Дондағы Ростов аэропорты — Башҡорт Википедияһы\nДондағы Ростов аэропорты\nДондағы Ростовтың көнсығыш өлөшөндә ҡала үҙәгенән яҡынса 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ростов өлкәһендә берҙән-бер халыҡ-ара аэропорт.\n2014 йылда 2,342 млн пассажир хеҙмәтләндереп, Рәсәй аэропорттары араһында хеҙмәтләндерелгән пассажирҙар ағымы һаны буйынса 12-се урынды биләй һәм Рәсәй аэропорттарының иң тығыҙ йөклө аэропорттарының береһе булып тора.\nРәсми сайт мәғлүмәттәре буйынса, аэропорттың 2014 йылда аэропортта 45 Рәсәй һәм сит ил авиакомпаниялары даими рәүештә 78 йүнәлештә осоштар яһай. Башлыса өс авиакомпания — «Донавиа», «ЮТэйр» һәм «S7 Airlines» -пассажирҙарҙың 50 % осороп хеҙмәт итә. Аэродром Airbus A310, Airbus A319, Airbus A320, Boeing 737—400, Boeing 737—500, Boeing 737—800, Boeing 757—200, Boeing 767—300, CRJ, Ан-124, Ил-62, Ил-76, Ту-154, Ту-204, Ту-95 самолеттарын һәм уларҙан еңелерәк самолеттарҙы һәм төрлө типтағы вертолеттарҙы ҡабул итергә һәләтле.\nАэропорт Донавиа авиакомпанияһына ҡарай һәм уның төп базаһы булып тора. Шул уҡ был халыҡ-ара аэропортында UTair базала тора..\nУрынлашҡан урыны һәм хеҙмәт күрһәтеү территорияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nАэропорт «Дондағы Ростов» ҡала округы сиктәрендә Первомайский районындағы ҡаланың тарихи һәм эшлекле үҙәгенән көнсығышта 9 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ул төрлө яҡтан ҡала ҡоролмалары меән уратылған. Аэропорт көньяҡ-көнбайыштан, көньяҡтан һәм көнсығыштан Пилоттар ҡасабаһы, Фрунзе, Александровка, Кирпичный микрорайондары менән сикләнгән; уның төньяҡ-көнсығышында 1,2 км алыҫлыҡта III категориялы автомобилдәр юлы үтә һәм Аксай ҡалаһының шәхси йорттары тора. Яҡында эшләүсе пассажирҙар аэропорты "Таганрог—Южная" унан 70 км көнбайышта тора. Яҡындағы йөк һ.б. аэропорттар түбәндәгеләр:\n«Дондағы Ростов—Северный» эксперименталь авиацияһының вертодромы(«Роствертол» заводының һынауҙар үткәреү базаһы) 7 км көнбайышта;\nХәрби аэродром «Дондағы Ростов—Центральный» Дондағы Ростов ҡалаһының төньяҡ-көнбайыш сигендә 14 км алыҫлыҡта. Күккә осоу һәм ергә төшөү һыҙатының ВПП) оҙонлоғо — 2400 м.\nАэропорт Рәсәй Федерацияһының халыҡ һаны буйынса алтынсы урында торған (4,3 млн) Ростов өлкәһен һәм уның яҡын тирәһендәге территория хеҙмәтләндерә. Өлкәләге пассажирҙар хеҙмәтләндереүсе аэропорт араһында берҙән-бер халыҡ-ара статуслы аэропорт. Ул күп халыҡлы Дондағы Дондағы Ростов, Таганрог, Батайск, Новочеркасск, Аксай һәм Шахты ҡалалары халҡын (2,57 миллион кеше, йәғни өлкә халҡының 60 %) хеҙмәтләндерә. Был хәл уны Рәсәй көнъяғының ҙур агломерациялы биләмәһе тип һанарға һәм Рәсәйҙә халыҡ иҫәбе буйынса 4-се урынды биләп тора тип атарға мөмкинлек бирә. Алдағы йылдарҙа аэропортты Ростов-Шахты агломерацияларына , Аҡсай районының Грушевский ауылы биләмәһенең буш ятҡан ерҙәренә күсереү планда тотола .\n↑ Новые маршруты UTair из Ростова. airlines-inform.ru (2011-04-11). Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 август 2012. 30 июль 2012 тикшерелгән.\n↑ Инвестиционное предложение «Международный аэропорт „Южный“». Агентство инвестиционного развития Ростовской области. Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 август 2012. 30 июль 2012 тикшерелгән.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Дондағы_Ростов_аэропорты&oldid=682956 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 15:03 27 апрель 2017 үҙгәртелгән.


1 Ҡәһүә эшләү, үҫтереү һәм бизнесы тарихы\n2 Ҡәһүә етештереү төрҙәре\nҠәһүә эшләү, үҫтереү һәм бизнесы тарихыҮҙгәртергә\nXIV быуатҡа тиклем ҡәһүә ҡырағай шарттарҙа Эфиопияла үҫкән. Һуңынан ҡәһүә ағасы Ғәрәп ярымутрауына килтерелә. XVI быуатта ул Ғосман империяһында киң тарала башлай. XVI быуат ахырында европа сауҙагәрҙәре ҡәһүәне ғәрәп порттарында һатып алып Европаға килтерә башлайҙар. Легендалар һөйләүенсә, XVII быуат урталарында мосолман кәмәһе йәшерен рәүештә ҡәһүә орлоҡтарын Көньяҡ Һиндостанға алып сыҡҡан. Унан инде, XVII быуат ахырында, голланд сауҙагәрҙәре йәшерен рәүештә ҡәһүә ағасын Ява һәм Суматру утрауҙарына алып сыҡҡандар. Был хәл ҡәһүә үҫтереү буйынса ғәрәп монополияһының тамамланыуына килтергән.\nҺуңынан, 1706 йылда голланд колонистары ҡәһүә ағасы үҫентеһен Амстердам ботаник баҡсаһына ебәргәндәр. Тап ошо ағастан Яңы Ер колонияларында был үҫемлекте күпләп үҫтерә башлағандар. Бер нисә йылдан француз короле голландлыларҙан бүләккә был ағастың үҫентеһен ала һәм тиҙҙән француздар мокко сортын Йәмәндән Бурбон (хәҙерге Реюньон, Мадагаскар утрауы янындағы) утрауына алып сығалар. Шулай итеп билдәле арабика сортының «бурбон» төрө тарихы башлана.\n1721 йылда Гвиана һәм Мартиникала плантацияларға нигеҙ һалына. 1727 йылда — Бразилияла, 1730 йылда — Ямайкала (атаҡлы Blue Mountain сортының башланғысы), 1748 йылда — Кубала, 1760 — Гватемалала, 1779 — Коста-Рикала ҡәһүә плантациялары барлыҡҡа килә.\nҠәһүә етештереү төрҙәреҮҙгәртергә\nҠәһүә (Coffea) ырыуына ҡараған 90 төр үҫемлек иҫәпләнә.\nКүпләп етештереү өсөн ҡәһүә ағастарының һәм шулай уҡ уның орлоҡтарынан алынған ашлыҡтарҙың ике төп төрөн ҡулланалар: Coffea arabica L. — арабика һәм Coffea canephora, йәки робуста, уны ҡайһы ваҡыт конголез ҡәһүәһе тип атайҙар. Был ике төр, төрлө баһаламалар буйынса, бөтә етештерелгән ҡәһүәнең 98 % ҡа тиклем өлөшөн тәшкил итә. Әлеге күләм, нисбәте буйынса, 70 % — арабика, 30 % — робустаға тура килә. Ҡалған ҡәһүә төрҙәренә донъялағы етештереү күләменең бары тик 2 % ғына тура килә.\nҠәһүәнең киң таралған арабика сорты диңгеҙ кимәленән 900 ҙән алып 2000 метр бейеклектә үҫә. Ашлыҡ, ҡағиҙә булараҡ, оҙонса, тышы шыма, уртаһында «S» хәрефенә оҡшаған һыҙығы була. Шул һыҙыҡта, ғәҙәттә, еңелсә ҡурғандан һуң янып өлгөрмәгән ҡәһүә емешенең киҫәксәләре тороп ҡала.\nРобуста төрө тиҙ үҫеүсе һәм, арабикаға ҡарағанда, ҡоротҡостарға бирешмәүсән була. Диңгеҙ кимәленән 0 дән 600 метр бейеклегендә, айырыуса Африка, Һиндостан һәм Индонезияның тропик райондарында үҫә. Был ашлыҡ йоморо, аҡһыл-көрәндән көлһыу-йәшел төҫкә тиклем була.\nРобуста, ҡағиҙә булараҡ, хуш еҫе буйынса бик затлы ҡәһүә һаналмай. Шул уҡ ваҡытта унда кофеин күберәк, шулай уҡ ул йыш ҡына экспрессо-ҡатнашмаларҙа ҡулланыла, сөнки унан сифатлыраҡ ҡәһүә күпереге эшләнә һәм был ҡәһүә хаҡын бер аҙ арзанайта.\nБашҡа сорттар, мәҫәлән, либерика һәм эксцельса, күпләп етештереү әһәмиәтен алмағандар. Азияла (Индонезия, Филиппиндар, коньяҡ Һиндостан) тештерелгән «Копи Лювак» йәки «Капе Аламид» сорты иң ҡиммәтле ҡәһүә һанала (бер сынаяғы 50-75 доллар тирәһе). Сөнки дөрөҫ әҙерләү өсөн аш эшкәртеү сылбырын үтергә тейеш ул: мәҫәлән, мусанга, йәки азия пальма циветтаһы (Paradoxurus hermaphroditus) — виверры ғаиләһенә ҡараған ҙур булмаған йәнлектәрҙең ашҡаҙан-эсәктәре аша үтергә тейештәр. Шунһыҙ был ҡәһүәнең тәме һәм хуш еҫе маҡтанырлыҡ булмай.\n↑ Виктор Погадаев. «Тебя сбирала девушка нагая по зарослям благоуханной Явы». — «Восточная коллекция». Специальный выпуск «Чашка кофе», 2015, p. 34-40. ISSN: 1681-7559\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Кофе&oldid=939639 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 30 март 2020 в 07:00\nБыл бит һуңғы тапҡыр 07:00 30 март 2020 үҙгәртелгән.


30 Ноябрь 2018, 16:25\nУны табыу өсөн һәр бер хәрефенә эш йөкмәтелгән. Мәҫәлән, «О» хәрефе эсендә ғаилә тураһында ребус сисеп, ғаилә хоҡуғына эйә икәндәрен белделәр, үҙҙәренең туғандары менән дә таныштырҙылар. Тылсымлы бубен ярҙамында күңелле уйын уйнап, бейеп, ялға ла хоҡуҡтары барлығын белеп ҡыуандылар. Корней Чуковскийҙың «Доктор Айболит» әкиәтенән өҙөк уҡынылар, ә табип уларға медицина хеҙмәтләндереүе хоҡуғы тураһында һөйләне. Һүрәттәр ярҙамында кешеләрҙең йәшенә ҡарап, иң беренсе белем алыу усаҡтарынан юғары белем алыу йорттарына тиклем сылбыр төҙөнөләр. Шулай итеп, уҡыуға ла хоҡуҡтары бар икәнен асыҡланылар. Хәүефһеҙлек тураһында әңгәмә отошло булды. Йәш китап уҡыусылар үҙҙәренә ҡаты мөғәмәлә итеү ҙә тыйыла икәнен аңланы.\nШулай итеп, сара аҙағында «КОНВЕНЦИЯ» һүҙен килтереп сығарҙылар, мәғәнәһен белделәр. Бергәләп бөтә хоҡуҡтарҙы иҫкә төшөрөп, ҡабатлап үттеләр. Үҙҙәренең хоҡуҡтары тураһында төплө белем алдылар.\nКисәлә кескәйҙәргә бүләккә «Бәләкәй гражданиндың хоҡуғы» исемле буклеттар таратылды.\nЛюбовь ОСНАЧ, 47-се моделле балалар китапханаһының мөдире.


Республикала уҙған йылда 2 705 ВИЧ инфекциялы кеше асыҡланған\nБашҡортостанда уҙған йылда 2 705 ВИЧ инфекциялы кеше асыҡланған, тип хәбәр итте республика Һаулыҡ һаҡлау министрлығы. Уларҙың күпселеге — ир-егеттәр (61%), ҡатын-ҡыҙҙар — 39%. 2018 йыл менән сағыштырғанда\nБашҡортостанда уҙған йылда 2 705 ВИЧ инфекциялы кеше асыҡланған, тип хәбәр итте республика Һаулыҡ һаҡлау министрлығы. Уларҙың күпселеге — ир-егеттәр (61%), ҡатын-ҡыҙҙар — 39%.\n2018 йыл менән сағыштырғанда былтыр сир йоҡтороу 2,48% кәмегән. Элекке йылдарҙағы кеүек үк, зарарланыуҙың төп юлы — енси. Уның өлөшөнә 84,8% тура килә. Парентераль юл менән зарарланыу өлөшө кәмегән һәм 14,5% тәшкил иткән.\nВИЧ-инфекция менән сирләүселәрҙең төп өлөшө — 31-40 йәшлектәр.


Рөстәм Хәмитов Fitch рейтинг агентлығының халыҡ-ара төбәк финанстары буйынса директоры Константин Англичанов менән осрашты // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов Fitch рейтинг агентлығының халыҡ-ара төбәк финанстары буйынса директоры Константин Англичанов менән осрашты\n11:05, 19 мая 2016 Иҡтисад\nРөстәм Хәмитов Fitch рейтинг агентлығының халыҡ-ара төбәк финанстары буйынса директоры Константин Англичанов менән осрашты Фото: Олег Яровиков\nӨФӨ, 2016 йыл, 19 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Александр Смирнов/.\n18 майҙа Республика йортонда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Fitch Ratings халыҡ-ара рейтинг агентлығының халыҡ-ара төбәк финанстары буйынса директоры Константин Англичанов менән осрашты. Яҡтар төбәктең кредит рейтингын билдәләү өсөн социаль-иҡтисади үҫеш мәсьәләләрен тикшерҙе.\n– Ысынлап та, республикабыҙ – Рәсәйҙең ышаныслы төбәктәренең береһе, иҡтисадта төрлө ҡатмарлыҡтар булыуға ҡарамаҫтан, уңышлы ғына эшләй, – тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. – Образлы итеп әйткәндә, республиканың финанс системаһы, баш ҡаланың финанс күрһәткестәре – «йәшел» зонала. Бурыстарыбыҙ күп түгел. Быйыл һалым үҙебеҙ өсөн билдәләгән пландан артығыраҡ инә.\nРеспублика Башлығы инвестиция йәлеп итеү мөмкинлеген арттырыу өлкәһендәге эш, мөлкәт комплексында тәртип урынлаштырыу тураһында һөйләне.\nКонстантин Англичанов әйтеүенсә, республика юғары баһаға лайыҡ.\n– Беҙҙә кредит рейтингын билдәләүгә килешеү төҙөлгән. Ошо процесс барышында республика министрлыҡтары һәм ведомстволары етәкселәре менән аралаштыҡ. Һүҙ социаль-иҡтисади үҫеш, төп финанс күрһәткестәре, бюджет торошо хаҡында барҙы, – тине ул. – Шуны аңларға кәрәк: рейтинг шкалаһы кредитҡа һәләтлелекте сағылдыра. Башҡортостан тураһында һүҙ алып барғанда, илдең иҡтисади үҫеш лидерҙары эйә булған юғары кимәл хаҡында әйтергә мөмкин.\nFitch Ratings рейтинг агентлығы – донъяла киң ҡулланылған кредит рейтингы, аналитик тикшеренеү сығанаҡтарының береһе. Standard & Poor’s һәм Moody's менән бер рәттән өс ҙур халыҡ-ара рейтинг агентлыҡтары иҫәбенә инә.\nТеги: рейтингтар,бр башлығы


АҒИҘЕЛ КҮПЕРЕН ОНОТМАҒАНДАР\nШахтау ҡасабаһы һәм Ишембай районы менән ҡалабыҙҙы тоташтырыусы Ағиҙел йылғаһы аша һалынған күпер ябылған мәлдәр артта ҡалған кеүек. Әммә был мәсьәләне күпер аша йыш үтеп йөрөүселәр онотмай. Ҡала хакимиәтендә лә был эште ситкә һалып ҡуймағандар\nОшо көндәрҙә UTV каналында Денис Әбүзәров алып барған STR-live программаһында ҡала хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары Юрий Тротт ҡатнашты. Студия ҡунағы менән бер сәғәттән ашыу барған аралашыу ваҡытында ҡала халҡынан һорауҙар килеп торҙо. Улар араһында күпер мәсьәләһен дә күтәрҙеләр. Юрий Волдемарович иһә, был һорау әлеге мәлдә лә актуаль булыуын хәбәр итте.\n- Йыл тирәһе күперҙең проекты әҙәрләнде. Иҫке күперҙе тергеҙеү һәм яңыһын төҙөү проекттарын тикшерҙек. Әлеге көндә был төҙөлөш ҙур сумма талап итә, шуға ла ошо арала финанслау юлдары эҙләнәсәк һәм республика, федераль программаларға индереү ҡарала, - тип яуапланы ул.


Ҡаҙ майының файҙаһы\n30 Ноябрь 2021, 09:40\nҠаҙ өмәләре башланды. Ҡаҙ майы дауаһы тураһында беләһегеҙме? Ҡаз майы табиғи дауалау продукты булып һанала. Уны халыҡ медицинала түбәндәге үҙенсәлектәре өсөн киң ҡулланалар: организм тарафынан тиҙ үҙләштерелә; йылытыу үҙсәнлегенә эйә; күҙәнәктәрҙе яңырта; организмдың һаҡлау көстәрен нығыта; файҙалы матдәләрҙең тирегә тиҙерәк үтеп инеүен тәьмин итә.\n1. Май кислоталары. Организмдың һыу балансын яйға һала; липидларҙың үтеп инеүен арттыра, ә был үҙ сиратында косметик сараларҙың тән тиреһенә тиҙерәк һеңеүенә килтерә; тиреләге яраларҙың төҙәлеүенә ярҙам итә.\n2. Селен. Матдәләр алмашыуын көйләй, айырым алғанда аҡһымдар һәм углеводтарҙы үҙзләштереүгә ярҙам итә; йод үҙләштереүҙе яҡшырта.\n3. Холестерин. Күҙәнәкләрҙең нигеҙе булып һанала, Д витамины тупланышында ҡатнаша.\nӘ һеҙ, ҡаҙ майын тағы ла нисек ҡулланаһығыҙ?!


