Эстафета. Хикәйә. Әхмәр Ғүмәр-Үтәбай.\n23 Ғинуар 2019, 12:50\nҠотлоғоһоҙ әжәл алдына килеп баҫҡанда, йә булмаһа үҙенән йәшерәк зат эйәһенә үлем ҡурҡынысы янағанда ҡартайған йәнлектәр ни эшләй икән? Тағы бер һорау: йыртҡыс йәнлектәр көсөктәрен нисек һунар итергә өйрәтә? Ошондай ситуацияларҙа кеше ни эшләй? Ошо һәм башҡа һорауҙарға яуаптарҙы Әхмәр Ғүмәр-Үтәбайҙың “Эстафета” хикәйәһендә табырһығыҙ...\nЫржайҙар уларға уйламағанда-көтмәгәндә ташланды. Уларҙың тәрән көрттө көслө күкрәктәре менән ярып, ырғый-ырғый, йәнлектәр утлап йөрөгән аҡланға яҡынлай башлауҙары булды, ҡар бураны сыҡтымы ни: ташланыусыларҙың берсә өҫкә, берсә аҫҡа ырғандаған кәүҙәләре ҡар болото араһында сала-сола ғына күҙгә эленеп ҡалды. Тертелдәк менән Тырт-Мырттың әсәһе Инәк уларҙы, тештәре һәр саҡ ыржайып торғанға күрә, шулай ыржай тип атай. Ҡанэскестәр, аяуһыҙ заттар улар, күпме тоҡомдаштарының башына еттеләр. Ыржайҙар, кешеләр теле менән әйткәндә, – бүреләр. Ә бүреләрҙе иң яуыз йән, ыржай тип иҫәпләүсе үлән менән туҡланыусы йәнлектәрҙе кешеләр яғымлы ғына итеп ҡоралай, илек йә ҡыр кәзәһе тип йөрөтә. Элегерәк кешеләр үҙҙәре лә ҡоралайҙарҙы күпләп ут бөркөүсе “төкөргөс” менән саҡтырып, тиреһен тунап, итен ала ине. Ҡоралайҙар өсөн мылтыҡ – төкөргөс. Ғифриттәй ҡарағош менән күктән, ҡаргиҙәр дөрпөлдәк менән ер өҫтөнән дә ҡыуып ҡыра ҡыр кәзәһе тоҡомон ике аяҡлы заттар. Кешеләрҙе ҡоралайҙар Төҙтәкә тип атап йөрөтә. Артҡы аяҡтарына баҫып, кәүҙәләрен төҙ тотоп, ҡулдарын буш көйө һелтәп йөрөткәнгә күрә шулай атайҙарҙыр инде. Тәкә тиеүҙәре – эре, һауалы булыуҙарына, йәнлектәргә өҫтән аҫҡа ҡарап йөрөүҙәренә ишара. Һуңғы ваҡытта төҙтәкәләрҙең ҡоралайҙарға ҡарата мөнәсәбәте ҡырҡа, шул уҡ ваҡытта ыңғай яҡҡа үҙгәреп бара һымаҡ. Кешеләр хатта уларҙың төйәк иткән урынын “ҡурсаулыҡ” тигән хикмәтле исем менән атап, ҡырыу урынына, киреһенсә, үҙҙәрен һаҡлай, яҡлай башланы. Ҡоралайҙар был хикмәтле урындың ни өсөн ҡурсаулыҡ тип аталғанын аңлап бөтөрмәһә лә, уның төҙтәкәләрҙән ышыҡ икәнлеген дә яҡшы тоя. Шулай булмай һуң: шул уҡ кешеләр ҡурсаулыҡтан ситтә уларға рәхәтләнеп һунар итә, ә инде уның бер ниндәй ҙә кәртә, билдә менән күрһәтелмәгән сиген үтеү, йәғни ҡурсаулыҡ эсенә инеү менән, тәүге ниәтенән баш тартып, һаҡларға тотона. Бер үк мылтыҡ ҡурсаулыҡтың эсендә һәм тышын да ике төрлө тәғәйенләнештә йөрөй. Кешеләрҙең ни өсөн шулай ике йөҙлө булыуҙарын ғына аңларлыҡ хәлдә түгел илектәр. Аңларҙар ине лә, уйлай ғына белмәйҙәр шул. Әгәр ҙә улар, үҙҙәренең күпләп ҡырылып, зат булараҡ юҡҡа сығыу ҡурҡынысы тыуыу сәбәпле, дәүләтт ең махсус ҡарары менән ошондай ҡурсаулыҡ ойошторолоуын аңлаған, белгән булһалар, төҙтәкәләр хаҡында ике төрлө ҡарашта булмаҫтар ине. Валлаһи... Аптыраҡ. Был хәлгә ҡарата ҡоралайҙар ана шулай аптырай ғына алаларҙыр, булһа кәрәк. Тәбиғәттә иһә “Көслөнөкө – замана” тип аталған тәбиғи һайланмыш ҡануны хөкөм һөрә. Ҡурсаулыҡ төшөнсәһе тик тәбиғи инстинкт ярҙамында ғына көн иткән ҡоралайҙарҙың аңлауына һыйып бөтмәгәнгә күрә, улар был хаҡта бер нисек тә уйлай алмай. Ҡыр кәзәләре тәүҙә кешеләрҙең ҡурсаулыҡ ойоштороуға бәйле был ҡылығын үҙҙәрен аулау өсөн ҡоролған хәйләһе, мәкере, һуҡмаҡтарына һалынған ҡапҡаны һымаҡ ҡабул итеп, бер нисә тиҫтә йыл самаһы үҙҙәренсә, йәғни тик тәбиғи инстинкттары буйынса йәшәй бирҙе. Улар әҙәм балаларының үҙҙәренә ҡарата булған ошондай һаҡсыл һәм ихлас мөнәсәбәтен бар тип тә белмәне. Хатта йәйҙәр ҡоро килгән йылдарҙа кешеләрҙең уларға тип ҡурсаулыҡ эсенә һипкән танһыҡ ризығын да күрмәмешкә һалышты ҡыр кәзәләре. Ризыҡ ерҙә һибелеп, туҙырап ята, барыбер унда нин дәйҙер бер мәкер бар кеүек. Буштың атаһы үлгән. Ерҙә ятҡан нәмә ризыҡ түгел, ә уларҙың тояҡтарын шапылдатып эләктерер ҡапҡан, ҡармап алыр тоҙаҡ шулай ризыҡ рәүешен алған һымаҡ. Әммә һуңғы йылда ҡурсаулыҡта килеп тыуған бер ғибрәтле ваҡиға ҡыр кәзәләрен төҙтәкәләргә илтифат менән боролоп ҡарарға мәжбүр итте барыбер.\nУл көндө кәзәләр һутлы үлән эҙләп ҡурсаулыҡтан күпкә ситкә сығып, иртәнге утлауҙа йөрөй ине. Һиҙгер йәндәр, тәмәке еҫен әллә ҡайҙан тойоп ҡалып, үҙҙәренә һунар итергә килеүселәрҙең утлы “төкөргөс”тәре телгә килеүҙән күпкә алда ҡурсаулыҡ яғына ырғандай-ырғандай ҡуҙғалды. Төҙтәкәләр уларҙы күрмәй ҙә ҡалды. Ике йөҙ, өс йөҙ аҙым самаһы һикергәндән һуң туҡталып ҡалалар ҙа, хәүеф барлығын-юҡлығын тикшергәс, тағы ла алға күсәләр. Бер нисә тапҡыр тын алмаштырып, һикерәндәп алғандан һуң, ҡоралайҙар ҡурсаулыҡтың сигенә лә килеп төртөлдөләр. Иркен һулыш алып, ҡалған юлды йүгермәй генә, алдарында осраған танһыҡ үләндәрҙе йолҡа-ҡаба барырға ине ниәттәре. Булманы. Ҡурсаулыҡтың бейек ҡая һәм тәрән һыулы йылға яры менән ҡаймаланған тар ғына үткәленән ыржайҙар өйөрө килеп сыҡмаһынмы!\nАйыуҙан ҡасҡан – бүрегә, тигән һымаҡ, әйтәгүр. Ҡурсаулыҡ шырлығына инеп эҙ юғалтырға өлгөрмәй ҡалған кәзәләр, ҡайҙа баҫырға, ни ҡылырға белмәй, әле генә үҙҙәре ҡасып килгән яҡҡа кирегә боролорға мәжбүр булды. Тәбиғи булмыштары, эске тойомлауҙары кешеләргә яҡыныраҡ килеү юлын һайланы кеүек. Ҡоралайҙар ҡурсаулыҡтың үҙәк менән билдәләнгән сигенә килеп еткәс, ике урталыҡта туҡталып, ҡамауҙа ҡалды. Эс яҡта – эстәре үткәшкән ас ыржайҙар, тыш яҡта – ике аяҡлы дошмандары, “төкөргөс” тотҡан әҙәмдәр. Кәзәләр бер хәҡиҡәтте яҡшы аңлай: уларҙы әлегә ошо үҙәктә, йәғни ҡурсаулыҡ сигендә тороуҙары ғына ҡотҡара. Кешеләрҙән ҡасып эскә китһәләр, ыржайҙар өҙгөсләй, ыржайҙарҙан өркөп үҙәк башына менһәләр, уларҙы төҙтәкәләрҙең утлы “төкөргөс”тәре сағып аласаҡ. Әммә ике яҡтың да уларға ҡарата этлек эшләргә аяҡ-ҡулдары бығаулы. Әҙәмдәр ҡурсаулыҡ эсендә һунар итә алмай, ыржайҙар, әҙәмдәрҙән шөрләп, ҡоралайҙарға ташланырға баҙнаты етмәйенсә, ауыҙҙарынан шайыҡтарын ағыҙып, үҙҙәрен саҡ-саҡ тыйып тота. Был көсөргәнеш тағы ла күпмегә һуҙылыр ине икән, тәүге аҙымды төҙтәкәләр яһаны. Улар ҡыр кәзәләрен уртаға ҡалдырып, ике яҡтан урап сығып, ҡурсалыҡ\nэсенә үтте лә, ыржайҙар йәшенеп һаҡҡан ҡыуаҡлыҡтарға тоҫмаллап, шарт та шорт атырға тотондо. Ыржайҙар, эштең ҡайҙа барғанын шундуҡ аңлап, ҡурсаулыҡтан үксәһен ялтыратты. Береһенең әсе итеп сыйнағаны ла ишетелде. Пуля эләккәндер үҙенә. Ҡоралайҙар әҙәмдәр тарафынан асылған “йәшел коридор” аша ҡурсаулыҡ эсенә иркен үтте. Тап ошо көндән башлап ҡыр кәзәләре ҡурсаулыҡ эсендә әҙәм балаларынан ҡурҡмаҫҡа өйрәнде, үҙҙәренә тип һалынған танһыҡ ризыҡтан ауыҙ итә башланы. Тик улар ҡурсаулыҡтан ситкә сыҡҡанда әҙәмдәрҙең үҙҙәренә мөнәсәбәте ни өсөн ҡырҡа үҙгәреүен һаман да аңларлыҡ халәттә түгелдәр. Мәңге аңлай ҙа алмаҫтар инде. Әммә, барыбер, ҡурсаулыҡ ҡоралайҙарҙы төп дошмандарынан – ыржайҙарҙан, төлкөбайҙарҙан, тайыш табандарҙан, йылғыр һеләүһендәрҙән һаҡлай алмай ине. Сөнки бында йыртҡыс хайуандар ҙа, ҡыр кәзәләре кеүек үк, яҡлаулы һәм һаҡлаулы, йәғни әҙәм балалары нисек кенә ҡеүәтле һәм аҡыллы булмаһын, ҡурсаулыҡ эсендә лә, уның тышында ла йәнлектәрҙең үҙ-ара мөнәсәбәтенә ҡыҫыла алмай. Дөрөҫөрәге, теләмәй. Ни өсөн? Донъялағы иң камил, иң аҡыллы, иң көслө заттар, йәнәһе. Көслө булғастары, ниңә көсһөҙҙәрҙе яҡламай һуң улар? Ҡуяндарҙы – төлкөләрҙән, ҡоралайҙарҙы – бүреләрҙән, мышыларҙы – айыуҙарҙан, турғайҙарҙы – тәгәрләктәрҙән, сысҡандарҙы – типкестәрҙән, селберәләрҙе – суртандарҙан...\nБыл һорауҙарға ла ҡоралайҙар бер ҡасан да яуап таба алмаҫтар инде. Ҡоралайҙар ике урталыҡта ҡамалып ҡалған теге көндө иһә ҡурсаулыҡ сигендә үҙҙәренә күҙ йәштәре түгелеп, мөлдөрәп ҡарап торған йәнлектәрҙе йәлләне булһа кәрәк төҙтәкәләр. Улайһа, ҡурсаулыҡтан ситтә шул уҡ йәнлектәрҙе ни өсөн аямайса ҡыра һуң шул уҡ кешеләр? Төҙтәкәләрҙең ошондай ике йөҙлө булыуҙарының сәбәбе нимәлә? Әгәр ҙә ҡоралайҙар, ысынлап та, уйларға, фекер йөрөтөргә һәләтле булһалар, бер хәҡиҡәтте һүҙһеҙ ҙә аңлап, үҙҙәрен һаҡлап, яҡлап маташҡан әҙәмдәр йөрөгән был урмандан баштары һуҡҡан яҡҡа сығып олағырҙар ине. Хәйер, урмандан ғынамы икән? Төҙтәкәләр, шул уҡ ыржайҙар һымаҡ, ҡоралайҙарҙың һутлы, үҙҙәренең лөғәте менән әйткәндә, деликатес итенә дәғүә иткәнгә күрә генә уларҙы ыржайҙарҙың аҙау тештәренән йолоп алып ҡалды бит теге көндө. Улар ҡоралайҙарҙы шул уҡ урында ҡырып һалырҙар ине, ҡурсаулыҡ эсендә һунар иткән өсөн штраф санкциялары уларҙың тәтегә баҫҡан бармағын шаҡарҙы ғына. Әҙәмдәр теге көндө лә, ыржайҙарҙы үҙҙәренең табыштарынан ҡыуып ебәргәндән һуң, ҡурсаулыҡтан әҙ-мәҙ ситкә китеп, ҡоралайҙарҙың кире әйләнерен көтөп боҫоп ятты. Әлбиттә, төҙтәкәләр унда тик кенә ятманы. Милли һунар үҙенсәлектәренә ярашлы, ысын мәғәнәһендә гөжбан ойошторҙо. Башта шым ғына хәмер һемереүсе әҙәмдәр, эстәренә төшкән хәмерҙәре үҙҙәренә әмер биргәс, тәмәке тарта башланылар, тағы ла бер аҙҙан мәрәкә һөйләп көлөшөүҙәр, һүгенеү тауыштары ишетелеп торҙо ла, йырларға тотондолар. Урмандағы был кәнсирт таңға тиклем дауам итте...\nЙәнлектәрҙең үҙ-ара мөнәсәбәтендәге аңлашыу мәсьәләһен башҡа осраҡта, әлеге лә баяғы, тәбиғәт үҙе көйләне. Ҡоралайҙар йәшәр өсөн үлән ашарға тейеш булған һымаҡ, бүреләргә йәнлек ите, йылы ҡан кәрәк. Ҡоралайҙарҙы үлән ашауҙан, ағас ҡайырыһы кимереүҙән тыйып булмаған һымаҡ, ыржайҙарҙы ла тәғәйен ризығын ҡабул итеүҙән дүндереп булмай. Бына, әле килеп, ыржай ҙарҙың ҡоралайҙарға ошо ташланыуы ла, ҡар-буран туҙҙырып уларға яҫҡыныуҙары ла тап шул ҡурсаулыҡ эсендә бара. Өйөр башы – тиҫтә йәшен күптән тултырыуына ҡарамаҫтан, һаман да оло урмандың ҡоралайҙар атаманы һаналған Таштояҡ, ҡурҡыныс килеүен белдереп,\nҡаты тояғын ҡарҙан әрселгән туң ергә бер тапҡыр туҡылдата баҫып алды. Йәш сағында артынан ҡыуа килеүсе бер ыржайҙың башын яра тибеп үлтергәндән һуң йәбеште уға Таштояҡ ҡушаматы. Ҡушаматы ла, исеме лә – Таштояҡ.\nӨйөр башлығы фарман биреүе булды, аҡлан ситендә көҙҙән ҡалған үләнде утлаған, йығылған уҫаҡ ҡайырын кимергән ҡоралайҙар көтөүе ҡапыл ашауынан туҡтап, һындарын турайтып, башлыҡ ҡараған яҡҡа ҡарап хәрәкәтһеҙ ҡалды. Әйтерһең дә, ошо мәл ваҡыт та туҡталды. Бары тик яҡындағы ағасҡа ҡунған тумыртҡа ғына үҙенең “туҡ-туҡ” эшен белде. Хәйер, тәбиғәттең һәр тере йән эйәһе тәүлек әйләнәһенә туҡланыу хәстәре менән йәшәй: утлаған ҡоралайҙар ҙа, ҡорт эҙләгән тумыртҡалар ҙа, ҡоралайҙарға яҫҡынған ыржайҙар ҙа. Тумыртҡаларҙың туҡылдауына ҡушылып, ҡоралайҙарҙың да йөрәктәре дөпөлдәп типте: “дөп-дөп-дөп...” Тағы ла кемдәрҙеңдер йөрәктәре өлпөлдәй. Былары кем булыр һуң, сөнки был тирәлә ҡоралайҙарҙан һәм тумыртҡаларҙан башҡа йән эйәләре күренмәй бит. Көсөргәнеш тағы ла арта төштө. Таштояҡ тағы ла бер ҡат тояғын туң ергә тыҡылдатып алды. Көсөргәнеш тағы ла артты. Барыһы ла өйөр башының хәрәкәтен түҙемһеҙләнеп көттө.\nТап шул саҡта ҡар бураны араһында күренеп ҡалды ла инде уларға баяғы ыржайҙарҙың аҫҡа-өҫкә ырғылған һындары. Ҡышҡы көн тыныс, елһеҙ ине, урмандың был урынындағы ел-дауылды ыржайҙар хасил итте. Ошо көсөргәнешле мәлдән ун секунд ҡына алда ике йәшлек ҡыр кәзәһе Тертелдәк кимергән уҫаҡ ҡайыры, әсе булһа ла, йөрәгенә ятып тора ине. Әммә уның әселеге бер секунд эсендә юҡҡа сығып, ҡоралайҙар көтөүенең дөйөм хәүеф алды кисереше менән алмашынды. Ундай мәлдә йәнлектәрҙең бар булмышы фәҡәт бер генә ынтылышты, бер генә хәҡиҡәтте ҡабул итергә әҙер: ыржайҙарҙың аҙауынан нисек ҡотолорға? Тертелдәк үҙе янындағы игеҙәге Тырт-Мырт менән бер үк хәрәкәттәрҙе ҡабатлап, тәүҙә ҡартаталары Таштояҡҡа ҡарап ҡатты, шулай ҡатып ҡалған килеш улар ҡараштарын берсә хәүеф көтөлгән яҡҡа, берсә әсәләре Инәккә, өйөр башлығы янында ғорур баҫып торған өләсәләре Һөтлөкәйгә күсереп-күсереп алды. Һөтлөкөй ҙә башын бора һалып, бер генә секундҡа яратҡан ейәнсәре Тертелдәккә ҡараш ташланы. Мыҡырҙаны. Уның кәзәләр теле менән әйткән һүҙҙәрен Тертелдәк бик асыҡ төшөндө. “Нимә генә булмаһын, минең арттан ҡалма. Йәйгеһен мин һиңә ыржайҙарҙан нисек ҡасырға өйрәттем бит...” – ти ине уға өләсәһе Һөтлөкәй. Өйөрҙә Тертелдәктән йәшерәк бәрәстәр тулып йөрөһә лә, өләсәһе, ниңәлер, фәҡәт Тертелдәкте яҡын күрә. Ярата. Тышҡы ҡиәфәттәре буйынса игеҙәге Тырт-Мырт менән улар бер яғы менән дә айырылмай. Айырма шунда ғына: Тырт-Мырт һауалыраҡ, тиҙ генә үсегеп бара, һүҙ күтәрмәй, әллә шуға инде өләсәләре Һөтлөкәй уға һәр ваҡыт орошоп өндәшә. Ә бына Тертелдәкте ул башҡа бәрәстәрҙән айырып ҡарай. Бер йәшлек сағында хатта, үҙенең яңы тыуған бәрәстәренән йәшереп кенә, бер имсәген Тертелдәккә имеҙеп йөрөнө. Өләсәһенең ҡаймаҡтай ҡуйы һөтөнөң татын бик яҡшы хәтерләй Тертелдәк. Был хәл күпме дауам итер ине икән, ейәнсәрен имеҙеп йөрөгән Һөтлөкәйҙе күреп ҡалған ҡартатаһы Таштояҡ, мәсьәләне ҡабырғаһы менән ҡуйып, алдағы йәй башында – ҡоралайҙарҙың йәшәү ҡануны буйынса – яңы йәшен тултырған Тертелдәк менән Тырт-Мыртты, тағы ла бер нисә йәш ҡоралайҙы, эш боҙоп тотолған өлкән ҡатыны Һөтлөкәйҙе өйөрҙән ҡыуып уҡ сығарҙы. Өйөрҙән генә ҡыуһа – бер асыу, маңлайы менән ағастарға ышҡып сиген билдәләгән биләмәһенән ситкә үк баҫтырып ебәрҙе. Ҡаршылашып маташҡайнылар – Таштояҡтың тояҡтары ғына түгел, мөгөҙҙәре лә таш кеүек ҡаты, һөңгө кеүек осло. Өйөр башлығынан һөҙөлөүҙең\nнимә икәнен Һөтлөкәй бик яҡшы белә. Уның мөгөҙөнөң ҡатылығын һәм үткерлеген үҙ ҡабырғаларында һынап ҡарағаны бар. Шуға күрә Һөтлөкәй иренең үҙен өйөрҙән һәм биләмәнән ҡыуыуына артыҡ үпкәләмәне, яҙмышына өнһөҙ буйһоноп, ейәнсәрҙәрен һәм бүләсәрҙәрен эйәртеп урман төпкөлөнә китеп, үҙҙәре һымаҡ уҡ йола үтәп өйөрҙән китеүсе башҡа йәндәштәрен табып, улар менән йәйоҙоно донъя ҡыҙырыуҙарын белделәр. Һөтлөкәй бындай үҙенсәлекле сәйәхәткә тәүге тапҡыр сыға, сөнки ул быйыл тәүг е тапҡыр ҡыҫыр ҡалды.