Фәрзәнә АҠБУЛАТОВА. Ханбала менән хан бала. Хикәйә.\n20 Декабрь 2018, 14:14\nФәрзәнә Аҡбулатова 1960 йылдың 1 февралендә Хәйбулла районының Үрнәк ауылында тыуған. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, Шәйехзада Бабич исемендәге республика йәштәр премияһы лауреаты. Әҙәбиәт һөйөүселәр уның “Атай икмәге”, “Зәңгәр ҡаялар”, “Уның исеме – Мөхәббәт” һәм башҡа китаптары менән яҡшы таныш. Быйыл төрки телле әҙәбиәттәр араһында Мәхмүт Ҡашғари исемендәге конкурста Башҡортостан буйынса Фәрзәнә Аҡбулатованың “Ханбала менән хан бала” тигән хикәйәһе еңеү яуланы. Ҡәләмдәшебеҙҙе ихлас ҡотлайбыҙ! ХАНБАЛА МЕНӘН ХАН БАЛАХикәйә. Дошмандар улар ҡасабаһын көтмәгәндә, ҙур байрамдан һуң, халыҡ ҡаты йоҡоға талғанда, таң атыр алдынан килеп баҫтылар. Ҡара ҡойон һымаҡ ине улар. Күҙ асып йомғансы бөтөн тирә-йүнде янғын ялмап алды. Дошмандар аяғы баҫҡан ерҙә көл-күмер, мәйеттәр генә ятып ҡалды. Өйҙәр урынында шөкәтһеҙ харабалар ғына һерәйеште. Үлектәр, үлектәр, үлектәр… Ирҙәр, ҡарт-ҡоро, бала-саға мәйеттәре тәгәрәшә…\nДошман үткән ерҙә ҡуҙ быҫҡый ҙа, әсе төтөн борхорай. Ҡан ҡойолдо. Бөтәһенең дә ҡаны бер төҫтә, кем ҡаны аҡҡанын айырып булмай. Ҡан ергә һеңә, һеңмәһә, кибә, ямғыр яуып йыуып алып китә. Ни өсөн ҡойола һуң был ҡан? Ни өсөн ҡыйыла йән? Ни өсөн ер йөҙөндәге кешеләр бер-береһен үлтерергә тейеш? Ниндәй түләп бөтөлмәгән бурыс һуң ул? Ханбала (эйе-эйе, уны беҙ ҙә Ханбала тип атайыҡ, сөнки һәр ата улының шундай дәрәжәгә эйә булыуын теләй) был турала ил ҡашғарҙарынан һорағайны. “Һәр саҡ шулай булған. Шулай буласаҡ. Беҙҙең ата-бабалар алышып йәшәгән, беҙ ҙә шулайтырға тейешбеҙ. Бүтәнсә ярамай, юҡһа, беҙҙең үҙебеҙҙе ҡырасаҡтар,” – тип яуап биргәйне улар.\nӘле генә ырыу ирҙәре еңеүҙе туйлағайнылар. Бөгөн шуларҙың береһе лә был донъяла юҡ. Дошмандары ҡон ҡайтарырға улар артынан килде. Шым ғына баҫып алып, бөтөнөһөн һуйып сыҡтылар.\nДошмандарҙың шат һөрәнләүе мейене сүкей… Ҡайҙалыр көсөк шыңшый. Ҡасабала бүтән тере йән эйәһе ҡалманы. Көсөк һәм ул – ир бала – ҡырғындың ни өсөн кәрәклеген аңламайҙар.\nЫрыуҙар, ҡәүемдәр, халыҡтар бер-береһен күрә алмай. Бер-береһенең мал-тыуарҙарын тартып алалар. Ҡыйбатлы бол бер дошман ҡулынан икенсеһенә күсә. Еңелгәндәрҙе ҡоллоҡҡа алып китәләр… Ә иҫән тороп ҡалғандар ҡайғы-хәсрәт эсендә ҡала һәм үс алыу теләге менән яна. Шунан әҙерәк хәлләнгәс, ҡорал тотоп, үҙҙәре лә дошмандарын ҡырырға китәләр. Һәр саҡ шулай булған. Донъяла кем көслө, шул хакимлыҡ итә. Шулай булған һәм буласаҡмы?\nЕрҙең иге-сиге юҡ. Ер ситен барып күрә алған әҙәм юҡ. Ләкин барыбер уға ер тар тойола! Кешегә бер нәмә лә етмәй. Был дөрөҫ түгел, былай булырға тейеш түгел! Ләкин Ханбала быға ҡаршы бер нәмә эшләй алмай. Берәү ҙә уның фекерен һорамай. Ҡашғарҙарҙың яуабы менән ул килешмәне. Шуға ла атаһынан һорағайны:\n– Ниңә гел яу сабабыҙ? Ниңә бер-беребеҙҙе үлтерәбеҙ? Тыныс йәшәп булмаймы ни? Икенсе ергә китһәксе? Барҙыр бит беҙ теләгән ауҡан яҡтар!\n– Беҙ үҙебеҙ торған еребеҙҙе һаҡларға тейеш. Ул Ватан тип атала! Ватан өсөн һин дә яуап бирәсәкһең! Дошман барымтаға килһә, беҙ ҡарымта менән барырға тейеш. Ярамай бүтәнсә! Был – ата-баба аманаты. Элек-электән шулай булған. Мин һине тиктән тиккә генә Ханбала тип атамағанмын! Ханда – көс, оһоллоҡ! Һин дә егет ҡорона ингәс, ҡорал тотоп, дошмандарҙы өжгөртөргә барасаҡһың.\nТуғыҙ йәшлек малай барыбер атаһы әйткәнгә ышанып бөтмәне. Шикле уйҙар күңелдә ҡалды. Сөнки ул ни өсөн икенсе кешеләрҙе күрә алмаҫҡа тейешлеген аңлап бөтмәй әле, йөрәгендә хәҙергә берәүгә ҡарата ла нәфрәт юҡ. Был тойғо булмағас, күңеле дошманлыҡ хисе менән дә, яуызлыҡ менән дә тулмаған. Шуға ҡарамаҫтан, атаһы һәм бүтән ирҙәр ҡушҡанса, теге яҡтағы ла, был яҡтағы ла ырыу-ҡәүемде күрә алмаҫҡа, уларҙы еңеп, яулап алыу теләге менән янырға, ә ҙурайғас, яуҙарҙа баш һалған ырыуҙаштарының ҡонон ҡайтарырға тейеш.\n– Уларға ҡаршы… Ә бармаһам?..\nАтай улының яурынынан шундай итеп матҡып тотто, хатта Ханбала ауыртыуға түҙмәй йөҙөн сирылтты.\n– Һин бармаһаң, улар киләсәк, – тине тамаҡ төбө менән ата. Шунан ҡулын алды, ә бармаҡтары ҡыҫҡан урын оҙаҡ һыҙлап торҙо…\nТуғыҙ йыллыҡ ғүмере эсендә Ханбала ата-бабаларының барымта, йәки ҡарымтаға киткәнен, мал-бол менән ҡайтҡандарын, уйнап-көлөп, ҡыллы моң ҡоралдарын сирттереп, көндәр түгел, хатта аҙналар буйы ҡалайыраҡ байрам иткәндәрен йыш күрҙе. Бындай көндәрҙе ауыл малайҙары көтөп алалар, сөнки ағайҙар, атайҙар йомартлана, ҡырыҫлыҡтары юҡҡа сыға, Ханбалаға, иптәштәренә мул һый тәтей. Ниндәй эш боҙһалар ҙа, уларҙы кисерәләр. Тыныс тормошто бер аҙҙан тағы уҡтар ямғыры, ҡылыс сыңы алмаштыра. Кисә байрам иткән ир инде был яуҙан әйләнеп ҡайтмай, ә тормош барыбер үҙенсә бара бирә…\nТормош бара. Ағаһы Аҡмал өйләнеп, улы тыуҙы. Ханбала ағаһының сабыйҙы һауаға сөйөп ҡыуанғанын күрҙе: “Минең дауамым! Ватандың киләсәге!” Ағаһы яуға китте. Әйләнеп ҡайтманы. Бөгөн килеп, сабыйынан да көл-күмер генә ҡалды.\nЯнған ауылда ул – бер үҙе. Бер үҙе. Япа-яңғыҙы. Хәйер, ҡайҙалыр көсөк шыңшый…\nВатан, тип ҡылыс айҡашҡан берәү ҙә юҡ. Баҫҡынсыларҙың тауыштары алыҫайҙы. Хатта “Ватан” тип аталған ер хәҙер үҙе берәүгә лә кәрәкмәй шикелле. Батыр һуғышсы атаһы ла бөгөн килеп ҡорбанға әйләнде. Ханбаланы үҙенең йылғырлығы ғына үлемдән алып ҡалды. Үҙен яҡлаусы – ул үҙе ине! Малай ҡалтырауын еңергә тырышты.\nЭргә-тирәлә әсе төтөн генә болғана, йылан шикелле бөгөлөп-һығыла. Уны ла ел ҡыуып таратыр. Ханбала үлтерелгән әсәһенең туҙған сәсен һыпырҙы. Әсәһен ныҡ ярата ине ул. Ә бына Ватандың нимә икәнен аңлап өлгөрмәне, шуға ла әсәһен юғалтҡаны өсөн аҡты уның әсе күҙ йәше… Туғандары юҡ, ауылдаштары юҡ. Хатта үҙһенмәгән, яратмаған кешеләре юҡ. Шыңшыған көсөктө дошмандар үҙҙәре менән алып китте. Һунар эте итеп үҫтерерҙәр. Этһеҙ тормош көтөп булмай…\nНимә тип айҡаштығыыҙ, нимә тип ҡылыс болғанығыҙ, нимә тип оран һалып дошманға ҡаршы саптығыҙ? Нимә тип маҡтаныштығыҙ, нимә тип ғорурландығыҙ, ил ҡашҡалары, һуғышсылар! Ҡайҙа китеп юҡ булдығыҙ? Тауышығыҙ ҙа ҡалманы ватанығыҙҙа!\nБынан ары юҡ һеҙҙең Ватанығыҙ. Быуындарығыҙ ҡырҡылды!\nҺеҙҙе ҡырған дошмандар Ватанлымы? Шулайҙыр, ләкин уларҙы ла үҙҙәренән көслөрәктәр килеп баҫыр. Һәм уларҙы ла ҡырырҙар. Шулай булғас, нимә ул Ватан? Ватан кәрәкмәй ине Ханбалаға.\nБына уның ҡулында – атаһының булат ҡылысы. Бихисап дошмандың үңәсен өҙгән ҡоралын батыр атаһы был юлы ҡулына ла алырға өлгөрмәне. Мәкерле дошман ҡаты йоҡоға талғанда баҫып инде шул. Ә булат ҡылысты күрмәгәндәр. Эҙләргә ваҡыттары булмағандыр, улар ҙа ашыҡты. Йәшен тиҙлегендә һөжүм итеп, шул уҡ тиҙлектә юҡҡа сыҡтылар… Кешеләрҙе һуйып, өйҙәргә ут төртөп, һайт-һайтлап үҙ юлдары менән саптылар. Ә, эйе, шыңшыған көсөктө алып киттеләр… Ҡайҙа ырыуҙың йылғырҙары! Һеҙ ҡайҙа!?.\nХанбала ҡылыстың ҡынын һыйпаштырҙы. Һәр биҙәге, һәр һыры таныш. Бына батырлыҡ тамғаһы. Ул атаһына бирелгән ҙур дәрәжә ине… Ошо ҡылысты иң ажар айғырға алмашырға теләгәндәр булды. Тик хужаһы һатманы. Батыр намыҫы һатылмай, тиер ине ғорур атаһы…\nКүрше ҡәрйәнән ярҙам килеп еткәндә дошмандың еҫе лә ҡалмағайны был тирәлә. Бер һыбайлы уның янына килде.\n– Батырыбыҙҙың ҡылысы! – ул эйәрҙән һикереп төштө. – Һин бит иң уҫал яугирҙың улы! Әйҙә минең менән, балаларым менән бергә үҫерһең. Ҡылыс батырҙан батырға ҡала. Изге аманатҡа тоғро ҡалырһың, ошо ҡоралды тоторға өйрәтермен!\nИренен ныҡ итеп ҡымтыған малай: “Юҡ”, – тип ҡәтғи баш сайҡаны. Ир ҡылысҡа оронорға ҡурҡты шикелле. Бер урында тапанды, үҙе күҙен ҡоралдан алманы:\n– Ниндәй юртаҡтар килтермәнеләр. Иң шәп, иң ажар айғырҙарҙы! Һинең атайың ысын ир булды… Берәүгә лә һатманы. Һатылмай ир намыҫы…\nХанбала уның әйткәнен тыңлап бөтмәне. Ялп иттереп башын ҡалҡытты. Күҙендә уҫал ут ҡабынды.\n– Шәп ат һоранылармы? Улайһа, бир миңә иң йылғыр атыңды!\nӘле бер нәмә аңлай алмаған ир ауыҙын берсә асты, берсә япты.\n– Алмашҡа, тием. Ә ҡылыс һинеке булыр! – тине Ханбала.\nИр атының янбашынан ҡаҡты. Буҙат тертләне.\n– Йә, малҡай!\nХанбала юртаҡҡа һикереп менде. Атаһының ҡоралын атҡа алмаштырғандан һуң, башы һуҡҡан яҡҡа саптырҙы. Көлгә әйләнгән ватанын мәңгегә ҡалдырып китте ул. Кире уйлап ҡуйыуҙан ҡурҡҡандай, аттың билен үксәһе менән төйә-төйә ҡыуҙы.\n“Миңә һинән бер нәмә лә кәрәкмәй, Ватан!” Көл, харабалар, ауыр хәтирәләр үткәндә тороп ҡалды. Ул артына бүтән боролоп ҡараманы.\nБер мәл һайтлаған тауыштарҙы ишетте. Һағайҙы. Атынан төшөп ағаслыҡтар араһына боҫто. Үңәсен һуҙып һөрәнләшкән әҙәмдәрҙе күҙәтте. Уның ауылын юҡ иткән баҫҡынсылар шикелле. Кемдәрелер айырылып тороп ҡалып, байрам итә. Ана, бурҙайҙары ҡуян баҫтыра. Ҡуян элмәктәр яһап сабып, тау үренә менеп, күҙҙән юғалды. Бер эт тә, уҡ та уны ҡыуып алманы. Йылғырлыҡ! Сослоҡ! Йылдамлыҡ! Бына нимә кәрәк кешегә лә! Ханбаланың ауылын, ауылдаштарының көлөн күккә осорған баҫҡынсылар әллә ни көслө түгел ине бит. Әлеге лә баяғы йылғырлыҡтары менән алдырҙылар. Йәшен булып атылдылар… Һәр саҡ еңеү менән әйләнеп ҡайтҡан батырҙарҙың, яу ҡаһармандарының иҫтәренә килергә лә ирек бирмәнеләр…\nХанбала кәрәк саҡта ҡуян, кәрәк саҡта һеләүһен етеҙлегенә өйрәнергә тейеш. Үҙен-үҙе харап итер дәрәжәлә ул ҡомһоҙ булмаясаҡ, ә ейер тәғәм табылыр.\nХанбала ер-һыу кисте, донъя гиҙҙе. Сикһеҙ далаларҙы буйланы. Урмандарҙы йырҙы. Тауҙар ашатланы. Йырындар аша сыҡты. Упҡындарҙы үтте. Ата-бабалар төйәгенән һаман алыҫлаша барҙы. Сөнки ватанынан ваз кискәйне. Ул яңғыҙ. Яңғыҙлыҡтың өҫтөнлөгө шунда: уның кем икәнен белеүсе юҡ. Хаслашыусы, үсләшеүсе лә юҡ. “Үҙем өсөн, ғүмерем өсөн үҙем генә генә яуап бирәм. Минең ватан, ата-баба, туған-тыумаса алдында үтәр бурысым юҡ. Үс алыр өсөн кемделер үлтереү бурысым да юҡ. Мин – үҙем ирек”.\nКүп әҙәмдәрҙе тап итте. Бер ерҙә лә оҙаҡҡа ҡалманы. Кәрәк булһа, ризыҡ бүлеште. Уға ла ярҙам иттеләр: ҡунып сығырға урын, эсергә һыу бирҙеләр. Һеҙ минең дошмандарыммы? Нимә өсөн мин дошманлашырға ҡылыс күтәрергә тейеш? Ә һеҙ мине ни өсөн күрә алмаҫҡа тейеш? Ул тамаҡ аҫраны, үҫмер ҡорона етте.\nБала сағы, ялан тәпәй йүгергән туғайы, яҡындары – бөтөнөһө лә томан артында ҡалды. Бөгөнгөһө менән уларҙың уртаҡлығы юҡ. Ул үҙенең берәҙәк тормошона күнде. Ул үҙ тормошон үҙе аңлағанса, булдыра алғанса ҡорҙо. Ватандан баш тартыуы – үҙ ғүмере өсөн көрәш ине.\nУл әллә ни саҡлы алыштарҙың шаһиты булды. Ҡырҙараҡ йөрөнө, ҡырҙан ғына күҙәтте… Ул берәүҙе лә яҡламаны. Берәүҙе лә ҡәһәрләмәне. Берәүгә лә үс һаҡламаны, дошманлыҡ хисе менән янманы, сөнки бәйләнгән ере булманы. Ул ҡыҙырас ел һымаҡ ине. Кәрәк икән, өйөрмә һымаҡ. Берәү ҙә уны тота ла, ҡыуып етә лә алмай. Эйе, күп яуҙарҙы күреү насип булды Ханбалаға. Тик бер мәхшәрҙең дә эсенә барып инмәне. Юҡ, ҡурҡҡандан түгел. Мәғәнәһен тапманы. Ҡырҙараҡ булды. Ҡырҙараҡ йөрөһә лә, байыны. Байлыҡ, гүйә, уның ҡосағына үҙе теләп килеп инә ине. Байлығын ҡуша алып та йөрөмәне. Алтындарын, аҫылташтарын үҙе генә белгән ерҙәрҙә йәшерә барҙы, сөнки ҡартлыҡты ла уйларға кәрәк. Һәм йәнә донъя гиҙеүен белде.\nАй, йылғыр ҙа шул үҙе! Сос. Тоһмал. Яңғыҙлыҡтан арығас, үҙенән һуң кемделер ер йөҙөндә ҡалдырырға тейешлеген ныҡлап аңлағас, ошо бурысты үтәү кәрәклегенә инанғас, өйләнде. Ап-аруҡ йәшкә еткәйне һәм сикә сәсенә сал ҡунғайны инде уның. Иң ҙур ҡыуанысы улы тыуған көн менән бәйле. Ул вариҫлы булды! Шулай ҙа Ханбала бер ерҙә лә төпләнмәне. Күсмә тормошон уңайлыҡтарға алмаштырманы, сөнки ғүмерлек һөнәре, туплаған оҫталығы шуны талап итә ине. Илен ташлап киткәндән һуң, Ханбала бик шәп һөнәр үҙләштерҙе.\nКешеләр, йәғни, дошмандар бер-береһенә яу сапҡанда, ул да гел шул тирәләрәк була. Ҡанға туҙып алышҡан һуғышсыларҙы күҙ яҙлыҡтырмай күҙәтә һәм ҡырҙараҡ сабыр ғына үҙ мәлен көтә. Еңгән яҡтыҡылар еңелгәндәрен ҡыҫырыҡлап, арыраҡ ҡыуып алып китеүгә, Ханбала үҙенең үҫмер ҡорона еткән улы менән ерҙә ятҡан үлектәр, яралылар араһында барып инә. Ул – үткер күҙле төйлөгән – был алышта иң шәп һуғышсыларҙың ҡай тирәлә ҡолағанын, иң елле ҡоралдары – ҡылыс, уҡ-яндың – ҡай тирәлә ятҡанын тәғәйен асыҡ белә. Улына бармаҡ менән бер ишаралау етә. Зирәк бала атаһының ҡарашынан бөтәһен дә аңларға өйрәнгән, уға һүҙ әйтеү артыҡ. Исеме лә шәп уғландың. Яратып, Аҡбала, тип ҡушҡайны. Һеләүһендәй етеҙ Аҡбала иң елле, иң шәп ҡоралдарҙы табып килтерә. Күҙ асып йомғансы, бер арба монаят тейәп өлгөрә улар. Һәләк булғандарҙы йыйып алырға, ерләргә, тип, ырыуҙаштары килеп еткәнсе үк юҡ була ла ҡуялар. Яу, һуғыш барған яҡтарҙа ҡоралға һәр саҡ мохтажлыҡ ҙур. Үткер ҡылыс-һөңгө, уҡ-ян өсөн яу сабыр ир-ат аҡса ҡыҙғанмай.\nДошманлашып йәшәгән халайыҡтар, ырыуҙар, ҡәбиләләр өсөн иң кәрәкле тауар, ҡыйбатлы, баһалап бөткөһөҙ хазина – ата менән ул ҡулында. Бындай тауарҙың ҡайҙа күпме торғанын яҡшы беләләр, шундуҡ барып та етәләр. Бына шулай, теләһә-теләмәһә лә, Ханбала ҡулына байлыҡ үҙе килеп инә ине.\nАна шундай уңышлы бер алыш-бирештән һуң, туҡтап тормайынса, ғаилә ары юл алды. Ханбала бисәһе менән – арбала. Көслө ат егелгән, сөнки болдары ауыр ғына. Аҡбала һыбай бара, ул ҡырғараҡ сығып та, алғараҡ китеп тә тирә-йүнде байҡаштыра. Уларға бер ерҙә лә уяулыҡты юғалтырға ярамай. Бер аҙ ваҡыттан һуң, Ханбала менән бисәһе туҙып бөткән бысраҡ сапан кейгән, яңаҡтары эскә батҡан, ҡояшҡа янып ҡап-ҡара булған бер ҡартты ҡыуып еттеләр.\n– Ҡайҙа китеп барыш, дәдә? Мен беҙҙең арбаға, уҡталған ереңә тиҙерәк барып етерһең!\n– Ә миңә ашығырға түгел.\n– Нишләп улай тинең әле, дәдә?\n– Ашығып мин ҡайҙа барайым? Юлым бик әҙ ҡалған минең. Үтәһе ғүмер юлым…\n– Шул юлыңды сиҡ ҡына еңеләйтһәк, беҙ ҙә ураҙға ирешербеҙ.\nҠарт уҡына-уҡына арбаға ултырҙы.\n– Үҙең, хужа кеше, арыу йәштә күренәһең. Был яҡтағы халыҡтарҙы яҡшы беләм, уларға оҡшамайһығыҙ. Кемдәр булаһығыҙ? Ҡай тарафҡа юл тотош?\nХанбала һәр ваҡыттағыса уратып яуап бирҙе.\n– Ә иҫкән елдең торор төбәге ҡайҙа? Болоттоң ҡайтыр урыны ҡайҙа? Беҙ юлсылар. Ҡайҙа барһаҡ та – үҙ ихтыярыбыҙҙа.\n– Бик уратып-сураттың… Ватаны була һәр әҙәм балаһының… Эскән һыуың ҡайҙа ҡалды?\n– Юҡ минең Ватаным, – тине Ханбала ғәмһеҙ генә.\n– Юғалттыңмы? Мәхрүм иттеләрме?\nХанбала бары тик яурынын һикертеп ҡуйҙы. Ватан тураһында ул берәү менән дә һөйләшергә яратмай.\n– Ватанға юлың урау икә-ә-ә-ән… – тип һуҙҙы ҡарт әкрен генә үҙе генә аңлаған кинәйә менән. Ханбалаға уның әйткәне оҡшаманы.\n– Юҡ минең Ватаным! – Ярһып өндәште Ханбала.\n– Һинеке юҡ. Ә улың Ватанын табыр.\nХанбала тертләне. Дилбегәне ныҡ итеп тартты. Ат шаҡарыла биреп туҡтаны.\n– Биғәйбә. Беҙҙең юлдар ошонда айырылыша, – тип теш араһынан ҡыҫып сығарҙы аҙаҡҡы һүҙҙәрен ылау хужаһы.\nҠарт төшөп ҡалды.\nҠырҙараҡ ат уйнатып килгән Аҡбала атаһы янына килде.\n– Ҡарт нимә, тине?\n– Улың үҙеңә оҡшаған, һинең һүҙҙән сыҡмаҫ. Йөрөгән юлығыҙ гел бергә булыр, тормошоғоҙ бәрәкәтле, тине.\n– Хикмәтле ҡарт! Дөрөҫ әйтә! Эйе, шулай булыр, атай.\nҠорал һатҡан кеше хаҡ ҡуя белә. Ул бер ерҙә лә оҙаҡ йәшәмәһә лә, ҡан ҡойоштар булып үткән мотлаҡ урындарҙа тотҡарлана ине. Үлгәндәргә бер нәмә лә кәрәкмәй, сөнки улар ватандары өсөн үлгән. Хаҡ түләгәндәр. Улар теге донъяға ҡоралһыҙ ғына китә. Ҡорал тереләр өсөн кәрәк. Ниндәй үпкә? Ниндәй ризаһыҙлыҡ? Ниндәй рәнйеү? Һуғыш бит еңеү һәм еңелеүҙән ғибарәт. Ҡулға ҡорал тотҡан ир үҙенең ҡайҙа барғанын, үҙе менән нимә булырын белә, һиҙемләй. Тормош хаҡына алыш аңһыҙҙар, аңралар шөғөлө түгел. Ер-һыу, ватан, тип, кемеһелер еңелә икән, ни хәл итәһең… Кемдер ватанын ҙурайта. Кемдер ватанын юғалта. Йә иркен. Иркен юғалтҡанға ҡорал бирмәйҙәр. Ул ҡоралын да, намыҫын да юғалта. Һуғыш ҡануны шулай. Йөҙәр, бәлки, меңәр йыл шулай булғандыр. Кешелек үҙе өсөн бына шундай ҡанун уйлап сығарған. Шул тәртип менән йәшәй бирә.\nӘгәр ҙә был ҡанунға буйһонмағанда? Әгәр ҙә “Ватан өсөн!” тигән мәғәнәһеҙ алыштан баш тартҡанда?\nХанбала алтын-көмөшкә мохтаж түгел. Ул бай. Шулай ҙа киләсәк быуынын хәстәрләүҙән туҡтамаясаҡ. Бөтөн йыйған-туплағаны балаһының балаларына кәрәгер, сөнки уларҙы ниндәй яҙмыш көткәнен белеп булмай. Тормоштары ҡатмарланһа, йыйған байлығы, хазинаһы уларға ярҙамға килер. Теләһәләр, ирек, теләһәләр, ватан һатып алырҙар. Юҡ, уларҙы ватан менән бәйләргә кәрәкмәй! Тыуған ил, ватан – матур һүҙҙәр, ләкин шуның хаҡына ниндәйҙер хандың, батшаның үҙе менән идара итеренә, ҡайҙа кемгә ҡаршы барырын, кемгә уҡ атырға мәжбүр итеренә, йәғни яҙмышын хәл итеренә, ул бер ҡасан да юл ҡуймаясаҡ. Вариҫтары үҙ яҙмыштарын үҙҙәре хәл итер. Һы, нимә ул туған тел, нимә ул халыҡ? Бауырҙаштарҙан тыш йәшәп була. Ә бына тәндәге үҙ бауырыңдан тыш тормош юҡ! Донъя гиҙеү, телдәр белеү һәм яҡшы сауҙалашыу, бына шулар бит ул ирек хаҡы. Тормошто еңеләйтергә, уңайлыҡтарҙы һатып алырға була! Эйе, бөтөн нәмәне һатып алырҙар.\nТиҫтәләгән, йөҙәрләгән кешеләрҙең ҡырылғанын күргәнегеҙ бармы? Йыртҡыстар ҙа улай ҡыланмай. Әҙәм балалары – береһе икенсеһенең әҙер донъяһын, малын үҙләштерер, тартып алыр өсөн – бер-береһенә, үлем сәсеп, ташлана.\nӘллә барымта-ҡарымталар кәрәкме икән ул? Артыҡ йәндәр асыҡлана. Артыҡ йәндәр һеперелеп түгелә. Тимәк, кем еңә, шул хужа булып ҡала. Тормошта кемдер уҡ юныр өсөн кәрәк, кемдер шул уҡты атыр өсөн. Ә кемдер шул уҡты һатыр өсөн! Ханбала уйға ҡалды. Эйе, ҡабат-ҡабат атһын өсөн уны һатыусыһы ла булырға тейеш.\nҺуғыш – фажиғә. Хатта ситтән күҙәткәндә лә уға күнегеүе ҡыйын. Күҙгә йәш эркелгән саҡтар булмай түгел, була. Ләкин заманында уның үҙен берәү ҙә йәлләмәне. Шулай булғас, хужаһыҙ тороп ҡалған уҡ-янды һатып ебәреү, был мәхшәр менән сағыштырғанда, сүп кенә…\nБер мәл уғланы атаһын зыңҡытырҙай һорау бирҙе:\n– Батырҙар: “Еребеҙ, халҡыбыҙ, телебеҙ!” – тип һөрән һалып утҡа инәләр. Ул шундай көслө доғамы ни, атай?\n– Болғанышта кем нимә теләй, шуны һөрәнләй. Йә, илбаҡ ҡушҡанды әйтәләр. Ә бына һиңә берәү ҙә баш түгел, берәү ҙә һине юҡ-бар һүҙҙәр ҡысҡырырға мәжбүр итә алмай, шуға ҡыуан!\nОтҡор балаҡайы ошо хәлдәрҙе белеп-аңлап, быуын нығытты. Ханбала улын сыныҡтырҙы, төрлө хәлдәрҙә юғалып ҡалмаҫҡа, һалҡын ҡанлы булырға һәм берәүҙе лә йәлләмәҫкә өйрәтте. Улар берәүгә лә дуҫ та, дошман да түгел. Ике яҡ алыша икән – был уларҙың ихтыяры. Кемеһелер ошо алышта еңелә икән, был уларҙың яҙмышы. Ата менән ул береһенең дә эштәренә ҡыҫылманы. Ханбала Аҡбалаһына үҙ атаһы уға биреп еткермәгән нәмәләрҙе еткерә алды, һәйбәт атай булды. Хәҙер ул үҙе оло йәштә, тимәк, ниндәйҙер һығымталар яһай ала.\nЗирәк Аҡбала бер ерҙә лә юғалып ҡалмаясаҡ, үҙен яҡлай аласаҡ. Кешеләрҙән ҡырҙараҡ йәшәү, тәбиғәт менән берлек, күсмә тормош уны һаҡҡолаҡ та, ослогүҙ ҙә яһаны. Ватандарын яҡлап данланған шәп һуғышсыларҙан да йылғыр, тәүәккәл һәм хәйләкәр ине, сөнки ул һеләүһендәр менән ярышып үҫте. Айыу-бүреләр менән айҡашты. Шоңҡар сөйҙө. Ағасҡа, ергә ҡолаҡ ҡуйып, кемдәр килә, улар күпме, ҡасан килеп етәсәген әйтә, хатта ҡасан яу ҡубырын, кемгә кем ҡаршы сабырын да белә. Ата үҙенең улы өсөн ғорур. Тимәк, үҙе менән дә.\nКөндәр һыуытҡан мәлдәрҙә Ҡорған тигән бер ерҙә оҙағыраҡҡа туҡтарға тура килде. Ҡорған-убаларҙың күплеге был тирәлә борон-борондан алыштарҙың йыш булып торғанын һөйләй. Тимәк, үҙ эшен белгән әҙәм өсөн ер аҫтында ла, ер өҫтөндә лә табыш етерлек! Шулай ҙа Ханбала ҡорғандар өсөн тотҡарланманы, ә бисәһенең сырхап китеүе тышаулап ҡуйҙы уны был ергә. Өйәнәге үтмәйенсә, ҡатынын ҡуҙғатырға ярамағанын яҡшы аңлай. Йәһәт кенә улын тирә-йүнде байҡаштырырға ебәрҙе, үҙе ҡыуышта сирле бисәһе янында ҡалды.\nУлар туҡтаған ерҙән алыҫ түгел ҙур йәйләү йәйрәп ята. Бисәһенең сирен баҫырҙай дарыу табып бирмәҫтәрме? Ханбала бит тотош йәйләүҙе һатып алырлыҡ хазинаға эйә! Йәйләүҙе һатып алыр, ә дауаны һатып ала алырмы? Бармы ундай дарыу? Аҡбала ҡайтып төшөү менән шунда барып килергә кәрәк. Тормошоноң бөтөн ауырлыҡтарын сабыр күтәрешкән бисәкәйе өсөн бер нәмә лә йәл түгел.\nҠайҙалыр эт өргәне ишетелде. Ат тояҡтары тыпырланы. Ҡолағы ҡарп итеп ҡалған Ханбала ҡыуыштан атылып килеп сыҡты. Саҡырылмаған ҡунаҡтар иң шәп аттарҙа елдереп килеп етте. Алдағы алпамыш кәүҙәле ир, ғәскәр етәксеһе, янындағы берәүгә нимәлер тип өндәште. Бына түрәнең уңҡулы, атынан төшөп, Ханбала янына килде.\n– Кем булаһығыҙ? Ҡайҙан килдегеҙ?\n– Бик алыҫтан беҙ… Хатта үҙебеҙҙең кемлегебеҙҙе лә онотҡанбыҙ… – Ханбала ҡыуыш эсенә күрһәтте. – Бәләгә тарыныҡ, бисәм ауырый. Һушһыҙ ята.\nУңҡул башлыҡҡа аңлатты. Тегеһе баш ҡаҡты, һәм һыбайлылар ары киттеләр. Иртәгәһен ҡыуыш ҡоролған ергә йәнә бер нисә һыбайлы килде.\n– Ханыбыҙ бына бағымсы ебәрҙе. Бисәңде беҙҙең йәйләүгә алып килергә ҡушты. Унда яҡшы ҡарарҙар.\n– Ул хан булдымы ни?.. – тине ҡарт. – Белһә икән, уның бында туҡтап китеүе генә лә беҙҙең өсөн оло ырыҫ… Рәхмәт яуһын ханға!\n– Туҡтамыш туҡтай белмәй! Ләкин яуыз бәндәләрҙе туҡтата белә!\n– Кемде? – Ханбала шомланып ҡуйҙы.\n– Дошманды, – тип яуап бирҙе көр тауышлы ир үҙе генә билдәле яҡҡа ҡараш ташлап алғас. – Уның менән тап булышҡан дошман ҡыйратыла.\n– Ни өсөн Туҡтамыш хан беҙгә, юлсыларға, изгелек ҡыла? Беҙ бит уға бер кем дә түгел.\n– Ул ысын хан! Шуға ла туҡтаған ерендә яҡшылыҡ ҡына ҡыла.\n– Бынан ары ханығыҙға гел еңеү теләрбеҙ. Тик йәйләүегеҙ беҙ бараһы юлда ятмай. Бисәм күҙен асты. Бер-ике көндән икенсе яҡтарға ҡуҙғалабыҙ.\nБағымсы өгөтләмәне, дарыуҙар ҡалдырып сығып китте. Тағы ике көндән ҡатынының хәле яҡшырғандай булды. “Ғәжәп, бер алтын киҫәген дә сарыф итмәнем. Бушлай! Тик, был тирәнән йәһәтерәк тайырға кәрәк! Белеп булмай, көн торошо үҙгәреүсән. Әҙәмдәр кәйефе бигерәк тә…”\nӘ көндәр һыуыта төштө. Аҡбала әйләнеп килеү менән йәшерелгән ҡорал-монаятты һатырҙар ҙа, йылы яҡҡа юл алырҙар. Ханбала үҙҙәренә изгелек иткән Туҡтамыш кешеләренә арзанға ла бирә ала. Һатыулашыу ҡайҙа! Киреһенсә, ҡыуанып бирәсәк. Ә был тирәлә оҙаҡламай алыштар буласаҡ: көҙгө бол, муллыҡ өсөн тартҡылашыу мәле етеп килә.\nҺиҙемләүе дөрөҫкә сыҡты. Аҡбала ҡайтып һөйләгәндәрҙән шул асыҡланды: улар ике ҙур илдең сигенә килеп урынлашҡандар икән. Күптән дошманлыҡ иткән, бер-береһе менән ярышҡан ҡәүемдәр. Улар икеһе лә һуғыша белә. Үҙҙәренең эргә-тирәһендәге вағыраҡ ырыу-араларҙы буйһондороп бөткәндәр. Хәҙер бер-береһенә теш ҡайрап йәшәйҙәр. Яйлы мәле етеү менән бер-береһенә йәбешәсәктәр. Ярай ҡыуышты йәтеш урынға ҡорғандар, берәү ҙә һиҙҙермәйенсә генә килеп баҫа алмай.\nХанбала таң һарыһында һиҫкәнеп тороп ултырҙы, улын уятты. Башын бер ҡағыуы булды, Аҡбала аңлап та алды, тимәк, был тарафҡа – Туҡтамыш йәйләүенә, баҫҡынсылар яҡынлаша. Туҡтамыштың күпселек халҡы ҡышлаҡҡа күсенде. Бында көтөүселәр генә ҡалды, тиерлек. Ә мал-тыуар ишле. Ҡоҙғондар ҙур ҡалъя төшөрөн һиҙемләй. Ҡарт тамағын ҡырҙы. Алыш ҡаты буласаҡ. Йәйләү ҙә көл-күмергә әйләнер. Хәйер, быныһында Ханбаланың ҡыҫылышы юҡ. Ҡорал эйәләре ауасаҡ. Шул мәлде көтә ул. Ҡоралдары киләһе яуҙар өсөн кәрәк.\nҠайҙалыр тау башында ут яҡтылар – ярҙам һораған хәбәр шулай ебәрелә. Йәйләүҙекеләр уяу икән, тине ҡарт. Тимәк, баҫҡынсыларҙың шым ғына баҫып алыу ниәте юҡҡа сыҡты.\nҠырға баҡты, һәм ауыҙы асылып китте. Ай-бу-у-у-у-й, ҡалай күп баҫҡынсылар! Ҡара яу! Ер аҡтарып киләләр! Йәйләү яғынан да һай-һайлашҡан тауыштар ишетелде, һыбайлылар атылды. Тик бер нәмә шикһеҙ, теше-тырнағы менән ҡораллы дошман ғәскәре уларҙың бөтөнөһөн бер һелтәүҙә һепереп үтәсәк! Уҡтар ҡара болот булып яуҙы. Аттар кешнәште, эттәр олоно. Ҡоралдар ялт-йолт итте, зыңланы. Саң-туҙан, ғәрәсәт ҡупты. Бындай мәхшәрҙе күптән күрмәгән ҡарт хайран булып ҡарап торҙо. Һай, йәйләүҙекеләр! Ҡандай батырҙар! Бер-бер артлы ауҙы улар. Тиң түгел ине көстәр!\nУлар өҫтөнә бихисап уҡ яуҙырҙы дошмандары. Бихисап. Уҡ ямғыры. Ҡарт төкөрөгөн йотто. Ысын һуғышсыларҙың уҡ-яны, ҡалъяны, торҡаһы ҡыйбат тора. Улар үҙҙәренә тейешлеһен йыйып өлгөрәсәктәр. Уны кемгә “оҙатырҙар” – еңелгән яҡтың ҡалдыҡ-боҫтоғонамы, әллә еңгән яҡҡамы? Хәйер, ҡартҡа барыбер. Бөтәһе лә кемдең ни саҡлы түләүе менән бәйле. “Мине кемдәрҙер ватанһыҙ ҡалдырҙы. Ләкин ҡол да итә алманы. Йәнемде буйһондора алманылар. Мин күптән үҙ юлым менән барам. Үҙемдең битарафлығым менән һеҙҙе күптән еңгәнмен. Һеҙҙең дөрөҫлөккә мин төкөрҙөм. Һеҙ һайлаған юлға ла…”\nЙәйләүҙекеләр кәмене. Улар араһында һынмаҫ, бөгөлмәҫ бер тау ҡалды. Туҡтамыш ине ул. Ханбала уның ысын һуғышсы икәнен үҙ күҙҙәре менән күрҙе. Ҡаршы ташланған дошмандарын ҡылысы аш үткәреп кенә торҙо алпамыш. Эргәһендәгеләр һирәгәйә барҙы. Ул иле өсөн ҡалҡан булып баҫҡайны. Һайманын уҡ тишеп үтә алмай, ә ҡылысы!.. Йәшен уғы шикелле телә! Бик ҡыйбатлылыр ҡоралы! Бындай ҡылыслы ханды үлем алмаҫ һымаҡ. Шуға ла дошманы уны бәреп-йығып үтә алмай. Ләкин улар һаман яҡынлаша бирә. Эйәрләнгән атын йыҡтылар. Ул ҡылысын күтәреп тороп баҫты. Шул саҡта йәйләү яғынан әсе һөрән һалып бер һыбайлы алыш майҙанына уҡталды. Әсе тауышы. Малай ғына бит әле! Нишләп күрәләтә үлемгә ҡаршы саба! Баланың тауышы Туҡтамышҡа көс биргәндәй булды. Ул ажарланып алға ташланды. Дошман сигенде. “Балаһы! Улы!.. Йән киҫәге! Атаһын яҡлап үлергә килә! Туҡтамыш тыйған булғандыр ҙа, ләкин тыңламай килә мәхшәргә...”\nШул саҡ Ханбала үҙ улының күҙҙәрендә битарафлыҡ түгел, үкенесме, йәлләүме күрҙе. Аҡбаланың янды ныҡ итеп ҡыҫып тотҡанын аңғарҙы, хатта сикә тамырҙары бүртеп сыҡҡайны. Ханбала улына яман итеп ҡарап алды: “Беҙҙең ҡыҫылышыбыҙ юҡ, беҙгә барыбер!” Аҡбаланың йөҙө ҡараңғыланды. Ҡарт һағайҙы. Ҡара яу үтеп киткәс, тиҙ генә улъя йыйырға ла, был тирәнән алыҫҡараҡ тайыу хәйерле!\nҺәр заман үҙ батырын тыуҙыра һәм үлтерә. Тәңре Туҡтамыштың ҡайҙа, ҡасан, ни саҡлы алышта булырын, күпме дошманын тураҡларын яҙмышына яҙып ҡуйғандыр. Әле күпме дошманын күҙ алдында әжәл ҡосағына оҙатты. Яҙмыш бетеүендә үҙенең дә ҡайҙа ауыры билгеләп ҡуйылғандыр …\nХәҙер Аҡбала улының йөҙө тып-тыныс. Уның ярһыуы үткәнен аңлаған ҡарт та иркен һуланы.\nИкәүгә, ике яугирға, меңләгән уҡ атылды. Һәм ҡаҙалды. Ҡосаҡлашып, тубыҡланып төштөләр. Бала, ысынлап та, йәл ине. Ул яралы батырҙы, атаһын, ҡурсырға тип, ҡылыс айҡаны. Батыр булып үҫер ине… Хәҙер дошмандары, уларҙы тапап, ары китер. Шул ваҡытлы һиллек мәлендә Ханбала улы менән яу яланында үҙ эштәрен атҡарып өлгөрөргә тейештәр.\nҠапыл көслө һөрәнләү яңғыраны. Атаҡ-атаҡ, дошмандар кире сигенә башланы түгелме?! Йәйләүҙе һаҡлаусыларға ярҙам килә. Тик һуңлаңҡырап. Ташҡын урғылды. Шаҡтай хәлһеҙләнгән баҫҡынсыларҙы сигендереп, ҡыуып китте был ташҡын. Иң уңайлы мәлде көткән Ханбала улы менән яу үткән ергә атылды.\nҮлектәргә баҫа-баҫа, ул алпамыш йығылған яҡҡа ашыҡты. Ай-һай ҙа, шәп хандың ҡылысы! Туҡтамыштың даны былай ҙа алыҫтарға таралғандыр. Ошонда, күҙ алдында булып үткән хәлдәрҙе бәйән итә-итә алпамыштың дан ҡоралы менән сауҙалашырға була. Уның хаҡы ғәйәт ҙур! Үлгәндәргә инде бер нәмә лә кәрәкмәй. Туҡтамышҡа Ватаны кәрәк ине. Теләге тормошҡа ашты. Ватанында мәңгегә ҡаласаҡ. Тупраҡ булып. Уны ватаны бер ҡайҙа ла ебәрмәне. Үтескә түләнә…\nЯҡыная биргәс, ҡарттың аҙымдары әкренәйҙе. Йығылмай икән дә баһа ысын батырҙар! Туҡтамыш ҡашына сығып баҫҡан ҡарт шаҡ ҡатты. Батыр ҡылысҡа таянған. Ҡылыс осо – ерҙә. Терәк-таяныс булып ҡаҙалған да, Туҡтамыштың тыуған тупрағы менән тоташҡан. Ҡылысҡа тотоноп, хан, гүйә, тәхеттә ултыра. Үлгәс тә иленә ҡалҡан булып ултыра… Күкрәгенә ҡаҙалған уҡты һанап бөтөрлөк түгел. Себен дә былай һырый алмаҫ ине…\nТереләрҙән дә терерәк була икән һәләк булғандар…\nӘ балаҡайы атаның тубығына башын һалған. Ҡарт Аҡбала улының күҙендә йәш ялтлағанын күрҙе. Үлгән баланы йәлләнеме икән? Нимәлер тип әйтергә кәрәк.\n– Харап итте үҙен бала, йә, нимә өсөн…\n– Атай өсөн. Ә ата – Ватан өсөн, атай!\n– Ниндәй Ватан? – тине ҡарт уҫал тауыш менән.\nШул саҡ атаһы тубығында башын һалған баланың торҡаһы төшөп китте, һәм ергә оҙон толом һуҙылып ятты. Ҡыҙ бала! Ҡарт артҡа тайшанғанын һиҙмәй ҙә ҡалды. Улъя йыйыу ҡайғыһы бөткән Аҡбала икенсе яҡҡа атланы.\nУлының йомшаҡлығына йәне көйгән ҡарт хан ҡылысын эләктереп ҡалырға тырышты. Уның хаҡы үтә лә юғары! Ҡыйбатлы ҡорал! Хәҙер уға Ханбала хужа буласаҡ! Ханбала иңкәйҙе. Һәм шул килеш ҡатып ҡалды. Һеңгәҙәне. Быуынһыҙ булды. Ҡулы һәлберәне. Тыны ҡыҫылды. Бите тартышты. Ирене дерелдәне.\nЭйе, уның күҙ алдында, ус аяһы алыҫлыҡта – батырҙан батырға ғына аманат итеп бирелгән изге ҡорал – атаһының булат ҡылысы ҡояш нурында ялтлай ине! Ниндәй юлдар, ниндәй яуҙар аша был яҡтарға килеп етте икән һуң был дәһшәтле ҡорал? Бер нәмә асыҡ: тамғалы булат ҡылыс һәр саҡ батырҙар ҡулында булған. Үҙ атаһының ҡылысын матҡып тотҡан алпамышҡа ҡарап шаҡ ҡатты Ханбала. Шунан һиҫкәнеп, үҙенең ҡулдарына баҡты, усын яҙҙы һәм усына текләгән килеш ултыра бирҙе.\nШунан көс-хәл менән тороп баҫты. Тәнтерәкләп ары атланы.\nАлпамышты, һәләк булғандарҙы йыйып ерләр өсөн ул арала ырыуҙаштары ла килеп етте. Артабан нимә булғандыр, ҡарт күрмәне. Ул бер нәмә тураһында ла уйламаны, барҙы ла барҙы, барҙы ла барҙы…\nҠорал тулы яу яланынан тәү мәртәбә буш ҡул менән сыҡты ул.\nҠайтып ингәндә лә ҡалтырауы баҫылмағайны.\n– Хәҙер һин ауырый башланың шикелле, ҡартым…\nХанбала әкрен генә баш сайҡаны.\n– Өшөйһөң. Ҡана, бөркәндерәйем, – тине бисәһе.\nҠарт “юҡ” тип баш сайҡаны.\n– Әйт, нимә булды, атаһы?\n– Мине атай ҡото ҡаршы алды.\n– Ат- атай… ҡайҙа?!.\n– Беләһең бит ҡайҙа…\n– Нисек “атай ҡото”? Унда Туҡтамыштың кешеләре, тинең түгелме ни?\n– О-о-о, туҡтатты дошманын Туҡтамыш… Сөнки ҡылыс уның ҡулында ине! Атайымдың булат ҡылысы!\n– Әле ул ҡайҙа?..\n– Туҡтамыш ханмы? Тәхеттә. Тәхеттә үлде. Атай ҡылысы уға, ханға, йығылырға рөхсәт итмәне!\n– Ҡайҙа ҡылыс, тием? – Бисәһе уны ишетмәй тип уйланымы, ҡысҡыра биреберәк һораны. – Алдыңмы?\nҠарт йәнә баш сайҡаны.\nҠарттың тауышы ғыжлабыраҡ сыҡты:\n– Хаҡым юҡ уға ҡағылырға!\n– Атайымдыҡы, тинең бит.\n– Ул ватанды һаҡлай торған ҡорал…\n– Тыныслан. Эс әле ошо сәйҙе.\nҮләнле сәйҙе йотҡан Ханбала башын бисәһенең тубығына һалды, күҙҙәрен йомдо.\n– Атайҙың ҡото һатылмай… Минең исемем генә Ханбала, ә ысын хан балаһы атаһы янында ятып ҡалды…\n– Һин иҫәнһең, ҡартым. Миңә шул еткән.\n– Ә минең ҡылысты ҡосаҡлап илағым килде. Булдыра алманым…\nУларҙың һөйләшкәнен тыш яҡтан тыңлап торған Аҡбала, атаһы ҡаты йоҡоға талғансы, ҡыуыш эсенә инмәне.\nХанбала күҙен асҡанда эргәһендә бисәһе генә тора ине. Ул тирә-яғын байҡаштырҙы, улы күренмәне. Уҡ-яны ла, ҡалъяһы ла урынында юҡ.\n– Ҡайҙа Аҡбала?\n– Һин уны эҙләмә, атаһы.\n– Нимә тинең?\n– Ул юлда. – Әбейе тамағына торған төйөрҙө йотто. – Улың Ватанын эҙләп китте.\n– Ниндәй Ватанды!?.\n– Тыныслан, атаһы. Ул һорашты. Мин дә һинең турала белмәйем…\n– Белмәйһең, сөнки минең Ватан үткәндә тороп ҡалды.\n– Мин генә түгел, улың да белмәй… – Әбейе телен тешләне.\n– Әйтеп бөтөр, нимәне белмәй?\n– “Ни өсөн: “Халҡыбыҙ хаҡына, туған тел хаҡына!” – тип, күрәләтә үлемгә ҡаршы баралар? Әҙселекте күпселеккә ҡаршы торорға ҡеүәт биргән ниндәй доға һуң ул? Ни өсөн ул ирҙәргә генә түгел, уларҙың ҡыҙҙарына ла баҫҡынсыларға ҡаршы сығырға көс бирә?” – тип һораны. Был һорауҙарға үҙ иле булған кеше яуап бирә ала. Быны бит үҙ ватаны булған кеше генә аңлай…\nХанбаланың тауышы ғыжылдап сыҡты:\n– Былар барыһы ла минең үткәндә тороп ҡалды.\n– Балабыҙ үткәнде түгел, киләсәкте күрергә теләй. Ул кешеләр араһында үҙ Ватанын эҙләй. Шулай тип әйтергә ҡушты. Мин уны тота алманым. Быуа алманым юлын, атаһы.\nХанбаланың тыны өҙөлгәндәй булды, ҡатыны уға ҡарап торғандан һуң, бер эске шыбырлау менән өҫтәне:\n– Уны тоторлоҡ түгел ине…\nҠарт тышҡа сыҡты, офоҡҡа ҡараш ташланы. Күңеле менән Аҡбаланың йәйләү кешеләре торған яҡҡа киткәнен һиҙенде. Ватаным тип, ошо ерҙе атаймы әллә балаһы?\nАҙаҡҡы яу үткән ерҙән Ханбала балаһына Ватан алып ҡайтҡанын аңланы. Тик Ватанды һаҡлау үтә лә ҡурҡыныс. Ҡурҡыныс Ватанһыҙ ҙа йәшәү…\nҠарт уңға-һулға, алға-артҡа ҡарап, бер әйләнде. Офоҡтан күҙен алманы. Юҡ, һәр яҡлап уға офоҡ үҙе ҡараны. Баҫып торған ере ҡайҙалыр убылып төшөп киткәндәй булды. Ул, гүйә, һауала эленеп ҡалды. Ханбала йән әсеүе менән иңрәне. Көҙгө тынлыҡта һерәйешеп ҡатҡан үләндәр ҙә, был тауышҡа тетрәнеп, шыбырлашырға керештеләр. Ханбала офоҡҡа ҡарай барҙы ла барҙы…\nТаң атыуға ул кире әйләнде.\n– Атаһы! Сәсең… сәсең ап-аҡ булған…\nӘбейенең әйткәненә ишетмәгәндәй, һораны:\nӘбейе моңһоу ғына баш сайҡаны ла үҙе һорау бирҙе:\n– Аҙашманымы икән?..\n– Ул аҙаша торған бала түгел! – Ханбаланың тауышы өҙөлдө. Ирене дерелдәне. Тәрән тын алғас, үҙе ишетелерлек кенә итеп өҫтәне. – Туған телен, халҡын, тамырын эҙләгән кеше аҙашмай.\n– Ҡартым, әйҙә, сәй эсеп ал. Беләһең бит, һинең өсөн сәйем һәр саҡ ҡайнаған…\n– Аҙашмау – эҙләгәнде тапты, тигәнде лә аңлатмай!\nШулай ҙа улының әйләнеп ҡайтырына өмөт өҙмәне. Йылы яҡтарға сығып китмәне. Көттө. Аҡбала күренмәне. Ул йәшәгән ике ил сигендә яуҙар, алыштар булып торҙо. Аҡбала күҙгә салынманы. Ата көттө. Көтөү генә түгел, үҙе лә балаһын эҙләне. Тик юлдар киҫешмәне. Ҡасан тап булышырҙар, ҡасан күрешерҙәр? Ни өсөн Аҡбалаһы уның янына ашыҡмай? Бының менән уғланы нимәне аңғартмаҡ үҙ атаһына?\nВаҡыт үтеү менән ҡарт шуны нығыраҡ аңлай барҙы: Аҡбалаһы ата туплаған байлыҡты үҙе тапҡан Ватанына алмаштырмаясаҡ. Йыйған хазинаһы, улъяһы хәҙер Ханбалаға кәрәкмәй ҙә ине инде. Уға улы ғына кәрәк! Бәлки, Аҡбала ҡартатаһының ҡылысына лайыҡлы булғас, ысын батыр булып, шул дәһшәтле ҡоралды ҡулына алғас ҡына әйләнеп ҡайтыр? Шунда, бәлки: “Атай, мин һиңә лә Ватан табыштым!” – тип әйтер?\nӘ әлегә Ханбала донъялағы иң ҙур хазинаһын юғалтмаҫҡа – уғланы артынан барырға, ул баҫҡан эҙҙәрҙе табырға, яҙлыҡмаҫҡа һәм тороп ҡалмаҫҡа тейеш.\nУл таңдан тороп тағы юлға йыйынды… Үҙе менән уҡ-янын да алды. Кем белә, бәлки, Аҡбалаһына ҡурҡыныс янайҙыр. Дошман ҡамауында түгелме? Ярҙам кәрәкмәйме? Улын яҡлағанда, эйе, үҙ ватанын һаҡлап көрәшкән улын яҡлағанда, ата күңеле бер ҡасан да икеләнмәйәсәк. Ата ҡулы бер ҡасан да яҙа атмаясаҡ.


