«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ШӘЙЕХЗАДА АУЫЛЫ АҪАБАЛАРЫ – ӘСӘЛЕ-ҠЫҘЛЫ ТАҢСУЛПАН ҺӘМ РУШАНА БАБИЧЕВАЛАР - 2021 - Мәҡәләләр\nБаш ҡалабыҙҙа бар ундай рухи ауыл - Шәйехзада ауылы. Республикабыҙҙың 100 йыллыҡ йәшен байрам иткән көндәрҙә ул ауылда оло йәнлелек күҙәтелде, исеме бер нисә тапҡыр онотолоуға дусар ителгән мәшһүр шағирыбыҙҙың һыны ҡалҡып сыҡты. Шәйехзада ауылы аҫабалары: Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты, Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының режиссура һәм актер оҫталығы кафедраһы мөдире Таңсулпан Даһи ҡыҙы Бабичева менән уның ҡыҙы Башҡортостандың халыҡ артисы, Шәйехзада Бабич исемендәге Республика йәштәр премияһы лауреаты, Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры актеры Рушана Юрий ҡыҙы Бабичева менән әңгәмәбеҙ ошо ауылда йәшәүселәрҙең рухи инаныуҙары, сәнғәт, театр, тормош тураһында барыр.\nТаңсулпан Даһи ҡыҙы, Рушана Юрий ҡыҙы, мәшһүр Шәйехзада Бабич затына ҡарау, беренсенән, сикһеҙ ғорурлыҡ, икенсенән, оло яуаплылыҡ икәнлеген яҡшы аңлайбыҙ. Сөнки һеҙ күп кенә мәсьәләләрҙә башҡа кешеләр кеүек була алмайһығыҙ, ҡайһы бер ғәмәлдәрҙе башҡарыуҙан тыйылаһығыҙ, үҙегеҙҙе даими контролдә тотаһығыҙ. Ә бына үҙегеҙ был яуаплылыҡты нисек тояһығыҙ?\nТаңсулпан Даһи ҡыҙы: Һеҙҙең һорауығыҙҙа уҡ минең яуабым сағылыш таба ла инде. Ысынлап та, ғорурлыҡтан яуаплылыҡ күберәк. Был хаҡта минең яҙғаным да, һөйләгәнем дә булды. Мине Дәүләкән ҡалаһында өләсәйем Мәдхинур Хәйрулла ҡыҙы Бабичева тәрбиәләп үҫтерҙе. Атайымдан өс йәшемдә тороп ҡалғанмын. Атайым Рәми Ғариповтар менән Мәскәүҙә Әҙәбиәт институтында уҡыған, яҙыусы булырға хыялланған. Уҡыуын тамамлағас, пароход менән ҡайтырға сығып, Волгала батып үлә ул. Әсәйем сиргә дусар булғас, мине өләсәйем үҙ ҡанаты аҫтына ала. Ул 1936 йылда Дәүләкәндә педучилище асылғас, шунда уҡытырға бара. Заманына күрә алдынғы ҡарашлы уҡытыусы өләсәйем ул саҡта педучилищеға килеп йөрөгән яҙыусылар Дауыт Юлтыйҙар, Мәжит Ғафуриҙар менән аралаша.\nБер ваҡыт беҙгә Фәсәхәт апай Бабичева килде. Шул килгәнендә ул Шәйехзада Бабичтың 1957 йылда сыҡҡан китабын күрһәтте. Тап шул саҡта миндә затыма ҡараған шағирҙың ижадына ҡыҙыҡһыныу барлыҡҡа килде. Фәсәхәт апай китапты беҙгә ҡалдырҙы, әммә өләсәйем шиғри йыйынтыҡты аҫҡараҡ йәшереп: "Шәйехзада Бибич беҙҙең туған тип бер кемгә лә һөйләнеп йөрөмә", - тип киҫәтеп ҡуйҙы.\nҺуңыраҡ Бабич тураһында күп мәғлүмәткә эйә булыусы атайым яҡлап туғаныбыҙ Рафиҡ Бабич, Бабич хаҡында яҙып сыҡҡан шағирҙар Ғәзим Шафиҡов, Рауил Бикбаевтар менән аралашҡас, күп нәмәгә күҙҙәрем асылды. Шәйехзада Бабич мәшһүр шағир ғына түгел, республикабыҙҙың барлыҡҡа килеүендә йәнен фиҙа ҡылған батыр йәнле, ҡаһарман йөрәкле шәхес булған.