифкә, сулаҡ менән сатанға, бәлә һалып өйрәнмәһен.\nАтайымдың яуабы шулайыраҡ булды.\nӨйрәндем, аҙаҡ ағайҙарым салғыларын минән тапата башланылар.\n«Ҡорал эшләй, ир маҡтаныр, тиҙәр», «Эш ҡоралың ипле, яйлы булһын», «Һәнәк, тырма, һепертке һорап кешегә йөрөмә», «Һин бит егет кеше, үҙең эшлә», «Ана, Маһира, Заһиҙә, Сафура әбейҙәреңә лә эшләп бир», «Минең эшләргә хәлемдән килмәһә лә, өйрәтеп тора алам, икебеҙ бер оҫталай булабыҙ», – тип мине эшкә дәртләндерә ине ул мине. Малайҙарының һыртлығын күтәрә белә ине ул. Салғы һапларға, бөгәже бөгөргә, тырма, күбә һәнәге, түш һәнәге, ос һәнәге эшләргә лә бик иртә өйрәндем. Үҫә төшкәс, сана ҡарамаларға, уға ҡанат ҡуйырға ла таһылландым. Тәртә эшләү, тәртә төбө ишеү, сана тәртәләү, кеүек ваҡ-төйәк эштәрҙе лә үҙләштерҙем. Минең эшләгән әйберҙәрҙе ҡарап сығыр ҙа, ҙур ҡәнәғәтлек менән: «Үҙең эшләй алғанды кешенән эшләтмә. Үҙең тапҡан мал ҡәҙерле була ул. Кеше ҡушып эшләтеү – үҙеңә бурыс алыу. Булғанына шөкөр итеп өйрән, нәфсеңә хужа бул. Урлашма, кеше әйберенә ҡағылма, гонаһлы булма!» – тип өгөт-нәсихәт тә уҡып алыр ине.\nБыларҙың бөтәһе өсөн дә мин атайыма бурыслымын, оло рәхмәтлемен. Уның биргән һабаҡтары онотолмай, изге васыят булып, күңелдә һаҡлана.\nБәлки, үсем кәмер дошманға,\nТәнемдәге тимер иреһә.\n1960 – 1961 йылдар булһа кәрәк, май башында «Совет Башҡортостаны» газетаһында бер төркөм фронтовик-яҙыусыларҙың шиғырҙары баҫылғайны. М. Кәримдең «Өсөнсө көн тоташ ҡар яуа» шиғыры ла бар ине. Уҡып ғәжәпләндем. Тетрәндем: баҡһаң, М. Кәримдең яралары ла нәҡ атайымдыҡы кеүек һыҙлай, уны ыҙалай икән. Ошо уҡ көндөң кисендә шиғырҙы атайыма уҡып ишеттерҙем. Ул бер аҙ һүҙһеҙ ултырҙы. Өҙөлгән һул ҡулының төпсөгөн шәп-шәп ҡыбырлатып алды, иҫән уң ҡулы менән күкрәгендәге яра урынын һыйпаны һәм миңә бөтөнләй ят тауыш менән: «Ҡалай дөрөҫ яҙған, үлемде үҙ күҙҙәре менән күргән кеше генә шулай яҙа ала. Уның яралары ла нәҡ минеке кеүек булған бит. Ул да, мин дә яуҙаш дуҫтарыбыҙҙы юғалтҡанбыҙ», – тине лә шымып ҡалды. Оҙаҡ ҡына шып-шым ултырҙыҡ. Тынысланғас, үҙенең ҡәҙимге тауышы менән һуңғы өс строфаны ҡабат уҡыуымды һораны. Уҡыным, бар булмышымды биреп уҡыным...\nҠандай ҡыҙыл ине таң нуры,\nТаң ҡыҙартты үлән ысығын.\nИкебеҙгә тейҙе бер юлы\nБер минаның ике ярсығы.\nБереһе ҡалды сержант Фоминдә,\nТекә яр ситендә ҡәберҙә,\nИкенсеһе минең тәнемдә.\nУн ике йыл әрней шул яра,\nҠарҙар ирер, йылы ел иҫһә,\nҠарҙар китеп барыр, яҙ килһә,\nТынғы бирмәй миңә ул яра,\n– Тәндәге тимер иремәй шул, тынғы ла бирмәй. 1943 йылдың майынан алып ниңә минең яраларымдың көн йонсоғанда һыҙланыуын аңлайһың.\n– Аңлайым, көн йонсоғанда атмосфера баҫымы кинәт үҙгәрә һәм тәнеңдәге тимер ярсыҡтары хәрәкәткә килә.\n– Дөрөҫ, улар, хәрәкәт итергә тырышып, тәнде һыҙлата. Фронттан ҡайтҡан көҙөмдә 2 бәләкәй генә ярсыҡ уңалып бөтә яҙған ярамды тишеп килеп сыҡты. Күрәһең, бик өҫтә булғандарҙыр. Ә ҡалғандары тәнемдә мәңгелеккә ҡалды.\n41 йылға яҡын башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләү дәүерендә мин нисә тапҡыр М. Кәримдең «Өсөнсө көн тоташ ҡар яуа» шиғырын уҡығанмындыр, әйтә алмайым. Әммә шуныһы раҫ: уҡыусыларыма ошо шиғырҙы уҡыған һайын күҙҙәрем йәшләнде.\nАтайыма, бөйөк фронтовик-шағирыбыҙға, Илебеҙҙең азатлығы өсөн ҡорбан булған миллионлаған ватандаштарыма, яраланып, зәғифләнеп, һаулыҡтарын юғалтып ҡайтҡан ауылдаштарыма рәхмәт йәштәре ине улар.\nУчалы районы Наурыҙ ауылының уҡытыусы-ветераны


Башҡортостандың хәрби комиссары Тимофей Азаров ҡатнашлығындағы матбуғат конференцияһы ҙур аншлаг менән үтте. Журналистар менән осрашыу Ватанды һаҡлаусылар көнөнә а рналды.\n- Советтар Союзы тарҡалыу менән беҙҙең Ҡораллы Көстәр өсөн ауыр ваҡыттар башланды, - ти Тимофей Азаров. - Хәрби техника бик аҙ күләмдә һатып алынды, хәрби ҡаласыҡтар төҙөлмәне тиерлек, офицерҙар өсөн торлаҡ та етмәй. Әммә\nдәүләткә Ҡораллы Көстәрһеҙ йәшәү мөмкин түгел - айырыуса Рәсәй кеүек илгә. Һәм һуңғы ике йылда, ниһайәт, армияға йөҙ менән боролоу һиҙелә. Ул аҡрынлап һауыға, аяғына баҫа башланы.\nВоенком менән һөйләшеү башлыса данлы үткәнгә түгел, ә Рәсәй Армияһының бөгөнгөһө һәм киләсәгенә ҡағылды. Һәм беренсе сиратта журналистар армиялағы билдәле "бабайлыҡҡа" ҡ арата Азаровтың фекере менән ҡыҙыҡһынды.\n- Мин армияла уставҡа тап килмәгән мөнәсәбәттәр тураһында\nфакттарҙы йәшереп ҡалдырыуға ҡәтғи ҡаршы, - тип белдерҙе хәрби комиссар. - Әйткәндәй, бөгөн бындай хәл өсөн командирҙар ҡаты язаға тарттырыла.\n"Бабайлыҡтан" нисек ҡотолорға мөмкин Тимофей Азаров был йәһәттән дә үҙенең уйҙары менән уртаҡлашты:\n- Уставҡа тап килмәгән мөнәсәбәт командир йүнле булмаған урында ғына барлыҡҡа килә. Аҡыллы командир һәр һалдатҡа үҙ\nулына ҡараған кеүек мөнәсәбәттә булырға тейеш, - ти ул. - Б ыға өҫтәп яҡшы туҡланыу, таҙа урын - ер, күнекмәләрҙең аныҡ регламенты булырға тейешлеген дә әйтергә кәрәк.\n2005 йылда илдең Ҡораллы Көстәр сафтары Башҡортостандың 1 3 меңгә яҡын йәш һалдаты менән тулыландырылған.\n- Беҙҙең саҡырылыусылар иң яҡшылары тип иҫәпләнә, уларҙы һәр частә лә ҙур теләк менән ҡабул итәләр, - тип маҡтана\nТимофей Азаров. - Әйткәндәй, беҙ һәр часть менән элемтәне өҙмәйбеҙ, теләгән ваҡытта теге йәки был һалдаттың яҙмышы менән ҡыҙыҡһыныу мөмкинселеге бар.\nАрмияға саҡырылыуҙы ойоштороу кимәле буйынса Башҡортостан Волга буйы - Урал хәрби округында ғына түгел, тотош Рәсәйҙә иң яҡшыһы тип танылған.\n1300 егетебеҙ үткән йылда контракт буйынса хеҙмәт итә\nбашланы. 2007 йыл аҙағына 80 часть һәм уларҙың\nҡушылмаларын профессиональ нигеҙгә күсереү планлаштырыла.\n- 2008 йылдан башлап армияға саҡырылыу буйынса хеҙмәт ите ү бер йылға тиклем ҡыҫҡарасаҡ, - тип хәтергә төшөрә Тимофей Азаров. - Әгәр беҙ контракт буйынса хеҙмәт итеүселәрҙе т улыһынса комплектлаһаҡ, барыһы ла яҡшы буласаҡ, юҡ икән, хеҙмәт итергә кеше ҡалмаясаҡ, һәм армияла хеҙмәт итеүҙе кисектереүҙәрҙең күпселеге бөтөрөлөүе лә ихтимал.\nӘйткәндәй, республиканың хәрби комиссары үҙенең ике ҡулла п кисектереүҙәр һанын ҡыҫҡартыу яҡлы булыуын йәшермәй:\n- Сәләмәтлек торошо һәм уҡыу буйынса кисектереүҙәрҙе генә\nҡалдырырға кәрәк, - ти ул.\nӘ контракт буйынса хеҙмәт итергә теләүселәр беҙҙә етерлек ,\nхатта дәғүәселәр араһынан иң яҡшыларын һайлап алыу мөмкинселеге лә бар, тип белдерҙе Азаров.\nБеҙҙең белешмә: бөгөн республикала 23 мең Бөйөк Ватан һуғышы ветераны йәшәй. Башҡортостан егеттәренең туғыҙ меңдән ашыуы афған һуғышында, 14 мең тирәһе Чечняла булған. 28 меңдән ашыу егетебеҙ бөгөн армияла кисектергеһеҙ хеҙмәт\nүтә, алты меңе контракт буйынса хеҙмәтте һайлаған. Башҡортостандан 1500 кеше илдең хәрби белем биреү учреждениеларында уҡый. 23 февраль - беренсе сиратта уларҙың


