Шәһит ХАММАТОВ: “Һин ниндәй, тормошоң да шундай” » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Әҙәбиәт » Шәһит ХАММАТОВ: “Һин ниндәй, тормошоң да шундай”\nШәһит ХАММАТОВ: “Һин ниндәй, тормошоң да шундай” 05.06.2018 // Әҙәбиәт\nУ. Шекспирҙың “Ун икенсе төн”өндә карап капитаны Антонионы, Виктор Ольшанскийҙың “Ун өсөнсө йондоҙ”онда – Пушок, Мостай Кәримдең “Ҡыҙ урлау” комедияһы нигеҙендә ҡуйылған “Тоҡ эсендә бесәй, или Башкирская пленница”һында – Иштимер, Шукур, Александр Вампилов әҫәре буйынса ҡуйылған “Өлкән улым”да – Сильва, Сыңғыҙ Айытматовтың “Диңгеҙ ярын иңләй ала эт”ендә – Кириск, Альбер Камюның “Калигула” трагедияһында Геликон һәм башҡа бик күп ролдәрҙе башҡарған Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры актеры Шәһит ХАММАТОВ менән осрашҡанда, сәнғәт кешеһенең тормошо, театр мөхите хаҡында һөйләштек.\n– Шәһит Зәйет улы, һеҙгә ҡарайым да, ябай ауыл малайын сәхнә тормошон һайлауға нимә этәрҙе икән, тип уйланам. Сәнғәт кешеһенең тормошо ситтән ҡарағанда ғына сағыу, матур кеүек тойола, ә сәхнә артында ла, ҡәҙимге тормошта ла уларға еңелдән түгел. Бер сығыш яһау өсөн әҙерләнгәндә күпме көс, сыҙамлыҡ талап ителә, шуға ла тик үҙенең һөнәрен яратҡандар, унһыҙ йәшәй алмағандар ғына ҡырҡ һынауҙы үтеп, барлыҡ ауырлыҡтарға түҙеп, сәнғәттә үҙ урынын һаҡлап ҡалалыр...\n– Әсәйемдең аҙымы, теләге менән сәнғәткә килдем. Сығышым менән Әбйәлил районының Буранғол ауылынан. Шунда I класты тамамлағандан һуң, ул: “Ҡалала һине йырларға, һуғышырға өйрәтерҙәр”, – тип әүрәтеп Өфө махсус урта музыка мәктәбенең филиалы булып асылған Сибай башланғыс музыка мәктәбенең II класына уҡырға алып килде. Махсус мәктәп булғас, имтихан менән генә алалар. Әсәйем: “Нимә тип һораһалар ҙа, “эйе” тип яуап бир”, – тип өйрәтте. Ҡабул итеү комиссияһы рәйесе Наил Ғәйетбаев: “Ҡустым, баянда уйнай беләһеңме?” – тип һораны. Мин “эйе” тинем. Үҙем бүлмәнән сыҡҡас: “Әсәй, нимә ул баян?” – тип ҡыҙыҡһындым. Шулай итеп, быға тиклем ул музыка ҡоралы тураһында ишеткәнем булмаһа ла, баян класына уҡырға индем. Уйнарға өйрәнеү еңелдән булманы. Марс Бакиров ағай өйрәтте, яҡшы белем бирҙе. Шулай итеп, II кластан сит яҡта йөрөйөм.\n– Ауыл малайына ҡалала уҡып китеү ауыр булғандыр?\n– Янымда бер кем дә юҡ. Беҙ, интернат балалары, төндәр буйы бергәләшеп илай торғайныҡ. Ваҡыт үтеү менән өйрәндек. Рәхмәт атай-әсәйемә, сөнки унда алған тәрбиә мине тормошта көтөлмәгән хәлдәрҙән ҡотҡарҙы, ауырлыҡтарҙа юғалып ҡалмаҫҡа өйрәтте. Интернатта уҡығанда шиғыр яҙа башланым. IV кластан уҡыуҙы Өфө музыка мәктәбендә дауам иттем. Теүәл предметтарҙы яратманым, гуманитар фәндәр оҡшай ине, шуға ла үҙемде сәнғәт донъяһынан башҡа күҙ алдына ла килтерә алманым. Хәҙер, атайым менән әсәйем миңә дөрөҫ йүнәлеш биргән, тип уйлайым.\n– Уҡыу осорондағы ниндәй сығыштарың, ҡаҙаныштарың иҫтә ҡалған?\n– Беҙ уҡығанда баян, фортепьяно кеүек ҡоралдарҙа классик музыка нигеҙҙәрен өйрәндек. Ул саҡта ярыш-конкурстарҙа ҡатнашыу тигән ғәмәл булманы. Һабантуй кеүек сараларҙа ҡатнашып, урындар яулай торғайныҡ.\n– Мәктәптә баян серҙәрен өйрәнеп, училищела тынлы музыка ҡоралдары бүлегендә уҡыуҙы дауам иткәнһең. Ни өсөн икенсе йүнәлеш буйынса китергә ҡарар иттең?\n– Ғүмерҙә лә шулай булыр тип уйламағайным. Беҙ, биш егет, VIII кластан һуң баян класына уҡырға инергә һуңланыҡ, шуға ла тынлы оркестрға барырға тура килде, әммә мин быға үкенмәйем, сөнки унда ике һөнәр алдым: кларнет һәм оркестр буйынса. Был миңә музыканы бөтә яҡлап асырға, аңларға ярҙам итте. Хәҙер опера театрҙарында оркестр соҡорҙарында ултыра алам, дипломым бар.\n– Һинең ижади үҫешең бик үҙенсәлекле килеп сыҡҡан түгелме? Баян класы, тынлы оркестр, сәнғәт институтында иһә театр бүлеге...\n– Өлкән курс студенттарына рәхмәт. Йәшерен-батырыны юҡ, ул саҡта ятаҡта “бабайлыҡ” булды. Бүлмәлә тик ултырһаң, һиңә килеп бәйләнә башлайҙар, аҡса таптыралар. Хәҙер генә бар ерҙә лә күҙәтеү камералары тора, кеҫә телефондары бар. Кемдер апаһына йә ағаһына бара, ә минең бер кемем дә юҡ.\nБер мәл, ваҡыт уҙғарырға тип, Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт драма театрына барҙыҡ. Шул саҡта “Нәркәс” спектакленең премьераһы бара ине. Ул минең барлыҡ булмышымды, сәнғәткә ҡарашымды үҙгәртте. Азат Йыһаншин менән Фирүзә Париж икеһе лә ғашиҡтарҙы шул тиклем оҫта уйнай. Нисек улай ролгә инеп була икән, башыма һыймай ине. Аптыраным. Спектаклдән ҡайтҡансы иланым һәм ошо кисерештәрем мине актерлыҡ донъяһына әйҙәне.\nШулай итеп, I курстан уҡ театрға йыш йөрөй башланым. Аллаға шөкөр, училищены тамамлаған йылда Милли йәштәр театрына махсус ике төркөм ҡабул итеү тураһында иғлан иттеләр. Ул саҡта бер урынға 25 кеше дәғүә итә ине.\nИкенсе яҡтан, кларнет юлын һайларға матди хәлем етмәҫ ине. Уның бөтә деталдәре лә бик ҡиммәт. Өҫкә үрләйем тиһәң, аҡса менән ярҙам итерлек кешең булырға тейеш. Бынан 15 йыл элек кларнеттың Францияла етештерелгән муштогы ғына 4,5 мең һум тора ине. Унан тыш әллә күпме запас частарын йыш алып торорға кәрәк, сөнки улар уйнаған һайын ашала. Әммә училищела уҡығаныма бер ҙә үкенмәйем, сөнки әле мин ошо ҡоралдарҙа – баянда, пианинола уйнай белеүемде эшемдә ҡулланам. Театр минең өсөн кларнет һатып алды. Ҡурайҙа ла уйнайым.\n– Студент тормошонда нимәләр ныҡ иҫтә ҡалды?\n– Училище ҙур тормош һабағы бирҙе. Үҙеңде йәмғиәттә тоторға өйрәтте. XI кластан һуң институтҡа уҡырға килгән егеттәр аш бешереү, бүлмәне йыйыштырыу, мәҙәни һөйләшеү, аралашыу тигән ябай нәмәләрҙе белмәй ине. Институтта уҡығанда актер оҫталығы, фехтование дәрестәре ныҡ иҫтә ҡалған. Шул мәлдә мөхәббәтемде осраттым...\n– Уҡыуҙы тамамлағас, Милли йәштәр театрына мотлаҡ эшкә алырҙар тигән өмөт булдымы? Бер юлы 30 кешене коллективҡа алыу мөмкин дә түгел...\n– Алдымда театрға эләгәмме-юҡмы тигән һорау торманы. Мине алалар тип тә уйламаным, ҡайғырманым. Уҡытыусыларыбыҙ йылдар буйы беҙҙе ҡарап, күҙәтеп килә бит: үҙеңде тотошоңдо, һуңлап йөрөйһөңмө-юҡмы. Был йәһәттән беҙ тәртипле булдыҡ. Икенсе-өсөнсө курстан һуң ҡайһы бер студенттар актер юлынан китмәйәсәктәрен дә белә ине. Беренсе курсҡа килгәндә бөтәһе лә үҙен халыҡ артисы кеүек тоя, икенсе курста – атҡаҙанған артистар кеүек, өсөнсөлә – һин әйҙәүсе актер, дүртенселә иһә ергә төшәһең, эрелек тә бөтә. Беҙҙең курстан бик аҙҙарҙы ғына театрға ҡабул иттеләр.\n– Институтта уҡығанда мөхәббәтеңде осратҡанһың.\n– Эйе, ҡатыным Алтынай Юнысова менән икебеҙ ҙә сәнғәт кешеләре булғас, бер-беребеҙҙе аңлап йәшәйбеҙ. Ул “Байыҡ” телевизион бейеү конкурсында алып барыусы булып та эшләй.\nХәтеремдә, йәй “Красноусол” шифаханаһында эшләнем. Алтынай телевидение менән “Артылыш” тапшырыуын төшөрөргә килде. Шунда уны күреп ҡалдым. Аҙаҡ ҡараһам, ул ҡыҙ сәнғәт институтына уҡырға ингән. 2011 йылда ғаилә ҡорҙоҡ. Театрҙа бергә эшләй башланыҡ, әле бер сәхнәлә сығыш яһайбыҙ.\n– Ниндәй ролдәрҙе йышыраҡ бирәләр?\n– Икебеҙ ҙә ролдәрҙән уңабыҙ. Ул шундай сағыу, матур героиня булһа, миңә күберәк комик ролдәр эләгә. Шуның менән мин бәхетлемен, сөнки бер ғаиләлә йәшәгән ике актер ҙа етди ролдәр башҡарһа, беҙгә ауырға тура килер ине. Уйлап ҡараһаң, өйҙә лә шул тема бит, театрҙа ла. Беҙ ҙә тере йәндәр, шуға ла ғаиләлә икенсе мөхит булһын, тип теләйһең.\nТеатрҙа оло актерҙар беҙҙе яҡшы ҡабул итте. Эшкә килгәс, “Ромео менән Джульетта”ла уйнаныҡ. Шунда уҡ өлкәндәр менән ныҡлап танышып, дуҫлашып киттек. Үҙебеҙҙе лә яҡшы яҡтан күрһәттек.\n– Артист тормошо еңелдән түгел, хеҙмәт хаҡы ла самалы. Ошо хәл менән ҡәнәғәтһегеҙме?\n– Шөкөр итәм, сөнки беҙгә етә. Әлбиттә, уйлай китһәң, кәйеф төшкән мәлдәр ҙә була. Төп эштән тыш төрлө сараларҙа ҡатнашып, үҙебеҙҙе матди яҡтан ҡотҡарып киләбеҙ. Уларҙа йырлайым, баянда ла уйнайым, алып та барам. Аҡса юҡ тип ҡайһы бер таланттар төп сәхнәне ташларға мәжбүр. Әммә улар менән осрашып һөйләшкәндә сәхнәне һағынғандарын тояһың. Кис тамада булып эшләп ҡайтаһың да ул, тик өйҙә күңелең бушап ҡала, сөнки йөрәк түрендә ятҡан ижад, сәхнә тормошо үҙенә саҡыра.\n– Бөгөн башҡорт сәнғәте ниндәй осор кисерә? Тел мәсьәләһе театрҙар тормошонда сағыламы?\n– Мәҫәлән, беҙ Яңы йыл алдынан башҡортса “Аладдин” әкиәтен ҡуйҙыҡ. План буйынса Яңы йыл байрамы көндәрендә – дүрт, ике аҙна эсендә 30-40-лаған әкиәт ҡуйырға тейешбеҙ. Башҡортсаны бер көн ҡуйғайныҡ, икенсеһенә билеттар һатылманы. Иҫ китмәле хәл! “Башҡорттар, берҙәмләшәйек!” – тип шаулап йөрөгәнсе, балаңды башҡортса әкиәт ҡарарға алып кил, үҙең дә спектаклдәргә йөрө.\nӨфөлә ике башҡорт театры бар. Йөрөргә була ла инде. 200-300 һумға чизбургер һатып алғансы, рәхәтләнеп башҡортса спектакль ҡара. Был кире күренеш бөтә Рәсәй буйлап таралған.\nҺуңғы ваҡытта тел мәсьәләһе ҡалҡып сыҡҡас, йәштәр ҙә, ололар ҙа театрға йөрөй башланы. Әгәр ҙә элек ҡыуып алып килһәләр, хәҙер халыҡ үҙе йөрөй. Интернет шауҡымы үтә, кеше йәнле аралашыуға мохтаж. Театр быуаттар төпкөлөнән йәшәп килә, телевидение, Интернет та уға көнәркәшлек итә алмай. Бөгөн халыҡты спектаклдәргә ылыҡтырыу өсөн реклама эшен киң йәйелдерергә кәрәк. Бының өсөн аҡса йәлләргә ярамай, сөнки сығымдар үҙ хаҡын күпкә арттырып ҡайтарасаҡ. Тел мәсьәләһенә килгәндә иһә, туған телде күтәргән, уға ылыҡтырған, ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған саралар ойоштороу күпкә отошло. “Түңәрәк өҫтәл”дәр, шиғыр кисәләре һәм башҡалар.\n– Һиндә ошо йүнәлештә эшләү теләге тыуамы? Уны ғәмәлгә ашырыу өсөн нимә ҡамасаулай?\n– Ҡамасаулай... Миңә уны юридик йәһәттән дөрөҫ ойоштороуҙа, документтарҙы әҙерләүҙә ярҙам иткән кеше кәрәк. Мин фекер, тәҡдим бирә алам, ә ул ойоштороп йөрөргә тейеш. Милли йәштәр театрында ниндәйҙер клуб кеүек сараны асыу хыялым бар. Ғәҙәти булмаған, бәхәс майҙаны булырҙай итеп ойошторорға ине. Мәҫәлән, беҙҙең театрҙа дүшәмбе – ял көнө. Ошо мәлдә үткәрергә була. Театр етәкселеге ҡаршы түгел.\n– Ғүмер буйы тыуған йорттан ситтә йөрөйһөң. Ялҡытманымы?\n– Минең интернат тормошом ныҡ үҙенсәлекле булды. Әле арыһам, ауылға ҡайтам. Аллаға шөкөр, унда кеҫә телефоны тотмай. Шуға рәхәтләнеп ял итәм. Атайым был тормоштан иртә китте. Әсәйем биш баланы яңғыҙы үҫтерҙе. Иҫләйем, олатайҙарҙан ҡалған өй иҫке ине. Әсәйем таң менән әллә ҡайҙа сыға ла китә. Өйҙә һыуыҡ. Бер аҙҙан уянып китәһең, шундай йылы. Атай булмағас, ат та юҡ, утын әҙерләүсе лә. Баҡһаң, әсәй, бер кешенең кәртәһенән бер бүрәнә алып, икенсе кешенән икенсеһен алып килеп, шуны ярып, балалар уянған саҡта өй йылы булһын тип тырышып йөрөгән. Үҙе йылмайған була...\nБала сағыбыҙ еңелдән булманы. Бигерәк тә әсәйгә ауырға төштө, әммә ул хәҙер ғорурлана. Аллаға шөкөр, өс ағай ҙа әсәй эргәһендә йорт һалып йәшәп ята.\n– Бөгөн халыҡты театрға ылыҡтырыу өсөн ниндәй спектаклдәр ҡуйырға кәрәк, тип уйлайһың?\n– Мәскәүҙәге МХАТ театры үҙенең традицион булмаған, халыҡтың күңел талабын сағылдырған, көнүҙәк мәсьәләне күтәргән әҫәрҙәрҙе сәхнәгә сығарып, тамашасы һөйөүен яулай. Ул билдәлелек алғансы, матди хәлен яҡшыртҡансы, үҙ заманында унда эшләгән актерҙар аҡсаһыҙлыҡтан эскелеккә бирелә, юҡҡа сыға. Был үҙе үк сәнғәт ҡорбан талап итеүе хаҡында һөйләй. Шуға ла сәнғәткә үҙҙәрен ҡорбан иткәндәр генә дан яулай ала. Тик уның бик ҡиммәткә төшөүе ихтимал. Беҙ ҙә план артынан ҡыумай, тамашасы зауығы өсөн эшләһәк, яҡшы булыр ине.\nСибай театры ҡуйған Мөжәүир хәҙрәт тураһында “Әүлиә” спектакленә халыҡ зал тултырып йөрөй. Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт драма театры Айгиз Баймөхәмәтовтың “Ҡалдырма, әсәй!” әҫәре буйынса ҡуйылған “Хыялға ҡаршы” спектаклен дә тамашасы яратып ҡарай. Ана шундай әҫәрҙәр күп булһын ине беҙҙең сәхнәләрҙә. Дәүләт учреждениеһына эшкә килгәс, килешеү төҙөйһөң һәм һиңә ошо документ сигенән сығырға ярамай. Мин бер ваҡыт үҙебеҙҙең милли студияны төҙөү хаҡында уйлап та йөрөгәйнем. Әммә уның өсөн бина, матди нигеҙ, теләктәшлек кәрәк...\n– Сәнғәттең киләсәген нисек күҙ алдына баҫтыраһың?\n– Сәнғәт тә киләсәктә ныҡ үҙгәрәсәк. Яҡшы яҡҡа, тип уйлайым. Форма үҙгәрәсәк. Осраҡлы кешеләр сәхнәнән үҙҙәре үк төшөп ҡаласаҡ. Шуныһы бар: ул заман килгәнсе алтынға тиң ваҡыт үтә. Мәлендә эшләп ҡалырға кәрәк. Йәштәргә шуны теләр инем: зарланмаҫҡа, башҡаларҙың һинең өсөн нимәлер эшләрен көтөп ултырырға ярамай. Һин ниндәй, тормошоң да шундай. Мәҫәлән, беҙ буш ваҡытта ҡыҫҡа метражлы реклама роликтарын төшөрәбеҙ, халыҡҡа оҡшай, шуға күрә эшләргә лә эшләргә кәрәк.\n– Сәнғәттә тик көслөләр генә аҙаҡҡаса эшләй ала. Беҙ ҙә һиңә киләсәктә яратҡан ижади эшеңдән йәм табып йәшәүеңде теләйбеҙ.