Башҡортостан Бөтә Рәсәй урманды тергеҙеү акцияһына ҡушылды - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nБашҡортостан Бөтә Рәсәй урманды тергеҙеү акцияһына ҡушылды\nБер ай эсендә генә республика урман хужалығы эшселәре 5 мең гектарҙа меңәрләгән имән, ҡарағай һәм ҡайын ултыртҡан. Был күрһәткес буйынса төбәк ил субъекттары араһында алдынғылар рәтендә. Ошо көндәрҙә ошондай акция Ауырғазы районында үтте. Унда беҙҙең ижади төркөм дә ҡатнашты. Балыҡлыкүл ауылы янында бер нисә йылдан ҡарағай урманы буласаҡ. Бында Урман хужалығы министрлығы вәкилдәре, ойошма-предприятие хеҙмәткәрҙәре һәм студенттар ике йыллыҡ ҡарағай үҫентеләре ултыртты. Ағас үҫтереү еңел түгел. Бының өсөн оҙаҡ йылдар талап ителә. Урман хужалығы эшселәренә урманды һаҡлау һәм тәртиптә тотоу бурысы ла йөкмәтелә. Тармаҡта үҙ эшенә тоғро кешеләр эшләй. Ҡарағай ҡоро ерҙе ярата. Шуға күрә уны тау башында ултырталар. Белгестәр әйтеүенсә, ағас тиҙ арала ергә яраҡлаша һәм үҫеп китә. Бынан тыш, ҡарағайҙы тәрбиәләүе еңел.\nХалҡыбыҙҙа ир-егет йорт һалырға, малай тәрбиәләп үҫтерергә һәм ағас ултыртырға тейеш тигән әйтем бар. Был акцияға беҙҙең телерадиокомпания ла ҡушылды.\nЙыл һайын Урман хужалығы министрлығы эшселәре 7 мең гектарҙан ашыу майҙанда 30 миллион төрлө үҫенте ултырта. Әммә, уларҙың ҡайһы берҙәре ағас булып үҫеп китә алмай. Сөнки, ҡарауһыҙ йөрөгән мал ашап йә тапап бөтә.\nБөтә Рәсәй урманды тергеҙеү сараһы 19 майҙа уҙғарыла. Ә Башҡортостанда был эш күптән башланды. Май башынан Кушнаренко, Иглин һәм Архангель районындарында төрлө ағас ултырттылар. Был акцияның маҡсаты – урмандарҙы һаҡлап ҡалыу мәсьәләһенә йәмғиәт иғтибарын йәлеп итеү.\nБарлығы акцияла ҡатнашыусылар 3 гектарҙан ашыу майҙанда 12 мең ҡарағай ултыртты. Бөтә Рәсәй урманды тергеҙеү акцияһы аҙна аҙағына тиклем дауам итә. Ауырғазы районындағы был майҙанды артабан мәктәп уҡыусылары тәрбиәләйәсәк.