БР Хөкүмәтендә Төркиәнең Ҡазандағы Генераль консулы менән осрашыу үтте // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n13:15, 24 мая 2013 Иҡтисад\nТөркиә Республикаһының Ҡазандағы Генераль консулы Сабри Тунч Ангылы бөгөн Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Салауат Сәғитов менән осрашты.\n— Өфөгә визит бик файҙалы булды. Башҡортостан баш ҡалаһына икенсе тапҡыр килеүем. Көн элгәре III «Ҙур химия» халыҡ-ара форумында ҡатнаштым һәм Башҡортостандың төбәктә был йүнәлеште үҫтереү үҙәктәренең береһенә әүерелеүен күрҙем, — тип билдәләне Төркиәнең Ҡазандағы Генераль консулы Сабри Тунч Ангылы.\nУның һүҙҙәренсә, форумда ул Төркиәнең ҙур төҙөлөш компанияһы вәкилдәре менән танышҡан. Улар Рәсәйҙең нефть химияһы комплексы объекттарын яңыртыу проекттарында ҡатнашырға теләй.\n— Яңыраҡ Мәскәүҙә, Төркиәнең Рәсәйҙәге илселегендә, үткән Башҡортостан Республикаһының презентацияһында Өфөгә Төркиә бизнесмендарының килеүе тураһында һөйләшеп килештек, — тине БР Хөкүмәте вице-премьеры Салауат Сәғитов. — Төркиә вәкилдәрендә нефть эшкәртеү, ағас эшкәртеү һәм ауыл хужалығы кеүек йүнәлештәр айырыуса ҡыҙыҡһыныу уятты. Был йүнәлештәр буйынса хеҙмәттәшлек итербеҙ, тип ышанам.\nСалауат Сәғитов һүҙҙәренсә, Өфөлә үтәсәк ШОС һәм БРИКС саммиттары үҙ-ара эшлекле мөнәсәбәттәр булдырыуҙа йәнә бер күпер булып торасаҡ.\n— Был мөһим ваҡиға алдынан саралар планы әҙерләнгән дә инде. Өфөлә, саммиттарҙан тыш, энергетика, транспорт, ауыл хужалығы, гуманитар өлкәләргә арналған йәнә 15-ләп сара үтәсәк, — тип хәбәр итте республика Хөкүмәте вице-премьеры.\nОсрашыу барышында шулай уҡ ағымдағы йылдың көҙөндә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитовтың Төркиәгә эш визиты тикшерелде. Был Рөстәм Хәмитовтың Президент булараҡ Төркиәгә тәүге визиты буласаҡ.\nСарала билдәләнеүенсә, «Башҡортостандың презентацияһын Истанбул менән Анкаранан тыш, илдең башҡа төбәктәрендә лә үткәрергә кәрәк».


16 сентября 2016 — 15:58 ГТРК «Башкортостан»\nБыл турала Үҙәк һайлау комиссияһы киң мәғлүмәт саралары хәбәрселәре менән осрашыуҙа белдерҙе. Республиканың Үҙәк һайлау комиссияһы берҙәм тауыш биреү көнөн киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртыу өсөн 350 таныҡлыҡ биргән. 18 сентябрь йәмәғәт матбуғат үҙәге лә эшләйәсәк. Хәбәрселәр өсөн сәғәт һайын брифингтар ойоштороласаҡ. Һайлауҙа күпме кеше тауыш биреүе тураһында иң һуңғы мәғлүмәттәрҙе Үҙәк һайлау комиссияһы вәкилдәре видеоконференция режимында хәбәр итеп торасаҡ.


Йәнә хаҡтар артасаҡ\n14 Февраль 2019, 15:48\n1 июлдән һыу, электр энергияһы, газ менән ҡулланған өсөн түләүҙәр артасаҡ. Хаҡтарҙың күпмегә күтәрелгәнен тулыраҡ уҡырға ...\nУртаса тарифтар түбәндәгесә тәшкил итә:\n— һыу менән тәьмин итеү буйынса — 1 кубометр өсөн 25,96 һум, һыу бүлеү буйынса — 1 кубометр өсөн - 26,28 һум.\n— йылылыҡ энергияһына хаҡ Башҡортостан буйынса уртаса 1992,89 һум/Гкал (НДС менән) тәшкил итәсәк.\n— электр энергияһына бер ставкалы тариф 3,6 процентҡа арта. Ауыл ерендә һәм ҡалала электр плитәләре ҡулланылған йорттарҙа тариф 0,7 коэффициенты менән билдәләнгән.\n— 2019 йылдың тәүге ярты йыллығында халыҡҡа тәбиғи газ өсөн хаҡ, уны файҙаланыу йүнәлешенә ҡарап, 1 кубометр өсөн 6,62 һумдан алып 7,10 һумғаса тәшкил итә. Социаль-иҡтисади үҫеш прогнозы 2019 йылдың икенсе ярты йыллығынан 1,4 проценттан да арттырылмауын күҙ уңында тота.\n1 ғинуарҙан бөтә илдә коммуналь түләүҙәргә хаҡтар 1,7 процентҡа артты.


Заман ҡаҙаныштарын ҡулланып » Журнал Башкортостан кызы | Башҡортостан ҡыҙы журналы\nҒаиләһендәге һәр кемдең сәләмәтлеген ҡайғыртҡан гүзәл зат йыш ҡына үҙенә ҡағылышлы сирҙәр – ҡатын-ҡыҙ ауырыуҙары хаҡында һөйләргә баҙнат итмәй, ғөмүмән, табипҡа барыуҙы һуҙа. Бөгөн был сирҙәргә тарыусыларға ҡеүәтле заман ҡаҙаныштары ярҙамға килеүен белеү уға үҙ һаулығын ҡыйыуыраҡ хәстәрләргә этәргес булыр, моғайын. Башҡортостан Республикаһы Мотлаҡ медицина страховкалауы төбәк фонды Үҙәк филиалының медицина экспертизаһы бүлеге табип-эксперты, медицина фәндәре кандидаты Светлана Рәйес ҡыҙы МИНҺАЖЕВА Дәүләт гарантиялары программаһы буйынса акушерлыҡ һәм гинекологияла күрһәтелеүсе юғары технологиялы медицина ярҙамы тураһында бәйән итә.\nАкушерлыҡ һәм гинекология – юғары технологиялы медицина ярҙамы айырыуса киң ҡулланылған өлкә. Бөгөн ул илдең 205 махсуслаштырылған медицина ойошмаһында күрһәтелә. Заман ҡаҙаныштарын һәр ауырыу алырлыҡ итеп индереү һәм уларҙы күрһәтерлек белгестәрҙе уҡытыу бөгөнгө медицинаның өҫтөнлөклө йүнәлеше булып тора.\nБыл өлкәлә бөгөн кесе инвазив алымдарға, ағзаларҙы һаҡлаусы операцияларға, операциянан һуң туҡымаларҙың бер-береһенә йәбешеүен профилактикалауға, экстракорпораль аталандырыу (ЭКО), ҡан юғалтыуҙы булдырмаусы технологияларға ҙур иғтибар бирелә. Аналыҡ һәм түл биҙҙәре шешен, түлһеҙлекте, енси ағзаларҙағы кәмселектәрҙе дауалағанда операциялар ҡанһыҙ тиерлек, йәғни лапароскопия ысулы менән – бик бәләкәй тишектәр аша яһала. Миома төйөрҙәренә килгән ҡан йөрөшөн туҡтатыу (эмболизация), шулай уҡ МРТ күҙәтеүе аҫтында көслө ультратауыш ярҙамында миома туҡымаларын тарҡатыу, лапароскоп һәм гистероскоп тигән ҡорамалдар менән миомаларҙы алыу ҙа аналыҡты һаҡлаусы алдынғы операциялар иҫәбенә инә. Түлһеҙлекте диагностикалағанда, ялҡынһыныуҙарҙы дауалағанда ла лапараскопия алымы йыш ярҙамға килә.\nАналыҡ муйынтығындағы сирҙәрҙән радиотулҡынлы ҡорамал, хирургия лазеры һәм ваҡыт менән һыналған скальпель ярҙамында ҡанһыҙ, эргәләге туҡымаларға зыян килтермәй тиерлек арындыралар.\nҠыҙ баланың һаулығын йәштән һаҡла\nҠатын-ҡыҙ һаулығына нигеҙ йәштән һалына. Ҡыҙ балаларҙа һәм үҫмерҙәрҙә, сир табылған осраҡта, юғары технологиялар киң ҡулланыла. Ҡыҙҙарҙа, һирәкләп, енси ағзаларҙың, бәүел юлдарының тыумыштан булған кәмселеге осрай, быны дауаламағанда әсәлек бәхетен татый алмауҙары ихтимал. Уларға Дәүләт гарантиялары программаһына ярашлы, үтә ҡатмарлы тергеҙеү операциялары яһала.\nЭҙе-йөйө лә ҡалмай\nМедицинаның был тармағында эндоскопик хирургия мөмкинлектәре, махсус оптика ифрат киң ҡулланыу тапҡан. Мәҫәлән, гистероскопия үткәргәндә хирург эс ҡыуышлығын тишмәйенсә, ҡорамалдарын аналыҡ муйынтығы аша индерә, оптик зонд туҡымаларҙы әллә нисә тапҡырға ҙурайтып ҡарарға, тимәк, үтә ентекле өйрәнергә мөмкинлек бирә. Гистероскоп файҙаланып, мәҫәлән, энә күҙендәй теүәллек менән полиптарҙы алыу, синехияларҙы тарҡатыу, аналыҡтан килгән ҡанды туҡтатыу операциялары яһала.\nАналыҡ эсендәге һәм муйынтығындағы бик күп ауырыуҙарҙы дауалағанда гистерорезектоскоп тигән юғары технологиялы ҡорамал уңышлы ҡулланыла. Кесе инвазив операция еңсә аша үтеп эшләнә һәм бер ниндәй эҙ ҙә ҡалдырмай. Башҡортостанда гистероскопия ярҙамындағы операцияларҙы юғары оҫталыҡҡа эйә гинекологтар башҡара.\nҒазаплаған сирҙәр сигенә\nЙыш осрай торған ауырыу – кесе оса ағзалары һәленеүен һәм төшөүен заманса алымдар ярҙамында дауалау хаҡында айырым туҡталып үтергә теләйем. Ошо сир төрлө кимәлдә 35 – 60 йәштәге ҡатын-ҡыҙҙарҙың кәмендә 40 процентында күҙәтелә. Уларҙың күбеһе ауыртынып, ҡыйынлыҡ тойоп йөрөй, әммә табипҡа бармай. Ғүмергә ҡурҡыныс тыуҙырмаһа ла, ул ауырыу тормош сифатын насарайта, кәйефте төшөрә, ҡайһы бер осраҡта хеҙмәткә һәләтте юғалтыуға килтереүе бар. Медицинаның аҙаҡҡы ҡаҙаныштары менән «ҡоралланған» республика табиптары был йүнәлештә оҫталыҡ күрһәтеп, һоҡланғыс һөҙөмтәле операциялар башҡара.\nБыл ярҙамды алыу шарттары\nҠатын-ҡыҙ ауырыуҙарын юғары технологиялар булышлығында дауалау, әйтеүемсә, Рәсәй Хөкүмәтенең Халыҡҡа бушлай медицина ярҙамы күрһәтеү Дәүләт гарантиялары программаһына ярашлы, медицина полисы буйынса ғәмәлгә ашырыла. Төп шарт – медицина күрһәткестәре булыу. Был ярҙамдан файҙаланыу өсөн йәшәү урыны буйынса ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһына йәки гинекологҡа мөрәжәғәт итергә кәрәк. Унан, юллама биреп, бөтә тейешле анализдар, тикшереү йомғаҡтары менән республика Һаулыҡ һаҡлау министрлығындағы махсус комиссияға консультацияға ебәрәләр. Күрһәткестәр булыу-булмау һәм дауалау өсөн медицина ойошмаһын һайлау хаҡындағы мәсьәлә улар менән хәл ителә. Медицина күрһәтмәләре раҫланһа, документтар билдәләнгән дауаханаға (клиникаға) оҙатыла.