Яҡын күргән иптәшебеҙ, дуҫыбыҙ, хеҙмәттәшебеҙ, Ейәнсура районының почетлы гражданины Күсәрбаев Зиннур Ғайса улы арабыҙҙан китеп барҙы. Оҫта етәксе, алсаҡ, эскерһеҙ, ярҙамсыл, оло йөрәкле кеше булғаны өсөн уны беҙ ысын күңелдән хөрмәт итә инек...\nЗиннур Ғайса улы бөтә ғүмерен игенселек эше менән бәйләне. Ябай колхозсынан райондың ауыл хужалығы идараһы начальнигы дәрәжәһенә тиклем күтәрелде. Туҡтауһыҙ белемен, эш алымдарын камиллаштырып тороуы, яңылыҡҡа ынтылыуы, ал-ял белмәй эшләүе уға яңынан-яңы уңыштар килтерҙе, етәкселәр араһында ла, ябай халыҡ араһында ла оло абруй ҡаҙанырға ярҙам итте. Шуға ҡарамаҫтан, эреләнеп, маһайып йөрөмәне. Кешелекле, кеселекле кеше булып ҡалды. Уның менән эшләүе, аралашыуы ҡыҙыҡлы ла, файҙалы ла булды.\nРайон, ауыл, ер яҙмышы тураһындағы төплө фекерҙәре, борсолоулы уйҙары башҡаларҙы ла уйландыра, көрсөктән сығыу юлдарын эҙләргә саҡыра ине. Барыбыҙға ла бөтә яҡлап өлгө булғаниптәшебеҙҙең арабыҙҙан китеүе үтә лә аяныслы, үкенесле хәл. Йәне йәннәттә булһын инде...\nМәрхүмдең ҡатынының, балаларының, туғандарының ауыр ҡайғыһын уртаҡлашабыҙ. Уларға сабырлыҡ, тормоштарында именлек теләйбеҙ.\nАҡбашев Ю.С., Аҡбутин М.И., БайғужинҒ.Ф., Бәҙәмшин А. М., Ильясов Р.Ф., Ҡунаҡбаев Р.Ғ., Ноғоманов Ә.Ғ., Солтанбаев Ә. А., Түләбаев М.С., Хәбибуллин Б.Ғ., Хәлитов С.Ә.


21 Август 2018, 14:09\nКүп йылдар дауамында Оло Ыҡтамаҡ ауылында мәсетлеләр өсөн онотолмаҫлыҡ һәм үтә күңелле “Студенттар йәйе” байрамы үткәрелә, унда юғары уҡыу йорттары уҡыусылары ғына түгел, ә күптән инде бөтмәҫ сессиялар һәм икмәкте дуҫтары менән бүлешкән замандар менән хушлашҡандар ҙа йыйыла.\nӘйтергә кәрәк, был байрамдың девизы – Күңелле һәм шау-шыу менән. Шулай уҡ “Һомғол һәм күркәм: киске программа алдынан “Мисс Студенчество-2018” матурлыҡ һәм һомғоллоҡ конкурсы үтте. Унда иң ҡыйыу, матур һәм һәләтле туғыҙ студентка ҡатнашты. Улар һәр бер тамашасының йөрәген беренсе минуттан уҡ яулап алды һәм һуңына тиклем конкурсанткалар өсөн өҙгөләнергә мәжбүр итте. Ҡыҙҙарҙың хәрәкәттәренең еңеллеге һәм һығылмалығы һәр береһен таң ҡалдырҙы.\nКонкурс йомғаҡтары буйынса “Һоҡланғыс һылыу-ҡай” исеменә Тимерәктән Венера Шафиҡова лайыҡ булды, “Һомғол һылыуҡай” – Алина Йоносова (Оло Ыҡтамаҡ), “Ижади һылыуҡай” – Ләйсән Сабирова (Оло Ыҡтамаҡ ауылы), “Һөйкөмлө һылыуҡай” Изабелла Шамакова (Яңы Мишәр), артислыҡ оҫталығына эйә һылыуҡай тип Лилиә Мөхәмәтйәнова (Оло Ыҡтамаҡ) табылды, Ноэль Ахунова (Оло Ыҡтамаҡ) тамашасылар һөйөүен яуланы. “Икенсе вице-һылыуҡай” исеме Татьяна Михайловаға (Оло Ыҡтамаҡ) бирелде, “Беренсе вице-һылыуҡай – Эльвина Ғайсина (Оло Ыҡтамаҡ). Ә инде конкурс еңеүсеһе тип Гөлсөм Нуриева (Яңы Яуыш) табылды.\nБүләкләгәндән һуң һылыу-ҡайҙар заманса бейеү менән үҙәк майҙандағы сәхнәгә сыҡты.\n“Студенттар йәйе-2018” сараһының тантаналы өлөшөн район Хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары Гөлназ Ҡадирова асты. Ул студенттарҙы һәм абитуриенттарҙы байрам менән ҡотлап, бик күп йылы теләктәр еткерҙе.\nСтуденттар өсөн байрамды төрләндереү маҡсатында “SMS-ҡотлау” бәйгеһе ойошторолғайны. Теләге булған һәр кем унда байрам уңайынан ҡотлауҙарын һәм теләктәрен ебәрә алды. Бәйгегә йомғаҡ кисә һуңында яһалды. Еңеүсе “Ғаилә” төньяҡ-көнсығыш район-ара үҙәгенең Мәсетле районындағы бүлегенән бүләк алды.\n–Бөгөнгө студенттар – ул райондың, республиканың, тотош илдең киләсәге, – ошондай һүҙҙәр яңғыраны был кистә алып барыусылар-ҙан.\nҺайлау алдынан студент-тарҙың һайлау хоҡуҡтарын белеү кимәлдәрен тикшереү маҡсатында викторина ойошторолдо.\nҠыйғы районынан килгән махсус ҡунаҡтарҙың – артистарҙың иҫ китмәле сихри бейеүҙәре кисәгә айырым бер төҫ бирҙе. Ә инде байрам ахырында “Alliance” вокаль-инструменталь төркөмө башҡар-ған көйҙәр аҫтында фейерверк аттылар.\n“Студенттар йәйе-2018” туҡтауһыҙ алҡыштар, шаярыу һәм көлөү тауыштары аҫтында үтте. Ҙур сағыу байрам студенттарға яңы уҡыу йылына көс һәм дәрт өҫтәгәндер тип ышанабыҙ.


Балалар Аҡмулла нәсихәттәрендә тәрбиәләнһен! » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Объявления » Балалар Аҡмулла нәсихәттәрендә тәрбиәләнһен!\nБалалар Аҡмулла нәсихәттәрендә тәрбиәләнһен!\nҮҙ-үҙемде белә башлағандан алып ҡартәсәйемдең йор ҙа, шаян да, йөкмәткеле һәм хикмәтле лә һамаҡтарын, һүҙҙәрен иҫләйем. “Ерәнсә сәсән” әкиәтен, “Урал батыр” эпосын, Аҡмулла, Ш. Бабичтың исемдәрен тап унан ишетеп белдем. “Аҡмулла, Аҡмулла, беҙ башҡортҡа хаҡ мулла”, – тип ҡартәсәйемдең һүҙҙәрен ҡабатлап йөрөгәнем әле лә хәтерҙә.\nҺәр милләттең йөҙөк ҡашына тиң әһелдәре була. Башҡорттар араһында ла улар күп. Иң сағыуҙарының береһе – Аҡмулла. Иманым камил, ер йөҙөндәге бар башҡорт та Аҡмулланың “Башҡорттарым, уҡыу кәрәк!” – тип оран һалған шиғырын беләлер. Ә белмәгәненең “башҡорт” тип һаналырға хаҡы ла юҡтыр!\nАҡмулла (ысын исеме Камалетдинов Мифтахетдин Камалетдин улы) хәҙерге Башҡортостандың Миәкә районында мулла ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белемде үҙ ауылында ала, аҙаҡ бер нисә мәҙрәсәлә белем алғандан һуң, башҡорт һәм ҡаҙаҡтар араһында мөғәллимлек итә. Сәсәндәр һәм аҡындар әйтешендә ҡатнаша. Халыҡ араһында мәғрифәтсе була, аҡыллылыҡҡа, ғәҙеллеккә, белемгә, кешелеклеккә дан йырлай. Сатира оҫтаһы булараҡ, әҙәпһеҙлектән әсе көлә, юғарыла ултырыусыларҙың ғәҙелһеҙлеген, закон менән эш итмәүҙәрен фашлай.\nАҡмулла бөтә төрки донъяһында халыҡ шағиры булып танылған. Уның «Нәсихәттәр» шиғыры айырым строфалар рәүешендә (бигерәк тә тәүге өлөшө) халыҡ араһында бик ныҡ таралған. Тәүге тапҡыр «Даһа бер ҡач нәсихәтләре мәтзаман әбъяты» («Тағы бер ни тиклем нәсихәттәрҙе эсенә алған бәйеттәр») исеме менән «Аҡмелла әфәнденең иншад итдеке манзуматы...» китабында баҫыла һәм артабанғы бөтә баҫмаға ла индерелә.\nӘ нимә һуң ул нәсихәт? “Нәсихәт һүҙенең мәғәнәһе ул – өйрәтеү, аңлатыу, өгөтләү”, – тип аңлатыла башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлегендә.\nТимәк, хаҡ муллабыҙ беҙгә, киләсәк быуынға, өгөт бирә, нисек йәшәргә икәнлеген аңлата, өйрәтә.\nНәсихәттәрҙең тәүге юлдарында уҡ, иң тәүге сифат – иман, ти Аҡмулла. Иманлы булыу, минеңсә, үҙеңде уратып алған донъяға һәм кешеләргә ҡарата изгелекле мөнәсәбәт, йәмәғәтселектә ҡаҙанған лайыҡлы абруйың, тыуған илеңде, халҡыңды һөйә белеү, һәр ваҡыт улар мәнфәғәтен яҡлауға әҙер булыу.\nИкенсе ҡиммәт нимә ул – күңел, күңеле боҙоҡ кешенән төңөл, тип кәңәш итә мәғрифәтсе. Өсөнсө ҡиммәт нимә – аҡыл, аҡылһыҙҙа тәүфиҡ яғы таҡыр. Дүртенсе ҡиммәт нәмә – шөкөр. Тимәк, был донъяла булған нәмәгә рәхмәт әйтеп, булмағанына илап ултырырға ярамай. Бишенсе ҡиммәт нәмә – әҙәп, тигән, Әҙәп тигән – мөхәббәткә сәбәп, тигән. Әҙәп, минеңсә, ул – тәрбиә. Кешенең башҡа кешеләр араһында йәмғиәттә үҙ-үҙен тотошо. Быға шулай уҡ дөрөҫ кейенеү, дөрөҫ ашау ҡағиҙәләре, дөрөҫ һөйләшеү ҙә инә. Алтынсы ҡиммәт нәмә – сабыр, тигән, сабыр кеше моратын табыр, тигән. “Сабыр иткән – моратына еткән” – ти йор телле халҡым мәҡәле. Етенсе ҡиммәт нәмә – ихлас, тигән, ихласһыҙҙың эше ҡабул булмаҫ, тигән. Һәр нәмәне лә ихлас күңелдән башҡарырға, таҙа намыҫ менән эш итергә кәрәклеккә саҡыра Аҡмуллабыҙ, тип аңлайым был юлдарҙы.\n“Яман холҡо менән халыҡ һис тә уңмай”, – тип, яман уйҙарҙан, яман эштәрҙән арынырға саҡыра күренекле мөғәллимәбеҙ. “Иң әүәл паклау кәрәк эстең керен”, – тип тик яҡшылыҡҡа саҡырыуын дауам итә һүҙ оҫтаһы.\nАртабан “Нәсихәттәр”ендә сәсән-шағир белемленең, артыҡ белемлемен, тип танауын күккә сөймәүен, байҙарҙың, артыҡ баймын, тип маҡтанмауын теләй. “Был ерҙә беҙ тик ҡунаҡ ҡына” тигән фекерҙе өҫтөн ҡуйып, муллаларға ла үҙ кәңәштәрен бирә Аҡмулла.\nАҡмулланың “Нәсихәттәр”е киләсәк быуында ватансылыҡ, әхлаҡи тойғолар, этик аңды, хеҙмәт һөйөүсәнлек, тәбиғәткә ҡарата һаҡсыл ҡараш тәрбиәләүҙә лә ҙур өлгө булып тора.\nӘҙәбиәтебеҙҙең күгендә яҡты йондоҙ булып балҡыған Аҡмулланың ижады бөгөн дә бик актуаль. Ул сәскән мәғрифәт, өмөт, яҡтылыҡ орлоҡтары беҙҙең заманда ла күкрәп сәскә ата. Беҙ Макаренко, Ушинский, Сухомлинский кеүек педагогтарҙың хеҙмәттәре менән һоҡланабыҙ, уларҙы өлгө итеп ҡуябыҙ, әммә Аҡмулланы ла улар рәтенә индерергә онотмаһаҡ ине! Беҙ, балалар, уның нәсихәттәре аша тәрбиәләнһәк, күпкә отошло буласаҡ. Халҡыбыҙҙың атаҡлы мәғрифәтсеһе Мифтахетдин Аҡмулланың исеме беҙ, йәғни башҡорттар, тере булғанда бер ҡасан да онотолмаҫ!\nӨфө ҡалаһы 2-се башҡорт лицейының 9-сы класс уҡыусыһы.\nСығыу ваҡыты 12-04-2018, 07:00 | Ҡаранылар: 719\nМ.Аҡмулла исемендәге БГПУ-ла балалар баҡсаһы асыласаҡ\nАҡмулланың аҡ һүҙе аманат булып килде\n«Яҡшылыҡҡа, яҡтылыҡҡа ынтылырға!»\nМ.Аҡмулла исемендәге премия лауреаттары билдәләнде


Коронавирусҡа ҡаршы көрәштә ярҙам ҡулы һуҙҙылар\n7 Июль 2020, 10:25\nҠарасәй-Черкес Республикаһынан Башҡортостан табиптары ҡайтты. 17 белгестән торған бригада өс аҙна дауамында был төбәктәге хеҙмәттәштәренә коронавирусҡа ҡаршы көрәштә махсуслашҡан дауаханаларҙа эште ойошторорға ярҙам итте.\nРеспубликабыҙ табиптары унға яҡын дауахананы тикшергән. 16 июндән 5 июлгә тиклем улар 900-ҙән ашыу пациентҡа консультация үткәргән, 525 компьютер томографияһы һәм рентген тикшереүе уҙғарған.\n“Башҡортостан медиктары коронавирусҡа ҡаршы көрәштә билдәле бер тәжрибә тупланы. Һәм беҙ уны башҡалар менән уртаҡлашабыҙ. Беҙҙең белгестәр яңы коронавирус инфекцияһын профилактикалау, диагностикалау һәм дауалау буйынса был төбәк дауаханалары хеҙмәткәрҙәре өсөн лекциялар уҡыны, “ҡыҙыл зона”ла эшләне, “таҙа” һәм “бысраҡ” зоналар араһында шлюздарҙы нисек яҡшыраҡ урынлаштырыу хаҡында кәңәштәр бирҙе. Медиктарыбыҙ эшләгән осорҙа Ҡарасәй-Черкес республика клиник дауаханаһында коронавируслы ауырыуҙар һаны 276-нан 42-гә тиклем кәмене. Урындағы халыҡ уларға иң йылы һүҙҙәр әйтә. Һөнәри оҫталыҡ менән эшкә дөрөҫ ҡараш яҡшы һөҙөмтәләр бирә. Хәҙер табиптар аҙыраҡ ял итер ҙә үҙ дауаханаларында һәм поликлиникаларында яңынан эшкә тотонор”, – тип яҙҙы социаль селтәрҙәге сәхифәһендә Башҡортостан Башлығы Радий Хәбиров.\n“Табиптарыбыҙ госпиталдәрҙе йәйелдереүҙә, уларҙың эшен көйләүҙә методик ярҙам күрһәтте. Бөтәһе лә ҡәнәғәт, һау-сәләмәт әйләнеп ҡайтты. Үҙизоляцияла ике аҙна булғас, улар даими эш урынына ҡайтасаҡ”, – тине Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау министры Максим Забелин.


Премьер-лига командалары араһында футбол буйынса Рәсәй чемпионатының 12-се туры тамамланды\nБыл юлы «Өфө» клубы Грозныйҙа урындағы «Терек» менән осрашты.\nЧечен Республикаһы командаһы быйылғы миҙгелдә үҙ майҙанында айырыуса көслө уйнай. Шуға ла букмекерҙар өҫтөнлөк дәғүәселәр яғында буласаҡ тип фаразлағайны. Ысынлап та, уларҙың әйткәндәре дөрөҫлөккә тап килде. Берҙән-бер тупты хужалар тәнәфес алдынан индерҙе. Был уңыштан һуң «Терек» клубы турнир таблицаһының дүртенсе урынына күтәрелде. Яҡташтарыбыҙ иһә 11-се баҫҡыста. Киләһе турҙа улар «Ростов» футболсыларын ҡабул итергә тейеш. Әммә Өфөләге «Динамо» стадионы ҡышҡы миҙгелгә әҙер булмау сәбәпле осрашыу Пермь ҡалаһында уҙасаҡ.


Иң-иңдәр президент шыршыһына | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n21 декабря 2016 — 16:19 ГТРК «Башкортостан»\nИң-иңдәр президент шыршыһына.\nЙылдағыса, уҡыу алдынғылары, спорт ярыштарында еңеүселәр, төрлө яҡлап һәләтле балалар Мәскәүҙә һәм Өфөлә үтәсәк Яңы йыл тамашаһында ҡатнаша. Илдең төп шыршыһына республиканан барасаҡ 114 бала юлға әҙерләнә лә инде. Алина Ниғмәтуллина республиканың төп Яңы йыл тамашаһына моңло күстәнәсен әҙерләй. Тырыш уҡыусы, төрлө конкурстар еңеүсеһе, мәктәптең иң моңло һандуғасы мәртәбәле сараға йырҙан тыш, күлдәк тә һайлап ҡуйған. Уҡыу алдынғылары, конкурстар, фестивалдәр лауреаттары ҡатнашлығындағы Яңы йыл байрамы Өфөлә 22 декабрҙә үтә. Күлдәктең иң матурын, биҙәүестең иң затлыһын. Настяны әсәһе менән өләсәһе менән ҙур байрамға әҙерләй. Ҡыҙ оҙаҡламай Мәскәүгә Кремль шыршыһына бара. Шатлыҡлы хәбәрҙе ишеткәс, бөтә ғаилә ҡыуана, был мөмкинлекте Кобызевалар мөғжизәгә тиңләй. Бар яҡлап та һәләтле: бәләкәйҙән бейеү, һүрәт төшөрөү, музыка менән мауыға. Ҡала һәм республика кимәлендә ҡаҙаныштарға өлгәшкәне өсөн дә ҡыҙ илдең төп шыршыһына барыу хоҡуғын алған. Настя был хыялының тормошҡа ашыуының сәбәбе үҙенең тырышлығы түгел, ә мөғжизә, ти. Яратҡан фәне математика, әммә телдәрҙе лә ҙур ҡыҙыҡһыныу менән өйрәнә ҡыҙ. Рус ғаиләһенән булһа ла, Настя башҡорт телен ярата. Өфөнөң 41-се мәктәбендә иң өлгөлөләрҙән һаналған уҡыусы үҙенсәлекле бүләккә лайыҡ тип иҫәпләй уҡытыусылар. Дөйөм алғанда, Башҡортостандан Кремль шыршыһында 114 бала барасаҡ. Улар 25 декабрҙә махсус рейс менән Мәскәүгә юллана. Илдең төп Яңы йыл тамашаһы 26 декабргә билдәләнгән.