Республикала йәйге селлә дауам итә\nАвгуст айына хас булмаған эҫе көндә халыҡ күпләп йылға һәм күл буйҙарына ағыла. Күптәр көйҙөрөп алған ҡояштан ҡасып һыу инергә рөхсәт ителмәгән урындарҙа ял итә. Ҡайһы бер кешеләр өсөн был тәбиғәттәге һуңғы ялға әйләнә.Ҡотҡарыу хеҙмәте профилактик рейдтарҙы даими үткәреп тора. Әммә күп халыҡ тыйылған урындарҙа һыу инергә ярамай тигән иҫкәртеүҙәргә әһәмиәт бирмәҫкә тырыша.\nҠайнар ҡояш һәм түҙеп торғоһоҙ эҫе.Һуңғы көндәрҙәге селләлә халыҡ йылға , күл буйҙарында ял итеү яйын ҡарай.Синоптиктар мәғлүмәтенә ҡарағанда, халыҡты бер ни тиклем эҫенән ҡотҡарасаҡ һалҡынса еләҫ көндәр бик тиҙ килмәйәсәк. Киләһе ял көндәрендә һауа температураһы 38 градусҡа күтәрелеүе көтөлә.\nБындай шарттарҙа пляждарҙа алма төшөрлөк тә урын булмаясаҡ һәм тыйылған урындарҙа һыу инеүселәр һаны артыуы ла күҙаллана.\nБыл ҡағиҙәне һанға һуҡмаусыларҙы ҡотҡарыу хеҙмәте иҫкәртеп ҡарай. Үлемесле осраҡ менән тамамланыусы һыу инеү урындарында бындай рейдтар даими үткәрелеп тора. Бөгөнгөһөндә Йылы күле ярҙары тикшерелде. Ял итеүселәр бында билдә барлығын белә тороп та тыйылған ерҙә ял итә.\nАнжела Захарченко: «Мин бөтөнләй йөҙә белмәйем. Бында саҡ ҡына һыуға кереп сыланып сыҡтым. Түләүле пляжға йөрөргә минең аҡсам юҡ».\nБындай аҡланыуҙарҙы һәр икенсе ял итеүсенән ишерегә була. Йылға,күл буйҙарында спиртлы эсемлектәр ҡулланыусылар күпселеге үҙенең һәм балаһының ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуя.\nЙылы күленә сығыусы һыу каналы ғүмер өсөн бигерәк хәүефле. Бында быйыл йәй генә ике кеше һыуға батҡан, уларҙың береһе алты йәшлек малай. Миҙгел башынан республикала 73 кешенең ғүмере йылға күлдәрҙә өҙөлгән, уларҙың 16-һы балалар.\nҠурҡыныс статистика ла ,ҡортҡарыусыларҙың аҙым һайын иҫкәртеп тороуы ла ҡағиҙә боҙоусыларҙы туҡтатмай. Был ялдың ғүмерендә һуңғыһы булыу ихтималлығы хаҡында уйланыусылар аҙ. Ҡаза аяҡ аҫтында тиһәк тә, башты күтәреп тыйыуҙарға ла күҙ һалайыҡ. Рөхсәт ителмәгән урындарҙа иҫкәртеү билдәләре, ғәҙәттә бәхетһеҙ осраҡтарҙан һуң барлыҡҡа килеүен оноторға ярамай.