Кем ауылда йәшәп булмай ти!?\n11 Декабрь 2017, 14:21\nГәзит уҡыусыларҙы ауыл хакимиәте эшмәкәрлеге, унда йәшәгән алдынғы ҡарашлы халыҡ менән таныштырыуҙы башлайбыҙ.\nГәзит уҡыусыларҙы ауыл хакимиәте эшмәкәрлеге, унда йәшәгән алдынғы ҡарашлы халыҡ менән таныштырыуҙы башлайбыҙ. Бөгөнгө ҡунағыбыҙ - Һарыш ауыл биләмәһе халҡы. Инициативалы, намыҫлы, халыҡ мәнфәғәтен күҙ уңында тотоп эшләгән ауыл хакимиәте башлығы Рафаэль Булатов - үҙе лә ошонан. Һарыш, Аҡназар, Мотай тораҡ пунктын берләштергән ауылдарҙа күп милләт вәкиле татыу йәшәй: шуларҙың 55-ен башҡорттар, 35-ен татарҙар, 10 процентын урыҫтар тәшкил итә.\nЗәки Шамаев - биләмә буйынса иң оло йәштәге Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, 3 һуғыш ветеранының тол ҡатыны - иғтибар үҙәгендә. 14 күп балалы ғаилә теркәлгән, 8 бала – попечителдәр тәрбиәһендә. Ноябрь аҙағына ҡарата 5 сабый донъяға килгән. 3-әр ауыл клубы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, 1 китапхана һәм мәсет эшләй. Ауыл халҡы старосталар менән тығыҙ бәйләнештә “Ысын эштәр”, “Урындағы башланғыстарҙы яҡлау программаһы” буйынса көнүҙәк мәсьәләләрҙе ыңғай хәл итеү яҡлы.\nДөйөм хужалыҡ юҡ, әммә биләмәлә 8 эшҡыуар ауыл хужалығы йүнәлешендә уңышлы эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, башҡаларҙан айырмалы, уларҙың эшен ҡалала уҡып ҡайтҡан балалары дауам итә.\nҺарыш мәктәбе уҡыусылары уҡыуҙа, спорт тормошонда, йәмәғәт эштәрендә үҙҙәрен тик яҡшы яҡтан ғына күрһәтә. Һарыш, Аҡназарҙа йорт төҙөүгә яңы урам билдәләнгән, документтар әҙерләнә. Халыҡ ҡаһарман яҡташтарын онотмай - 3 ауылда ла улар иҫтәлегенә обелиск асылып, улар кәртәләнгән һәм тирә-яғына ағас, сәскә клумбалары эшләнгән, төҙөкләндереү буйынса эш йыл дауамында алып барыла. Юлдар тәртипкә килтерелә, урамдарҙа яҡтыртыу лампалары ҡуйылған.\nБиләмә халҡы эшһөйәр ҙә, йыр-моңға ла бай. Ауыл халҡы менән уҙған йыйылышта ҡабул ителгән бөтә мәсьәләләр ҙә сиселеш тапҡан, шулай ҙа электән килгән бер проблема ҡала: балалар баҡсаһы булмауы. Ошо сәбәпле күп йәш әсәйҙәр бөгөн эшләй алмай, ә балалар тиҫтерҙәренән айырмалы, мәктәпкә махсус әҙерлекһеҙ бара.\nХалыҡ малсылыҡ, ярҙамсыл хужалыҡ, халыҡ кәсебен үҫтереү яҡлы. Береһенән-береһе матур йорттар төҙөлә, өлгөлө ғаиләләр арта, оло йәштәгеләр тормош тәжрибәһен йәштәр менән ихлас уртаҡлаша. Бөгөн һеҙҙе бер нисә шундай ғаилә менән таныштырабыҙ.\n“Килен булып төштөм һиңә, Һарыш”\nҺуғыш осоро балаһы Венера Уразбахтина 58 йыл элек ошо ауылға килен булып төшкән. Күп балалы ғаиләлә тәрбиәләнгән. Был йылдар шиғри күңелле ағинәйҙең хәтер һандығында әле лә ауыр хәтирә булып һаҡлана. 5 баланы аслыҡтан үлтермәҫ, яттар ҡулына ҡалдырмаҫ өсөн ата-әсәһе ҡулынан килгәндең бөтәһен дә эшләй. Кәрәкһә баҙарҙа ауылдан килгәндәргә тамаҡ хаҡына әйбер һатыша, һабын ҡайната, йыуа, ташый. Серек картуф ашап, алабута икмәге, үлән менән тамаҡ аҫрап үҫә улар. Бына шулай бер эштән дә оялмай, аяҡта ныҡлап торорға өйрәтә уларҙы нужа. Аталары Йомағужа ауылына һал ағыҙыуға эшкә урынлашҡас, ғаилә унда күсеп килә. Белемгә ынтылышы көслө булһа ла, 7 класс тамамлағас, артабан уҡыу мөмкинлеге булмай. Һуғыштан һуңғы ауыр йылдарҙа төрлө эш башҡара, йорттағыларға, ололарға терәк була. Тыныс, сабыр холоҡло ҡыҙҙы Һарыш ауылы егете Ғиззетдин Уразбахтинға димләйҙәр. Әле үҙҙәре лә үҫмерлек осоронан сыҡмаған йәштәр бер-береһен никахтан һуң ғына күрә.\nЭшкә икеһе лә әрһеҙ йштәр ауылдаштары алдында өлгөлө ғаилә булып таныла. 6 бала тәрбиәләп үҫтереп, үҙ аллы тормошҡа аяҡ баҫтыралар. Ғаилә башлығы ғүмерен умартасылыҡҡа арнай, уның балын тәмләгәндәр бөгөн дә шул тәмде һағынып хәтерләй. Көндө төнгә ялғап, колхоз эшенән бушамай улар, Венера инәй фермала ла һынатмай, сөгөлдөр ҙә утай, ырҙын табағындағы эштән дә баш тартмай.\nАғинәй һәр балаһы тураһында йылы хәтирәләр менән уртаҡлашты. Беренсе ҡыҙҙары Лилиә - уҡытыусы, хәҙер инде үҙе - хаҡлы ялда, Дилара менән Нәфисә ғүмерҙәрен кеше һаулығын һаҡлауға арнаған, Айгөлө балаларға белем бирә, Сулпаны - Йомағужа ҡасабаһында, Айрат улы - ауылда. Бәләкәстәре бергә йыйылғанда был йорттан бәхет урғыла, ул элеккесә шат тауыштарға күмелә. 13 ейән-ейәнсәргә йөрәк йылыһын өләшеүсе өләсәй уларҙың һәр береһенең тыуған көндәрен хәтерләй.\nҠыҙғанысҡа ҡаршы, 18 йыл элек уң ҡанаты ҡайырыла инәйҙең. Ауыр ҡайғыларға һалып, Ғиззетдин Бәҙғетдин улы вафат була. Ошо ҡайғыларҙан һуң Венера инәй шиғыр яҙа башлай. Бөгөн уның ижад емеше ҡалын дәфтәргә һыйырлыҡ. Тоғролоҡ, балаларға, яҡындарыңа һөйөү, тыуған яғыңа ихтирам, ғаилә татыулығы - уның яратҡан темаһы.\nҠапҡа төптәренә сығып,\nОло юлға оҙатам.\nИҫән-һау йөрөгөҙ тиеп,\nТеләктәр юллап ҡалам.\nҒүмерҙәр үтеп китте, тип\nҮкенмәгеҙ һис ҡасан.\nБулғандың ҡәҙерен белеп,\nТатыу йәшәгеҙ, балам.\nАуырлыҡтар килгән саҡта,\nТуғандар булһын терәк.\nЯттарға һеҙ ышанмағыҙ,\nТоғро дуҫтар табығыҙ.\nУңған инәй оло йәшенә ҡарамай, баҡса үҫтерә, гөлдәр ярата, ҡышҡылыҡҡа тиҫтәләгән банка ҡайнатмалары, тоҙламалары тупланған. Балаларына ярҙам итеү теләге менән күпләп ҡош-ҡорт аҫрай. Оло йәшенә ҡарамай, Венера инәй гәзит-журналдарҙы күҙлекһеҙ уҡыуы менән дә ғәжәпләндерҙе.\nКиләсәгебеҙ ауыл менән бәйле\nАҡназар ауылынан Лиана һәм Ришат Күсәрбаевтарҙың донъя ҡороуына 5 йыл. Татыу ғаиләлә Камилә, Йәсминә, Самира исемле 3 ҡыҙ тәрбиәләнә.\nҒаилә башлығы ошо ауылдан, вахта ысулы менән ситкә йөрөп эшләй. Лиана ҡала ҡыҙы тип һанамай үҙен, сөнки бала сағы олатай-өләсәһе йәшәгән ошо ауылда үткән. Улар ауырлыҡтарҙан ҡурҡмай. Бөгөн Ришаттың олатай-өләсәһенең 11 бала тәрбиәләгән йортонда ҡаланыҡынан һис кәм булмаған шарттар булдырып, матур йәшәй улар. Ғаилә башлығының ҡулы оҫта икәнлеге һәр нәмәлә сағыла-йортҡа терәтеп төҙөлгән мунсаһы ғына ни тора! Ошо ауылда төпләнгән атаһы менән бергә ауылдаштарына бесән әҙерләргә лә ярҙам итә ул. Парҙар тура килә бит шулай: Лиана ла аш-һыуға оҫта, ғаиләһен “һә” тигәнсе яңы салат, ҡамыр аштары менән һөйөндөрә. Ситтән тороп белем алырға ла ваҡыт таба ул, быйыл һуңғы курс, тимәк, тиҙҙән ҡулына диплом аласаҡ. Ауылда ҡош-ҡортһоҙ, малһыҙ йәшәү мөмкин түгел, бәләкәстәргә һөт-ҡаймағы ла кәрәк.\nЙәштәрҙең хыялы - атай-олатайҙар нигеҙен һаҡлап, тәбиғәттең ожмах мөйөшөнә тиң ауылда йорт төҙөү.\nҠатын-ҡыҙ бәхете - ир-егеттән, тиҙәр. Ир-егеттеке, иһә, янында яратҡан ҡатыны, һау-сәләмәт балалары һәм яҡындары булғандалыр, моғайын.\n“Сургутҡа үлән йыйырға киттем, юғалтмағыҙ!”\nТелефонға ошондай СМС хәбәр алһам, билләһи, ышанмаҫ инем! Ә Мотай ауылында йәшәгән Гөлназ Хәкимова өсөн айына бер-ике тапҡыр Себер тарафына юлланып, тәғәйен көн-сәғәтендә һаулыҡ өсөн файҙалы дарыу үләндәре йыйыу - ҡәҙимғе сәйәхәт. “Сығып китәм дә ике-өс көндә багажник тултырып, мүк еләге, ҡара һәм ҡыҙыл көртмәле, һаҙ еләге йыйып, дарыу үләндәре тултырып ҡайтам”,- ти ул.\nГөлназ һәм Айбулат Хәкимовтарҙың ошонда төпләнеүенә 5 йыл. Бер йыл эсендә әкиәттәгеләй мөһабәт йорт төҙөгәндәр, ремонты ла - тамамланыу алдында. Тәҙрә төбөндә, өҫтәлдә - гөлйемеш емеше, ҡабаҡ орлоҡтары кибә, мәтрүшкә, аҡсәскә, туҡранбаш, кейәү үләне, тағы әллә нисә төрлөһө йыйып эленгән.\nМөгәрәптә ҡайнатма, тоҙлоҡтарҙың дөйөм иҫәбен хужабикә үҙе лә асыҡ ҡына белмәйҙер, сөнки был урын супермаркеттарҙың келәтен хәтерләтә. Әллә нисә төрлө бәшмәк, ҡыяр-помидор, салат, тоҙламаларҙың һауытына әҙерләү ваҡыты асыҡ итеп яҙылған.\nГөлназ - ҡала ҡыҙы. Үлән йыйыуға һәләт атай-олатаһынан бирелгәндер, сөнки элек заготовитель тигән һөнәр булған, олатаһы менән һәр үләнде йыйыу, киптереү ваҡытын, дауалау әһәмиәтен хәтеренә һеңдергән. Еләк ваҡытында көн дә 5-6 меңлек аҡса туплап өлгөргән ҡатынға ни тип әйтәһең!? Ҡара яҙҙан ҡар иреү менән бәшмәк йыйып шул осорҙа 4-5 мең һумлыҡ табыш ала, улары бит көҙ көнө лә үҫә, былары инде тоҙлап һатыла. Кафе-ресторан, дөйөм туҡланыу учреждениелары өсөн тәмләткестәр үҫтереүгә махсус теплица ҡороп ултыртылған. Гөлназдың көнө нисәлә башланып, ҡасан тамамланалыр - билдәһеҙ. Иртүк мурҙа менән балыҡ тотоп һатырға, йөҙәрләгән баш ҡош-ҡорт үҫтерергә, һыйыр һауып һөт ҡаймағынан аҡса эшләргә, йорт ҡуяндары аҫрарға ла ҡайҙан ваҡыт табалыр Гөлназ?!\nАйбулат йортта һирәк була, сөнки вахта ысулы менән эшләй. Ул да өйҙә саҡта ҡатынына ярҙам итергә, йортта ремонт эшләргә, ихатала ҡаралтыларҙы яңыртырға тырыша. 11 йәшлек Аделина, Наилә ҡыҙҙарын да эшкә өйрәтә Хәкимовтар. 11 йәшлек Аделина еләк, бәшмәк, дарыу үләндәре йыйырға әүәҫ, яҙғыһын тал ботаҡтары һатып та үҙенә кәрәк аҡса эшләй.\nГөлназ дарыу үләндәренең ниндәй ауырыуҙан ярҙам иткәнен яҡшы белә, шунлыҡтан тирә-яҡ ауылдарҙан ғына түгел, ситтән килеп һатып алыусылар күп. “Миҙгелдә йыйылғандары һатылып бөтмәһә, ташлайым, һаҡлау ваҡыты сыға, дауалау көсө кәмей”,- ти ул.\nХәкимовтар йорт янында төҙөлгән балалар майҙансығын да тәртиптә тота, ауылдың йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша.