\nӘҙәмдәрҙең йәйләүгә сығыуына оҡшағайны ҡоралайҙарҙың был йәйге сәйәхәте. Өйөрҙән уларҙы ситнәткән йә яратмаған өсөн ҡыумайҙар. Йола буйынса, өйөрҙәге йәш бикәләрҙең быуаҙ икәнлеге билдәле булғас та, бер йәштән өлкән барлыҡ йән эйәһе өйөрҙө һәм биләмәне ташлап китергә, көҙгә тиклем үҙ йүнен үҙе күреп йәшәп торорға тейеш. Тәбиғәт ғали йәнәптәре ҡоралайҙарҙы шулай итеп яралтҡанға күрә үтәлә был йола. Йәғни инә ҡоралай менән атаның барлыҡ иғтибары уларҙың затын дауам итер, донъяға яралыр йәндәргә бағышланырға тейеш был йәйге осорҙа. Инә ҡоралайҙың бауырындағы яралғыға тыныслыҡ та, әсәһе аша күскән яҡшы ҡан да, бының өсөн таҙа һыу ҙа, шифалы һутлы үлән дә кәрәк. Бына шуға, бәрәстәр һау килеш донъяға яралһын өсөн дә, башҡалар был саҡт а өйөрҙән генә түгел, хатта биләмәнән дә ситкә сығып йәшәп торорға бурыслы. Был – инә ҡоралайҙарҙың гоманлы сағындағы иң гуманлы ҡануны. Әҙәмдәр ҙә ошо ҡанун буйынса йәшәһә ине. Төҙтәкәләр ҙә, ҡоралайҙарҙан күреп микән, бер мәл “Бөтә яҡшы нәмә балаларға!” тигән девиз менән йәшәп ҡараны ҡарауға. Әммә был һүҙҙәр ҡоро лозунг булыуҙан уҙманы, сөнки әҙәмдәрҙең күп кенә ата-әсәләре “яҡшы нәмә”не үҙҙәренең ҡулына эләктерер өсөн тупылдатып балалар тапты. “Яҡшы нәмәләр” иһә, балаларға тәғәйенләнһә лә, башҡа, кәйеф-сафа ҡороу маҡсатында сарыф ителде. Балаларҙың һаны артҡан һайын, ҡарауһыҙ ҡалған етемдәр, балалар йорттары күбәйҙе...\nУның ҡарауы, йәйоҙоно ситтә йөрөп, йәш ҡоралайҙар үҙҙәре менән донъя гиҙеүсе өлкәндәрҙән йәшәргә, иң мөһиме – йыртҡыс хайуандарҙан һаҡланырға өйрәнә, тормош мәктәбе үтә. Ҡайһы саҡта улар аяныслы хәлдәргә тарып ҡуя. Ни тиһәң дә, бүреләрҙең башын яра тиберлек Таштояҡ ҡартаталары үҙҙә ренең тыуған биләмәһендә заттарының яңы ағзаларының имен-аман донъяға килеүен тәьмин итеп йөрөй шул. Үткән йәйҙә шулай йәйләү ҡыҙырып йөрөгәндәрендә ҡоралайҙар, һаҡһыҙлыҡ күрһәтеп, һунарсыларҙың башмаҡтай эттәренә осрап, саҡ-саҡ үлемдән ҡалды. Ыржайҙарҙан да хәтәрерәк ине уларҙың һунар эттәре. Дөрөҫөрәге, уларҙы өләсәләре Һөтлөкәй әжәл тырнңағынан алып ҡалды. Йыртҡыстарҙан елдең түбән яғына, тау осраһа, тау үренә табан ҡасырға кәрәклеген шунда аңланы Тертелдәк. Әгәр ҙә ҡоралайҙар тау үренә табан ынтылһа, уны бер йыртҡыс йәнлек тә, иң йүгерек һаналған һунар эттәре лә ҡыуып етә алмай. Ни өсөн тигәндә, илектәрҙең артҡы тояҡтары оҙон, алғылары ҡыҫҡараҡ булыуы тау үренә табан атылған уҡтай осорға мөмкинлек бирә. Һөтлөкәй уларҙы тау үренә әйҙүкләп, бурҙайҙарҙың ауыҙынан йолоп ҡалды. Йәйләүҙә йөрөүсе йәш ҡоралайҙар ара-тирә тыуып үҫкән биләмәләренең сигенә барып сыҡҡанда, ҡартаталарының баш осондағы үткер мөгөҙөнә күҙ һалып та китер булды. Бының да үҙенә күрә әтнәкәһе бар. Әгәр ҙә Таштояҡтың һөңгө-мөгөҙҙәре урынында юҡ икән, был хәл шуға ишара: өйөргә әйләнеп ҡайтырға була, бәрәстәр донъяға яралған. Тиҙҙән ер өҫтө ҡар менән ҡапланасаҡ һәм уларҙың заты тағы ла бер өйөр булып донъя гиҙеп йөрөйәсәк. Ҡышлаҡҡа ҡайтыу ҙа үҙенә күрә оло байрам. Барыһынан бигерәк донъяға яралған сыбар бәрәстәрҙе күргәндән һуң тыуған ашҡыныуҙар, уларҙың тәүге яһаған аҙымдарына ҡыуанып һикерәндәүҙәр. Өйөрҙәге ата-әсәләре лә йәйләүҙән ҡайтыусы бәрәстәрен һағынып өлгөрә был саҡта. Бындай тойғонан хатта донъяла иң ҡырыҫы һәм уҫалы булып тойолған ҡартаталары Таштояҡ та азат түгел. Ул хатта был саҡта тәртип боҙоусы кескәй тоҡомдаштарына яза бирерлек хәлдә түгел. Был мәлдә туҡал ҡалған Таштояҡтың иң йыуаш көндәре башлана. Тап шул саҡта бәрәстәргә, үҫмерҙәргә шашынып алырға ла форсат тыуа. Был шашыныуҙарға йәйге танышыуҙарҙан һуң ҡауышыуҙар, мөхәббәт уйындары ялғана. Әммә ергә ҡырпаҡ ҡар төшөп, өйөр башының яңы мөгөҙҙәре үҫеп сыҡҡас, өйөрҙә тағы ла әүәлгесә тәртип урынлаша. Ҡоралайҙар тағы ла, һалдаттар ише, бер рәткә теҙелеп йөрөй башлай.\n...Һөтлөкәй менән Тертелдәктең – өләсәй менән ейәнсәрҙең ҡараштары осрашыуға тағы ла бер секунд ваҡыт үтте. Шул тиклем оҙон, көтөп түҙемең бөтөрлөк, түҙеп үҙәгең өҙөлөрлөк ваҡыт арауығы. Шул мөҙҙәт эсенә әллә күпме наҙ, яҡтылыҡ, йылылыҡ, миһырбанлыҡ, эскерһеҙлек, илаһилыҡ, туғанлыҡ хисе һыя. Ҡайһы бер тере йән эйәләре, ғүмер буйы йәшәп тә, был тойғоларҙы кисереү генә түгел, былар хаҡында уйлау ғына түгел, ғөмүмән, бындай төшөнсәләрҙең барлығын да белмәйҙер. Туғанлыҡ, ҡан тартыу көсө аң менән аңлай һәм аңлатып бирә торған төшөнсәләр түгел шул. Гүйә, ошо мәлдә Һөтлөкәй менән Тертелдәк тәбиғәттең башланғысы һәм дауамы булып, бер йәнгә ойошто кеүек. Бындай ҡараш йүгертеүҙәр, ялан-йолан ҡарауҙар, тертелдәүҙәр уларҙың ҡанында. Тертелдәү буйынса барыһын да уҙҙырғаны өсөн дә өләсәһе уға Тертелдәк исемен биргәйне бит. Бәрәстәр, йәш һәм үҫмер ҡоралайҙар, ниндәй генә хәлгә ҡалғанда ла, өлкәндәрҙең хәрәкәттәрен ҡабатлап, уларҙың эҙенә баҫып, хәүеф килеп тыуған урындан сығырға, йыртҡыстар тырнағынан ҡотолорға тейеш. Әгәр ҙә улар өлкәндәрҙән күҙ яҙҙырып, уларҙың хәрәкәтен ҡабатламай, саҡ ҡына үҙаллы хәрәкәт иттеме, ыржайҙар был хәлде тиҙ арала күреп ҡалып, йәш ҡоралайҙы өйөрҙән айырырға, ситкәрәк ҡайырырға тырышасаҡ. Өйөрөнән айырылған йәш илек күҙ асып йомған арала бүреләрҙең ҡорбанына әүерелә. Йәш кәзә тәүҙә самаһыҙ әүҙемлек күрһәтеп сәбәләнә, урынһыҙға ҡапыл туҡталып ҡала, ҡайһы яҡҡа ҡасырға белмәй, тыбызыҡлап үрһәләнә һәм ошо рәүешле үҙен уратып алған ыржайҙарҙың аҙау тештәре араһына үҙе үк һикереп тиерлек барып инә. Шунан башлана ла инде ыржайҙарҙың ҡан туйы. Ул туйҙың нисек бар ыу ын а һәм тамамланыуына ҡорбан булыусы йәнлек шаһит була алмай шул. Бер, ике, өс! Кәзәкәйҙәр берҙәм һулыш алып, берҙәм ынтылыш менән Таштояҡ һикергән яҡҡа табан ырғыны. Барыһы ла тәүге һикереш яһағандан һуң барып төшөр урындарының ниндәй булырын да абайламаны, күҙҙәрен йомоп һыуға сумған әҙәм ише, аҙағы ни менән барып бөтөрөн белмәгән яҡҡа ҡуҙғалды. Был халәт уларҙың өйөр башлығына сикһеҙ ышаныуҙарынан килә торғандыр. Күрәләтә ут эсенә, ыржайҙарҙың аҙау тешенә алып барып индермәҫ әле Таштояҡ. Әлбиттә, илектәрҙең һәр ҡайһыһының тәүге һикереш алған майҙансығы ҡарҙан әрселгән ҡаты ер булғанға күрә, улар был мөмкинлекте трамплин итеп файҙаланып, хәтһеҙ генә арауыҡҡа ырғый алды. Ҡасыуҙың уңышлы тамамланыуы ла тәүге һикерешкә бәйле. Ҡоралайҙар ниндәй генә арауыҡҡа һикермәһен, һәр ҡайһыһының да барып төшкән урындары тәрән көрт эсе ине. Көрт бауыр аҫтынан, тәрән булһа ла, ҡарҙың йомшаҡлығы уларҙың файҙаһына ғына. Икенсе һикерештәре тәүгеһенән ҡайтышыраҡ тойолһа ла, ыржайҙар әле генә ҡоралайҙар ҡатып ҡалған асыҡ урынға килеп сыҡҡанда, йәнлектәр был урындан утыҙ-ҡырҡ аҙымға алыҫлашып өлгөргәйне инде. Был арауыҡ ҡоралайҙар өсөн ике-өс һикерем араны ғына тәшкил итһә лә, ыржайҙарға был араны үтер өсөн был йәнлектәргә ҡарағанда ике тапҡыр күберәк ваҡыт кәрәгәсәк. Күкрәктәре ҡеүәтле булһа ла, аяҡтары ҡыҫҡа шул бүреләрҙең. Шуға күрә улар, ҡоралайҙар өйөрөнөң төп йүнәлешенең артынан китеүҙе мәғәнәһеҙлеккә һанап, сабып барған ыңғайҙарында бар диҡҡәтен иң артта ҡалыусы илеккә йә өйөрҙән бер яҡҡараҡ айырылып барғанына йүнәлтеп, төп көстәрен шуға тоҫмаллап өлгөрә. Өйөр артынан сабыусы ыржайҙарҙың төп өҫтөнлөгө лә шунда: уларҙы бынан һуң өйөр бөтөнләй ҡыҙыҡһындырмай, улар бер йоҙроҡҡа тупланып, үҙ-ара аңлашып, тик яңғыҙ ҡорбан артынан саба, бер илекте ҡыуалай. Сабып барған килеш бер-береһен ял иттереп алырға ла өлгөрә ыржайҙар. Тәүҙә береһе алға ныҡ ынтылып, бар көсөн йүгереүгә сарыф итеп, ҡорбанын албырғата ла, ситкәрәк сығып, сабыуын яйлатып, арттан килеүсе ыржайға юл бирә, уныһы бер аҙҙан өсөнсөһөн алға үткәрә. Был арала тәүге бүре тынын рәткә һалып, ҡабат яҫҡынырға әҙерләнә.\nӨс, дүрт, биш! Икенсе һикереш яһағандан һуң Тертелдәк Һөтлөкәй өләсәһенең өсөнсө һикереш яһап талпынғандан ҡалған әҙер эҙенә төштө, шундуҡ үҙе лә өсөнсө һикереште яһаны. Әллә саманы онотто Тертелдәк, әллә өләсәһенең әҙер эҙенә баҫып һикереүе сәбәпсе булдымы быға – ул үҙен хәтһеҙ генә ваҡыт бейек һауала аҫылынып торғандай хис итте. Шул ваҡыт арауығында Тертелдәк хәтһеҙ ара алыҫлашып өлгөргән ҡартатаһы Таштояҡтың һыртын, уның артынан ынтылған Һөтлөкәй өләсәһенең дүртенсегә һикергәнен, үҙҙәренең артынан яҫҡынған ыржайҙарҙы күреп өлгөрҙө.\nСекундтың ниндәйҙер өлөшөндә иң алдан сабып килгән һоро ҡарт ыржайҙың күҙ ҡарашы менән осрашты Тертелдәк. Ниндәйҙер кисерештәргә бирелеп торорлоҡмо ни был мөҙҙәттә? Был көсөргәнешле мәл бик оҙаҡ тойолдо Тертелдәккә. Ул һауала аҫылынып торған ваҡыт эсендә өләсәһенең дүртенсе һикереш яһап, бушап ҡалған эҙҙәренә Тертелдәктән алда игеҙәге Тырт-Мырт килеп төштө. Хистәргә бирелһәң, артыҡ шашынып һикерәндәһәң, шул хәлгә ҡалаһың инде. Был турала күпме иҫкәртте уны йәйләүгә сыҡҡанда өләсәһе Һөтлөкәй. Тырт-Мырттың һыртына килеп төшкән Тертелдәк, игеҙәгенә мәшәҡәт яһамаҫ өсөн, ситкә һикерҙе. Тырт-Мырт саманан тыш көсөргәнеш яһап, артабанғы һикереш яһап, өләсәләре Һөтлөкәй артынан китте. Тертелдәк иһә өйөрҙән ситкә күсеп тороп ҡалды. Һәр бер секунд ғүмерҙе хәл итер саҡта аңшайып тороу үлемгә тиң. Бер аҙ боролош яһап, Тырт-Мырт артынан сабырға ине ниәте, әммә ҡаршыһында үҫеп ултырған ҡайын ағасы уға бындай мөмкинлекте бирмәне. Ул ҡайынды уратып үтергә самаланы, әммә артабан да теҙелеп киткән ағастар уның ҡасыу йүнәлешен бер аҙ ситкә борҙо. Тертелдәк, өйөрҙән айырылып, ҡайынлыҡтың икенсе яғынан сабып бара башланы. Өләсәһенең әҙер эҙенә баҫып ҡасыу түгел шул бында. Етмәһә, йәненең тертелдәүе, йөрәгенең өлпөлдәүе тынын ҡурып бара. Ыржайҙар унан иллеләп аҙым артта ҡалып саба. Әммә улар күмәк, ә Тертелдәк самаһыҙ һикерәндәүе арҡаһында – яңғыҙы...\nБерәүҙәр ҡаса. Икенселәр баҫтыра. Берәүҙәр ҡасыу юлы менән ғүмерен һаҡларға теләй. Икенселәр ҡасҡандарҙы баҫтырып тотоп, ғүмерен һуҙырға теләй. Йүгермәйһең икән – йәшәмәйһең... Ыржайҙарға шул ғына кәрәк ине лә. Тәүҙә улар ырғандап ҡасып барыусы ҡыр кәзәләренең иң артынан эйәргән Тырт-Мыртты үҙҙәренең ҡорбаны итеп һайлағайны. Өйөр башы Тимертырнаҡ был хаҡта башҡаларға аңғартып өлгөргәйне: тәүҙә был мәғлүмәтте ул янында сабып барыусы инә бүрегә – көсөктәренең әсәһе Һортойға еткерҙе. Һортой, үҙ нәүбәтендә, сабып барышлай, тәүҙә бер яғына, аҙаҡ икенсе яғына боролоп, яндауынан сабып килеүсе ике йәшлек Йүгерек менән Һәүереккә бышырҙаны.\nЫржайҙар лөғәтендә һүҙ атҡарҙы. Ырылдап. Фарман тиҙ\nарала бар өйөргә таралды. Һәүереккә иһә өйөр башының махсус фарманын өҫтәлмә рәүештә айырып еткерҙе: ҡорбанды ҡыуып етеп барғанда, Һәүерек атаһы Тимертырнаҡҡа йә әсәһе Һортойға яҡыныраҡ булырға тейеш. Тимертырнаҡ менән Һортой игеҙәк көсөктәре Һәүерек менән Йүгеректе тәүге тапҡыр ғына ауға алып сыҡмайҙар. Улар йәше тулыр-тулмаҫтан ошо юлда. Һәр бер ау, һәр бер һунар – көсөктәр өсөн айырым бер һабаҡ, дәрес. Атай менән әсәй улдары Йүгеректең уңыштары өсөн ҡыуанһа ла, Һәүеректең мәнһеҙлеге өсөн уларҙың аҙау тештәре һыҙлай. Хәйер, уның ана шулай, йолҡош аттар кеүек, Һәүерек исем-ҡушаматы алыуы ла башҡа ыржайҙарға оҡшамаған сифатынан – ығышлығынан килә. Ҡорсаңғы. Бына был һунарҙа ата менән әсә Һәүеректе ныҡлап һынап ҡарамаҡсы. Һынауҙы ул үтә алырмы-юҡмы? Үтә алмаһа... Ҡоралайҙарҙы ҡыуа төшкәндә барыһы ла көйлө һымаҡ ине. Әммә башта уҡ тәғәйенләп ҡуйған ҡорбандары көтмәгәндә икенсе бер ҡыр кәзәһе менән алмашыныр тип кем уйлаһын инде? Быны ыржайҙар яҡшыға юрамай, бик ауыр кисерә. Һәр хәлдә, башта уҡ билдәләнгән ҡорбандан диҡҡәтте икенсегә күсереү еңел түгел. Иң арттан эйәргән Тырт-Мырттың илерткес итләс һынына ҡарап, уның боғаҙын аҡтарғандан һуң тәмләп эсер ҡанының ҡайнарлығын да тел осонда тойоп-татып та өлгөргәйне Тимертырнаҡ. Инде шул ниәтен бойомға ашырыу ғына ҡалғайны. Әммә, уйламағанда-көтмәгәндә, Тырт-Мырттың ҡаршыһында ғына тап шундай уҡ икенсе бер кәзә һауаға ырғылды Һәм мөғжизәнең мөғжизәһе булды: бер мәлгә генә һауала аҫылып тороусы ҡоралай туп-тура Тимертырнаҡтың күҙҙәренә тултырып ҡараны. Барыһын да аңланы ошо ҡараштан күпте күргән, күпте кисергән ыржай өйөрө башлығы. Тертелдәп кенә торған икенсе шундай уҡ йән, моғайын, игеҙәгелер әле, уның ҡоранын нисек боғаҙынан алыуы, ҡайнар ҡанына ләззәтләнеүенә бәйле ниәттәрен белеп ҡалғандай, үҙенең дәғүәһен һауаға аҫылынып тороп белдерә. Йолҡош! Быны аңлауҙан өйөр башлығының эсендәге икенсе сифаттағы бүреләр тағы ла ажарыраҡ итеп олорға тотондо. Асығыу менән асыу бергә ҡушылғанда ғына сыға бындай олоу. Ана ниндәй дәғүә белдерә уға тертелдәк кенә мәхлүк йән! Ә бит тап шуның өсөн дә Тертелдәк үҙенең ҡандаш игеҙәген, башҡа тоҡомдаштарын ҡотҡарыр өсөн ыржайҙар өйөрөн үҙенең артынан эйәртеп, бөтөнләй икенсе яҡҡа борҙо. Өҫтөнлөктө үҙенең яғына ауҙарҙы. һәр хәлдә, ыржайҙар башлығы Тертелдәктең өйөрҙән ҡайырылыуын шулай баһалап өлгөрҙө. Тимертырнаҡ өйөрҙән ҡайырылған Тертелдәк артынан ыржайҙарҙы әйҙәне.