кешелеклек сифаты булыу мөһим\nБөгөнгө заманда кешенең йәшәйешендә иҡтисади белемдең кәрәклеген иҫбатлап тороу артыҡ, шуға ла иҡтисад йүнәлешендә белем биреүсе уҡыу йорттарының уҡыусылар араһында абруйы ҙур. Баш ҡалала урынлашҡан Республика иҡтисад лицей-интернаты ла шундайҙар иҫәбенән. Лицейҙың 11-се класс уҡыусылары - Алина Ғәйнуллина, Илида Талипова, Айнур Ғәтиәтуллинды түңәрәк ҡорға саҡырып, уҡыу йорто тураһында һөйләшкәндә, уларҙың иҡтисад буйынса белемдәрен дә һынап ҡараныҡ.\nБыл турала уйланмаһаҡ та, һәр кеше иҡтисади эшмәкәрлектә ҡатнаша, иҡтисади мөхиттә йәшәй, аҡса, хаҡтар, хеҙмәт хаҡы, сығым, килем тигән терминдарҙы даими ҡуллана. Һәр кемебеҙгә "иҡтисад" тигән һүҙ таныш булһа ла, һәр кем уны үҙенсә аңлай. Һеҙҙең өсөн иҡтисад нимә ул?\nАлина: Ысынлап та, һәр кеше көн һайын әллә күпме иҡтисади проблемаларға тап була, сөнки ул йәшәр өсөн туҡланырға, кейенергә, белем алырға, ял итергә һ.б. тейеш. Нимә менән булышырға, теге йәки был тауарҙы һатып алырғамы, юҡмы, уның өсөн аҡса етәме, тигән һорауҙар гел осрап тора, тимәк, иҡтисад йәшәйештең айырылғыһыҙ бер өлөшө.\nИлида: Лицейға уҡырға килгәндә, мин иҡтисад - ул аҡса, аҡса эшләү менән бәйле фән тип уйлай инем. Хәҙер уның мәғәнәһе күпкә киңерәк икәнен беләм, тәүҙә ул йорт хужалығын алып барыу ҡанундары булараҡ ҡабул ителһә, аҙаҡтан ул тотош йәмғиәтте әйләндереп тороусы тәгәрмәскә әүерелә. Сөнки бөгөн барған бөтөн процестар, хатта һәр бер кешенең хеҙмәте, был нисек кенә ҡәтғи яңғырамаһын, аҡса менән баһалана.\nАйнур: Иҡтисад, минеңсә, иң тәүҙә сығымдарҙы нисек дөрөҫ итеп файҙаланыуға бәйле. Дөйөм ил күләмендә алғанда ла был шулай. Ә был ҡағиҙәнең нимә икәнен беҙ лицей-интернатҡа уҡырға килгәндең икенсе көнөндә үк белдек. Атай-әсәй биреп ебәргән аҡса иҫәпле, магазинға инәһең дә, нимәне һатып алыу дөрөҫөрәк булыр икән, тип, башта уйлап алаһың. Шуға аҡса тоторға өйрәнеү өсөн мотлаҡ ғаиләнән ситтә, мәҫәлән, интернатта йәшәү бик файҙалы. Кешенең теләктәре сикһеҙ бит ул, ҡайһы берҙә үҙеңә бөтөнләй кәрәкмәгән нәмәләргә эйә булырға хыялланаһың.\nЛицей-интернаттың уҡыусылары "Киләсәк бөгөндән башлана", тигән девиз аҫтында белем ала. Һеҙ быны нисек тормошҡа ашыраһыгыҙ?\nАлина: Мәктәп уҡыусыһы өсөн киләсәк, ысынлап та, бөгөндән башлана. Киләсәктә ниндәй кеше булырыңа нигеҙ тап ошо мәлдә һалына, тип уйлайым. Үҙ өҫтөңдә эшләү, ныҡлы белем алыу - төп бурысыбыҙ. Быны бөгөн эшләмәһәк, иртәгә ваҡытыбыҙ булмаясаҡ.\nИлида: Ошо хәҡиҡәтте бар уҡыусылар ҙа аңлаһын ине. Яҡшы белем алыу, һәр яҡлап үҫешкән шәхес булып өлгөрөү өсөн иң яҡшы йылдарҙы бушҡа үткәреп, аҙаҡтан үкенгән кешеләр ҙә була бит. Шуға мин фәнни-ғәмәли конференцияларҙы, олимпиадаларҙы ла ҡалдырмаҫҡа, төрлө түңәрәктәргә йөрөргә лә тырышам, шулай үҙемдең лидерлыҡ һәләттәремде астым. Уҡытыусыларыбыҙ беҙҙең бер көнөбөҙ ҙә буш үтмәһен, тип тырышып, бар шарттарҙы тыуҙырып торғанда, насар уҡыу, насар уҡыусы булыу мөмкин дә түгел. 11-се класты тамамлағас, тағы ла ҙурыраҡ мөмкинлектәр асыласаҡ, әлегә БДИ-ның ҡыҙыу осоро.\nАйнур: Берҙәм дәүләт имтихандарын тапшырыу өсөн психик яҡтан ныҡ булыу кәрәк икән. Етмәһә, йыл һайын уҡыусыларға төрлө сюрприздар әҙерләп торалар, йә металл эҙләүсе прибор, йә күҙәтеү камералары - былар барыһы ла өҫтәмә көсөргәнешлек тыуҙыра. БДИ-ны мин тормош имтихандары, тип атайым. Уларҙы нисек тапшыраһың, артабанғы яҙмышың шулай китәсәк - вузға бараһыңмы, әллә әрмегәме. Был минең осрағымда шулай.\nӘйткәндәй, лицейҙа ҡыҙҙар менән малайҙарҙың айырым уҡыуына ҡарашығыҙ нисек?\nАйнур: Был иғтибарҙы белем алыуға ғына йүнәлтергә булышлыҡ итә, шуға бик ыңғай ҡарайым. Класта ҡыҙҙар булһа, беренсенән, үҙең уҡымайһың, ә уларҙан күсерергә ғәҙәтләнеп китәһең. Лицейға уҡырға килгәс, тәүҙә насар билдәләргә уҡыным, бер көн артта ҡалһаң, ун көн йүгереүе рәхәт булмаһа ла, уҡыуымды яйға һала алдым. Һәр яҡлап өлгөлө булған "а" класын тамамланым. Икенсенән, холоҡтар, ҡылыҡтар башҡа, тик егеттәр араһында үҙеңде бөтөнләй икенсе тояһың. Унан һуң, класта ҡыҙҙар булһа, матур күренергә, уларға оҡшарға тырышаһың, етмәһә, араларында оҡшатып ҡына йөрөгән ҡыҙың да булһа, көлкөлө берәй хәлгә ҡалып ҡуймайым, тип тырышаһың.\nИлида: Мин дә айырым уҡыу яҡшыраҡ, тип уйлайым. Лицейҙың егеттәре физика, математика, информатика фәндәрен яҡшы белә, төрлө роботтар эшләйҙәр, программалар яҙалар, халыҡ-ара, Рәсәй, ҡала кимәлендәге олимпиадаларҙа урындар яулайҙар. Был уларҙың үҙ-ара сәмләнеп, ярышып ҡына түгел, бер-береһенә ярҙам итеп уҡыуынан да киләлер. Иҡтисад буйынса төрлө форумдар беҙҙә нисек ҡыҙыҡлы үткәнен белһәгеҙ! Быйыл, мәҫәлән, һәр ҡатнашыусы үҙенең тыуған районының иҡтисади проблемаларын барлап, уларҙы хәл итеү юлдарын күрһәтте.\nРайондарҙа үҙ эшен асырға теләгән эшҡыуарҙарға ҡыҙыҡ булыр - бәлки, гәзит аша ошо йәһәттән дә уйҙарығыҙ менән бүлешерһегеҙ?\nАйнур: Мин кешеләрҙең эш эҙләп ауылдан ҡалаға килеүҙәренә аптырайым. Ауылда, киреһенсә, үҙ-үҙеңә эшләү өсөн шарттар күберәк, ана, күпме баҫыуҙар буша ята. Шулай уҡ ауыл халҡы бизнес тигәндә аҙыҡ-түлек магазины асыуҙы ғына күҙ уңында тота. Шуға беҙҙә тап шул йүнәлештә эшләүселәр күп. Бәләкәй генә ауылда ла бер-береһенә конкурент булған бер нисә магазин бар. Быйылғы форумда мин дөйәғош үрсетеү фермаһы тураһында ғилми эш башҡарғайным. Уны ҙурыраҡ ҡалаға яҡын төҙөү уңышлы. Бизнес-планымда күпме сумма кәрәк, банктан кредит алһаң, проценты күпме була, ҡайҙан бина табырға, ҡайҙан дөйәғош һатып алырға - барыһы ла иҫәпләнгән. Республикала әле ошондай ҡыҙыҡлы эш менән шөғөлләгән кеше бар, ул Рәсәйҙә иң яҡшы 5 ауыл хужалығы исемлегенә ингән.\nИлида: Эшһөйәр булғандар донъяһын яҡшы итеп көтә. Мәҫәлән, ауылда минең күршеләремдең 27 баш һауын һыйыры бар. Тик был тиклем малды ҡарау өсөн күп тырышлыҡ кәрәк. Шуға ла күптәр еңелерәк юлдар эҙләй. Минеңсә, ауыл ерендә шиномонтаж, сәс ҡырҡыу салондары кеүек бәләкәй генә хужалыҡтар килемле буласаҡ. Минеңсә, кешенең нисек йәшәүе уның үҙенән тора, дәүләт тәьмин итмәй, тип ултырыу дөрөҫ түгел. Йолаларҙы оноторға ярамай, әммә милли йүнәлештәрҙе заманса кимәлгә күтәрергә өйрәнергә лә тейешбеҙ.\nЛицейҙа йыл һайын "Финанс белемлелек" аҙналығы үтә. Бөгөн халыҡтың финанс яҡтан белеме ниндәй кимәлдә һәм уларҙы иң тәүҙә ниндәй һорауҙар борсой, тип уйлайһығыҙ?\nАйнур: Мине халыҡтың күпләп кредит тарихтарына батыуы хәүефкә һала. Мин кредитты бөтөнләй алмаҫ инем, сөнки уны күберәк итеп ҡайтарырға тейеш булаһың. Бер аҙ көтөргә, кәрәкле сумманы йыйырға мөмкин, өләсәйҙәр әйтмешләй, сабыр булһаң, барыһы ла була. Был ваҡыт эсендә хаҡтарҙың осһоҙланыуы ла бар. Фатир кеүек эре әйбергә кредит алһалар ярай инде, ваҡ әйберҙәр - кер йыуыу машинаһы, машинаға аҡсаны йыйыу ҡулайлыраҡ. Маҡсат булһа, йәшәүе лә күңелле. Көнкүреш техникаһы һатҡан магазиндар иҫке техника ҡабул итеп тә халыҡты алдаштыра. Әлбиттә, ауыл эргәһендә сүплектә туҙып ятҡансы, ул һыуытҡысты ҡалаға алып барып, яңыһына алыштырыу, экология йәһәтенән ҡарағанда, дөрөҫөрәк инде.\nБашҡортостандың, Өфөнөң бөгөнгө социаль-иҡтисади хәленә ниндәй баһа бирер инегеҙ?\nАлина: Хәлебеҙ яҡшы, тип иҫәпләйем, сөнки республика килеменең күп өлөшө Мәскәүгә, төрлө төбәктәргә китә. Әле Ҡырымға күпме ярҙам күрһәтәбеҙ. Башҡаларҙы ҡарарлыҡ булғас, иҡтисади хәлебеҙ көйлөлөр, моғайын.\nАйнур: Республиканың иҡтисади хәленә килгәндә, әле тотороҡло ла, шулай ҙа алға китеш тә булырға тейеш. Ниндәйҙер етештереүсе заводтар булдырырға кәрәк, тиер инем, Кроношпан күпме һорау тыуҙырҙы. Уны Өфө эргәһенә түгел, былай ҙа экологияһы маҡтанырлыҡ булмаған төбәктә төҙөргә ине. Йәмғиәттең үҙ фекерен белдереүе, гражданлыҡ бурыстарын үтәүе яҡшы күренеш. Мин Черниковкала йәшәйем, иртәнсәк тышҡа сығыу менән һауаның газлы икәнен тоям. Тимәк, бынан нисектер ҡотолорға кәрәк. БРИКС үткәндән һуң, Өфөнөң популярлығы артасаҡ, был үҙ сиратында беҙгә студенттарҙы күпләп йәлеп итер, тип уйлайым. Уҡып бөткәс, шулай уҡ Өфөлә ҡалырға уйлайым, ватансылыҡ тойғолары ла роль уйнай, атай-әсәй яҡын. Иҡтисадсы бит мин, иҫәпләп ҡарайым да, Санкт-Петербург матур, әммә ҡыйбат ҡала, ә Мәскәүҙә һулар һауа ла таҙа түгел.\nИлида: Тәбиғәт беҙгә мәрхәмәтле, беҙ ҙә уға ихтирамлы ҡарашта булырға тейешбеҙ. Бөгөн заводтар түгел, төрлө ҡунаҡханалар төҙөлә икән, тимәк, республика үҙенең киләсәген туризм кеүек йүнәлештә күрәлер. Кешелеклелек тәүге урынға ҡуйылһа ғына киләсәгебеҙ яҡты буласаҡ. Ер аҫты байлыҡтары мәңгелек түгел, үҫеш өсөн башҡа юлдар эҙләргә кәрәк.\nАйнур: Донъя кимәлендә туризмдан килем нефттекенә тигеҙ, тип ишеткәйнем. Бәлки, беҙҙә күңел асыу парктары күберәк төҙөргәлер?\nИлида: Туризм менән генә йәшәүҙе күҙ алдына килтереүе әллә нисек бит әле. Эйе, беҙ ҡунаҡсыл халыҡ, шулай ҙа гел ҡунаҡтар менән генә йәшәп булмай бит. Ҡунаҡтың мөҙҙәте өс көн, өс көндән һуң ул муйнаҡҡа әүерелә, тиҙәр бит әле. Төркиә тураһында хәҙер ниндәй генә лаҡаптар юҡ, уны етди, нимәлер эшләргә һәләтле дәүләт итеп ҡабул итеүе ауыр. Беҙҙә ундағы кеүек булмаһын инде. Тыныс ҡына, үҙ йүнебеҙҙе үҙебеҙ күреп, йәшәп ятабыҙ. Матур тәбиғәтебеҙҙе башҡалар ҙа күреп һоҡланырға тейештер, бәлки, ләкин быларҙың барыһы ла сама менән булһын.\nӘлбиттә, иҡтисад лицейын тамамлаған һәр кем эшҡыуар, иҡтисадсы булып китмәһә лә, иҡтисади яҡтан әүҙем булған һәм иҡтисади мәсьәләләрҙе аҡыллы хәл итә алған йәштәребеҙ был сифаттары менән хеҙмәт баҙарында үҙенең лайыҡлы урынан табасаҡ. Йәштәребеҙҙең төплө яуаптары тап ошоно раҫлай ҙа инде. Үҙҙәре әйтмешләй, донъяла матди ҡиммәттәрҙән дә өҫтөн нәмәләрҙе - тыныс тормош, һулар һауа һәм кешелеклек сифаттарын ғына юғалта күрмәйек.\nЯҙылған: 09.06.14 | Ҡаралған: 1689


НУРСОЛТАН НАЗАРБАЕВ: «БӨЙӨК ДАЛАНЫҢ ЕТЕ ҠЫРЫ» (башқұртша) | twesco.org\nНУРСОЛТАН НАЗАРБАЕВ: «БӨЙӨК ДАЛАНЫҢ ЕТЕ ҠЫРЫ» (башқұртша)\nАрауыҡ – әйләнә-тирәләге донъялағы һәр бер нәмәнең, ваҡыт – барлыҡ ваҡиғаларҙың үлсәме. Арауыҡ менән ваҡыт офоҡтары тоташҡас милли тарих үҙ юлын башлай. Матур яңғыраш, һүҙ уйнатыу өсөн генә әйтелмәне был. Ысынлап та, әгәр ҙә немец, итальян йәки һинд халыҡтары тарихы тураһында уйланһаҡ, меңәр йыллыҡ тарих дауамындағы әлеге халыҡтарҙың территорияһы нисбәтенә һәм бөйөк ҡаҙаныштарына бәйле һорауҙар тыуыр ине. Һүҙ юҡ, Боронғо Рим һәм хәҙерге Италияны сағыштырыу урынһыҙ, әммә итальяндар хаҡлы рәүештә үҙҙәренең тамырҙары менән ғорурлана ала.\nБоронғо готтар менән хәҙерге немецтар ҙа бер үк халыҡ түгел, әммә уларҙың барыһы ла Германияның сал тарихлы мираҫының бер өлөшө. Бихисап милләтле, бай мәҙәниәтле Боронғо мәшһүр Һиндостан менән бөгөнгө һинд халҡын тарихтың өҙлөкһөҙ ағымында үҫешен дауам иткән уникаль цивилизация булараҡ ҡабул итергә мөмкин. Был – үҙ башланғыстарыңды, милли тарихыңды бөтөн тәрәнлектә һәм ҡатмарлылыҡта аңларға ярҙам иткән дөрөҫ мөнәсәбәт.\nҠаҙағстан тарихы өҙөк-йыртыҡ айырым өлөштәрҙән түгел, ә хәҙерге заман фәне юғарылығынан аңлашылырға тейеш. Быға ышандырырлыҡ дәлилдәр етерлек.\nБеренсенән, Ҡаҙағстан территорияһында хасил булған күп кенә дәүләтселек берләшмәләре ҡаҙаҡ милләте этногенезының нигеҙ элементтарының береһен тәшкил итте. Уларҙың индергән өлөштәре тураһында алда һүҙ сығасаҡ әле.\nИкенсенән, беҙ һүҙ алып бара торған мәҙәни ҡаҙаныштар далабыҙға ситтән индерелмәне, күпселек осраҡта беҙҙең еребеҙҙә барлыҡҡа килеп, һуңыраҡ Көнбайыш менән Көнсығышҡа, Төньяҡ менән Көньяҡҡа таралды.\nӨсөнсөнән, һуңғы тиҫтә йылдарҙа табылған тарихи йәдҡәрҙәр беҙҙең ата-бабаларыбыҙҙың заманына күрә алдынғы технологик яңылыҡтарҙы уңышлы үҙләштереүен дәлилләй. Был йәдҡәрҙәр Бөйөк даланың донъя тарихындағы урынына яңыса ҡараш булдырыуға килтерә.\nНиһайәт, ҡаҙаҡтың ҡайһы бер ырыу-ҡабиләләренең атамалары “ҡаҙаҡ” этнонимынан бер нисә быуатҡа алданыраҡ билдәле булған. Беҙҙең милли тарихыбыҙҙың әлегә тиклемгәсә фаразланған офоҡтарының киңерәк икәнлеген асыҡ раҫлай был. Европацентристик ҡараш һаҡтарҙың, һундарҙың бөгөнгө төрки халыҡтарының ата-бабалары һаналған этник төркөмдәрҙең милләттебеҙҙең тарихи этногенезының өлөшө булғанлығы тураһындағы аныҡ факттарын асыҡларға мөмкинлек бирмәне.\nБыл тәңгәлдә һүҙҙең беҙҙең территорияла оҙайлы ваҡыт дауамында көн күргән бихисап этностар өсөн уртаҡ Ҡаҙағстан тарихы тураһында барыуын һыҙыҡ өҫтөнә алыу кәрәк. Был – төрлө этностарҙың байтаҡ күренекле эшмәкәрҙәре үҙ өлөшөн индергән уртаҡ тарих.\nБөгөн беҙгә үҙ тарихыбыҙға ҡарата өмөтлө ҡараш кәрәк. Әммә ул теге йәки был тарихи ваҡиғаны һайланмалы йәки конъюктуралы яҡтыртыуға ғына ҡайтып ҡалмаһын ине. Аҡ менән ҡара – бер-береһенән айырылмаҫ юлдаштар. Улар үҙ-ара берләшеп, айырым кеше, халыҡтар тормошона ҡабатланмаҫ төҫмөр бирә. Беҙҙең тарихыбыҙҙа драматик миҙгелдәр һәм ҡайғылы ваҡиғалар, үлемесле һуғыштар һәм ҡыйынлыҡтар, социаль йәһәттән ҡурҡыныс тәжрибәләр һәм сәйәси катаклизмдар аҙ булманы. Уларҙы онотоу – яҙыҡ эш. Күп яҡлы һәм киң ҡоласлы тарихыбыҙҙы дөрөҫ ҡабул итеү мөһим.