ҺАЙ, ЗӘҺӘР ҘӘ ҮРМӘКСЕ АҒЫУЫ (булған хәл)\n24 Ноябрь , 10:00\nӨфө аэропорты алдындағы майҙансыҡта автобус көтөп, арлы-бирле йөрөштөрәм. Шул саҡ берәү, арттан килеп, бөйөрөмә төрттө. Әйләнеп ҡараһам – ауыҙын йырып, элекке синыфташым Хәлил баҫып тора.\n- Нихәл? ..Танымайһыңмы әллә? – тине ул, күрешергә ҡулын һуҙып.\n- Һине лә танымаҫҡа! Һаумы, “Бесәй” тим тегеңә ҡушаматы менән.\n- Күмертау яғынамы? Ҡайҙа йөрөп ятҡан булаһың? – тип һорайым, ҡулдарыбыҙҙы ҡыҫышҡас. Ауылдарыбыҙ ғына түгел, райондарыбыҙ ҙа башҡа булғас, күптән уның тураһында хәбәрҙар түгел инем.\n- Где, где – в Караганде! – тип урыҫса яуаплай был. - Әсәй үлгәс, Күмертау яғында тамырҙар өҙөлдө. Әле Ишембайҙағы кесе апайымдарға китеп барабыҙ.\nБеҙҙең янға йәш бала күтәргән ҡатын килеп баҫты.\n- Таныш бул, был минең бисәм, исеме Фәрзәнә, -тине Хәлил уға ымлап.\nСиныфташымдың туйында ла булдым. Ләкин кәләше был ҡараҡай түгел, Лилиә исемле бик тә сибәр ҡыҙ ине. “Бынау суҡмар танау ниндәй аҫылғошто эләктергән!” – тип көнләшә биреберәк тә ҡуйғайным, хатта. Уны-быны һорашып торманым:\n- Мин дә Ишембайға, бергә ҡайтабыҙ улайһа, -тинем.\nУл да булмай автобус та килеп туҡтаны. Инеп, буш урындар етерлек булғас, артҡараҡ китеп, Хәлил менән йәнәшә ултырып алдыҡ.\nБер аҙ бер-беребеҙ тураһында һорашҡылап барғас, Лилиәһе тураһында һүҙ ысҡындырҙым. Кәләшенең исемен ишеткәс тә Хәлилдең йөҙө ҡапыл болоҡһоуланып китте. Ул һүҙһеҙ генә эргәһендәге ҙур ғына юл сумкаһынан шешә килтереп сығарҙы һәм стаканға ҡойоп, миңә һуҙҙы:\n- Мә, ауыҙ ит, Ҡаҙағыстан күстәнәсенән!\nАҙаҡ, үҙе лә һалып эскәс, һүҙ башланы:\n- Һорарһың тип уйлағайным да…Ысҡындым мин ул үрмәксенең ауынан. Бик тә ныҡ сырмалғайным, хатта теге донъяға китә яҙып та ҡуйғайным. Хоҙай һаҡлап ҡалғандыр инде…\nУның медсестра булып беҙҙең ауылға эшкә килгәнен беләһең бит инде. Тәү күреүҙә үк һылыулығы менән ул мине үҙенә ғашиҡ итте. Ике ай самаһы артынан саптым да, өйләнешкәс тә ҡалаға күсеп китәбеҙ тигән шартына күнеп, кәләш итеп алып та ҡайттым. Ул ваҡытта уның менән йәһәннәм ситенә китергә лә риза инем. Мәләүезгә килеп химзаводҡа йөк тейәүсе булып эшкә индем. Лилиә бальнисҡа урынлашты. Тәүҙә дөйөм ятаҡта йәшәнек. Аҙаҡ завод ике бүлмәле фатир бирҙе. Бер малайыбыҙ тыуҙы. Шулай ҡәҙимгесә генә йәшәп алып киттек. Минең эш ауыр булһа ла, өйҙә яратҡан ҡатыным менән балам көтөп торғас, осоп йөрөп кенә эшләнем. Лилиәнең эше сменалы ине. Ҡайһы саҡ төнгө дежурствоға ла бара. Уны йәлләп, өй эштәрен дә, бала ҡарауҙы ла күберәк үҙ өҫтөмә алдым. Йәш саҡта арыуҙың ни икәнен белмәйһең бит ул. Шулай ҙа тейәргә вагондар күп булһа эштән һуң иптәштәр менән йыйылып, арығанды бөтөрәбеҙ тип төшөрөп ала инек. Ҡайтҡас ҡатын да йонсоғанһыңдыр тип йыш ҡына өҫтәлгә шешә сығарып ултырта. Эскәс, таңға тиклем бер нәмә белмәй йоҡлайым. Ҡатын менән ҡыҫышыу ҙа икенсе планға күсеп тора. Хатта айҙар буйы теймәгән саҡтар күп булды. Унан килеп ҡатындың төнгө дежурствоһы йышайып китте. Ҡайһы саҡ таң алдынан уянып китһәм, кистән эргәлә ятҡан ҡатын янда юҡ. Баҡһаң, төнөн саҡыртып алалар икән уны.\nШулай йәшәп ятҡанда нисектер үҙемдә енси көсһөҙлөк тоя башланым. Нисек кенә тырышһам да, булдырып булмай ҙа ҡуя. Ирҙәр өсөн шунан да аламаһы юҡ бит инде. Башта төрлө уйҙар ҡайнаша. Мәйтәм, химзаводта эшләгәс, химия касафаты микән? Унан килеп төшөрөү ҙә йышайып китте. Араҡының эшелер был, тип тә ҡуям. Эсеүҙе туҡтатып та ҡараным. Барыбер файҙа юҡ. “Малайым” һелкенмәй ҙә. Ҡатын алдында оят. Аптырағас, эш ауырға һылтанып көн дә эсеп ҡайтам да, тиҙерәк тәгәрәй һалам. Йәнәһе, иҫеректән нимә көтәһең. Шулай ҙа, ҡатын маладис, тип уйлап ҡуям. Миңә бар ни, юҡ ни тигән һымаҡ, бер ни һиҙҙермәй йөрөп ятҡан була.\nБер көн Айрат исемле иптәш менән эсеп ултырғанда, был: “Нәмә, һин, Хәлим, бисәңде тыймайһың? Асыҡтан асыҡ һиңә мөгөҙ ҡуйып йөрөй бит”, - тип һалмаһынмы? “Һин нәмә, уны кем тип беләһең? Ауыҙыңды ипләп ас!” – тим тегеңә, йоҙроҡтарҙы төйнәп. “Ярай, улайһа, үҙең беләһең”, - ти был, аҫтыртын йылмайып.\nҠатынымдың намыҫлылығына ышанһам да, Айраттың әйткәне күңелемә шик төшөрҙө. Миңә сыҡҡанда саф булмауы ла, төнгө сменаларының йышайыуы ла, минең менән енси яҡынлыҡҡа битараф булып йөрөүе лә иҫемә төшөп, шигемде ҡабартҡандан ҡабартты.\nБер көн, бик тә төҙәнеп-биҙәнеп, төнгө дежурствоға киткәс, ниндәйҙер йомош тапҡан булып, төн уртаһында киттем бальнисҡа. Унда миңә ул төндө уның дежурствоһы юҡлығын әйттеләр. Был инде маңлайға таяҡ менән тондорғандай булды. Ҡайтып, ишек төбөндә уны һағалап торорға булдым. Инде яҡтырып, кеше-фәлән йөрөй башлауға, өйҙөң арғы башына машина килеп туҡтаны һәм унан минең ҡатын төшөп ҡалды.\nҠаршыһына сыҡтым да, үҙ-үҙемде тыйырға тырышып: “Ҡайҙа булдың?” – тип ыҫылданым. “Бләткәлә!” - ти был иҫе лә китмәгәндәй. Ә ҡарашы…әйтерһең дә алдында ире түгел, ә ниндәйҙер бер хәйерсе баҫып тора. Мин йоҙроҡтарымды йомарлап уға ташландым. “Ҡағылып ҡына ҡара! Хәҙер һинең ниндәй “ир” икәнеңде, импотентлығыңды бөтә ҡалаға таратам! Һин эшкинмәгән менән ғүмеремде заяға уҙғараһым юҡ!” – тип ҡатыным ҡысҡырып ебәрмәһенме! Уның зәһәр тауышы миңә йәшен һуҡҡандай тәьҫир итте. Үтеп-һүтеп йөрөүселәр беҙгә боролоп ҡарай башлағас, ул оялаһы урынға мин оялып, күшеккән тауыҡтай бөршәйеп, тиҙерәк фатирыма инеп боҫа һалдым. Лилиә, бер нәмә лә булмағандай, кереп сисенде лә, диванға ятып, йоҡлап та китте.\nШул көндән башлап, эштә аҙ-маҙ онотолоп торһам да, артабанғы тормошом тамуҡҡа әйләнгәндәй тойолдо. Әгәр малайым булмаһа, фатирыма аяҡ та баҫмаҫ инем. Ә уны тәрбиәләү минең өҫтә ине инде. Лилиә балаһы барлығын әллә ҡасан онотто, тиһәң дә ярай. Малай ҙа уға ылығып бармай ине. Инде мин залдағы диванға күсенеп сыҡтым. Өйҙә бер-беребеҙ менән һөйләшеү бөттө. Ә Лилиә минең барлығымды һиҙмәй ҙә ине, шикелле. Әйтерһең дә, мин ниндәйҙер сүп кенә. Ә үҙеңде шулай итеп тойоу ниндәй ғазаплы икәнен белһәң ине!\nҠатынымды, хәҙер, көпә-көндөҙ ишек алдынан уҡ ултыртып алып китеп, шунда уҡ төшөрөп ҡалдыра башланылар. Етмәһә, машиналар ҙа, һөйәрҙәре лә йыш ҡына алышынып тора. Минең “бажалар” ҡайһы саҡ йәп-йәш егеттәр булһа, ҡайһы саҡ араларында бабайға әйләнеп барғандары ла була. Инде мин урамға сығырға ла ояла инем. Эшкә барған-ҡайтҡанда ла ҡаса-боҫа ғына йөрөйөм. Барыһы ла миңә бармаҡ менән төртөп күрһәткән һымаҡ. Инде йөрәк һыҙлауын баҫам тип, йыш-йыш ҡына шешәгә үрелә башланым. Ә бер көн, түҙә алмай, ванна бүлмәһенә инеп бикләндем дә, түшәмдәге ырғаҡҡа бау тыҡтым. Шунда, инде дүрт йәше тулған улым ишекте шаҡып: “Әти, әти, нишләйһең унда?”- тип аҡырып илай башланы. Хоҙай белгерткәндер күрәһең…Мин ниәтемдән кире ҡайтып, улымды ҡосаҡлап алдым да, уға ҡушылып, ысын күҙ йәштәре менән иларға тотондом.\nБер саҡ малайымдың температураһы күтәрелгәс, дарыу эҙләп, улар һаҡланған шкафты аҡтара башланым. Шунда, иң төптә, күҙгә ниндәйҙер ят таблеткалар салынды. Элек кухняға килеп инеп, шуларҙың береһен ҡатынымдың минең эсәһе араҡыға һалып торғанын күреп, һорағас: “Бальзам һымаҡ, арығанды ҡул менән һыпырып алғандай итә”, - тип аңлатҡайны. Ҡапыл ғына күңелемә шик төштө. Уларҙы алдым да, тағы врачҡа киттем. Ул таблеткаларҙы әйләндергеләп ҡараны ла: ”Былар йоҡо дарыуы, ә былары енси активлыҡты бөтөрә. Уларҙы дурдомдағыларға, йәнә һалдаттарға бирәләр”, -тине.\nМиңә Лилиә шул саҡ ауына эләккән себенгә ағыуын ҡаҙап торған үрмәксе һымаҡ булып күренде. Уға асыуым ҡабарып, шул ҡәҙәрегә барып еттем, хатта эргәмдә булһа шунда уҡ уны быуып ташлар инем, моғайын. Ул көндө, асыуымды һүрелтәм тип, оҙаҡ ҡына ҡала буйлап йөрөнөм дә, ҡараңғы төшкәс кенә өйгә ҡайтып индем. Төнө буйы уйланып сығып, бында ҡалһам асыуҙан ҡатынымды берәй нәмә эшләтеп ҡуйырмын, тип Карагандалағы оло апайымдар янына китергә ҡарар иттем. Тиҙ генә эштән бушатылып, прописканан төшөп, документтарымды йүнәттем дә, ҡатыныма айырылып Ҡаҙағстанға китәсәгемде, улыбыҙҙы ла үҙем менән аласағымды әйттем. “Ихтыярың”, - тине ул вайымһыҙ ғына.\nКрагандаға килеп, шахтаға эшкә урынлаштым. Улымды апайымдар тәрбиәләште. Әле училищела уҡый, унда ҡалды. Фәрзәнә мәктәптә уҡыған сағында класс етәкселәре ине. Ирен шахта баҫып үлтергән. Бергә бер йыл ғына йәшәп ҡалғандар. Фәрзәнә менән бер-беребеҙҙе оҡшата инек. Ләкин үҙ-үҙемә ышанмайынса, һынау үтмәйенсә тороп, тәҡдим яһаманым. Хәҙер, Аллаға шөкөр! “Ни хәл?” – тип һораһалар, шаяртып: “Айғырҙыҡы һымаҡ!” – тип кенә яуап бирәм. Ана, күрәһең бит, ниндәй малай эшләп ҡуйҙым! – тип Хәлил алғы эскәмйәлә ултырған ҡатыны менән туп һымаҡ йоп-йомро улына ҡарап йылмайҙы.\nИшембай автовокзалында уларҙы үҙемә ҡунаҡҡа саҡырып хушлаштым. Ә аҙаҡ, Хәлилдең рөхсәте менән, ул һөйләгәндәрҙе, геройҙарҙың исемдәрен үҙгәртеп яҙып, ғибрәт алһындар, тигән уй менән ташҡа баҫтырып сығарырға булдым.