Йондоҙнамә (3-9 апрель) » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Махсус бит » Йондоҙнамә (3-9 апрель)\nТуғандарығыҙ менән аралашҡанда иғтибарлыраҡ булығыҙ. Был арала уларҙан һиҙелерлек ярҙам алырһығыҙ. Өй-йортоғоҙ өсөн ниндәйҙер файҙалы эш башҡарырһығыҙ һымаҡ. Йомалағы ваҡиға бер аҙ борсолорға мәжбүр итер.\nКөндәр бер ҙә еңел килергә оҡшамай. Элек анһат ҡына күренгән эш тә тырышлыҡ, өҫтәмә көс талап итер. Шаршамбыла ниндәйҙер етди үҙгәрештәр көтөгөҙ. Улар мотлаҡ яҡшыға буласаҡ.\nАҙна башын файҙалы үткәрерһегеҙ. Ҡайһы бер хәл-ваҡиғаларҙы яҡшыраҡ аңлай башларһығыҙ. Киләсәккә ҡорған маҡсаттарығыҙ ҙа бер аҙ асыҡланыр. Был арала ҡайһы бер кире күренештәрҙе лә үҙ файҙағыҙға үҙгәртеүгә ирешерһегеҙ, моғайын.\nМәл ҡайһы бер эштәрегеҙҙе тамамлау өсөн уңайлы. Аҙна барышында матди һәм аҡса мәсьәләләре еңел һәм шыма ғына хәл ителер. Кесе йомала өмөтлө яңылыҡ, яҡшы хәбәр ишетерһегеҙ. Осорҙан бик ҡәнәғәт ҡалырһығыҙ.\nҺеҙҙе һәйбәт көндәр көтә. Һуңғы ваҡытта борсоп торған икеләнеүҙәрегеҙ юҡҡа сыға башлар кеүек. Йомала шәхси тормошоғоҙға ҡағылған сетерекле хәл дә еңел генә сиселер, моғайын. Матди эштәрегеҙ яйланыр.\nКиләсәккә маҡсаттарығыҙ бер аҙ асыҡланыр. Осорҙо бик әүҙем үткәрерһегеҙ. Яңы эштәр бигерәк яҡшы барыр. Ижади кешеләрҙең һәләттәре мотлаҡ асылыр.\nАртҡа тартҡан, алға барырға ҡамасаулаған нәмәләрҙән ҡотолорға ваҡыт етте кеүек. Ҡайһы бер күптәнге ҡараштарығыҙҙан баш тартырға ла тура килер, бәлки. Был, әлбиттә, еңел булмаҫ, ләкин түҙегеҙ.\nКиләсәк ҡыйынлыҡтарға әҙер булығыҙ. Күпселек эштәрегеҙ ауырлыҡ менән барыр, моғайын. Был арала яҡын маҡсаттарығыҙ тураһында артыҡ һөйләмәүегеҙ хәйерле. Аҙна аҙағына үҙегеҙгә ял бирергә онотмағыҙ.\nОсор барышында уйлағанығыҙҙы, нигеҙҙә, бойомға ашырыуға өлгәшерһегеҙ. Тик шишәмбелә генә ашығыу арҡаһында артыҡ ырата алмаҫһығыҙ һымаҡ. Киләсәккә лә ҡайһы бер маҡсаттар ҡуя алырһығыҙ, буғай.\nЭлек яһаған яңылыш аҙымдарығыҙҙы төҙәтеү күп ваҡытығыҙҙы алыр. Дөйөм алғанда, аҙнаның бер аҙ сыбар булыуы көтөлә, юғалтыуҙар һәм килемдәр аралашып торор. Кесе йоманан һуң алдығыҙҙа яңы офоҡтар асылыр.\nИң ҡатмарлы эштәр ҙә әллә ни ауыр күренмәҫ. Ҡайһы ваҡыт өмөт иткәндән дә күберәк эшләрһегеҙ, бәлки. Үҙ һәләттәрегеҙҙе лә тулыһынса күрһәтерһегеҙ. Аҡса етмәүе генә ҡайһы саҡ бер аҙ ҡамасаулап торор.\nБыл арала ваҡиғалар барышы күҙгә күренеп яйланыр кеүек. Шаршамбыла ғына кешеләр менән аралашыу ниңәлер ауыр барыр. Йомала һәр саҡ уйлап эш итегеҙ, яңылыш саманы онотоп ҡуйыуығыҙ ихтимал. Аҡса мәсьәләләре яйланыр.\nСығыу ваҡыты 3-04-2017, 11:22 | Ҡаранылар: 539


Беҙ булғас, шулай булабыҙ!\n27 Сентябрь 2019, 13:45\n17 август Иҫке Боғаҙы ауылында спорт стадионын асыу тантанаһы үтте\nБыл стадионды ауылдың шәхси эшҡыуары Рәүеф Әҙелгәрәй улы Мөхәмәтғәлиев төҙөткән. Тантанаға район хакимиәте башлығы Азат Арыҫланов та саҡырылғайны.\nУл ауыл халҡын ошондай матур сара менән ҡотланы һәм район хакимиәте исеменән был объектты төҙөүгә үҙ көстәрен һалған, матди ярҙам күрһәткән Мөхәмәтғәлиевтар ғаиләһенә, шәхси эшҡыуарҙар Айҙар Акулов, Венер Төхвәтшин, Айҙар Хәсәнов, Радик Зиләевтәргә Почет грамотаһы һәм рәхмәт хаттары тапшырҙы. Районыбыҙҙағы ҡал-ған шәхси эшҡыуарҙарға Мөхәмәтғәлиевтар ғаиләһе асҡан был стадион өлгө булып торһон тигән теләген еткерҙе ул. Арыҫлан ауыл биләмәһе етәксеһе Ирина Зиннәтулли-на стадионды күтәреүҙә, буяу эштәрендә әүҙем ҡатнашҡан ауыл кешеләренә Рәхмәт хаттары тапшырып үтте. Был объекттың асылыу тантанаһына килгән күп кенә ҡунаҡтар ҙа бар ине. Улар ҙа ауыл халҡын ҡотлап, төҙөүселәргә рәхмәт һүҙҙәрен еткерҙе, үҙҙәренең бүләктәрен тапшырҙы. Стадионды асып, ҡыҙыл таҫманы киҫеү хоҡуғы район хакимиәте башлығы А.Арыҫланов һәм уны төҙөүсе Р.Мөхәмәтғәлиевҡа бирелде. Һәм стадионда, спортсыларҙың электән килгән йолаһы буйынса, беренсе тупты ҡапҡаға тибеү хоҡуғы мәғариф алдынғыһы, хаҡлы ялда булған физкультура уҡытыусыһы Зөфәр Байковҡа бирелде. Бына яңы стадионда беренсе уйын! Үҫмерҙәрҙең ике командаһы футбол уйнаны, ә һуңыраҡ егеттәр коммандаһы волейбол ярышында осрашты. Сара матур концерт номерҙары менән үрелеп барҙы. Килгән ҡунаҡтарға тәмле самауыр сәйе һәм төрлө бәлеш, ҡоймаҡтан ауыҙ итеү мөмкинлеген дә ойошторғайны Мөхәмәтғәлиевтар.\nШуны ла әйтеп үтергә кәрәк, Рәүеф Әҙелгәрәй улы шәхси эшҡыуарлыҡҡа күс-кәнсе мәктәптә физкультура уҡытыусыһы, мәктәп директоры вазифаһын башҡарған. Бөгөн 6 ейәнгә бәхетле олатай-өләсәй улар. Ғаиләләре менән сәләмәт тормош алып баралар, ҡышын саңғыла шыуалар, йәйен велосипедта йөрөйҙәр. Ауылыбыҙҙағы күп кенә проблемаларҙы ла хәл итеүҙә әүҙем ҡатнашалар, мәктәптәге күп кенә сараларға ла иғәнә биреүсе улар. “Был стадионды төҙөүҙе беҙ ғаилә советында хәл иттек. Оҙаҡ, ентекле уйланып эшләнгән эшебеҙҙең емешен күреү – оло шатлыҡ. Төрлө гаджет, телевизор, компьютерҙарҙан айырып, балаларыбыҙҙы, йәштәребеҙҙе аралаштырыр, сәләмәтлектәрен нығытыр урын булһын инде был стадион – тине Рәүеф Әҙелгәрәй улы.\nКиләсәкте уйлап, ошондай матур спорт стадионы эшләгән ауылдашыбыҙға күп балалы ғаиләләр һәм ауылдаштар исеменән рәхмәтемде еткерәм. Һалған көстәрегеҙ бушҡа булмаҫ, емештәре оҙаҡ көттөрмәҫ һәм ауылыбыҙҙан күренекле спортсылар ҙа сығыр әле тип уйлайым.


Произведения - Башкирский Сайт - Башкирский язык, башкирские песни, башкирский переводчик онлайн\nБашҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Йәғәфәр улы Ғарипов 1932 йылдың 12 февралендә Салауат районында Арҡауыл ауылында тыуған. Арҡауыл ауылында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. Артабан Өфөнөң 9-сы урта мәктәбендә уҡый (1946-1950). 1994 йылдан 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты үҙенең күренекле уҡыусыһы Рәми Ғарипов исемен йөрөтә. Рәми Ғарипов матбуғатта 1950 йылдан баҫыла башлай. Ә “Йүрүҙән” исемле тәүге китабы 1954 йылда сыға. “Таш сәскә”, “Һабантурғай йыры” шиғырҙар йыйынтыҡтарын Ғарипов тыуған тәбиғәтенә, яҡташтарына арнай. Унан һуңғы “Осоу”, “Аманат”, “Миләш-кәләш” йыйынтыҡтарында фәлсәфәүи лирика төп урын биләй. Халҡының тарихи яҙмышы, быуындарҙың рухи бәйләнеше тураһында уйланыуҙар, туған теленең һәм мәҙәниәтенең киләсәге өсөн борсолоу Ғарипов ижадының асылын билдәләй. Йыш ҡына ул халыҡ ижадының шиғри традицияларына мөрәжәғәт итә. Артабан уҡырға\nБиишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы 1908 йылдың 15 ғинуарында Башҡортостандың Күгәрсен районы Туйөмбәт ауылында тыуған. Ырымбур башҡорт педагогия техникумын тамамлай. 1929—1931 йылдарҙа Баймаҡ районы Темәс ауылында уҡытыусы булып эшләй. Уҡытыусылар квалификацияһын күтәреү курстарын тамамлағас (1931) — Башҡортостан китап нәшриәтенең һәм «Пионер» журналының мөхәррире. Был журналда уның беренсе хикәйәһе баҫылып сыға. «Партизан малай» исемле беренсе китабы 1942 йылда баҫыла. 1946 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1951 йылдан — профессиональ яҙыусы. 60-лап китабы Рәсәйҙең һәм донъяның төрлө телдәрендә нәшер ителә. Башта ул балалар яҙыусыһы булараҡ таныла. Балалар өсөн хикәйәттәр, шиғырҙар, әкиәттәр ижад итә. «Дуҫ булайыҡ», «Көнһылыу», «Гөлъямал», «Сәйер кеше», «Уйҙар, уйҙар…» һымаҡ заман өсөн бик тә актуаль повестар яҙа.\n1996 йылдың 24 августында Өфө ҡалаһында вафат булған. Артабан уҡырға\nБашҡорт яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре Дауыт Юлтый, ысын исеме Юлтыев Дауыт Исхаҡ улы, 1893 йылдың 6 (18) апрелендә элекке Һамар губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙе Йомран-Табын волосына ҡараған (хәҙерге Ырымбур өлкәһе, Иванов районы) Юлтый ауылында тыуған. Юлтый ауылындаға һәм Сорокин мәҙрәсәһендә уҡый. Ҡаҙағстан далаларында һәм тыуған ауылында балалар уҡыта. 1914 йылда беренсе донъя һуғышына китә. 1917 йылғы Февраль һәм Октябрь революцияларын фронтта ҡаршылай. 1919 йылда Коммунистар партияһы сафына инә, граждандар һуғышында ҡыҙылдар яғында ҡатнаша. Ошо мәлде беренсе революцион армияның штабында сыҡҡан “Ҡыҙыл йондоҙ” гәзитендә эшләй. Артабан Туҡсоран кантонында хәрби комиссар, партияның кантон комитеты секретары вазифаларын башҡара. 1920 йыл аҙағында Башҡортостандың элекке баш ҡалаһы Стәрлетамаҡҡа саҡыртып алына. Башҡортостан хәрби комиссариаты политидаралығында “Ҡыҙыл батыр” тигән гәзитте ойоштороуҙа ҡатнаша һәм шул гәзиттең мөхәррире була. Артабан уҡырға\nҒафуров Ғәбделмәжит Нурғәни улы, Мәжит Ғафури — шағир, башҡорт һәм татар совет әҙәбиәтенең классигы, БАССР-ҙың халыҡ шағиры (1923), 1880 йылдың 2 авгусында (20 июль) Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙерге Ғафури районы) Еҙем-Ҡаран ауылында хәлфә ғаиләһендә тыуған. Ете йәштә үҙҙәренең ауыл мәҙрәсәһенә уҡырға инә. Еҙем-Ҡарандан алыҫ түгел Үтәш ауылы мәҙрәсәһендә уҡый. 1898 йылда Троицк ҡалаһында Зәйнулла ишан мәҙрәсәһенә керә. Уҡыған ваҡытта халыҡ тормошон ныҡлап өйрәнә, төрлө заводтарҙа, Рәмиевтең алтын приискыларында эшләп уҡыуын дауам иттерә. Ҡаҙаҡ далаларында балалар уҡыта, ҡаҙаҡ халҡының фольклорын өйрәнә, рус әҙәбиәте менән дә ҡыҙыҡһына башлай. 1904 йылда Ҡаҙанда “Мөхәммәдиә” мәҙрәсәһенә уҡырға инә. 1906 — 1909 Өфөлә “Ғәлиә” мәҙрәсәһендә уҡый. „Ҡыҙыл Башҡортостан“, „Коммуна“ гәзиттәре редакцияһында эшләй. 1934 йылдың 28 октябрендә М. Ғафури үпкә ауырыуынан Өфөлә вафат була. Артабан уҡырға\nМостай Кәрим, ысын исеме Мостафа Сафа улы Кәримов 1919 йылдың 20 октябрендә хәҙерге Шишмә районының Келәш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1941-се йылда Башҡорт Дәүләт университетының тел һәм әҙәбиәт факультетын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән фронтҡа китә, һуғышта элемтә башлығы һәм артиллерия штабы башлығы булып хеҙмәт итә. Ҡаты йәрәхәтләнә: мина ярсығы күкрәгенә инеп, йөрәгенә саҡ ҡына барып етмәй ҡала. Госпиталдә ятып дауаланып сыҡҡас, йәнә фронтҡа китә. Еңеү көнөнәсә фронт гәзиттәрендә хәбәрсе булып эшләй. Һуғыштан ҡайтып килгәс ижади һәм ижтимағи эшкә бирелә. 1930-сы йылдарҙа уҡ яҙа башлай: 1938-се йылда «Отряд ҡуҙғалды» тигән беренсе шиғыр йыйынтығы нәшер ителә; 1941-се йылда «Яҙғы тауыштар» тигән шиғыр китабы сыға. Барыhы 100-ҙән ашыу шиғриәт һәм проза китаптары, 10-дан ашыу пьесалары донъя күрә. Мостай Кәримдең әҫәрҙәре бер нисә тиҫтә телдәргә тәржемә ителгән. Артабан уҡырға\n2012-2020. Все права на литературные произведения и переводы принадлежат их авторам. При копировании обязательна активная гиперссылка