\nБеҙ, башҡа халыҡтарҙың ролен кәметеп, үҙебеҙҙең бөйөклөгөбөҙҙө күрһәтергә теләмәйбеҙ. Иң мөһиме, беҙ иҫбатланған фәнни факттарға таянып, донъя тарихындағы ролебеҙҙе айыҡ аҡыллы һәм аныҡ аңларға тейешбеҙ.\nШулай итеп, Оло даланың ете сигендә туҡталайыҡ.\nI. МИЛЛӘТ ТАРИХЫНДАҒЫ АРАУЫҠ ҺӘМ ВАҠЫТ\nБеҙҙең еребеҙ, һис арттырмайынса әйткәндә, матди мәҙәниәттең бихисап предметтары барлыҡҡа килгән урынға әйләнде. Хәҙер йәмғиәт тормошонда мөһим урын тотҡан ҡаҙаныштарҙың байтағы беҙҙең яҡтарҙа уйлап табылған. Бөйөк дала кешеләре бик күп техник яңылыҡтар уйлап табып, бығаса ҡулланылмаған яңы ҡоралдар яһаған. Уларҙы Ер йөҙөнөң һәр ҡитғаһында бөгөн дә әүҙем ҡулланалар. Йылъяҙмалар бөгөнгө ҡаҙаҡтарҙың боронғо ата-бабалары Евразия киңлектәрендә сәйәси һәм иҡтисади тарихтың ағышын тамырҙан үҙгәртеүе тураһында хәбәр итә.\n1. АТТА ЙӨРӨҮ МӘҘӘНИӘТЕ\nАтта йөрөү мәҙәниәте менән ат үрсетеүҙең Ер йөҙөнә Бөйөк даланан таралыу киеүе тарихтан билдәле факт.\nИлебеҙҙең төнъяғында урынлашҡан энеолит осороноҡо тип билдәләнгән “Ботай” ҡаласығында уҙған ҡаҙыу эштәре аттың тәү тапҡыр хәҙерге Ҡаҙағстан территорияһында ҡулға эйәләштерелгәнен фәнни дәлилләне.\nАтты ҡулға эйәләштереү арҡаһында беҙҙең ата-бабаларыбыҙ үҙ дүәерендә күҙ алдына килтергеһеҙ өҫтөнлөккә эйә була. Донъя масштабында алғанда хужалыҡ һәм хәрби эштә тинһеҙ революцияға тиң була был.\nАтты ҡулға эйәләштереү атта йөрөү мәҙәниәтенә нигеҙ һала. Йәйә, һөнгө йәки ҡылыс менән ҡоралланған атлы күсмә халыҡтар төҙөгән империялар тарих сәхнәһенә сыҡҡан дәүер символына әүерелде.\nӘйтергә кәрәк, байраҡ күтәргән атлы һүрәте – батырҙар заманының иң танылған эмблемаһы; бынан тыш, ул атлы ғәскәрҙең барлыҡҡа килеүе менән бәйле ҡалыплашҡан күсмә халыҡтар донъяһы “мәҙәни код”ының махсус элементы ла.\nАвтомобиль двигательдәренең ҡеүәте әле һаман ат көсө менән иҫәпләнә. Был боронғо традицияға – ер йөрөндә һыбайлы өҫтөнлөк иткән дәүергә хөрмәт билгеһе ул.\nБеҙ донъяға боронғо ҡаҙаҡ еренән таралыу алған ошо технологик революция емешен кешелек XIX быуатҡаса файҙаланғанын онотмаҫҡа тейешбеҙ.\nХәҙерге кейем өлгөһөнөң компоненттары Дала цивилизацияһының бик боронғо осорона барып тоташа. Атта йөрөү мәҙәниәте һыбай яугирҙан йыйнаҡ кейем өлгөһөн талап итә. Ат өҫтөндә йөрөгәндә уңайлы булыу өсөн ата-бабаларыбыҙ беренсе тапҡыр кейемде өҫкө һәм аҫҡы өлөштәргә бүлә. Шулай итеп, салбарҙың тәүге нөсхәһе барлыҡҡа килә.\nБыл һыбайлы һуғыш ваҡытында, ат өҫтөндә оҙайлы йөрөргә тура килгән саҡтарҙа иркен хәрәкәт итергә мөмкинлек бирҙе. Дала кешеләре тиренән, кейеҙҙән, сүстән, йөндән, етендән салбар текте. Уҙған мең йыллыҡ эсендә кейемдең әлеге төрө әллә ни үҙгәреш кисермәне лә тиерлек. Ҡаҙыу эштәре барышында табылған боронғо салбарҙың хәҙерге салбарҙан айырмаһы юҡ та. Бынан тыш, бөгөнгө итәктәрҙең барлыҡ төрө лә атта йөрөгәндә кейелгән йомшаҡ үксәле итектен “вариҫ”тары икәнлеге күптән билдәле.\nУңайлы булһын өсөн йыш һыбай йөрөгән күсмә халыҡ бейек эйәр һәм өҙәңге уйлап таба. Әлеге яңылыҡ атлыға ҡаҡҡан ҡаҙаҡтай ныҡ ултырырға, бынан тыш, тиҙ хәрәкәт иткәндә үҙенең ҡоралдарын – йәйәне, һөңгөнө һәм ҡылысты еңел ҡулланырға мөмкинлек бирҙе.\nАта-бабаларыбыҙ атта сапҡан килеш йәйә атыуҙы ла камиллаштырҙы. Башағына ҡауырый тағылған металлы уҡ осо үтәләй тишә торған ҡоралға әүерелде.\nҠаҙағстан территорияһында ғүмер һүргән төрки ҡәбиләләр уйлап тапҡан тағы ла бер технологик яңылыҡ – ҡылыс. Уның тура йәки бөгөлгән йөҙө – айырым бер билдә. Беҙҙең ата-бабаларыбыҙ һыбайлыны һәм уның менгән атын пластиналар ярҙамында ҡоролған һаҡлауысты ла уйлап тапҡан. Ул Евразия күсмә халҡының айырыуса әһәмиәтле хәрби яңылығын – ауыр ҡораллы атлы ғәскәрҙе барлыҡҡа килтерҙе. Беҙҙең эраға тиклем I мең – беҙҙең эраның I быуаты араһындағы үҫеше бығаса булмаған хәрби төрҙө – атыу ҡоралы уйлап табылғансы һәм киң ҡулланыла башлағансы оҙаҡ ваҡыттар дауамында хәрби өҫтөнлөк биргән ауыр кавалерияны барлыҡҡа килтерҙе.\n2. БӨЙӨК ДАЛАНЫҢ БОРОНҒО МЕТАЛЛУРГИЯҺЫ\nМеталл етештереүҙең алымдарын табыу тарихының яңы дәүеренә юл асып, кешелек үҫешенең барышын бөтөнләйгә үҙгәртте. Күп төрлө металл рудаларына бай ҡаҙаҡ ере – металлургия барлыҡҡа килгән үҙәктәрҙең береһе. Боронғо заманда Ҡаҙағстандың Үҙәк, Төньяҡ һәм Көнсығыш ерҙәрендә тау тоҡомдары сығанаҡтары табылып, бронза, баҡыр, ҡурғаш, тимер, көмөш һәм алтын иретмәләре сығарыла башланы.\nАта-бабаларыбыҙ яңы, тағы ла нығыраҡ металл етештереп, уларҙың тиҙләтелгән технологик прогресс юлын яйға һалды. Ҡаҙыу эштәре барышында табылған металл иретеү өсөн мейестәр, көнкүреш кәрәк-яраҡтары һәм боронғо осор ҡоралдары, биҙәнеү әйберҙәре ана шул ҡайта бәйән итә. Былар боронғо замандарҙа беҙҙеъ еребеҙҙә дала цивилизацияһының юғары технологик үҫеш алыуын күрһәтә.\n3. ЙӘНЛЕК СТИЛЕ\nАта-бабаларыбыҙ әйләнә-тирәләге донъяла үҙҙәрен тәбиғәттең айырылғыһыҙ өлөшө итеп хис иткән. Уларҙың тормош ҡағиҙәһе Оло далала йәшәүсе халыҡтарҙың донъяға ҡарашын, рухи һәм матди ҡиммәтен үҙ эсенә уҡмаштырған. Ҡаҙағстандың боронғо кешеләре алдынғы мәҙәниәтле булған, сөнки уларҙың үҙ яҙмаһы һәм мифологияһы бар.\nУларҙың мираҫының асыҡ сағылышы, нәфис фекерләү рәүеше һәм рухи байлығының аныҡ билдәһе – “йәнлек стиле” сәнғәте. Хайуан образын тормошта файҙаланыу кеше менән тәбиғәттең үҙ-ара бәйләнешенең символы, дала халҡының рухи йүнәлеше күрһәткесе. Улар йыртҡыстарҙы, бигерәк тә бесәй (бесәй һымаҡтар) ғаиләһенә ҡарағандарын ихлас ҡулланған. Суверенлы Ҡаҙағстан символдарының береһе – урындағы хайуандар донъяһында һирәк осраған ҡар ҡапланы (барыҫы) булыуы юҡҡа түгел.\nШул уҡ ваҡытта йәнлек стиле ата-бабаларыбыҙҙың айырыуса юғары етештереү тәжрибәһе булғанлығына шаһит: уйып яһау, металл эше техникаһы, шул иҫәптән, баҡыр һәм бронза иретеү һәм ҡойоу, йәймә алтын әҙерләүҙең ҡатмарлы алымдары һ.б. Ғөмүмән алғанда, “йәнлек стиле” феномены донъя сәнғәтенең иң юғары бейеклектәренең береһе һанала.\n4. АЛТЫН КЕШЕ\n1969 йылда Ҡаҙағстандың Ыссыҡ ҡорғанында табылған “Алтын кеше” беҙҙең төп тамырыбыҙға яңыса ҡараш ташлауға мөмкинлек бирергә ярҙам итә, донъя фәнендә шаҡ ҡатырғыс яңылыҡ яһай һәм сәнғәт белгестәре араһында “Ҡазағстандың Тутанхамоны” исеменә лайыҡ була.\nЯугир бихисап нәмәләр тураһында бәйән итә. Ата-бабаларыбыҙ бөгөнгө көндә лә һоҡланырлыҡ юғары сәнғәт дәрәжәһендәге әйберҙәр булдыра. Яугирҙың алтындан яһалған кейемдәре боронғо оҫталарҙың ҡиммәтле металды эшкәртеү техникаһын камил төшөнгәненә ишара яһай. Шулай итеп, әлеге яңылыҡ Дала цивилизацияһының ҙур ҡеүәһен һәм эстетикаһын сағылдырған бай мифологияһын асты.\nДала халҡы үҙ хакимын сикһеҙ ололап, уны ҡояш Аллаһы дәрәжәһенәсә күтәргән. Ҡәбер урынындағы бай зиннәтләү әйберҙәре ата-бабаларыбыҙҙың интеллектуаль традицияһы менән таныштыра. Яугир янында табылған көмөш туҫтаҡтарҙың береһендә уйып яҙылған тамғалар табыла. Былар – Үҙәк Азияла табылған иң боронғо яҙма үрнәге.\n5. ТӨРКИ ДӨНЬЯҺЫНЫҢ БИШЕГЕ\nҠаҙаҡтар һәм Евразияның башҡа халыҡтары тарихында Алтай мөһим урын тота. Әлеге бөйөк тауҙар быуаттар дауамында Ҡаҙағстан ерҙәрен биҙәп кенә ҡалмайынса, төркиләрҙең бишеге һанала. Тап ошонда беҙҙең эраның I мең йыллығы уртаһында Төрки донъяһы барлыҡҡа килеп Бөйөк далала яңы дәүер башлана.\nТарих менән география төрлө мәмләкәттәр һәм бөйөк күсмә империялар күсәгилешлегенең үҙенсәлекле моделен уҡмаштырҙы. Был дәүләттәр оҙаҡ ваҡыттар дауамында береһен-береһе алмаштырып, Урта быуаттағы Ҡаҙағстандың иҡтисади, сәйәси һәм мәҙәни тормошонда үҙенең әһәмиәтле эҙен ҡалдырҙы.\nҒәйәт ҙур киңлектәрҙе үҙләштерә белгән төркиҙәр ҙур далала күсмә һәм ултыраҡ цивилизацияларҙың үрнәген үҙ эсенә алып, сәнғәт, фән һәм халыҡ-ара сауҙа үҙәгенә әүерелгән Урта быуат ҡалаларының сәскә атыуына булышлыҡ яһаны. Мәҫәлән, Урта быуаттағы әлән Отырар ҡалаһы кешелек цивилизацияһына иң бөйөк аҡыл эйәләренең береһе – Әбү Насир Әл Фарабиҙы донъяға килтерҙе, төрки халыҡтарының рухи юлбашсыларының береһе Хужа Әхмәт Йәсәүи Төркистан ҡалаһында йәшәп, ғилем таратҡан.\n6. БӨЙӨК ЕБӘК ЮЛЫ\nИлебеҙҙең географик яҡтан уңайлы, йәғни Евразия материгының иң үҙәгендә урынлашыуы элек-электән һәр төрлө мәмләкәттәр цивилизацияларына транзит “коридорҙары” урынлашыуына йоғонто яһай. Беҙҙең эра аҙағынан башлап, әлеге ҡоро юлдар Ҙур Евразияның Көнсығыш менән Көнбайышты, Төнъяғы менән Көнъяғы араһындағы сауҙа һәм мәҙәниәт бәйләнештәренең трансконтиненталь серҙәренә – Бөйөк Ебәк юлы системаһына әүерелде.\nБыл юл халыҡтар араһында глобаль тауар алмашыу һәм үҙ-ара интеллектуаль хеҙмәттәшлек өсөн платформа булды.\nКарауан юлдарын яҡшы ойоштороп, хәүефһеҙлекте тәьмин иткән Бөйөк дала халҡы Боронғо һәм Урта быуаттарҙағы мөһим сауҙа артерияһының төп аралашсыһы булып китте. Дала бүлкәте Ҡытай, Һиндостан, Фарсы, Урта дингеҙ, Яҡын Көнсығыш һәм славян цивилизацияларын тоташтырҙы.\nКилеп сыҡҡандан алып, Бөйөк Ебәк юлы картаһы, нигеҙҙә, Төрки империялар территорияһында урынлашты. Үҙәк Евразияла төркилек өҫтөнлөк иткән ваҡыттарҙа Бөйөк Ебәк юлы иң юғары нөктәһенә етеп, халыҡ-ара масштабта иҡтисади һәм мәҙәни күтәрелештең сәскә атыуына булышлыҡ яһаны.\n7. ҠАҘАҒСТАН – АЛМА МЕНӘН ЛӘЛӘ СӘСКӘҺЕ ВАТАНЫ\nАлатау итәге алма менән ләлә сәскәһенең “тарихи Ватаны” икәнлеге фәнни нигеҙҙә иҫбатланған. Тап ошо ерҙән тыйнаҡ, әммә бөтә донъя өсөн әһәмиәтле үҫемлектәр тора-бара Ер йөҙөнә таралыу алған. Ҡаҙағстан хәҙер ҙә Ерҙәге барлыҡ алмаларҙы барлыҡҡа килтереүсе изге әсәһе – Сиверс алмаһының Ватаны һанала. Донъяла киң таралыу алған емештедонъяға тап ул таратты.\nБарыһына ла таныш алмалар – генетик яҡтан беҙҙәге алманың бер төрө. Ул Ҡаҙағстан территорияһындағы Алатау Иле итәктәренән, Бөйөк Ебәк юлының боронғо йүнәлешендә, Урта диңгеҙгә, унан бөтә донъяға таралған. Ошо танылған емештең тәрән тарихының символы булараҡ, илебеҙҙең бер ҡалаһы Алма-Ата исемен йөрөтә.\nҠаҙағстан территорияһында Шу-Иле тауы итәгендә бөгөн дә кешелек донъяһының гәүһәре һаналған ләлә сәскәһенең башланғыс төрөн – Регаль ләләләрен остатырға мөмкин. Әлеге гүзәр үҫемлектәр беҙҙең еребеҙҙә Тянь-Шань тауҙарының итәге менән даланың сүл һыҙатында килеп сыҡҡан. Ҡаҙаҡ тупрағындағы ошо тыйнаҡ, әммә үҙенсәлекле сәскәләр, үҙ матурлыҡтары менән байтаҡ халыҡтарҙың күңелен яулап, бөтә донъя буйлап таралған.\nБөгөнгө көндә ер йөҙөндә 3 меңдән артыҡ ләлә сәскәһе төрө бар, уларҙың күпселеге – беҙҙең дала ләлә сәскәһе нәҫеленән. Хәҙер Ҡаҙағстанда ләләләрҙең 35 төрө иҫәпләнә.\nII. ТАРИХИ АҢДЫ ЯҢЫРТЫУ\nКүтәрелгән барлыҡ мәсьәләләр етди ҡабул ителеште талап итә. Шулай уҡ беҙҙең донъяға ҡарашыбыҙҙың, халҡыбыҙҙың үткәне, бөгөнгөһө һәм киләсәгенең фундаменталь нигеҙенә ҡағыла. Был эштә бер нисә ҙур проект башларға кәрәк, тигән фекерҙәмен.\nБойондороҡһоҙлок йылдарында халҡыбыҙҙың үткәнен өйрәнеүҙә ҙур эштәр башҡарылды. Илебеҙҙең тарихи йылъяҙмаһындағы программаһы уңышлы үтәлде. Әммә ата-бабаларыбыҙҙың тормошо һәм уларҙың ғәжәп цивилизацияһы тураһындағы документаль дәлилдәр бөгөнгә тиклем фәнни әйләнешкә индерелмәне әле. Улар донъяның хәтһеҙ архивтарында үҙ сәғәте һуҡҡанын көтөп ята.\nШунлыҡтан, боронғо осорҙан хәҙерге заманға тиклемге үҙ илебеҙҙең һәм сит ил архивтарында барлыҡ фундаменталь тикшеренеүҙәр өсөн “Архив-2025” исемле ете йыллыҡ программаны булдырыу мөһим, тип иҫәпләйем.\nУны тормошҡа ашырыу барышында үҙ илебеҙҙең һәм сит ил архивтарындағы тарихсылары һәм мәҙәниәт белгестәренән төҙөлгән төркөмдөң эҙләү-тикшеренеү эштәрен системалы һәм оҙайлы үҙ-ара мөнәсәбәттә башҡарыуына ҙур иғтибар бирергә кәрәк.\nҺәр яҡлап та әһәмиәтле әлеге эшмәкәрлек дәүләт иҫәбенән финансланған “академик туризм”ға әйләнмәҫкә тейеш. Архив мәғлүмәттәрен ентекләп йыйып ҡына ҡалмайынса, ҡыҙыҡһыныусы тикшеренеүселәр һәм киң йәмәғәтселек ҡуллана алһын өсөн уларҙы цифрлы форматҡа күсереү мөһим.\nҮҙ тарихың менән ғорурланыу, ватансылыҡ хисе тәрбиәләү мәҡтәп тупһаһынан уҡ башланырға тейеш. Шунлыҡтан илдең барлыҡ төбәктәрендәге мәктәптәрҙә һәм тыуған илде өйрәнеү музейҙарында тарих-археология хәрәкәтен ойоштороу мөһим. Милли тарихҡа тартылыу барлыҡ Ҡаҙағстан халҡында үҙ башланғыстарына ҡарата берҙәмлек хисен тыуҙырырға тейеш.\n2. БӨЙӨК ДАЛАНЫҢ БӨЙӨК ИСЕМДӘРЕ\nМәғлүм булыуынса, күпселектең аңында тарихи процесс, нигеҙҙә, теге йәки был билдәле шәхес исеме менән бәйле. Байтаҡ халыҡтар үҙҙәренең бөйөк ата-бабалары менән хаҡлы рәүештә ғорурлана.\nМәҫәлән, үткән дәүерҙәрҙәге Тутанхамон, Конфуций, Александр Македонский, Шекспир, гете менән Джордж Вашингтон – бөтә донъяға билдәле шәхестәр. Бөгөн дә “үз дәүләттәре” өсөн баһалап бөткөһөҙ сиволик капитал иҫәпләнеп, шул халыҡтарҙың халыҡ-ара аренаһында һөҙөмтәле күтәрелешенә йоғонто яһайҙар.