Онотмаған халыҡ исемеңде, Илдә йәшәй рухи бураның! » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Онотмаған халыҡ исемеңде, Илдә йәшәй рухи бураның!\nОнотмаған халыҡ исемеңде, Илдә йәшәй рухи бураның! 20.01.2015 // Йәмғиәт / Анонстар\nӘсән ауылының исеме юҡҡа ғына сәсән һүҙе менән ауаздаш түгел, күрәһең, тип уйландым атаҡлы башҡорт шағиры Шәйехзада Бабичтың 120 йыллығы һәм район кимәлендә Әҙәбиәт йылын асыу тантаналарында.\nКеүәш йылғаһының ярында урынлашҡан күркәм ауылдың тарихы XVI быуаттарға барып тоташа. Бөгөн бында ҡошсолоҡ фабрикаһы, халыҡта ихтыяж артһа, кирбес заводы ла, ауыл хужалығы предприятиелары ла эшләй. Башҡортостандың Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе Наил Ғәйетбаев етәкселегендәге ҡунаҡтарҙы Шағирҙың исемен йөрөткән музей алдында Дүртөйлө районы хакимиәте башлығы Ринат Хәйруллин, төбәктең ижадсылары, урындағы халыҡ ҡаршы алды. Музей яҡшы ҡаралған, экспонаттарға бай. Мәшһүр тарихсы Әнүәр Әсфәндиәров менән берлектә 2004 йылда Бабичевтар нәҫеленең шәжәрәһен “Йәшлек” гәзитендә баҫтырғайныҡ. Ул бында ҡомартҡыларҙың иң изгеһе итеп һаҡлана. Музей етәксеһе Земфира Ғәбиҙуллина килгән ҡунаҡтарҙы “Шәйехзада Бабич музейы” тигән буклет менән дә таныштырҙы. Техник хеҙмәткәр Зөһрә Мәрҙәнова апайҙан экспонаттарҙың “хәлен” һорашҡас, ул:\n– Газ үткәс, эштәр яйлы, сөнки бындай ҡомартҡыларҙы һаҡлау өсөн бүлмәлә йыл әйләнәһенә даими температура кәрәк. Халыҡ күп килә беҙгә, шағирҙың ижады менән ҡыҙыҡһыныусылар бихисап, – тине.\nМузейҙа Шәйехзада Бабичтың бер туған һеңлеһе Нәжибәнең ҡыҙы – 1932 йылғы Майса инәй менән таныштыҡ. Ул әле Илеш районында йәшәй.\n– Әсәйем ағаһын бик ҡыҙыҡ итеп һөйләй торғайны. Һомғол һынлы, шаян һүҙле булды, бер мәл хатта ҡыҙҙарға бағышлап төртмә шиғырҙар ҙа яҙҙы, тигәйне. Ғәзиз генә ҡустыһын һәр саҡ тетрәнеп, күҙ йәштәре аша телгә ала торғайны, – тип хәтирәләргә бирелде Майса инәй.\nМузей эргәһендә генә мәсеттән аҙан тауыштары яңғырап тора. Халыҡ бөйөк шағирҙың яҡты рухына бағышланған Ҡөрьән аяттарын тыңланы. Ошо ерҙәрҙә тәпәй баҫып атлап киткән заттың йәне йәннәттә булһын, тип тамамланы сығышын мулла Рөстәм хәҙрәт.\nӘсән ауылы тотошлайы менән Шәйехзаданың рухында йәшәй, тиһәк, һис хата булмаҫ. Бында урам да, мәктәп тә, кинотеатр ҙа шағир исемен йөрөтә, уға арнап спорт ярыштары ла ойошторола, Бабич уҡыуҙары даими үткәрелеп тора. Байрам көндө лә мәктәп уҡыусылары шағирға бағышлап инша яҙҙы. Уларҙың иң-иңдәре гәзитебеҙҙең киләһе һандарында донъя күрер. Моделле китапханала Элина Хөснөтдинова, Мансур Ҡадиров, Марсель Ҡәрипов, Эльвина Сәлимгәрәева, Ильнара Бимәтова, Азамат Мөхәмәтйәнов шағирҙың әҫәрҙәрен һөйләне. Әйткәндәй, һуңғыһы Ш. Бабич шиғырҙарын яттан һөйләү буйынса I республика асыҡ конкурсында ҡатнашып, икенсе урын яуланы. Иҫ киткес уҡый Азамат яҡташының шиғырҙарын! Афарин!\nРайондың ижади көстәре, бер нисә китап авторҙары Зилә Мөхәмәтова, Светлана Васикова, Тәслимә Рәхмәтова, Гөлнара Махийәнова, Нәзифә Рәхмәтуллина, Фәнис Рәхмәтуллин Бабичҡа арналған шиғырҙарын уҡыны, Яҙыусылар союзы ағзалары Рафаил Хафизов, Зәлифә Кашапова Дүртөйлө, Илеш тарафтарындағы ижади эшмәкәрлек менән таныштырҙы.\nАртабан тантаналар район мәҙәниәт һарайында дауам итте. Мәҙәниәт министрлығы исеменән Милли әҙәбиәт музейының генераль директоры Гөлдәр Моратова, Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе Наил Ғәйетбаев, район хакимиәте башлығы Ринат Хәйруллин, Әҙәбиәт йылын асып, тамашасыларҙы тәбрикләне, ижади уңыштар теләне. Гөлдәр Сабит ҡыҙы Мәҙәниәт министрлығы исеменән Ш. Бабич исемендәге музейҙы заманса техника менән тәьмин итеү өсөн 100 мең һумлыҡ сертификат тапшырҙы.\nЙыр-моң менән үрелеп барған концертта район таланттары сығыш яһаны. Башҡортостандың халыҡ шағиры Рауил Бикбаев:\n– Әҙәбиәт йылының тап Бабич исеме менән башланыуы символик мәғәнәгә эйә. Шағир рухы менән тоҡанған йылыбыҙ яңы асыштары, балҡыштары менән ҡыуандырыр. 1995 йылда, Бабичтың тыуыуына 100 йыл тулыуҙы билдәләгәндә, уға ике урында һәйкәл асылғайны. Быйыл да әҙәби саралар Бабич исемен мәңгеләштереүҙән башланыр, – тине.\nЯҙыусылар союзы идараһы рәйесе Наил Ғәйетбаев быйыл Шәйехзада Бабичҡа Өфөлә һәйкәл асыласағы, әле проектҡа конкурс башланыуы хаҡында хәбәр итте. Район хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары Рәмил Хәсәнов ҡыуандырырлыҡ хәбәр еткерҙе тамашасыларға.\n– Мәҙәниәт йылында беҙҙә бер мәҙәни усаҡ та ябылманы, хеҙмәткәрҙәр ҙә ҡыҫҡартылманы, киреһенсә, тамаша залдары асылды, китапханаларға ремонт эшләнде, улар китаптар менән байытылды. Әҙәбиәт йылында ла эшебеҙҙе китап менән уҡыусы күңеленә юл һалыуҙан башларбыҙ, – тине ул сығышында.\nС. Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Ирек Кинйәбулатов был төбәк өсөн ят кеше түгел. Ул – Башҡортостандың халыҡ шағиры Назар Нәжмигә арналған альбомды әҙерләүселәрҙең береһе. “Төбәктә ижади йәштәргә булған иғтибар киләсәктә лә артыр”, – тип теләген белдерҙе Н. Нәжми исемендәге премия лауреаты Ирек Лотфый улы.\nМ. Аҡмулла исемендәге музей директоры Фәнис Янышев та ҡыуандырҙы: “Силәбе өлкәһенең Троицк ҡалаһындағы архивтарҙа эшләп, Бабичтың тормошо, ижады буйынса яңы факттарға юлыҡтым. Башҡортостан матбуғаты аша уны халыҡҡа еткерермен”.\nШағирә, Әсән ҡыҙы Фәниә Ғәбиҙуллина оҙаҡ йылдар яҡташы Ш. Бабичтың ижадын “Кызыл таң” гәзите аша пропагандалай. Әйткәндәй, ул – Әсән мәктәбендә булдырылған Ш. Бабич исемендәге премияның икенсе лауреаты.\nСибай концерт-театр ойошмаһы артистары Баязит Байназаров менән Ғаяз Ғәйетбаев байрамдың бер биҙәге булды. Улар Н. Ғәйетбайҙың Ш. Бабич хаҡында “Күңелдәрҙә ҡалдың йыр булып” пьесаһынан өҙөк сәхнәләштерҙе, рухлы йырҙар башҡарҙы.\nҺәр сығыш шағирҙың ҡаһарман яҙмышына һоҡланыу, тетрәнеү менән һуғарылғайны. Эйе, заманында яҙғы ташҡын Бабичевтар йәшәгән өй нигеҙен йыуҙырған, хатта урамдары ла юҡҡа сыҡҡан, әммә халыҡ күңеленән йыуып ташланмаған даһиҙың исеме!