Хәйҙәр Тапаҡов. Саҡыр мине зәңгәр киңлектәргә.\nЭльмира Шәрифуллина. Мөхәббәттең ете төҫө.\nСәңгелдәк һәм ләхет, йәшәү һәм үлем...\nОшо аралыҡҡа һыйған хәтирәләр: Атай-әсәй ҡәҙере, Тыуған ер бөйөклөгө, йәйғорҙоң ете төҫөн һеңдергән Мөхәббәт ғазаптары – мәкерле лә, ләззәтле лә ғүмер биҙәгән Ваҡыт ғали йәнәптәре бизмәнендә бер миҙгелгә тиң. Әммә күҙ асып йомған арауыҡтағы был йәшәйешебеҙҙең бәрәкәте, ҡиммәте нимәлә? Яҙыусы Эльмира Шәрифуллинаның психологик кисерештәр менән ижад ителгән проза әҫәрҙәре уҡыусыны шул хаҡта уйланырға саҡыра.


2020 йылда Башҡортостанда тағы ла бер абруйлы мәҙәни сара - Бөтә донъя Фольклориадаһы үтәсәк. Шул йылдың йәйендә тыуған республикабыҙ 60-лап илдән йыйылған өс меңдән ашыу таланттың үҙ мәҙәниәтен, сәнғәтен, фольклорын күрһәтеү майҙанына әүереләсәк. Республикаға исем биргән милләт булараҡ, башҡорттар, әлбиттә, ул майҙандың уртаһында булырға, республиканы лайыҡлы һынландырырға бурыслы. Ошо мәртәбәле сараға әҙерлек сиктәрендә һуңғы ваҡытта Республика халыҡ ижады үҙәге ҡарамағындағы "Сәсәндәр үҙәге", Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты ҡарамағындағы "Ағинәй" йәмәғәт ойошмаһы, Сибай "Ағинәйҙәр ҡоро" инициативаһы менән ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙҙың традицион биҙәнеү әйберҙәрен, башҡорт ырыуҙарының милли кейемдәрен тергеҙеү буйынса әүҙем эш алып барыла, оҫталыҡ дәрестәре үткәрелә. Был боронғо шөғөлдәребеҙҙе матур итеп үҙләштергән ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙҙы дәртләндереү, башҡалар араһында ла ҡыҙыҡһыныу уятыу өсөн "Селтәр" бәйгеһе ойошторорға ҡарар ителде. Түбәндә уның положениеһын тәҡдим итәбеҙ.\nБашҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының "Селтәр" традицион биҙәнеү әйберҙәре бәйгеһе положениеһы\n- Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Республика халыҡ ижады үҙәге ҡарамағындағы "Сәсәндәр үҙәге";\n- Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты ҡарамағындағы "Ағинәй" йәмәғәт ойошмаһы;\n- "Киске Өфө" гәзите редакцияһы;\n- "Бәйләнештә" социаль селтәренең "Башҡорт ҡатын-ҡыҙы" төркөмө;\n- Башҡортостан юлдаш телевидение каналы;\n- "Шоңҡар" йәштәр журналы;\n2. Бәйгенең маҡсаты һәм бурыстары:\n- башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының "Селтәр" традицион биҙәнеү әйберҙәре бәйгеһе башҡорт ырыуҙары милли кейемдәре традицияларын һаҡлау, үҫтереү, үҫеп килгән быуындың зауығын традицион халыҡ мәҙәниәте нигеҙендә тәрбиәләү һәм формалаштырыу;\n3. Бәйгенең шарттары һәм үткәреү тәртибе:\n- Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының "Селтәр" традицион биҙәнеү әйберҙәре бәйгеһе 2016 йылдың 1 февраленән 28 октябргә тиклем үтә; -конкурста теләгән һәр кем, шулай уҡ бер коллектив йәки автор бер нисә номинацияла ҡатнаша ала. Конкурс ике этаптан тора:\n- селтәрҙәр күргәҙмәһе (мәҙәниәт йорто фойеһында);\n- ҡатнашыусылар һәм ойоштороусылар менән конкурс һөҙөмтәләре буйынса түңәрәк ҡор;\n- "Башҡорт милли кейеме" көнө (кисәгә милли кейемдә килеү);\n- сәхнәнән селтәрҙәрҙе демонстрациялау;\n- бәйге эштәренән портфолио (фото, видео). Һәр фотоға һан ҡуйырға, аңлатма бирергә кәрәк.\nҒаризаларҙы, материалдарҙы "Селтәр" тигән билдә менән ошо адрес буйынса ебәрергә: 450103, Өфө ҡалаһы, Зәйнәб Биишева 17/2, Республика халыҡ ижады үҙәге; 8-(347) 289-62-00 (тел. - факс), 289-66-96, e-mail: gukrcnt@mail.ru. Яуаплы: Гөлгөнә Вәлит ҡыҙы Баймырҙина.\n2. "Ағинәй селтәре".\n4. Бәйге еңеүселәрен билдәләү:\nЯҙылған: 25.01.16 | Ҡаралған: 1264