Китап палатаһы-тарих палатаһы | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n20 марта 2019 — 14:44 ГТРК «Башкортостан»\nБашҡортостан Республикаһы ойошторолоуҙың 100 йыллығын билдәләп төбәктә бихисап саралар үтә һәм тарихи мәғлүмәттәргә иғтибар көсәйә. Мәҫәлән Башҡортостандың дәүләт китап палатаһында республика менән бәйле бөтә тарихи һорауҙарға ла яуап табырға мөмкин. Улар ташҡа баҫылған тиһәм дә арттырыу булмаҫ — китап палатаһы бихисап баҫмаларҙың һәм китаптарҙың бай архивына эйә. Мәҫәлән, автономия өсөн көрәш менән бер осорҙа сыға башлаған беренсе башҡорт гәзитенең тәүге һаны унда һаҡлана. Баҫмалар һәм уларҙың тарихы менән беҙҙе китап палатаһы директоры 1919 йыл 20 март. «Үҙәк Совет власының Башҡорт хөкүмәте менән Автономиялы Совет Башҡортостаны тураһындағы килешеүе». Совет власынан килешеүгә Совнарком рәйесе Владимир Ленин, Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты рәйесе вазифаһын башкарыусы Михаил Владимирский, милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссары Иосиф Сталин, ВЦИК секретары Авель Енукидзе ҡул ҡуя. Башҡорт Хөкүмәте яғынан Башҡорт Хөкүмәте рәйесе Мөхәмәтйән Ҡулаев, Башҡорт шураһы ағзаһы Муллайән Халиҡов, Башҡорт ғәскәрҙәре адъютанты Әбдрәшит Бикбауовтарҙың ҡултамғаһы килешеүҙе нығыта.Шулай итеп, Башҡортостан Рәсәйҙәге тәүге милли-территориаль республика булып ойошторола.Башҡорт милли матбуғатының барлыҡҡа килеү тарихы автономия өсөн көрәш менән туранан-тура бәйле. 1917 йылдың йәйендә башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте ойошоу менән уның тәүге матбуғат баҫмаһы ла барлыҡҡа килә. Беренсе башҡорт гәзите “Башҡорт иттихаҡи бюроһының мөхбире” тип атала. Уның ойоштороусыһы милли хәрәкәт етәкселәренең береһе Сәғит Мерәҫов. 1-се Башҡорт ҡоролтайына әҙерлек барған осорҙа, 1917 йылдың 14 июнендә, “Башҡорт иттифаҡи бюроһы мөхбире”нең тәүге һәм берҙән-бер һаны донъя күрә. Унда милли хәрәкәт лидеры Зәки Вәлидиҙең “Башҡорттарҙың алдында торған эштәре” мәҡәләһе баҫыла.1-се Башҡорт ҡоролтайы үткәндән һуң, гәзит “Башҡорт” тип үҙгәртелә. Гәзиттең мөхәррире итеп шағир Хәбибулла Ғәбитов тәғәйенләнә. “Башҡорт” Ырымбур ҡалаһында аҙнаһына бер тапҡыр сығарыла. 1918 йылдың февралендә Башҡорт хөкүмәте ҡулға алынғас, гәзит бер аҙға туҡтап ҡала. Артабан 1918 йылдың июнендә Силәбе ҡалаһында Башҡорт хөкүмәте үҙ эшен яңынан башлағас, “Башҡорт” гәзите лә ҡайтанан сығарыла башлай. Силәбелә матбуғат эше менән Вәлидиҙең көрәштәше Фәтхелҡадир Сөләймәнов шөғөлләнә.1918 йылдың июлендә Сәғит Мерәҫов Ырымбур ҡалаһында Башҡорт хөкүмәтенең Ырымбур хәрби бүлеген ойоштора. Ошо бүлек янында Хәбибулла Ғәбитов “Башҡорт тауышы” тип исемләнгән яңы гәзит сығарыуҙы юлға һала. 1918 йылдың 20 авгусынан Башҡорт хәкүмәтенең яңы рәсми матбуғат органы “Башҡортостан хөкүмәтенең теле” гәзите сығарыла башлай. Тәүге башҡорт гәзиттәре милли хәрәкәттең эшендә мөһим роль уйнаған факторҙарҙың береһе. Тап ошо осорҙа гәзиттәрҙең биттәрендә Шәйехзада Бабичтың ялҡынлы шиғырҙары, мәҡәләләре донъя күрә.Башҡорт хөкүмәтенең тәүге рәсми матбуғаты — Башҡортостан хәбәрҙәре газетаһы. ул ғәрәп графикаһында сыға. Рус һәм башҡорт телдәрендә баҫтырыла. Сәйәси лозунгтарға бай була. Редакция Стәрлетамаҡ ҡалаһында Баҙар майҙаны Дьяков йортонда урынлаша. 1,2,3 айға яҙҙырып алдырыу яйға һалына.Автономиялы республиканың 10,15, 20 һәм киләһе юбилей даталарына бәйле китаптар донъя күрә. Улар ҙа әлеге ваҡытта китап палатаһында һаҡлана.


Мәҙәнилек – лайыҡлы йәшәү һәм рухи байлыҡ ул\n4 ноябрь көндө Театрыбыҙҙа 2014 — Мәҙәниәт йылы штандартын ҡабул итеү тантанаһы уҙҙы. «Бәхет хаҡы» спектакле алдынан театр фойеһында тамашасылар иғтибарына мәҙәниәт һәм сәнғәт хаҡында тамашасылар менән йәнле һөйләшеү, аралашыу һәм концерт әҙерләнгәйне. Алып барыусыһы – Хөрмәтулла Үтәшев.\nТеатрҙың художество етәксеһе Олег Ханов тамашасыларҙы ихлас сәләмләп былай тине: «Башҡортостандың мәҙәни баш ҡалаһы» марафоны сиктәрендә үткәрелгән проект ниһайәт Өфөгә лә килеп етте. Мәҙәниәт йылының үҙенсәлекле символы республикабыҙ буйлап ҡаланан-ҡалаға, райондан-районға күсеп йөрөп, ошо төбәктәрҙе, ваҡытлы ғына мәлгә булһа ла мәҙәни баш ҡалаға әүерелдереп, халыҡҡа күпме шатлыҡлы минуттар бүләк итте. Ә бөгөн уны баш ҡалабыҙ Өфө ҡабул итеп алды».\nСараны дауам итеп Алһыу Бәхтиева, Юнир Ҡоланбаев, Азамат Ғафаров һәм башҡа сәхнә оҫталары башҡарыуында моңло йырҙар, Азат Биксуриндың ҡурай моңдары яңғыраны. Урал Әминовтың дәртле бейеүенә тамашасы ихлас ҡул сапты.


Бер тарихҡа ике ҡараш » Яйыҡ гәзите | Газета Яик\nЯйыҡ гәзите » Мәғариф, мәҙәниәт » Бер тарихҡа ике ҡараш\nБер тарихҡа ике ҡараш23.12.2016\nМинең ҡулымда ошо ва-ҡиғаларҙа туранан-тура ҡат-нашҡан ике шәхестең үҙ ҡул-дары менән теркәгән тарихи мәғлүмәттәре: 1-се Башҡорт кавалерия полкы командиры Муса Мортазиндың «Башкирия и башкирские войска в гражданскую войну» китабы һәм Смоленск полкының 1-се батальоны ҡыҙылармеецы Ф.В. Костевичтың Билал мәк-тәбе уҡытыусыһы Әминев Сә-лимйән Фәхрислам улына 1967 йылда яҙған хаттары.\nКостевич Федор Васильевич 1898 йылдың 18 ғинуарында Бобруйск ҡалаһында (Белорус ССР-ы) тыуған, милләте - белорус. Бобруйск ҡалаһы училищеһын тамамлағас, 1916 йылда хәрби хеҙмәтен 9-сы пехота полкы составында Рославль ҡалаһында башлай. 1917 йылдың февралендә полк Беренсе Донъя һуғышы фронтына оҙатыла. Сентябрь айында полк большевиктар агитацияһына ныҡлап бирелеү сәбәбе менән Минск ҡалаһы янында резервҡа күсерелә. 1917 йылдың ноябрендә Себер казак дивизияһы составындағы полк-тар өйҙәренә таратыла.\n1918 йылдың март айында Боб-руйск ҡалаһын немецтар баҫып алғас, Костевич Федор алты иптәше менән отряд төҙөй һәм Орши ҡалаһы янындағы демаркацион һыҙыҡты үтеп, 6 апрель көнө Смоленск ҡалаһында 20-се Пенза дивизияһы Смоленск полкының 1-се батальоны исемлегенә яҙыла. Пенза дивизияһы 1-се Революцион Армияһына буйһона, командиры Гай Дмитриевич Гай була (ысын исем-шәрифе Гайк Дмитриевич Бжешкян)\nАртабан инде Смоленск полкы Стәрлетамаҡ, Ырымбур аша яу юлы үтеп Үрге Урал (Верхнеуральск) ҡалаһын алыу приказын ала. Тап ошо осорҙа Костевич башҡорт яугирҙары менән таныша. Костевичтың хатында, башҡорт милли хәрәкәте лидеры, Башҡорт хөкүмәте рәйесе З.Вәлидовты хыянатсы, милләтсе тип атаһа ла, уның ойоштороу-етәкселек һәләттәренә һоҡлана: «...он пользовался неприкаемым авторитетом и слово его было для всех законом и власть его широко распространялась на все войсковые части»...\nТарихсы А.Ярмуллин 2012 йылда «Акварель яҙ» күргәҙ-мәһендә осраҡлы рәүештә Б.М. Пискунов ижад иткән «Переход башкирских войск на строну Красной Армии» картинаһын күреп ҡала. А.Ярмуллин әйтеүенсә: «Был картина башҡорт ғәскәрҙәренең ҡы-ҙылдар яғына сығыу мәлен һүрәтләгән берҙән-бер картина. Һүрәт 1930 йылда, Зәки Вәлидигә «буржуаз милләтсе», ә ул етәкләгән Башҡорт мил-ли-азатлыҡ хәрәкәтен «контрреволюцион» тигән ярлыҡ тағылған осорҙа ижад ителеп, беҙҙең көндәргә килеп етеүе менән ҡиммәтле. Картинала башҡорт һалдаттары ҡыҙылдар яғына шат йылмайып, бүректә-рен күккә сөйөп яҡынлашып килә тип һүрәтләгән. Әлбит-тә, ҡыҙылдарҙың башҡорт ғәскәрҙәрен ҡолас йәйеп ҡар-шыламағанлығы тарихтан яҡшы билдәле. Икенсенән, башҡорт ғәскәрҙәре аҡ флаг тотҡан, һалдаттарҙың бүректәрендә аҡ таҫмалар тағылған. Былар ҙа тарихи дөрөҫлөккә бөтөнләй тап килмәй. Сөнки 1918 йыдың йәйендә үк башҡорт армияһының хәрби символикаһы, милли униформаһы барлыҡҡа килә». Әгәр ҙә, картинала һүрәтләнгән тауҙар теҙмәһен Өмөтбай ауылы янындағы Куһаил, Ослотау, Әүлиә тауҙары фотолары менән сағыштырһаҡ, оҡшашлыҡ күҙгә ташланып тора. Пискунов тураһында мәғлүмәттәр бик аҙ һаҡланған. «Хәтер» китабында Б.М. Пискунов 1888 йылда Польшала тыуған, рус милләтенән, урта белемле, партияһыҙ, «Башкирхудожник» йәмғиәте ағзаһы булыуы, 1937 йылда репрессияланыуы, 1938 йылда 58.10 статья буйынса үлем язаһына хөкүм ителгәне һәм 1957 йылдың 17 октябрендә аҡланыуы билдәле.\nЗәки Вәлиди Башҡорт хө-күмәтенең һәм ғәскәрҙәренең Совет власы яғына сығыуы тураһында 70-се номерлы приказын теүәл ваҡыты - 10 сәғәт тип яҙа. Өмөтбай менән Темәс ауылдары араһы 18 саҡрым, тимәк картиналағы ваҡиға иртәнге сәғәт 8.30 тирәһендә булған тип фараз итһәк, хата булмаҫ. Тыуған ауылым Өмөтбай янында автономия өсөн барған көрәштең тарихи ваҡиға булыуы беҙҙең өсөн ғорурлыҡ.\nМ. Мортазин үҙенең китабында Башҡорт Хөкүмәтенең 1919 йылдың 16 февралендәге 20-се номерлы приказы нигеҙендә, 18 февралдә Өмөтбай ауылы янында Башҡорт Хөкүмәте һәм Башҡорт корпусы һәм үҙенең полкынан - 540 ҡылыс, 600 ат, 4 пулеметы менән беренселәрҙән булып Советтар яғына сығыуын һәм Таһир-Нурғәле, Һәмән- Шаҙығай-Күсей ауылдары тарафына аҡ казактарға ҡаршы позиция биләүе тураһында яҙа. Әлбиттә, Мортазиндың үҙ белдеге менән позиция биләүе, Смоленск полкы командиры Боряков 20-се дивизия командиры Зеленцовҡа оҡшамай, Мортазин полкын, ғөмүмән, бөтә башҡорт ғәскәрҙәрен ҡорал ташлатып тулы капитуляция талабы ҡуялар. Мортазин яуап эҙләп Вәлидовҡа бара. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, З.Вәлидов та аныҡ ҡына яуап бирә алмай, полкты таратырға кәңәш итә. М.Мортазин ҡыҙылдарҙың икеләнеүен таратыр өсөн Кусей ауылы янында аҡ казактарға емергес удар яһай, 100-ләгән казакты пленға ала. Шулай итеп, Мортазин полкын хәрби берәмек булараҡ һаҡлап алып ҡала. Беҙҙең төбәктә легенда йөрөй, Күсей янында пленға төшкән казактар араһында еңелеү белмәгән ҡылыс алышы оҫтаһы булған икән (казактарҙың нисек итеп ҡылыс уйнатыуына үҙем шаһит), ошо казак Мортазинды бергә-бер алышҡа саҡыра имеш. Саҡырыуҙы ҡабул итмәү - үҙеңде хөрмәт итмәү. Мортазин фронтта артиллерист булып хеҙмәт итә, ҡылыс менән һирәк эш итә. Ни эшләргә? М. Мортазин ҙур физик көскә эйә булған ир-уҙаман, шуға күрә алышҡа сығыу менән артыҡ киҙәнмәй генә казактың ҡылысы гардаһынан һындыра һуға. Казак еңелеүен танырға мәжбүр була, ә Мортазин казактан башҡаса башҡорттарға ҡаршы һуғышмаҫҡа вәғәҙәһен алғас иреккә ебәрә. Әйткәндәй, Советтар казактарҙан ҡаты үс аласаҡ, Азов ҡалаһында тарихи реконструкцияла ҡатнашҡан саҡта, Дон казактары клубы атаманы А.Гордейҙың Дон йылғаһының буйында ике баржа тулы казактарҙың ҡыҙылдар тарафынан батырылған урынын, йәшләнгән күҙҙәре менән күрһәтеүе әле булһа ла күҙ алдымда.\nАҡтарҙың штабы Магнитная станицаһында урынлаша, казактарҙың төбәктәге талауҙарын булдырмаҫ өсөн Мортазин полкы 28 февралдә - Ҡырҙас, 1мартта - Орсоҡ ауылдарын азат итеп Ҡусҡар-Дәүләт һыҙығына сыға. Өмөтбай ауылында туҡталған Смоленск полкы Мортазин полкы артынан килеп Әбйәлил (Асҡар) ауылына урынлаша. Беҙҙең төбәктә Смоленск полкы үҙҙәрен окупанттар кеүек тотһалар ҙа, аҡ казактарға ҡаршы уңышлы һуғыша алмай, Асҡар ауылынан аҡ казактар смоленсыларҙы өс тапҡыр бәреп сығара. Рауил ауылында торған Мортазин полкы 3, 18, 25 март көндәрендә аҡ казактарҙы Асҡарҙан өс тапҡыр бәреп сығарып смоленсыларға кире тапшыра. Буранғол ауылынан крайҙы өйрәнеүсе Әхмәт Моратшин ағайҙың һөйләүе буйынса Субан Ҡырҡтыһы аша сығып тырым-тараҡай ҡасып барыусы смоленск полкы һалдаттары Субан, Рысҡужа, Ҡаҙмаш, Ҡырҙас ауылдарын талайҙар. Мәҫәлән, бәләкәй генә Баймырҙа ауылына 25 мең контрибуция һалалар, хатта пушка тәгәрмәсен майлау өсөн халыҡтан бал тартып алыу ҙа бер ни тормай. Халыҡ мәнфәғәтен яҡлар өсөн төҙөлгән Смоленск полкы, ябай халыҡ алдында быуаттар буйы башҡорттарҙы ҡан илатҡан батша карателдәре кеүек бандиттар төркөмөнә әүерелә. Түҙемлеге бөткән халыҡ вә-килдәре яҡлау эҙләп Билал ауылында дислокацияланған Мортазинға бара. Халыҡ һө-йөүе яулаған шағир Шәйех-зада Бабичтың, философ Ғәб-делхәй Иркәбаевтың язалап үлтерелеүе хәбәрен ишеткән, халҡына биргән хәрби анты-на тоғро башҡорт батыры Муса Мортазин киләсәктә был аҙымдың үҙенә ҡаршы торасағын тоҫмаллаһа ла, берҙән-бер тоғро юл һайлай - бандиттарҙы яуапҡа тарттырыу...\nКостевич хаттарында, әл-биттә, Асҡар ауылы ваҡи-ғалары, башҡорт ауылдарын талау, кешеләрен атыу, аҡ казактарҙың «һыпыртыуҙары» тураһында яҙмай, тик приказ буйынса Темәс ауылына 70 саҡрым алыҫлыҡта ятҡан Кананикольск ауылына күсенеүен телгә ала. Күсенгән саҡта Смоленск полкының 1-се батальоны Мортазин полкының хыянатсыл һөжүменә тарыуҙарын һәм Билал ауылының Кинйәбай Әхмәдин тигән кешеһе урман аша юл күрһәтеп Темәс ауылына саҡ килеп етеүҙәрен теркәй. Кем ул Кинйәбай Әхмәдин? Кинйәбайҙың Өмөтбай ауылы, дөрөҫөрәге, Ҡыпсаҡ кисеүе янында урынлашҡан Зайцев байҙың тирмәнендә батрак булып эшләүен һәм уның батырлығын киләһе быуын кешеләренең онотмауы тураһында Әминев Сәлимйәндән үтенеп һорап яҙа Костевич үҙенең хатында. Совет власы нығынғас, «Большевик соҡоро» ҡәберлегенән Смоленск һалдаттарын Билал ауылы янындағы бейек ҡалҡыулыҡта ҡайтанан ер-ләйҙәр. Халыҡ ҡәберлекте «Шаһиттар ҡәберлеге» тип атай. Смоленск полкы хөр-мәтенә Темәс ауылында ҡыҙыл кирбестән һалынған өсмөйөш формалағы обелиск янында төрлө тантаналар ойошторола ине, тип хәтерләй 1956 йылда 7-се класта уҡыған Моратшин Әхмәт ағай.\n1919 йылдың 8 апреленә ҡараған төнөндә Мортазиндың полкы Смоленск полкына 1-се батальоны талаусыларына һөжүм итә. Тарихыбыҙҙа «Төнгө алыш» тип аталған ваҡиғала Мортазин полкында пулемётсы булып хеҙмәт иткән Күгиҙел ауылынан Иш-мөхәмәт бабай («Мыйыҡ» бабай) ҡатнашҡан, һуңғараҡ донъялар бер аҙ именләнгәс: «Халыҡты талаған эттәрҙе аттыҡ» тип һөйләр булған. Был урынды халыҡ Этатҡан яланы тип йөрөтә башлаған. Әлбиттә, һуңынан властар ваҡиғаларҙа ҡатнашҡан халыҡты нахаҡ ғәйеп табып эҙәрләгән һәм язаға тарттырған. Мәҫәлән, ауылдашыбыҙ Насиров Сә-лимгәрәй олатайҙың ғаилә-һен, милләтселәр өсөн «Максим» пулеметын йәшереп тота тигән ғәйеп тағып, Колыма төрмәһенә 10 йылға хөкөм итәләр. Хәҙер ауылда Насировтар тоҡомо ҡалмаған.\n1967 йылда Костевичтың Йылайыр райсоветы рәйесе Әхмәтов, Баймаҡ райкомының пропаганда һәм агитация бү-леге мөдире Рәхмәтуллин менән хат алышыуҙары бил-дәле, яҡташтарыбыҙҙы Ш.Ба-бичтың фажиғәле үлеме ҡыҙыҡ-һындырған, тик Костевич Смоленск полкының Йылайырҙа бер ваҡытта ла булмауҙары тураһында рәсми белгертә. Федор Васильевич артабанғы яҙмышын хәрби тормошҡа бағышлай, 1932 йылда Фрунзе исемендәге Хәрби Академияла, артабан 74-се Таман дивизияһында хеҙмәт итә. 1937-1941 йылдарҙа Монголияла хәрби кәңәшсе, 1939-1940 йылда Фин һуғышында, артабан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры, полковник званиеһында отставкаға сыға.\nМуса Мортазин ҡыҫҡа, әммә данлы яҙмыш кисергән. Уның ғүмере осоп барғанда йөрәге туҡтаған ғорур сал бөркөт осошона оҡшаған. Ф.В. Костевичхатында: «Муртазин как две капли воды был похож на Мелехова Григория (М. Шолоховтың «Тихий Дон» романы геройы. Авт.), который тоже переходил на Дону от красных к белым и от белых к красным и также рубил и своих и чужих», - тип яҙа. Ирекһеҙҙән, халыҡ батырҙары яҙмышын бер үк яҙмыш ҡәләме яҙамы икән, тигән уй тыуҙы.\nДаны ҡайтты иленә\nҠапҡа тыштарына шарҙар эленгән, һыйлы өҫтәлдәр күренә, урамда осрашҡан кешеләр күрешә, ҡосаҡлаша, музыка, гармун тауышы яңғырай. Көсөк-Маяҡ ауылында... Тотош уҡырға\nАҡ ҡағыҙҙа йәшәйешебеҙ сағыла\nБыйылғы йылдың тәүге кварталында бөтәһе 36 хат алдыҡ. Уларҙың күпселеге гәзитебеҙ биттәрендә баҫылды. Шулай ҙа төрлө сәбәптәр менән сыҡмай ҡалғандары... Тотош уҡырға\nПолководец Мортазин яҙмышы\nБашҡорт халҡының легендар шәхесе, граждандар һуғышы геройы, өс тапҡыр Хәрби Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры, күренекле дәүләт эшмәкәре, үткер ҡәләмле... Тотош уҡырға\n72 йыл элек, 1943 йылдың февраль айында яҡташыбыҙ Шакирйән Мөхәмәтйәнов күкрәге менән дошман амбразураһын ҡапланы. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында... Тотош уҡырға\nКөсөк ауылында Муса Мортазин музейы эшләп килә. Күптән түгел музейыбыҙҙа мәртәбәле ваҡиға булып үтте. Ауылыбыҙҙың батыр улы, районыбыҙҙың ғорурлығы... Тотош уҡырға