Атаман ихатаһы — Башҡорт Википедияһы\n47°14′12″ с. ш. 40°02′23″ в. д.\nАтаман хужалығы — архитектура комплексы, уға атаман Ефремовтарҙың поместьеһы һәм Ефремовтарҙың Дон йорт сиркәүе инә.\nАрхитектура комплексының беренсе эелементы булып Мәскәү яны байҙарының һарайҙары өлгөһөндә төҙөлгән атаман һарайы тора. Был ике ҡатлы ҡоролма XVIII быуаттың 50-се йылдарында төҙөлгән, 1740 йылда Черкасск ҡалаһы планында поместье юҡ, әммә 1759 йылғы картала был бинаның планы бар, һәм ул йәшерен советник Ефремов Данила тарафынан яңынан төҙөлгән бина тип билдәләнгән. Һарайҙы төҙөү 1761 йылда тулыһынса тамамлана, уны Дон Божья Матерь хөрмәтенә төҙөлгән сиркәү менән бергә изгеләндерәләр. Башта икенсе ҡаты ағастан булған. 1845 йылда янғындан һарай зыян күрә, шунан һуң уны тышҡы ҡиәфәтенә классик стиль элементы биреп, таш менән тергеҙәләр. Һарайҙа бөтәһе 21 бүлмә була, дөйөм майҙаны 1000 м² тәшкил итә.\nАтаман һарайы менән йәнәш Ефремовтарҙың Дон йорт сиркәүе (1756—1761 йй) урынлаша. Ғибәҙәтхана ул ваҡытта Рәсәйҙә популяр булған, бигерәк тә ауыл ерендә, һигеҙ ҡырлыға дүрт ҡырлы принцибы буйынса төҙөлгән. XIX быуатта Николай Чудотворец һәм Даниил Столпникҡа бағышлап төкәтмәләр төҙөйҙәр, манараны сиркәү менән берләштерәләр. Ғибәҙәтханала иконостас булған. Һигеҙ ҡыңғырауҙың иң ҙуры 2,5 тоннанан ашыу булған. Ғибәҙәтхананың алтаре артында Ефремовтарҙың нәҫелдән килгән зыяраты урынлашҡан. Шунда атаман ҡатын Меланья Карповна ерләнгән.\nКомплекстың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, XVIII быуаттың 70-се йылдарында төҙөлгән атамандарҙың элекке аш-һыу бүлмәһендә «Казактар-некрасовсылар — Булавин ихтилалында ҡатнашыусыларҙың тоҡомо» күргәҙмәһе ҡуйылған.\n↑ Атаманское подворье Министерство культуры Ростовской области\n↑ Достопримечательности Аксайского района\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Атаман_ихатаһы&oldid=881558 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 17:25 15 апрель 2019 үҙгәртелгән.


Республикала халыҡ һәм власть мөнәсәбәттәре араһында «йылыныу» һиҙелә башланы // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\n16:58, 9 марта 2011 Сәйәсәт\nРеспублика Президенты әйтеүенсә, ул үҙенең бөтә сығыштарында властың кешеләргә хеҙмәт итергә тейешлеген һыҙыҡ өҫтөнә ала. Ул үҙ эшмәкәрлеген ошо принциптан сығып төҙөргә тырыша.\nРөстәм Хәмитовтың билдәләүенсә, һуңғы арала Башҡортостанда шундай тенденция күҙәтелә: урындарҙа, ауыл биләмәләрендә власть кешеләрҙе тыңлай һәм ишетә башланы.\n— Был «йылыныуҙың» тулы ҡанлы тормош алып барыуға килтереүен теләр инем, – тине республика Президенты. – Бер ваҡытта ла кешеләрҙән ситләшмәүҙе, уларҙың власҡа ысынлап ышаныуын теләйем. Кешеләр ябай халыҡ тағы ла яҡшыраҡ йәшәһен өсөн ҡулынан килгәндең барыһын да эшләргә әҙер булған намыҫлы кешеләр эшләүен белһен һәм уларға ышанһын ине, тип теләйем.


Хыялына ныҡлы аҙымдар менән бара\n14 Июнь 2018, 12:55\n17 июнь – Медицина хеҙмәткәрҙәре көнө Июнь айының өсөнсө йәкшәмбеһе ниндәй датаға бәйле булыуын бөтәһе лә булмаһа ла, күптәр иҫләйҙер. Был көндө медицина хеҙмәткәрҙәре көнө билдәләнә. Беҙ ғүмеребеҙҙең тәүге минуттарынан уҡ табип ярҙамына мохтажбыҙ, үҙебеҙҙе насар тойғанда ла уларға мөрәжәғәт итәбеҙ.\nҮткән йылдың май айынан Оло Ыҡтамаҡ үҙәк район дауаханаһында табип-онколог Элина Камалетдинова эшләй. Ул иғтибарлы, һәр пациенттың ауырыу тарихын етди өйрәнергә тырыша. Һорауҙар килеп тыуғанда, иңендә егермешәр, утыҙар һәм унан да күберәк йыллыҡ тәжрибә ятҡан табиптар йәш белгескә һәр ваҡыт ярҙам-ға килергә әҙер.\nЭлина бала саҡтан уҡ ғүмерен медицина менән бәйләргә хәл итә һәм үҙенең һөнәри хыялына ышаныслы атлай. Мәләкәҫ төп дөйөм белем биреү мәктәбен тамамлағандан һуң, Красноуфимск медицина училищеһына уҡырға инә. Хеҙмәт юлын Өфө ҡалаһының һигеҙенсе поликлиникаһында гинекология бүлеге шәфҡәт туташы булып башлай. Артабан республика клиник онкология диспансерының оператив гинекология бүлегендә эшләй. Шул уҡ ваҡытта тырыш ҡыҙ ситтән тороп Башҡорт дәүләт педагогия университетының психология факультетын тамамлай. 2009 йылда табип булыу теләге менән Башҡорт дәүләт медицина университетына уҡырға инә.\nЭлина: “Медицина – минең стихиям һәм башҡа һөнәрҙә үҙемде күҙ алдына ла килтермәйем”, –ти.\n– Бында кешеләр яғымлы, был, әлбиттә, өйрәнеп китергә ярҙам итә, – ти ул. –Коллектив татыу, берҙәм, был да, минеңсә, шулай уҡ мөһим. Һәр табип изгелеклелек, кеше хәленә инә белеү, һөнәри белем кеүек сифаттарға эйә булырға тейеш һәм мин шуларға тап килергә тырышам.