GoWikipedia - Ғосман империяһы — Башҡорт Википедияһы\nҒосман империяһы байрағы Ғосман империяһы гербы\nғосм. دولت ابد مدت — Devlet-i Ebed-müddet\nҒосман империяһы 1683 йылда\nБаш ҡала Сөғүт (1299—1329)\nӘдирнә, Әдирнә (провинция) (1365—1453)\nТел(дәр) ғосман теле һ.б.\nАҡса берәмеге аҡса, куруш, ғосман лираһы\nМайҙаны 5 200 000 км² (1683 год)\nХалҡы 35 350 000 кеше (1856 йыл)\n(донъя халҡының 2,6 %)\nабсолют монархия (1908 йылға тиклем)\nдуалистик монархия (1908 йылдан)\n← Конья солтанлығы\nСүриә ғәрәп короллеге\nКөнбайыш Әрмәнстан администрацияһы\nФәләстиндә британ мандаты\nҒосман империяһы (ғосм. دولت عالیه عثمانیه — Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye), шулай уҡ Оттома́н империяһы, Оттома́н По́ртаһы йәки По́рта — 1299 йылда Ғосман I етәкселегендә төрки ҡәбиләләр тарафынан төньяҡ-көнбайыш Анатолияла ойошторолған дәүләт. 1453 йылда Константинополь ҡолатылғандан һуң Ғосман дәүләте империя тип йөрөтөлә башлай. Константинополдең ҡолауы төрөк дәүләтселеген үҫтереүҙә мөһим ваҡиға була, сөнки 1453 йылғы еңеүҙән һуң Ғосман империяһы Европала нығына. Ғосман династияһының хакимлығы 623 йыл, 1299 йылдың 27 июленән[прим. 1] 1922 йылдың 1 ноябренә тиклем, монархия юҡҡа сығарылғансы дауам итә.\nXVI—XVII быуаттарҙа Ғосман империяһы айырыуса Күркәм Сөләймән дәүерендә ҡеүәтлегә әйләнә. Ул осорҙа Ғосман империяһы Изге Рим империяһының көньяҡ сигенән төньяҡта Речь Посполитағаса, көньяҡта Йәмәнгә һәм Эритреяға, көнбайышта Алжирға, көнсығышта Каспий диңгеҙенә тиклем йәйрәп ятҡан күп милләтле, күп телле көслө дәүләт була. Көньяҡ-Көнсығыш Европаның ҙур өлөшө, Көнбайыш Азия һәм Төньяҡ Африка уның хакимлығы аҫтында була. XVII быуат башында империя 32 провинциянан һәм күп һанлы вассал дәүләттәрҙән тора, уларҙың ҡайһылары һуңынан буйһондорола, ҡайһыларына автономия бирелә[прим. 2].\nИмперияның баш ҡалаһы Константинополь (хәҙерге Истанбул) була. Империя Урта диңгеҙ бассейнын үҙ ҡарамағында тота. Ғосман империяһы 6 быуат буйы Европа менән Шәреҡ илдәрен бәйләүсе булып тора.\nТөркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе халыҡ-ара танылыу алғас, 1923 йылдың 29 октябрендә Лозанна солох договорына (1923 й., 24 июль) ҡул ҡуйғандан һуң, Ғосман империяһының вариҫы булған Төркиә Республикаһы иғлан ителә. 1924 йылдың 3 мартында Осман хәлифәте тулыһынса юҡ ителә. Уның вәкәләттәре һәм бурыстары Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесенә тапшырыла.\n2.1 Ғосман империяһы барлыҡҡа килеү (1299—1453)\n2.2 Ғосман империяһының үҫеше (1453—1683)\n2.2.1 Яулап алыуҙар һәм апогей (1453—1566)\n2.2.2 Фетнәләр һәм яңырыу (1566—1683)\n2.3 Үҫештән туҡталыу һәм аяҡҡа баҫыу (1683—1827)\n2.4 Яңырыу реформалары\n2.5 Ғосман империяһының тарҡалыуы (1908—1922)\n3 Идара итеү формаһы\n4 Ғосман империяһының административ бүленеше\n6.2.2 Христианлыҡ һәм иудаизм\nАтамаһының килеп сығышы\nҒосман телендәге атамаһы — Devlet-i ʿAliyye-yi ʿOsmâniyye(دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه), йә — Osmanlı Devleti (عثمانلى دولتى)[прим. 3]. Көнбайышта «Ғосман» һәм «Төркиә» атамалары империя осоронда тиң ҡулланылышта йөрөй. 1920—1923 йылдарҙа Төркиәнең берҙәм рәсми атамаһы барлыҡҡа килгәс, «Ғосман» атамаһы яңы Төркиә өсөн ҡулланылыуҙан туҡтай.\nҒосман империяһы барлыҡҡа килеү (1299—1453)\nСәлжүктәрҙең (ғосмандарҙың ата-бабаһы) Кония (Рум) солтанлығы тарҡалғандан һуң, 1300-сө йылдарҙа Анатолия бер нисә бейлеккә бүленә. 1300 йылға көсһөҙләнгән Византия империяһы Анатолиялағы ерҙәренең күбеһен (10 бейлек биләмәһен) юғалта. Бер бейлек Әртуғрулдың улы Ғосман I (1258—1326) идараһы аҫтында була, көнбайыш Анатолиялағы Эскишәһәр ҡалаһы уның баш ҡалаһы була. Ғосман I бейлегенең биләмәләрен киңәйтә башлай, яйлап ҡына Византия империяһы сиктәренә шыла. Ғосман хөкүмәте ойошторола. Империяны киңәйтеү өсөн был бик мөһим була. Хөкүмәт ҡулланған социаль-сәйәси ҡоролошта дини һәм этник әҙселектәр үҙәк властан тулы бойондороҡһоҙлоҡта була. Дини түҙемселлектәре арҡаһында төрөктәр яңы биләмәләр яулағанда ҙур ҡаршылыҡтарға осрамай. Ғосман I үҙенең маҡсаттарын тормошҡа ашырыусыларҙың бөтәһенә лә ыңғай мөнәсәбәт күрһәтә.\nҒосман I-нең вафатынан һуң Ғосман империяһының хакимлығы Көнсығыш Урта диңгеҙ буйына һәм Балҡанға тарала. 1324 йылда Ғосман I-нең улы Орхан Бурсаны яулап ала һәм уны Ғосман дәүләтенең баш ҡалаһы итә. Бурсанан яҙыу Византияның Төньяҡ-Көнбайыш Анатолия өҫтөнән контролде юғалтыуын аңлата. 1352 йылда ғосмандар, Дарданелла аша сығып, беренсе тапҡыр Европа еренә үҙ аллы аяҡ баҫа, стратегик яҡтан әһәмиәтле Цимпа ҡәлғәһен ала. Христиан дәүләттәре, берләшә һалып, төрөктәрҙе Европанан ҡыуып сығарырлыҡ мәлде ҡулдан ысҡындыра, ә бер нисә тиҫтә йылдан, Византиялағы үҙ-ара ыҙғыштарҙан, Болгар батшалығының тарҡаулығынан файҙаланып, ғосмандар Фракияның ҙур өлөшөн ҡулға төшөрә. 1387 йылда, ҡамап тороп, төрөктәр Константинополдән генә ҡалышып, империялағы иң ҙур ҡала һаналған Салоникиҙы ала. Ғосмандарҙың 1389 йылда Косово эргәһендәге алышта еңеүе был төбәктә сербтарҙың хакимлығына нөктә ҡуя һәм Европаға артабан үтеп инеү мөмкинлеген нығыта. 1396 йылда Никополь эргәһендәге яу Урта быуаттарҙа ғосман төрөктәренең Европаға инеүен туҡтата алмаған иң һуңғы ҙур тәре походы булып тора. Балҡанда ғосман биләмәләрен киңәйтеү менән бергә, төрөктәр өсөн Константинополде яулау иң мөһим бурысҡа әйләнә. Ғосман империяһы йөҙҙәрсә километр һуҙымында элекке Византия ерҙәрен контролдә тота. Азия төпкөлөнән тағы бер Урта Азия хакимы Аҡһаҡ Тимерҙең бәреп инеүе һәм 1402 йылда Ангор яуында еңеүе генә көсөргәнеште бер аҙ кәметә. Ул солтан Баязит I-нең үҙен әсир ала. Төрөк солтанының әсирлеккә эләгеүе ғосман ғәскәренең тарҡалыуына килтерә. Ғосман Төркиәһендә 1402 йылдан 1413 йылға тиклем хакимһыҙлыҡ хөкөм һөрә. Был уңайлы мәл дә ысҡындырыла — Византия, Болгар батшалығы һәм таралып барған Серб короллеге араһында үҙ-ара ыҙғыштар туҡтамай. Хакимһыҙлыҡ дәүере солтан Мәхмәт I-нең тәхеткә ултырыуы менән тамамлана.\nБалҡандағы ғосман биләмәләренең бер өлөшө 1402 йылдан һуң юғалтыла (Салоники, Македония, Косово һ. б.), ләкин 1430—1450 йылдарҙа Морат II тарафынан ҡайтанан алына. 1444 йылдың 10 ноябрендә Морат II, һан буйынса өҫтөнлөгөнән файҙаланып, Варна эргәһендәге һуғышта Владислав III-нөң, Янош Хуньядиҙың берләшкән венгр, поляк һәм валах ғәскәрҙәрен ҡыйрата. Дүрт йылдан, 1448 йылда Косово яланында булған икенсе алышта, Морат II Янош Хуньядиҙың серб-венгр-валах ғәскәрен тар-мар итә.\nҒосман империяһының үҫеше (1453—1683)\nЯулап алыуҙар һәм апогей (1453—1566)\nҒосман ғәскәре 1453 йылда Константинополде алғанға тиклем, Молдовица монастыры\nМорат II-нең улы Мәхмәт II төрөк дәүләтен һәм ғәскәрен үҙгәртеп ҡора. Оҙайлы әҙерлектән һәм ике айлыҡ ҡамауҙан һуң 1423 йылдың 29 майында солтан Византияның баш ҡалаһы Константинополде ала. Мәхмәт II күп йыллыҡ православие үҙәген юҡ итә.\nXV—XVI быуаттар Ғосман империяһының үҫеш йылдары була. Империя солтандарҙың аҡыллы сәйәси һәм иҡтисади идараһы аҫтында уңышлы үҫә. Иҡтисад алға китә, сөнки ғосмандар Европа менән Азия араһындағы төп ҡоро ер һәм диңгеҙ сауҙа юлдарына хужа була[прим. 4].\nСолтан Сәлим I, 1514 йылда Чалдыран яуында Сәфәүиҙәрҙе еңеп, Ғосман империяһы биләмәләрен көнсығышҡа һәм көньяҡҡа ҡарай үҫтерә. Сәлим I мәмлүктәрҙе еңә һәм Мысырҙы яулай. Ошо мәлдән империяның хәрби диңгеҙ флоты Ҡыҙыл диңгеҙгә сыға. Төрөктәр Мысырҙы алғандан һуң Португал һәм Ғосман империялары араһында был төбәктә өҫтөнлөк итеү өсөн ярыш башлана.\nМохач янындағы яу, 1526\n1521 йылда Күркәм Сөләймән Белградты ала һәм ғосман-венгр һуғыштары барышында көньяҡ һәм үҙәк Венгрияны үҙенә ҡуша. 1526 йылғы Мохач яуынан һуң ул бөтә Венгрияны Көнсығыш Венгрия Короллеге менән Көнбайыш Венгрия Короллегенә бүлә. Ул шулай уҡ Европалағы биләмәләргә солтан вәкилдәрен ҡуя. 1529 йылда Венаға һөжүм итеп, ныҡлы ҡаршылыҡҡа осрай. 1532 йылда Венаны тағы ҡамай, ләкин Кёсег өсөн алышта ҡыйратыла. Трансильвания, Валахия һәм өлөшләтә Молдавия вассал кенәзлектәр булып ҡала. Көнсығышта төрөктәр 1535 йылда Бағдадты ала, Месопотамияны һәм Фарсы ҡултығына сығыу юлын буйһондора.\nФранция һәм Ғосман империяһы Габсбургтарға ҡарата дошмансыллыҡ нигеҙендә союздашҡа әйләнә. 1543 йылда француз-ғосман ғәскәре Хәйр-әд-дин Барбаросса менән Турғут рәйес етәкселегендә Ниццаны еңә, 1553 йылда Корсикаға бәреп инә һәм бер нисә йылдан яулай. Бындай еңеүҙәрҙән һуң Габсбургтар короле Фердинанд I 1547 йылда ғосман төрөктәренең Венгрия өҫтөнән власын танырға мәжбүр була.\nСөләймән I-нең ғүмер һуңында Ғосман империяһы халҡы 15 000 000 кеше иҫәпләнә. Ғосман флоты Урта диңгеҙҙең ҙур өлөшөн үҙ контролендә тота. Был ваҡытҡа Ғосман империяһы дәүләт ҡоролошонда ҙур уңышҡа өлгәшә, Көнбайыш Европала уны хатта Рим империяһы менән сағыштыралар.\nФетнәләр һәм яңырыу (1566—1683)\nСигетвар яуында Ғосман ғәскәрҙәрен һәм ҡырым татарҙарының алғы отрядын һүрәтләгән ғосман миниатюраһы\nҒосман империяһы, 1299—1683\nҮткән быуаттың көслө хәрби һәм бюрократик структуралары ихтыярһыҙ солтандар хакимлығы осоронда йомшара. Төрөктәр яйлап хәрби эштә европалыларҙан ҡалыша бара. Шулай ҙа Ғосман империяһы 1863 йылда Вена өсөн алышта ҡыйратылғанға тиклем төп баҫып алыусы держава булып ҡалыуын дауам итә.\nАзияға яңы диңгеҙ юлдарын асыу европалыларға Ғосман империяһы монополияһынан ҡотолорға ярҙам итә. 1488 йылда португалдар Изге Өмөт моронон асҡас, XV быуат буйына Һинд океанында ғосман-португал бәрелештәре булғылап тора. Яңы Донъянан испандарҙың көмөштө күпләп ташыуы Ғосман империяһы валютаһының арзанайыуына һәм йүгәнһеҙ инфляцияға килтерә.\nЯуыз Иван осоронда Мәскәү батшалығы Волга буйын баҫып ала һәм Каспий диңгеҙендә нығына. 1571 йылда Ҡырым ханы Дәүләт I Гәрәй Ғосман империяһы ярҙамы менән Мәскәүҙе яндыра. Ләкин 1572 йылда ҡырым татарҙары Молоди ауылы эргәһендәге яуҙа еңелә. Ҡырым ханлығы, татар-монголдарҙың урыҫ ерҙәренә барымталарына ҡушылып, Русҡа һөжүмдәрен дауам итә  һәм Көнсығыш Европа XVII быуат аҙағына тиклем ҡырым татарҙары йоғонтоһо аҫтында була.\n1571 йылда Изге лига ғәскәрҙәре Лепанто янындағы диңгеҙ алышында төрөктәрҙе еңә. Төрөктәр күп кешеһен юғалта, флотына ла бер аҙ зыян килә. Ғосман флотының ҡеүәте аяҡҡа баҫтырыла, 1573 йылда Порта Венецияны солох килешеүенә ҡул ҡуйырға күндерә. Ошо сәбәпле төрөктәр Төньяҡ Африкала нығына.\nВенаны икенсе тапҡыр ҡамау, 1683.\nГабсбургтар Габсбург монархияһын төрөктәрҙән һаҡлау өсөн Хәрби Краина төҙөй. Ғосман империяһында кадрҙар сәйәсәтенең көсһөҙләнеүе Ун өс йыллыҡ һуғышта армияла ҡорал етмәүгә, тәртип йомшарыуға һәм бойороҡтарҙы һанға һуҡмауға килтерә. 1585—1610 йылдарҙа Анатолияла жәләлиҙәр ихтилалы тоҡана[прим. 5] 1600 йылға империя халҡы 30 000 000-ға етә, был тиклем халыҡҡа ер етмәү Портаға баҫымды көсәйтә.\n1635 йылда Морат IV ҡыҫҡа ваҡытҡа Ереванды, 1639 йылда Бағдадты ала. Ҡатын-ҡыҙҙар солтанлығы осоронда империяға улдары исеменән солтандарҙың әсәләре идара итә. Айырыуса йоғонтоло ҡатындар булып Көсем Солтан менән уның килене Турхан Хәтижә һанала, уларҙың сәйәси көндәшлеге 1651 йылда беренсеһенең үлтерелеүе менән тамамлана. Көпрүлү дәүерендә албандарҙың Көпрүлү ырыуы вәкилдәре бөйөк вәзир була. Улар Ғосман империяһы өҫтөнән туранан-тура контролде бойомға ашыра. Көпрүлү вәзирҙәре булышлығы менән төрөктәр Трансильванияны үҙҙәренә ҡайтара, 1669 йылда Критты, 1676 йылда Подольены ала.\n1683 йылдың майында ҙур төрөк ғәскәре Ҡара Мостафа паша етәкселеге аҫтында Венаны ҡамай>. Төрөктәр хәл иткес һөжүм менән мыштырлай һәм шул уҡ йылдың сентябрендә Вена алышында Габсбургтар, немецтар һәм поляктар ғәскәрҙәре тарафынан еңелә. Был еңелеү төрөктәрҙе 1699 йылдың 26 ғинуарында Изге Лига менән Карловица солохона ҡул ҡуйырға мәжбүр итә, һәм Бөйөк Төрөк һуғышы тамамлана. Төрөктәр Лигаға күп территорияларҙы ҡалдыра. 1695 йылдан ғосмандар Венгрияла контрһөжүмгә күсә, ул 1697 йылдың 11 сентябрендә Зента янында тулыһынса тар-мар ителеү менән тамамлана.\nҮҫештән туҡталыу һәм аяҡҡа баҫыу (1683—1827)\nҒосман империяһы 1801 йылда\nСәлим III Топҡапы һарайының «Сәғәҙәт ҡапҡаһы» алдында идара әһелдәрен ҡабул итә.\nБыл осорҙа урыҫтар Ғосман империяһы өсөн ҙур хәүеф сығанағы була. Ошо сәбәпле 1709 йылда Полтава яуында еңелгәндән һуң Карл XII төрөктәрҙең союздашы булып китә. Карл XII ғосман солтаны Әхмәт III-нө Рәсәйгә һуғыш иғлан итергә күндерә. 1711 йылда ғосман ғәскәрҙәре Прут йылғаһы буйында урыҫтарҙы ҡыйрата. 1718 йылдың 21 июлендә Австрия һәм Венеция менән Ғосман империяһы араһында Пожаревац солохо төҙөлә, бының һөҙөмтәһендә Төркиәнең һуғыштары бер аҙға туҡтала. Ләкин Төркиә былай ҙа Европаны яуларлыҡ хәлдә булмай.\n1788 йылда Очаковты штурмлағанда ғосман ғәскәрҙәре урыҫтарҙы туҡтатырға тырыша\nАвстрия менән берлектә Рәсәй империяһы 1735—1739 йылғы Урыҫ-төрөк һуғышында ҡатнаша. Һуғыш 1739 йылда Белград солох договорын төҙөү менән тамамлана. Уның шарттары буйынса Австрия Ғосман империяһына Сербия менән Валахияны ҡалдыра, ә Аҙау Рәсәй империяһына тапшырыла. Был тыныс осорҙа Ғосман империяһында мәғариф һәм технологик реформалар үткәрелә, юғары уҡыу йорттары төҙөлә. 1734 йылда Төркиәлә артиллерия училищеһы асыла, унда Франциянан килгән инструкторҙар уҡыта. Ләкин Европа илдәре менән яҡынлашыу халыҡҡа оҡшаһа ла, быны мосолман руханиәте хупламай. 1754 йылдан училище йәшерен эшләй башлай. 1726 йылда Ибраһим Мөтәфәрриҡә солтан Әхмәт III-гә дингә ҡаршы әҙәбиәт баҫыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. 1729 йылдан 1743 йылғаса Ғосман империяһында уның 17 хеҙмәте 23 томда нәшер ителә, һәр томдың тиражы 500—1000 дана тәшкил итә.\nҠасаҡ поляк революционерын эҙәрләү һылтауы менән урыҫ армияһы Балтаға — Рәсәй сигендәге ғосман форпосына инә, халыҡты ҡыра, ҡәлғәне яндыра. Ошо ваҡиға Ғосман империяһының 1768—1774 йылғы урыҫ-төрөк һуғышын башлауына сәбәпсе була. 1774 йылда ғосмандар һәм урыҫтар араһында Көсөк-Ҡайнаржа солох договоры төҙөлә һәм һуғыш тамамлана. Договорға ярашлы, Валахия һәм Молдавия христиандарын дини иҙеү бөтөрөлә.\nИстанбулда Солтандың сәфәре, Жан Батист ван Мур\nXVIII—XIX быуаттарҙа Ғосман империяһы менән Рәсәй араһында бер нисә һуғыш була. XVIII быуат аҙағында Төркиә Рәсәйҙән ҡат-ҡат еңелә. Төрөктәр Ғосман ғәскәрен яңыртырға ҡарар итә.\n1789—1807 Сәлим III хәрби реформа үткәрә. Уның һөҙөмтәһендә яңысарҙарҙың реакцион йоғонтоһо кәметелә. Ләкин 1804 һәм 1807 йылдарҙа улар реформаларға ҡаршы баш күтәрә. 1807 йылда Сәлим заговорсылар тарафынан һаҡ аҫтына ултыртыла, ә 1808 йылда үлтерелә. 1826 йылда Мәхмүт II яңысарҙар корпусын тарата.\n1804—1815 йылдарҙағы серб инҡилабы Балҡанда романтик милләтселек дәүеренә башланғыс һала. Балҡан илдәре Көнсығыш мәсьәләһен күтәрә. 1830 йылда Ғосман империяһы де-юре Сербия суверенитетын таный. 1821 йылда гректар Портаға ҡаршы ихтилал күтәрә. Пелопоннестағы грек ихтилалы артынса Молдавияла ихтилал тоҡана, ул 1829 йылда уның де-юре бойондороҡһоҙлоғо менән тамамлана. 1860—1870 йылдарҙа османдарҙың сюзерендары — Сербия, Валахия, Молдавия һәм Черногория кенәзлектәре тулы бойондороҡһоҙлоҡ ала.\nТанзимат дәүерендә (1839—1876) Порта реформалар үткәрә, улар һөҙөмтәһендә армия хеҙмәткә саҡырыу буйынса тулыландырыла, банк системаһы үҙгәртелә, шәриғәт донъяуи ҡануниәт менән алмаштырыла, заводтар урынына гильдиялар барлыҡҡа килә. 1840 йылда Истанбулда Ғосман империяһының почта элемтәһе министрлығы асыла.\n1847 йылда Сэмюэл Морзе Солтан Әбдел-Мәжит I-нән телеграфҡа патент ала. Телеграфты һынау уңышлы үтә, һәм 1847 йылдың 9 авгусында төрөктәр тәүге Истанбул — Әдирнә — Шумен телеграф линияһын төҙөй башлай.\n1876 йылда Ғосман империяһында конституция ҡабул ителә. Төркиәлә парламент барлыҡҡа килә, уны солтан 1878 йылда юҡҡа сығара.\n1853—1856 йй. Ҡырым һуғышы эре-эре Европа державаларының Ғосман империяһы ерҙәре өсөн оҙайлы дәғүәләшеүенең дауамы булып тора. 1854 йылдың 4 авгусында Ҡырым һуғышы ваҡытында Ғосман империяһы тәүге кредитын ала. Һуғыш арҡаһында ҡырым татарҙары күпләп СССР-ҙан китә башлай — 200 000-ләп кеше эмиграциялай. Кавказ һуғышы аҙағына иһә черкестарҙың 90%-ы, Кавказды ташлап, Ғосман империяһында төпләнә.\nXIX быуатта Ғосман империяһында йәшәгән күп халыҡтарҙы милләтселек күтәрелеше солғай. Милли үҙаң һәм этник милләтселек Ғосман империяһының төп проблемаһы була. Төрөктәр үҙ илендә генә түгел, унан ситтә лә милләтселек менән осраша. Инҡилап фирҡәләре һаны арта. Ғосман империяһына XIX быуатта инҡилаптар хәүефе янай, XX быуат башында Портаның сәйәсәте быны иҫәпкә ала.\nДолмабахче һарайында 1876 йылда ғосман парламенты бинаһын асыу тантанаһы.\n1877—1878 йылдарҙағы Урыҫ-төрөк һуғышы Рәсәй империяһының еңеүе менән тамамлана. Һөҙөмтәлә төрөктәрҙең Европалағы оборонаһы көсһөҙләнә; Болгария, Румыния, Сербия бойондороҡһоҙлоҡ ала. 1878 йылда Австро-Венгрия ғосман провинцияларынан Босния вилайәте менән Яңы Пазар санжагын аннексиялай, ләкин төрөктәр уларҙы нисек тә ҡайтарып алырға тырыша.\nҮҙ сиратында 1878 йылғы Берлин конгресынан һуң Британ империяһы төрөктәргә Балҡандағы территорияларын ҡайтарып биреү тураһында пропаганда башлай. 878 йылда инглиздәргә Кипр менән идара итеү тапшырыла. 1882 йылда британ ғәскәрҙәре Араб паша фетнәһен баҫтырыу һылтауы менән Мысырға бәреп инә һәм баҫып ала.\n1894—1896 йылдарҙа Ғосман империяһында әрмәндәрҙе күпләп ҡыралар, һөҙөмтәлә 100 000-дән 300 000-гә тиклем кеше үлтерелә.\nҒосман империяһының тарҡалыуы (1908—1922)\nМилләт лидерҙары тарафынан Йәш төрөк хөкүмәтен иғлан итеү.\nҒосман империяһы 1914 йылға Европалағы һәм Төньяҡ Африкалағы бөтә ерҙәрен тиерлек юғалтып бөтә. Был ваҡытҡа Ғосман империяһында 28 000 000 кеше йәшәй (17 000 000 — Анатолияла, 3 000 000 — Сүриәлә, Ливанда һәм Фәләстиндә, 2 500 000 — Ираҡта, ҡалған 5 500 000 — Ғәрәбстан ярым утрауында).\nЙәш төрөк инҡилабынан һуң 1908 йылдың 3 июленән Ғосман империяһында икенсе конституция дәүере башлана. Солтан 1876 йылғы конституцияның яңынан ғәмәлгә инеүен иғлан итә, ҡабат Парламентты саҡыра. Ғосман империяһының тарҡалыуы башлана.\nХалыҡ араһындағы сыуалыштарҙан файҙаланып, Австро-Венгрия Босния һәм Герцеговинаға ғәскәр кертә. 1911—1912 йылғы итальян-төрөк һуғышы барышында Ғосман империяһы Ливиянан ҡолаҡ ҡаға, һәм Балҡан союзы уға һуғыш иғлан итә. Империя Балҡан һуғыштары барғанда Көнсығыш Фракия менән Андрианополдән башҡа бөтә биләмәләрен юғалта. 400 000 балҡан мосолманы, гректарҙан, сербтарҙан һәм болгарҙарҙан ҡурҡып, ғосман армияһы менән бергә сигенә. Немецтар Ираҡта тимер юл төҙөргә тәҡдим итә. Ул өлөшләтә төҙөлә. 1914 йылда Британ империяһы был тимер юлды һатып ала һәм төҙөлөштө дауам итә. Тимер юл Беренсе донъя һуғышы башланыуында айырым роль уйнай.\nҒосман империяһының һуңғы солтаны Мәхмәт VI Истанбулдан китә, 1922.\n1914 йылдың ноябрендә Ғосман империяһы Беренсе донъя һуғышына Үҙәк державалар яғында ҡушыла, Яҡын Көнсығыштағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Бер нисә еңеүгә өлгәшә (мәҫәлән, Дарданелла операцияһы, Әл-Ҡутты ҡамау), етди еңелеүҙәргә лә дусар була (мәҫәлән, Кавказ фронтында).\nСәлжүк төрөктәре һөжүм иткәнгә тиклем хәҙерге Төркиә территорияһында ромейҙарҙың һәм әрмәндәрҙең христиан дәүләттәре урынлашҡан була, төрөктәр грек һәм әрмән ерҙәрен тартып алғас та әле 18 быуатта гректар менән әрмәндәр — ерле халыҡтың 2/3 өлөшөн, 19 быуатта яртыһын алып тора, ХХ быуат башында халыҡтың 50—60 проценты ерле христиандар була. Беренсе донъя һуғышы аҙағында барыһы ла үҙгәрә, төрөк армияһы ҡурд, черкес, төркүмән һәм төрөк милицияһы менән берлектә гректар, ассирийҙар, әрмәндәр һәм езид ҡурдтарын ҡыра.\n1915 йылда урыҫ ғәскәрҙәре Көнсығыш Анатолияға һөжүмде дауам итә, ошоноң менән әрмәндәрҙе ҡырып бөтөрөлөүҙән ҡотҡара.\n1916 йылда Яҡын Көнсығышта Ғәрәп инҡилабы ҡуба, ул ваҡиғалар ағышын Антанта файҙаһына үҙгәртә.\n1918 йылдың 30 октябрендә Мудрос солохо төҙөлә, ул Беренсе донъя һуғышын туҡтата. Уның артынса Константинополь оккупациялана һәм Ғосман империяһы бүлгеләнә. Севр солох килешеүе шарттарына ярашлы, Ғосман империяһының бүлгеләнгән территорияһы Антанта державаларына беркетелә.\nБылар һөҙөмтәһендә төрөк милли хәрәкәте көсәйә. 1919—1922 йылдарҙағы Төркиә бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш төрөктәрҙең Мостафа Кәмал Ататөрк етәкселегендә еңеүе менән тамамлана. 1922 йылдың 1 ноябрендә солтанлыҡ юҡ ителә, ә 1922 йылдың 17 ноябрендә Ғосман империяһының һуңғы солтаны Мәхмәт VI илдән сығып китә. 1923 йылдың 29 октябрендә Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе Төркиә Республикаһын иғлан итә. 1924 йылдың 3 мартында хәлифәлек бөтөрөлә.\nТопҡапы һарайында илселәр.\nҒосман империяһының дәүләт ҡоролошо бик ябай була. Уның төп йүнәлештәрен хәрби һәм гражданлыҡ хакимиәте тәшкил итә. Солтан иң юғарғы вазифа була. Дәүләт руханиәтте контролдә тота (Византия империяһындағы кеүек). Империяны һаҡлау һәм киңәйтеү дәүләттең төп бурысы була.\nМосолман донъяһында ғосмандар династияһы власта иң оҙаҡ торған династия һанала. Был династия төрөк сығышлы була. Ғосман династияһын ике тапҡыр ҡолатырға тырышалар, икеһе лә уңышһыҙ тамамлана.\nҒосман солтаны (йәки падишаһ) империяның берҙән-бер идарасыһы була. Элекке солтан улдарының береһе яңы солтан булып китә. Һарай мәктәбе солтан булырға яраҡһыҙ вариҫтарҙы юҡ итә һәм лайыҡлыға булышлыҡ итә. Буласаҡ дәүләт чиновниктары уҡый торған һарай мәктәптәре айырымлыҡта көн итмәй. Мәҙрәсәлә мосолмандар уҡый, ғалимдар һәм дәүләт чиновниктары уҡыта. Ваҡыфтар матди ярҙам күрһәтә, шунлыҡтан ярлы ғаиләләрҙән сыҡҡан балалар ҙа белем ала ала. Христиандар Әндәрүндә уҡый, унда йыл да 8—12 йәшлек 3 000 христиан малайы алына.\nТөрөк Портаһының Ҡапҡаһы (Bâb-ı Âlî)\nСолтан юғарғы монарх булһа ла, дәүләт һәм башҡарма власть сәйәсмәндәргә йөкмәтелә. Үҙидара органында (диван, XVII быуаттан Порта тип атала) кәңәшселәр һәм вәзирҙәр араһында даими сәйәси алыш бара. Бейлек дәүерендә диван аҡһаҡалдарҙан тора. Һуңғары улар урынын армия офицерҙары һәм аҡһөйәктәр биләй. 1320 йылдан бөйөк вәзир солтандың ҡайһы бер вазифаларын башҡара. Ул солтандың мираҫы менән тулыһынса үҙаллы эш итә, теләһә кемде отставкаға ебәрә ала һәм бөтә өлкәләрҙе контролдә тота. XVI быуат аҙағынан солтан дәүләттең сәйәси тормошонда ҡатнашыуҙан туҡтай, бөйөк вәзир де-факто Ғосман империяһының идарасыһына әйләнә.\nКүркәм Сөләймәндең туғраһы (1520)\nЙәш төрөк инҡилабынан һуң Ғосман империяһы конституциялы монархия булып китә. Солтан властан ҡолаҡ ҡаға. Бөтә провинцияларҙан делегаттар ингән парламент ойошторола. Улар империя хөкүмәтен хасил итә.\nИмперияға белемле, тәжрибәле һәм тоғро кешеләр (албандар, фанариоттар, әрмәндәр, сербтар, венгрҙар һ. б.) идара итә. Христиандар, мосолмандар һәм йәһүҙиҙәр Ғосман империяһында идара итеү системаһын тулыһынса үҙгәртә.\nҒосман империяһында суд бара, 1877\nҠадиғәскәр, йәғни юғарғы судья, XVIII быуат.\nҒосман хоҡуҡ системаһы дини хоҡуҡиәткә нигеҙләнә. Ғосман империяһында 3 суд системаһы була: беренсеһе — мосолмандар өсөн, икенсеһе — мосолман булмағандар өсөн (был система башында йәһүдтәр һәм христиандар тора) һәм өсөнсөһө — «сауҙа судтары» системаһы.\nТанзимат осоро реформалары Ғосман империяһының хоҡуҡи торошона көслө йоғонто яһай. 1877 йылда шәхсиәт хоҡуҡиәте тәртипкә килтерелә. Һуңыраҡ сауҙа хоҡуҡиәте, енәйәт хоҡуҡиәте, гражданлыҡ процесы тәртипкә һалына.\nСолтан Морат IV-нең гофмейстеры яңысарҙар менән.\nҒосман караптары төшөрөлгән герман асылмаһы. Һулда өҫтә солтан Мәхмәт V портреты.\nҒосман армияһының беренсе хәрби часы XIII быуат аҙағында Ғосман I тарафынан Көнбайыш Анатолияла йәшәгән ҡәбиләләр вәкилдәренән төҙөлә. Ғосман империяһының тәүге йылдарында хәрби система ҡатмарлы төҙөлөшлөгә әйләнә. Ғосман ғәскәренең вербовкалау һәм феодаль оборона буйынса комплекслы системаһы була. Төп ғәскәр төрҙәре: яңысарҙар, сипаһтар, аҡынсылар һәм яңысарҙар орукестры. Ғосман армияһы беренсе булып мушкеттар һәм артиллерия орудиелары ҡуллана башлай. XVII быуат уртаһында осман ғәскәрҙәре көсһөҙләнә.\nXIX быуатта ғосман армияһында һәм тотош илдә яңыртыу бара. 1826 йылда солтан Мәхмүт II яңысарҙар корпусын тарҡата һәм заманса ғосман армияһын төҙөй. Беренсе булып сит ил инструкторҙары яллана, офицерҙар Көнбайыш Европаға уҡырға ебәрелә. Был офицерҙар уҡып тыуған иленә ҡайта башлағас, Ғосман империяһында йәш төрөк хәрәкәте тоҡана.\nҒосман сипаһтары — аҡһөйәк кавалеристар ғәскәре.\nОсманские лётчики[en] 1912—1913 йй. Балҡан һуғыштары осоронда.\nЕвропаны буйһондороуҙа ғосман флоты ла ҡатнаша. Флот ярҙамында Төньяҡ Африка алына. Төрөктәрҙең 1821 йылда Грецияны һәм 1830 йылда Алжирҙы юғалтыуы ғосман флотының ҡеүәте юғала башлауын аңлата. Солтан Абдул-Азиз, донъялағы иң ҙур флоттарҙың береһенә әйләндереп (Бөйөк Британия менән Франциянан ҡала 3-сө урын), ҡеүәтте ҡайтарырға тырыша. 1886 йылда Бөйөк Британияла Барроу верфендә Ғосман империяһы хәрби диңгеҙ флотының беренсе һыу аҫты кәмәһе төҙөлә.\nЛәкин көсһөҙләнә барған иҡтисад флотты аҫрауҙы тәьмин итә алмай. Солтан Ғәбделхәмит II, реформатор Миҙхәт паша яғына сыҡҡан төрөк адмиралдарына ышанмауы сәбәпле, ҙур флоттың ҡиммәткә үтә төшөүен һәм 1877—1878 йылдарҙа урыҫ-төрөк һуғышында еңеүенә шикләнеүен белдерә. Ул бөтә төрөк караптарын Алтын Мөгөҙ боғаҙына оҙата, улар шунда 30 йыл буйы сереп ултыра. 1908 йылғы Йәш төрөк инҡилабынан һуң «Берләшеү һәм прогресс» партияһы флотты аяҡҡа баҫтырырға тырыша. 1910 йылда йәш төрөктәр яңы караптар алыуға хәйриә аҡсаһы йыя башлай.\nҒосман империяһының хәрби һауа көстәре тарихы 1909 йылда башлана. Беренсе осоу училищеһы 1912 йылда Истанбулда асыла. Хәрби авиация үҫеш ала. 1913 йылда Ғосман империяһында летчиктарҙы разведчик самолеттарға идара итеүгә өйрәтә торған донъялағы беренсе авиация училищеһы асыла, айырым разведка подразделениеһы булдырыла. 1914 йылда Төркиәлә хәрби-диңгеҙ авиацияһы мәктәбе нигеҙләнә. Беренсе донъя һуғышы башланыу менән Ғосман империяһындағы яңырыуҙар ҡырҡа туҡтала.\nҒосман империяһының административ бүленеше\nОсман империяһының административ бүленеше дәүләт субъекттарына идара иткән хәрби хакимиәткә нигеҙләнә. Вассал һәм яһаҡ түләй торған дәүләттәр был системаға индерелмәй.\n1852 йылғы 20 ҡурушлыҡ аҡса.\nҒосман империяһы эре сауҙа һәм сәнәғәт үҙәктәре булараҡ Бурсаны, Адрианополде һәм Константинополде үҫтерә. Был ҡалалар төрлө ваҡытта илдең баш ҡалаһы була. Мәхмәт II менән уның вариҫы Баязит II һөнәрсе һәм сауҙагәр йәһүдтәрҙең Истанбулға һәм башҡа эре порттарға күсеп килеүен дәртләндерә. Ә Европала йәһүдтәрҙе христиандар һыйҙырмай. Шунлыҡтан йәһүдтәр күпләп Ғосман империяһына күсә.\nҒосман империяһында иҡтисадты нығытыу власты көсәйтеү һәм биләмәләрҙе киңәйтеү иҫәбенә бара. Һөҙөмтәлә империяның килемдәре арта, ул сәскә ата.\nҒосман империяһында ҡаҙнасылыҡ һәм кәнсәләр структураһы башҡа ислам дәүләттәрендәгегә ҡарағанда яҡшыраҡ үҫкән була. Был структура чиновник кәтиптәр тарафынан төҙөлә. Улар юғары квалификациялы дини белгестәр булараҡ һөнәри ойошма булып үҫеп етә.\nДәүләт иҡтисады структураһы уның геосәйәси ҡоролошона бәйле була. Көнбайыш һәм Ғәрәп донъяһы араһында урынлашҡан Ғосман империяһы көнсығышҡа барған юлдарҙы ҡамап ята. Шул сәбәпле португалдар һәм испандар Шәреҡ илдәренә яңы юлдар эҙләй. Ғосман империяһы тәмләткестәр юлын үҙ буйһоноуында тота. 1498 йылда португалдар, Африканы урап үтеп, Һиндостан менән сауҙа башлай. 1492 йылда Христофор Колумб Багам утрауҙарын аса. Был ваҡытҡа Ғосман империяһы сәскә атыу баҫҡысына күтәрелә — солтан власы өс ҡитғаға тарала.\nХәҙерге тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Ғосман империяһы менән Үҙәк Европа мөнәсәбәттәре яңы диңгеҙ юлдары асылыу арҡаһында боҙолған. 1849 йылда Балталиман договорына ҡул ҡуйыла. Һөҙөмтәлә инглиз һәм француз баҙарҙары ғосмандыҡы менән тиңләшеүгә өлгәшә.\nҒосман империяһында беренсе халыҡ иҫәбе алыу XIX быуат башында үтә. Рәсми һөҙөмтәләр нәшер ителә, ләкин бөтә халыҡ та иҫәпкә кертелмәй. Айырым ҡатламдарҙа ғына йәниҫәп алына. Мәҫәлән, 1831 йылда ир заттары ғына һанала.\nҒосман империяһында 1800 йылда 25 000 000 — 32 000 000 кеше иҫәпләнә, 10 000 000-ы Европала, 11 000 000-ы — Азияла һәм 3 000 000-ы — Африкала. 1914 йылда дәүләттәге халыҡ һаны 18 500 000 кеше тәшкил итә. Был ваҡытҡа биләмәләр өс тапҡырға кәмей.\nИмперияның ахырында уртаса ғүмер оҙонлоғо 49 йәш була, ә XIX быуатта ғына был күрһәткес ни бары 20-25 йәш була. XIX быуатта кешеләрҙең иртә үлеү сәбәбе эпидемияларға һәм аслыҡҡа бәйле була. 1785 йылда Ғосман Мысырында халыҡтың алтынан бер өлөшө тағундан (чума) үлә. XVIII быуатта Алеппо халҡы 20 %-ҡа кәмей. 1687—1731 йылдарҙа Мысыр халҡы 6 тапҡыр аслыҡҡа дусар була. Ғосман империяһындағы һуңғы аслыҡ 1770-се йылдарҙа Анатолияла була. Һуңғары санитар шарттар яҡшырыу, һаулыҡ һаҡлау тармағының алға китеүе һәм ҡалаларға аҙыҡ-түлек ташыуҙы юлға һалыу арҡаһында халыҡтың ҡырылыуы туҡтала.\nХалыҡ портлы ҡалаларға күсенә башлай, пароходсылыҡ һәм тимер юл үҫеше быға ыңғай шарттар тыуҙыра. 1700—1922 йылдарҙа Ғосман империяһында ҡалалар йылдам үҫә. Һаулыҡ һаҡлау һәм санитар шарттар яҡшырғанлыҡтан Ғосман империяһындағы ҡалаларҙа йәшәү кимәле күтәрелә. Бигерәк тә портлы ҡалалар етеҙ үҫә. Мәҫәлән, Салоникта халыҡ һаны 1800 йылдағы 55 000-дән 1912 йылға 160 000-гә, Измирҙә — 1800 й. 150 000-дән 1914 йылға 300 000-гә етә. Ҡайһы бер төбәктәргә халыҡ һаны кәмей. Мәҫәлән, Белград халҡы 25 000-дән 8 000-гә ҡала, ҡалала власть өсөн көрәш быға сәбәпсе була. Шулай итеп, төрлө төбәктә халыҡ һаны төрлөсә була.\nИҡтисади һәм сәйәси миграция империяға кире йоғонто яһай. Әйтәйек, урыҫтарҙың һәм габсбургтарҙың Ҡырым менән Балҡанды аннексиялауы ул территорияларҙан мосолмандарҙың күпләп ҡасыуына килтерә — 200 000-ләгән ҡырым татары Добруджаға күсеп китә. 1783—1913 йылдарҙа Ғосман империяһына 5 000 000 — 7 000 000 кеше иммиграциялай, уларҙың 3 800 000-ө Рәсәйҙән була. Миграция империяның төрлө өлөшөндә сәйәси көсөргәнешкә төрлөсә тәьҫир итә, шунлыҡтан халыҡтың төрлө ҡатламдары араһындағы айырма кәмей. Һөнәрселәр, сауҙагәрҙәр, сәнәғәтселәр һәм ер эшкәртеүселәр аҙая. XIX быуаттан алып Ғосман империяһына Балҡандағы бөтә мосолмандар күсенә башлай. Ғосман империяһының ахырына, 1922 йылға, дәүләттә йәшәгән мосолмандарҙың күпселеге Рәсәй империяһынан килгән эмигранттар була.\nҒосман империяһында ғосман теле рәсми тел була. Ул фарсы һәм ғәрәп телдәренең көслө йоғонтоһон кисерә. Илдең азиат өлөшөндәге иң киң таралған телдәр: ғосман (Анадолу һәм Балҡан халҡы, Албания менән Босниянан башҡаһы, шул телдә һөйләшә), фарсы (аҡһөйәктәр һөйләшә торған тел) һәм ғәрәп (Ғәрәбстан, Төньяҡ Африка, Ираҡ, Кувейт һәм Левант халҡы һөйләшә), азиат өлөшөндә шулай уҡ ҡурт, әрмән, яңы арами, понти һәм каппадокия гректары теле; европа өлөшөндә — албан, грек, серб, болгар һәм арумин телдәре. Империя ахырының һуңғы ике быуатында фарсы һәм ғәрәп телдәре халыҡ тарафынан ҡулланылмай: фарсы әҙәбиәт теленә әйләнә, ғәрәп теле дини йолалар ваҡытында файҙаланыла.\nХалыҡ араһында наҙанлыҡ көслө булғанлыҡтан ябай халыҡтың хөкүмәткә шикәйәттәрен яҙыу өсөн махсус кешеләр тотола. Милли әҙселектәр үҙ телендә һөйләшә (мәхәллә). Мегаполистарҙа йәшәүселәр араһында ғосман телен белмәгәндәр ҙә була.\nКаллиграфик яҙма менән Алланың, Мөхәммәттең, беренсе хәлифәләрҙең исемдәре төшөрөлгән фритта фарфоры. 1727 йыл тирәһе, Ислам Яҡын Көнсығыш Галереяһы, Виктория менән Альберт музейы.\nИсламды ҡабул иткәнгә тиклем төркиҙәр мәжүси була. Ислам 751 йылда Талас һуғышында Ғәббәсиҙәр еңгәндән һуң ғына тарала башлай. VIII быуаттың икенсе яртыһында уғыҙҙарҙың (сәлжүктәр һәм төрөктәрҙең ата-бабалары) күп өлөшө ислам ҡабул итә. XI быуатта уғыҙҙар Анатолияла төпләнә һәм был динде тарата.\n1514 йылда солтан Сәлим I Анатолияла йәшәгән шиғиҙарҙы кафыр тип күпләп ҡырҙыра, 40 000 самаһы кеше үлтерелә.\nХристианлыҡ һәм иудаизм\nМәхмәт II менән Константинополь Патриархы Геннадий Схоларий.\nҒосман империяһында йәшәгән христиандарҙың ирке сикле була, сөнки төрөктәр уларға «икенсе сортлы граждандар» тип ҡарай. Христиандар менән йәһүҙиҙәрҙең хоҡуҡтары төрөктәрҙекенә ҡарағанда кәмерәк була: судта христиандарҙың төрөктәргә ҡаршы шаһитлыҡтары ҡабул ителмәй. Уларға ҡорал йөрөтөү, һыбай йөрөү тыйыла, йорттары мосолмандарҙыҡынан бейегерәк була алмай һәм башҡа сикләүҙәр хөкөм һөрә. Ғосман империяһының бөтә дәүерендә мосолман булмағандарҙан дәвширмә тигән һалым түләтелә. Ваҡыты-ваҡыты менән Ғосман империяһында христиан малайҙарын йыялар һәм мосолман итеп тәрбиәләйҙәр. Был малайҙар дәүләткә идара итергә өйрәтелә, хакимлыҡ иткән синыфты, элита ғәскәрҙәрен (яңысарҙар) булдырыуға йәлеп ителә.\nМилләт системаһына ярашлы, мосолман булмағандар империя граждандары булһа ла, мосолмандар менән тиң ҡоҡуҡлы булмай. Православие милләте системһы Юстиниан I осоронда уҡ барлыҡҡа килә һәм Византия империяһында ҡулланыла. Христиандар, иң күп һанлы мосолман булмаған төркөм булараҡ, сәйәсәттә һәм сауҙала айырым өҫтөнлөктәргә эйә була, шуға һалымды ла мосолмандарға ҡарағанда күберәк түләй.\n1453 йылда Константинополь ҡолағандан һуң Мәхмәт II ҡала христиандарын ҡырмай, киреһенсә, уларҙың институцияларын (мәҫәлән, Константинополь православие сиркәүен) һаҡлап ҡалдыра.\n1461 й. Мәхмәт II Константинополдең Әрмән патриархатын ойоштора. Византия империяһы осоронда иһә әрмәндәр кафыр тип һанала, шунлыҡтан ҡалала сиркәүҙәр төҙөй алмай. 1492 йылда Испан инквизицияһы ваҡытына Баязит II төрөк флотын Испанияға мосолмандар менән сфарадтарҙы ҡотҡарырға ебәрә, тиҙҙән улар Ғосман империяһында төпләнә.\nПортаның Константинополь православие сиркәүе менән аралары тыныс була, репрессиялар бик һирәк ойошторола. Ләкин сиркәү структураһы төрөктәр контролендә ҡала. XIX быуатта милләтсел яңы ғосмандар идараға килгәс, Ғосман империяһы сәйәсәте милләтселек һәм ғосмансылыҡ һыҙаттары ала. Болгар православие сиркәүе таратыла.\nИстанбулдың Эминөнү районында яңы мәсет һәм мысыр баҙары, 1895 йыл тирәһе.\nҒосман империяһына ингән территориялар нигеҙҙә Урта һәм Ҡара диңгеҙҙәрҙең яр буйҙарында ята. Шунлыҡтан был төбәктәрҙең мәҙәниәте лә ерле халыҡ йолаларына нигеҙләнә. Европала яңы ерҙәр баҫып алғас, төрөктәр ул төбәктәрҙең ҡайһы бер мәҙәни йолаларын үҙләштерә (архитектура стилдәре, аш-һыу, музыка, ял, идара итеү формаһы). Мәҙәниәт-ара никахтар ҙа ғосман элитаһы формалашыуына йоғонто яһай. Ғосман империяһы биләмәләрендә йәшәгән халыҡтарҙың мәҙәниәттәре бер-береһенеке менән ҡатнашып, буталып бөтә.\nҒосман әҙәбиәтенең төп йүнәлештәрен шиғриәт һәм проза тәшкил итә. Шулай ҙа шиғриәт өҫтөнлөклөрәк була. XIX быуат башынаса Ғосман империяһында фәнтәзи хикәйәләр яҙылмай. Роман, хикәйә жанрҙары ла булмай.\n↑ Начиная с XIX века, для обозначения Османского государства использовалось Osmanlı Devleti.\n↑ Devlet-i ebed müddet (төр.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 февраль 2013. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.\n↑ 3,0 3,1 Ottoman banknote with Arabic script. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 декабрь 2012. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.\n↑ Порта (Османская империя) // Ҙур совет энциклопедияһы : в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.\n↑ A grammar of the Turkish language. Archive.org. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 декабрь 2012. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.\n↑ From the article on the Ottoman Empire in Oxford Islamic Studies Online.\n↑ Turkish Navy Official Website: «Atlantik’te Türk Denizciliği» (төр.). dzkk.tsk.tr. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.\n↑ Full text of the Treaty of Lausanne (1923). Wwi.lib.byu.edu. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 декабрь 2012. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.\n↑ The Sultans: Osman Gazi.\n↑ Bodnar, Edward W. Ciriaco d’Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive.\n↑ Halecki, Oscar, The Crusade of Varna.\n↑ Karpat, Kemal H. The Ottoman state and its place in world history — Leiden: Brill, 1974. — P. 111. — ISBN 90-04-03945-7.\n↑ Encyclopaedia Britannica. Britannica.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 декабрь 2012.\n↑ Encyclopaedia Britannica. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 декабрь 2012. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.\n↑ Imber Colin The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power — Palgrave Macmillan, 2002. — P. 50. — ISBN 0-333-61386-4.\n↑ Wheatcroft first=Andrew The Enemy at the Gate: Habsburgs, Ottomans, and the Battle for Europe — Basic Books, 2009. — P. 59. — ISBN 0-465-01374-0, 9780465013746.\n↑ Thompson Bard Humanists and Reformers: A History of the Renaissance and Reformation — Wm. B. Eerdmans Publishing, 1996. — P. 442. — ISBN 0-8028-6348-5, 9780802863485.\n↑ Ágoston and Alan Masters Gábor and Bruce Encyclopedia of the Ottoman Empire — Infobase Publishing, 2009. — P. 583. — ISBN 0-8160-6259-5, 9780816062591.\n↑ Imber Colin The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power — Palgrave Macmillan, 2002. — P. 53. — ISBN 0-333-61386-4.\n↑ Kinross, 1979, p. 206\n↑ Davies (2007). Warfare, State and Society on the Black Sea Steppe,1500-1700. p.16.\n↑ Kinross, 1979, p. 272\n↑ «The Crimean Tatars and their Russian-Captive Slaves».\n↑ 31,0 31,1 Itzkowitz, 1980, p. 67\n↑ 34,0 34,1 Inalcik, Halil.\n↑ Kinross, 1979, p. 281\n↑ Itzkowitz, 1980, pp. 80–81\n↑ 38,0 38,1 Itzkowitz, 1980, pp. 81–82\n↑ 42,0 42,1 42,2 Kinross, 1979, p. 371\n↑ 45,0 45,1 45,2 Stone, Norman «Turkey in the Russian Mirror» pages 86-100 from Russia War, Peace and Diplomacy edited by Mark & Ljubica Erickson, Weidenfeld & Nicolson: London, 2004 page 97\n↑ 46,0 46,1 Presentation of Katip Çelebi, Kitâb-i Cihân-nümâ li-Kâtib Çelebi(недоступная ссылка — история, копия)\n↑ 49,0 49,1 Kinross, 1979, p. 405\n↑ Liberation, Independence and Union. Njegos.org. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 ғинуар 2013. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.\n↑ PTT Chronology (төр.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 май 2006. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.\n↑ History of the Turkish Postal Service. Ptt.gov.tr. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 ғинуар 2013.\n↑ Istanbul City Guide: Beylerbeyi Palace (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 март 2001.\n↑ NTV Tarih history magazine, issue of July 2011.\n↑ History of the Ottoman public debt.\n↑ «Hijra and Forced Migration from Nineteenth-Century Russia to the Ottoman Empire» (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 июнь 2007. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.\n↑ Memoirs of Miliutin, «the plan of action decided upon for 1860 was to cleanse [ochistit'] the mountain zone of its indigenous population», per Richmond, W. The Northwest Caucasus: Past, Present and Future.\n↑ 61,0 61,1 A. J. P. Taylor, The Struggle for Mastery in Europe: 1848—1918 (1954) pp 228-54\n↑ 62,0 62,1 Akcam, Taner.\n↑ Şevket Pamuk, «The Ottoman Economy in World War I» in Stephen Broadberry and Mark Harrison, eds.\n↑ Encyclopædia Britannica Encyclopædia Britannica: Armenian massacres (Turkish-Armenian history). Britannica.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 ғинуар 2013. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.\n↑ 70,0 70,1 Naim Kapucu,Hamit Palabıyık «Turkish public administration: from tradition to the modern age», p 77\n↑ Enderun and Matraki. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 ғинуар 2013. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.\n↑ Lauren A. Benton, Law and Colonial Cultures: Legal Regimes in World History, 1400—1900", pp 109—110\n↑ 77,0 77,1 Hv. K. K. Mebs.\n↑ Halil İnalcık, Studies in the economic history of the Middle East : from the rise of Islam to the present day / edited by M. A. Cook.\n↑ 79,0 79,1 79,2 79,3 79,4 79,5 M. Kabadayı, Inventory for the Ottoman Empire / Turkish Republic 1500—2000\n↑ Tile — Victoria & Albert Museum — Search the Collections.\n↑ George C. Kohn (2007.\n↑ Shaw and Shaw.\n↑ 89,0 89,1 Turkish Toleration, The American Forum for Global Education\nNorman Itzkowitz Ottoman Empire and Islamic Tradition — University of Chicago Press, 1980. — ISBN 0-226-38806-9.\nPatrick Balfour Kinross The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire — William Morrow, 1979.\nТурция // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ғосман_империяһы&oldid=817161 ҡабул ителгән\n1299 йылда барлыҡҡа килгәндәр\n1922 йылда юҡ булғандар