\nТырт-Мырттың һыны һаман да өйөр башының күҙ алдынан китмәй торҙо. Ҡанығыуы шул тиклем булғандыр. Тертелдәк менән Тырт-Мырт һуйған да ҡаплағандай оҡшаш. Ошо ла булышлыҡ итә, күрәһең. Ауыҙына ҡапҡан ҡалъяны йолҡа тартып алдылармы ни! Был һемәйеү Тимертырнаҡты оторо ярһытты ғына. Ул, ҡаршыһына осраған тәрән ҡар ҡорғандарын ҡатҡыл күкрәге менән ярып, тағы ла шәберәк алға бара башланы. Асыуына ҡаратырышлығы ла ҡушылды. Диңгеҙ ярына һуҡҡан көслө тулҡындар, цунами менән көрәшеүгә тиң ине ыржайҙарҙың ошолай хәрәкәт итеүе. Ошо тулҡындар ғына булмаһа, улар әллә ҡасан уҡ атылған уҡтай барып етеп, үҙһүҙле ҡыр кәзәһен ҡармап та алған булырҙар ине. Исемен дә һорап тормаҫтар, ҡабып та ҡуйырҙар ине. Өйөргә тигеҙ итеп бүлгәндә бер ҡабымлыҡ ҡына ит киҫәге, ә үҙе ниндәй ыржайҙар менән етәкселек итеп маташа. Тьфү! Әммә ошо рәүешле Тертелдәккә нәфрәтләнеп, ни тиклем нығыраҡ ынтылып, шундайын көсөргәнеш һалыуҙан да ни фәтеүә? Бындай көсөргәнеш уларҙы тәрән көрт аҫтына тағы ла нығыраҡ батыра ла, киреһенсә, Тертелдәк менән уларҙың араһы торған һайын алыҫлаша ғына төшә. Көсөргәнеш көрт аҫтына тарта. Ихтыярһыҙлыҡ булған урында уҫаллыҡ алға сыға. Тап шуның һымаҡ. Уҫаллыҡ иһә ҡанды ҡайната, аңды томалай һәм хәлде тиҙ ала. Уҫаллыҡ был осраҡта аяҡҡа тышау ғына. Ыржайҙар мәгәр башҡа төрлө була ла алмай. Был саҡта хатта ҡайнар ҡан эсеү, татлы ит ашап кинәнеү ниәте лә бойомға ашм аҫ хыял булып күренә башлай. Ыржай һынлы ыржай өсөн аҙау тешкә килеп эләккән табышты ауыҙҙан ысҡындырыуҙан да ҙурыраҡ күңел ҡайтыуы юҡ һымаҡ. Етмәһә, улар аҙна-ун көн йүнле ризыҡ ҡапҡаны юҡ.\nӘммә... Ашарға, нисек булһа ла тамаҡ туйҙырырға ынтылыу хисе һәр ҡаршылыҡты тупаҫ көс менән емереп, аҙау теш менән ҡайырып өйрәнгән ыржайҙарҙы ла хәйләгә барырға мәжбүр итә. Ваҡытлыса төлкө булып торорға ла тура килә уларға. Төлкөләрҙе хәйлә тоҡсайы булғаны өсөн күралмай ыржайҙар. Әммә уларҙың хәйләкәрлеге бына ошондай саҡта иҫтәренә төшә. Төлкөлөккә күҙ ҙә йомола. Кем белә лә кем күрә төлкө халәтендәге ыржайҙарҙы. Маҡсат ысулды аҡлай, тиҙәр. Ҡоралайҙарҙы нисек итеп баҫтырып тотоу мөһим түгел, тамаҡ туйҙырыу мөһимерәк. Тамаҡ тамуҡҡа төшөрә. Күпте күргән, күпте кисергән өйөр башлығы хәҙер инде бер хәҡиҡәтте яҡшы аңлай: ғәҙел йүгереп ярышыу һәм ҡасыу-баҫтырыу бәйгеһендә улар ҡоралайҙарҙан күпкә ҡалыша. Ыржайҙарҙың өс-дүрт һикергән араны бер һикереүҙә үтеүсе илектәрҙең артынан туп-тураға доҡойоу – бер ҡатлылыҡҡа тиң ахмаҡлыҡ. Шуның өсөн дә иң дөрөҫ юл – ҡасыусының булмышына ҡурҡыу һалып, ҡотон алыу. Бының өсөн ҡоралай албырғап ҡалырға һәм дөрөҫ булмаған хәрәкәттәр яһарға, сәбәләнергә тейеш. Ошо ниәт тормошҡа ашһа, ҡорбан, ҡайһы яҡҡа ҡасырға белмәйенсә, икеләнеү ҡулсаһында ҡаласаҡ та, үҙенән-үҙе ыржайҙарҙың ауыҙына килеп ауасаҡ. Ғәҙәттән тыш фиҙакәрлек, саманан артыҡ көсөргәнеш һалмаһаң, ит ҡаба алмаҫһың, тигән хәҡиҡәтте лә яҡшы аңлай Тимертырнаҡ. Бына хәҙер ул ана шундай көсөргәнеште һалырға, килеп тыуған хәлде үҙгәртергә тейеш. Ул үҙҙәренән алыҫая барыусы Тертелдәктең сираттағы үҙәккә инеп юғалғанын көтөп кенә барҙы ла, башҡаларға юлды дауам итергә бойороп, үҙе ултыртылған ҡарағайлыҡҡа йәһәт кенә боролоп инде. Ағаслыҡтың ситенә ел һырынты өйгән, ә инде эске яҡта ҡарағай ылыҫтары ышығында ҡарҙың тәрәнлеге ыржайҙың тубығы тиклем дә булмаҫ. Әгәр ҙә ниәте бойомға ашһа, ул ошо ҡарағайҙар араһынан сабып барып, ҡоралайҙың ҡаршыһына сығып өлгөрөргә тейеш. Әгәр ҙә ул ошоно эшләмәһә, Тертелдәк бер аҙҙан үргә табан артылып, бөтөнләйгә эҙ яҙҙырасаҡ. Тимертырнаҡтың артынан ҡар саңы ғына борҡоно. Ҡарағайҙарҙың ҡар йәбешеүҙән ергә табан һәлмәкләнеп аҫылынған ботаҡтарына ара-тирә уның һырты ҡағылыуҙан тигеҙ рәт булып теҙелгән ағастар араһында ҡар яуып үткәндәй тойолдо. Тимертырнаҡ, елдәй елеп, ҡарағайлыҡтың осона тиклем сабып барып та етте. Урманлыҡ бөткән урында артабан тау үре башлана. Әгәр ҙә Тертелдәк үргә артыла башлаған булһа, артабан уны эҙәрлекләү – мәғәнәһеҙлек. Тимертырнаҡ үр башланған тарафҡа табан ике тапҡыр ынтылып ырғыны, өсөнсөгә үрәпсегәнендә бынан бер минут самаһы элек илекте һуңғы тапҡыр күҙҙән юғалтҡан үҙәккә күҙ ташлап өлгөрҙө. Йәненә йүгереп йылы инеп китте Тимертырнаҡтың. Ыржайҙар ҙа шатлана белә микән? Ҡоралай, бер ни булмағандай, ул баҫып торған үр башланған тарафҡа менеп килә. Унан күпкә артта ҡалышып, ыржайҙар ҡар ярып ығыша. Хәҙер инде Тимертырнаҡҡа тап ошо ерҙә ҡорбанын көтәүелләргә генә ҡала. Килеп күренеүе менән өҫтөнә ырғыр өсөн хәл йыйырға, тын алырға ла форсат бар. Әммә көтөү ғазапҡа тиң. Секундтар – минуттай, минуттар сәғәттәй тойола бындай саҡта. Тимертырнаҡ, күкрәгенән сығарған тынын мөмкин тиклем ҡар аҫтына ебәрергә тырышып, үҙенсә йәһәт кенә әүәләп алған ҡар өңөнә инеп боҫто. Ҡарһаланып ҡасып килгән илектең тынын ул хәҙер тойоп аласаҡ та. Әммә күптән инде танауына бәрелер тын һаман да тойолманы. Туҡта, әгәр ҙә теге Тертелдәк ул боҫҡан ергә килмәйенсә, икенсе яҡтан тау үренә һыпыртһа? Тимертырнаҡ асырғанып тағы ла һауаға һикерҙе. Тойомлауы дөрөҫкә сыҡты: теге хәстрүш, ысынлап та, саҡ ҡына ситкәрәк тартылып, үргә икенсе урындан ынтылмаҡсы. Тағы ла бер көсөргәнеш талап ителә өйөр башлығынан. Ул үргә табан ҡапыл ырғыны ла, күкрәгенә һуғылған ҡар ҡорғанына эләгә-сәсәй, асырғана-асырғана, Тертелдәктән саҡ ҡына алғараҡ сығып, уны тау түбәненә табан кире ҡайырырға яҫҡынды. Уның ниәтен белгән һымаҡ, Тертелдәк тә ҡапыл туҡталып, ҡатып ҡалды. Ошо секундтар Тимертырнаҡ файҙаһына ине. Өйөр башлығы аҡтыҡ көсөн туплап тағы бер ынтылды ла, Тертелдәктең күҙенә салыныр урынға барып еткәс: “Күрмәһәң, күр, бына мин булам!” тигән һымағыраҡ, шулай уҡ хәрәкәтһеҙ ҡалды.\nМаҡсатына өлгәште. Албырғатты. Ҡорбаны кинәт боролоп, килгән юлына табан ҡуҙғалды. Үҙенең әле генә үткән эҙҙәренә баҫып бер-ике һикергәс, артынан ҡыуа килеүсе башҡа ыржайҙарҙы күреп ҡалғас, тағы ла ҡырын яҡҡа тартылды. Уның был йүнәлешенә алдан уҡ әҙер торған Тимертырнаҡ йәнә бер көсөргәнеш яһап, Тертелдәкте тағы ла килгән яғына боролорға мәжбүр итте. Тертелдәк өс яҡтан ҡамалды. Әлегә уның өсөн берҙән-бер асыҡ ҡалған дүртенсе тараф әле генә өйөр башлығы Тимертырнаҡ елдәй елеп үткән ағаслыҡҡа барып терәлә. Әгәр ҙә Тертелдәк шунда, тик шунда барып етһә, әжәлдән ысҡынасаҡ. Өйөр башлығы тау түбәнендә ҡар ҡорғандары менән айҡашҡан ыржайҙарға ҡараш ташланы. Көсөктәренең әсәһе Һортойҙо бер ҡарауҙан таныны. Олоған тауыш сығарып ырылдап ҡуйҙы. Тимертырнаҡтан өс йәшкә өлкән инә ыржай уның тик бүреләр генә алыҫ арауыҡтан аңлаша ала торған лөғәтен йәһәт төшөндө. Ул, көсөгө Һәүеректе эйәртеп, шундуҡ ағаслыҡҡа йомолдо. Ҡалған ыржайҙар иһә ҡамауҙа ырғандаған Тертелдәкте ян-яҡтан урауға алды. Ҡалған ваҡиғаларҙы Тимертырнаҡ баҫҡан урынынан ғына ҡымшанмай күҙәтте. Үҙе ҡорған тоҙаҡҡа ҡоралайҙың нисек барып ҡапҡанын рәхәтләнеп ҡарарға ярата ул. Режиссер һымаҡ. Уйлағаны раҫҡа сыҡты. Әгәр ҙә Тертелдәк, ыржайҙарҙың ҡорған мәкерен һиҙеп, ҡапыл кирегә боролоп был яҡҡа табан яҫҡынырға уйлаһа, һаҡлыҡ өсөн дә өйөр башы ошо урында ҡалырға тейеш. Был – беренсенән, икенсенән, ыржайҙар ҡоралайҙы йығып боғаҙлаған хәлдә лә, ул килеп етеп, итенән ауыҙ итеп ҡарамайынса, ризыҡҡа берәү ҙә йоғонмаясаҡ. Был – Тимернаҡтың үҙ өйөрөндә урынлаштырған тәртибе. Ҡануны. Уны боҙорға берәү ҙә баҙнат итмәй. Әммә аҫта барған ваҡиғалар ҡапыл ғына икенсе һүрәтләнеш алды. Өйөр башлығының ҡорған сценарийы буйынса тамамланманы һунар. Ҡайҙан килеп сыҡты һуң тағы ла бер ҡоралай?\n…Үрһәләнеп сәбәләнгән Тертелдәк буталып бөттө. Ҡайһы яҡта ыржайҙар, ҡайһы яҡҡа ҡотолоу юлы киткәнен дә белмәй ул хәҙер. Тегеләй барһа ла – ыжайҙар, былай йүгерһә лә – ыржайҙар. Шул рәүешле урталыҡта тыбызыҡлаған сағында күҙенә салынған ағаслыҡты ул ҡотолоу юлы тип ҡабул итте. Тап шул ағаслыҡтың аръяғына ҡасҡан тоҡомдаштарын да иҫенә төшөрҙө. Шул яҡҡа табан ынтылды ла. Әммә инде ағаслыҡҡа барып еттем тигәнендә, ҡаршыһына килеп сыҡҡан ике ыржай уны туҡталып ҡалырға мәжбүр итте. Ҡарт инә бүре Һортой менән Һәүерек ине улар. Тертелдәк килгән яғына кирегә боролорға итте лә, тамам тоҙаҡтың эсенә килеп инеүен аңлап, Һортой, менән Һәүеректең янынан йүгереп үтмәксе булды. Һортой уға ынтыла биреберәк ҡуйғас, туҡталды, улы Һәүереккә юл бирҙе. Һунар эстафетаһын тапшырҙы. Һунар ҡомарына тамам бирелгәйне, ҡорбанына ҡаныҡҡайны Һәүерек. Ул Тертелдәкте бер-ике һикереүҙә ҡыуып етте лә уның боғаҙына ырғырға әҙерләнде. Әммә Тертелдәк ситкә ырғып өлгөрҙө. Һәүерек уның артынан уҡ ташланырға иткәйне, яңы ғына Тертелдәк баҫып торған урынға икенсе бер ҡоралай килеп төштө. Ҡайҙан уның алдына килеп сыҡты һуң икенсе ҡоралай? Әллә күҙенә күренәме? Улай тиһәң, ағаслыҡ араһынан ҡапыл атылып килеп сыҡҡан Һөтлөкәйҙе ыржайҙарҙың барыһы ла күрҙе. Һортой уның улының һунарына ҡамасауларға яҫҡынғанын күреп, ситкәрәк ҡайырырға ла маташты. Һөтлөкәй уның башы осонан һикереп үтеп, Һәүеректең алдына килеп төштө. Ҡан туйы башланды. Тертелдәк кенә яратҡан өләсәһен күреп өлгөрмәне. Үҙенең нисек итеп ыржайҙарҙың ауыҙынан ҡотола алыуының сәбәбен дә аңламаны. Өләсәһенең ғүмер эстафетаһын ошо рәүешле итеп ейәнсәренә тапшырғанын да белмәне. Ул ағаслыҡ аша сығып, күптән инде үр башына сыҡҡан тоҡомдаштарына барып ҡушылды.\n…Ҡан туйы оҙаҡҡа һуҙылманы. Хатта Һөтлөкәйҙең ҡайнар ҡанын да эсеп өлгөрмәне Тимертырнаҡ. Барыһына шаһит булған инә бүре Һортой ҡанһырап ятҡан Һөтлөкәй янына яҡын да килмәне. Уның аяҡтарын ниҙер бығауланы. Шул саҡ ҡапыл мылтыҡ шартлауы һәм һунарсыларҙың һай-һайтлап саңғыла үрҙән төшөп килеүе ыржайҙарҙы ҡорбанын ҡалдырып китергә мәжбүр итте. Һөтлөкәйҙең үләкһәһен яҡындағы ауыл эттәре ашап кинәнде. Төҙтәкәләрҙең ниәте бик етди ине. Улар ыржайҙарҙы ялан еренә сыҡҡансы саңғыла ҡыуып йөрөттө, тигеҙгә сыҡҡас, уларҙың артынан һыбайлылар төштө. Төҙтәкәләр уларҙы икешәрләп ҡыуҙы. Тәүҙә берәүҙәренең аттары арый, уларҙы икенселәр алмаштыра. Бүре ҡыуыу эстафетаһының һуңғы сиратына эләккән аталы-уллы Мырҙағәле менән Айтуған Аласовтар дүртенсе көн тигәндә тамам хәлдән тайған ыржайҙарҙы ҡурсаулыҡ сигендә ҡыуып етте. Йәше етмештән уҙған атай кеше, улына үҙенең һунарсы оҫталығын өйрәтергә теләп, үҙе ҡыуып етк ән бүрене Айтуғандың һуғып алыуын теләп, атының башын ситкә борҙо. Бүре һуғыу эстафетаһын ул улы Айтуғанға тапшырҙы. Ун етеһе тулған Айтуған, шулай итеп, үҙ ғүмерендә тәүге тапҡыр бүре алды. Тик теле ауыҙынан сығып, хәлһеҙләнгән бүрене инде ҡыуып еттем тигәнендә,.. икенсе ҡарт бүренең ҡайҙандыр килеп сығып, йәшерәгенә ҡасырға мөмкинлек биреүенең сәбәбен генә аңлай алманы.\nКөсөгө Һәүерек урынына суҡмар аҫтына ятыусы инә бүре Һортой ине. – Атай, ә ҡарт инә бүре нишләп үҙе теләп суҡмар аҫтына йомолдо ул? – тип һораны егет Һортойҙоң тиреһен һыҙырған саҡта.\n– Белмәйем, ә ниңә мин үҙем һуға торған бүрене һинән һуҡтырҙым һуң, улай булғас? – Атай кеше улының һорауына һорау менән яуап бирҙе. Аталы-уллы Аласовтар дүрт көн буйына әллә нисә атты арытып, һунар ҡомарына бирелеп, бер генә нәмәне иҫенән сығарған икән. Улар, баҡтиһәң, ҡурсаулыҡ эсендә бүрене һуғып алған! Ҡурсаулыҡ һаҡсылары погонлы төҙтәкәләр менән Мырҙағәленең йортона таңнамаҙҙан килеп, акт төҙөнө. Аңлатманы Мырҙағәле яҙҙы, актҡа ла үҙе ҡул ҡуйҙы. Барыһын да үҙ өҫтөнә алды. “Һунарға яңғыҙым сыҡтым” тип яҙҙы ул тәртип һаҡсылары талап иткән аңлатмаға. “Айтғанға әле йәшәргә лә йәшәргә, ниңә биографияһын боҙорға, уға әле алдағы йылда институтҡа инергә”,– тип уйланы атай кеше. Ә был саҡта Айтуған татлы төштәр күреп йоҡлай ине.