Бәләкәй булһалар ҙа, һылыу һәм һәләтле улар\n2 Апрель 2019, 16:14\nРайонда икенсе тапҡыр уҙғарылған “Мини-мисс – 2019” бәйгеһе быйыл туғыҙ бәләкәй һылыуҙы үҙ янына йыйҙы.\nРайонда икенсе тапҡыр уҙғарылған “Мини-мисс – 2019” бәйгеһе быйыл туғыҙ бәләкәй һылыуҙы үҙ янына йыйҙы. Сәхнәгә сыҡҡан билдәле йәнһүрәт принцессалары булып кейенгән ҡыҙҙар, әйтерһең, мөғжизәле әкиәт донъяһынан килгән серле һылыуҙар ине.\nКонкурс барышында улар тышҡы ҡиәфәттәре менән генә түгел, ә эске донъялары, шөғөлдәре, һәләттәре менән ысын принцессалар икәндәрен дәлилләне. Һылыуҙан да һылыу ҡыҙҙар өҙҙөрөп бейене, моңло итеп йырланы, төрлө ҡалдыҡ материалдан эшләнгән ғәжәп күлдәктәр менән сәхнәгә сығып, таң ҡалдырҙы, матурлыҡтары, һөйкөмлөлөктәре менән күңелдәрҙе арбаны.\nШундай матур байрамды ойошторған, конкурсанттарҙы бәйгегә әҙерләгән район мәҙәниәт йорто хеҙмәткәрҙәренең, ата-әсәләрҙең тырышлығы маҡтауға лайыҡ. Шулай уҡ сараның йәнле үтеүендә алып барыусы Олег Сергеевтың өлөшө ҙур булыуын билдәләп үтке килә. Гүзәллек бәйгеләрен алып барған ир уҙаманы телгә лә, юморға ла бай булып сыҡты, ҡыҙҙарҙың сәхнәгә сыҡҡанын көткән арала, ул тамашасыларҙың күңелен күтәрҙе.\nШулай итеп, конкурстың еңеүсеһе тип Малаяҙҙан Аделя Сәмиғуллина танылды. Вице-мисс исеменә шулай уҡ район үҙәгенән Кристина Баймөхәмәтова лайыҡ булды. “Һоҡланғыс һылыуҡай” – Лаҡлынан Зарема Хәбибуллина, “Илһамлы һылыуҡай” – Ахундан Лилиана Йыһанғәлина, “Артист һылыуҡай” – Торналынан Самира Әхмәҙиева, “Һәләтле һылыуҡай” – Ишембайҙан Арина Абдрафиҡова, “Ҡупшы һылыуҡай” – Исламия Сәхәүетдинова, “Йылмайыусан һылыуҡай” – Малаяҙҙан Аделина Нәбиуллина, “Принцесса һылыуҡай” номинацияһында ошо уҡ ауылдан Индира Мирхәйҙәрова еңеү яуланы. Һылыуҡайҙарға иҫтәлекле бүләктәр һәм Дипломдар тапшырылды.


Драматург Рәлиф Кинйәбаев ДДТ төркөмөнөң солисы Юрий Шевчуктың ижад юлы тураһында пьеса яҙған - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nДраматург Рәлиф Кинйәбаев ДДТ төркөмөнөң солисы Юрий Шевчуктың ижад юлы тураһында пьеса яҙған\nБыл авторҙың рус телендәге тәүге пьесаһы. Режиссер Гөлдәр Ильясова тәүгеләрҙән булып әҫәрҙе сәхнәгә ҡуйырға теләк белдергән. Шулай башланып китә әҫәр. Әлегә автор бәйән итеүендә , әммә әҫәр быйыл сәхнәгә ҡуйылыр тигәнгә өмөтө ҙур драматаргтың. Пьеса яҙыу теләге яҡташы Наил Мәхмүтовтың ДДТ төркөмө тураһындағы китабын уҡығандан һуң тыуа. Легендар яҡташыбыҙ Юрий Шевчук менән Рәлиф Кинйәбаев шәхсән таныш түгел, әммә был рус рок-музыкантының ижад юлында күргән ауырлыҡтары тураһында яҙырға ҡамасауламаған. Юрий Шевчук ҡатнашлығындағы хәйриә концертында драматург үҙенең геройы менән яҡындан танышасаҡ. Әйткәндәй, күренекле рок-музыкант был концертты үҙенең дуҫы, Өфө егете, ДДТ төркөмөнөң тәүге составы гитарисы Рөстәм Асанбаевҡа ярҙам йәһәтенән ойоштора. Табиптар үткән йәй уға үпкә яман шеше тигән диагноз ҡуя. Музыкантҡа ярҙам йөҙөнән Өфө музыканттары бер нисә хәйриә концерты ойоштарған да инде.5 февралдә үтәсәк хәйриә концертына ҡала кассаларында билеттар һатылып бөткән тиергә лә була. Концерттан йыйылған аҡса Рөстәм Асанбаевҡа дауаланыу курстары өсөн йүнәлтеләсәк.\n01 февраля Өфөлә билдәле фоторәссам Рәиф Баҙыҡовтың 70 йәшлек юбилейына арналған күргәҙмә дауам итә\n01 февраля Морждар араһында йөҙөү буйынса чемпионат уҙҙы


Бензин етештереү һәм уның хаҡы тураһында // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБензин етештереү һәм уның хаҡы тураһында\n18:00, 11 марта 2009 Иҡтисад\nБашҡортостандың нефть заводтары февралдең һуңғы аҙнаһында 122 мең тонна автомобиль бензины етештерҙе — бер аҙна элеккегә ҡарағанда 1,8 процентҡа күберәк. Рәсәй Статистика идаралығы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, был Рәсәй төбәктәре араһында иң юғары күрһәткес. 23 февралдән 1 мартҡа тиклем ил 729 мең тонна автобензин сығарҙы, етештереү күләмдәре уртаса 1,3 процентҡа кәмене.\nБеҙҙең төбәктә бер аҙна эсендә 186 мең тонна дизель яғыулығы етештерелде — был да илдә беренсе һөҙөмтә һәм 22,6 процентҡа артығыраҡ.\nРәсәй Статистика идаралығы яғыулыҡ-майлау материалдарына ҡулланыу хаҡтарын да килтерә. 2 мартҡа бер литр А-76 маркалы бензиндың уртаса хаҡы 16 һум 34 тин торҙо, АИ-92 — 18 һум 76 тин, АИ-95 — 21 һум 31 тин, дизель яғыулығы — 19 һум 92 тин.\nРәсәйҙең 33 төбәгендә бензин хаҡының кәмеүе теркәлде, мәҫәлән, Омскиҙа АИ-95 бензины 8,6 процентҡа арзанайҙы. 45 төбәктә хаҡтар үҙгәрешһеҙ ҡалды. Ә биш субъектта автомобиль бензинына уртаса хаҡтар артыуы билдәләнде. Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта автобензин ул аҙнала 0,4 һәм 0,2 процентҡа арзанайҙы.\nМарт башына иң ҡиммәт бензин Анадырҙа — бер литры 37 һум 96 тин, иң арзаны Ҡазанда — 15 һум 82 тин — теркәлде.\nБыл ай башына республикабыҙ баш ҡалаһы А-76 бензинына хаҡ буйынса (бер литры -16 һум 50 тин/ илдә 30-сы урында, АИ-92 (19,51) — 23-сө, АИ-95 (20,99) — 49-сы, дизель яғыулығы (20,5) буйынса 26-сы урында.\nТеги: бензин, етештереү, хаҡтар


"Мирзаһитов уҡыуҙары" халыҡ-ара ерле халыҡтарҙың телдәрен һаҡлау йылына бағышланды\n24 Октябрь 2019, 17:58\nҠандра ауылының Әсғәт Мирзаһитов исемендәге 2-се мәктәбендә "Мирзаһитов уҡыуҙары" фәнни-ғәмәли конференцияһы үтте.\nҠандра ауылының Әсғәт Мирзаһитов исемендәге 2-се мәктәбендә "Мирзаһитов уҡыуҙары" фәнни-ғәмәли конференцияһы үтте. Конференцияла 58 уҡыусы ҡатнышты. Улар төрлө темаларға арналған ҡыҙҡлы сығтыштар яһаны. Уларҙың эштәрен баҫалама ағзалары тикшерҙе. Жюри составында Өфө ҡунаҡтары ла бар ине – яҙыусылар союзы ағзаһы Фәрзәнә Аҡбулатова һәм Марсель Сәлимов. Конферения эшендә Әсғәт Мирзаһитовтың туғандары – ейәне И. Мирзаһитов һәм ҡустыһы Ф. Хартдинов ҡатнашып, яҙыусының тормошо һәм ижады тураһында һөйләне.\nШулай уҡ ауылдың мәҙәниәт һарайында күренекле йәмәғәт эшмәкәре, С. Юлаев ис. дәүләт премияһы лауреаты, драматург Әсғәт Мирзаһитовтың музейы асылды. Конференцияның халыҡ-ара ерле халыҡтарҙың телдәрен һаҡлау йылы менән бәйләп алып барылыуы иғтибарға лайыҡ.


12 Апрель 2019, 12:11\nМедпунктта эшләгән саҡта миңә даими килеп йөрөгән ике пациентым булды—һуғыш ветераны Нурфәйез бабай һәм ғүмер баҡый яңғыҙы көн иткән Фатима ҡарсыҡ. Бабай әбейле һәм туғанлы ине, ә бына ҡарсыҡ, әйтеп үткәнемсә, бер кемдән дә тыумайынса елдән яралып күктән килеп төшкән дә бына ошолай өҙлөкһөҙ дауахана юлын тапап, сирләп-сырхап йөрөп ята төҫлө. Нурфәйезде фалиж һуҡҡанлыҡтан ярты кәүҙәһен көскә ҡыймылдатып атлай, ә Фатиманың ҡан баҫымы юғары. Ике ауырыуым үҙ ғүмерҙәрендә күтән һурпаһын саманан аштырып эскәнлектән, күп татығанлыҡтан тормош ауырлыҡтарына, сирҙәренә бирешә һалып бармай ҡайҙа ла мөләйем ҡалдылар, хәлдәренә шөкөр ҡыла белделәр.\nИртәнсәк амбулаторияға киләм дә эш араһында тәҙрә аша тыш яҡҡа күҙ атҡылап алам. Бер ни тиклем ваҡыттан хужаларына эйәреп килгән Фатима әбейҙең Ҡупшыҡай исемле бохар бесәйе ҡойма бағанаһына дәрәжәле генә менеп урынлаша, ә күләгәгә телдәрен һәлберәткән Нурфәйез ҡарттың Аҡтырнағы һуйҙая. Эттең бесәйҙә, бесәйҙең эттә эше юҡ, уларҙың бар ғәме бына-бына ишектән күренер яҡын кешеләрен көтөү. Ошо ерҙә шуны ла өҫтәмәксемен: хәҙер әҙәм балаһы эт менән бесәйҙәй тырнашып, йөҙ йырты- шып йәшәй. Әүәле, ул йән эйәләре, урынын, дәрәжәһен, тәғәйенләнештәрен белеп, үҙҙәрен тыныс, ипле тотоп, ерле юҡҡа талашмайҙар ине.\nУңғансы көтөү бүлмәһендә ғыжылдаҡ тауыш ишетелә:\n—Бар башта һин ин, юғиһә мин ҡасан аяҡты һөйрәп ҡыймылдағансы төш етер!—\nТимәк Нурфәйез ҡарт беренсе ингән дә хөрмәт йөҙөнән Фатиманы алдан үткәреп ултырыуы.\nОнотоп ебәргәнмен, әйтерем открыткалар хаҡында бит әле. Берәй байрам яҡынлашһа Нурфәйез ҡарт процедураға үҙе менән открытка тотоп килеп инә лә ҡулындағын алдыма ырғыта:\n—Мә, ошоға яҙып ал, үҙеңде байрам менән ҡотлап. Минең ҡулдың эшкинмәгәнлеген беләһең!—Иртәгеһен ошо мәшәҡәтенең һөҙөмтәһен талап итә.—Нимәләр сыймаҡлап таштаның, уҡып ишеттер!\nҮҙемде байрам менән ысын күңелдән ҡотлайым, ихлас һүҙҙәр теҙәм, кәйеф килгәндә шиғыр юлдарын да өҫтәп ебәрәм ҡайһы саҡ. Нурфәйез ҡарт диҡҡәт менән тыңлай ҙа баһаһын ҡуя:\n—Уй-теләктәремде уҡығандай арыу яҙғанһың!—ҡәнәғәт ҡиәфәттә һалпыш мыйығын һыпыра.\nШулай итеп, байрам һайын открыткаһыҙ ҡалмай торғайным.\nФатима ҡарсыҡ иһә йылына бер тапҡыр ғына борсой. Укол ҡаҙата ла йомошо барлығын белдереп эргәмдәге ултырғысҡа суҡая, шунан уңайһыҙланғандай, тартылғандай өнһөҙ ҡала.\n—Инәй, тағы берәй әйтерең бармы әллә?—тим, гел бер осорҙа ҡабатлана кил-гән теләктең эстәлеген алдан һиҙемләп.\n—Әйтерем … тип, үтенес инде… Ошо аҙнаның аҙағында тыуған көнөм бит, балам, открытка яҙып мине ҡотлаһаң арыу булыр ине, юғиһә пушты йәшнигем буп-буш, ҡотлаусы ла юҡ…\nТағы ла открытка яҙырға ултырам.\nХәҙер почта бүлексәһенә һуғылһам кеше һатып ала һалып бармаған открыткалар өйөмөнә күҙем төшә. Хәҙер замана башҡа шул, һауа аша, виртуаль донъя аша ғына тәбрикләйҙәр. Ҡотлауҙы ҡулыңа алмағас уның хәжәте лә, ҡыҙығы ла, ҡәҙере лә юҡ. Ә минең гел генә ике открытка һатып алғым килә. Береһен үҙемде үҙем ҡотларға, икенсеһен Фатима ҡарсыҡтың тыуған көнөнә тәғәйенләп…


Әсәһенең йәше бите буйлап тама, үҙе тауышһыҙ ғына илай ине. Шул ваҡытта атаһы һарай артынан килеп сыҡты. Күҙҙәре ҡыҙарған, кәйефе юҡ. Аҡйондоҙ бер ни ҙә аңламаны, йөрәге йыш-йыш тибә башланы, ә үҙенең ата-әсәһенән һорарға батырсылығы етмәне.\nАҡйондоҙ илау тауышына тертләп уянып китте. Башын ҡалҡытмай ғына, өй эсенә күҙ йөрөтөп сыҡты. Бүлмә эсе яҡтырған, ә ҡорған ситенән генә ҡояш нуры тап уның ятҡан урынына төшә.\n– Кем илай, нимә булды икән? – тип, урынынан ҡыбырларға ла ҡурҡып, тыңлап ятты.\n– Ниңә генә тик беҙгә ебәрәһең бәлә ҡазаңды, Хоҙай Тәғәләм, – тип һөйләнә-һөйләнә илау әсәһенеке икәнен таныны Аҡйондоҙ.\nБәй, нимә булды икән, әсәһе ниңә илай? Ул урынынан торорға ҡыймайыраҡ ятты. Ә әсәһе, илай-илай, күнәген ҡулына алып, һыйыр һауырға тышҡа сыҡты.\nШуны ғына көтөп ятҡан кеүек, Аҡйондоҙ ҙа урынынан һикереп килеп тороп тәҙрәнән тышҡа ҡараны. Бер нәмә лә үҙгәрмәгән, бөтәһе лә урынында.\nАшыҡ-бошоҡ сәй һемерҙе лә, йәһәт кенә кейенеп, ул тышҡа атлыҡты. Аҡйондоҙҙоң сыҡҡанын әтәс көтөп торған инде әллә, донъя яңғыратып, “Ки-ки-ри-кү-ү-үк” – тип һөрәнләп ебәрҙе.\n– Сәләм, сәләм, хәйерле иртә, – тип яуап бирҙе лә әтәскә, Аҡйондоҙ аяҡ аҫтында өйөрөлөп йөрөгән ҡаҙҙарға, тауыҡтарға ем һипте, һыу ултыртты. Ә үҙе һыйыр һауып ултырған әсәһен ситтән генә күҙәтте.\nӘсәһе, һөт тулы күнәген тотоп, өнһөҙ генә өйгә ыңғайланы. Атаһы, һыйыр, һарыҡтарҙы, ялан кәртәнән ҡыуып сығарып, көтөүгә алып китте. Аҡйондоҙ, нимә уйларға ла белмәй, ихата эсендә тора бирҙе.\nҠапыл уның иҫенә кисә кис кенә ҡолонлаған бейәләре килеп төштө. Кисә бит, һуң булғас, бәләкәсте күрмәне. Атаһы, иртәнсәк күрерһең, тигәйне. Ҡайҙа йәһәтерәк күрәйем, ялын һыйпап, иркәләтәйем үҙен тип, шатлығы эсенә һыймай, һарай артындағы аҙбарға йүгереп сыҡты.\nХәрәкәтһеҙ ятҡан бейә эргәһендә бәләкәс кенә ҡолондоң еҫкәнеп торғанын күреп, ул шаҡ ҡатты ла ҡуйҙы.\nАтаһы менән әсәһенең ни өсөн кәйефтәре юҡлығын шунда уҡ аңланы. Ә бахыр ҡолонсаҡ, әсәһенең кәүҙәһен мороно менән төртөп, имсәк эҙләй ине. Аҡйондоҙҙоң күҙҙәренән атылған йәше ергә тамды.\nУл етем ҡалған ҡолонсаҡты шул тиклем йәлләне, ҡосағына алып, йыуатҡыһы килде.\nШул ваҡытта атаһы, эргәһенә килеп:\n– Илама ҡыҙым, килер бәлә шуның менән бөтһөн инде. Кисә бейәбеҙ ауыр ҡолонланы шул, укол сәнсһәм дә ярҙамы теймәне. Бахыр малҡай бәләкәсен беҙгә ҡалдырып китте, – тине.\nЕтем ҡалған ҡолон, әсәһенең үлеменә ышанмағандай, ниндәйҙер өндәр сығарып, уны һаман мороно менән төрткөләне. Үҙ телендә, “әсәй тор, тор инде, мин асыҡтым, ашағым килә”, – тигән кеүек булды Аҡйондоҙға.\n– Бар, ҡыҙым, әсәйеңә әйт, шәкәр һалып һөт әҙерләһен бәләкәскә, асыҡҡандыр, имгеһе килә бит, – тине атаһы ҡыҙына. Ҡыҙ, шуны ғына көткәндәй, өйгә ҡарай йүгерҙе.\nҠолонға әленән әле әҙләп кенә һөт эсереп торҙолар. Исемде лә иркәләтеп кенә “Бәләкәс” тип ҡуштылар.\nЕтемлекте тоймаһын өсөн уға һыйыр һөтөн йәлләмәне әсәһе. Ялынан һыйпап, арҡаһынан һөйөп алырға ла онотманылар. Шуныһы ҡыҙыҡ: ҡолонсаҡ һыйыр һөтөнә генә түгел, һыйырҙың үҙенә лә ныҡ эҫенде лә ҡуйҙы. Уны көтөүҙән, кешнәп, ҡыуанып\nҡаршы алды, ә аттарҙы күрҙе ниһә – ҡурҡып ҡасты.\nШулай итеп, Бәләкәс, етемлекте тоймайынса, һыйырҙы үҙ әсәһеләй күреп, әкиәттәге Толпар кеүек, көндән-көн үҫеп, матур атҡа әйләнде.\n“Аманат”тың йәш хәбәрсеһе,\nБәләкәй Ҡаҙаҡҡол мәктәбе уҡыусыһы.