Республика башлығы Рәсәй Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе Владимир Чуров менән осрашты // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nРеспублика башлығы Рәсәй Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе Владимир Чуров менән осрашты\n12:23, 25 апреля 2014 Сәйәсәт\n24 апрелдә Республика Йортонда Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Рәсәй Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе Владимир Чуров менән осрашты, тип хәбәр иттеләр төбәк башлығының матбуғат хеҙмәтенән.\nРөстәм Хәмитов Рәсәй Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесенә, Волга буйы һәм Урал федераль округтарына ингән, Рәсәй Федерацияһы субъекттарының һайлау комиссиялары рәйестәре менән семинар-кәңәшмәне үткәреү өсөн Өфөнө һайлағандары рәхмәтен белдерҙе.\n— Беҙ бында килдек, сөнки Башҡортостанда ҙур ыңғай ойоштороу тәжрибәһе тупланған. Көҙөн һайлауҙар үтәсәк, Рәсәй Федерацияһы субъекттары һеҙгә ҡарар тип иҫәп тотабыҙ, — тине Владимир Чуров.\nРәсәй Үҙәк һайлау комиссияһы башлығының әйтеүе буйынса, сентябрҙә үҙенең масштабтары буйынса ғәйәт ҙур эштәр тора, сөнки хәҙер уҡ 17 губернаторҙар кампанияһы. Икенселәй әйткәндә, Рәсәй Федерацияһының 17 субъектында башлыҡ һайлаясаҡтар. Шуға өҫтәп субъекттарҙың закондар сығарыу йыйылыштарына байтаҡ һайлауҙар, тағы ла бик күп муниципаль һайлауҙар һәм референдумдар бар. Былар барыһы ла берҙәм тауыш биреү көнөнә етәрлек буласаҡ. Уҙған берҙәм тауыш биреү көнөндә барлыҡ кимәлгә 120 меңдән ашыу кандидат дәғүә иткәйне. Быйыл унан да күберәк булыуы ихтимал.\nРөстәм Хәмитов РФ Үҙәк һайлау комиссияһының эшмәкәрлеген даими камиллашыусы булараҡ билдәләне.\n— һеҙгә ни тиклем ауыр һәм яуаплы бурыстар йөкмәтелгәнен беләбеҙ. Уларҙы хәл итеүгә нисек етди ҡарағанығыҙҙы беләбеҙ. Һайлау системаһының камиллашыуын аңлайым: яңылыҡтар, ҡануниәтте үҙгәртеүҙәр. Кешеләрҙе өйрәтергә, улар үҙгәрештәрҙе аңлаһын өсөн быға даими йәлеп итергә кәрәк. Был өлөштә беҙ – һеҙҙең ярҙамсыларығыҙ, — тине республика башлығы.\nТеги: бр президенты,рф үҙәк һайлау комиссияһы