Бына "Башинформ" агентлығы Өфө журналистарын\nБашҡортостан Республикаһының тағы бер билдәле спортсыһы менән таныштырҙы. Туринда үткән Олимпия уйындарының көмөш пр изеры, бобслейсы Алексей Селиверстов улар менән агентлыҡтың матбуғат конференцияһы залында осрашты.\nҺөйләшеү өсөн темалар етерлек. Бөгөн Алексей сағыу, тулы тормош менән йәшәй. Һуңғы арала булған йығылыуҙары, йәрәхәт алыуҙарына ҡарамаҫтан, уның тормошонда яҡты мәлдәр етерлек. Уның "Большие гонки" уйынында ҡатнашыуы ғына ни тора.\nАлексей, был хаҡта быға тиклем дә яҙғаныбыҙ бар, шаяртырғ а ярата. Йөҙөнән бер ваҡытта ла йылмайыу китмәй. Шуға күрә уның ҡасан шаяртыуын, ҡасан дөрөҫөн һөйләүен аңлауы ҡыйын:\n- Сезонға әҙерлек нисек бара\n- Уға "Большие гонки" уйынында әҙерләндек. Бик шәп әҙерле к килеп сыҡты...\nЭйе, Францияла үткән был ҡыҙыҡлы уйында Алексей Селиверстов менән Филипп Егоровтың әҙерлеген иҫ китмәле тип әйтергә була. Уйын ваҡытында телеэкранда йығылһалар, хәҙер -\nдонъя кубогы этабы старттарында түңкәреләләр.\nАлександр Зубковтың егеттәренә сезон ауыр бирелә. Америка\nкубогындағы нормаль старттан һуң - Калгариҙа ни бары дүртен се урын. Артабан тағы ла насарыраҡ - Солт - Лейк - Ситиҙа ет енсе , Лэйк - Плесидта ҡот осҡос йығылыу һәм трассаның ҡалған өлөшөн баш һәм яурында шыуып төшөү...\n- Лэйк - Плесидтағы трасса иң хәүефлеһе. Ул төҙөлгәс, пило ттар трассаның "четверкалар" өсөн тура килмәүен билдәләне, с өнки бобтар оҙон һәм нормаль маневр яһай алмай. Ике сантимет рға\nситкә китһә лә аҙағы насар тамамланыуы ихтимал. Ул саҡта,\nкүнекмәләрҙә, барыһы ла ике урынлы экипаждарҙа сығыш яһаны,\nә Рәсәй һәм Америка дүрт урынлыларҙа сыҡты. Беҙгә шундай приказ бирелде. Трассаны яҡшы ғына үттек. Аҫта ҡаланың мэры сәскәләр менән ҡаршы алды. Бер һүҙ менән әйткәндә, трассаны ҡотҡарҙыҡ. Ул, ғөмүмән, беҙҙең яратҡан шыуыу урыныбыҙ ине. Техника шәптән булмаһа ла еңергә мөмкин...\nБыл юлы Олимпия чемпионы Андре Лангеның экипажы күнекмә в аҡытында йығылды - һәм улар хатта сығыш та яһаманы. Беҙҙең с ират ярыш ваҡытына тура килде.\nСтарт көнө ямғырлы булды. Беҙ бөтә хәүефле боролоштарҙы үтеп бөттөк, инде ҡыуанырға ла ваҡыт еткән кеүек ине, әммә.. . Зубков һуңынан беҙгә бобҡа идара итеү мөмкин булмауы, үҙенең\nхәлде бер нисек тә төҙәтә алмауы хаҡында белдерҙе, үҙе лә\n- Алынған тәьҫораттарығыҙ менән уртаҡлашһағыҙсы...\n- Тәьҫораттар Трасса буйлап барғанда, тимераяҡтарҙың боҙ буйлап барыуын һиҙәһең, һелкетә. Ә инде йығылғанда бер нисә\nсекундҡа ауырлыҡты юғалтҡандай булаһың. Бобтың бер нимәгә лә ҡағылмауы һиҙелә. Унан инде ҡабырғаға ятырға ла, бобтың нисек йүнәлерен көтөргә ҡала. Ул әйләнгәс, беҙ сәғәтенә 120 километр тиҙлектә барған килеш башта һәм яурында шыуып төштөк. Күңелле. Муйыныңды һындырырға мөмкин. Хатта башың өҙ өлөп ҡалыуы ла ихтимал.\n- Һеҙ етди йәрәхәттәр алыуҙан ҡотолоп ҡалғанһығыҙ Ә бобҡ а ныҡ эләктеме\n- Ярайһы уҡ. Ул ауыр бит - 220 килограмм. Әммә ямарлыҡ. Хәҙер беҙгә бер кем дә яңы боб өсөн 70 - 80 мең евро бирмәйәсәк - аҡса юҡ.\n- Алексей, бер серҙе асығыҙ әле. Туринда еңеүсе ир - атта рға Владимир Путин вәғәҙә иткән Toyota Land Cruiser джибын бирҙеләрме әллә юҡмы\n- Эйе, бына йөрөйөм бит хәҙер, - тип көлдө Алексей. Һәм т ағы ла ул шаяртамы әллә награда ысынлап та үҙ геройын тапҡанмы -\nаңлашылмай. Тик матбуғат конференцияһынан һуң ғына Селиверстов ҙур "Land Cruiser" машинаһына ҡарағанда ҡара төҫтәге бәләкәйерәк "RAV - 4" автомобилен хуп күреүе хаҡында әйтте.\n- Ә ҙур автомобиль миңә нимәгә кәрәк Миңә ҡала буйлап йөрөү өсөн уңайлыһы һәйбәтерәк. Ә бына Башҡортостан Республикаһының эске эштәр министры Рафаил Диваев миңә\nшәп номер бүләк итте: Х001ХХ.\n- Ә аҡсалата айырма һуң\n- Борсолмағыҙ - беҙ килештек.\nСеливерстов өсөн ҡыуанырға ғына ҡала: ҡоторған "газелька"\n(боб) пассажиры хәҙер текә иномаркала ғына йөрөй. Тик бына журналистарҙы машинаһына ултыртып йөрөтөп алып килеүҙән баш тартыуы ғына йәл:\n- Ҡыҙҙарҙы ғына ултырта алам!\nАлексей "Большие гонки" уйыны хаҡында ла бер - ике ҡыҙыҡл ы факт менән уртаҡлашты. Мәҫәлән, Румыния һәм Италия өсөн унда спорт, кино һәм эстрада йондоҙҙары түгел, һайлау үткән ябай кешеләр сығыш яһай икин. Ә украиндар хатта Рәсәйҙән дә арттырып ебәргән:\n- Улар яғында Ющенконың ҡыҙы сығыш яһаны. Һөйләүҙәренсә, уның ҡатнашлығы хаҡында ишеткәс, ойоштороусылар ярты команда составын үҙгәртеп, еңеүгә мөмкинселектәре ышаныслы булған кешеләрҙе алған.\nОшондай проекттарҙа артабан да ҡатнашыу мөмкинселеге тураһында Алексей былай тине:\n- Иң мөһиме - ул күнекмәләр үтәреүгә ҡамасауламаҫҡа тейеш .


Мөрәжәғәтнәмә аныҡ эштәрҙә сағылыш табасаҡ | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n12 декабря 2019 — 15:58 ГТРК «Башкортостан»\nРеспублика парламенты Радий Хәбировтың йыллыҡ мөрәжәғәтнамәһендә яңғыраған тәҡдимдәрҙе 1 аҙна эсендә өйрәнеп закон проекттарында нығытырға тейеш. Был турала дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай президиумы ултырышында әйтелде. Дәүләт йыйылышы – Ҡоролтайҙың быйылғы һуңғы ултырышы 19 декабргә тәғәйенләнгән. Көн тәртибенә сығарылған закон проекттарының иң мөһиме – киләһе йылға бюджет. Ҡаҙнаның килем өлөшө 204 миллиард ярым һумдан билдәләнһә, сығымдар 22 миллиардҡа күберәк. Шулай уҡ депутаттар ҡаты ҡалдыҡтарға бәйле бер нисә үҙгәреште ҡараясаҡ. Улар ҡалдыҡтарҙы ике категорияға бүлеүҙе һәм контейнер майҙансыҡтарын тәртипктә тотоуға бәйле.


Рөстәм Хәмитов: «Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау» төшөнсәһе - социаль категория\nБөгөн Өфөлә Башҡортостан Республикаһының ведомство-ара йәмәғәт хәүефһеҙлеге Советы экология мәсьәләләрен тикшерҙе. «Һәр илдә лә экологик хәүефһеҙлек милли хәүефһеҙлектең бер өлөшө тип иҫәпләнә», — тип темаға иғтибар бүлеүгә асыҡлыҡ индерҙе ултырышты алып барыусы Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов.\nРөстәм Хәмитов: Һөт фестивале Башҡортостанда йыл һайын үткәреләсәк\n— Был байрам, һис шикһеҙ, традицион сараға әйләнәсәк, — тине Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «Һөт иле — 2011» Бөтә Рәсәй һөт фестиваленең асылыуына арналған брифингыла.\nВице-премьер Марат Мөлөков Башҡортостандың сәнәғәт һәм инновацион сәйәсәт министры итеп тәғәйенләнде\nБашҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Указы менән БР Хөкүмәтенең Премьер-министр урынбаҫары – Башҡортостан Республикаһының сәнәғәт һәм инновацион сәйәсәт министры итеп Мөлөков Марат Муса улы тәғәйенләнде.\nБелем көнөндә Рөстәм Хәмитов беренсе курс студенттарын сәләмләне\nБелем көнөндә Өфөнөң «Динамо» стадионында «Беренсе курс студенттары байрамы» үтте. Спорт комплексында республиканың 14 юғары уҡыу йортонан инеү имтихандарын уңышлы тапшырған биш меңгә яҡын беренсе курс студенттары йыйылғайны.\nБашҡортостанда төп капиталға инвестициялар һалыу темпының планкаһы билдәләнде – 103,5%\nРеспубликаның 2011 йылдың тәүге ярты йыллығына социаль-иҡтисади үҫеше йомғаҡтары бөгөн, 31 августа, Хөкүмәт Президиумы ултырышында ҡаралды.\n2-се Өфө ТЭЦ-ында яңы пар-газ блогы йылыны һаҡсыл тотонорға ярҙам итәсәк\n«Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Өфө ТЭЦ-ында мөһим ваҡиға булды: 29 августа яңы пар-газ блогы сафҡа индерелде.\nБашҡортостанда игендең резерв фонды булдырыла\nБашҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов иген баҙарында хаҡтар төшкән осорға ауыл хужалығы етештереүселәренә ярҙам итеү маҡсатында республика резерв иген фондын ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итте.\nБашҡортостан Хөкүмәтенең 25 августағы ҡарары менән 2011 йылда Урал аръяғының бәләкәй һәм урта эшҡыуарлығын үҫтереү программаһы бүлеге раҫланды.\n«Һөт иле – 2011» Бөтә Рәсәй фестивале 3 сентябрҙә Өфөлә үтәсәк\nРәсәйҙәге тәүге ҙур һөт байрамы — «Һөт иле – 2011» Бөтә Рәсәй фестивале – 3 сентябрҙә Башҡортостан баш ҡалаһында үтәсәк.\nИке тапҡыр Советтар Союзы Геройы Муса Гәрәевтең исеме Илеш районы мәктәбенә бирелде\nБашҡортостан Хөкүмәте Ҡарары менән ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Муса Гәрәевтең исеме Илеш районының Бишҡурай урта мәктәбенә бирелде.\nӨфөлә Нанотехнологиялар конгресы асылды\nII Нанотехнологиялар конгресы 23 августа Өфөлә асылды. Ул Когресс-холл бинаһында үтә, сарала донъяның төрлө илдәренән күләмле наноструктур материалдар менән шөғөлләнеүсе 200 ғалим һәм сәнәғәтсе йыйылған.\nКүп балалы ғаиләләрҙең беренсе класҡа барасаҡ балалары БР Хөкүмәтенән ярҙам аласаҡ\nАҙ тәьмин ителгән күп балалы ғаиләләрҙең беренсе класҡа барасаҡ балаларын яңы уҡыу йылына әҙерләү өсөн Башҡортостан Хөкүмәте менән 9,4 миллион һум аҡса бүленгән.\nАзамат Илембәтов эш сәфәре менән Ишембай һәм Белорет райондарында булып ҡайтты\nБашҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры Азамат Илембәтов Ишембай һәм Белорет райондарында булып ҡайтты. Эш сәфәрен ул 2011 йылдың февралендә ойошторолған «Ишембай» янғын һүндереү-химия станцияһынан башланы.\n2012 йылда уртаса эш хаҡы Башҡортостанда 20 меңдән артасаҡ\n2012 йылда уртаса эш хаҡы Башҡортостанда 20 меңлек психологик сикте үтәсәк. — База вариантындағы күҙаллау буйынса уртаса эш хаҡының артыуы 2012 йылда 2011 йыл менән сағыштырғанда 13 процентты тәшкил итәсәк.\nБашҡортостан делегацияһы Сыктывкарҙа халыҡ-ара туристик конференцияла ҡатнашасаҡ\n19 августа Башҡортостан Республикаһы Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты менән Башҡортостандың Туриндустрия союзы вәкилдәре Коми республикаһына барасаҡ.\nБашҡортостан Республикаһы буйынса Эске эштәр министрлығында яңы етәксе менән таныштырҙылар\nБашҡортостан Республикаһы буйынса эске эштәр министры, полиция генерал-майоры Михаил Закомалдин эш башланы. Хеҙмәткәрҙәрен уның менән Рәсәйҙең эске эштәр министры урынбаҫары Сергей Герасимов таныштырҙы.\nРеспубликала йәшәү минимумы уртаса 5739 һум тәшкил итәсәк\nБашҡортостан Хөкүмәте Ҡарары менән республикала ағымдағы йылдың икенсе кварталының бер айы өсөн йәшәү минимумы күләме раҫланған.\nБашҡортостанда Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ реформаһын иң яҡшы яҡтыртыуға конкурс иғлан ителде\nБашҡортостанда 2011 йылда Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ реформаһын мәғлүмәти йәһәттән тәьмин итеү буйынса иң яҡшы проект ойоштороуға конкурс старт ала.\nБашҡортостанда алдағы йылда уртаса айлыҡ эш хаҡы 13 процентҡа артасаҡ\nФаразлауҙар буйынса, Башҡортостанда алдағы йылда уртаса айлыҡ эш хаҡы 13 процентҡа артырға тейеш. Дөйөм алғанда был 20894 һум.\n1 2 ...\t159 160 161 162 163 164 165\n2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Array Ғинуар Array Февраль Array Март Array Апрель Array Май Array Июнь Array Июль Array Август Array Сентябрь Array Октябрь Array Ноябрь Array Декабрь