\nБөйөк дала Әл-Фәраби менән Йәсәүи, Күлтәгин менән Бейбарс, Әз-Тәүкә менән Абылай, Кенесары менән Абай һәм башка бихисап шәхестәрҙе бар итте.\nШунлыҡтан, беренсенән, атаҡлы тарихи шәхестәребеҙҙе, уларҙың ҡаҙаныштарын хөрмәтләп, асыҡ һауала һәйкәлдәр ҡалҡытырға, «Бөйөк даланың бөйөк улдары» тип аталған уҡытыу-белем биреү энциклопедияһы паркын төҙөргә тейешбеҙ.\nИкенсенән, маҡсатлы дәүләт заказы ойоштороу юлы менән хәҙерге әҙәбиәт, музыка, театр һәм һынлы сәнғәттә бөйөк аҡыл эйәләре, шағирҙар һәм үткәндәге хакимдар образдары галереяһын булдырыу мөһим.\nОшондай классик ҡалыптан тыш, альтернатив йәштәр сәнғәтенең креатив мөмкинлеген дә файҙаланыу кәрәк. Әлеге эшкә үҙ илебеҙҙең генә түгел, сит ил оҫталарын һәм ижади коллективтарын да йәлеп итергә мөмкин.\nӨсөнсөнән, илебеҙҙең киң тарихи офоҡтарын иңләп, «Бөйөк Дала шәхестәре» – “Ұлы Дала тұлғалары” исемле фәнни-популяр сериялар нәшер итеп, таратыу эшен йәнләндереү мөһим.\nТелгә алып үткән йүнәлештә Ҡаҙағстан ғалимдары менән бер рәттән, сит ил белгестәрен дә йәлеп итеп, халыҡ-ара күп профилле коллективтар төҙөргә була.\nҺөҙөмтәлә беҙҙең ҡаһармандарыбыҙҙың тормошон һәм эшмәкәрлеген, илебеҙҙә егнә түгел, сит илдәрҙә лә беләсәктәр.\n3. ТӨРКИ ДӨНЬЯҺЫНЫҢ ГЕНЕЗИСЫ\nҠаҙағстан – барлыҡ төрки халыҡтарының изге «Қара шаңырағы». Бөгөнгө ҡаҙаҡ далаһынан донъяның төрлө мөйөштәрендә таралған төрки ҡабиләләр хәм халыҡтар башҡа илдәрҙең, төбәктәрҙең тарихи процесына һиҙелерҙәй өлөш индерҙе.\nШуға бәйле рәүештә, “Төрки цивилизацияһы: төп тамырҙан хәзерге заманға тиклем” тип аталған проектты эшләтеп ебәреү кәрәк. Әлеге проект сиктәрендә 2019 йылда Астанала тюркологтарҙың бөтә донъя конгресын һәм Төрки халыҡтарының мәҙәни көндәрен ойошторорға була. Шулай уҡ Википедия миҫалында, Ҡаҙағстан модераторлығында төрки халыҡтарының уртаҡ әҫәрҙәренең онлайн-китапханаһын төҙөү әһәмиәткә эйә.\nБынан тыш, Төркекстанды яңы үҙәге сифатында танытыу ҡыҫаларында уның халыҡ-ара ареналағы абруйын системалы рәүештә үҫтереү мөһим.\nҠаҙағстандың боронғо баш ҡалаһы, беҙҙең халыҡтың рухи үҙәге генә булмайынса, барлыҡ төрки донъяһы өсөн сакраль урын һанала.\n4. БӨЙӨК ДАЛАНЫҢ БОРОНҒО СӘНҒӘТ ҺӘМ ТЕХНОЛОГИЯЛАР МУЗЕЙЫ\n“Бөйөк дала” исемле боронғо сәнғәт һәм технологиялар музейы төҙөүгә бөтә мөмкинлектәребеҙ ҙә бар. Унда юғары сәнғәт һәм технологияларҙың үрнәктәрен, шул иҫәптән, йәнлектәр стилендә башҡарылған ҡул эштәре, “Алтын кеше”нең кейем-һалымын һәм биҙәү әйберҙәрен, атты ҡулға эйәләштереү, металлургия үҫеше, ҡорал, кәрәк-яраҡтар һәм башҡа йәдкәрҙәрҙе йыйырға була.\nҠаҙағстан ерендә табылған ҡиммәтле археологик табыштар һәм археологик комплекстар экспозицияларына ла урын бирергә мөмкин. Улар тарихи дәүерҙәрҙәге теләһә ҡайһы осорҙоң төрлө хужалыҡ тармаҡтарының үҫешен сағылдыра.\nШулай уҡ “ Бөйөк даланың бөйөк цивилизациялары” исемле дөйөм милли тарихи реконструкциялар клубын ҡороп, шуның нигеҙендә Астанала һәм Ҡаҙағстандың төрлө региондарында боронғо һаҡтар, һундар, бөйөк төрки ҡағандарҙың дәүеренә бағышланған һәм башҡа фестивалдәр уҙғарырға мөмкин. Телгә алынған тематикалар буйынса эште бергә үткәрергә, һәүәҫкәрҙәрҙе ҡыҙыҡһыныуҙары буйынса йыйырға мөмкин.\nБоронғо Отырар ҡалаһы ҡоролмаларын – йорттарҙы, урамдарҙы, йәмәғәт урындарын, һыу үткәргестәрҙе, ҡала диуарҙарын һәм башҡа ерҙәрен өлөшләтә тергеҙеү буйынса туристик проект та ҡыҙыҡлы булыр ине.\nШуның нигеҙендә белемде һәм туризмды популяштырыуға баҫым яһарға кәрәк.\n5. ДАЛА ФОЛЬКЛОРЫ ҺӘМ МУЗЫКАҺЫНЫҢ МЕҢ ЙЫЛЫ\nӘлеге проект сиктәрендә “Дала фольклоры антологияһын” төҙөү кәрәк. Антологияла Бөйөк дала вариҫтарының үткән мең йыллыҡтағы иң яҡшы халыҡ ижады үрнәктәрен – әкиәттәр, легендалар, былиналар, ҡиссалар һәм эпостарҙы тупларға мөмкин.\nБынан тыш, ҡаҙаҡтың ҡубыҙ, думбыра, һыбыҙғы, сазсырнай һәм башҡа традицион музыка ҡоралдары башҡарыуындағы әһәмиәтле әҫәрҙәр йыйылмаһын “Бөйөк даланың боронғо мотивтары” йыйынтығын нәшер итеү ҙә зарур.\nБөйөк даланың фольклоры менән көйө заманса цифлы форматта «яңы һулыш» алырға тейеш. Әлеге проекттар менән эшләү өсөн, системаға һалыуға һәләтле булыуҙан тыш, үҙ илебеҙҙән һәм сит илдәрҙән даланың бай мираҫын актуалләштерә алған оҫталарҙы йәлеп итеү мөһим.\nМәҙәниәтебеҙҙең нигеҙ сюжеттары, персонаждары һәм мотивтары араһында сиктәр юҡ, шул сәбәпле ул, системалы өйрәнеп, Үҙәк Евразияның барлыҡ киңлектәрендә һәм, ғөмүмән, бөтә донъяла хөрмәт ителә торған дәрәжәгә еткерелергә тейеш.\nАуыҙ-тел ижады һәм музыка традицияларын хәҙерге заман аудиторияһына яҡын һәм аңлайышлы форматта яңыртыу кәрәк. Атап әйткәндә, боронғо һүҙҙәр һәм текстар һүрәттәр менән бирелә йәки асыҡ видеоматериалдар формаһында була ала. Тауыш менән көй тәбиғи ҡоралдар ярҙамында ғына түгел, шулай уҡ заманса электрон нөсхәләр ярҙамында ла тыуа.\nБынан тыш, фольклор традицияларының уртаҡ тарихи нигеҙен эҙләү өсөн, Ҡаҙағстандың төрлө өлкәләренә һәм донъяның башҡа илдәренә фәнни-эҙләнеү экспедицияларын ойоштороу кәрәк.\n6. ТАРИХИ КИНО СӘНҒӘТЕ ҺӘМ ТЕЛЕВИДЕНИЕЛАҒЫ КАРТИНА\nХәҙерге заманда халыҡтарҙың тарихи үҙаңында кино сәнғәте ҙур урын алып тора. Ҡайһы саҡта күп халыҡ ҡабул итеүендә яҡты кино образдары фундаменталь фәнни монографияларҙағы документаль портреттар менән сағыштырғанда, әһәмиәтлерәк роль башҡара.\nШунлыҡтан тиҙ арала Ҡаҙағстандың цивилизацияһы тарихының өҙлөкһөҙ үҫешен күрһәткән документаль фильмдарҙың телевизион сериалдар һәм тулы метражлы нәфис картиналарҙың махсус циклын етештереү мөһим. Телгә алынған проекттар, халыҡ-ара хеҙмәттәшлек сиктәрендә үҙ илебеҙҙең һәм сит илдәрҙең иң яҡшы сценаристарын, режиссерҙарын, актерҙарын, продюсерҙарын һәм киноиндустрияның башҡа заманса белгестәрен йәлеп итеп тормошҡа ашырылырға тейеш.\nҠыҙыҡлы һәм мелодраматик мотивтарҙан тыш, бөгөнгө көндә тамашасылар өсөн популяр фэнтези һәм үткер сюжетлы блокбастерҙарҙы ла индереп, яңы тарихи теле-кино продукцияһын етештереүҙәге жанрҙарҙы максималь дәрәжәлә киңәйтергә кәрәк. Ошо маҡсаттан сығып Бөйөк даланың бай мифологияһын һәм фольклор мотивтарын файҙаланырға була.\nМилли ҡаһармандарҙы үрнәк итеп күтәргән, күркәм сифатлы балалар фильмдары һәм мультипликацион сериалдар аша үҫеп килгән быуындың иғтибарын йәлеп итеү мөһим.Беҙҙең данлыҡлы батырҙарыбыҙ, мәшһүр аҡыл эйәләре һәм хакимдарыбыҙ Ҡаҙағстанда ғына түгел, бөтә донъяла ла үрнәк булырлыҡ.\nБынан йыл ярым элек минең «Киләсәккә ҡараш. Рухи яңырыу» исемле мәҡәләм баҫылып сыҡҡайны.\nЮғарыла телгә алынған проекттарҙы «Рухи яңырыу» программаһының дауамы булараҡ ҡабул итәм.\nДөйөм милли «Рухи яңырыу» программаһының яңы компоненттары ата-бабаларыбыҙҙы күп быуатлы мираҫын цифрлы цивилизация шарттарында аңлайышлы һәм тейешле дәрәжәлә яңыртырға һәм яңғыратырға мөмкинлек бирәсәк.\nҮҙ тарихын онотмаған, баһалаған, уның менән ихластан ғорурланған халыҡтың бөйөк киләсәкле булыуына ышанам. Үткәнең менән ғорурланыу, бөгөнгө көндө дөрөҫ баһалай белеү һәм киләсәккә өмөтлө ҡараш менән ҡарау – илебеҙҙең уңышлы булыуына асыҡ ишара.\n19.04.2019, TWESCO презентовала новые книги


Бай тарихлы, яҡты киләсәкле » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Бай тарихлы, яҡты киләсәкле\nБай тарихлы, яҡты киләсәкле 22.01.2019 // Йәмғиәт\nРеспубликаның тәүге баш ҡалаһы – Темәс ауылы нисек йәшәй?\nМәғрур Ирәндек тауының төньяҡ итәгендә, йәмле Һаҡмар, Шырҙы һәм Талашты йылғаларының ҡушылған урынында ята Темәс ауылы. Ул – Баймаҡ районындағы иң ҙур һәм боронғо ауылдарҙың береһе. 1866 йылға тиклем Темәс Ырымбур губернаһының алтынсы кантонындағы икенсе йортҡа ҡарай. Һуңыраҡ Орск өйәҙенә буйһона һәм икенсе Бөрйән улысы үҙәгенә әүерелә. 1922 йылда, II Бөрйән-Түңгәүер кантоны административ яҡтан үҙгәртелгәс, Йылайыр кантоны ҡарамағындағы Темәс улысы төҙөлә.\nТарихҡа күҙ һалғанда\nТарихтан күренеүенсә, был ауыл башта Кәйепкәй исеме менән билдәле. Аҙаҡ ул Темәс булып китә, был үҙгәреш 1737 һәм 1775 йылғы ихтилалдарҙа әүҙем ҡатнашҡан, милли азатлыҡ өсөн көрәшкән Темәс Илекәевтең исеме менән бәйле. Ғөмүмән, Рәсәй тарихындағы бер хәл-ваҡиға ла Темәсте урап үтмәгән. 1812-1814 йылдарҙағы Ватан һуғышында 15-се башҡорт полкы яугирҙәре, Темәс егеттәре Исмәғил Иҫәнғолов, яугирҙәр Ирназар Илбаҡтин, Юныс Рахманғолов, Исламбай Мәһәҙиев, Алтынса Мәмәлиндәрҙең Парижды алыуҙа ҡаһарманлыҡ күрһәтеүҙәре һәм икешәр тапҡыр көмөш миҙал менән бүләкләнеүҙәре билдәле.\nУңайлы ерҙә урынлашҡан бай тәбиғәтле Темәс төрлө яҡтан сауҙагәрҙәрҙе, сәнәғәтселәрҙе үҙенә тартҡан. Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән килгән күсмәнде эшҡыуарҙар ауылдың үҫешенә ныҡ йоғонто яһаған. Ер эшкәртеү, малсылыҡ шөғөлөнән башҡа бында тире эшкәртеү һәм кирбес заводтары, төрлө оҫтаханалар һалына, йылға буйҙарында тирмәндәр ҡорола, кибет, баҙар һәм лавкалар эшләй, йылына бер тапҡыр ҙур йәрминкә үтә. Әйткәндәй, әле лә шул осорҙоң йәнле шаһиты булған бер нисә сауҙагәр йорто һаҡлана.\n“Барыһын да һаҡларға тырышам”\n– тип ҡаршыланы беҙҙе шәхси эшҡыуар Әнисә Халиҡова. Тап ҡасандыр сауҙагәр йорто тип һаналған ике бинаның да хужаһы бөгөн ул.\nҺаҙый бай Ғөбәйҙуллиндың йортонда әле магазин урынлашҡан. Эсенә кергәс тә, йорттоң тәүге төҙөлөшө менән осрашаһың, барыһын да шул килеш, бер нәмәһен дә үҙгәртмәйенсә һаҡларға тырышҡандар. Икенсе ҡатҡа күтәрелгән баҫҡыстарҙы бөгөн бер ҡайҙа ла осратыу мөмкин түгел. Тар, бейек, шул уҡ ваҡытта үҙенә күрә ниндәйҙер архитектура һыҙаттарын үҙ эсенә алған ул. Беҙ ҙә баҫҡыстар буйлап өҫкә үрмәләнек, нисектер бер аҙ шомлораҡ тойолғандай булды. Ни тиһәң дә, тәү ҡарашҡа ябай күренгән баҫҡыстар күпме шәхестәрҙең тарихи эҙҙәрен һаҡлай. Икенсе ҡатҡа күтәрелгәс, бер аҙ иркен урын ҡалған. Бында төрлө яҡтан килгән сауҙагәрҙәр сәй эскән, үҙ тауарҙарын маҡтаған, артабан уларҙы ял итеү өсөн иркен бүлмәләргә урынлаштырғандар. Әле икенсе ҡат тулыһынса урындағы эшҡыуарҙарға ҡуртымға бирелгән. “Нисек тә бинаны һаҡлап ҡалырға, уны йылытырға, йыл һайын косметик булһа ла ремонт эштәрен башҡарыу кәрәк”, – ти Әнисә Зәки ҡыҙы.\nӘйткәндәй, Әнисә Халиҡованың тарихҡа һаҡсыл ҡарашы, үҙ еренә тоғро булыуы ғына тарихи бинаны бөгөнгә тиклем шул килеш һаҡлап ҡалырға булышлыҡ иткән, тигән уйға киләһең, уның менән аралашҡандан һуң, сөнки әңгәмәсем үҙе тарихи мәғлүмәттәрҙе яҡшы белә, бинаның һәр ерен мөмкин тиклем һаҡлап ҡалырға тырышыуы асыҡ төҫмөрләнә.\nАртабан сауҙагәр йортоноң подвалына төшәбеҙ. Подвал ишеге егелгән арба һыйырлыҡ ҙур һәм иркен. Әле был урын склад булараҡ файҙаланыла. Төрлө тарафтарҙан килгән сауҙагәрҙәр бында әйберҙәрен бушатҡан, арбалары менән әйләнеп сыҡҡан. Былтыр эшҡыуар был подвалды тулыһынса ремонтлаған, тәүге төҙөлөштө мөмкин тиклем һаҡлап ҡалған. Йәнә бер фараз йәшәй: (был хаҡта ауылдың ололары һөйләп ҡалдырған) сауҙагәрҙең йорто менән Башҡорт Хөкүмәте эшләгән бина ер аҫтынан үҙ-ара тоташҡан тигән һүҙҙәр бар. Тимәк, тарихсыларға был йәһәттән дә уйланырға, эш алып барырға талап ителә.\nТемәстең йәнә бер тарихи урындарының береһе – алтын прииск хужалары Закир менән Шәкир Рәмиевтәрҙең “лавка”лары. Был йорттоң да хужаһы булып Әнисә Халиҡова һанала. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: бында ла эшҡыуар бинаның тәүге төҙөлөшөнә бер ниндәй ҙә хилафлыҡ килтермәгән, уны нисек бар шул килеш һаҡларға тырыша. Әле лә исеме есеменә тап килгән: бында ла сауҙа нөктәһе эшләй, Рәмиевтәрҙең “лавка”лары шул килеш һаҡлана.\n“Башҡортостандың йөрәге” һаҡланған урында\nЫсынлап та, һәр ташы, һәр ағасы йәнле тарих һаҡлай Темәстең. Үткәндәре данлы һәм шанлы. Уны бәғзе бер тарихсылар “Башҡортостандың йөрәге” тип йөрөтөп, һис тә яңылышмайҙар.\nАртабан беҙ Темәс тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейына ҡарай юл алдыҡ. Ауылдың уртаһындағы бейек ҡалҡыулыҡта ике ҡатлы йорт урынлашҡан. Ул – 1896 –1897 йылдарҙа төҙөлгән Түңгәүер кантоны башҡарма комитеты бинаһы. 1919 йылдың ғинуарынан мартына тиклем бында Башҡорт Хөкүмәте эшләгән, 21–23 февралдә тәүге милли съезд үткән һәм идара итеүҙең яңы органы – Ваҡытлы комитет төҙөлгән. Ул йылдарҙың шанлы тарихын һаҡлаған бинала әле Темәс ауылының тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы урынлашҡан. Музей директоры Рәмилә Әбсәләмова әйтеүенсә, 1963 йылда ауыл мәктәбенең тарих уҡытыусыһы Миҙхәт Рязанов, археологик эҙләнеүҙәр ваҡытында экспонаттар табып, музейға нигеҙ һала. Артабан район ҡаҙнаһынан аҡса бүленеп, махсус төҙөлөш бригадаһы иҫтәлекле бинаны ремонтлауға тотона. Ул йылдарҙа, әлбиттә, Темәстең тарихын яңыртыу, Әхмәтзәки Вәлиди, Муса Мортазин, Шәйехзада Бабич хаҡында мәғлүмәттәр йыйыу еңелдән булмай. Күптәр белгәнен дә өндәшмәүҙе хуп күрә. 1987 йылда музей филиал булып ҡала, барлыҡ эш әүҙемдәр иңенә һалына.