Бүребай тау байыҡтырыу комбинатында көнъяҡ шахта үҙәге сафҡа индерелде | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n25 января 2016 — 15:26\nҮҙәккә яңы ҡорамалдар ҡайтарылды. Быйыл йәй унан табыш алыу көтөлә. Көнъяҡ шахта үҙәген асҡандан һуң шахтерҙар руданы ике юл менән сығара башланы. Үткән айҙарҙа 285 һәм 350 метрлыҡ тәрәнлектәге шахтаға беренсе электровоздар, трансформаторҙар төшөрөлдө, электр һуҙылды. Рәфис Байғужин шахтала ун йыл эшләй. Яңы ҡорамалдар менән эш итеү хеҙмәтте күпкә еңелләштерә, ти ул.Белгестәр әйтеүенсә, яңы электорвоздар башҡаларҙан ҡеүәте һәм заманға яраҡлаштырып эшләнеүе менән айырылып тора. Октябрьск ер аҫты руднигында 10 тонналы электровоздар булһа, „Южный„ ҙа иһә улар 14 тонналыҡ. Белгестәр әйтеүенсә, шахтаға тиҙҙән яңы лифт, һыуыҡ миҙгелдәрҙә һауаны йылытыу ҡорамалдарын урынлаштырыу ҙа ҡарала.


Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава\nПопытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава\nӘгәр дошман ғәскәренең һуғышҡа әҙерләнеүе беленһә, уларҙың позицияһы, ҙур һәм бәләкәй тауҙарҙың һәм йылғаларҙың урынлашыуы, һөжүм итеү һәм сигенеү юлдары, ярҙам көстәр күсереү өсөн иң ҡыҫҡа юлдары, аҙы Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаҡ-түлек ташыу урындары иҫәпкә алына ла уларға контроллек ҡылыу саралары билдәләнә. Шунан һуң һәр яҡтан дошман позицияһын уратып һыбайлыларҙан биш йөҙ, ете йөҙ кешелек әтрәттәр ҡуйыла, һәр әтрәттең үҙ командиры була.\nТәүҙә бер әтрәт, аттарҙа Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава сабып, көслө һөрәнләүҙәр менән дошман позицияһына ябырыла. Уңышлы сыҡһа, бөтә әтрәттәр ҙә һөжүмгә күсә. Уңышһыҙ осраҡта беренсе әтрәт артҡа күсерелеп, урынын икенсеһе ала. Сигенеүселәр аттарына ял бирә, ә үҙҙәре һыу Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаға манып ҡоро аҙыҡ ашай. Әгәр дошман позицияһында ныҡ торһа, ныҡышмалы һуғышты һуҙмай, ике-өс көн уҙымында дошман яҡтың арыуын көтә.\nБындай саҡта фуражирҙарға атҡа тағылған ике оло һеперткене һөйрәлтеп ел үренән й Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаән-фарман сабырға — дошман позицияларын саң бураны менән ҡаплатырға бойорола. Фуражирҙар сиратлашып бер алға, бер артҡа саба, һөҙөмтәлә күҙ асҡыһыҙ саң бураны эсендә ҡалған һәм тамам асыҡҡан, арыған дошман хатта бер-береһен күрә алмай Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава башлай һәм был еңеүгә килтерә.\nӘгәр дошмандың көньяҡ флангыһында уңышҡа ирешелһә, ә төньяҡ флангыһында уңышһыҙлыҡ кисерергә тура килһә, өҫтәүенә урталағы баш сәрдар һис кенә лә был хаҡта белә алмаһа, үҙҙәренең х Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаәле тураһында бер-береһенә хәбәр итеү өсөн ауаз-сигналдар сифатында үҙҙәренең иленең төрлө өлөшөтәрендәге тауҙарҙың һәм йылғаларҙың исемдәре файҙаланыла.\nПравитель шәхсән үҙе сәфәрҙә ҡатнашмаһа, сәфәрҙе Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава йөҙ илле меңдән дә кәм булмаған яугирле эпохе яран етәкләй, шул уҡ ваҡытта ябырылыу һәм ҡайтыу ҙа, баяғылай, өс юлдан башҡарыла ла ғәскәрҙәр ҡытайҙарҙың Сун династияһының төньяҡ баш ҡалаһы янында берләштерелә. Һуғыш х Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаәрәкәттәренең тәртибе элеккесә ҡала.\nӘгәр яҙғыһын беренсе айҙа һәм көҙгөһөн туғыҙынсы айҙа баш сәрдар тәғәйенләнмәһә, алтмыш мең генә һыбайлы юлландырыла. Ҡытайҙар еренә тәрән үтеп керергә рөхсәт Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава ителмәй уларға, диуарҙар һәм урҙар менән уратылған ҡалаларға ябырылмай, ағастарҙы ҡырҡмай улар. Фәҡәт ил сигенән өс йөҙ ли арауыҡтағы ерҙәрҙе бөлдөрәләр һәм, ер эштәрен, малсылыҡты емертеү өсөн, ундағы Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава халыҡты ҡыралар.\nҒәскәрҙәр көньяҡҡа ҡытайҙар еренә баҫып кергәнендә йәйәүлеләр, һыбайлылар һәм тирмәле арбалар ҡыр юлдарынан бармайҙар. Өс йүнәлештә юлландырылған, һәр береһе унар мең һыбайлынан торған темеҫкен әтрәтт Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаәрҙең хәрби башлыҡтары яугирҙәрен ундан алып йөҙ лигәсә арауыҡҡа һибелдертә, улар унда сиратлашып үтәй темеҫкенеү хеҙмәтен. Ҡараңғы төшөү менән борғоларҙан сигнал бирелә һәм шунда уҡ бөтәһе лә правитель тирмәһе әйлән Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаәһенә эркелеп ялға туҡтай. Яҡын һәм алыҫ тирәләрҙәге ағастарҙы һындырып, аҙыраҡ бөгә биреп, көмбәҙле ҡарауыл өшәләктәре яһайҙар, әммә һөңгөләр менән уратмалы лағырҙар төҙөмәйҙәр, ур һәм ҡоймалар Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава ҡормайҙар. Өс тапҡыр барабан ҡағыу менән үк дәррәү сәфәр сығалар, көн тимәй, төн тимәй, һәммәһе хәрәкәткә килә.\nДошмандың эпохе көстәре менән осрашҡанға тиклем һуғыш аттарын Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава буш ҡалдыралар, шуға күрә эйәрләп менгән саҡта улар арымаған, көр була.\nӘгәр дошман бәрелеш өсөн теҙелһә, уға һуғыш башламайҙар, ә ҡапыл ябырылыу өсөн уның сигенеүен көтәләр. Йыш засада ойошторалар, аҙы Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаҡ ташыу юлдарын өҙәләр, төндәрен дошманды ыҫларға ел үрендә тороп ут яғалар. Яугирҙәре аҙыҡты үҙҙәре таба. Туҙҙырылған ғәскәр яугирҙәре тиҙ үк яңынан уҡмаша. Улар һуғышырға оҫта, һыуыҡҡа түҙемлеләр. Ана шунда ла Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава инде уларҙың ғәскәрҙәренең көс-ҡеүәте»...\nӘммә ниндәй генә ҡөҙрәтле, көс-ҡеүәтле булһа ла, Дәү Олояу дәүләтенең дә көнө бөтә — бер яҡтан ҡытайҙар ҡыҫымы, икенсе яҡтан баш күтәргән Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава тунгус-журжундар һөжүме 1125 йылда бөйөк цивилизацияның көлөн күккә осора. Ҡатай-көҙән яҙыуҙарын һәм тарихын тикшереүсе ғалим В.С. Стариковтың һүҙҙәре менән әйткәндә, «11-енсе быуат аҙағында көҙән империяһының бөлөүе башлана Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава. Төрлө халайыҡ һәм ҡәлупиләләрҙең баш күтәреүе, правитель Яньнинға ҡаршы эпохе феодалдарҙың һәм туғандарының ҡораллы ҡуҙғалыштары, 1110 һәм 1118 йылдарҙағы ҡот осҡос һәләкәтле аслыҡтар (халыҡ ағас ҡайырыһы менән туҡлана һәм ваҡыты Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава менән кеше ашауғаса барып етә) синфи ҡаршылыҡтарҙы һуңғы сиккәсә ҡырҡыулаштыра ла империяның ҡеүәтен ҡаҡшата Көсәйеп алған көньяҡ тунгус ҡәлупиләләре журжундар (манжурҙарҙың бабалары) 1115 йылда көҙәндәрҙе ныҡ ҡыйратып, бойондороҡһоҙло Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаҡ яулай. 1120 йылда улар көҙәндәргә ҡаршы һуғыш башлап, 1125 йылда уларҙың баш ҡалаларының бишеһен дә ҡулға төшөрә, көҙәндәрҙең һуңғы императорын әсир ала»...\nЯпон һәм Һары диңгеҙҙәрҙе гиҙгән Ҡатай-көҙән хәрби диңгеҙ флоты Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава үҙенән-үҙе ҡапыл эҙһеҙ юғала — ҡайҙа олаҡҡанлығын да белмәйҙәр. Бәғзеләр уны, Тын оҡеанды уҙып, Америка ҡитғаһында кәкер (якорь) ташлаған тип һанай — Мексиканың көньяҡ-көнсығышындағы боронғо майя Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава пирамидалары таштарында Ҡытай иероглифтарына оҡшаш яҙыуҙарҙың табылыуы («Комсомольская правда» гәзитенең 1985 йылғы 17 февраль һаны) ла шуны ҡеүәтләй, буғай...\nИҫән ҡалған, ләкин бөйөк дәүләттәренән яҙған Ҡатай-көҙәндәр правитель тоҡомло с Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаәрдар Юлай Даши етәкселегендә көнбайышҡа — үҙҙәренең боронғо башҡорт Тәүтөйәге Уралға ҡарай сигенә. Иртыш йылғаһына еткәс, Ҡатай-көҙән ҡәлупиләһенең төп ике ырыуы ике яҡҡа бүленеп, уң ҡанаты — балаҡатайҙар (бала йәғни кесе ырыу Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава), Иртышты кисеп сығып, Уралдың көнсығыш һәм көнбайыш итәктәрендә Себер юлында төйәкләнә; һул ҡанаты — ҡарыҡатайҙар (ҡары — ҡарт йәғни оло ырыу), Иртыштың яры буйлап көньяҡҡа — Үҫәргәндәрҙең боронғо ҡышлауҙарына табан ҡайырылып, Урта һәм Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава Үҙәк Азия ерҙәрендә төйәкләнә лә, шундағы бөтә төрки ҡәлупиләләрен тигеҙ хоҡуҡи нигеҙҙә берләштереп, ҡарыҡатайҙарҙың тарихтағы атаҡлы Көнбайыш Олояу дәүләтен төҙөй, Юлай Дашиға һурхан (ҙур хан — хандарҙы Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаң ханы) титулы бирелә. 1141 йылда ул, еңеүле һуғыштарҙан һуң бөтә хакимиәтте үҙ ҡулына бөрөп алып, правительға әйләнә. 1213 йылғаса дауам иткән был Ҡарыҡатай дәүләте үҙенең тәңкәләрен һуға (элекке Ҡатай-көҙән Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава аҡсаһы нигеҙендә). Башҡорт халҡының борондан килгән йолаһына, хоҡуҡи ҡанундарына ярашлы, был дәүләттә ҡатын-ҡыҙҙарға ҙур иркенлектәр бирелә (мәҫәлән, ике тапҡыр унда правитель тәхетендә ҡатын-ҡыҙ ултыра)... Сыңғыҙ-хан яулап алғандан һәм Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава үҙ мөстәҡил дәүләтселеген юғалтҡандан һуң, ҡарыҡатайҙар хәҙерге ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, ҡараҡалпаҡ халыҡтарының бабалары рәүешендә иреп юғала, дөрөҫөрәге, шул халыҡтарҙың ырыу-араларына әүерелә. Ә Уралдағы балаҡатайҙар, ундағы башҡорт Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава мөхитенә ылығып, үҙҙәренең башҡорт асылын юғалтмай һаҡлап ҡала...\nӘммә боронғо Ҡатай-көҙән башҡорттарының бөйөк дәүләтселек традициялары юҡҡа сыҡманы — Дәү Олояуҙың мәшһүр дәүләт эшмәкәре Юлай Сос Уй Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава, ең һыҙғанып, шанлы бабабыҙ Сыңғыҙ-ханға бөйөк империяһын төҙөштө һәм был күп милләтлелек нигеҙендәге империясылыҡ традициялары артабан бөйөк Алтын Урҙа, Рәсәй, СССР империялары рәүешендә Ер шарының алтынан бер өлөшөнд Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаә ҡөҙрәтле кәүҙәләнде, ә аҫыл бабаларыбыҙ рухы, һүрелмәйенсә, быуындан-быуынға йәнебеҙҙе айбарланы, айбарлай. Боронғо Дәү Олояу дәүләте Ҡатай-көҙәндәренең бөйөк эпосы «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу»ҙың ошо көндәргәсә бер юлы башҡорт Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава һәм ҡаҙаҡ халыҡтарының ижады булып йөрөүенең сере тап ошо тарихи сәбәптәр менән аңлатыла.\nДәү Олояу дәүләтен тар-мар ҡылған тунгус-журжундар Ҡатай-көҙәндәрҙең бөйөк мәҙәниәтен дә ҡырсып Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава юҡ итә — фәндәр академияһы, юғары уҡыу йорттары, мәктәптәр, китапханалар, картина галереялары һәм ғөмүмән ҡалалары көл-саңға әйләндерелә, Ҡатай-көҙән яҙмаһының таҡтаташҡа ырылған бер килке өлгөләре генә осраҡлы рәүешт Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаә ер аҫтында — правитель кәшәнәһендә һаҡланып ҡала, ләкин уларҙы уҡый һәм яҙа белгән кешеләр дошман ҡулынан ҡырылып бөткән була. Үткән быуатта төрлө илдәрҙең ғалимдары шул Ҡатай-көҙән яҙма ҡомартҡыларын у Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаҡырға тырышып ҡаранылар, ләкин изге ниәттәре тар ҡыҫалар эсендә — монгол, тунгус һәм тағы теләһә ниндәй телдәргә нигеҙләнгәнлектән, йүнле бер нимә лә барып сыҡманы. Теләһәләр ҙә, теләмәһәләр ҙә, серле «Сим-Сим ҡапҡа Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаһы»ның асҡысы башҡорт телендә икәнлеген танырға ваҡыт, буғай...