«Агрокомплекс-2010» күргәҙмәһе асылды // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n«Агрокомплекс-2010» күргәҙмәһе асылды\n13:44, 2 марта 2010 Иҡтисад\nӨфө Спорт һарайында «Агрокомплекс-2010» ХХ Юбилей махсус күргәҙмәһе асылды.\nБыл белгес-аграрийҙарҙың осрашыу һәм тәжрибә уртаҡлашыу өсөн традицион майҙансығы. Был юлы күргәҙмәлә Рәсәйҙең 25 төбәгенән, яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙән 180 предприятие ҡатнаша. Улар тәҡдим иткән төрлө тауарҙар һәм хеҙмәтләндереүҙәр ун тематик бүлектә урынлаштырылған. Өфө «Агрокомплекс»ы — был бер майҙанда аграр производствоның тулы циклы, күп төрлө продукция һәм технологиялар.\nКүргәҙмәнең иң ҡыҙыҡлы өлөшө асыҡ һауа аҫтында, Спорт һарайы алдындағы майҙанда урын алған. Был ауыл хужалығы техникаһы экспозицияһы бер нисә көн буйына әҙерләнде. Башҡортостан предприятиелары: «Башсельхозтехника», «Европа агротехникаһы-Өфө», «РусАгросСеть», «Артемида-Агро», «Баштехника» һәм башҡалар ватан һәм сит ил техникаһының иң яҡшы өлгөләрен күрһәтә.\nАҙыҡ-түлек продукттары һәм эсемлектәр етештереүселәрҙең продукцияһы айырым тематик сегментты биләй. «Башспирт» һәм Туймазының «Сава» ит комбинаты экспозициялары күргәҙмәгә килеүселәрҙең иғтибарын йәлеп итте.\nЮбилей «Агрокомплекс»ы беренсе Фермер малсылығы йәрминкәһе менән дә барыһының да иҫендә ҡаласаҡ. Аграр күргәҙмә тарихында тәүге тапҡыр фермерҙар Өфөгә йорт ҡуяндары, ҡаҙҙар, өйрәктәр, тауыҡтар килтерҙе.\nДүрт көнлөк күргәҙмә экспозиция менән генә сикләнмәйәсәк. Ойоштороусылар киң ғилми-эшлекле программа ла әҙерләгән. Түңәрәк өҫтәлдәр, конференциялар һәм презентациялар планлаштырылған. «Агрокомплекс»ты ҡороусылар араһында — БР Ауыл хужалығы министрлығы, Башҡорт дәүләт аграр университеты, «Башҡортостан» Күргәҙмәләр комплексы, БР Сауҙа-сәнәғәт палатаһы һәм башҡалар.\nТеги: күргәҙмәләр, Агрокомплекс-2010, ауыл хужалығы


01 сентября 2015 — 15:16\nИспанияла пиротехника заводында шартлау сәбәпле 5 кеше һәләк булған. Алтауһы йәрәхәтләнгән. Фажиғә урынында ҡотҡарыусылар һәм янғын һүндереүселәр эшләй.\nКиевта укарина парламенты янына килгән манифестанттар һәм полиция хеҙмәткәрҙәре араһындағы бәрелештәрҙә 1 кешенең ғүмере өҙөлгән. 130 кеше дауаханаға һалынған.\nТауҙарға ҡоштар осҡан бейеклектән ҡараш. Европалағы марафонды бөркөткә беркетелгән камера ярҙамында видеоға төшөргәндәр. Хайуандарҙы һаҡлау ойошмаһы хеҙмәткәрҙәре ошондай үҙенсәлекле ысул менән тирә-яҡ мөхит бысраныу сәбәпле юҡҡа сығыу янаған бөркөттәргә иғтибар йәлеп итергә ниәтләй.


Музейҙар төнө — Башҡорт Википедияһы\nМузейҙар төнө Викимилектә\nМузейҙар төнө — Халыҡ-ара музейҙар көнөнә бәйле үткәрелә торған халыҡ-ара акция, ул акция сиктәрендә музей экспозицияларын төндә ҡарау ойошторола. Был төндә күп музейҙар ҡояш байығандан иртәнгә тиерлек ҡарарға килеүселәрҙе ҡабул итә. Акцияның төп маҡсаты — хәҙерге музейҙарҙың мөмкинлеген күрһәтеү, музейҙарға йәштәрҙе йәлеп итеү.\nБеренсе «Музейҙар төнө» Берлинда 1997 йылда үткәрелгән.\n1 Башҡортостанда музейҙар төнө\nБашҡортостанда музейҙар төнө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nБашҡортостанда Музейҙар төнө 2010 йылдан үткәрелә. Йыл да ул ниндәйҙер темаларға арнала һәм унда республиканың йөҙләгән музейҙары ҡатнаша.\n2016 йылда Музейҙар төнө Кино йылына арнала. Унда 100-ләгән дәүләт, муниципаль һәм шәхси музей-галереялары ҡатнаша. Яңы күргәҙмәләр асыла, интерактив экскурсиялар ойошторола, шулай уҡ ҡыҙыҡлы уйындар, әҙәби кисәләр, оҫталыҡ дәрестәре үткәрелә. ӨБашҡалала акция 13 майҙансыҡта ойошторола. Ҡала халҡына музейҙар буйлап йөрөргә уңайлы булһын өсөн түләүһеҙ автобус хәрәкәт итә .\n2017 йылда тематика өс йүнәлеш буйынса билдәләнә. Беренсе тема – «1917 йыл һәм Башҡортостан». Икенсе тема – «Экология һәм айырата ҡурсыулы тәбиғәт территориялары», өсөнсө тема – «Фолькджем: Бөтә донъя Фольклориада-2020-не ҡаршылап» \n2018 йылда Башҡортостан ҡалаларында акция төп ике тема: «Һаҡлағыстарҙан шедеврҙар» һәм «Башҡортостан Республикаһында ғаилә йылы» буйынса уҙғарыла. Унда 100-ҙән ашыу музей һәм галерея: 23 дәүләт һәм 72 муниципаль музейы, шулай уҡ клуб-ял учреждениелары ҡарамағында музейҙар, корпоратив Почта музейы һәм шәхси «Интеллектус» мауыҡтырғыс фәндәр интерактив музейы ҡатнаша \nХалыҡ-ара һәйкәлдәр һәм тарихи урындар көнө,\n↑ "Музейҙар төнө - 2016"\n↑ Международная музейная акция «Ночь музеев-2017» в Республике Башкортостан 2018 йылдың 11 июль көнөндә архивланған.\n↑ Музейҙар төнө Ғаилә йылына арналасаҡ\nНочь музеев // Культура.РФ\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Музейҙар_төнө&oldid=1055424 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 19:58 10 август 2021 үҙгәртелгән.


Ярославль өлкәһе — Башҡорт Википедияһы\nЯрославль өлкәһе флагы Ярославль өлкәһе гербы\n↗1 271 912 (2016)\nЯросла́вль өлкәһе (рус. Ярославская область) — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Үҙәк федераль округ составына инә.\nАдминистратив үҙәге — Ярославль ҡалаһы.\nЯрославль өлкәһе Рәсәй Федерацияһының Владимир, Вологда, Иваново, Кострома, Мәскәү һәм Тверь өлкәләре менән сиктәш.\nМайҙаны — 36 177 км².\nЯрославль өлкәһе 1936 йылдың 11 мартында ойошторолған. 1944 йылдың 13 авгусынан алып хәҙерге сиктәрендә.\nРәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкә халҡы 1 271 912 (2016) кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — 35.16 кеше/км2 (2016). Ҡала халҡы — 81.73 % (2015).\nӨлкә халҡының 98 % — Рәсәй Федерацияһы граждандары. Башлыса урыҫтар (96 %) йәшәй. Ярославль өлкәһендә 2002 йылда — 397 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.\nРәсәй почта маркаһы, 2008 йыл\nМухин Виктор Сергеевич (16.02.1938), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (2002), техник фәндәр докторы (1975), профессор (1978). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1982), БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). Сығышы менән Рыбинск ҡалаһынан.\nӨлкә территорияһында 100 муниципаль берәмек, шул иҫәптән 3 ҡала округы, 17 муниципаль район, 10 ҡала биләмәһе һәм 70 ауыл биләмәһе бар.\n↑ 3,0 3,1 Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года\n↑ Башҡорт энциклопедияһы — Мухин Виктор Сергеевич 2016 йылдың 21 апрель көнөндә архивланған. (Тикшерелеү көнө: 15 февраль 2018)\nЯрославль өлкәһе Викимилектә\nЯрославль өлкәһе Викияңылыҡтарҙа\nЯрославль өлкәһе Викигид\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ярославль_өлкәһе&oldid=1061951 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 18:43 14 август 2021 үҙгәртелгән.