\n1991 йылда учреждениеға Башҡортостан дәүләт тыуған яҡты өйрәнеү музейы статусы бирелә. Унда этнографик ҡомартҡылар, төбәктең һәм ауылдың тарихын, Граждандар һуғышы, Совет власы, Бөйөк Ватан һуғышы осорҙарын сағылдырған, ошо ерҙең билдәле кешеләре хаҡында һөйләгән экспонаттар бихисап. Шулай ҙа һәр кемдең иғтибарын тәү сиратта айырыуса үҙенсәлекле ҡомартҡылар – Зәки Вәлидиҙең Каруанһарайҙағы эш өҫтәле, ултырғысы, ҡулъяҙмалары йәлеп итә. Улар 1936 йылда Ырымбур педагогия техникумының мөлкәте менән бергә килтерелгән.\nЯңы быуатта республика етәкселеге ярҙамында музейҙа Башҡортостандың беренсе Хөкүмәтенә арналған зал асыла. Балауыҙҙан эшләнгән һындар ул замандағы башҡорт зыялыларының төҫ-ҡиәфәтен, ҡараштарын да асыҡ сағылдыра...\nТемәстең тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейында иң иҫтәлекле урын, әлбиттә, Башҡорт Хөкүмәте составының ҡарарҙар ҡабул итеү мәлен сағылдырған экспозиция. Ете тарихи шәхес хас та иҫән кеүек. Әйтерһең, халҡыбыҙҙың бөйөк улдары Әхмәтзәки Вәлиди, Шәйехзада Бабич, Муллаян Халиҡов, Аллабирҙе Йәғәфәров, Юныс Бикбов, Нуриәғзәм Таһиров, Мөхәмәтйән Ҡулаевтар үҙ урындарынан ҡалҡыныр ҙа халҡына өндәшер һымаҡ. Уларҙың буй-һынын ғына түгел, хатта йөҙ-ҡиәфәтен дә бар тулылығында һынландыра алған оҫталар.\nӘйткәндәй, музей “Башҡортостандың 100 йыллығына – 100 объект” планына ингән, киләсәктә уны реконструкциялау ҡарала.\nРеспубликала иң ҙур ауылдарҙың береһе булған Темәстең тарихы ифрат бай. Бөгөн бында 17 милләт вәкиле, дүрт меңгә яҡын кеше йәшәй. Мәғлүм булыуынса, Темәстә 1994 йылда тәүге тарихи-мәҙәни үҙәк асылды. “Темәс” башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәгенең етәксеһе Нур Ҡалмырҙин әйтеүенсә, үҙәк ауылдың бай тарихын, урындағы халыҡтың рухи ҡомартҡыларын һаҡлауға баһалап бөткөһөҙ өлөш индерә. Унда Темәстә йәшәгән Бөрйән ырыуы вәкилдәре араһынан 12 нәҫелдең ҙур шәжәрәһе төҙөлгән. Тамырҙарын юллап мөрәжәғәт иткәндәрҙең барыһына ярҙам итергә әҙер үҙәк хеҙмәткәрҙәре.\nАлдан әйтеүебеҙсә, Темәстә бихисап архитектура ҡомартҡыһы һаҡланған. Мәҫәлән, тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы (унда 1919 йылда I Башҡорт хәрби съезы үткән, Башревком эшләгән, һуңынан Бөрйән-Түңгәүер кантоны үҙәге урынлашҡан), XIX быуаттың 50-се йылдарында төҙөлгән беренсе башҡорт-урыҫ башланғыс мәктәбе, республикабыҙға бик күп шәхес тәрбиәләп биргән элекке Темәс педагогия училищеһы, Әбүбәкер хәҙрәт Хөсәйеновтың йорто (унда Әхмәтзәки Вәлиди йыш туҡтар булған), композитор Рәүеф Мортазин тыуған һәм йәшәгән өй, Мозафар байҙың XIX быуат уртаһында төҙөлгән келәттәре, 1900 йылда һалынған балалар йорто биналары һәм башҡалар.\n“Темәс” башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәге янында эшләп килгән “Ғилмияза” фольклор коллективы хаҡында ла яҙып үтмәһәк, дөрөҫ булмаҫ кеүек, сөнки улар – ауылдағы һәр сараның биҙәге һәм йәме. Ансамблдең алыштырғыһыҙ етәксеһе Лилиә Ишбаева белдереүенсә, бында хаҡлы ялда булған апайҙар йөрөй. Бөтәһе 13 кешене үҙенә туплаған “Ғилмияза”ның иң олоһо Гөлшат Йосоповаға 73 йәш булһа, иң кесеһенә – ни бары 55. 2010 йылда ойошторолған ансамбль ошо ерлектә барлыҡҡа килгән башҡорт халыҡ йыры исемен ала. Бөрйән ырыуында барлыҡҡа килгән йола, ғөрөф-ғәҙәттәрҙе, шөғөл-кәсептәрҙе, милли аш-һыу, кейем-биҙәүестәрҙе йәш быуынға еткереү, уларҙы пропагандалау, ошо ерлектә барлыҡҡа килгән халыҡ йырҙарын өйрәнеүҙе төп маҡсаттары итеп алған “Ғилмияза” коллективы йылдар дауамында үҙ асылына тоғро.\nЛилиә Ишбаеваның тырышлығы менән үҙәктә “Оҫтабикәләр” клубы уңышлы эшләй. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: бында йөрөүселәрҙең барыһы ла ҡул эштәренә маһир, һәр береһе ниндәйҙер шөғөлдө үҙ иткән. Мәҫәлән, Гөлдәр Иҙелбаеваның сәйләндәр менән эшләгән төрлө әйберҙәре, картиналары күҙҙең яуын ала, Фәүзиә Әбсәләмова иһә балаҫ сигеүҙең яңы ысулын тергеҙгән. Ул шулай уҡ быйма баҫа, бәйләм-сигеү эштәренә оҫта, халҡыбыҙҙың онотола барған кәсебен – туҙ һағыҙын ҡайната. Яңылбикә Ғарифуллина ҡорама эшләү буйынса махсуслашҡан, шулай уҡ милли кейемдәрҙе тергеҙеүҙә уға тиңләшеүсе табылманы. Хатта ансамблдең үҙ гармунсыһы бар: Миңзифа Йосопова уйнаған дәртле гармун көйөнә мәшһүр ҡурайсы Кәрим Дияровтың ҡыҙы Гөлнара Ҡотлоғәлләмова “һә” тигәнсе таҡмаҡтар сығарып та ҡуя.\nШуныһы иғтибарға лайыҡ: “Ғилмияза” фольклор ансамбле йырлап-бейеп, кис ултырып, бәйләм-сигеү менән генә булышмай, ә йәш ҡыҙҙарға, буласаҡ милләт әсәләренә, халҡыбыҙҙың милли аштарын бешереп өйрәтеү буйынса оҫталыҡ дәрестәре үткәрә. Әйткәндәй, быларҙың барыһын да Лилиә Ишбаева үҙ өйөндә ойоштора. Ҡыҙҙар буҙа ҡайнатыу серенә, талҡан яһау, сәк-сәк, бауырһаҡ, ваҡ бәлеш кеүек милли ризыҡтарҙы бешереү нескәлектәренә төшөнә. Ғөмүмән, тарихи-мәҙәни үҙәктең рухи ҡиммәттәребеҙҙе һаҡлауҙа, үҫтереүҙә, халыҡтар араһында берҙәмлек, дуҫлыҡ ептәрен нығытыуҙа өлөшө баһалап бөткөһөҙ.\nТемәстәргә ҙур бүләк\nТемәс ауыл хакимиәте башлығы Айгөл Байрамғолова әйтеүенсә, биләмәгә бөтәһе һигеҙ ауыл ҡарай. Улар – Әмин, Күнзавод, Сәксәй, Бетерә, Ишей, Түбәнге Таһир, Үрге Таһир һәм Һаҡмар. Барлығы ете меңдән ашыу кеше йәшәй. Ауылдар араһы ла байтаҡ, шуға күрә “Башҡортостандың 100 йыллығына – 100 объект” программаһына ярашлы, ауылда яңы янғын һүндереү депоһы төҙөлөүе – үтә ҡыуаныслы күренеш. Әйткәндәй, юбилей объекттары исемлегенә дүрт янғын һүндереү депоһы индерелгән булһа, шуларҙың береһе тап Темәстә.\n– Ысынлап та, өр-яңы депоны ауыл халҡы ҙур бүләк итеп ҡабул итте. Был бигерәк тә урындағы халыҡты янғын хәүефенән аралау, авария-ҡотҡарыу эштәренең ойошҡанлығын тәьмин итеү йәһәтенән ҙур роль уйнаясаҡ. Район үҙәгенән генә түгел, хатта Темәстән йыраҡта урынлашҡан, бигерәк тә Ишей, Бетерә ауылдарына барып етеү өсөн яңы алынған янғын һүндереү машиналарының ҡеүәте лә, һыу һыйҙырыу күләме лә юғары. Тик ҡеүәтле янғын һүндереү машиналарын йыш саҡыртырға тура килмәһен ине, – ти Айгөл Ғүмәр ҡыҙы.\nШулай уҡ “Башҡортостандың 100 йыллығына – 100 объект” программаһы нигеҙендә Темәстә ат-спорт комплексы төҙөү, тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейын үҙгәртеп ҡороу ҡаралған. Әле ат спорты комплексын төҙөү урыны билдәләнгән, ул кәртәләп алынған. Документ әҙерләү эше тамамланғас, тендер иғлан ителәсәк.\nАуылда 60-тан ашыу эшҡыуар иҫәпләнһә лә, крәҫтиән (фермер) хужалығын булдырған Кәрим Яхин – малсылыҡ тармағында эш башлаусыларҙың берҙән-береһе. Яңы йыл алдынан уның һәүкәштәре заманса йыһазландырылған өр-яңы һөт-тауар фермаһында “өй” туйлаған.\n– 2016 йылда малсылыҡты үҫтереү буйынса грант яуланым, ошо аҡсаға һөт-тауар фермаһын төҙөнөк, ҡара-сыбар тоҡомло 60 баш тана һатып алдыҡ. Ферма 250 баш малға тәғәйенләнгән, киләсәктә уларҙың һанын арттырыу ҡарала. Әле һәүкәштәр быҙаулай башланы, быҙауҡайҙарҙы йылы аҙбарҙарҙа аҫрайбыҙ. Көндәлек һауым көнөнә һәр һыйырҙан 18-әр литр тәшкил итә, – ти Кәрим Хәйбулла улы.\nЯңы төҙөлгән мал базаһы заман талаптарына яуап бирерлек йыһазландырылған. Иң мөһиме – эшселәр өсөн уңайлы шарттар булдырылған. Һауынсылар элекке кеүек ауыр биҙрәләр менән һөт ташымай, улар махсус һөт үткәргестәр аша кәрәкле урынға “елдерә”. Шулай уҡ малсыларҙың эше еңеләйгән: мал аҙығын өйөүсе махсус ҡоролма-робот сит илдән килтерелгән. Уның ярҙамында мал алдынан аҙыҡ тәүлек әйләнәһенә өҙөлмәйәсәк.\nФермала 12 кешегә эш урыны булдырылған, көндәлек һауым әле “Буранбай” кооперативына тапшырыла. “Һыйырҙар имен-һау быҙаулап, йәшел үләнгә аяҡ баҫып, һөт арта төшһә, уны артабан ҡайҙа тапшырыу мөмкинлеген уйларбыҙ”, – ти Кәрим Яхин.\nМал базаһы “Башҡортостандың 100 йыллығына – 100 объект” программаһы нигеҙендә төҙөлмәһә лә, тап уның бер быуатлыҡ юбилейын билдәләгән йылда Темәстә ҡайтанан малсылыҡ тармағы барлыҡҡа килеүе – үҙе үк оло байрамға ҙур бүләк.\nМортаза Рәхимовта ҡунаҡта\nҺәр ауыл тормошона үҙҙәренең татыу йәшәүҙәре, бынамын тигән балалар үҫтереүҙәре, күркәм йорт төҙөүҙәре, ҡылған матур ғәмәлдәре менән ауылдаштарына өлгө булырлыҡ ғаиләләр байтаҡ. Шундайҙарҙың береһе менән беҙгә лә танышыу бәхете тейҙе. “Мортаза Рәхимовтарға барабыҙ” тигән һүҙгә башта көлөмһөрәп ҡараһаҡ, аҙаҡ, ысынлап та, бәләкәй Мортазаның йортонда булдыҡ.\nСәлимә менән Дамир Рәхимовтарҙың татыу ғаиләһендә баһадирҙай дүрт ул үҫә. Исемдәре лә бит ниндәй – Илмир, Илнур, Мортаза һәм Кинйә! Ғаилә бигерәк тә үҙҙәренең танышыуына сәбәпсе булған Яңы йыл байрамдарын көтөп ала. Ҙур, күркәм йорттоң түрен биҙәп Ирәндек урманында үҫкән шыршы урын ала, урамда балалар өсөн һырғалаҡтар яһала. 1999 йылдың һуңғы көндәрендә “Һәүәнәк” совхозында шофер булып эшләгән Дамирға өс ат егелгән санала гармун тартып, Ҡыш бабай булараҡ совхозда эшләүселәрҙең балаларына бүләк таратырға ҡушыла. Әлбиттә, ниндәй Ҡыш бабай Ҡарһылыуһыҙ булһын инде. Сибай медицина колледжының беренсе курсында белем алған Сәлимә байрамға әсәләренә ҡайта. Ҡарһылыу булыу уның иңенә төшә. Йәштәр бер-береһен күргәс тә оҡшата. Бер йылдан һуң сәстәрен-сәскә бәйләп, ғаилә ҡоралар. Ҡулына диплом алғандан бирле Сәлимә Рәхимова Темәс психоневрология интернатында шәфҡәт туташы булып эшләй, тормош иптәше Өмөтбай – Баймаҡ маршруты буйынса автобус йөрөтә. 2008 йылда йәш ғаилә “Ауыл ерендә йәшәүсе йәш ғаиләләргә ярҙам итеү” программаһына ярашлы, өй төҙөү өсөн субсидия ала. Бер йыл эсендә бынамын тигән күркәм йорт төҙөп ултырта улар.\nӨйҙә тик малайҙар булыуын иҫәпкә алып, ғаилә башлығы буласаҡ улдарына хеҙмәт тәрбиәһе бирергә тырыша. Хужалыҡ эшендә уларҙың һәр береһенең тәғәйен эше бар: кемдер мал ҡарай, икенсеһе аҙбар таҙарта. Оло улдары әсәһенең юлын һайлап, әле Сибай медицина колледжы студенты, киләсәктә табип булырға хыяллана. Икенсе улдары Илнур “ҡорос ат” докторы булмаҡсы, техниканы атаһы кеүек яҡшы белә. Ә бына Мортаза мәктәпте яҡшы тамамлап, артабан белемен камиллаштырып, президент булырға хыяллана. Кем белә, тыуғандан алып республикабыҙҙың тәүге президентының исем-шәрифен йөрөткән егеттең киләсәктә теләге тормошҡа ашып та ҡуйыр әле. Бейергә яратҡан Мортаза “Йондоҙ” халыҡ бейеү ансамбленә йөрөй. “Байыҡ” телевизион бейеү бәйгеһендә өсөнсө урын алған. Өс йәшлек Кинйә йортта үҙенең кинйә булыуын әленән үк иҫкәртеп тора, ағаларын “утлы таба”ла бейетеп алырға ла өлгөрә. Әйткәндәй, йорт хужабикәһе бар яҡлап оҫта булып сыҡты. Йыр-бейеүгә лә, аш-һыуға ла маһир ул. Төрлө конкурстарҙа ҡатнашып, һәр саҡ призлы урын яулай.\nЙорт хужаһы Дамир Рәхимовтың һүҙҙәре менән килешмәү мөмкин түгел. Ул “Кем белә, бәлки, дүрт улым, дүрт таянысым киләсәктә ошо ауылда төпләнер, яңы йорттар һалып, ейән-ейәнсәрҙәр үҫтерер. Нисек кенә булмаһын, ауыл – милләтебеҙҙең бишеге, киләсәге икәнлеген дә онотмайыҡ”, – тине.\nМатур йылъяҙмалары бар\nАуыл менән танышыуыбыҙҙы Темәс ауыл биләмәһе башлығы Айгөл Байрамғолова кабинетында тамамланыҡ. Ауыл һулышын үҙ йөрәге аша үткәргән, унда йәшәүселәрҙең һәр береһенең йәшәйешен яҡындан белгән, ниндәй проблема, уй-ниәттәр барлығын аңлаған, уларҙан сығыу юлдарын барлаған Айгөл Ғүмәр ҡыҙынан эштәре һәм киләсәккә пландары хаҡында һораныҡ.\n– Һуңғы йылдарҙа “Урындағы башланғыстарға булышлыҡ итеү” программаһына ярашлы, күп ауылдарҙың социаль инфраструктураһын яҡшыртыу буйынса байтаҡ эш башҡарылды. Халыҡ үҙен борсоған проблеманы күтәрә, уның өсөн тауыш бирә һәм проектты уңышлы яҡлай. Әле төп проблемаларҙың береһе – Темәс дауаханаһы “Ашығыс ярҙам” машинаһының иҫке булыуы. 17 ауылды хеҙмәтләндергән машина күп осраҡта сирлеләр янына барып етә алмай, сөнки йыш ҡына төҙөк булмай. Шунлыҡтан һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә һорауҙар күбәйә. Икенсенән, ауылдағы дарыухана эше лә халыҡты ҡәнәғәтләндермәй, провизорҙың йыш сирләүе сәбәпле, ул һәр саҡ йоҙаҡта.\nХалыҡ бөгөн матур йәшәргә тырыша, ауылда эш булмаһа ла, вахта менән ситкә йөрөп эшләй. Шулай уҡ урындағы йүнселдәрҙең күбеһенсә ауылдаштарын эшкә алыуы ла халыҡҡа хеҙмәт урындары булдырыуға ҙур йоғонто яһай. Быйыл ауылыбыҙ өсөн бик мөһим оло сара көтөлә, барыбыҙ ҙа Башҡортостандың 100 йыллығын лайыҡлы ҡаршылау өсөн әленән үк эш планын раҫланыҡ, мәртәбәле ҡунаҡтарҙың килеүе көтөлә. Башҡортостандың тәүге баш ҡалаһы Темәс өсөн бик мөһим булған йылда темәстәр һынатмаҫ, тигән теләктә ҡалам, – тине ауыл хакимиәте башлығы.\nЫсынлап та, һәр ташы, һәр ағасы тарих һөйләгән, үҙендә шанлы йылдарҙың һәм арҙаҡлы шәхестәрҙең данлы эҙҙәрен һаҡлаған, республикабыҙҙың барлыҡҡа килеүенә үҙ өлөшөн индергән тарихи Темәс ауылы бөгөн дә үҙенең сағыу биттәрен матур йылъяҙмалар менән яҙыуын дауам итә. Иң мөһиме – темәстәр республикала тәүгеләрҙән булып үҙ энциклопедияһын төҙөгән, һәм ул тиҙҙән баҫылып сығасаҡ.