\nҠатай-көҙән башҡорттары иероглифтарын башҡортса уҡыу нигеҙҙә ундағы һандарҙың (быныһын ғалимдар асыҡлаған), хәҙергесә берәгәй билдәләр менән түгел Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава, ә һүҙҙәр менән (мәҫәлән: бер, ике, өс...) яҙылышына таяна. Ҡытайҙарҙың тәүәрихтәрендә Ҡатай-көҙән теленең ҡытай транскрипцияһында һаҡланып ҡалған бик аҙ ғына һүҙҙәре буйынса, ғалимдар был телде хаҡлы рәүештә беҙҙең Алтай төркөмөн Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаә ҡарата. Быныһы дөрөҫ, әммә Ҡатай-көҙән һүҙҙәре ҡытайҙар транскрипцияһында шаҡтай боҙолоп, ярым-йорто (сонтор) хәлендә бирелгәнлектән, уларҙы, башҡорт теленә таянып, тергеҙелгән тулы булмыштарында алабыҙ:\nТау (монголса табун, дагурса тау) «биш».\nБашҡортсаһы: таубан/т Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаүбән — табан (биш бармаҡлы аяҡ табаны) һәм таубаш (аяҡ табанының башы — биш бармаҡ) — тау-баш — бәш/биш (биш һаны);\nЙау (монголса жағун, дагурса жау) «йөҙ».\nБашҡортсаһы: йау күстә (яу күсе йәғни йөҙ кешенән торған ғәскәр берәмеге) — йау й Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаөстә — йөстә — 100 (урыҫса «йөҙ») һәм йөҙ-тә — йөҙ;\nТаули (монголса таулай, дагурса таул) «ҡуян».\nБашҡортсаһы: төләй — төләкәй — төләке — төлкө;\nНаир (монголса Наран, дагурса Нар) «ҡояш».\nБашҡортсаһы: ана-ҡар-аба (инә-корова — һыйыр) — анағар Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава-апа (нагар-апа — ҡыҙыу апа) — анайар-апа (ҡояш-апай) — найар/наир;\nСаир (монголса саран, дагурса сарөл) «Ай».\nБашҡортсаһы: сайыр — һыйыр;\nШаве (монголса сибағун, дагурса шобө) «йыртҡыс ҡош».\nБашҡортсаһы: шәб-осан (шәп осоусы — бөркөт) — сапсан;\nҠашу (дагурса Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава хасө) «тимер».\nБашҡортсаһы: ҡати-бур (ҡаты таш) — ҡа-тибур — тимур — тимер;\nПо (урта монголса һон «йыл», журжунса фон «ваҡыт») «яҙ миҙгеле».\nБашҡортсаһы: бор-ал (ал төҫтәге бур — ҡояш тирәләй ер-бурҙың боролоп-әйләнеп йөрөүе) — бойал — бу йул — быйыл Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава (йыл башы — яҙ башы).\nҠытайсалатып боҙолоп-йәнселгән һәм сонторланған һүҙ киҫәктәренрән барыбер ҙә башҡортса мәғәнәләр “аңҡый”.\nИнде килеп донъя ғалимдары мәғәнәләрен (улар урыҫса бирелә) аса алған ун һигеҙ Ҡатай-көҙән иероглифының башҡорт Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава теле аша уҡылыштарын барлайыҡ. Өҫтән аҫҡа һәм һулдан уңға йүнәлештә уҡыла; һәр элемент тапҡырына уның башҡортса аталышын ҡуйып, аҙаҡ бөтәһен бергә ҡушып уҡыйбыҙ (һүрәттәрҙе ҡарағыҙ).\nҠатай-көҙәндәрҙең бөй Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаөк дәүләтен емергән конкретнымҡырағай дошмандар уларҙың мәҙәниәт ҡаҙаныштарын, шул иҫәптән китаптарын, архивтарын, һынлы һәм моңло сәнғәт әҫәрҙәрен тулыһынса юҡ иткән. Яҙмаларының бер өлөшө фәҡәт ҡара ер аҫтында Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава – правитель ҡорғандарының ядкәрташтарында һаҡланып ҡалған, шуларҙан 755 дана иероглифтың күсермәһе менән танышырға мөмкин (Позабытые системы письма. М., 1982; 191 – 210-сы биттәр). Минең башҡорт телендә уҡып ҡарау өлгөм – был бик мөһим эштең башланышы ғына.\nҠатай-көҙән баш Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаҡорттарының бөйөк тарихын һәм уларҙың яҙма ҡомартҡыларын артабан төбөнәсә төпсөнөүҙе киләсәк аҡыл эйәләренә ҡалдырам.\nШата Ырыҫтаулы — Руставели хаҡында\n“Бүре-әсә тиреһен бөркәнгән битаз” (битаз, витязь — бей-атас Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава, йәғни лупиҙең үҙенә оҡшаған улы, батыр тигән һүҙ) поэмаһының создатели Шата Ырыҫтаулы йәки Ырыҫтау улы (Шота Руставели) сығышы менән башҡорт кешеһе икәнлеген 1992 йылда донъя күргән “Ядкәр” романымда әйтә биреп ҡуйғайным. Уҡыусыларымды Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаң быға шаҡтай аптырабыраҡ ҡалғандары ла булды, төбөндә иһә: “Бының булыуы мөмкин түгел, сөнки мөмкин түгел!” — һымағыраҡ бәндәлекле шик тә ултыра ине. Ә бер уйлап ҡараһаң, иҫ китерлек тә түгел: үҙебеҙҙең үк күҙ алдында б Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаәғзеләребеҙ урыҫ яҙыусылары булып шыттылар түгелме ни (Азат Абдуллин, Әнүәр Биксәнтәйев, Талха Ғиниәтуллин, Ғәзим Шафиҡов һ.б.), татар шағирҙары булып та киттеләр (уларын һанап та бөтөргөһөҙ!). Әйткәндәй, былтыр ғына “Ағиҙел”дә хәҙерге Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава заман күренекле татар шағирины Роберт Миңнуллиндың дәүләт архив материалдары менән дөрөҫләнмеш нәҫел-нәсәп шәжәрәһе баҫылып сыҡты — атаһы яғынан да, әсәһе яғынан да һигеҙ быуын ата Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава-бабалары ысын аҫаба башҡорттар... Хәйер, урыҫтың бөйөк шағирҙары А.С. Пушкин — сығышы буйынса Африка негры, М.Ю. Лермонтов — шотланд, ә үҙ башҡортобоҙҙоң мәшһүр халыҡ шағирины Мостай Кәрим — “сеп-сей” татар тоҡомо икәнлеген дә бик Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава яҡшы беләбеҙ бит. Бында эш — сығышта түгел, ә күңелең менән кемгә, ҡайһы әҙәбиәткә арналышта. Шуға күрә грузинса Шота Руставелиҙың да Шата Ырыҫтаулы рәүешле башҡортлоғо үҙенә күрә ҡыҙыҡлы бер тарихи факт булып ҡына ҡала бирер ине Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава, әгәр ҙә ки был башҡортлоҡ арҡаһында ике айырым әҙәбиәт — башҡорт һәм грузин әҙәбиәттәренең тамырҙары ла башҡорт халыҡ ижады аша бер-береһенә шаҡтай тығыҙ бәйләнешкән булмаһа... Бының ысынлап та шулай икәнлеген баҡтыртма Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаҡҡа бөйөк шағирҙың ошо билдәле әҙәби ләҡәбенең (псевдонимының) асыл мәғәнәһен һәм шуға һәм үҙебеҙгә бәйле Ҡафҡаз тарихын да аҙ-маҙ ғына аңлатыбыраҡ үтәйек.\nШат (сат) — “бот төбө менән ҡорһаҡ а Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаҫтының араһы” (башҡорт теленең һүҙлеге. М., 1993; 176-сы бит), ә шунан шаталанып (саталанып) сыҡмыш сата-ботаҡ (кешеләргә ҡарата әйткәндә — бала) — шата (сата) икәнлеге борондан уҡ мәғлүмдер. Шул шат (сат) определения менән ырыу тармаҡтарыбыҙ ҙа билдәләнә. Беҙ тикшергән т Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаәғәйен был осраҡтағы ләҡәп “Шата” — Үҫәргән (Үсен) ырыуынан борон заман шаталанып (саталанып) үҫеп сыҡҡан һәм шул исемдә үҙ аллы үҫеш алған билдәле башҡорт ырыуы (уның данлы тарихы үҙе бер мәҡәлә). “Ырыҫтаулы”ға килгәндә, “ырыҫ” (арыҫ, арес, арыҫлан, барс Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава, юлбарыҫ) — башҡорттоң Ислам динен ҡабул ҡылғанға тиклемге яҙыҡ (яҙыулы) дине мифындағы Үҫәргән ырыуы башбабаһы Шүлгәнде имеҙеп үҫтереүсе хоҙайбикәбеҙ Бүре-Әсәнең бүрес — барыс — арыс — ырыҫрәүешле ҡыҫҡартылыш исеме ул; бабаларыбы Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаҙ бер заман, билдәле булыуынса, шул хоҙайбикәгә (Бүре-Әсәгә йәки Әсә-Бүрегә) арналмыш изге Ырыҫтауҙарға табынғандар, ә хәҙерге Грузия тупрағында хәҙерге грузин халҡы бабаларына тиклем үк дәүләт ҡороп йәшәгән башҡорт-болғарҙар Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаҙың өлөшләнмеш ере заманында һәр береһе Ырыҫтаулы һигеҙ өлкәгә бүленеп, үҙәк батша ҡулы аҫтында гөбөрнәтер рәүешендәге ырыҫтаулы өлкә менән идара итеүсе башлыҡ — “ырыҫтауы” (грузиндар уны “эристави” тип алған) аталып Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава йөрөтөлгән һәм шундай бер Ырыҫ тауы -- бөйөк шағирҙы тыуҙырмыш Мәсғөт (хәҙерге Грузиялағы Месхет) төбәгендә лә булған, шуға ла шағир үҙенең әҙәби ләҡәбен Шата Ырыҫтаулы (йәғни Шата ырыуының Ырыҫтау улы Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава — грузинса әйтелештә Шота Руставели) тип алған. Поэманың төп геройы ла бына ни өсөн, тап боронғо башҡортлоғона барып, Бүре-әсә тиреһен бөркәнеп йөрөй (оригиналда шулай — барс йәғни бүре-әсә; 1933 йыл Париждағы урыҫ шағирины Бальмонт та Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава уны “Носящий барсову шкуру” тип дөрөҫ тәржемәләгән, совет шағирины Н. Зоболоцкий ғына ниңәлер “юлбарыҫ тиреһе”нә әйләндереп ебәргән). Башҡорттоң “бүрек”, “бүркә” (бурка), “бөркән”, “бөркәнсек” (бүре-Көн-әс Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаәк) һүҙҙәре лә тап ана шул “бүре тиреһе”нә тап килә... Грузиялағы Мәсғөт (Месхет) тигән төбәк (хәҙер ҡала) исеме иһә боронғо грек тарихсыһы Геродот уҡ яҙып ҡалдырмыш “массагет” — басағойт — басағорт — башҡорт тигәндән хасил Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава, Ҡафҡаздағы ҡасандырғы башҡорттар төйәге ул. Шағир Шата Ырыҫтаулының ысынлап та башҡортлоғон Ҡафҡаз халыҡтары теленән һәм тарихынан маһир ҙур ғалим, Рәсәй академигы (сығышы буйынса грузин) Н.Я. Марр хеҙмәтенән күр Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаәбеҙ: Шата Ырыҫтаулының тап “Мәсғөттән йәғни... Болғар ҡәлупиләһенән сыҡҡанлығын” асыҡ әйтеп биргән ул (Н. Марр. Чуваши-яфетиды на Волге. Чебоҡсары, 1926, 15-се бит). Академик атаған был болғарҙар иһә башҡа бер кем дә т Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаүгел, ә саф башҡорт икәнлектәре зыялыларға әлмисаҡтан уҡ таныш; доктор Ж.Ғ. Кейекбаев быны заманында институт студенттарына үҙенең фәһемле таблицаһы менән баҡтыртһа (һүрәтте ҡарағыҙ), боронғо башҡорттар тураһындағы ғәрәп һәм фарсы сығанаҡтарын яҡшы Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава белгән татар ғалимы Әхмәт Булатовтың аныҡ фекеренсә лә болғар — шул уҡ башҡорт халҡы ул. “Башҡорт” һүҙен, — ти был ғалим, — боронғо (ХIII — ХIV быуаттар) болғар ҡәбер таштары (2-се стиль) һәм бөгөнгө сыуаш-төркиенә хас законлылыҡтан Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава сығып ҡарарға һәм “башҡорт” һүҙе менән “болғар” һүҙе бер үк исемдең ике варианты, күренеше тип ҡабул итергә кәрәк... Миҫал өсөн: биәл — биш, тохор — туғыҙ, вытыр — утыҙ, хер — ҡыҙ. Хәҙерге сыуаш телендә: хеүәл — ҡояш, түл — таш Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава, хер (хур) — ҡыҙ, харан — ҡаҙан. Был законлылыҡтан (л-дың ш-ға әүерелешенән һ.б.) сығып, беҙ “бол” тип әйтәһе урынға “баш/бош” формаһында әйтә алабыҙ (килеп сыға болғар — башғар/башкир — башҡорт). Мәғлүм булыуынса, “болғар” исеме Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава әҙәбиәт һәм боронғо аҡсаларҙа — болғар, борғар, бүлҡан, бөржән, болхар, болҡар формаларында осрай. Беҙҙең фекеребеҙсә, “башҡорт” һәм “болғар” һүҙе — икеһе лә олуғ йорт, олуғ күс, йәки башҡа ҡәлупиләләргә өҫтөн йорт Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 глава, тигән мәғәнәне аңлата. XIII быуатта йәшәгән Мысыр (Египет) солтаны Бейбарстың “борж уғлы”, йәғни бөржән (Бөрйән) ҡәлупиләһенән булыуы ла бөрйәндәрҙең ҡыпсаҡтар араһында лупиләүсе ҡәлупилә булғанлығы тура Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаһында һөйләй”, -- ти ул. Күренекле урыҫ зыялыһы Н.А. Баскаков та тап шуны уҡ, “болғар”ҙың — “башҡорт” (йәки киреһенсә) икәнлеген күргәҙмәле иҫбатлай: “башҡорт” һүҙенең күплек ялғауы “т” ҡыҫҡартылышындағы “башҡор” һүҙен Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 14 главаән үҙгәртелеп “башҡор — балғор — болғар”этнонимы барлыҡҡа килгән, ти ғалим, кире ҡаҡҡыһыҙ тел ҡанундарына таянып (Н.А. Баскаков. Российские фамилии тюркского происхождения. М., 1979, 249-сы бит)...