Сәйетов Сәхи Ниғмәт улы (1907-1986)\nСәхи Сәйетов Башҡорт театрына 20-се йылдар аҙағында, профессиональ сәхнә сәнғәте яңы көс йыйып, ҡолас йәйә башлаған мәлдәрҙә килә. Билдәле булыуынса, 30-сы йылдар башында Башҡорт театр сәнғәтендә ойоштороу яғынан етди генә үҙгәрештәр була — был “хеҙмәтсән массаны” театрға күберәк йәлеп итеү, мәҙәниәтте республиканың алыҫ райондарына, төпкөл ауылдарына тиклем еткереү маҡсатында эшләнә. Ошоға бәйле Күсмә театр — Икенсе башҡорт дәүләт театры ойошторола. Башҡорт театр техникумының икенсе сығарылышы уның төп көсөнә әүерелә. Был коллективты ойоштороусыларҙың һәм етәкселәренең береһе ул йылдарҙың көрәш романтикаһы менән янған йәш артист Сәхи Сәйетов була. Труппа беренсе биш йыллыҡ төҙөлөштәрендә, яңы тормош төҙөү фронтының алғы һыҙығында йөрөй, спектаклдәр күрһәтә, лекциялар ойоштора, стена гәзиттәре сығара. Уларҙың эшмәкәрлеге Көньяҡ Урал халҡының рухи тормошо өсөн баһалап бөткөһөҙ әһәмиәткә эйә була.\nҺуғыш йылдарында Күсмә театрҙың эшмәкәрлеге тағы ла көсәйә. С.Сәйетов, халыҡ алдына сығып, һуғыш хәлдәре, һалдаттарҙың батырлығы хаҡында һөйләй, кешеләрҙе рухландыра (уға был бурыс юғарынан йөкмәтелә). “Ялҡынлы һүҙенән кешеләрҙең күҙендә осҡондар сағыла ине”, — тип хәтерләй уны замандаштары. Ә йөкмәткеле лекцияларын Сәхи Ниғмәтулла улы төндәрен ултырып яҙа (шуны ла әйтергә кәрәк: Сәхи Сәйетов бер шаршаулыҡ пьесалар, тиҫтәләгән шиғырҙар, йырҙар авторы). Ә 30-50 саҡырым араны арыҡ ат йә үгеҙ егелгән сана, арбала үтеп, төшкән фатир хужаһы ни менән һыйлаһа, шуға туҡ булып, бала-сағаларың менән йылдар буйына күсеп йөрөү — ҙур батырлыҡтыр ул. Өҫтәүенә, ир артистарҙың фронтҡа китеп бөтөүен һәм театрҙың күберәк һәүәҫкәрҙәр иҫәбенә йәшәүен иҫәпкә алһаң, художество етәксеһе иңенә төшкән бурыстың ни саҡлы ҡатмарлы булыуы тағы ла асығыраҡ күренә. Көньяҡ Урал халҡы А.Чехов, Н.Гоголь, С.Мифтахов, Х.Ибраһимов, Р.Ниғмәти әҫәрҙәре менән ул йылдарҙа тик Баймаҡ колхоз-совхоз театры аша ғына таныша. Әҫәрҙәрҙең күбеһен Сәхи Сәйетов сәхнәләштерә, төп ролдәрҙе лә үҙе башҡара. Ҡ.Даяндың “Таңсулпан” драмаһында — Айсыуаҡ, Д.Юлтыйҙың “Ҡарағол” трагедияһында — Ҡарағол, Х.Ибраһмовтың “Башмағым” комедияһында — Кәрим бай, М.Ғафуриҙың “Ҡара йөҙҙәр” повесы буйынса ҡуйылған спектаклдә Фәхри образдарын тамашасы таң ҡалып ҡарай. Ошо йылдарҙа (1941) артист “Салауат Юлаев” фильмында Кинйә ролен башҡара.\n“Сәхнә оҫтаһы С.Сәйетов халыҡ таланттарына бай яҡтарҙа эшләне һәм һәүәҫкәрҙәр ижадына һәр саҡ һиҙгер булды. Бына бер миҫал. Һуғыш бөткән йыл. Октябрь байрамы. Беҙгә (Юлдыбайға) Баймаҡ театры килгән. Бик шәп концерт күрәһттеләр. Артистар уйнап бөткәс, ғәҙәт буйынса, сәхнәгә һәүәҫкәрҙәр сыға башланы. Залда ултырыусылар араһынан кемдер: “Ишмулла йырлаһын!” — тип ҡысҡырҙы. Иҫке Яҡуп ауылында бригадир булып йөрөгән йәш кенә егетте мин күптән белә инем. Ҡурайсы Ишҡәле улы ул. Егет ялындырып торманы: “Әйҙә, атай!” — тине лә сәхнәгә менеп китте. Уның артынса ҡурайын тотоп ҙур, ҡара мыйыҡлы Ишҡәле күтәрелде. Ишмулла шәп тауыш менән “Сәлимәкәй”ҙе йырлап ебәрҙе, унан “Сибай”ҙы. Халыҡ геүләтеп ҡул сапты. Сәхи ағай уны сәхнә һөнәренә генә өйрәтеп ҡалманы, тәү мәл үҙендә йәшәтте лә. Үҙ ваҡытында күреп ҡалынған талант мул емеш бирҙе — ваҡыт уҙыу менән егет мәшһүр йырсы, ҡурайсы, либреттолар яҙыу маһиры Ишмулла Дилмөхәмәтов булып китте. Йырсы Сөләймән Абдуллинға ла беренсе тапҡыр Сәхи Ниғмәтулла улы иғтибар итә һәм ҙур сәнғәт донъяһына ылыҡтыра. Халыҡ менән бергә булыу уның ижадын халыҡсан итте”, — тип яҙғайны С.Сәйетовтың замандашы, ҡорҙашы журналист Ғәли Шәрипов.\nӘ драматург Ғ.Әхмәтшиндың “Сиҙәм ерҙәр театры” тигән китабында былай тиелә: “Сәхи Сәйетов тәүге аҙымдарынан уҡ рижессер ассистенты булып эшләй. Үҙ аллы Ғ.Камалдың “Беренсе театр” тигән әҫәрен ҡуя. 1938 йылда ул Б.Бикбайҙың “Ҡарлуғас” драмаһын театрҙың үҫешендә тарихи ваҡиға булырлыҡ итеп сәхнәләштәрҙе. Ошо спектакль менән С.Сәйетов режиссер булып таныла, Баймаҡ театрының баш режиссеры итеп тәғәйенләнә.\nБөйөк Ватан һуғышы йылдарында Баймаҡ колхоз-совхоз театрының эшмәкәрлеге тағы ла юғарырыҡ баҫҡысҡа күтәрелә. Халыҡ менән аралар нығыраҡ яҡыная. Театр етәксеһе С.Сәйетов коллективтың бөтә эшмәкәрлеген тылдың фронтҡа әүҙем ярҙам итеүенә йүнәлтә. Ватан һуғышы тамамланғас, 1947 йылда, С.Сәйетов Башҡорт дәүләт академия драма театрына саҡырыла.\nС.Сәйетов Башҡорт дәүләт академия драма театрында ижад иткән бер нисә образды һанап сығыу ғына ла уның күп яҡлы талант эйәһе булғанлығы хаҡында һөйләй: Ғ.Әхмәтшиндың “Тальян гармун”ында — Ғиззәтулла, И.Абдуллиндың “Бер мөхәббәт яҙмышы” драмаһында — Кулагин, М.Кәримдең “Ҡыҙ урлау” комедияһында — Дәүләтбай һәм башҡа бик күп ролдәре менән тамашасылар күңелендә урын ала.\nМилли сәнғәтебеҙ үҫешенә күп көс һалған, халҡыбыҙҙың рухи тормошонда һиҙелерлек роль уйнаған шәхестәребеҙҙең береһе — Сәхиулла Ниғмәтулла улы Сәйетовтың исемен оло ихтирам менән иҫкә алабыҙ, ижади эшмәкәрлегенә, үҙ осорондағы ҡыйыулығына, ойоштороу һәләтенә һоҡланып баш эйәбеҙ. Заманы өсөн ул башҡарған эштәр баһалап бөткөһөҙ.


Белорет районында яңы мәктәп асылды // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБелорет районында яңы мәктәп асылды\n11:35, 3 сентября 2013 Йәмғиәт\nКөн элгәре Белорет районының Үҙәнбаш ауылында яңы мәктәп асылды. Был шатлыҡлы ваҡиға менән ауыл халҡын Белорет районы хакимиәте башлығы Владислав Миронов, райондың мәғариф идаралығы начальнигы Марина Саранцева, «Геострой» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры Рөстәм Хажиев, Шығай ауыл советы башлығы Рәмил Шәрәфетдинов ҡотланы.\nМәктәптең 1971 йылда төҙөлгән элекке бинаһы өс йыл элек авария хәлендә тип танылған. Дәрестәр айырым бер бинала үткәрелгән. Унда ни бары алты бүлмә булған. Республика ярҙамы менән 2011 йылда 108 урынға иҫәпләнгән яңы мәктәп бинаһы төҙөлә башлаған. Был маҡсаттарға республика бюджетынан 125 миллион һум аҡса бүленгән. Эштәрҙе Өфөнөң «Геострой» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте» төҙөлөш ойошмаһы башҡарған.\nАуылда ябай мәктәп түгел, ә тотош социаль үҙәк үҙ ишектәрен асты. Ике ҡатлы бинала, мәктәптән тыш, 30 урынға иҫәпләнгән балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты урынлашҡан. Яңы бина һәр йәһәттән заманса талаптарға яуап бирә.\n2013 йылдың 1 сентябрендә Үҙәнбаш ауылы урта мәктәбенә 106 бала уҡырға барған. Уларҙың 12-һе – беренсе класс уҡыусылары. Балалар баҡсаһына 30 сабый йөрөйсәк.\nЯңы уҡыу йылында Белорет районында 35 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, 44 дөйөм белем биреү мәктәбе һәм 5 өҫтәмә белем биреү учреждениеһы эшләйәсәк. Мәктәптәргә 11 меңдән ашыу бала уҡырға барған, уларҙың 1124-е – беренсе класс уҡыусылары.\nРайон хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлегенән хәбәр итеүҙәренсә, быйыл Белорет халҡын йәнә ике мөһим ваҡиға көтә. Белоретта 220 урынға иҫәпләнгән яңы балалар баҡсаһы һәм реконструкциянан һуң 1-се урта мәктәп асыласаҡ. Мәктәптә ике яңы корпус – бассейн һәм башланғыс мәктәп буласаҡ. Төп корпуста тулыһынса яңыртыу эштәре башҡарылған. Ағымдағы йылдың октябрендә – мәктәптең төп корпусын һәм ашхананы, 2014 йылға – бассейнды һәм башланғыс мәктәп бинаһын файҙаланыуға тапшырыу планлаштырыла.\nТеги: мәғариф,яңы мәктәп


Мәләүездә заманса бассейн асылды // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nМәләүездә заманса бассейн асылды\n13:40, 5 февраля 2010 Иҡтисад\nМәләүездә хәҙер заманса йөҙөү бассейны бар. Мәләүез Спорт һарайында күптән көтөлгән спорт объектын асыу тантанаһына «Газпром переработка» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте генераль директоры Юрий Важенин килде.\nҠала халҡы араһында иң популяр спорт ҡоролмаһы ярты йылға яҡын ябыҡ торҙо: унда төплө реконструкция үткәрелде. Эштәр «Газпром – балаларға» программаһы сиктәрендә алып барылды.\nБассейнды реконструкциялау проектына «Мәләүез минераль ашламалары» асыҡ акционерҙар йәмғиәте 20 миллион һум аҡса инвестицияланы. Бассейнда иҫкергән ҡорамалдар, заманса стандарттарға тап килмәгән инженер селтәрҙәре алмаштырылды. Яңыртылған бассейнда һыуҙы өсләтә таҙартыу системаһы менән заманса ҡорамал ҡуйылды. Вентиляция системаһы алмаштырылды.\nХәҙер Мәләүездә республика һәм Бөтә Рәсәй күләмендә йөҙөү буйынса ярыштар үткәреү өсөн бөтә шарттар бар. Ҡалала спорттың был төрөн үҫтереү өсөн квалификациялы инструкторҙар саҡырырға планлаштырыла, улар, бәлки, буласаҡ чемпиондар тәрбиәләр.\n—«Газпром — балаларға» программаһы балалар тулы ҡанлы тормош менән йәшәй алһын өсөн шарттар булдырыуға йүнәлтелгән, — тип билдәләне Юрий Важенин бассейнды асыу тантанаһында. – Бөгөн асылған бассейнға оҡшаш объекттар балаларыбыҙға сәләмәт булырға, ә беҙгә һау-сәләмәт киләсәк булдырырға ярҙам итә.\nТеги: төҙөлөш, Газпром, спорт


Хәбәрҙәр: Украина телевидениеһына “Азатлыҡ” килде.\nУкраина телевидениеһына “Азатлыҡ” килде.\nКиевта шаршамбы көн Украинаның Милли телерадиокомпанияһы директоры Александр Пантелеймоновты туҡмап, уны отставкаға китергә ғариза яҙҙыртҡан милләтсел “Азатлыҡ” фирҡәһе депутаттарына яза биреүҙе талап итеп, бер нисә акция үтте.\nХалыҡ, һөжүм итеүселәргә енәйәт эшен асыуҙы талап итеп, Генераль прокуратураға килде, әйтергә кәрәк, уның башында ла хәҙер “Азатлыҡ фирҡәһе”ағзаһы тора.\nМостафа Найем, журналист:\n“Өс аҙна элек кенә кешеләрҙе Майҙанда туҡмауҙарына асыулана инек. Ни өсөн беҙ хәҙер кешеләрҙе туҡмауҙарына түҙеп торорға тейеш? Закон бар. Законға нигеҙләнеп эш итергә кәрәк.”\nУкраинаның Милли телерадиокомпанияһы директорын туҡмаған Игорь Мирошниченко ҡаршылыҡ акцияһында ҡатнашыусылар янына сығырға ла оялманы. Ул ғәфү үтенергә йыйынмай, Пантелеймоновты Янукович хөкүмәте фармандарын үтәүҙә һәм “мәкәүлеләргә”хеҙмәт итеүҙә ғәйепләй.\nИгорь Мирошниченко, “Азатлыҡ”фирҡәһенән халыҡ депутаты:\n“Мин, бәлки, артығын ебәргәнмендер. Әммә һуғыш шарттарында был кешене кисекмәҫтән эштән ебәрергә кәрәк ине. Депутат мандатыма килгәндә, депутат тейелмәҫлеге минең өсөн кәртә түгел. Тейешле органдар минең эшмәкәрлегемде, минең көрәштәштәремдең эшмәкәрлеген тикшерһен әйҙә.”\n“Азатлыҡтағылар”ҡыланышын премьер Арсений Яценюк, халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмалары ғәйепләп сыҡты, ә Украинаның УНИАН информагенствоһы ҡаршылыҡ йөҙөнән матбуғат конференцияһы уҙғарырға йыйынған был фирҡә ағзаларына үҙ бинаһын биреүҙән баш тартты.\nЮрий Романчук, Украинаның Милли телерадиокомпанияһы директоры урынбаҫары:\n”Был хәл бик яман тәьҫир ҡалдырҙы. Уның дәүләт телерадиокомпанияһында, Украина баш ҡалаһында, ил демократия принциптарына таянып эш итергә ниәтләгәндә һәм Европа юлын һайлағанда булыуы аптырата.”\nТелевидениеның туҡмалған түрәһе хәстәханаға һалынған. “Азатлыҡтыҡылар” үҙҙәре киноға төшөрөп алып, интернетҡа урынлаштырған видео ваҡиғаның бер өлөшөн генә тасуирлай. Пантелеймоновтың коллегалары уны лифт эсендә лә, урамда ла туҡмауҙары хаҡында һөйләй. Украинаның Милли телерадиокомпанияһы директорының танауы һынған, яңағы сыҡҡан.


Ниндәй үтек һайларға? » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек»\nГазета "Йәшлек" » Махсус биттәр » Ниндәй үтек һайларға?\n30.01.2019 Ниндәй үтек һайларға?\nМөмкинлектәре сикле һәм ҡоро режимда ғына үтекләргә яраҡлы булғанлыҡтан, ябай үтектәр хәҙер етештерелмәй тиерлек. Улар төрлө туҡыманан тегелгән кейемде өтөп, кейергә яраҡһыҙ итмәһен өсөн табанының температураһын билдәләүсе регулятор менән генә йыһазландырылған. Һатыуҙа ла хаҡтары арзан.\nЙылылыҡ регуляторы һәм һиптерткесе булған үтектәр, арзан хаҡҡа һатылыуға ҡарамаҫтан, халыҡтың әллә ни ихтыяж кисермәүе сәбәпле, көндән-көн әҙерәк етештерелә. Уларҙың ныҡ бөтәрләнгән һәм ҡалын туҡымаларға көсө етмәй.\nПар үтеге ҡоро һәм еүеште үтекләү өсөн ҡулланыла. Башҡа төрҙәргә ҡарағанда ҙур һорау менән файҙалана. Күп функциялы булыуы, бөтә туҡыманы ла яҡшы үтекләүе, кейем өҫтөндә яҡшы шыуыуы һ. б. өҫтөнлөктәре күп.\nПар генераторлы үтектәрҙе икенсе төрлө пар станцияһы тип тә атайҙар. Улар ҙур һыу резервуарына һәм көслө пар биреү мөмкинлегенә эйә. Башҡаларға ҡарағанда күпкә ҡиммәтерәк, әммә көн дә ҡулланыу өсөн һатып алыуҙың кәрәге юҡ. Сөнки улар кер йыуыу бүлмәләренә, оҫтаханаларға, ательеларға тәғәйенләнгән.\nЮл үтеге функциялары йәһәтенән ябайыраҡ, әммә бәләкәй һәм еңел булыуы менән йөрөтөүгә уңайлы.\nСымһыҙ үтек. Үтекләгән ваҡытта сымдың кейемгә эләгеп йәки сырмалып эштән бүлдермәүе, яйлы булыуы менән башҡаларҙан өҫтөн. Хаҡы ҡиммәт.\nШуға иғтибар итегеҙ, сифатлы үтек билдәләгән температураны яҡшы һаҡларға тейеш.