Ғаилә ҡото – тормош һуты15.12.2017\nБашҡортостан Хөкүмәтенең сираттағы ултырышында Республика Башлығы Рөстәм Хәмитов 2018 йылды Ғаилә йылы тип атарға тәҡдим итте һәм тиҙҙән ошо туралағы Указға ҡул ҡуясағын белдерҙе. Киләһе йыл тағы ла ниндәй үҙгәрештәр вәғәҙә итә, иң мөһиме – социаль һәм иҡтисади үҫеш нисек күҙаллана?\n– Бөгөнгө сарала эште программалы һәм маҡсатлы алып барыуға, республиканың иҡтисади үҫешенә ҡағылышлы етди мәсьәләләр тикшерелә, – тине Рөстәм Зәки улы. – Беҙҙең төбәктең 2030 йылға тиклемге социаль-иҡтисади үҫеш стратегияһын раҫлау – үтә яуаплы мәл. Ошо документ өҫтөндә эшләү ҡатмарлы булды һәм ҙур хеҙмәт талап итте. Беренсе тапҡыр беҙ бындай документты әҙерләүгә республиканың ғилми коллективтарын ғына түгел, ә “Сколково” эксперттарын, киң йәмәғәтселекте һәм эшҡыуарлыҡ даирәһен дә йәлеп иттек.\nБыл йәһәттән өҫтөнлөклө йүнәлештәр итеп иҡтисадтың реаль өлкәһен нығытыу, кеше капиталын үҫтереү һәм республика райондарының үҫешендәге тигеҙһеҙлекте бөтөрөү билдәләнә. “Стратегия-2030” ҡуйған бурыстарҙы уңышлы үтәү властың, эшҡыуарлыҡтың һәм йәмәғәтселектең берҙәм хәрәкәт итеүенә бәйле”, – тине Башлыҡ.\nУлтырышта ҡаралған тағы бер мөһим мәсьәлә урта һәм бәләкәй эшҡыуарлыҡты 2030 йылға тиклем үҫтереүгә ҡағыла, был документ әлеге Стратегияны тулыландыра һәм эшҡыуарлыҡ унда иҡтисадты үҫтереүҙең иң төп таяныстарының береһе тип иғлан ителгән.\n– Граждандарҙың эшҡыуарлыҡ башланғысы беҙҙең өсөн һәр саҡ мөһим өҫтөнлөктәрҙең береһе булды, – тип дауам итте Рөстәм Хәмитов. – Эшҡыуарлыҡтың иҡтисадтағы һәм социаль өлкәләге өлөшөн арттырыу беҙ теләгәнсә тиҙ бармай, ләкин ошо йүнәлештә маҡсатлы рәүештә алға барабыҙ. Бөгөн бәләкәй эшҡыуарлыҡ республикалағы тауар әйләнешенең яртыһы самаһын һәм төбәк тулайым продуктының өстән бер өлөшөн тәьмин итә. Мәшғүл халыҡтың сирек өлөшө ошондай предприятиеларға тура килә. Быйыл бәләкәй эшҡыуарлыҡ субъекттары дүрт меңгә артып, 140 мең тәшкил итә. Был үҫеш 2015 йылдан башланды һәм йыл һайын беҙҙең иҡтисадта 4-5 мең яңы бәләкәй компания өҫтәлә.\nКөн тәртибендә балалы ғаиләләрҙе яҡлау мәсьәләһе тороуын иҫәпкә алып, Башҡортостан Башлығы 2018 йылды республикала Ғаилә йылы тип билдәләү тураһындағы Указ әҙерләнеүе хаҡында белдерҙе. Был Рәсәй Президенты Владимир Путин иғлан иткән Балалар ун йыллығының бурыстарына ла тап килә. Беҙҙең төбәктә балалы ғаиләләргә ярҙам йөҙөнән ҡаҙнанан 10 миллиард һум бүленә, һәм был эш федераль кимәлдә лә юғары баһаланды.


1 сентябрҙә Сочи Олимпиадаһына бағышланған яңы тәңкәләр әйләнешкә инәсәк // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n1 сентябрҙә Сочи Олимпиадаһына бағышланған яңы тәңкәләр әйләнешкә инәсәк\n16:31, 31 августа 2011 Иҡтисад\n1 сентябрҙә Рәсәй банкы бер юлы өс төр иҫтәлекле тәңкәләрҙе әйләнешкә индерә. Уларҙың барыһы ла ҡиммәтле металдарҙан эшләнгән һәм Сочиҙа 2014 йылғы XXII ҡышҡы Олимпия уйындарына һәм XI ҡышҡы Паралимпия уйындарына бағышланған.\n100 һум номиналдағы көмөш тәңкә «Урыҫ ҡышы» исемен алған. «Бобслей» һәм «Керлинг» исемле алтын тәңкәләр номиналы – 50 һум.\nКөмөш аҡсалар тиражы – 1200 данаға тиклем, алтын аҡсалар тиражы – 20 мең данаға тиклем.\nӘйләнешкә индерелгән аҡсаларҙың барыһы ла Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә законлы рәүештә ҡулланыласаҡ һәм түләүҙәрҙең бөтә төрҙәрендә лә ҡабул ителергә тейеш, тип хәбәр иттеләр РФ Үҙәк банкыһының Сит ил һәм ижтимағи бәйләнештәре департаментынан.\nТеги: тәңкәләр, Рәсәй банкы


Һаманда илһамланып эшләгем килә » Архив газеты "Йәшлек"\nМәскәү ҡалаһының А. Луначарский исемендәге Дәүләт театр сәнғәте институтының башҡорт студияһын тамамлап, Башҡорт дәүләт академия драма театрында эш башлаған Салауат районының Ахун ауылы егете Хәмит Яруллин ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә тамашасы һөйөүен яуларға өлгөрә. Ф. Бурнаштың «Йәш йөрәктәр»ендә – Ғилметдин, Ә. Мирзаһитовтың «Әсәйемдең сал сәстәре»ндә – Мәркәз, Гальдониҙың «Ҡунаҡхана хужабикәһе»ндә – Фабрицио, Ф. Шиллерҙың «Мәкер һәм мөхәббәт»ендә – Фердинанд, И. Абдуллиндың «Йөрәк менән шаярмайҙар» пьесаһында – Раззаков, Н. Асанбаевтың «Ҡыҙыл паша»һында – Әбүбәкер, Ғ. Шафиҡовтың «Операция»һында – Ғиндуллин, Ә. Атнабаевтың «Игеҙәктәр»ендә – Рушан, М. Кәримдең «Салауат»ында – палач, Ә. Мирзаһитовтың «Ғүмер ике килмәй»ендә – Хәйернас, Х. Ибраһимовтың «Башмағым»ында – Ғәлимйән, Р. Кинйәбаевтың «Айғырыңды үтескә бир!» спектаклендә – Сынтимер, И. Йомағоловтың «Нәркәс»ендә – Байымбәт... – артистың ролдәре ысын ижад өлгөләре. Халыҡ уның уйнағанын ярата, спектаклдәрен көтөп алып, ҡабат-ҡабат килеп ҡарай. Хәйер, актер үҙ эшенә яуаплы ҡарай, һәр бер ролен күңелен һалып башҡара. Шуға ла һәр образы – юғары талант өлгөһө. Актер менән әңгәмәбеҙ уның тынғыһыҙ ижады, тормош юлы һәм башҡалар хаҡында.\n– Хәмит Ғатауллович! Белеүебеҙсә, атайығыҙ Һеҙҙең артист түгел, инженер, хирург йә уҡытыусы булыуығыҙҙы теләй. Ә ауыл хужалығы институтына ебәрелгән Хәмит ГИТИС-ҡа инә лә ҡайта...\n– Атайым ғәжәп кеше ине. Ғүмер буйы ауылда йәшәне, шунда тыуған, шунда хеҙмәт иткән крәҫтиән балаһы. Заманына күрә бик аҡыллы кеше булған тип иҫәпләйем. «Һигеҙ йыл уҡыным», – ти торғайны. «Атай, рус телен ҡайҙан шул саҡлы яҡшы беләһең, уҡыйһың да, матур итеп яҙаһың да», – тигән һорауыма: «Бер йыл буйы, кеше яллап, русса уҡыным», – тип яуапланы. Күрше ауылда ялланып өй һалғандар, шул ваҡытта уҡырға ла өлгөргән. Атайым – Салауат районында 1935 йылда беренселәрҙән булып урман хужалығын ойошторған кеше. Шунан алып 38 йыл ошо эшендә эшләй һәм уның бөтә нескәлегенә төшөнә. Хәтеремдә, 3 – 4-се синыфтарҙа уҡығанымда Стәрлетамаҡта урман хужалығы курсында өс ай уҡып ҡайтты. Урман эшен ни тиклем яҡшы белеүен таныш ағайҙар ғәжәпләнеп һөйләй ине. Әле булһа урман хужалығында атайымды, элек Ғатаулла ағай бар эшен бер үҙе алып барған, бер генә бухгалтеры булған, ә һеҙ күмәкләшеп эшләһәгеҙ ҙә, бер документығыҙҙы ла табып булмай, тип иҫкә алалар.\nУның менән бәләкәйҙән урманға йөрөнөм, төрлө һөнәргә өйрәндем. Оҫта балыҡсы, һунарсы ла ине. Ҡапҡан һалып, егерменән ашыу бүре алған, төлкө-ҡуяндарының иҫәбе-һаны ла юҡ. Был һөнәрҙе мин дә үҙләштереп ҡалдым. Беҙ үҫкән дәүерҙә Йүрүҙәндә балыҡ мыжғып торҙо, кәмәләп тоталар ине. Синыф менән ағас ултыртырға сыға торғайныҡ. Улар бөгөн дә Ҡаратауҙы йәмләп үҫә.\nТәүге белемемде Ахун башланғыс мәктәбендә алдым. Артабан Мәсетле, Илтәй мәктәптәренә йөрөп уҡыным. Урта мәктәпте район үҙәге Ҡаратаулыла (хәҙерге Малаяҙ) тамамланым. Алыҫ ауылдарға гел йәйәү йөрөп уҡыу еңелдән түгел ине, уҡырға теләгем көслө булғанғамы, ауырлыҡтарҙы йырып сығырға тырыштым. Һуғыш йылдарындағы аслыҡ-яланғаслыҡ арҡаһында күп тиҫтерҙәрем уҡый алмай ҡалды. Унынсыла уҡығанда ла үҙем үргән сабатаны кейеп йөрөнөм. Йәшлегемдең матур хәтирәләре лә бар, әлбиттә. 16 балалы ишле ғаиләлә ун бишенсе булып, ун апайым ҡосағында, тәрбиәһендә үҫтем, шуның менән бәхетле булдым.\nБала саҡта ауыл мәҙәниәт йортонда спектаклдәр ҡуялар ине, үҫә төшкәс, уларҙа мине лә ҡатнаштыра башланылар. Йыр-моңға әүәҫлегем дә ошонан киләлер. Гармун хаҡында хыялланып, атайымдан һорап йөҙәткәнем хәтеремдә. Ҡайҙа инде, аҡса, кейем юҡ, тамағың туҡ булһа, шөкөр. Мәктәпте бөткәндә генә «хромка» алыу бәхетенә ирештем. Атайымдың костюмға тип биргән 150 һум аҡсаһына күптән хыялланған музыка ҡоралын алдым да ҡайттым. Алты йәштә апайымдан мандолинала уйнарға өйрәнгәндән һуң тормошомдо музыкаһыҙ күҙ алдына ла килтерә алманым. Шул мандолина көйөнә йәшен дә, ҡартын да бейетә торғайным.\nАтайым артист булыуымды теләмәне. Сөнки үҙе лә йәш сағында ауыл йәштәре менән концерттар, спектаклдәр ҡуйып йөрөгән. Артист тормошоноң тынғыһыҙ икәнен, еңел булмауын аңлағандыр. Шуға ла улының башҡа һөнәр һайлауын теләгәндер. Ҡыҙыҡһыныусан булып үҫкәнгәме, техниканы ла белдем, сәғәттәр ҙә йүнәттем, фотоға төшөрөү менән дә мауыҡтым. Ә инде Өфөгә ауыл хужалығы институтына документтарымды тапшырырға килгәндә, ауылдаштарымды осраттым. «Театр институтында имтихандар ҡабул итәләр, ниңә шунда бармайһың?» – ти былар. «Документтарҙы ауыл хужалығы институтына тапшырҙым инде», – тип яуаплайым. Унда документ кәрәкмәгәнлеген, барып күренеүең генә етеүен ишеткәс, тәүәккәлләнем. Институттың директоры Арыҫлан Мөбәрәков Салауат районынан икәнемде белгәс: «О-о-о, ҡустым, былай булғас, һин Салауат тоҡомонан булаһың бит», – тип имтихандарға килергә ҡушып ҡайтарҙы. Бөтә һынауҙарҙы уңышлы үткәс, Мәскәүгә уҡырға ебәреләсәгемде әйттеләр. Атайымдан кәңәш һорар инем, ул ауылда, ҡайтып йөрөп булмай. Өфөлә уның бергә эшләгән дуҫы Хәтмулла ағай курста ята ине, уға йүгерҙем. «Уҡырға ингәнһең икән, Мәскәүгә барып, белем ал. Биш йыл байтаҡ ғүмер, әҙерәк донъя күрерһең. Ә инде күңелеңә ятмаһа, унан ҡайтҡас та ауыл хужалығы институтында уҡып була», – тигән кәңәш бирҙе. Уның ризалығы менән документтарымды тегенән алдым да, театр институтына тапшырып ҡайтып та киттем. Атайым асыуланыр, тип ҡурҡҡайным, борсолоуым юҡҡа ғына булып сыҡты. «Ярай, улым, үҙең белгәнһеңдер инде. Һин уҡып ҡайтҡансы әллә беҙ бар, әллә юҡ», – тип кенә әйткәне хәтеремдә. Һикһән һигеҙ йәшендә донъя ҡуйҙы.\n– Театр сәхнәһендә бик күп роль башҡарғанһығыҙ. Уларҙың барыһы ла Һеҙгә яҡын, ҡәҙерлелер. Шулай ҙа ниндәй геройҙарығыҙ күңелегеҙгә нығыраҡ яҡын?\n– Әлбиттә, улар күптәр. Театрҙа биш тиҫтә йыл эшләү дәүеремдә ниндәй генә ролдәрҙә уйнаманым да, сәхнәгә ниндәй генә образдарҙа сыҡманым. Элегерәк халыҡ театрҙы бик ярата ине. Шуға ла һәр спектаклдә уйнау минең өсөн байрам булды. «Ул ҡайтты» спектаклендә Мөбәрәк ағай менән бергә уның улы булып уйнауымдан әле булһа яҡты, йылы хәтирәләр һаҡлана. Оло ағай-апайҙар менән уйнау беҙҙең өсөн ҙур мәктәп булды. Арыҫлан ағай менән шулай уҡ Әнғәм Атнабаевтың «Шоңҡар» спектаклендә уйнаным. Классик әҫәр геройҙарын күп башҡарҙым: Шекспир, Шиллер, Чехов – һанай китһәң, йөҙҙән ашыу. Ә. Атнабаевтың «Игеҙәктәр»ен халыҡ ихлас ҡабул итте.\n– Ижад кешеһе, билдәле, илһам сығанағына мохтаж. Уны ҡайҙан алаһығыҙ?\n– Моңдо яратам. Тәү сиратта үҙебеҙҙең халыҡ моңдарын бирелеп тыңлайым. Олоғая бара классик музыканы яҡын итә башланым. Ҡурай моңон ишетһәм, күҙҙәремә йәш тула. Был ҡоралдың моңо халҡыбыҙҙың быуаттар аша килгән сал тарихын һаҡлай. Ошоларҙан, сәхнәлә уйнауҙан, халыҡ менән осрашыуҙан илһам алам.\nГастролдәр менән республикабыҙҙың ниндәй генә район-ауылдарында булманыҡ. Урал аръяғына сығып китһәк, икешәр ай йөрөй инек. Ошолар мине ғүмер буйы дәртләндерҙе, ошоноң менән йәшәнем һәм ғүмерҙең үткәнен дә һиҙмәнем. 75 йәшемде тоймайым. Һаман да илһамланып йәшәйем, илһамланып эшкә киләм, ролдең ауырын-еңелен ҡарап тормайым, ышанып тапшыралар икән, образды табып, халыҡҡа илаһи кинәнес бирергә тырышам.\n– Геройҙарығыҙҙың кисерештәрен театр стеналарында ҡалдыра беләһегеҙме? Әллә иптәшегеҙ Зилара ханым, Хәмитем түгел, Сынтимер, Ғәлимйән йә Байымбәт ҡайтҡан, тип ҡаршы аламы?\n– Геройҙарымды өйгә алып ҡайтырға тырышмайым. Театрҙа йәнеңде-тәнеңде биреп уйнайһың да, ул донъя театрҙа, сәхнәлә ҡала. Әгәр ул көндө сәхнәгә сығырға икән, киске спектакль тураһында уйланам. Әлбиттә, алдан әҙерләнәм, иртә менән текст материалдарын ҡарап сығам. Уйнап ҡайтҡас, уны оноторға тырышам: гәзит-журналдар уҡыйым, телевизор ҡарайым, йәй көндәрендә баҡса эше менән булышам, автомобилемдә соҡонам.\nИптәшем Зилара шулай уҡ актриса, бейеүсе, Ф. Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамблендә бейеп, сит илдәргә күп йөрөнө. Ҡытай, Вьетнам, Непал, Һиндостан, Афғанстан, Пакстан, Франция, Африка һәм башҡа илдәрҙә йөрөп ҡайтты. Хаҡлы ялға сыҡҡас, бейемәне, тормошон балаларҙы тәрбиәләүгә, ғаиләгә бағышланы. Мин бит инде көнө буйы эштәмен, иртән китәм, кис ҡайтам, бер нәмәгә лә ваҡыт еткерә алмайым. Шуға ла өйҙә театр хаҡында һөйләшеүҙән ҡасам.\n– Һеҙ тамашасыға Вуди Адлендың пьесаһы буйынса сәхнәләштерелгән «Хәйерле иртә, Энид!» спектаклендә артистар буйынса менеджер Джерри Уэкслер роле буйынса ла танышһығыҙ.\n– Башҡорт дәүләт академия драма театрында 30 йыл эшләгәндән һуң ҡайһы бер сәбәптәр арҡаһында унан бер аҙға китеп торорға ла тура килде. Һуңынан алты йыл Стәрлетамаҡ театрында эшләнем. Унда бик матур репертуар булдырҙыҡ, гастролдәргә йөрөнөк, бер төркөм студентты уҡытып та сығарҙыҡ – коллектив бик һәйбәт булды. Туған театрыма кире ҡайтҡан йылды коллектив ныҡ үҙгәргәйне, йәштәр күп килгәйне. Шул йылды Наил Ғәйетбаевтың «Аты барҙың – дәрте бар» комедияһында Ҡотлобай ролен тапшырҙылар. Халыҡ араһында резонанс тыуҙырған спектакль булды ул. Тамашасы яратып ҡабул иткәс, ун өс йыл инде театрыбыҙ сәхнәһендә ҡуйыла. Ошонан һуң күңелем ятҡан уңышлы спектаклдәрем булды тип әйтә алмайым.\nШулай итеп, ун йыллыҡ тәнәфестән һуң Мәскәүҙән ҡайтҡан режиссер Нәркәс Искәндәрова менән осраштыҡ. Ҡайҙан мине эҙләп тапҡан, нисек был ролгә алған – үҙем дә хайран ҡалдым. Материалды уҡып сыҡтым, бер аҙ шикләнеп тә ҡуйҙым, сөнки бик ауыр роль ине. Иптәшем менән кәңәшләшкәйнем, роль менән танышып сыҡты ла: «Хәмит, һуң булмаҫ элек баш тартыуың хәйерле, оятҡа ҡалыуың бар», – тине. Баш тартһам, коллегаларым, дуҫтарымдың дөрөҫ аңламауы ихтимал. Нәркәс иһә был ролдә мине генә күреүен, бөтә спектаклдәремде ҡарап сығыуын әйтте. Ул бөтөнләй икенсе алым менән эшләй: ҡысҡырмай, тауыш күтәрмәй, шунда уҡ талап итмәй, тик образға индерә. Ул мине спектаклдең ҡуйылышы менән дә шаҡ ҡатырҙы. Бындай кимәлдә уйнағаным да, эшләгәнем дә юҡ ине. Ай ярым спектакль өҫтөндә эшләгәндән һуң уны сәхнәлә ҡуйҙыҡ. Коллегаларымдан тик йылы фекерҙәр генә ишетеп ҡыуандым.\n– Спортҡа һәм спиртҡа ҡарашығыҙ ниндәй?\n– Бәләкәйҙән спорт менән шөғөлләндем, саңғыла шыуырға яраттым, ярыштарҙа ҡатнашып, гел беренсе килә торғайным. Йүрүҙән һыуы туңдымы, тимераяҡҡа баҫабыҙ. Мәскәүҙә уҡығанда ла биш йыл буйы һырғалаҡҡа барҙым, институтта ла саңғы ярыштарында алдынғылыҡты бирмәнем. Шулай уҡ фехтование дәрестәренә ҙур теләк менән йөрөнөм. Ҡайтҡас, был предметты белгән педагогтар булмағанлыҡтан, сәнғәт училищеһы һәм институтында студенттарға фехтование серҙәрен өйрәттем. Әле лә спорт менән дуҫмын, саңғыла шыуам. Быйыл, ауырыңҡырап торғас, бик шыуып булманы. Шулай ҙа ҡар иреп бөткәнсе йәшәгән йортом янындағы ағаслыҡтарға ике-өс тапҡыр сығып әйләнергә тип торам.\nӘ спирт менән мауыҡманым. Беҙ үҫкәндә ауылда эскән кеше юҡ ине. Ғаиләбеҙҙә лә ундай күренеште хәтерләмәйем. Ҡыҫҡаһы, спирттан мөмкин тиклем алыҫыраҡ булыуҙы хуп күрәм. Сөнки уның файҙаһынан былай зарары күберәк.\n– Бөгөнгө тормошта Һеҙҙе нимә ҡыуандыра, ә нимә борсоуға һала?\n– Йәштәрҙең боҙоҡлоҡтарға бирелеүенән күңел әрней. Тәмәке тартыу, эскелек, наркомания кеүек кире күренештәргә яңы йәшәй башлаған йәштәрҙең ҡаршы тора алмауы борсоуға һала. Һәр ваҡыт ейәндәрем өсөн ҡурҡып, улай ярамай, былай килешмәй, тип киҫәтеп, өйрәтеп кенә торам.\nХалыҡтың, ҡаранан аҡты айырырға өйрәнеп, заманға яраҡлаша башлауы ҡыуандыра. Ауыл ерендә эшҡыуарлыҡ сәскә ата, малсылыҡ үҫешә, йәштәр йорт һала, сабыйҙар тыуа. Күп ғаиләләрҙең етеш тормошта йәшәргә ынтылыуы һөйөнөслө.\n– Башҡорт театрының киләсәге хаҡында фараз йөрөткәндә, уны нисегерәк күҙ алдына килтерәһегеҙ?\n– Беҙ уҡып ҡайтҡан йылдарҙа опера һәм балет театрында билет еткерә алмайҙар ине. Бигерәк тә Ф. Бурнаштың «Йәш йөрәктәр»енә кеше ағылып килде. Ә бөгөн хәл башҡасараҡ, әлбиттә. Шөкөр, театрыбыҙ йәш көстәр менән тулыланды. Мәскәүҙең М. Щепкин исемендәге театр училищеһын тамамлап ҡайтҡан артистарыбыҙҙың уйнауы һоҡландыра. Халыҡ та спектаклдәргә әүҙем килә башланы. Быға күңелем тула, өмөтөм тыуа. Оло булыуыма ҡарамаҫтан, театрҙа эшләгем килә башланы. Тимәк, уның киләсәге бар, һәм ул яҡты буласаҡ.\n– Ҡатын-ҡыҙҙар тормошоғоҙҙа ла, эшегеҙҙә лә ҙур урынды биләгән. Етеп килгән байрамдары алдынан гүзәл заттарға теләктәрегеҙ...\n– Ҡатын-ҡыҙҙарға мин әле лә һоҡланам. Улар – тормош тотҡаһы, ғаилә усағын һаҡлаусылар, ирҙе ир иткән заттар. Әсәй – минең өсөн донъялағы иң ҡәҙерле кеше. Театрҙағы ҡатын-ҡыҙҙарға ла оло ихтирам менән ҡарайым.\nЯңы йыл көтөп алынған ҡыш байрамы булһа, 8 Мартты яҙҙың иң матур байрамы тип һанайым. Форсаттан файҙаланып, барлыҡ гүзәл затты матур байрамдары менән ҡотлайым. Йөҙөгөҙ яҙ ҡояшындай гел көләс булһын!\nӘйткәндәй, бөгөн М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында Хәмит Яруллиндың юбилей кисәһе үтә. Байрам сараһында Флорид Бүләковтың «Эх, күгәрсенкәйҙәрем...» спектакле ҡуйыласаҡ. Төп ролдәрҙең береһен – изге күңелле һәм ҡыйыу Абдулланы Хәмит Ғатаулла улы үҙе башҡара. Шулай уҡ юбиляр ҡәҙерле коллегаларынан, дуҫтарынан һәм туғандарынан ҡотлауҙар ҡабул итә.\nКисәгә рәхим итегеҙ, дуҫтар!\nТалантлы режиссерға арнала\n«Геройҙарыма «Һеҙ» тип өндәшәм»\nБер быуатҡа яҡын юл үтелгән...\n«Яуызлыҡтың ни икәнен белмәһәң, и ...