Аҡса. Ҡолмо ул, әллә әфәндеме? » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Аҡса. Ҡолмо ул, әллә әфәндеме?\nАҡса. Ҡолмо ул, әллә әфәндеме? 01.02.2019 // Йәмғиәт\nЮҡтан бар булған мәшәҡәт.\n“Зыяраттарға, ҡәберҙәргә ҡуйылған плитәләргә һәм уларға ниҙәр яҙылыуына ҡарап, милләт һәм уның итәғәтлелеге йәки белекһеҙлеге хаҡында фекер йөрөтөргә мөмкин”, – тип яҙған инглиз сәйәсмәне Эдисон Джозеф. Суд һәм хоҡуҡ һаҡлау органдарының ХХI быуат Рәсәйендә ниҙәр менән мәшғүл булыуына бер ҡараш ташлап йәмғиәттәге кәйефтәр, ихтыяждар һәм ҡиммәттәр тураһында байтаҡ мәғлүмәт асыҡларға була.\nКеше үлтереүҙең йыш күҙәтелеүе, мәҫәлән, ғүмерҙең баһаһы, ә уғрыларҙың һанап бөтөргөһөҙлөгө аҡса кеүек матди байлыҡ сығанағын тотоноуҙағы етешһеҙлектәр хаҡында бәйән итә.\nӘйтергә кәрәк, етешһеҙлектәрҙең күпселеге һуңғы сирек быуат эсендә барлыҡҡа килгән. Мәҫәлән, Совет власы йылдарында матди етешлек һәм абруй йәһәтенән иң юғары бейеклеккә күтәрелгән уҡытыусы хеҙмәтенә хәҙер баһаның түбәнлеге мәғарифҡа ҡатнашлығы булған һәр кемгә мәғлүм. Шулай уҡ ҡайһы бер педагогтарҙың ришүәт алыуы ла ишетелгеләп ҡала. Былтыр йәйге сессия ваҡытында Өфөләге юғары уҡыу йорттарының береһендә республика прокуратураһы тарафынан тап шундай күңелһеҙ ваҡиға теркәлгән. Ул ришүәт өсөн суд тарафынан 175 мең һум штраф һалынған.\nДүртөйлө ҡалаһында йәшәгән бер ирҙең бәлиғ булмаған ике балаһына түләнмәгән алименты ярты миллион һумдан ашып киткәс, ул балалары йәшәгән фатирҙағы өлөшөнән баш тартырға мәжбүр булған. Ҡалтасы районы ветеринария станцияһында суд тарафынан административ эшкә хөкөм ителгән иргә, әгәр ҙә 15 мең һум түләргә ризалашһа, эшләтмәй генә ялған белешмә әтмәләп бирергә вәғәҙә итәләр. Ир исем өсөн генә ризалаша һәм был хаҡта хоҡуҡ һаҡлау органдарына белдергәс, ришүәт алыусы ҡулға алына. Хәҙер уға суд ҡарары буйынса 500 мең һум штраф түләргә тура киләсәк…\nТелгә алынған миҫалдар, һис шикһеҙ, законһыҙлыҡ күренештәре хаҡында. Әммә уларҙа хәҙерге ҡатмарлы финанс шарттарында закон боҙоуға барып булһа ла, мохтажлыҡ кисермәй йәшәүгә ынтылышты күрмәмешкә һалышыу ғәҙел булмаҫ ине. Шул уҡ ваҡытта бындай осраҡтар ни бары суд һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә генә хәл ҡылына торған проблемаға оҡшамай, сөнки эҙемтә генә юҡҡа сығарылып, енәйәткә этәргән сәбәптәр шул килеш ҡала. Был законһыҙ күренештәрҙең күҙгә ташланып бармаған тағы ла бер яғы бар: теге йәки был енәйәттәрҙе тикшереп, сара күреү өсөн тәфтишселәр, судьялар йәлеп ителә, уларҙың эшмәкәрлеге һалым түләүсе иңенә ауыр йөк булып ята.\nРәсәйҙә аҡса ғәли йәнәптәрен сумаҙанлап, тоҡлап туплаған заттар бар, һәм был хаҡта әленән-әле йәмәғәтселек иғтибарына еткерелә килә. Анһат ҡына байырға йәки финанс хәлен башҡалар иҫәбенә яҡшыртырға тырышыусылар ниндәй генә сүрәткә инмәй! Мәҫәлән, Өфөлә йәшәгән бер ир нефть продукттары һәм төҙөлөш материалдары менән сауҙа ойоштороу өсөн, проценттар менән ҡайтарыуҙы вәғәҙә итеп, дүрт танышынан 4,5 миллион һум бурысҡа ала. Әммә хыялы тормошҡа ашмай (хәҙер сауҙагәрҙәр менән донъя тулған). Бурысты ҡайтарып ала алмағас, кредиторҙары судҡа мөрәжәғәт итергә мәжбүр була.\n“Тотона белһәң, аҡса – ҡол, белмәһәң – әфәнде”, тигән боронғо Рим шағиры Публий Сир. Ҡасан әйтелгән бит әле! Ысынлап та, үҙ-ара иҫәпләшеү ҡоралы булараҡ уйлап табылған аҡса йәмғиәттә “һауа торошо”н билдәләгән кимәлгә күтәрелһен әле! Ул хеҙмәткә түләүҙән башлап финансҡа бәйле барлыҡ тарафтарға ла үтеп инеп, баҙар иҡтисады әлифбаһын һаман үҙләштерә алмаған ватандаштарыбыҙ аңында шул саҡлы нығынған, хатта унан ҡотолоу юлы ла күренмәй кеүек.\nДәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға Мөрәжәғәтнамәһендә республика Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров эш хаҡы буйынса түләнмәгән бурыстың 600 миллион һумдан ашып китеүен телгә алды. Былтыр республика прокуратураһы тарафынан күрелгән саралар һөҙөмтәһендә 500 миллион һумдан ашыу аҡса тейешле кешеләргә ҡайтарылған. Хеҙмәткә түләү буйынса 15 мең закон боҙоу осрағы асыҡланып, йөҙҙәрсә вазифа дисциплинар яуаплылыҡҡа тарттырылған, административ саралар күрелгән, 12 мең ғариза суд хөкөмөнә тапшырылған. Күпме мәшәҡәт юҡтан бар булған да, ә уның иге-сиге һаман юҡ.\nБындай хәл-күренеш нигеҙен батша Рәсәйендә борон-борондан йәшәп килгән һәм Совет заманында нығынған хоҡуҡи нигилизм тәшкил итә. Донъяла иң камил Конституцияға эйә булып та, унан файҙаланырға ашыҡмаған граждандарҙың ғәйебе, әлбиттә, баһалап бөткөһөҙ! Шулай булмаһа, мәҫәлән, Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Ҡыйышҡы ауылы эргәһендә алдап ер һатыусылар туғыҙ кешене ике миллион һумға төп башына ултырта алыр инеме ни? Һүҙ ҙә юҡ, Рәсәй хоҡуҡ-суд системаһының файҙалы эш коэффициенты түбән булыу иң элек граждандарҙың хоҡуҡи аңына, түрәләрҙең вайымһыҙлығына бәйле.\nАҡсаны йәмғиәткә ғәҙел хеҙмәт иткән “ҡол” дәрәжәһенә төшөрөү сараларын, әлбиттә, дәүләт органдары хәстәрләргә бурыслы. Уны хеҙмәткә ғәҙел һәм лайыҡлы түләүҙән башларға кәрәклеге, моғайын, шик тыуҙырмайҙыр. 90-сы йылдар урталарында уҡ илдең бер нисә ғалимы хеҙмәткә түләүҙә реформа үткәреү мәсьәләһен әүҙем ҡуҙғатып ҡараһа ла, мөһим башланғыс рәсми даирәлә яҡлау тапманы. Бының менән генә ватандаштарыбыҙҙың хәл иткес өлөшө өсөн үтә мөһим проблема көн үҙәгенән төшмәне.\nБыл – бер. Икенсенән, Рәсәйҙә ныҡлы уйланған, граждандарҙың күпселеге ҡабул иткән һалым сәйәсәте булдырылмауы ла финанс өлкәһендәге проблемаларҙың хәл ителмәүен раҫлай. Рәсәй финанс министры Антон Силуановтың мәғлүмәтенә ярашлы, илдә өс-дүрт триллион һум йән башына килем һалымдан “ҡаса” һәм был өлкәлә тәртип булдырыу юлдары ла күренмәй.\nБоронғо грек аҡыл эйәһе Аристотель “байлыҡ та, фәҡирлек тә сама белмәүҙән килә” тигән фекер әйтеп ҡалдырған. Эйе, Рәсәйҙә бармаҡ менән иҫәбенә сығырлыҡ серегән байҙар һәм башы мохтажлыҡтан сыҡмаған тиҫтәләрсә миллион фәҡирҙәр көн итә. Ошо ХХI быуатҡа хас булмаған ҡырағай күренеш “аҡсаның баҙары”н күтәрмәйме икән?