Элегерәк һунарсылар айыуға һунарға сыҡһа, бөгөн тайыштабандар үҙҙәре ауыл малын ҡыра. » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек» | Официальный сайт газеты Йэшлек\nГазета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Элегерәк һунарсылар айыуға һунарға сыҡһа, бөгөн тайыштабандар үҙҙәре ауыл малын ҡыра.\n02.09.2019 Элегерәк һунарсылар айыуға һунарға сыҡһа, бөгөн тайыштабандар үҙҙәре ауыл малын ҡыра.\nЭлегерәк һунарсылар айыуға һунарға сыҡһа, бөгөн тайыштабандар үҙҙәре ауыл малын ҡыра.\nҒафури районының Толпар ауылы халҡы өсөн малдарын айыу һуғыу ғәҙәти күренешкә әйләнеп бөткән, тик быйыл тайыштабан һунарын иртәрәк башланы, ти улар. Быға урманда миләштең ишелеп уңыуы ла сәбәпселер, ти улар. Емеште ашап иҫергән йыртҡыс ауылға яҡын килеп ҡорбан эҙләй. Бер төн малың ҡайтмаһа, уның имен түгел икәне көн кеүек асыҡ. Һуңғы ике аҙнала ғына ауыл халҡының 5–6 баш һыйыр малы ҡаза күргән.\nШуныһы ҡыҙғаныс, малдарға айыу һөжүм итһә лә, бер ни ҙә эшләп булмай. Ҡанундар ҡаты. Тайыштабанды атып алыу өсөн рөхсәт ҡағыҙы кәрәк, бындай ҡағыҙҙы алыу арыу ғына сығым талап итә. Ул ғына ла түгел ҡурҡытыу өсөн һауаға атыу ҙа тыйыла. Бындай осраҡта ла ғәйепле, тип иҫәпләнәһең һәм штраф түләргә тейешһең. Йыртҡыс та үҙенә ҡаршылыҡ күрһәтмәгәнгә өйрәнеп алған, күрәһең, ауылға яҡын килеп, һәүкәштәрҙе аулау уға бер ни тормай.\nАуыл халҡының тәрбиәләп үҫтергән малына күҙ төбәп кенә йәшәгәне барыһына ла билдәле. Шулай булмай ни, кейендергән дә, ашатҡан да мал бит. Хужалығыңдағы бер генә мал зыянлаһа ла, алда күҙҙалланған пландар селпәрәмә килә. Һөжүм иткән йыртҡысҡа сара күрелмәүе ҡыҙғаныс, әлбиттә...\nФото: Архив фото


Хәмерле туйға барырғамы? | Әбйәлил - Абзелил\nӘбйәлил - Абзелил > Һорауҙар һәм яуаптар > Хәмерле туйға барырғамы?\n« Бәдер янындағы оло һуғыш\nУхуд (Өхөд) һуғышы »\nХәмерле туйға барырғамы?\nИнанған, иманлы кешеләр күршеләренең һөйөнөсөн дә, көйөнөсөн лә уртаҡлашып йәшәйҙәр. Күрше хаҡын һаҡлауҙа кәмселек килтермәҫкә тырышалар. Әлбиттә, күршеңдә туй булғанда, унда барырға, яңы ғаиләнең шатлығын ҡеүәтләргә, арттырырға кәрәк. Был беҙҙең дини бурысыбыҙ, күршеләр алдындағы вазифабыҙ. Тик бер «ләкин» бар шул мәсьәләлә лә. Әгәр шул туйҙа иманыбыҙға, динебеҙгә ҡаршы эштәр эшләнһә, ғөрөф-ғәҙәтебеҙ менән һыйышмаған хәл-күренештәр булһа, унда бармау хәйерле. Конкретно әйтһәк, туйҙа араҡы эселһә, ҡатындар менән ирҙәр иҫереп, төрлө йәмһеҙ ҡиәфәткә инеп ҡыланһа, юләрләнеп алйотланһалар, бер һүҙ менән әйткәндә, гонаһ ҡылынһа, бындай туйға барыуҙың кәрәге юҡ. Бында инде күршелек хаҡы түгел, иман таҙалығын һаҡлап ҡалыу өҫтөнлөк итә. Был шарттарҙа күршеләр ҙә (туғандар ҙа) үпкә белдерә алмай.\nХәҙис-шәрифтә Пәйғәмбәребеҙ салаллааһу ғәләйһиссәләм былай тип әйткән: «Аллаһҡа һәм әхирәт көнөнә инанған кеше хәмер эселгән табынға ултырмаһын!». Хатта үҙе эсмәһә лә ултырмаһын. Сөнки үҙе эсмәгән хәлдә араҡы булған мәжлестә ултыра икән, тимәк, ул, теләйме-теләмәйме, эсеп ултырыусыларҙы хуплаған кеүек булып сыға.\nАллаһ Тәғәлә «Майдә» сүрәһенең икенсе аятында яҡшы эштәрҙе яҡлау, әшәкеләрҙе иһә яҡламау тураһында әйтә: «Игелекле, сауаплы эштәргә көс бирегеҙ, ярҙам итегеҙ, әшәкелек һәм гонаһ ҡатышҡан эштәрҙе яҡламағыҙ. Аллаһтың көслө асыуынан ҡурҡығыҙ».\nБыл аят насарлыҡ, бысраҡлыҡ, гонаһ эшләнгән бөтә мәжлестәргә ҡарай. Шулай итеп, иманлы кеше «күрше хаҡы — фәлән» тигәнгә һылтап, араҡылы-шараблы мәжлескә барырға тейеш түгел. Аңғармаҫтан мәжлестең ниндәй буласағын белмәй тороп барһаң һәм унда табын тулы араҡы шешәләрен күрһәң, гонаһлы урындан ҡас.\nӘлбиттә, туй ул йыназа түгел. Унда уйын-көлкөһөҙ ҙә, йырһыҙ ҙа булмай, әлбиттә. Әммә былар билдәле бер сикте ашмаҫҡа, йәштәрҙең яңы тормошҡа аяҡ баҫыуҙарына гонаһлы мөхит шәүләһе төшмәҫкә тейеш.\nАхыр сиктә, яҡшы күрше — күршеһен гонаһ ҡылыуҙан тыйып тороусы, уның, был өлкәлә күҙен астырыусы кешелер. Сөнки күршеңдең хаталарын күрмәмешкә һалышһаң, ахирәттә уның дошманы буласаҡһың бит. Бер-береһен гонаһ батҡаҡлығына этәргән «һәйбәт, дуҫ» күршеләрҙең әхирәт көнөндә, хисап тотҡан ваҡытта бер-береһенә нәфрәттән башҡа хистәре ҡалмаясаҡ. «Фурҡан» сүрәһендә был хаҡта былай тиелә: бер кеше башҡаһына (әхирәт көнөндә) әйтер икән: «Һинең арҡала был гонаһтарҙы ҡылдым. Был хаталарҙы эшләргә һин этәрҙең. Мине киҫәтмәнең». Икенсеһенең яуабы былай буласаҡ: «Ысынында мин һинең арҡала был хәлгә төштөм, һин насар үрнәк күрһәтмәһәң, мин дә һине гонаһтар ҡылыуға ҡотортмаҫ инем». Шул ваҡытта фәрештәләр килеп әйтерҙәр: «Һеҙ быларҙы донъяла ваҡытта уйларға тейеш инегеҙ. Берегеҙ гонаһ ҡылды, икенсегеҙ уны хупланы. Шулай итеп, күршелек хаҡын яҡшы мәғәнәлә түгел, ә насар мәғәнәлә ҡулландығыҙ».\nҺүҙҙең ҡыҫҡаһы менән әйткәндә: туйҙа булһын, башҡа мәжлестәрҙә булһын, бер-берегеҙҙе гонаһҡа түгел, һауапҡа, игелекле эшкә рухландырайыҡ, йәмәғәт!\n«Инсан һәм дин» китабы\nӘгәр берәй кеше асыҡтан гонаһ эштәр ҡыла икән, уның саҡырған мәжлесенә барырға ярамай.\nСаҡырыусы кеше малының күп өлөшө хәләл булыуы шарт. Малының күп өлөшө хәрәм кәсеп менән табылһа, унда барыу тыйыла. Миҫал өсөн: сусҡа көтөп, көмөшкә ҡыуып, араҡы һатып кәсеп иткәндәрҙекенә...\nЭта запись написана автором Назир Сабитов, 08.10.2018 в 00:37, и размещена в категории Һорауҙар һәм яуаптар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.\nДоғалар - 14 334 views\nЭттәргә һәм йыртҡыс хайуандарға ҡаршы доғалар - 3 373 views\nУҡы һин намаҙынды - 3 331 views


Материалы за Апрель 2014 года » Страница 3 » "Урал" гәзите\n14-04-2014, 16:30 / Яңылыҡтар\nҺыҙан һаҡ бул!\nЯҙҙар етеү менән бәләкәй генә шишмә лә, оло йылғалай, ярҙарына һыймай ташып китә. Әлеге мәлдә кѳндәр һалҡынайтып торһа ла, тәбиғәт үҙенекен итә, боҙ йомшара, йылға ѳҫтѳндә беленер-беленмәҫ шәре ҡалҡа. Шуға күрә яҙын боҙ ѳҫтѳнән йѳрѳү кеше ғүмере ѳсѳн бик хәүефле....\n8-04-2014, 16:19 / Һаулығың-байлығың\nНимә ул донорлыҡ ?\nБашҡортостан дауаханаларына йыл һайын уртаса 42 тонна ҡан талап ителә, шул иҫәптән Республика балалар клиник дауаханаһына - 420 литр. Донорлыҡ буйынса яңы ҡануниәт үҙ көсөнә инһә лә, ҡан тапшырырға теләүселәр һис тә кәмемәй. Республикала йылына - 35-37 мең, көнөнә - 200 донор ҡабул ителә. Рәсәйҙә иһә йөҙләгән ҡан тикшереү лабораторияһы эшләй һәм йылына 3 млн. ярым донор ҡаны тикшерелә. Ҡандан эшләнгән плазма ярты йылға карантинға һалына. Ошо ваҡыт үткәс, бѳтә тикшереүҙәр ҙә яҡшы икән, донорҙы яңынан табып, уның ҡанын ҡуллана башлайҙар. Берәй сир табылһа, ул кеше дауаханаға ебәрелә. Шуға...\n8-04-2014, 16:13 / Яңылыҡтар\nМал салдырырға - Уҡшуҡҡамы?\nОтчет йыйылыштарында ауыл халҡы мал салыуға бәйле үҙгәрештәргә ризаһыҙлыҡ белдерҙе. Мәҫәлән, Мәхмүттән Уҡшуҡҡа тиклем нисек мал ташымаҡ кәрәк, тип сығыш яһаны халыҡ. - 1 майҙан ике тѳрлѳ рег-ламент кѳсѳнә инә. Ит һәм һѳт етештереүҙә ҡайһы бер талаптар үҙгәрә. Бѳгѳн беҙҙең тѳп маҡсат - Бѳтә донъя сауҙа ойошмаһы талаптарына яуап биргән һѳт һәм ит ризыҡтары етештереү. Таможня сик буйы хеҙмәте менән бергә ҡаты талаптар ҡуя. Һѳт һәм ит етештереүселәр быға тиклем сифатҡа декларация яҙһалар, 1 майҙан ул бѳтѳрѳлә һәм ветеринар сертификат булдырыла. Етештереүселәр дәүләт теркәүе үтеп, үҙҙәренең...\n8-04-2014, 11:21 / Яңылыҡтар\nЯҙғы саҡырыу башланды\nУлар, 2013 йылдың яҙғы һәм көҙгө саҡырыу һөҙөмтәләренән сығып, Ҡораллы Көстәр сафына баҫыуҙан баш тартҡандар исемлеген асыҡланы. Унда 100 егет индерелгән. Ҡасып йѳрѳгәндәргә Ватан алдындағы бу-рысын ваҡытында үтәргә саҡырыу менән мөрәжәғәт ителгән. 15 июлгә тиклем Рәсәйҙән 154 мең, республиканан 6 меңгә яҡын кеше армияға алынасаҡ. Был көндәрҙә Башҡортостандың барлыҡ комиссариаттарында махсус комиссиялар эшләй. Улар буласаҡ һалдаттарҙың сәләмәтлеген тикшерә, юғары уҡыу йорттары һәм урта махсус белем биреү учреждениелары студенттарының иһә кисектереү ҡағыҙы алыу мөмкинлеге бар....\n8-04-2014, 08:59 / Спорт һәм туризм\n“Ҡурташ”та саңғы ярышы\nҮткән ял Урал тауындағы “Ҡурташ” спорт комплексында саңғы буйынса ярыш үтте. Уны ҡаланың 1-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, муниципаль район хакимиәтенең йәштәр, физкультура һәм спорт бүлеге, Белорет ҡалаһының “Саңғы уҙышы федерацияһы” йәмәғәт ойошмаһы ойошторҙо. 5 апрелдә үткән бәйгелә 3, 5, 7,5 һәм 10, 15 саҡрымға йүгереүҙә бѳтәһе 134 бала кѳс һынашты. Белорет, Межгорье, Ѳфѳ, Учалы, Магнитогорск ҡалаларынан йәш спортсылар килгәйне....\n1-04-2014, 15:26 / Мәғариф\nКаникулдар нисек үтте?\nИң ҡыҫҡа яҙғы каникул да уҡыусылар ѳсѳн мауыҡтырғыс һәм фәһемле үтте. Шығай 9 йыллыҡ мәктәбе директоры урынбаҫары Мәүсилә Мѳстәбай ҡыҙы Эниева белдереүенсә, V –VI класс уҡыусылары рус теле буйынса ҡала олимпиадаһына йѳрѳгән. 27 мартта 20-се мәктәптә үткән шиғыр һѳйләү конкурсында I –IX класс уҡыусылары ҡатнашҡан. Шулай уҡ уҡыусылар мәҙәниәт йортонда Науруз байрамын да күңелле үткәргән. Ә 28 мартта Сибайҙан килгән цирк олоһона ла, кесеһенә лә оҡшаны. Тағы ла уҡыусылар класс етәкселәре менән урманға, «Металлург» кинотеатрына, мәҙәниәт йортонда урынлашҡан музейға сәйәхәт яһаған....\n1-04-2014, 15:22 / Яҙыусылар ижады\nМӨСӘ һәм МӘҺӘР\nҮҙҙәренең бер бөртөк улына кәләш әйттерергә тип, Ғәли ағай менән Ғәлиә еңгәләргә ҡыҙҙарын һоратып, ҡоҙалар килеп төштө. Ҡаланан үҙҙәре, башҡорт булһалар ҙа, ни үҙ телдәрендә, ни урыҫса, ни татарса түгел, һупалайҙар өс телде бергә бутап. Алдан, әлбиттә, ҡасан, ҡайһы көнгә килеүҙәре килешеп ҡуйылғас, һый ҙа әҙер, ризыҡ менән һығылып торған өҫтәл дә ҡунаҡтарҙы көтә ине. Ултырышҡас (бер – береһе менән тышта, ҡаршы алғанда уҡ танышҡайнылар), ғәҙәттәгесә, күпмелер ваҡыт һүҙ – һүҙгә берекмәй торҙо. Танышыу хөрмәтенә берәрҙе күтәреп алғас, буласаҡ ҡоҙа урынынан ҡалҡынды:...


Пангея — Башҡорт Википедияһы\nПангея (бор. грек. Πανγαῖα — «барлыҡ ер») — Ер шарындағы барлыҡ ҡоро ерҙе берләштергән, палеозой осороноң һуңында һәм мезозой осороноң башында булған суперконтинент. Исемен Альфред Вегенер тәҡдим иткән (нем. Alfred Lothar Wegener).\nПангея. Хәҙерге заман контитенттары контурҙары күрһәтелгән\nПангея формалашҡан осорҙа, боронғо ҡитғалар бәрелешкән урындарҙа, тау системалары барлыҡҡа килгән. Уларҙың, Урал йәки Аппалачи кеүек ҡайһы берҙәре беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. Был тауҙар сағыштырмаса йәш булған Европалаға Альп, Төньяҡ Америкалағы Кордильеры, Көньяҡ Америкалағы Анд, Азиялағы Гималайҙарҙан күпкә боронғораҡ. Миллиондарса йылдар буйы барған эрозия күреше Урал һәм Аппалачи тауҙарын емергән һәм тәбәнәйткән.\nПангеяны йыуыусы гигант океан Панталасса исемле булған.\nПангея пермь осоронда барлыҡҡа килгән һәм юра осоронда ике континентҡа йырыла. Төньяҡтағы Лавразия һуңыраҡ Евразия һәм Төньяҡ Америкаға айырыла. Көньяҡтаға ГондванананАфрика, Көньяҡ Америка, Һиндостан һәм Антарктида бүленеп сыға.\nСуперконтиненттар элегерәк тә булған, мәҫәлән Родиния 750 миллион йыл элек тарҡалған.\nҠайһы бер фараздар буйынса ҡитғалар таға бер тапҡыр йыйылып Пангея Ультима исемле суперконтинент барлыҡҡа килтерәсәк.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Пангея&oldid=1049248 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 30 июль 2021 в 23:20\nБыл бит һуңғы тапҡыр 23:20 30 июль 2021 үҙгәртелгән.


Дидачара мәсете — Башҡорт Википедияһы\nДидачара мәсете (грузин: ჯამე დიდაჭარის) Грузия/Аджария Автономиялы Республикаһында Хулу муниципалитетының Сацхури ауылында урынлашҡан ағас мәсет. Тәүге мәсет Дидачара ауылында төҙөлгән. Әлеге мәсет 18 быуат аҙағында 19 быуат башында төҙөлгән.\nБеренсе мәсет бинаһын рус-төрөк һуғышы ваҡытында генерал Остен-Саккен яндыра. 1814 йылда ауылдарҙы файҙаланыу өсөн Асаристскали үҙәненең өҫкө өлөшөндә икенсе мәсет төҙөлә. Әммә, тиҙҙән мәсет өс ауылға бүленә. Яңы мәсет төҙөлгәндән һуң иҫке мәсет шул уҡ үҙәндең түбәһендә урынлашҡан Сацихури ҡалаһына күсерелә\nДидачара күпкә яңыртылған, шулай булыуға ҡарамаҫтан үҙенең боронғо күренешен һаҡлап ҡалған. Ул 200 йыл үҙенең уникаль биҙәүестәре менән иғтибарҙы йәлеп итә. Бигерәк тә боронғо заман эҙҙәре ишегендә һиҙелә. Дидачара мәсете ағастан төҙөлгән.\nДидачара мәсете 2006 йылдың 7 ноябрендә милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелә\n↑ ,,კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ“ (груз.).\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Дидачара_мәсете&oldid=902604 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 17:54 15 август 2019 үҙгәртелгән.


Алкоэнергетиктарҙың зыяны | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nБеҙ бөгөнгө сығарылышта ла алкоэнергетиктар темаһын дауам итәбеҙ. Уларҙы һатыуҙы сикләү тураһында ҡанун ай башында ғәмәлгә инде. Әммә тәүге тикшереүҙәр уның тулыһынса үтәлмәүен күрһәтте. Башҡортостан парламенты депутаттары төбәктә 1 сентябрҙән аҙ алкоголле тонусты күтәреүсе эсемлектәрҙе берәмләп һатыуҙы тыйҙы. Сөнки статистика мәғлүмәттәре буйынса, был продукцияны ҡулланыусыларҙың 80 проценты 13 йәштән 18 йәшкә тиклемге үҫмерҙәр. Эсемлектәге этил спирты төрлө сит тәмдәр менән ҡатнаштырыла һәм углекислоталы газ өҫтәлә. Ошонан сығып, йәштәрҙә был эсемлек, ябай газлы һыуҙан артыҡ бер нимәһе менән дә айырылмай, тигән яңылыш фекер тыуа. Бындай коктейлдәрҙә алкоголь күләме 5-тән 12 процентҡа тиклем барып етә. Икенсе төрлө әйткәндә, йәштәрҙең яратып эскән «джин-тонигы” 0,70 л һыраға, йә иһә 50-80 грамм араҡыға тиң була. Ҡайһы ваҡытта йәштәрҙең бер эскәндә 4-5 банканы бушатыуын һәм быны көн һайын ҡабатлап тороуын иҫәпкә алһаң, һөҙөмтәләр ҡурҡыныс булыуы ихтимал. Үҫмерҙәргә алкоголгә ҡарата башта психик, тора-бара физик бәйлелек барлыҡҡа килә. Коктейлдәге алкоголь берҙән-бер генә зарарлы фактор түгел. «Дәртләндереүсе” эсемлектәге химик ҡатнашмалар ашҡаҙан аҫты биҙе ауырыуына килтерә, бөйөр менән бауыр ҙа зыян күрмәй ҡалмай. Аҙ алкоголле энергетиктарҙың кешенең организмына йоғонтоһон күрһәтеү өсөн бәләкәй генә тәжрибә үткәрәбеҙ. Бының өсөн йомортҡа кәрәк була. Сөнки уның аҡһымы кешенең аҡһымы менән бер тиң. Йомортҡаны һытып стаканға һалабыҙ. Уның эсенә был эсекмлекте ҡоябыҙ. Күреүегеҙсә, бер нисә минут эсендә химик реакциялар арҡаһында аҡһымдың күҙәнәктәре үлә. Тимәк эскән кешенең организмында шундай уҡ процесстар бара. Күпмелер ваҡыт эсендә генә аҡһымды бешереп сығарған был аҙ алкоголле “дәртләндереүсе” эсемлектең кеше организмына ниндәй зыян итеүен күҙ алдына килтереүе лә ҡурҡыныс.