Башҡортостан биләмәһе буйлап «Интеллектуаль Ебәк юлы» карауаны үтә // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостан биләмәһе буйлап «Интеллектуаль Ебәк юлы» карауаны үтә\n16:23, 13 мая 2015 Йәмғиәт\n17 июлдә Севастополдә инновациялы халыҡ-ара проект — «Интеллектуаль Ебәк юлы» автокарауаны башлана. Ул Ҡырғыҙстан Республикаһының Ысыҡкүл буйында тамамлана. 5 сентябргә тиклем 60 ҡатнашыусы 11 ҙур ҡалала туҡтап, дүрт ил (Рәсәй, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Тажикстан) аша үтә. Улар — Севастополь, Ярославль, Яр Саллы, Ырымбур, Өфө, Астана, Алматы, Нарын, Ош, Бишкәк, Дүшәнбе.\nБөгөн, 13 майҙа, «Башинформ» агентлығының конференциялар залында сараны ойоштороусылар яңы проект хаҡында һөйләне.\nКарауанда Рәсәйҙең, Ҡырғыҙстандың, Ҡаҙағстандың, Тажикстандың, Ҡытай Халыҡ Республикаһының һәм Һиндостандың белем биреү университеттары һәм ғилми-тикшеренеү институттары ҡатнаша. Карауан сиктәрендә ғилми-ғәмәли конференциялар һәм форумдар, түңәрәк өҫтәлдәр, этник фестивалдәр ҡаралған. 29-30 июлдә Өфөлә Һинд мәҙәниәте фестивале һәм түңәрәк өҫтәлдәр уҙа.\nБыйыл проект рус ғалимы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре П.П.Семенов-Тян-Шанский иҫтәлегенә арналған. Был йылда уның Урта Азияға барыуына һәм рус экспедицияһының Тянь-Шань тауына менеүенә 160 йыл тула. Шулай уҡ карауанда ҡатнашыусылар үҙҙәренең проектын Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығына бағышлай.\nКиләсәктә сараны Европа һәм Азия университеттарын йәлеп итеп, йыл һайын ойошторорға планлаштырыла.\nТеги: халыҡ-ара проект,автокарауан


Үткән аҙнала М4 Дон трассаһында теркәлгән фажиғәлә 31 йәшлек яҡташыбыҙҙың ғүмере өҙөлдө\nБелгестәр шунда уҡ Мәскәү өлкәһе юлдарында ойошҡан енәйәтселәр төркөмө барлыҡҡа килеүе тураһында белдерҙе. Ысынлап та, һуңғы бер нисә айҙа ғына федераль трассала дүрт кешенең кәүҙәһе табылған. Уларҙың барыһы ла бер үк сценарий ҡорбандарына әйләнгән.\nТөнгө сәғәттәрҙә баҡсанан ҡайтып килгән Альберт Йосоповтың сәйер шарттарҙа автомобиленең тәгәрмәсе тишелә. Был турала ул үҙенең дуҫына шылтыратып әйтә. Әммә бер аҙҙан полиция хеҙмәте Дон трассаһы буйында үле кәүҙә ятыуы тураһында хәбәр ала. Һуңынан асыҡланыуынса, билдәһеҙ киллер үҙенең ҡорбанына өс тапҡыр атҡан. Пуляларҙың береһе фажиғәгә тарыусының башына эләгә.\nТикшереү барышында енәйәтселәр ҡорбанына әйләнгән Альберт Йосоповтың Өфөлә тыуыуы асыҡлана. Бала саҡ хыялы буйынса ул хеҙмәт юлын Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамблендә башлай. Тыуған коллективында тәжрибә туплаған талантлы егетте артабан Мәскәүҙәге данлыҡлы ансамблгә саҡыралар.\nБер нисә көн элек Альберт Йосоповты Өфөләге зыяраттарҙың береһенә ерләйҙәр. Мәрхүм менән хушлашырға бик күп халыҡ йыйылды, ти Башҡортостандың халыҡ артисы Рим Әбделмәнов. Талантлы бейеүсе йәшләй генә арабыҙҙан китһә лә, уның тураһындағы яҡты иҫтәлек беҙҙең күңелдәрҙә мәңге һаҡлансаҡ, ти Рим Сәлимйән улы.\nӘле Мәскәү тәфтишселәре федераль трассала теркәлгән енәйәт буйынса тикшереү алып бара. Улар фажиғә урынында шылтыратыу булған 12 номер хужаһын ентекле тикшерә. Әлегә оперативниктар киллерҙың фотороботын төҙөгән. Әйткәндәй, был һуңғы арала Мәскәү өлкәһендәге трассала теркәлгән бер-береһенә оҡшаш дүртенсе фажиғә. Тәфтишселәр әлегә енәйәттәрҙең ниндәй маҡсат менән башҡарылыуын бер нисек тә аңлата алмай.


Оло Ыҡтамаҡ ауылында Үҙәк район мәсете асылды // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nОло Ыҡтамаҡ ауылында Үҙәк район мәсете асылды\n11:12, 6 мая 2010 Йәмғиәт\nМәсетле районының хакимиәт үҙәге – Оло Ыҡтамаҡ ауылында Үҙәк район мәсете асылды. Тантаналы сарала БР мосолмандары Диниә назараты рәйесе мөфтөй Нурмөхәмәт Ниғмәтуллин, район хакимиәте башлығы Юнир Солтанов, республиканың бер нисә район һәм ҡалаларынан имам-хатибтар ҡатнашты. Үҙәк район мәсете имам-хатибы Әнис Ҡазыхановҡа Аллаһы Тәғәлә йортонан символик асҡыс һәм иҫәпһеҙ бүләктәр тапшырылды.\nДини ғәмәлдәрҙән һуң ҡатнашыусыларҙың барыһы ла ҡорбанға салынған мал итенән әҙерләнгән былауҙан ауыҙ итте. Әйтергә кәрәк, ҡорбан малын Үҙәк район мәсете асылыуға район хакимиәте башлығы Юнир Солтанов менән райондың баш табибы Алек Яруллин биргән.


Әсәйем… » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Махсус бит » Письма » Әсәйем…\nӘсәй… Ниндәй яғымлы, матур һүҙ ул. Бөтә кешегә әсәй – бик ҡәҙерле, яҡын кеше.\nӘсәйем… Һин донъяла берәү генәһең, күҙ нурым минең. Һин бөтә ауырлыҡтарҙы еңәһең. Йомшаҡ, нәфис ҡулдарың биткә ҡағылып үтһә, ниндәй рәхәт! Ә мин яратам шулай иркәләгәнеңде…\nӘсәкәйем… Ҡулдарың алтын һинең, бар эшкә лә өлгөрәһең. Бешергән аштарың шундай тәмле, телеңде йоторлоҡ. Татлы ризыҡтарыңды ауыҙ итһәң, арыуыңды онотҡандай булаһың. Әллә һин тылсымсыһың?\nХистәремә сәсәй-сәсәй, яндарыңа ашығам. Эй, һағындым үҙеңде. Беләһеңме, һин бит минең өсөн донъялағы иң ҡәҙерле кеше. Һин булмаһаң, күктән көлөп баҡҡан ҡояш йылылыҡ бирмәҫ, һыу һыуһынды ҡандырмаҫ, саф һауа ла йәнгә рәхәтлек бирмәҫ ине. Сөнки һин генә минең өсөн йәшәү мәғәнәһе.\nҠайһы саҡ тирә-яғымды дөм-ҡараңғылыҡ биләгәндәй булып китә, күңелемде һағыш баҫа. Шул саҡта яныңа ҡайтып иркәләнгем, ҡапма-ҡаршы ултырып һөйләшкем килә. Әммә хәҙер үҙем әсәймен, үҙ тормошомдо ҡороп, ике малай тәрбиәләйем. Иң ҙур бурысым – улдарымды һау-сәләмәт, илгә кәрәкле кешеләр итеп үҫтереү. Әсәй… Һиңә ғүмер буйы рәхмәтлемен. Һиңә арнап ниндәй һүҙҙәр әйтһәм дә, аҙ булыр төҫлө. Мин һине мәңге һүнмәҫ ҡояшым тип атар инем.\nҠәҙерлеләрҙән-ҡәҙерле әсәйем, мин һине бар булмышым менән, ысын йөрәктән яратам! Сәләмәтлек, сабырлыҡ, оҙон ғүмер, сылтырап аҡҡан саф шишмәләй бәхет теләйем.\nӘсәй… һәм донъялағы барлыҡ әсәйҙәр! Һеҙгә өндәшәм: сабыр булығыҙ, һәр бала үҙ бәхете менән тыуа, балаларығыҙҙы ташламағыҙ, үҙегеҙҙең йөрәк йылыһын биреп, ел-ямғырҙан ҡурсалап, иркәләп үҫтерегеҙ! Балалар нисә йәштә булһа ла, үҙҙәре атай-әсәй булһа ла, әсәй өсөн улар һәр саҡ бала булып ҡала.\nӘ балалар әсәйҙәргә ҡайғы күрһәтмәһен.\n«Әсәй» тип яратып, ҡәҙерләһендәр. Сөнки донъяла уларҙан да изгерәк, тоғрораҡ зат юҡ икәнен аңлаһындар.\nСығыу ваҡыты 6-03-2015, 11:22 | Ҡаранылар: 3322\nӘсәкәйем – күҙ нурым\n“Әсәй, мин һине яратам!”


Әлдә һин ҡайтҡанһың, ҡарттай! | Министерство сельского хозяйства Республики Башкортостан\n» Әлдә һин ҡайтҡанһың, ҡарттай!\nӘлдә һин ҡайтҡанһың, ҡарттай!\n- Еҙнә, еҙнәй! - йәш ҡыҙсыҡ еҙнәһенең күлдәк еңен тартҡыланы, - ә һинең иң бәхетле сағың ҡасан булды? Һөйлә әле, зинһар! - Ҡыҙыҡай һораулы ҡарашын еҙнәһенең аҡыллы күҙҙәренә төбәгән ине. Һуғыштан ҡайтҡан еҙнәһен бик тә ярата һәм хөрмәт итә ине ул. Яйы сыҡһа еҙнәһенән һуғыш хәтирәләрен, баласаҡ иҫтәлектәрен һөйләтә йә башҡа берәй тормошсан һорауҙарға яуап эҙләтә ине. Шундай саҡтарҙа ҡыҙыҡайға еҙнәһенән дә аҡыллыраҡ, ҡыйыуыраҡ һәм дә абруйлыраҡ кеше юҡ һымаҡ ине. Хәйер, ул еҙнәһен аҙаҡ та бик ныҡ хөрмәт итте.\nЙәш егет тирә йүн менән үтә ҡыҙыҡһыныусан балдыҙының күҙҙәренә ҡараны. Ҡыҙыҡай бөтә күҙәнәктәре менән түҙемһеҙләнеп, үҙенең һорауына яуап көтә ине. Егет яғымлы ғына итеп йылмайып ҡуйҙы. Уға ла балдыҙы менән тормошсан әңгәмәләшеүҙәр, ҡыҙыҡайҙың үткерлеге, тормош менән ҡыҙыҡһыныусанлығы оҡшай ине. Егеттең башынан ошондай мәлдәрҙә үҙенең ҡатынынан, уның үҙенән генә лә түгел атай-әсәһенән, туғандарынан уңдым тигән уй йүгереп үтә һәм күңелен йылытып ҡуя ине.\n- Эх, балдыҙ, булды. Булды ул минең тормошомда иң бәхетле саҡ. Ул көн минең бөгөн дә күҙ алдымда тора, - тип тәүәкәлләп һүҙен башлап ебәрҙе һалдат, ә балдыҙы оҙон һәм бик ҡыҙыҡлы хикәйә ишетәсәгенә кинәнеп, ҙур иғтибар менән еҙнәһен тыңларға әҙерләнде.\n-Ҡырҡ бишенсе йылдың яҙында булды был хәл. Май башы тора ине. Беҙҙе көнсығышҡа, Япон сигенә ебәреүҙәре тураһында хәбәр иттеләр. Был хәбәрҙе белеү менән, тимер юлы буйлап барып етеү маршрутын асыҡлағас, Кинжәбикәмә (ҡарттайым һеңлеһенә шулай яратып өндәшә ине) телеграф аша хәбәр итә һалдым. Ул ваҡытта һеңлем ФЗО мәктәбен тамамлап, Свердлау өлкәһендә тимер юлы станцияһында эшләп йөрөй ине. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы юлым уның станцияһынан ситтәрәк үтә ине. Шулай ҙа, бәлки, нисектер яйы сығып, ул миңә ҡаршы килеү мөмкинселеген табыр тигән ышанысым бар ине. Көндәрҙе һанап сығарып, яҡынса осрашыу ваҡытын да хәбәр итергә онотманым. Ваҡыт етте, беҙ көнсығышҡа ҡуҙғалдыҡ. Матур май көндәре тора ине. Былай ҙа күкрәктән осоп сығырға әҙер торған йөрәкте иләҫ-миләҫ май көндәре тағы ла нығыраҡ тулҡынландыра, тыңғыһыҙландыра. Мин инде көндәр генә түгел, сәғәттәр, хатта минуттар һанап ыҙаланам. Күрешеп кенә булыр микән Кинжәбикәм менән?.. "Аймылышып, ғүмерлеккә айырылышһаҡ туғаным менән?" тигән ҡурҡыныс уй йөгөрөп үтһә башымдан, шул мәлдә тамағыма әллә ниндәй төйөр килеп тығыла, йөрәгем табаныма өҙөлөп төшкән кеүек була. Үҙемде тиҙ генә ҡулға ала һалып, тағы ла матур осрашыу хаҡында уйларға тотоноп китәм шул саҡтарҙа. Ниһәйәт, беҙҙең эшелон һөйләшелгән станцияға барып етергә бер туҡталыш ҡалған ерҙә туҡтаны. Беҙгә был урында 40 минут самаһы туҡтап тороуобоҙ, ә киләһе станцияла тиҙлекте кәметеп кенә уҙыбыуыҙ хаҡында хәбәр ителде. Минең күңелем өҙөлөп төшкәндәй булды. Вагонымдан сыҡҡан арала башымдаң төрлө уйҙар ағымы үтте. Нисек инде улай? План буйынса беҙ, киреһенсә, бында оҙаҡламай, ә киләһе станцияла 40 минут туҡталып торорға тейеш инек бит. Кем бойорған? Ниңә ундай кинәт үҙгәрештәр индергәндәр? Тағы ла әллә ниндәй һорауҙар мейемдә йәшен тиҙлегеме менән үтте. Шул арала күрше тимер юлынан, беҙ китеп барған яҡҡа ҡуҙғалып киткән поезды абайлап ҡалдым. Йәнәш торған егеткә: "Мине юғалтмағыҙ, киләһе станцияла ултыртып алырға онотмағыҙ. Борсолмағыҙ! Мине унда һеңлем көтә", - тип ашығыс хәбәр итә һалып, ҡуҙғалып киткән поездың һуңғы вагонына ырғып менергә өлгөрҙөм. Үҙемдең йөрәк дөп-дөп тибә, тирә яҡ әллә ниндәй тиҙлек менән әйләнә. Башымды: "Инде хәҙер Кинжәбикәм генә килеп өлгөрһөн ине," - тигән уй ғына бер туҡтауһыҙ игәй. Ярты сәғәтлек юл ярты айлыҡ юл һымаҡ булды. Барып етәмме бөгөн, юҡмы инде тигәндә, ниһәйәт, поезд һөйләшелгән станцияға килеп етте. Уның туҡтағанын көтөп торорға сыҙамлығым етмәне, шул көйө һикереп төштөм перронға. Күҙҙәрем таныш күҙҙәрҙе эҙләне. Перрон буйлап халыҡ ағыла. "Нимә эшләп йөрөйҙәр улар бында? Иркәмде табырға ҡамасаулап", - тигән уй үтеп өлгөрҙө башымдан. Шул саҡ сит, кемделер эҙләнеүсән ҡараштар араһынан әсәйемдең ҡарашы һымаҡ наҙлы, йылы ҡарашты абайлап ҡалдым. Ҡыуанысымдан саҡ абынып йығылманым, йөрәгем күкрәгемдән осоп сығырҙай булды. Көтә! Ул мине көтә ине! Мине йыраҡтан уҡ күреп, йылы ҡарашын миңә йүнәлткәйне. Уҡтай атылып йәнәшенә килеп еттем, яҡынымды күкрәгемә бар көсөмә ҡыҫтым. Ул мәлдә минән дә бәхетле, ҡанатлы кеше юҡ ине донъяла! Ул мәлдең татлылығы балдан да, майҙан да татлыраҡ! Шул мәлдә миндә иң беренсе ныҡлы ышаныс тыуҙы - беҙ мотлаҡ рәүештә был ҡәһәр һуҡҡан һуғышты йырып сығасаҡбыҙ, еңеп сығасаҡбыҙ. Шулай, балдыҙ, үҙ туғаныңдан да яҡын кеше юҡ был донъяла. Ул ваҡытта инде беҙ Кинжәбикәм менән бер-беребеҙ өсөн бер бөртөк кенә булып ҡалған инек. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡәһәр һуҡҡан һуғыш өс ағайыбыҙҙы ла алып киткәйне инде... - был урында ҡарттайым һүҙенән бер аҙ туҡталып, көрһөнөп ҡуйҙы. Балдыҙының сылт-сылт йомған күҙҙәренән бөрсөк-бөрсөк күҙ йәштәре тама ине. Ҡарттайым бер аҙ тын алғас, һүҙен дауам итте:\n- Станцияла 40 минут тирәһе булғанбыҙҙыр. Унда эшләгән ағай бигерәк алсаҡ булып сыҡты, хәленән килгәнсә ҡунаҡсыллыҡ күрһәтте. Ҡайнар һыу килтереп сәй яһап ебәрҙе, үҙенең эш өҫтәле артына ултыртып, беҙҙе икәүҙән икәү генә ҡалдырып сығып та китте. Был ағалы-һеңлеле икәү иркенләп һөйләшһен тигәндер инде күрәһең. Ә беҙ һөйләшеп туя алманыҡ, ҡыҫҡа ғына ваҡыт арала күберәк һөйләшеп, баштан үткәндәр менән күберәк бүлешеп ҡалырға тырыша инек. Һүҙ уртаһында йә һеңлем ырғып тороп мине ҡосаҡлай һала, йә үҙем күрешеү шатлығына түҙә алмай һеңлемде ҡосағымда ҡыҫам. Ниһәйәт, бер аҙ тынысланғас күптән инде әйтергә йыйынған хәбәремде әйтергә баҙнат иттем.\n- Кинжәбикәү, туғаным, мин ҡайтып тормам инде... Һуғыш бөткәс тә хәрби хеҙмәттә ҡалырға булдым, ауылыбыҙға ҡабаттан ҡайтмаҫҡа ҡарар иттем...\n- Нисек инде?.. Нисек инде ауылға ҡайтып тормам? Ағай, был ниндәй һүҙ тағын? Ә мин? Мин нимә эшләрмен һинһеҙ? - һеңлемдең шатлығы шунда уҡ һүрелде. - Беҙ былай ҙа икебеҙ ике бөртөк кенә һинең менән, ағай. Иртә йәтим ҡалдыҡ, ағайҙарыбыҙҙы ҡәһәрле һуғыш йотто. Бер-беребеҙгә терәк булып, ярҙамлашып йәшәр урынына икебеҙ ике яҡта йәтим булып йөрөйөкмө? - Кинжәбикәнең ҡарашы етди, ололарса ине. Шул саҡ бөтөнләй икенсе кешене күргән һымаҡ булдым. Күҙ алдымда инде шаян, иләҫ-миләҫ ҡыҙсыҡ түгел, ә етди ҡарашлы, ололарса төплө фекер йөрөткән шәхес ултыра ине. Уның һөйләгән һүҙҙәрен тыңлаһы, әйткән фекерҙәренә ҡолаҡ һалаһы килә ине. Иркәм һүҙен дауам итте:\n- Ә өйөбөҙ, нигеҙ йортобоҙ, атай йорто хаҡында уйланыңмы һин? Ул бит яңғыҙ, йәтимләнеп ҡалған. Уны ла ташлап ҡуяһыңмы? Ташландыҡ хәлендә ҡалһынмы, ә бәлки ситтәр ҡулына эләкһенме? Улай ярамай, Ахкам ағай. Һин - төпсөк малай. Тыуған нигеҙҙе ҡоротмау, нәҫелебеҙҙе дауам итеү - һинең изге бурысың. Тыуған ауылыбыҙға мотлаҡ ҡайтырға тейешһең, - тип һүҙҙәрен йөкмәп ҡуйҙы ҡыҙ кеше. Был ваҡытта уның менән һүҙ көрәштереүе түгел, хатта ҡаршы ҡарашлы бер кәлимә һүҙ ҙә әйтерлек түгел ине. Ниндәйҙер тылсымлы көскә, һүҙен йыҡмаслыҡ ҡөҙрәткә эйә ине был мәлдә Кинжәбикә һылыуым. Мин йомшара биреп яуап ҡайтарҙым:\n- Ярай, Кинжәбикәм, һинеңсә булһын, һеңлем. Борсолма, мин ҡайтырмын.\nҺанаулы ғына ваҡыт үтеп тә китте. Эшелоным мине ҡыуып килеп тә етте, - тип һөйләүен дауам итә бирҙе ҡарттайым. Балдыҙы уны тын да алмай тыңлай ине.\n- Һеңлем менән хушлашып, үҙемдең вагонга менә һалдым. Поезд туҡтап та өлгөрмәгән ерҙән тағы ла тиҙлеген арттырып, ҡуҙғалып та китте. Шул саҡ һеңлемә әйтелмәгән иң мөһим һүҙҙәрем иҫкә килеп төштө. Шунда уҡ уларҙы ҡул болғап торған Кинжәбикәмә ҡысҡыра һалдым: "Рәхмәт, Кинжәбикәү! Әлдә күрештек, әлдә күрештек, иркәм! Рәх-мәт!!!"\nБыл осрашыуҙан һуң ике-өс көн үткәс, эшелоныбыҙ Байкал күле ярҙарына барып еткән саҡта, беҙҙең барыбыҙ өсөн дә иң шатлыҡлы булған, бына инде 4 йыл тилмереп көткән хәбәр алдыҡ - Һуғыш бөткән!!! Ҡәһәр һуҡҡан һуғыш, беҙҙең барыбыҙҙың да яҡындарыбыҙҙы, минең ағайымдарҙы алып киткән һуғыш бөткән! Беҙ, эшелондағы һалдаттар, нимә эшләргә лә белмәйбеҙ! Ҡысҡырышабыҙ, көләбеҙ, йылайбыҙ, йырлайбыҙ, бер ике минут тыныбыҙ ҡыҫылған һымаҡ тынып ҡалабыҙ ҙа тағын ҡысҡырыша башлайбыҙ. Бер-беребеҙҙе ҡосағыбыҙға алып ҡыҫабыҙ, ҡайһыларыбыҙ хатта үбеп тә ала, тағын ҡосаҡлай. Шатлығыбыҙ, ҡыуанысыбыҙ вагондар эсенә генә түгел, хатта бөтә йыһанға һыймай. Шулай, балдыҙ, был көн минең өсөн тағы ла иң бәхетле көндәрҙең береһенә әүерелде. Шул көндә мин тағы ла теге осрашыу көнөн иҫкә төшөрҙөм һәм шул ваҡытта, һеңлемде ҡосағымда ҡыҫҡан мәлдә, еңеү көнө бына-бына етеп килә тигән уйҙар мине алдамағанына инандым. Күңелемә ниндәйҙер татлы йылы йүгерҙе. Шулай, Ғәлиә балдыҙ, минең иң бәхетле сағым - Свердлау станцияһында Кинжәбикә иркәм менән осрашҡан сағым, - тип һүҙен тамамлап ҡуйҙы ҡарттайым.\nБыл хәтирәләрҙе беҙгә Ғәлиә әбейем мәрхүм һөйләне. Ихлас кеше ине. Шатланғанда шатланып көлә, ҡайғырғанда тартылып тормай илай ине. Туған күңелле булды. Йәшлек хәтирәләренә бирелеүсән булыр ине, беҙгә лә уларҙы ихлас һөйләр ине. Миңә инде ҡарттайым, ҡәртнәйем хаҡындағы хәтирәләр оҡшай ине. Айырыуса ошо осрашыу хаҡындағы хәтирә яҡын ине. Мин уны ниндәйҙер тылсымға эйә тип ышана инем. Ғәлиә әбейем мәрхүм үҙе лә яратып, йыш ҡына һөйләр ине был хәтирәне. Әгәр ҙә инде оҙаҡ ҡына ваҡыт онотолоп һөйләмәй торһа, мин уның иҫенә төшөрөп, ҡабаттан һөйләүен инәлер инем. Ниндәйҙер хәтирәһен һөйләп бөткәндән һуң, әбейем һүҙен тамамлап:"Эх, үтте инде ғүмер. Шәп саҡтар бар ине. Матур хәтирәләр ҙә күп. Барыһын бергә йыйһаң, кинога төшөрөрлөк йә булмаһа бер китап яҙырлыҡ" - тип өҫтәп ҡуйыр ине. Мине инде был һүҙҙәре бигерәк тә сәмләндерә ине. Баласаҡ батырсылығы менән хыялланырға керешә лә китә инем: "Үҫкәс, мотлаҡ рәүештә ҡарттайым, ҡәртнәйем, әбейҙәрем тураһында китап яҙам, ә, бәлки, киноһын да төшөрәсәкмен!" Эй, хыялый, һантый баласаҡ! Әгәр ҙә беҙ үҫеп еткәс, баласағыбыҙҙа булған хыялдарыбыҙҙың ундан бер өлөшөн генә булһа ла тормошҡа ашырһаҡ, беҙ ниндәй бәхетле кешеләр булыр инек!..\nУлар инде барыһы ла мәрхүм: Ахкам ҡарттайым да, Кинжәбикә әбейем дә, Ғәлиә әбейем дә, Вәлимә ҡәртнәйем дә... Урындары ожмахта булһын! Яҡты иҫтәлектәре менән беҙҙе ҡанатландырып торһондар! Бәлки, ваҡыты еткәс, бер ни тиклем тәжрибә туплағас, ихтыяр көсөн йыйып, ҡанатланып, илһамланып, мин дә хыялланған китабымды яҙырға баҙнат итермен, Алла бирһә! Ә бөгөнгө көндә ҡарттайым, уның тормошо менән бер аҙ таныштырыу - минең изге бурысым.\nҠарттайым Сафин Ахкам Сафа улы яҙҙың иң матур мәлендә, муйыл ағасы шау сәскәгә күмелгән саҡта, 1924-се йылдың 15 майында донъяға килә. Ғаиләлә улар күмәк була, 4 малай һәм бер ҡыҙ. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡарттайым бик йәшләй йәтим ҡала: атайһыҙ - 5 йәшендә, ә әсәйһеҙ - 12 йәшендә. Ағайҙары был ваҡытта колхозда эшләп йөрөй, ҡайһылары үҙ ғаиләләрен дә ҡорорға өлгөргән була. Ә бына ҡарттайымды һәм уның һеңлеһен Кинжәбикә әбейемде ауылда йәшәгән ата-әсәһенең туғандары ҡарап үҫтерергә ярҙамлаша. Ҡарттайым 14 йәшендә үк тыуған колхозына эшкә төшә. Һуғыш башланған йылда ҡарттайыма яңы 17 генә йәш тулған саҡ була. Ағайҙары һуғышҡа китеп бер-бер артлы һәләк була. Ҡарттайым һуғышҡа 1942-се йылдың августында, ФЗО мәктәбен (школа фабрично-заводского обучения) тамамлағас китә. Һуғыштың ни саҡлы ҡот осҡос икǝнен йǝш һалдат тǝγ тапҡыр γҙенеӊ иӊендǝ Новороссийск ҡалаһында татый. Ундағы немец миналарынан диӊгеҙ ярҙарын таҙартҡанда, бер мина шартлай, ҡарттайымдың күҙ алдында уның ФЗО мәктәбендә бергә уҡыған, тормош михнәтен бергә бүлешкән иң яҡын дуҫы һәләк була. Был хәл уны үтә лә тетрәндерә. Ҡарттайым ғүмер буйы һуғышты тыныс ҡына иҫләй алмай ыҙалана, һуғыш тураһында һүҙ сыҡһа, күҙ йәштәрен тота алмай. Ә инде Еңеү көнө ҡарттайым һәм беҙҙең өсөн - иң оло байрам булып бөгөнгәсә һанала. Һуңынан ҡарттайым хеҙмәт иткән 97-се уҡсылар полкын Чечен республикаһына йүнәлдерәләр, ә унан һуң Афганистан сигенә. Бөйөк Еңеүҙе ҡарттайым Байкал күле ярҙарында ҡаршылай, уларҙың эшелоны көнсығышҡа, Япон сигенә юлланған саҡта. 1947-се йылда демобилизацияланғандан һуң, ҡарттайым тыуған ауылына кире ҡайта. Тыуған колхозына ҡайтанан эшкә төшә. 1948-се йылда минең өләсәйем Вәлимә Әхтәр ҡыҙына өйләнә. Тәү ҡарашҡа баҫалҡы, әммә шул уҡ ваҡытта маҡсатына ынтылышлы, тыйнаҡ, әммә бер һүҙле ҡыҙ ҡарттайымдың күңеленә шунда уҡ хуш килә. Улар бик матур, татыу ғаилә ҡороп ебәрә. Икеһе лә һәр яҡтан уңған, егәрле була. Ғаиләне ишәйтеп бер-бер артлы ата-әсәһенә оҡшап ҡыйыу, үткер холоҡло, егәрле, алма кеүек дүрт ҡыҙ донъяға килә: Зилара, Зифа, Рәмилә, Рая. Ҡарттайым ҡыҙҙарының барыһын да ғәҙел, ҡыйыу, кешелекле һәм егәрле итеп тәрбиәләй, һәр береһенә күңеленә хуш килгән һөнәр алырға ярҙамлаша, ҙур тормошҡа аяҡ баҫтыра. Ҡарттайым ғүмер буйы тыуған ауылында абруйлы, хөрмәтле кешеләрҙең береһе булды. Ҡарттайым - Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны. Оҙаҡ йылдар Ростов ауыл советы рәйесе, колхоз бригадиры булып эшләй. Урман ҡараусыһы булып та оҙаҡ ваҡыт эшләп ала. Минеңсә, ул был вазифаһынан бигерәк тә ҡәнәғәт була, сөнки ҡарттайым урманды үлеп яратты. Урман киңлектәрендә онотолоп йөрөр ине, ҡай саҡ мине лә үҙе менән эйәртеп алыр ине. Емеш-еләк, балтырған, бәшмәк йыйырға әүәҫ ине, айырыуса бөрлөгәнде һәм ысын грөзләне ихлас йыйыр ине. Көтөү көткән саҡтарҙа ул, йыйған бәшмәктәрен тоҙлап, усаҡ өҫтөндә ҡурып, беҙгә, ейән-ейәнсәрҙәренә ашатыр ине. Ул ашатҡан бәшмәктәрҙән дә тәмлерәк нәмә юҡ был донъяла. Ҡарттайымдың хатта яратҡан йыры ла урман тураһында, "Имәндәр шаулай" тип атала. Тағы ла ҡарттайымды урындағы совет депутаты, халыҡ суды тыңлаусыһы һәм дә ветерандар советы рәйесе итеп оҙаҡ йылдар һайлап ҡуялар. Ҡарттайымды үҙ өлөшөнән, яҙмышынан бик уңған кеше тип һанайым, сөнки ул эшенән дә, ғаиләһенән дә ныҡ уңды. Шул уҡ ваҡытта, тирә йүндәгеләр ҙә уның үҙенән бик уңды, сөнки ул, ҡайҙа ғына булмаһын, үҙ эшен ғәҙел, намыҫына тап төшөрмәй башҡарҙы. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡарттайым бик иртә китте был тормоштан, миңә ул һәр ваҡыт етмәй торор инде. Ҡарттайым 1996-сы йылдың 13 июлендә 72 йәшендә яҡты донъя менән хушлашты. Һуңғы көндәрендә уның йәнәшендә ҡатыны, ҡыҙҙары һәм ейән-ейәнсәрҙәре булды. Ғаилә ҡосағында яҡты донъя менән хушлашыу - үҙе бер бәхеттер ул.\nҺүҙем тағы ла "Тылсымлы осрашыу"ға барып бәйләнә. Ул осрашыу тураһында бер беҙгә генә һөйләмәгән ахыры Ғәлиә әбейем, мәрхүмкәйең. Күрәһең, әбейемдәр, әсәйемдәр бәләкәй булған саҡта, улар менән дә өләшкән. Шул хәтирәне тәү ҡат ишеткән әсәйем үҙенең үкенесен ҡарттайыма белдерә һалған:\n- Эх, әтей, шунда ниңә генә хәрби хеҙмәтте ҡалдырып ҡайтҡанһыңдыр? Мин хәҙер офицер ҡыҙы булып ҡуҡырайып йөрөр инем. Ауылға ҡып-ҡыҙыл тәтәй туфлиҙар кейеп, ҡып-ҡыҙыл ридикюль тотоп ҡайтып инер инем. Ауылдаштар, йәштәштәрем ах итер ине, - тип татлы хыялдарға бирелеп китә ҡыҙыҡай. Ҡарттайым төпсөгөнөң был шаштырыуын ишеткәс, өй тултырып шатланып көлә. Ихлас көлөп туйғас, ҡыҙсығының башынан йомшаҡ ҡулдары менән һыйпап ҡуя.\n- Ҡыҙым, һуң мин бит ауылға ҡайтмай, хәрби хеҙмәттә ҡалһам, һин дә, апайҙарың да булмаҫ ине. Мин үҙемдең тыуған ауылыма ҡайтыуыма бер көн дә үкенмәйем. Хәрби хеҙмәт, әлбиттә, изге, оло эш. Ғәҙел, ҡыйыу һәм дә рухлы кешеләр хәрби хеҙмәттә күберәк булһын ине. Әгәр ҙә мин хәрби хеҙмәт кешеһе булһам, мин бының менән ныҡ ғорурланыр инем. Шул уҡ ваҡытта мин үҙ тормошомдан ныҡ ҡәнәғәтмен. Мин - бәхетле кеше. Үҙеңдең тыуған ауылыңда, үҙ халҡына намыҫлы хеҙмәт итеү - үҙе бер ғорурлыҡ, үҙенә күрә ҙур бәхет. Балам, ул ғына ла түгел иң мөһиме. Иң мөһиме, мин әсәйегеҙҙән һәм һеҙҙән уңдым. Мин, балам, һеҙҙең менән бәхетле. Шуны бер ваҡытта ла онотма, ҡыҙым, - тип, һүҙен тамамлап, ҡарттайым әсәйемде тағы ла яғымлы итеп арҡаһынан һөйөп ҡуя.\nҠарттай! Әлдә һин ҡайтҡанһың! Рәхмәт! Мин һинән шул тиклем уңдым! Әлдә һин шундай ғәҙел, намыҫлы кеше булдың. Мин һинең ейәнсәрең булыу менән бәхетлемен. Һинең исемеңә, матур иҫтәлегеңә тап төшөрмәй, тормош юлын лайыҡлы үтә алһам ярар ине. Бынан да олораҡ бәхет юҡтыр донъяла.\nАвтор - Ветерандың ейәнсәре