Хужалыҡты тырыштар тота (Бөрйән районы) | Министерство сельского хозяйства Республики Башкортостан\n» Хужалыҡты тырыштар тота (Бөрйән районы)\nХужалыҡты тырыштар тота (Бөрйән районы)\n“Урал” АХК-һында 140 баш мал бар: 75 баш һауын һыйыры, 10 баш йылҡы, ҡалғаны тана-торпо, быҙауҙар. Район буйынса был хужалыҡ тотороҡло эшләп килгәндәр иҫәбендә.\nКооператив етәкселеге белдереүенсә, ике ҡыш сығырлыҡ мал аҙығы бар. Малдарҙың ауыҙынан аҙыҡ өҙөлмәй, төрлөләндереп, силос, фураж, бесән, һалам бирелгәс, көндәлек һауым да яҡшы ғына - 340 литр. Уны 3 көнгә бер Темәстәге һөт ҡабул итеү пунктына тапшыралар.\nМалсылыҡ тармағының ырамлы эше хаҡында һөйләгәндә, әлбиттә, яҙмыштарын ер эше менән бәйләгән, йыл әйләнәһенә ауыл хужалығында эшләгән кешеләрҙең фиҙакәр хеҙмәтен телгә алмай булмай.\n- Хәҙер халыҡ мал араһында эшләргә бик үк теләмәй. Беҙҙә лә күбеһе электән колхозда тир түккән тәжрибәле эшселәр йыйылған. Тап уларҙың тырыш хеҙмәте һөҙөмтәһендә хужалыҡ үҫешә. Ололар менән бер рәттән Айгиз Мөхәмәтғәлин, Буранбай Ғәлин кеүек йәштәр ҙә дөйөм уңышҡа тос өлөш индерә. Уларға ниндәй эш ҡушһаң да тырышып эшләйҙәр, - ти “Урал” АХК-һы рәйесе Рәфис Дауытов.\nХужалыҡта Айгиз Мөхәмәтғәлин 5 йыл, Буранбай Ғәлин 6 йыл тирәһе эшләй. Айгиз ике тоҡом үгеҙен ҡарай, һауын һыйырҙары торған ҡураны таҙалыҡта, тәртиптә тота. Йәйге осорҙа йәйләүҙәге малдарҙы көтә. “Өйҙә лә 2 баш ат, һыйыр, һарыҡтар көтәбеҙ. Бәләкәйҙән мал араһында үҫкәнгә, был тармаҡ яҡшы таныш, эштең бер ҡыйынлығы ла юҡ. Эш хаҡын ваҡытында түләйҙәр, стаж да бара», - ти Айгиз Садиҡ улы. Әйткәндәй, ул һуңғы ике йылда ҡышҡы ат ярыштарында ла ҡатнашты. Быйыл Мөбәрәк ҡушаматлы атты әҙерләп, “Урал” АХК-һы командаһы менән 3-сө урын алғандар. Атын һабантуйға ла әҙерләргә йыйына. Буранбай Рәшит улы иртәле-кисле һауын һыйырҙарына бесән, һалам тарата, йәй көндәре ялан һаҡлай.\n- Әсәйем Зөлфиә Ҡотлоғәләм ҡыҙы ла оҙаҡ йылдар ошо фермала һауынсы булып эшләй. Атайым мәрхүм тракторҙа йөрөнө, мал да ҡарай торғайны. Үҙем бәләкәй саҡтан атай-әсәйгә эйәреп, уларға ярҙамлашып үҫтем. Эшкә үҙ теләгем менән килдем, - ти Буранбай.\nДөйөм алғанда, ферма коллективында һәр береһе тырыш, үҙ эшенә яуаплы ҡарай. Ундайҙар менән ҡышлатыуҙы юғалтыуһыҙ һәм һәйбәт күрһәткестәр менән сығыуға, киләсәктә алмашҡа килгән йәштәр көсө менән ауыл хужалығы тармағы күтәрелеренә ышаныс бар.


Без теркәлгән 18 видео чат - Видеочивать Бразилия - Bate-Papo!\nФилиппин ч бушлай, рәхим итегеҙ\nӘгәр һеҙ миҙгел н Филиппин"Теләк", зинһар, ч килеүселәр өсөн яңы ҡағиҙәләре менән таныштырҙы\nҺеҙҙең сайт ч ҡыҫҡаса тасуирламаһын таба.\nРәхим итеп, иғтибар, бөтә файҙаланыусы түбәндәге ҡағиҙәләрҙе үтәргә тейеш: Nudist өсөн генә рөхсәт Passions һәм ч. икенсе йәриә чат (ҡулланыусылар йәки чатта дәртләндереү күргәс йәриәнең)"Лоббийы"сайты өсөн үҙенсәлекле булды. Был дөйөм ч, селтәргә ҡараған бөтә ҡатнашыусылар өсөн"БӨТӘ теләк". Һәм ...\nМенән бразилия икс пляждарҙың бөтәһе күҙе бар\nНимә яҡшы булды, тип йылы крайына юлландыӘйҙә, эҫе ҡояш, эҫе ҡом, йылы атлантик океан тулҡындары, исемләү тураһында ярында, иң матур һәм ҡыҙҙар, һеҙ бөтәсәкһегеҙ һәм был хатта бразилия күберәк таба. Бразилия сәйәхәткә сығып китеп, илдә, унда яр һыҙығы оҙонлоғо километр тәшкил итәсәк, һәм һеҙ аласыз наслаждаться шоколад менән тыуған иленә ҡайтһын ял итеү пляжда tan иң яҡшы донъя, рухи урынлашҡан матур, онотолмаҫ тәьҫораттар ыңғай эмоция һәм запас менән. Эҫе бейеү, шарап тәмле, хуш еҫле ...\nХаной Рейс-март аҙағында асыла Манила - бөгөн филиппин - Филиппиндар Яңылыҡтар\nХаной Рейс-Манила аҙнаһына дүрт тапҡыр ебәрҙе: Дүшәмбе, шишәмбе, кесаҙна һәм шәмбеСамолет ерҙән айырыла: филиппин һәм баш ҡалаға урындағы ваҡыт ултыртты. Кире рейс башҡара дүшәмбе, шишәмбе, йома, йәкшәмбе. Манила сыға, ханой уларға ҡаршы килә. Исегездә тотоғоз, ғинуар башында яңы килгән рейс тураһында иғлан ителә. Шул саҡта авиакомпанияһының директоры, тип әйтергә була тейеш филиппин"транзит пункты"кеше өсөн, береһе-азияла Америкаға оса.\nилдең иң ҙур авиакомпанияның береһе.\nДесанзибар ирекле. Бар сайтында танышырға булып ҡала\nLibre nga online chat roulette\nвидео без танышыу сайттарына теркәлдем яланғас танышты видео 18 башҡа видеочивать өлкәндәр өсөн танышыу башҡа өлкәндәр өсөн бушлай таныша теркәлгән 10 ч рулетка башҡа ҡыҙҙар менән танышып видео теркәү етди таныштырҙы. ҡыҙы менән бушлай таныша видео чат без теркәлгән бушлай онлайн видео чат


Рәсәйҙә ял көндәрендә спиртлы эсемлектәрҙе һатыуҙы тыйыуҙары ихтимал | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nРәсәйҙә ял көндәрендә спиртлы эсемлектәрҙе һатыуҙы тыйыуҙары ихтимал\n19 июля 2017 — 15:40 ГТРК «Башкортостан»\nҺаулыҡ һаҡлау министрлығында ошо турала фекер алышыу бара. Известия гәзите яҙыуынса, халыҡта сәләмәт тормош алып барыу буйынса стратегия әҙерләнә, унда ошо турала пункт бар. Проект авторы билдәләүенсә, бындай сара яҡшы һөҙөмтә бирәсәк. Әле, урындағы властарҙың спиртлы эсемлектәрҙе һатыуҙы сикләү буйынса вәкәләттәре бар. Әммә, ул бер тәүлектән дә артмай. Ғәмәлдәге законға ярашлы, Рәсәйҙә киске сәғәт 11-ҙән иртәнге һигеҙгә тиклем алкоголь продукцияһы менән сауҙа итеү рөхсәт ителмәй.


Вячеслав Аброщенко Рус география йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе етәксеһе итеп тәғәйенләнде // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n16:58, 22 марта 2019 Йәмғиәт\nӨФӨ, 2019 йыл, 22 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.\nВячеслав Аброщенко Рус география йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе етәксеһе итеп тәғәйенләнде. Бөгөн Рус география йәмғиәте төбәк бүлексәһенең йыллыҡ йыйылышында ошондай ҡарар ҡабул ителде. Йыйылышта ҡатнашҡан йәмәғәт ойошмаһы ағзаларының күпселеге Аброщенконың кандидатураһы өсөн тауыш бирҙе. Ойошманың элекке етәксеһе, билдәле сәйәхәтсе һәм яҙыусы Камил Йыһаншин йыйылышта үҙенең вәкәләттәрен туҡтатыуы тураһында белдерҙе. Ул быны ижади пландарға бәйле эшенең күп булыуы менән аңлатты.\n«Рус география йәмғиәтенең төбәк бүлексәһе етәксеһе вазифаһын ҡалдырыу — күптән уйланылған ҡарар. Быны былтыр көҙ үк эшләргә теләгәйнем. Эш шунда: әле «Алдан алтыны» тигән романым буйынса фильм төшөрөргә йыйыналар, мин сценарий яҙырға тейешмен, баҡһаң, был эш еңел түгел икән, күп ваҡытты талап итә. Продюсерым сценарий менән ашыҡтыра. Бынан тыш, ошо романдың дауамын яҙырға уйлайым, көс-дәрт булғанда, тауҙарҙа йөрөп ҡайтырға ине».\nКамил Йыһаншин Рус география йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе ағзаларының барыһына ла берлектәге емешле эш өсөн рәхмәт белдерҙе һәм ошо дүрт йыл эсендә ойошмаға Рус география йәмғиәтенең илдәге бүлексәләре араһында һуңғы, 85-се урындан, Томск һәм Краснодарҙан ҡала өсөнсө урынға күтәрелә алыуын билдәләне.\nКамил Йыһаншин, Вячеслав Аброщенконы Рус география йәмғиәтенең төбәк бүлексәһе етәксеһенә тәҡдим итеп, уның республика Дәүләт Йыйылышы депутаты булараҡ йәмәғәт һәм дәүләт эшендә ҙур тәжрибәгә эйә булыуын, шулай уҡ Башҡортостанда туризмды үҫтереү, уның үҙенсәлекле тәбиғәтен һаҡлау өсөн бик күпте эшләүен билдәләне.\n«Вячеслав Аброщенкоға Рус география йәмғитенең төбәк бүлексәһен ышанып тапшырһаҡ, был иң дөрөҫ ҡарар булыр тип иҫәпләйем», — тине Камил Йыһаншин.\nТеги: Рус география йәмғиәте


Рәсәйҙә сәләмәт конкуренция барлыҡҡа килә. Сәп ролен халы ҡ, дөрөҫөрәге, уның профессиональ оҫталыҡтары, үтәй. Әгәр демографик кризис хәүефе алдынан Рәсәй Федерацияһы башҡа илд әр, шул иҫәптән элекке СССР илдәре менән дә хеҙмәт\nмигранттары өсөн конкурентлыҡ алышына инергә мәжбүр икән, тимәк федерация субъекттары төбәк - ара кадрҙар ярышына ҡушыла тигән һүҙ. Еңеү өсөн приз - сифатлы иҡтисади үҫештең дауам итеүе.\n- Продукция етештереү күләме буйынса Башҡортостан Рәсәйҙә\nикенсе урында тора, ә эшкәртеү сәнәғәте күҙлегенән ҡарағанд а, беҙ байтаҡҡа артта ҡалабыҙ. Һуңғы ваҡытта үткән сараларҙ ың иғтибар үҙәгендә урта һәм бәләкәй эшҡыуарлыҡ үҫеше торҙо - уның үҫешен дәртләндереү иҫәбенә республика халҡының юғары м әшғүллеге лә, иҡтисадтың глобаль факторҙарға бәйлелеген кәметеү ҙә тәьмин ителәсәк, - тине Башҡортостан Республикаһы\nХөкүмәте Премьер - министры урынбаҫары - сәнәғәт, инвестици я һәм инновация сәйәсәте министры Юрий Пустовгаров республиканың 2010 йылға тиклем кадрҙар менән тәьмин итеү буйынса төбәк сәйәсәте концепцияһы менән таныштырғанда. - Республика органдары демография, миграция процестарын һәм хеҙмәт баҙары торошон анализлаясаҡ. Иҡтисад тармағы һәм социаль өлкә өсөн кадрҙарға мохтажлыҡты күҙаллауҙы ойоштороу кадрҙар идаралығы эшмәкәрлегендә төп йүнәлештәрҙең береһенә әйләнәсәк.\nҺәм баҙар үҙе үк әҙер сығарылыусылар армияһы тәҡдимен түләүгә һәләтле һорау менән файҙаланыуға этәрһә лә, был процесс, идара ителмәүе сәбәпле, оҙаҡҡа һуҙыла. Бөгөн иһә Башҡортостанда 880 профессия буйынса һуңғы күҙаллауҙар һәм к адрҙарға мохтажлыҡты иҫәпләү республика ойошмаларында хеҙмәт ресурстары буйынса көтөлгән өҫтәмә ихтыяж 2007 йылда 48,5 мең кеше тәшкил итәсәген һәм аҡрынлап кәмейәсәген, 2010\nйылда ул 40 ярым мең кешелә туҡталасағын асыҡланы. Йәғни, иҡтисад үҫешен яҡынса баһалау ҙа эшһеҙлектең, дөйөм алғанда,\nсоциаль миф булыуын күрһәтә.\n- Сәнәғәттә, беренсе сиратта, слесарь - ремонтсылар, ирет еп\nйәбештереүселәр, механика - йыйыу слесарҙары, универсаль\nтокарҙар, электр монтерҙары, фрезерсылар, металл эшкәртеү станоктарында эшләүселәр һорау менән файҙаланасаҡ. Йәғни ҙур предприятие ихтыяжының ғәҙәти наборы. Һәр бер производствоның үҙенә хас үҙенсәлектәре бар, әммә техник ҡоралланыу - барыһы өсөн дә уртаҡ, - УМПО "сығарылыусыһы" булараҡ, Юрий Пустовгаровтың таныш өлкәләге профессиялар\nменән еңел эш итеүе аңлашыла. - Үткән быуат уртаһында сыҡҡа н станокта алыҫ китеп булмай. Һәм әгәр ҙә техник ҡоралланыуҙ ы\nһуңыраҡҡа ҡалдырһаҡ, оҫталарыбыҙҙың ижади потенциалын юғалтыуыбыҙ ихтимал. Ул әлегә бар, әммә йылдан - йыл кәмей\nӘ бына "Машиналар төҙөү технологияһы", "Машиналар һәм металды баҫым менән эшкәртеү технологияһы", "Машиналар һәм м атериал эшкәртеүҙең юғары һөҙөмтәле процесс технологиялары" һөнәрҙәре юғары белемле кадрҙар талап итә.\nАсылда - был үҙ көсөн тыуған республикаһының иҡтисади үҫешенә йүнәлтергә теләүсе мәктәп сығарылыусылары өсөн шпаргалка. Иң мөһиме, власть органдары кадрҙар потенциалы\nөсөн бөгөн хатта иң яҡын күршеләр менән дә көрәшергә тура килеүен аңланы.\n- Беҙҙең иҡтисадтың һәм социаль өлкәнең даими үҫеше инновация нигеҙендә барасаҡ, ә бының өсөн заманса белемгә эйә булған өҫтәмә квалификациялы көс кәрәк. Билл Гейтстың күптән түгел яһаған сығышын ишетһәгеҙ, ул әйтеүенсә, биш - алты йылдан компьютерҙа эшләй белмәгән белгес тормошта бер н имәгә лә өлгәшә алмаясаҡ, - Юрий Пустовгаров асылда бөгөнгө көнгә мөрәжәғәт итә, сөнки бөгөнгө хеҙмәт баҙарын анализлау артабан алдынғы кадрҙар дефициты көсәйәсәген күҙалларға нигеҙ бирә. - Әле ярты йыл элек кенә беҙҙә яңы проиводствола р буласағы хаҡында әйтә лә алмай инек, әммә хәҙер беҙҙең министрлыҡ мәғлүмәт менән уртаҡлашырға һәм бергә эшләргә әҙер. Яҡын арала республика предприятиеларында егермегә\nяҡын инвестиция проекттары ойоштороу планлаштырыла, унда\nквалификациялы эшсе ҡулдар һәм персонал кәрәк буласаҡ.\nҺәм ошо нөктәлә төбәктең кадрҙар сәйәсәте федераль экспер т берләшмәһенең фекере менән тап килә. Беҙҙең хеҙмәт баҙарының төп проблемаһы, Юғары иҡтисад мәктәбенең хеҙмәт тикшеренеүҙәре үҙәге директоры Владимир Гимпельсон әйтеүенсә, әлегә иҡтисадтың яңы эш урындары булдырырға ялҡауланыуына ҡайтып ҡала.\n- Беҙҙә ниндәйҙер юл менән яңыртылған һәм етештереү көсөнә\nэйә булған эш урындары бар. Карауанды тотҡарлаусы дөйә кеүе к бик архаик эш урындары ла етерлек. Хатта уларҙы бөтөрөү факты ла дөйөм етештереүсәнлекте күтәрә, - ти Владимир Ефимович. - Ләкин иң төп сығанаҡ - яңы, заманса эш урындары булдырыу. Яңы, заманса технологиялар, иҫке эш урындарының юҡҡа сығарылыуын иҫәпкә алып, тиҙ арала өҫтәмә бирә. Әлегә бына ошо төп сығанаҡ Рәсәйҙә бөтөнләй юҡ тип әйтерлек.\nШулай итеп Башҡортостандың кадрҙар менән тәьмин итеү буйынса төбәк сәйәсәте концепцияһының ҙур, урта һәм бәләкәй эшҡыуарлыҡтың белем биреү учреждениелары менән социаль\nпартнерлығын иҫәпкә ала башлауы бик тә урынлы. Бөгөн белем биреү учреждениелары үҙаллы йәшәй алмай. Әммә уларға аныҡ\nйүнәлеш биреү кәрәк, быны иһә аралашсы сифатында төбәк властарын йәки муниципалитеттарҙы файҙаланып, предприятие\nйәки учреждениелар эшләргә тейеш.\nҺөҙөмтәле кадрҙар сәйәсәте нигеҙендә беренсе кирбес роле н, Юрий Пустовгаров та билдәләүенсә, республикала компетентл ы үҙәкләштерелгән маркетинг хеҙмәте үтәргә тейеш. Уның үҙенсәлектәре араһында өс баҙарға сығыу юлы булыуы мөһим: хеҙмәт баҙарына, төрлө белем биреү буйынса хеҙмәтләндереү баҙары һәм ғилми продукция баҙары ( шул иҫәптән социаль - психология - педагогика инновациялары). Маркетинг тикшереү\nһөҙөмтәләре уҡыу йорттарына йүнәлеш бирәсәк һәм был, үҙ сиратында, теге йәки был һөнәр буйынса сығарылыусыларҙың һанын саманан тыш арттырмаҫҡа мөмкинселек бирәсәк.