\nБаҡтиһәң, репрессиялар башланғас, өләсәйемдең дүрт ағаһын, 82 йәшлек атаһын ҡулға алғандар. Атаһы Белорет төрмәһенә барып етә алмай, юлда вафат була.\nӨләсәйемдең Бабичтың китабын йәшереп, уның хаҡында башҡаларға һөйләүемде тыйыуының сәбәптәрен дә аңланым. Ул ошо юл менән мине золомдан йолорға теләгән. Өләсәйем миңә 12 йәш тулғанда донъя ҡуйҙы. Донъя әҙәбиәтенә, сәнғәткә, театрға һөйөүҙе миндә ул тәрбиәләне. Бабайыбыҙ Шәйехзада Бабич затына ҡарауыбыҙға бәйле яуаплылыҡты ла өләсәйем тәрбиәләне. Хатта уның исемен әйтергә тыйыуында ла оло кинәйә, йәшертен мәғәнә бар ине.\nБеҙ барыбыҙ ҙа, атайым яғынан да, әсәйем яғынан да уҡытыусылар. Үҙ илеңде, халҡыңды яратыу, бөтә ғүмереңде донъяны ағартыуға ҡороу беҙҙең ҡаныбыҙҙа. Шуға күрә тормоштоң төрлө хәлдәре ике юлдың береһен һайлау кеүек һынауҙар алдына ҡуйғанда Бабич рухы үҙенән-үҙе дөрөҫ юлға сығара килде. Был матур һүҙҙәр генә түгел, сөнки дөрөҫ булмаған аҙымым өсөн выждан ғазабы кисергән саҡтарымды хәтерләмәйем.\nРушана Юрий ҡыҙы: Мин дә, әсәйем кеүек, бәләкәй генә сағымда Фәсәхәт апайҙың беҙгә килгәнен хәтерләйем. Улар әсәйем, өләсәйем менән һөйләшә инеләр. Шәйехзада Бабич исемен тәүге тапҡыр уларҙан ишеттем. Шул уҡ ваҡытта уның хаҡында күп тә һөйләмәйҙәр ине. Исеме сәй табынында шым ғына әйтелде. Сәнғәт институтының тәүге курсында уҡығанда Бабичтың шиғырҙарын ишетеп, хайран ҡалдым. Ҡан хәтерем уяндымы икән, шағирҙың моңло шиғырҙары миңә шул тиклем яҡын, үҙемдеке булып тойолдо. Артабан инде уның шиғырҙарын үҙем дә уҡый башланым. Шундай һорауға ла яуап эҙләнем: 24 йәшкә генә еткән Бабич нисек итеп халҡының тарихи аһәңен үҙ йөрәге аша үткәреп, тотош дәүер йәшәп өлгөрҙө икән? Бабич миңә ҡандаш олатай ғына түгел, ә үҙенә тиңләшергә саҡырған образ, һын да булды. Миндә уның ҡаны типкән өсөн дә башҡаларҙан яҡшыраҡ эшләргә тейешлегемде аңлап үҫтем.\nТаңсулпан Даһи ҡыҙы:Рушананың улы Дауыт ейәнемә алты йәш сағында: "Һинең әсәйең актриса, өләсәйең халыҡ артисы, атайыңдың атаһы Тимер ҡартатайың халыҡ шағиры", - тигәйнем, ул: "Миңә һеҙҙең менән бик ауырға тура киләсәк", - тип яуапланы. Был да Бабич нәҫеленә ҡарауҙың иң юғары яуаплылыҡ кимәле сағылышы. Дауыт был һүҙҙәре менән, һеҙгә лайыҡлы ейән булыуы миңә ауырға тура киләсәк, тигәнде лә аңлатырға теләне бит инде.\nРушана Юрий ҡыҙы: Бында һәр башҡорт үҙ шәжәрәһен ятҡа белергә бурыслы булыуы ябай ғына талап түгеллеген дә аңларға булалыр. Был ата-бабаларыбыҙ рухы алдындағы оло яуаплылыҡ та.