Ҡурҡытыу ҡоралы ... ЕГЭ\nТуғыҙынсы класҡа еткәс: “Балағыҙ ЕГЭ-ны тапшыра алмаясаҡ, китһен мәктәптән”,-тигән һүҙҙәрҙе күпме ата-әсә ишетте һәм ишетә икән? Бала шул имтихандарҙы бирә алыусылар рәтенә инһә – кеше, инмәһә үҙенә үҫмер сағынан ҡул һелтәргә тейеш буламы?..\nӘхирәтемдең ҡыҙы мәктәпкә ҙур теләк менән барҙы. Мәктәп формаһын ҡырҡ мәртәбә кейеп ҡарап, сумкаһына ручка-ҡәләм, дәфтәрҙәрен һалып алып ашҡынып йөрөнө. Беренсе класта уҡый башлағас та, “Уҡытыусы апай матур ғына, ул беҙгә ошолай ултырырға ҡуша” йәки “Малайҙар уҡытыусы апайҙы тыңламай, ә беҙ тыңлайбыҙ”, “Тәмле генә бутҡа бирҙеләр, әсәй, һин ундайҙы бешерә белмәйһең, беҙгә әҙерләгәнең юҡ”,-тип көлдөрөп ала торғайны.\nӨсөнсө класҡа еткәс, ҡыҙсыҡтың кәйефе ҡырыла башланы. Әсәһе: ”Ошо бәп-бәләкәс бала туғыҙынсы, ун беренсе кластан һуң бирергә тейешле имтихандарҙан ҡурҡа. “Әсәй, ОГЭ менән ЕГЭ-ны бирә алмаһам, мин нимә эшләйем инде?”,-тип бошона. Әллә ҡасан була торған имтихандарҙан ҡурҡыр сағымы һуң баланың?!”-тине.\nЫсынлап та, берҙәм дәүләт имтихандарының барлыҡҡа килеүе мәктәпге тормошҡа ҙур үҙгәрештәр индерҙе. Үкенескә, күпселек осраҡта был кире үҙгәрештәр. Бында район, республика мәғариф системаһының да, уҡытыусыларҙың да ғәйебе юҡ. Тотош Рәсәй буйынса ҡабул ителгән “огэ, егэлар” бәләкәй кластан балалар ҡурҡҡан “бапаҡтарға” әйләнде.\nОшо үҙгәрештәргә тиклем тапшырған имтихандарҙы иҫкә төшөрһәң, “ни тиклем бәхетле булғанбыҙ” тигән уй килә. Уҡытыусылар һинең менән күҙгә-күҙ ҡарап һөйләшә, әйтеп еткерә алмаған, йә онотҡан-белмәгән нәмәңде әйтеп ебәрә. Ә инде юғары кластарҙа тапшырған имтихандар ваҡытында әсәйҙәр мәктәп ашханаһында сәй әҙерләй, тәнәфескә сығып, яҡын кешеңдән көс алып (йәшерен-батырыны юҡ, белмәгәнеңде һорап), ҡалған эшеңде яҙып, тапшырып ҡуяһың.\nХәҙерге мәктәптәргә күҙ һалһаң, уҡытыусылар туҡтауһыҙ ниндәйҙер ҡағыҙҙар тултыра. Уларҙың балалар менән йәнле аралашыуға ваҡыты ла ҡалмай, шикелле. Ә ҡағыҙҙарҙы тултырмаһа, уның эше күренмәй йә бөтөнләй эшләмәгән булып һанала. Балаларға беренсе кластан ошо “огэ, егэлар” тураһында тылҡыйбыҙ, “уҡымаһаң, уларҙы тапшыра алмайһың!” тип ҡурҡытабыҙ. Мәктәптә – уҡытыусы, өйҙә ата-әсә туҡтауһыҙ тылҡый был хаҡта. Һөҙөмтәлә бала мәктәпкә белем алыу, үҙе өсөн асыштар яһау, буласаҡ һөнәрен билдәләү өсөн түгел, ә “огэ, егэлар”ҙы тапшырыу маҡсаты менән генә йөрөй башлай. Туғыҙынсы класҡа еткәс: “Балағыҙ ЕГЭ-ны тапшыра алмаясаҡ, китһен мәктәптән”,-тигән һүҙҙәрҙе күпме ата-әсә ишетте һәм ишетә икән? Бала шул имтихандарҙы бирә алыусылар рәтенә инһә – кеше, инмәһә үҙенә үҫмер сағынан ҡул һелтәргә тейеш буламы? Беҙ уҡыған йылдарҙа кешелеклелек сифаттары беренсе урынға ҡуйылды. Ололар менән һаулыҡ һорашыу, уларға автобуста урын биреү, ярҙамлашыу, артта ҡалған иптәштәреңә ярҙам итеү... Ә хәҙер? Ҡайһы бер уҡытыусыларҙың: “Артта ҡалғандарҙы һөйрәргә ваҡытым юҡ!”-тигәненә зарлана ата-әсәләр. Ышанам, юҡтыр ваҡыттары уҡытыусыларҙың. Сөнки хәҙерге мәктәп программаһы шул тиклем ҡатмарлаштырылған, ябай ғына ҡағиҙәләрҙе лә ауыр итеп, икенсе төрлөсә еткерәләр, өҫтәүенә, баяғы әйтеп үткән ҡағыҙҙарҙы тултырыу.\n“Дистанцион уҡыу ваҡытында балалар күпкә яҡшы уҡый башланы”,-тип яңғыраттылар бер республика кәңәшмәһендә. Дөрөҫөн әйткәндә, ҡыҙҙар һәм малайҙарҙың гаджеттар аша тырышып уҡый башлағаны ышанмаҫлыҡ хәл. Сөнки был осорҙа “удаленкала” ултырған ата-әсәләр балалары өсөн мәсьәлә лә систе, инша ла яҙҙы, хатта һүрәттәрен дә төшөрөп бирҙе. Ә бына 1 сентябрҙә мәктәпкә барғас күп уҡытыусылар балаларҙың белгәнен дә онотоп бөтөп, тамам наҙан булып килеүенә зарланды. Быныһы инде хаҡ һүҙҙәр.\nӘлбиттә, гел яҡшы билдәләргә уҡыған. “огэ, егэлар”ҙы көнбағыш кеүек сирткән һәләтле балаларыбыҙ ҙа бар. Тәбиғи һәләтме уларҙың, йә ата-әсәнең ныҡлы тәрбиәһеме (шунһыҙ ҙа булмай), әммә улар күпселекте тәшкил итмәй шул. Уҡытыу, имтихан тапшырыу системаһы үҙгәреп, элекке кеүек ныҡлы хеҙмәт тәрбиәһе ҡайтыуы (хәҙер ҡыҙҙар – йыуғыс, малайҙар көрәк тә тота белмәй) мөһимдер. Был, үкенескә ҡаршы, республика мәғариф министрлығының көсөндә түгел. Имтихандарҙы “угадайка” кеүек тапшырғандан һуң барлыҡҡа килгән ҡайһы бер белгестәрҙең файҙаһыҙлығын күргәс, бәлки, ил буйынса уҡытыу системаһы һөҙөмтәле яңырыу кисерер.\nӘлегә балаларҙы “огэ, егэлар” менән ҡурҡытмаҫҡа, ә уларҙы тапшыра алыу мөһим икәнлеген, әммә “икеле” алһаң да, ер шары әйләнеүенән туҡтамауын, имтихандарҙы яңынан тапшырырға мөмкинселек бирелеүен, иң мөһиме һәр осраҡта тәү сиратта – КЕШЕ булып ҡалыу мөһимлеген аңлатырға кәрәктер.


Бөгөн Өфөлә Хоҡуҡ буйынса Бөтә Рәсәй мәктәп уҡыусылары олимпиадаһының төбәк этабына йомғаҡ яһалды\nСираттағы сара республика район-ҡалаларынан килгән 200-гә яҡын уҡыусыны бергә йыйҙы. Башҡорт дәүләт университетының Хоҡуҡ институтында үткән олимпиада ҡатнашыусылары алған билдәләре менән ризалашты. Ҡатнашыусыларҙың тик икәүһе генә эшен апелляцияға биргән.\nОлеся Ғимаҙисламова, хоҡуҡ буйынса бөтә Рәсәй мәктәп уҡыусылары олимпиадаһының төбәк жюри ағзаһы: «Балаларға эштәрендә ебәрелгән хаталары менән танышыу мөмкинлеге лә биреклде. Улар уҡытыусыларҙан урында уҡ кәңәш алып, килеп тыуған һорауҙарына яуап ала алды. Тестан тыш, мәсьәлә өсөн баһа алған уҡыусылар үҙ хоҡуҡтарын яҡлай белеүе, яңыса үҙенсәлекле ҡараштары ҡыуандырҙы. Рәсәй кимәлендә Башҡортостан намыҫын яҡлай алырлыҡ уҡыусыларыбыҙ бар икәнлегенә тағы бер инандыҡ».\nКүптән түгел хоҡуҡ фәненән тыш, Башҡорт дәүләт университетында француз теленән дә төбәк олимпиадаһы үтте. Алдағы аҙнала мәктәп уҡыусылары экономика, инглиз теле, матемика һәм биология кеүек фәндәрҙән һынау тотасаҡ.


Мәләүездә Рәсәй сәйәсәте мәктәбе асыла // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nМәләүездә Рәсәй сәйәсәте мәктәбе асыла\n14:46, 29 июня 2012 Сәйәсәт\nМәләүездә Рәсәй сәйәсәте мәктәбенең бүлексәһе асыла. Дәрестәр 1 сентябрҙән К.Г.Разумовский исемендәге Мәскәү дәүләт технологиялар һәм идара итеү университетының филиалында үтәсәк, тип хәбәр иттеләр ҡала хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика хеҙмәтенән.\nДәрестәр республиканың башҡарма һәм закондар сығарыу власы вәкилдәре, политологтар, эксперттар, сәйәси партия ағзалары менән рәсми булмаған аралашыуға ҡороласаҡ. Тыңлаусылар власть һәм ижтимағи-сәйәси структураларҙа практика үтәсәк, тип күҙаллана.\nӘле Мәләүездә студенттар, аспиранттар, йәш уҡытыусылар, предприятиеларҙың йәш белгестәре, бизнес вәкилдәре иҫәбенән көнүҙәк проекттар тәҡдим итеп, уларҙы тормошҡа ашырыуға һәләтле 30 йәшкә тиклемге перспективалы йәш кешеләр төркөмө төҙөлә. Уҡып сыҡҡандан һуң улар республиканың дәүләт власы органдарының кадрҙар резервына инергә мөмкинлек аласаҡ. Уҡыу бушлай. Курс тамамланғандан һуң Рәсәй сәйәсәте мәктәбе тыңлаусылары үҙҙәренең инновацион социаль проекттарын әҙерләйәсәк. Иң яҡшы проект авторҙарының төбәктәге Рәсәй сәйәсәте мәктәбенең дүртенсе төркөмөнә алыныуы ихтимал. Ул саҡта йәштәр үҙ эштәрен Башҡортостандың әйҙәүсе сәйәсмәндәренә тәҡдим итә аласаҡ.


Йәмғиәт » Страница 9 » "Урал" гәзите\n11-07-2016, 11:38 / Йәмғиәт\nҺуғыш эсендәге никах\nҠәһәрле һуғыш башланыуға быйыл 75 йыл. 1941 йылдың 22 июне элекке Союзда булған илдәр, Рәсәй ѳсѳн онотолмаҫлыҡ ҡайғы кѳнѳ. Дошманды дѳмѳктѳрѳр ѳсѳн күпме яугир башын һалды, күпме зәғифтәр, етем балалар, емерелгән яҙмыштар, ѳҙѳлгән хыялдар - әйтеп бѳтѳргѳһѳҙ юғалтыуҙар булды. Беҙҙең Шығай ауылынан типһә тимер ѳҙѳрлѳк, һау-сәләмәт 155 ир- егет һуғышҡа китһә, шуларҙың 62- һе генә, кемеһелер ҡулын йә аяғын ҡалдырып, икенселәре тѳрлѳ яралар алып, ауылына кире әйләнеп ҡайта ала. 93 ауылдашыбыҙҙың һѳйәктәре сит-ят ерҙә ятып ҡала. Бәләкәй генә ауыл ѳсѳн был оло юғалтыу. Тыуған илен һаҡлап, яу ҡырына...\n11-07-2016, 11:36 / Йәмғиәт\nВетеранға сертификат тапшырылды\n18 майҙа Үҙәнбаш ауылында йәшәгән Бѳйѳк Ватан һуғышы ветераны Хәсән Әбүбәкир улы Әбүталипов 95 йәшен билдәләгәйне. Ул Шығай ауылы хакимиәте биләмәһендә йәшәгән иң оло кеше. Ошо кѳндәрҙә ветеран тағы ла ҙур ҡыуаныс кисерҙе - уға торлаҡҡа сертификат тапшырҙылар. Хәсән Әбүбәкир улының шатлығын уртаҡлашып, Шығай ауыл хакимиәте башлығы Рамил Шәрәфетдинов, Шығай ауыл хакимиәтенең ветерандар советы рәйесе Фәтих Мѳхәмәтдинов сертификатты ветерандың ѳйѳнә барып тапшырҙы. Р.МУСИНА....\n11-07-2016, 11:35 / Йәмғиәт\nҺәр секунд иҫәптә\n«Хәүефһеҙлек мәктәбе» республика ярыштары 1998 йылдан ойошторолоп килһә лә, ошондай кимәлдә ул өсөнсө тапҡыр уҙҙы. Биш көнгә иҫәпләнгән күнекмәләрҙә республиканың 36 ҡала- районынан 39 команда көс һынашты. Программа ете төр һынауҙан торҙо һәм һәр команда йәш буйынса ике төркөмгә - А һәм Б класына бүленде. Спорт менән шөғөлләнгән, сәләмәт, физик яҡтан үҫешкән һәм тормошта килеп тыуған ғәҙәттән тыш хәлдәрҙә юғалып ҡалмаған балалар тәрбиәләү - проекттың төп маҡсаты....\n11-07-2016, 11:30 / Йәмғиәт\nУйындарҙан уңдыҡ беҙ,\nУйындарҙан уңдыҡ беҙ, Ярыштарҙа еңдек беҙ! Һабантуйға килгән күңелегеҙгә - илһам халыҡты спорт ярыштары ла, милли уйындар ҙа йәлеп итә. Был юлы атай-әсәйҙәр балалары менән бергәләп һәр уйында ихлас ҡатнашты. Бер ерҙә тоҡ кейеп һикерәләр, бер ерҙә арҡан тарталар, бер ерҙә һауытты һыу менән тултырыуҙа, бер ерҙә тоҡ менән һуғышыуҙа ярышалар, ә бер ерҙә һыңар аяҡтары бәйләнгән парҙар йүгерә. Олоһо ла, кесеһе лә бүләктәр, приздар алып ҡыуана. Ә инде сосораҡтар хатта бер нисә ярышта ҡатнашып, бүләкле булды. - Балалар менән күптәнән бер ҡайҙа ла сыҡ- ҡаныбыҙ юҡ икән. Ҡыҙыбыҙҙың шатлығы эсенә...\n11-07-2016, 11:24 / Йәмғиәт\nҠоҙашмандар яҡшы кәйефтә\nХалҡыбыҙҙың традицияларын һаҡлау һәм артабан дауам итеү маҡсатында ойошторолған оло байрамды асып, Ишле ауыл хакимиәте башлығы Фәнис Рәшит улы Данъянов барлыҡ ҡунаҡтарҙы, ауылдаштарҙы тәбрикләне. Артабан Салауат ағай Нәбиуллин ауыл тарихы, үткәне, бѳгѳнгѳһѳ менән таныштырҙы. Байрам Мәсет тауында үтте. Сәхнә матур итеп биҙәлгән, сағыу флагтар байрам кәйефе бѳркѳп тора. Бер ерҙә милли кѳрәш, икенсеһендә һырғауылға үрмәләү, ѳсѳнсѳһѳндә тоҡ менән һуғышыу, дүртенсеһендә йыр-моң, бейеү буйынса конкурстар үткәрелде. Һәр еңеүсегә бүләктәр тапшырылды. “Сударушка” ансамбле сығышы сағыулығы, ә Миәкә...\n11-07-2016, 11:22 / Йәмғиәт\nАтың бармы? Ялдарына ятып, Йәйге елде уҙып сап атта!\nАт борон-борондан халҡыбыҙҙың иң тоғро дуҫы, юлдашы һанала. Заманалар үҙгәрһә лә, атҡа булған һөйөү ҡанда һаҡлана. Ауылдарҙа шул уҡ ат йәнле малайҙар үҫә, хужалыҡта ярҙамсы булараҡ тотолған аттар ҙа, көтөү-көтөү йөрөгән йылҡы ла бар. Башҡорт атының генофонды һаҡланған, республикала күп йылҡы аҫралған төбәк булған Белорет ерендә лә уға иғтибар бер ҡасан да кәмемәй. Айырыуса һуңғы йылдарҙа районда йылҡы һаны арта, шәхси, крәҫтиән- фермер хужалыҡтары күбәйә, үҙе бер абруйлы тармаҡҡа әүерелә бара....\n11-07-2016, 11:18 / Йәмғиәт\n- Аяғына баҫты! - Күтәрә бит, ташламай... - Был билен бѳкмәй, ныҡ тарта... - Э-э-х! Уны алып ташларға кѳсѳ етмәй шул! Ошолай итеп халыҡ ихласлап, кѳрәш майҙанында батырҙарҙың кѳс һынашыуын күҙәтә. Сәғәттәр буйы дауам иткән бәйгене аяҡ ѳҫтѳ тороп ҡараһалар ҙа ялҡмайҙар....\n11-07-2016, 11:07 / Йәмғиәт\nЯлан күрке - тирмәләр\nЯлан тултырып теҙелеп киткән тирмәләр һабантуйҙың йәме булыуын бер кем дә кире ҡаҡмаҫ. Йыл һайын нәҡ ошо тирмәләрҙә тарихыбыҙға байҡау яһайбыҙ, милли аш- һыуыбыҙҙы әҙерләйбеҙ, йолаларыбыҙға, ғөрөф-ғәҙәттәребеҙгә хөрмәт күрһәтәбеҙ. Былтыр тирмәләр конкурсында 17 тирмә ҡатнашһа, быйыл 22 ауыл хакимиәте һәм ойошма- предприятие ҡатнашырға теләк белдерҙе. Уҡыу йорттары араһынан медицина колледжының, Әзекәй хакимиәтенә ҡараған Ҡоҙғон-Әхмәр ауылы халҡының тирмәләр конкурсына ҡушылыуы ҡыуаныслы булһа, Егәҙе, Ҡағы, Йөйәк хакимиәттәре тирмә ҡороуҙан баш тартты. Конкурста ҡатнашыусыларҙың барыһы ла...\n11-07-2016, 11:04 / Йәмғиәт\nҺабантуйҙар үткән саҡта күңелдәр ҡанатлана\nХеҙмәт алдынғыларының урыны – түрҙә Башҡорт халҡының милли байрамы - Һабантуй йылдан- йыл киңерәк ҡолас йәйә бара. Ул башҡорттарҙың ғына түгел, ә башҡа милләттәрҙең дә яратҡан байрамына әйләнде. Һабантуй байрамы үтәсәк яланда бер нисә кѳн алдан уҡ әҙерлек эштәре башлана: тирмәләр ҡорола, сауҙа нѳктәләре урынлаштырыла. Жюри иртәнге туғыҙҙан тирмәләрҙе ҡарай башланы. Ә инде сәғәт 11-ҙә Һабантуйҙың рәсми бүлеге - асыу тантанаһы үтте. Йылдағыса байрамға абруйлы ҡунаҡтар килгән: Рәсәй Федерацияһының Дәүләт Думаһы депутаты Зѳһрә Рәхмәтуллина, Башҡортостан Республикаһының иҡтисади үҫеш министры...\n11-07-2016, 11:01 / Йәмғиәт\nЕвгений Яковлевич Карепанов 1941 йылдың 17 июнендә Белорет районының Шушпа ауылында тыуған. Бала саҡта табип булырға хыяллана. Шуға күрә медицина училищеһына уҡырға инә. 1959 йылда училищены тамамлай. Тиҙҙән йәш хеҙмәткәрҙе ҡаланың район һаулыҡ һаҡлау бүлегенең фельдшер-акушерлыҡ пункты мөдире итеп тәғәйенләйҙәр. Ошо йылдарҙа Евгений Карепановтың яҙмышы ҡырҡа боролош ала һәм уның артабанғы тормошо сәйәсәткә бәйләнә. Йәшлек дәрте ташып торған егет 1962 йылда комсомолдың район комитеты инструкторы итеп һайлана. 1965 - 1995 йылдарҙа Евгений Яковлевич Белорет киноселтәре етәксеһе, район...\n⇦ 1 ... 5 6 7 8 9 10 11 12 13 ... 16 ⇨