Өфөләге Кузнецов затоны биҫтәһендә йорттар төҙөү күҙаллана // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n15:00, 24 сентября 2018 Иҡтисад\nФото: проект документацияһынан скриншот\nӨфөләге Кузнецов затоны биҫтәһендә йорттар төҙөү күҙаллана Фото: проект документацияһынан скриншот\nӨФӨ, 2018 йыл, 24 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалиә Вәлиева/.\nӨфө ипотека кредитлау агентлығы ҡорамал килтереү һәм көйләү эштәре менән төҙөлөш-монтаж эштәрен башҡарыуға конкурс иғлан итте. Мәғлүмәт дәүләт һатып алыуҙары сайтында баҫылды.\nЙорттарҙың тәүге сиратын — 39/40 торлаҡты Өфөнөң Киров районында Геологтар, Кузнецов затоны, Геофизиктар һәм Һынаусылар урамдары менән сикләнгән биләмәлә һалыу планлаштырыла.\nКилешеүҙең башланғыс хаҡы — 399,2 миллион һум. Проектты — шәхси әйләнеш аҡсаһына (10 проценттан артыҡ түгел), ҡалғанын проект финанслауына йәлеп ителгән йәки өлөшләтә төҙөлөштә ҡатнашыусыларҙың аҡсаһына финанслау планлаштырыла.\nПроектта өс подъезд, туғыҙ ҡат һәм 240 фатир ҡаралған. Төҙөлөштө 2020 йылдың 31 декабренә тиклем тамамлау күҙаллана. Ҡатнашыу өсөн ғаризалар 12 октябргәсә ҡабул ителә.\nТеги: төҙөлөш, өлөшсөләр


16 Ноябрь 2018, 16:39\n– Киләсәктә лә һынатмаҫ әле, беҙҙе ҡыуандырып ҡына торор. Уға ышанабыҙ, – ти директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары Гөлдәр Шәфҡәт ҡыҙы Шәмсетдинова ла.\nҮҙе һәр яҡлап һәләтле малай ул. Бер байрам сараһы ла унһыҙ үтмәй. Йырлау, бейеүгә уны ғына ҡуш инде. Нәфис һүҙ һөйләүгә лә оҫта. Белем усаҡтарында эшләп килгән театр түңәрәгендә әүҙем шөғөлләнә. Һүрәт төшөрөүгә лә әүәҫ. Уны күптәргә өлгө итеп ҡуйырға була. Афарин, Руслан!


30 Ғинуар 2020, 18:40\nҮткән аҙнала Баймаҡта Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы депутаты Зариф Байғусҡаров һәм БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе урынбаҫары, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетының президиум рәйесе Эльвира Айытҡолова ҡала һәм райондың башҡорт теле уҡытыусылары, китапханасылар, ҡатын-ҡыҙҙар советы, урындарҙағы ҡоролтай, ир-егеттәр ҡоро рә йестәре менән осрашты. Һөйләшеүҙә район хакимиәте башлығы Фәнис Әминев һәм Баймаҡ районы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе Ришат Ишембәтов та ҡатнашты.\n-Билдәле булыуынса, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты 2020 йылды Башҡорт теле йылы итеп иғлан итеү тураһында Башҡортостан Республикаһы Башлығына мөрәжәғәт иткәйне, -тине үҙенең сығышында Эльвира Ринат ҡыҙы. - Радий Фәрит улы был тәҡдимде хуплап ҡаршы алды һәм бөгөн йылды маҡсатлы итеп үткәреү тураһында ҙур эштәр алып барыла. Республика етәксеһе Өфөлә ҡоролтай рәйестәре менән осрашҡан ваҡытта ла башҡорт телен һаҡлау һәм үҫтереүгә, милләтебеҙ мәнфәғәтендәге иң актуаль мәсьәләләргә һәр яҡлап иғтибар бүлергә вәғәҙ итте. Башҡорт теле йылын үткәреү буйынса саралар планы төҙөлдө, һәр айҙың үҙенә күрә айырым темаһы бар. Шул уҡ ваҡытта урындарҙа уға үҙегеҙ тәҡдим индерә алаһығыҙ.\nШуныһы ҡыуаныслы, Баймаҡ районы милли мәсьәләләрҙе тормошҡа ашырыуҙа алдынғылыҡты бирмәгән төбәк булараҡ билдәле. Аҫаба башҡорттар йәшәгән төйәк булараҡ, был проблема ла түгелдер. Әммә бөгөнгө шарттарҙа һиҫкәнергә урын барҙыр, сөнки 1-се класҡа уҡырға барған балаларҙың күбеһе русса һөйләшә. Сөнки бында телевизор, интернет селтәре ҙур роль уйнай. Шуның өсөн беҙгә балаларыбыҙға бала саҡтан әсә теленә һөйөү уятырға, быны ғаиләлән үк башларға кәрәк.\nБелеүебеҙсә, быйыл ҙур сара – Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу үтәсәк. Уға беҙ бик яуаплы ҡарарға, милләтебеҙҙе мотлаҡ яҙҙырырға тейешбеҙ. Ошо мәлдә берҙәмлек күрһәтәйек, аңлатыу эше алып барайыҡ!\nБашҡортостан буйынса “Айыҡ ауыл” конкурсы иғлан итеү һәм был бәйгегә төбәктәрҙе йәлеп итеү бик тә мөҡәддәс бурыс булып сыҡты. Шуныһы һөйөнөслө, ярышты халҡыбыҙ дәррәү күтәреп алып, бөгөн урындарҙа эскелеккә ҡаршы ғәйәт ҙур эштәр алып барыла, береһенән-береһе һөҙөмтәлерәк саралар үткәрелә. Республика конкурсында әле барлығы 47 ауыл ҡатнаша, һуңынан 10 ауыл һайлап алынасаҡ. “Айыҡ ауыл” халҡыбыҙы алама ғәҙәттәрҙән арындырыу, киләсәккә өмөт уятыуға үҙенең тос өлөшөн индерер тип ышанайыҡ.\nЭльвира Айытҡолова Ришат Ишембәтов етәкләгән Баймаҡ районы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының эшмәкәрлеген юғары баһаланы, башҡа төбәктәргә үрнәк итеп ҡуйҙы.\nҮҙенең сығышында Ришат Вәкил улы Ҡоролтай алып барған эштәргә ҡыҫҡаса туҡталып, ойошманың 5 проектты уңышлы тормошҡа ашырыуын, был тәңгәлдә район хакимиәтенең, йәмәғәт ойошмаларының ҙур ярҙамын тойоп эшләүен билдәләне. Шулар араһында бына өсөнсө йыл инде тормошҡа ашырылған “Сәләмәт ауыл” проекты, шулай уҡ “Мул һыулы Һаҡмар”, “100 йыллыҡҡа – 100 шәхес”, “Туған телде һаҡлау һәм үҫтереү”, “Иң күп китап уҡыусы бала” конкурстары айырым урынды биләп тора, улар йылдан-йыл киңерәк абруй яулай бара. Р.Ишембәтов һәр ауылда ла Ҡоролтай аллеялары, һәр мәктәптә ҡоролтайҙар булдырыу мөһимлеген һыҙыҡ өҫтөнә алды, был юҫыҡта эш маҡсатлы алып барыла, тине.\nШуныһы ҡыуаныслы, “Айыҡ ауыл-2019” республика конкурсына районыбыҙ халҡы әүҙем ҡушылды. Бөтә ауыл биләмәләре лә был бәйгенең район этабында көс һынашты, шулар араһынан Йылым ауылы иң яҡшы һөҙөмтәгә иреште. Еңеүселәр ошо көндәрҙә Баймаҡта йыл йомғаҡтарына арналған тантаналы йыйылышта аҡсалата премиялар менән бүләкләнәсәк. Әйткәндәй, район Ҡоролтайы был конкурсты ойоштороуға тос өлөш индерҙе.\nЙылымдың ир-егеттәр ҡоро рәйесе Шәһит Кәйекбирҙин “Айыҡ ауыл” конкурсы сиктәрендә алып барылған эштәрҙе бәйән итте. “Ҡоролтай иғлан иткән был конкурс бик урынлы булды, беҙҙең ауыл халҡы уға тәүге көндәрҙән үк ихлас ҡушылды, - тине Шәһит Шаһимарҙан улы. - Бөгөн конкурс положениеһына ярашлы ғәйәт ҙур эштәр бойомға ашырыла. Әүҙем ойоштороу комитеты эшләй, ситтә йәшәүселәр ҙә ҙур ярҙам күрһәтә. Ай башынан беҙҙә башлағыс алған “Милләт һаулығы” скандинавсылар эстафетаһын райондың бөтә ауылдары ла күтәреп алды. Ошо көндәрҙә иһә райондың йәш эшҡыуарҙары өсөн “Армантур” форумы үткәрәбеҙ. Тиҙҙән йәштәрҙе айыҡ, сәләмәт тормошҡа әйҙәү маҡсатында форум-дискотека ойошторасаҡбыҙ. Унда “Түңәрәк өҫтәл”, район етәкселәре менән осрашыуҙар, оҫталыҡ дәрестәре үтәсәк.\nФевраль баштарында ауыл старосталарын йыйып, күсмә ултырыш үткәрергә йыйынабыҙ. Бындай тәжрибә бар – былтыр район ҡоролтайының күсмә ултырышын да Йылым да ойошторғайныҡ. Ғөмүмән, беҙ алдыбыҙға ҡуйған барлыҡ бурыстарҙы ла ваҡытында атҡарып сығасаҡбыҙ. Сөнки рухлы, алдынғы ҡарашлы, илһөйәр кешеләребеҙ бик күп, ауыл халҡы ла әүҙем һәм берҙәм. Республика кимәлендә лә районыбыҙҙы, ауылыбыҙҙы лайыҡлы күрһәтә алырбыҙ, тип ышанам”.\nРайон мәғариф бүлегенең башҡорт теле методисы Нәфисә Мәмбәтова үҙенең телмәрен “Телебеҙ киләсәге – беҙҙең ҡулдарҙа” тип атаған һәм ул берәүҙе лә битараф ҡалдырманы. Нәфисә Хәйрулла ҡыҙы билдәләүенсә, бөгөн 63 мәктәптә белем алыусы 8293 уҡыусының 87 проценттан ашыуы – башҡорт милләтенән. Башҡорт балаларының 62 проценты ауыл мәктәптәрендә уҡый. 4345 уҡыусы башҡорт телендә белем ала , был 52,4 процент. 2868 бала башҡорт телен туған тел булараҡ өйрәнә – 34,6 процент. 1080 уҡыусы иһә башҡорт телен дәүләт теле булараҡ өйрәнә – 13 процент.\n“Мәғариф бүлеге, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары тарафынан туған телебеҙ хаҡына ҙур эштәр башҡарыла, - тип билдәләне ул, - әсә телендә уҡытыуҙы ойоштороу, төрлө сараларҙың башҡортса алып барылыуы, йәмәғәт ойошмаларының балалар тәрбиәләүгә тос өлөш индереүе маҡтауға лайыҡ. “Һаумы, һаумы, әкиәт!”, Урал батыр” эпосын яттан һөйләүселәр конкурстары, “Бабич уҡыуҙары”, “Игебай уҡыуҙары”, “Таңсулпан сулпылары” бәйгеләре, арҙаҡлы әҙиптәребеҙ менән осрашыуҙар ҙур роль уйнай. Шул уҡ ваҡытта башҡорт теленән халыҡ-ара диктант яҙыуҙа йәнә баймаҡтарға етеүсе табылманы – унда барлығы 5004 кеше ҡатнашты. Етәкселәр ҙә был саранан ситтә ҡалманы.\nБөгөн ата-әсәләрҙең әүҙем ҡарашы, тел, милләт мәсьәләләренә битараф булмауы төп урынды биләй, сөнки уҡыу-тәрбиә эшенең ниндәй телдә, йүнәлештә алып барылыуында уларҙың һайлауы нигеҙ булып тора. Ә инде 2020 йылдың Башҡорт теле йылы итеп иғлан ителеүе беҙгә яңы бурыстар өҫтәп кенә ҡалмай, телебеҙҙең бөгөнгөһө һәм киләсәгенең тел уҡытыусылары ҡулында ла икәненә ышаныс белдерә. Шулай булғас, яңы проекттар өҫтөндә эшләү, телебеҙҙе үҫтереүгә йүнәлтелгән гранттарҙы бергәләп яулау өсөн дә яңы мөмкинлектәр асыла түгелме? Әйҙәгеҙ, милләттәштәр, башҡорт теленең ҡулланыу даирәһен үҫтереүгә үҙ өлөшөбөҙҙө индерәйек!”\nРФ Дәүләт Думаһы депутаты Зариф Байғусҡаров үҙенең сығышында бөгөнгө йәмғиәттә уҡытыусының, ата-әсәнең роле, туған телебеҙҙе яҡлау һәм үҫтереү, милли матбуғатты һаҡлау кеүек иң актуаль проблемаларҙы күтәреп сыҡты. Зариф Зәкир улы билдәләүенсә, Дәүләт Думаһы тарафынан “Ауыл уҡытыусыһы” проектын тормошҡа ашырыу, уҡытыусыларҙы артыҡ отчеттарҙан азат итеү, класс етәкселәренә түләүҙе арттырыу, әсбаптар менән тәьмин итеүҙе яйға һалыу буйынса маҡсатлы эш дауам итә. Депутат эскелеккә ҡаршы көрәш, ғаиләләрҙә балалар һанын арттырыу проблемаларына ла туҡталды. Уның әйтеүенсә, бөгөн медайнытҡыстарҙы ҡабаттан тергеҙеү, эскелек менән мауыҡҡандырҙы мәжбүри дауалау күҙ уңында тотола.\nЗ.Байғусҡаров милли матбуғатты ла онотманы. Ул милли баҫмаларҙың бөгөнгө ауыр хәленә туҡталып, уларҙы һаҡларға саҡырҙы, һәр башҡорт әсә телендә сыҡҡан гәзит-журналдарға яҙылырға бурыслы, тип белдерҙе.\nРайон хакимиәте башлығы Фәнис Әминев билдәләүенсә, төбәктә “Ауыл табибы”, “Ауыл уҡытыусыһы” дәүләт программаларын тормошҡа ашырыуға, милли, мәғариф өлкәһендәге мәсьәләләрҙе хәл итеүгә ҙур иғтибар бүленә. Фәнис Ғәбдрәшит улы район Ҡоролтайының эшмәкәрлегенә юғары баһа бирҙе.\nАртабан етәкселәр ултырышҡа йыйылыусыларҙың күп һанлы һорауҙарына яуап бирҙе. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, Ҡоролтай ағзаһы Вәсимә Ямантаева “Республика, Рәсәй мәғлүмәт сараларында “Башкирия” тип һөйләүҙәре һәм яҙыуҙары бер ниндәй ҙә ҡалыпҡа һыймай, “Башҡортостан” булырға тейеш тә баһа!” тигән күптәрҙе борсоған проблеманы күтәреп сыҡты. Ишмырҙанан ир-егеттәр ҡоро рәйесе Рәмил Тотманов ауылдағы магазиндың мәктәпкә яҡын урынлашыуын һәм уның араҡы менән сауҙа итеүенә борсолоу белдерҙе. Ниғәмәттән ҡоролтай рәйесе Юлай Кәримов һәм Таулыҡайҙан Йәүҙәт Мөхәмәтйәров һанлы телевидениеға күсеү менән бәйле милли тапшырыуҙарҙы ҡарауҙа проблемалар тыуыуы тураһында һөйләне. Әйткәндәй, депутаттар бар һорауҙарға ла төплө яуап бирҙе.\nҺуңынан Эльвира Айытҡолова хеҙмәттә юғары ҡаҙаныштарға ирешкән, әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге алып барған милләттәштәребеҙгә Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Маҡтау грамоталарын тапшырҙы. Бындай юғары баһаға Һаҡмар ауылынан крәҫтиән-фермер хужалығы башлығы Илфат Сәфәрғәлин, Ишмөхәмәт ауылы китапханасыһы Асия Үлйәбаева һәм Ҡаратал мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Алһыу Күсәрбаева лайыҡ булды.