\nТаңсулпан Даһи ҡыҙы: Бына беҙҙең Фәсәхәт апайыбыҙ үҙенең бар ғүмерен Шәйехзада Бабичҡа бағышлаған. Уның хатта үҙ ғаиләһе лә булмаған. Шағир тураһында кемдә ниндәй мәғлүмәт бар, уларҙың барыһы менән дә осрашҡан. Үҙ ҡулы менән яҙған шәжәрәбеҙҙе миңә лә бирҙе Фәсәхәт апай. Ул ваҡытта тарихсы Әнүәр Әсфәндийәров төҙөгән шәжәрә лә беҙгә таныш түгел ине. Тәүҙә Фәсәхәт апай яҙмаларына мин шағир хаҡында биографик белешмә итеп кенә ҡараным, һуңынан тәүге тапҡыр спектакль эшләй башлағас, фильм төшөргәндә күктәрҙән килгән мәғлүмәт рәүешендә бик күп нәмәләр асылды. Бер нисә йылдан һуң кейәүем - режиссер Булат Йосопов менән бергә фильмға тотонғанда тағы ла бик күп асыштарға юлыҡтыҡ. Яҙыусы Наил Ғәйетбай роман да яҙҙы.\nБабичҡа һәйкәл асылыуын һеҙ нисек ҡабул иттегеҙ? Элек беҙ был турала хыяллана ла алмай инек. Һәйкәл урынын оҡшатмаусылар ҙа бар. Әммә арбаһына типография тейәп йөрөп, башҡорт матбуғатына нигеҙ ташы һалыусы, шул юлда йәнен фиҙа ҡылыусы шағирға һәйкәлдең нәҡ телеүҙәк ҡаршыһында ҡуйылыуы урынлы, минеңсә. Бабич Салауат һәйкәленә барған юлда Вәлиди урамына ҡарап тора...\nТаңсулпан Даһи ҡыҙы: Бабичтың исемен мәңгеләштереү буйынса 1924 йылда уҡ бик күп саралар проекты төҙөлә. Әммә улар, билдәле сәбәптәр арҡаһында, тормошҡа ашмай. Бер нисә йылдан һуң исеме кире ҡайтарылған хәлдә лә, уның хаҡында айырым кешеләр, яҙыусылар, ғалимдар, зыялылар ғына белде. Ә бына республикабыҙҙың 100 йыллығын байрам иткәндә уға һәйкәл ҡуйылыуы шағирҙы киң планда танытты.\nЫсынын әйткәндә, беҙ һәйкәлде икенсе урында күргәйнек. Әле килеп һеҙ әйткән ергә килеп баҫҡас, үҙе шул урында торорға теләгәндер, тигән һығымта яһаныҡ инде. Ысынлап та, мистикаға килгәндә, донъяла үҙенән-үҙе генә хәл ителә торған күренештәр ҙә була.\nРушана Юрий ҡыҙы: Фильмдан һуң Бабичҡа һәйкәл ҡуйылыуы миңә тәбиғи тойолдо. Фильмдың логик тамамланышы ла булды ул һәйкәл. Йыл һайын беҙ, Бабичевтар, уның һәйкәле янына йыйылабыҙ.\nТаңсулпан Даһи ҡыҙы: Шул һәйкәл ярҙамында күпме нәҫелдәштәребеҙҙе, йәғни, һеҙ әйткәнсә, Шәйехзада ауылы ағзаларын таптыҡ. Ҡыйғаҙытамаҡтан да, Әсәндән дә бик күп туғандар килде. Улар барыһы ла сәнғәткә яҡын. Сәнғәт уларҙың төп һөнәре булмаһа ла, йә йырлайҙар, йә бейейҙәр, йә шиғыр яҙалар, ҡыҫҡаһы, үҙешмәкәр артистар. Үҙҙәрендә Бабичтыҡы һымаҡ балагурлыҡ сифаты ла бар. Инде һүҙгә байҙар, бәхәсләшеп тә китәләр, шаяралар, лаҡап һөйләйҙәр.\nИлеш районының Лаяшты ауылында Шәйехзаданың апаһының ейәнсәре Майса апай балалары менән йәшәне. Ул балалар барыһы ла шиғыр яҙа. Үҙенсәлекле ярыш та ойошторалар. Алдан тема билдәләйҙәр ҙә, шул темаға шиғыр яҙып ярышалар. Ундай конкурстың берәй ерҙә үткәне бармы икән? Бындайҙы тик Бабич заттары ғына башҡара алалыр.\nЙә булмаһа, Чесноковка ауылында йәшәүсе Тәбрис ағай Бабичевты ғына алайыҡ. Ул туғандарыбыҙҙы бергә туплаусы ла, барлыҡ сараларҙы ойоштороусы ла. Тәбрис ағай социаль селтәрҙә Бабичевтарҙың эшмәкәрлеген яҡтыртып бара. Ватсапта "Бабич туғандары" тигән чатыбыҙ ҙа бар. Мишкә районының Ҡыйғаҙытамаҡ ауылында музей ойоштороуҙа, күргәҙмә әсбаптар туплауҙа барыбыҙ ҙа ҡатнаштыҡ. Йыл һайын ике тапҡыр барып торабыҙ ул яҡҡа. Мотлаҡ рәүештә һәйкәл янында ла осрашабыҙ. Фотоға төшәбеҙ, сәскәләр һалабыҙ. Беҙҙе унда Бабич рухы, Шәйехзада ауылы йыя.