Башҡорт драма театрына «Һинһеҙ килгән яҙҙар» спектакленең премьераһына автор Зифа Ҡадырова килә\n23 Май , 10:37\nФото:М.Ғафури исемендәге Башҡорт драма театрының матбуғат хеҙмәте\n26 һәм 27 майҙа М.Ғафури исемендәге Башҡорт драма театры сәхнәһендә Зифа Ҡадированың романы буйынса «Һинһеҙ килгән яҙҙар» спектакленең премьераһы була. Театр ошо спектакль менән 102-се ижад миҙгелен яба.\nСпектаклде йәнә режиссер Айрат Абушахманов менән рәссам Альберт Нестеров сәхнәләштергән. Уның музыкаһын композитор Рәмис Хәкимов яҙған.\nПремьераға әҫәрҙең авторы Зифа Ҡадырова килә, тип хәбәр итте театрҙың матбуғат хеҙмәте. Яҙыусы сығышы менән Учалы районынан, әле Яр Саллы ҡалаһында йәшәй. Ғүмере буйына төҙөлөштә эшләгән, яҙыусылыҡ эшмәкәрлегенә һуң ғына тотонған, ләкин шунда уҡ китап уҡыусыларҙың һөйөүен яулап алған. Хәҙер ул – иң популяр яҙыусыларҙың береһе. Өфө, Ҡазан, Әлмәт театрҙарында уның әҫәрҙәре буйынса спектаклдәр сәхнәләштерелде.\nПремьераның тәүге көнөндә, 26 майҙа, спектакль башланыр алдынан икенсе ҡаттың фойеһында Зифа Ҡадырова менән ижади осрашыу, шулай уҡ уның яңы йыйынтығының исем туйы була, китап менән бергә, авторҙан автограф алырға мөмкин.


Хәйбулла районында мәктәп биналарында ике балалар баҡсаһы асылды // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nХәйбулла районында мәктәп биналарында ике балалар баҡсаһы асылды\n12:07, 30 августа 2013 Йәмғиәт\nХәйбулла районында ҡайһы бер мәктәп биналарында балалар баҡсалары урынлаштырылды. Бындай яңыртыу эштәре уҡыусылар һаны кәмегән мәктәптәрҙә үткәрелде.\nШулай итеп, Атингән ауылында балалар баҡсаһы урындағы мәктәп бинаһының беренсе ҡатында урынлашты. Ашхана менән аш-һыу әҙерләү бүлмәһе хәҙер Экологик, технологик һәм атом күҙәтеүе буйынса федераль хеҙмәт талаптарына яуап бирә. Тотош бинала тәҙрәләр алмаштырылды, биләмәлә балалар майҙансығы булдырылды.\nРемонт эштәре мәктәп уҡыусылары өсөн дә үткәрелде – икенсе ҡатта бөтә бүлмәләрҙең ишектәре алмаштырылды, стеналар һәм түшәмдәр ремонтланды. Был маҡсаттарға район бюджетынан 8 миллион һумдан ашыу аҡса бүленде. Шулай итеп, Атингән ауылы балалар баҡсаһында 40 балаға иҫәпләнгән ике төркөм булдырылды.\nШундай уҡ эштәр Таштуғай ауылында ла үткәрелде. Мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы мәктәптең беренсе ҡатында урынлашты. Төҙөүселәр йәй эсендә бүлмәләрҙе нормаларға ярашлы итеп яңыртты. Мәктәп алды участкаһының дүрттән бер өлөшөн хәҙер балалар майҙансығы биләй. Реконструкция эштәренә 4 миллион 400 мең һум аҡса тотонолдо. Яңы балалар баҡсаһына 20 сабый йөрөйәсәк.\nЯңы мәктәпкәсә белем биреү учреждениелары бәләкәстәрҙе 1 сентябрҙә ҡабул итәсәк, тип хәбәр иттеләр район хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлегенән


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - МУЗЕЙҘА, КИТАПТА ДӨРӨҪ ӨЛГӨЛӘР ЕТЕРЛЕК - 2020 - Мәҡәләләр\n"Киске Өфө" гәзитенең 11-се һанында Сәрүәр Суринаның Роза Юлдашбаева менән булған әңгәмәһен уҡығас, милли кейемгә бәйле бер нисә фекеремде еткермәксе булдым. Ғәмлеләрҙе милли кейемдең бөгөнгө торошо, моғайын, уйға һалмай ҡалмайҙыр.\nАғинәйҙәр башланғысында бар республика ҡатын-ҡыҙҙарының милли кейемгә тотоноуы - бер яҡтан, ҡыуаныс. Әммә эргәлә өйрәтеүсе оҫта булмауы арҡаһындамы, Роза Рафиҡ ҡыҙы әйтмешләй, тарихи дөрөҫлөктән ситләштек, саманан ашып киттек. Нисек тегеп кейһәк тә, биҙәүесте ялтырауыҡҡа күмһәк тә ярамаймы ни, үҙемә шулай оҡшай, тигән бер ҡатлылыҡҡа баш түбән сумдыҡ. Ҡайҙа нимә күрәбеҙ, шунан өлгө алабыҙ. Республиканың бер районындағы сираттағы ағинәйҙәр йыйынында бер ҡатындың түшендәге биҙәүесенә иғтибар иттем. Ярайһы ғына ҙур итеп тегелгән ҡыҙыл буҫтауға анда-һанда өсәр-өсәр итеп магазиндан һатып алынған ҡалай тәңкәләр баҫылған. Һөйләшеп киттек.\n- Был биҙәүесте һеҙҙең яҡта нимә тип йөрөтәләр?\n- Өлгөнө ҡайҙан алдығыҙ?\n- "Башҡортостан ҡыҙы" журналынан\nМинеңсә, журнал уны айырым биҙәүес итеп бирмәгәндер, әммә журналда һүрәте баҙылған ҡатындың муйынындағы ошондай "селтәрҙән" өлгө алған да ҡуйған был ханым. Һәм бындай миҫалдар бик күбәйеп китте. Шуға ла Республика "Ағинәй" йәмәғәт ойошмаһының "Хаталар өҫтөндә эш" акцияһы иғлан итеүе бик ваҡытлы һәм урынлы булды. Беҙ, Учалы ағинәйҙәре, оло яуаплылыҡ менән тотондоҡ үҙебеҙҙең хаталарҙы төҙәтеү эшенә. Күлдәк-камзулдар, биҙәүестәр үҙебеҙҙең ырыу үҙенсәлектәренә ярашлы эшләнә. Әле беҙ башҡорттоң традицион аяҡ кейемдәрен - ҡата, сарыҡ эшләү менән мәшғүлбеҙ.\nБарыбыҙ ҙа хәреф таныйбыҙ, әйҙәгеҙ, яныбыҙҙа өйрәтерлек оҫта булмаһа, китаптарҙан үҙебеҙ уҡып өйрәнәйек. Теләгәндәргә өйрәнеү мөмкинлеге юҡ түгел. Руденконың, Камалиеваның китаптарында милли кейемдең һәр төбәккә хас өлгөләре, аңлатмалары бирелгән. Урындағы музейҙарҙы ла файҙаланырға була, олораҡтарҙан да һораштырырға мөмкин. Үҙең төбөнә төшөп, төшөнөп эшләп алған биҙәүес икеләтә-өсләтә ҡәҙерле буласаҡ. Һандыҡ төбөндә ниндәйҙер бер ғиллә менән һаҡланып ҡалған өләсәйҙәр ҡомартҡыһына эйә булған ағинәйҙәребеҙ әллә ниндәй оло хазинаға эйә булғандай ғорурлыҡ кисерә. Балаларыбыҙға ҡәҙерле бер ҡомартҡы итеп ҡалдырырлыҡ булһын беҙ бөгөн теккән милли кейемебеҙ, биҙәүестәребеҙ, тип әйтмәксемен.\nНиәт иткәндә, дөрөҫ өлгөләрҙе табып була. Мәҫәлән, беҙ, Учалы районы ағинәйҙәре, яғаның (беҙҙең яҡта селтәр ҙә, һаҡал да түгел, ә яға тиҙәр) нисек эшләнгәнен, уның мотлаҡ ниндәй өлөштәрҙән тороуын, нигеҙенең тулаға ҡыҙыл буҫтау тегеп эшләнгәнен, нигеҙенең формаһын, ни өсөн яға тип аталғанын яҡшы беләбеҙ. Шуныһы, боронғо көмөш тәңкәләрҙән, ысын мәрйендән түгел эшләгәнебеҙ. Көмөш тәңкәләр табып булғанда ла, уларға эйә булырға хәлебеҙ етмәҫ ине. Шуға күрә мин үҙемдең "Ағинәй" йәмәғәт ойошмаһы ағзаларының иғтибарын заманында халҡыбыҙҙың иҫ киткес зауыҡлы булыуына, матурлыҡты һанлай, баһалай белеүе менән бергә ни тиклем етеш, бай тормошта йәшәгәнлектәренә лә йүнәлтергә тырышам. Әйҙә, ул саҡтағы халҡыбыҙҙың көнитмеше менән ғорурланып ҡына йәшәйек. Көмөш тәңкә үк булмаһа ла, бөгөнгө әйләнештәге тинлектәребеҙҙе, булғандар совет заманы тинлектәрен, яһалма булһа ла ҡыҙыл төҫтәге мәрйенде файҙаланабыҙ. Шунан артығын, ялтырауыҡтарын ҡулланмайбыҙ.\nӘйткәндәй, таҫтар тураһында бер ни тиклем мәғлүмәт биреп үтәйем. Был баш кейеме тураһында әллә ни мәғлүмәт тә юҡ шикелле. Өфөләге милли музейҙа таҫтарҙың бер осо, сигелгән осо ғына һаҡлана. Сибайҙарҙың концертын күрмәнем, әммә интернеттан ошо коллективтың фотоһын эҙләп табып ҡараным. Роза Юлдашбаева таҫтарға иғтибар иткән һәм хуплаған. Минеңсә, артистар уны дөрөҫ ябынмаған, әле үрҙә әйткәнсә, заманлаштырған. Уны урта һәм оло йәштәге ҡатындар йөрөткәндер, тип уйлайым. Муйынға бер нисә тапҡыр урап ябынғандарҙыр, шундай фотолар осрап ҡуя. Унан тағы ниндәйҙер бер әҫәрҙәге: " ...башына аҡ таҫтарын ураған еңгәнең..."- тигән юлдар ҙа фекеремде йөпләй кеүек. Шуға, таҫтарҙы ла дөрөҫ итеп кенә сығарһаҡ ине халыҡ араһына.\nУнан һуң, кейем кешенең йәше, социаль хәленең дә сағылышы бит. Шул йәһәттән тағы бер фекеремде әйтмәксемен. Нишләптер "Ете ҡыҙ", "Хан ҡыҙы" бейеүҙәрендә ҡашмау кейәләр. Ҡашмау бит кейәүгә сыҡҡан ҡатын-ҡыҙҙың баш кейеме. Ҡыҙҙар таҡыя кейгән. Әле быйыл Ҡарһылыуыбыҙға ла аҡ мәрйендән эшләнгән ҡашмау кейҙереп ҡуйҙылар. Иларһың да, көлөрһөң дә, әммә бар халыҡ телевизорҙан шуны күрә, дөрөҫ тип ҡабул итә. Бына ҡайҙан баш ала хаталар. Республикала танылған ғына Guzal Dance төркөмө шундай хаталарға юл ҡуя. Халыҡ ижадын өйрәнмәйҙәр, белмәйҙәр, һанламайҙар. Әллә, сәхнәлә ярай ул, тип ҡарайҙармы икән тип уйлап та ҡуяһың. Минеңсә, оло сәхнәгә баҫҡан ижад кешеһе тәү сиратта үҙе өлгө булырға тейеш түгелме икән? Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың "Үткән заманда башҡорт ҡыҙҙарының оҙатылыуы"н уҡығыҙ, зинһар, тип әйтке килә. Унда бит ҡыҙ башындағы таҡыяға болашыу, ҡашмау кейҙереү йолаһы бик матур тасуирланған. Ҡашмау кейҙең - ир ҡатыны булдың, тигәнде аңлата. Әлеге шул "Ете ҡыҙ" ҙы бейергә сыҡҡан төркөмдөң түшендәге биҙәүестәрен кем шулай боҙоп эшләне икән тип хайран ҡалғаным да булды. Шулай һаҡһыҙ ҡыланабыҙ. Халыҡ ижадына, милли кейемгә бәйле әйберҙәрҙе экранға, сәхнәгә сығарыр алдынан ҡырҡ тикшереү үткәрһендәр ине ул, тип уйланаһың. Билдәле "Байыҡ" тапшырыуында баһалама төркөмөндә кейем белгесе мотлаҡ булырға, хаталарҙы төҙәтеп барырға тейешлек тураһындағы фекер менән тулыһынса килешәм.\nИнде бер нисә йыл "Евразия йөрәге" фестивале сиктәрендә Өфөлә милли кейем парады үткәрелә. Тәүге йылда был сара хаҡлы рәүештә башҡорт халҡының милли кейеменә генә арналһа, артабан иһә башҡа милләттәр ҙә ҡушылды. Әлбиттә, быны киң күңеллелек билдәһе, толерантлыҡ тип аңлайбыҙ. Әммә әтнәкәһе шунда: был бутҡала ниндәй кейем дөрөҫ, ниндәйе дөрөҫ түгел икәнен дә аңғармайбыҙ. Үтһә - булды, халыҡ бер йыйылып алһа - булды, тигән кеүек кенә ойошторолған һымаҡ була башланы был сара. Үткән йәйҙәге сарала беҙҙең райондан Бөйҙө ауылы ағинәйҙәре ҡыҙыл бәздән үҙебеҙҙең ерлеккә хас булған күлдәктәр тегеп, итәгенә үҙебеҙсә ( музейҙа шундай өлгө бар) элмәле сигеү һалып, камзулдарын да үҙебеҙсә тәңкәле итеп кейем әҙерләнеләр. Ошо парадҡа барыр өсөн. Ҡайтҡас, әйткән һүҙҙәре шул булды: "Унда ней халыҡ сәхнә кейеме кейеп сыҡҡан даһа. Күренекле генә кешеләрҙең дә кейгән генәһе бер ҙә ҡыуандырманы..." Сәхнә кейеме менән ысын милли ерлектәгеһен айыра белеүҙәренә, берҙән, шатландым. Икенсенән, был бутҡала милли кейемгә дөрөҫ юҫыҡта үҫергә мөмкинлек булмауына көйөндөм. Һуң был сара тап үҙебеҙҙең милли кейемде дөрөҫ әҙерләп кейергә, йылдан-йыл формалаштырырға, юғары кимәлгә күтәрергә булышлыҡ итеүҙе маҡсат итмәйме һуң? Ул саҡта ни өсөн анау хәтле йыраҡтан халыҡ йыйырға? Һөҙөмтәһе һөйөндөрмәгәс. Милли кейемдең дә йәш быуынға түкмәй-сәсмәй, бар дөрөҫлөгөндә тапшырыла торған ҡомартҡы икәнен иҫтән сығармаһа ине яуаплы кешеләр.\nҺүҙемде йомғаҡлап, шуны әйтер инем: милли кейемгә арналған саралар һәр яҡтан яҡшы уйланылған, емешле һәм һөҙөмтәле, башҡорт халҡы өсөн файҙалы булырға тейеш. Ошо темаға арналған семинарҙар, түңәрәк ҡорҙар, оҫталар мәктәбе ойоштороп, белгестәр саҡырып, уртаға һалып һөйләшәйек. Әйтергә кәрәк, үткән йыл йәй Милли музейҙа Башҡортостан халыҡтарының баш кейеменә арналған бик матур конференция булды. Белгестәрҙең бик файҙалы сығыштарын тыңланыҡ. Был сығыштар юғалмаһын, китап итеп баҫтырығыҙ, тигән фекер ҙә әйтелеп, электрон вариантта булһа ла эшләрбеҙ, тигәндәр ине лә, булманы. Бар нәмә аҡсаға барып төртөлә шул, музейҙың хәленән килмәгәндер инде. Әйтелгәндәрҙе БР Мәҙәниәт министрлығы ла ишетеп, ябай кешеләрҙең фекерҙәренә лә ҡолаҡ һалһындар ине. Нисек кенә булмаһын, уларҙың оло бурысы был.\nЯҙылған: 10.04.20 | Ҡаралған: 447