Буласаҡ табиптар әҙәби клубҡа берләште » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек» | Официальный сайт газеты Йэшлек\nГазета "Йәшлек" » Әҙәбиәт » Буласаҡ табиптар әҙәби клубҡа берләште\n17.05.2016 Буласаҡ табиптар әҙәби клубҡа берләште\nТабип булыу – Аллаһы Тәғәлә тарафынан бирелгән оло һәләт, талант һәм бурыс. Үҙҙәренең һөнәре менән генә түгел, йылы һүҙе, мөләйем ҡарашы, өмөтләндергес йылмайыуы менән дә кешеләргә һаулыҡ биреүсе ғәзиз йән эйәләре үҙҙәренең тормошон изгелеккә, яҡтылыҡҡа арнай. Ижад кешеләренең: яҙыусы-шағирҙар, йырсы-бейеүселәрҙең дә тормошо шулай кешеләрҙең тәнен түгел, йәнен дауалауға арналған, тиҙәр. Ә табиптар араһында бер үк ваҡытта үҙ һөнәренең оҫтаһы булған, шулай уҡ моңло тауышы йәки шиғри күңеле менән дә хайран ҡалдырғандар байтаҡ.\nБашҡорт эстрадаһында үҙ урынын тапҡан Гүзәл Диникеева, Рөстәм Ҡотошов, Физалия Вәлиева, Дилбәр Ғәлиәкбәрова, билдәле әҙәбиәт әһелдәре Дилә Булгакова, Флария Тереғолова, Мәжит Нартайлаков, Эрнст Мулдашевтарҙың исемен атау ҙа етә. Күңел йылыһы, булмыштарынан ярҙамсыллыҡ, кешеләргә ҡарата иғтибар һәм ихтирам тойғолары урғылған был табиптарға талант та йәлләмәй бирелгән. Һәм улар ошо таланттарын түкмәй-сәсмәй халыҡҡа еткерә.\nБашҡорт дәүләт медицина университетының дауалау факультеты студенттары араһыда башҡорт әҙәбиәтен, мәҙәниәтен яратыусылар бихисап. Уҡыу йортонда ойошторолған барлыҡ сарала, конкурстарҙа әүҙем ҡатнашҡан йәштәр бынан бер нисә йыл элек үк берегеп, әҙәби клуб асырға хыялланған була. Әммә йыйылыр зал, туплаусы, әйҙәүсе етәксе булмау сәбәпле, был эш ошо йылға тиклем кисектерелеп килгән. Күптән түгел “Ҡәләм менән тәре дуҫлығы” атамаһы аҫтында (был осраҡта тәре дини түгел, ә медицина термины булараҡ ҡулланыла) әҙәби клуб үҙ эшен башлап ебәрҙе һәм дауалау факультетының әҙәбиәтте яратҡан студенттарын берләштерҙе. Уҡыу йортоноң ғилми китапханаһы директоры Наталья Кобзеваның, үҙе лә әҙәбиәт һөйөүсе булараҡ, клуб ағзаларына теләгән ваҡытта йыйылыр өсөн уҡыу залы, әҙәби-методик ҡулланмалар, әҙәби-музыкаль кисәләр, видеокүргәҙмәләр ойоштороу өсөн махсус ҡорамалдар менән даими ярҙам күрһәтеүе, дауалау факультеты деканы Ирина Рәхмәтуллинаның ойоштороу эше менән ҡыҙыҡһынып, талантлы студенттарҙы асыҡлап, уларға дөрөҫ йүнәлеш бирә белеүе клуб эшен тиҙ арала яйға һалыуға булышлыҡ иткән. Әҙәби клубтың осрашыуҙарына иң әүҙем, иң талантлылар йыйылһа, интернет селтәрендә асылған төркөм йөҙҙән ашыу студентты берләштерә. Улар араһында башҡорттар ғына түгел, татар, рус, сыуаш, мари милләтлеләр ҙә бар. Сәсәндәргә тиңдәш ижадсылар ҙа, артистарҙан ҡалышмаған тасуири һөйләү оҫталары ла, үҙҙәрен тәржемә өлкәһендә һынаусылар ҙа байтаҡ.\nӘҙәбиәт һөйөүселәрҙең сираттағы осрашыуында шәхсән үҙемә лә булырға тура килде. Уҡыу программаһының тығыҙ һәм әҙәбиәттән алыҫ булыуына ҡарамаҫтан, клуб эшенә, әҙәби китапҡа мөкиббән китеүсе йәштәр өсөн һөйөнөп бөтә алманым. Кешенең тән төҙөлөшөн, һаулығын, дауалау ысулдарын һүрәтләгән теүәл фәндәр табиптарға уй-кисерештәрҙе, хистәр алышын, күңел торошон тулыһынса бәйән итә алмай. Ә бит дауалау процесында улар ҙа мөһим роль уйнай. Әҙәби әҫәрҙәр аша һөйөү ҡөҙрәтен, яҡшылыҡ менән яманлыҡ көрәшен, күңел ғазаптарына бер йылы һүҙҙең нисек тәьҫир итеүен аңлай алған буласаҡ табиптар киләсәктә, һис шикһеҙ, үҙ эшенең оҫтаһы буласаҡ.\nОсрашыу әҙәби клубты ойоштороусы Регина Мөхәмәтйәнованың башҡарыуында бөйөк Аҡмуллабыҙҙың “Башҡорттарым, уҡыу кәрәк” шиғыры менән башланып китте. Гүзәл Хаҡова “Урал батыр” эпосынан өҙөк һөйләһә, Юлиә Соболева үҙе ижад иткән шиғырҙы уҡыны. Шулай уҡ кисәлә Альбина Ғәйнуллина, Рәмилә Вахитова, Гөлназ Хәбибуллина, Нәркәс Татлыбаева, Айгөл Низамова, Гөллирә Әҙһәмова, Айгөл Сәфәрғәлина башҡорт шағирҙары Мостай Кәрим, Мәжит Ғафури, Рәми Ғарипов, Шәйехзада Бабич, Сафуан Әлибаев, Әнғәм Атнабаевтарҙың шиғырҙарын яттан һөйләне. Бүздәк һылыуы Гөлназ Ғәзизова үҙенең моңло тауышы менән дә һөйөндөрҙө. Ул табип һөнәрен һайлаһа ла, сәнғәт училищеһында вокал дәрестәрен ала. Тимәк, киләсәктә башҡорт эстрадаһында тағы ла яңы “йондоҙ” балҡыясаҡ.\n“Ҡәләм менән тәре дуҫлығы” – киләсәккә ҙур пландар менән йәшәүсе клуб. Йәштәрҙең һорауҙары һәм тәҡдимдәре икһеҙ-сикһеҙ: башҡорт әҙәбиәтендә әүҙем эшләүсе йәш ижадсылар менән танышыу, киң аудитория өсөн сәләмәтлеккә ҡағылышлы ғилми-популяр мәҡәләләр яҙырға өйрәнеү, матбуғат һәм нәшриәт йорттарына экскурсиялар ойоштороу, республика Милли йәштәр театры сәхнәһендә барған “Студенттар” спектаклен (комедияла ваҡиғалар медицина университетының дөйөм ятағында барыуын иҫәпкә алһаҡ, уның тиккә генә һайланмауын аңларға була) ҡарау, тәржемә өлкәһендә эшләүсе шәхестәр менән осрашыу... Хатта “Минең Рәми”, “Халыҡ шағиры Бикбай” видеоконкурстары еңеүсеһе Алина Ғәлиеванан оҫталыҡ дәрестәре алырға теләүселәр ҙә байтаҡ. Тимәк, әҙәби берекмә буш урында барлыҡҡа килмәгән, башҡорт әҙәбиәтенә, һүҙ сәнғәтенә ихтыяж ҙур, уны өйрәнергә теләк бар. Сығыш яһарға, һүҙ һөйләргә оялып, баҫалҡы ғына ултырған тамашасыларҙың да сығыштарҙы көслө алҡыштарға күмеүен күреп, уларҙың да күңелендә әҙәбиәткә ҡарата һөйөү уты яныуын аңларға була. Һәр кем артист була алмаған кеүек, һәр китап уҡыусы ла сәсән була алмай. Әммә улар шул сәсәндәрҙең ҡәҙерен белеүе менән ҡиммәтле.\nОсрашыу аҙағында Мостай Кәримдең шиғырҙарын артистарҙан һис ҡалышмай һөйләүсе Ғәлим Ҡәҙербаев иғтибарымды йәлеп иткәйне. Ул яҡташым булыуы менән бер ҡыуандырһа, стоматология факультетынан булыуы менән дә айырылып торҙо. “Йүкә телефон” аша ғына әҙәби клуб хаҡында хәбәрҙар булған егет дуҫтары аша осрашыу көнөн дә асыҡлаған, хатта шиғри күстәнәс тә әҙерләп өлгөргән. Ул үҙ сығышында курсташтары араһында ла башҡорт әҙәбиәтенә битараф булмаған егет-ҡыҙҙарҙың барлығын һөйләп, клуб эшен дауалау факультетында ғына түгел, ә бөтә медицина университетына киң йәйелдерергә тәҡдим итте. Афарин!\nКиләсәктә табип-ижадсылар сафы тағы ла артыр, тулыланыр әле. Сөнки уларҙың күңеленә емеш бирер ижади орлоҡтар һибеүсе үҙ әҙәби клубтары бар.


Ирек Ялалов Өфө мэры итеп һайланды // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nИрек Ялалов Өфө мэры итеп һайланды\n13:02, 18 января 2012 Сәйәсәт\nИрек Ялалов Өфө ҡалаһы башлығы итеп һайланды. Бындай ҡарар ҡала Советының сираттағы 47-се ултырышында ҡабул ителде. Ирек Ялалов өсөн 29 депутаттан 28-е тауыш бирҙе.\nИрек Ялаловтан тыш, Совет ултырышында шулай уҡ конкурс нигеҙендә һайлап алыу аша үткән Эдвард Мурзин менән Салауат Хөсәйенов кандидатуралары ҡаралды. Хөсәйеновҡа ҡаршы 20 депутат тауыш бирҙе, алты кеше тауыш биреүҙән тыйылды һәм өсәүһе тауыш бирмәне. Мурзинға ҡаршы 27 тауыш булды һәм ике депутат тауыш бирмәне.\nТауыш биреүҙән һуң яңы ҡала башлығы менән контракт төҙөү тантанаһы үтте. Документҡа Ирек Ялалов һәм Өфөнөң ҡала Советы рәйесе Ирек Ниғмәтуллин ҡул ҡуйҙы.\nИҫегеҙгә төшөрәбеҙ, баштан алып ҡала башлығы вазифаһына туғыҙ кеше дәғүә итте. Әммә бер кандидат үҙенең кандидатураһын ошо вазифаға тәғәйенләүҙән баш тартты. Ике кандидат эксперттар комиссияһы имтиханын тапшырманы, йәнә өсәүһе имтиханды бирә алманы.


Бала саҡтан һеңгән күңеленә » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Әҙәбиәт » Бала саҡтан һеңгән күңеленә\nБала саҡтан һеңгән күңеленә 20.12.2017 // Әҙәбиәт\nФаил Йортбәковтың исеме сәнғәт донъяһында бына-бына сәскә атырға бөрөләнгән емеш ағасы кеүек. Эйе, эйе, уның гөрләп сәскә атыр, татлы емештәре менән башҡаларҙы ҡыуандырыр көнө алда әле. Һәр хәлдә, быға иманым камил – тәүәккәл дә, сая ла, башлаған эшен ярты юлда ташлап ҡасмаҫ ныҡыш та егет ул...\n...Сибай филармонияһында яңы ғына эш башлаған сағым. Бер көн бер аҙ ял итеп алыу уйы менән репетиция барған тамаша залына индем. Артистар яңы йыл кисәләренә әҙерләнә ине. Шунда ҡаҡса ғына буйлы егеттең балаларса шаянлығына, тынғыһыҙлығына ҡарап, һоҡланып ултырҙым – бер урында тик тора алмай, йә ырғып-һикерә, шаяра, йә көй ыңғайына сәхнә иҙәненә ятып аунай, шул арала башҡалар менән шаярып алырға ла өлгөрә... Ҡыҫҡаһы, осоп-төшөп торған егет инде! Торараҡ, үҙе менән шәхсән аралаша башлағас, уның бик етди әңгәмәсе, иғтибарлы, ихтирамлы, кешелекле һәм кеселекле булыуына йәнә бер аптыраным. Аҙаҡ аңлауымса, Фаил ике донъя менән йәшәй – сәхнәлә ул, ысын артист булараҡ, роленә инә, ә ғәҙәти тормошта фәҡәт үҙе генә булып ҡала. Ҡарап тороуға бөтөнләй бала ғына булып күренгән егеттең өс малайға атай икәнлеген ишеткәс, һоҡланыуымдың сиге булманы.\n...Баймаҡ районының йәмле Һаҡмар буйында, йәм-йәшел ағастар менән ҡаймаланған Ирәндек тауҙары ҡосағында урынлашҡан Ғәҙелбай ауылында тыуған малай бәләкәйҙән туған моңобоҙға ғашиҡ булып үҫә, сөнки ул иҫ белә-белгәндән үҙе янында кемдеңдер мөңрәнеп йырлағанын, кемеһенеңдер ҡурайҙа йә гармунда уйнағанын тыңлап, халыҡ моңон күңел түренә һала бара. Бәләкәй генә малайҙың ҡулына гармун алып, ярылған утын башында шуны тысҡылдатып, йырлар урынға илап ултырғанын күргән күрше-тирәләре әле булһа мәрәкә итеп һөйләй. “Булыр бала – биләүҙән”, – тигәндәре шулдыр инде...\n– Бала сағымда ҡартатайым (әсәйемдең атаһы) йәй сығыу менән мине үҙҙәренә алып ҡайта торғайны, – тип хәтерләй әңгәмәсем. – Ун һигеҙ саҡрым алыҫлыҡтағы Йылым ауылына ҡуйы ҡарағай урманы аша ат егеп китеп барғанда, атын үҙ яйына ҡуя ла ҡартатайым ойотоп ҡына халыҡ йырҙарын йырлай. Мин, танау аҫтым да кибеп бөтмәгән малай, уны тыңлап: “Улай йыр буламы икән?” – тип аптырай торғайным... Аҙаҡ, йыр, бигерәк тә халыҡ йырҙары менән мауыға башлағас, ҡартатайымдың яратып йырлаған йыры “Илсе Ғайса” булғанлығына төшөндөм. Атайымдың әсәһе – ҡартәсәйем дә йырға маһир булды – ул таланттары менән республикала танылыу алған Буранбай ауылынан ине. Бына шундай мөхиттә, ҡартатай-өләсәйҙәр тәрбиәһендә үҫеүем, уларҙың халыҡ ижадына битараф булмауҙары яҡынайтты ла инде мине сәнғәткә. Ә йыр-моңға ысын һөйөү уятыусылар, әлбиттә, атайым менән әсәйем булғандыр. Әгәр бәләкәйҙән мине мәктәптә үткәрелгән сараларға алып барып йырлатмаһалар, кем белә, бәлки, бөтөнләй икенсе һөнәр эйәһе лә булыр инем...\nБар күңеле менән сәхнәгә ғашиҡ, үҙен унан башҡа күҙ алдына килтерә лә алмаған кеше ул Фаил. Ижад эшенең күңел талабы булыуына ул башҡа һөнәр буйынса эшләгән ваҡытында асыҡ төшөнә. Сибай сәнғәт колледжын тамамлағас, Фаил Йортбәков, үҙенә белем биргән уҡытыусыларының кәңәше менән, ошонда уҡ вокал уҡытыусыһы булып хеҙмәт юлын башлай. Көн дә иртән дәресен студенттарҙың тауыштарын көйләү күнекмәләренән башлай, үҙе белгәнде йәш йырсыларға өйрәтергә тырыша. Йәш уҡытыусының һәр студент менән айырым-айырым шөғөлләнеүе, күп ваҡытын улар менән бергә үткәреүе эҙһеҙ үтмәй – егет-ҡыҙҙар уға ихтирам менән ҡарай, уҡытыусы һәм тыңлаусылар араһында дуҫтарса мөнәсәбәт урынлаша.\n...Республикабыҙҙа танылыу яулаған педагог-вокалист Джон Әхмәт улы Мусин класында ныҡлы белем алған егет колледждан һуң белемен Башҡорт дәүләт университетының Сибай институтында камиллаштыра һәм ике йыл Баймаҡ район мәҙәниәт йортонда тәүге хеҙмәт сынығыуы үтә. Өфө ҡалаһында йәшәп, “Юлдаш” телевидениеһында тауыш режиссеры булып эшләгән йылдары ла йәш белгескә бик күп ыңғай һөҙөмтәләр бирә. Шулай итеп, Сибай концерт-театр берекмәһендә артист-вокалист булып эшләй башлағанына ҡәҙәр Фаил Йортбәков аҙмы-күпме хеҙмәт тәжрибәһе туплап өлгөрә һәм һөнәри сәхнәгә ярайһы ғына тәжрибә менән сыға.\n– Минең өсөн сәхнә – күңел талабы, тип ышаныс менән әйтә алам, – ти ул үҙе, – сөнки мин бының ысын шулай икәненә, үҙ һөнәрем буйынса түгел, ә икенсе өлкәлә эшләгәнемә инандым. Сәхнәлә йырлап торам икән тип төштәр күреп һаташҡан ваҡыттар ҙа булманы түгел. Ҡайһы саҡ таныштар араһында, шул һаман филармонияла эшләп йөрөйһөңмө, ниңә икенсерәк, аҡсалыраҡ эш эҙләп ҡарамайһың, тигәндәр осрай. Юҡ, улар – сәхнә ауырыуын белмәгән кешеләр – быны аңламаясаҡ... ә аҡса бер ҡасан да етмәй ул...\nӘ бит Фаилдың да сәнғәткә, ғөмүмән, сәхнә тормошона битараф ваҡыттары булмай түгел. Уҡытыусыһы Зөлфирә Шәһит ҡыҙы хәтерләгәнсә, Фаилды сәхнәгә кис сығарыр өсөн иртәнсәктән ялына башларға кәрәк була. Үҙенең был ҡылығын хәҙер ул көлөп кенә иҫкә ала: “Сығыш яһауҙан ҡурҡыу булдымы икән? Әллә үҙемсә инәлтеп маташтыммы икән... Йылдар үтеү менән барыһы ла онотола икән шул...”\nТыуған еренең, уның тәбиғәтенең ябай тел менән генә аңлата алмаҫлыҡ гүзәллегенә һөйөнөп йәшәй әңгәмәсем: “Урманынан сыҡһаң, ниндәй генә сәскәләргә юлыҡмайһың да, ниндәй генә емеш-еләгенән ауыҙ итмәйһең! Тигеҙ ялан-ҡырҙары, боролоп-боролоп аҡҡан мул һыулы йылғалары, уларҙың ярҙарында тирмәләр ҡороп ултырырлыҡ туғайлыҡтары үҙе ни тора!” Тыуған ауылы Ғәҙелбайҙың матур тәбиғәт ҡосағында урынлашыуы, ауылды уратып алған Аҡташ менән Бурһыҡ битләүҙәре, аҡ күлдәкле ҡайындары, һомғол ҡарағайҙары, елбәҙәк уҫаҡтары менән күҙ яуын алған урманлығы йырсы күңеленә сабый сағынан уҡ аһәң һәм илһам бирмәнеме икән?!\n– Ауылыбыҙҙы ҡап урталайға бүлеп, Батҡаҡлы йылғаһы ағып ята. Эҫе көндәрҙә лә һыуы бик һыуыҡ, шуға ҡарамаҫтан, беҙ, малай-шалай, ике күпер араһы тип йөрөткән ерҙә ирендәр күгәргәнсе һыу инеп, Аҡташ битләүендә бура һуғып көн үткәрә инек. – Үҙе лә һиҙмәҫтән Фаил балалыҡ хәтирәләренә бирелә. – Ниңәлер мин һәр ваҡыт үҙемдән бер-ике йәшкә бәләкәйерәк малайҙар менән уйнай инем. Биксура тип аталған урман буйында уйынсыҡ машиналар һөйрәп, бәләкәс кенә өйҙәр яһап, ашарға ла онотоп, көндәр буйы өйгә лә ҡайтмай уйнай инек. Әле лә бер генә минутҡа ана шул шуҡ малай мәлдәремә ҡайтҡыларым килеп киткән саҡтар булып ала. Бергә уйнап үҫкән малайҙар күптән атай булып бөттө, аралашабыҙ, яҙышабыҙ, нимәһе һөйөндөрә – барыһы ла ғаиләле...\nФаил үҙенә белем-тәрбиә биргән уҡытыусыларын оло ихтирам менән телгә ала, уларға ихлас рәхмәт һүҙҙәрен еткерә. Мәктәп йылдары матур хәтирәләре менән хәтеренә һеңгән уның. Уҡыусыларҙың 22 саҡрымдан ашыу оҙонлоҡта урман һыҙаттары ултыртыуҙарын һәм шул аҡсаға мәктәпкә пианино һатып алыуҙарын айырым йылылыҡ менән хәтерләй. Музыка уҡытыусыһы Ләйсән Хәләф ҡыҙы нәҡ ана шул пианино ярҙамында уҡыусыларына нота серҙәрен асҡан һәм кемдәрендәлер башҡорт моңона һөйөү уятҡан...\nБөгөн Фаил ҙур ғаилә башлығы булыуы менән дә ғорурлана ала – Йортбәковтар ғаиләһендә алма кеүек өс малай үҫә! Кәләше Юлиә менән уларҙың юлы сәнғәт колледжында киҫешә. Бала сағынан музыкаға тартылып үҫкән, мәктәптән һуң да шул юлды һайлаған Юлиә училищенан һуң кинәт кенә икенсе юлдан китә һәм бөгөн бөҙрәхана оҫтаһы булып эшләй.\nЙәш йырсы һайлаған һөнәренә хыянат итергә уйламай ҙа, киреһенсә, яңы йырҙар өйрәнергә, үҙ моңона тура килерлек йырҙар ижад итеүсе композиторҙар менән аралашырға теләй.\n– Донъяларыбыҙ имен торһон, – ти ул. – Улдарымды матур тәрбиә менән үҫтереп, туйҙарының түрендә ултырырға, уларҙың балаларын һөйөргә яҙһын, тип теләйем...\nУй-ниәттәрең ғәмәлгә ашһын, Фаил!