\nҺәр бер ата-әсә үҙе кисергән ауырлыҡтарҙы балаһына теләмәйҙер ул. Таңсулпан Даһи ҡыҙы, һеҙ бигүк еңел булмаған һөнәр вәкиле булараҡ, Рушананың сәнғәт юлын һайлауына нисек риза булдығыҙ? Ҡытай фәйләсүфе Ошоноң фекеренсә, тик балаһы өсөн генә йәшәгән ата-әсәнең үҙ тормошо, ата-әсәһе өсөн йәшәгән баланың үҙ тормошо булмай...\nТаңсулпан Даһи ҡыҙы: Рушананың мин һайлаған һөнәргә тәбиғәте менән тап килгәнен күреп, мин уны, был юлдан барма, тип тыя алманым да, тыйырға тырышманым да. Хатта был турала уйламаным да. Рушана урта мәктәпте бөтмәҫ элек сәнғәт институтына кандидат булып уҡырға килде. Ул ваҡытта был алым рөхсәт ителә ине. Хәҙер Берҙәм дәүләт имтихандары башланғас, был мөмкин түгел. Рушананың һеңлеһе Рената хореографик училище тамамлап, шунан актерға уҡып, хәҙер хореграф булып эшләп йөрөй.\nФәйләсүф Ошоноң фекере менән килешергә лә, килешмәҫкә лә була. Бына минең әсәйем тормошоноң ҙур өлөшөн миңә бағышланы. Ул 50 йәшендә эшен ташлап, Рушананы ҡарашырға тип беҙгә күсеп килде. Үҙенсә был аҙымын ауырып, бала сағымда мине ҡарай алмауы менән аңлатты. Әгәр ҙә уның ярҙамы булмаһа, мин ҙур эштәр башҡара алмаҫ инем. Ижадсыға ярҙам, таяныр кеше кәрәк. Минең ярты уңыштарым әсәйемдең ярҙамы менән тормошҡа ашты. Артист тормошо нормативтарға һыймай, иртәнән башлап төн уртаһына тиклем эштә, гастролдәр, концерт программалары... Һуң ғына өйгә ҡайтҡанда балалар ҡараулы, йортоңда барыһы ла әҙер, был ҙур бәхет. Әсәйем булмаһа, мин актриса була алмаҫ инем. Ә бына үҙем, өләсәй булараҡ, Рушананың, Ренатаның балаларына әсәйем һымаҡ була алдым тип әйтә алмайым.\nРушана Юрий ҡыҙы: Дауыт мәктәптәге дәрестәренән һуң әсәйемдең эшенә килә торғайны. Әле улыма 19 йәш, ул Санкт-Петербургта уҡый, тарих ярата, халыҡ-ара кимәлдә белгес булырға ниәте. Бала сағында артист булырға хыяллана торғайны.\nҮҙем ошо һөнәрҙе һайлаған саҡта әсәйемдең юлын дауам итәм тип бөтөнләй уйламаным да. Уйлаһам, был юлды һайламаҫ инем. Мин бәләкәйҙән актриса булам тип хыялланманым, ә актриса булырымды белдем. Әҙәби китап уҡыһам, унда үҙемде шундағы бер персонаж итеп күрҙем. Тәүҙә княгиня Ольганы уйнарға хыял йөрөттөм. Мәктәпте тамамлар алдынан актрисаға уҡырға барырға ниәтемде әсәйемә әйткәйнем, ул: "Эйе, был бик яҡшы шөғөл", - тип кенә яуап бирҙе.\nИжадыңдың тәүге осоронда ла әсәйеңә оҡшарға тырышманыңмы?\nРушана Юрий ҡыҙы: Юҡ, бер ҙә оҡшарға тырышманым. Беҙ икебеҙ сәхнәлә ике төрлө характер, ә бына Рената сәхнәлә әсәйемә оҡшаған. Беҙ һеңлем менән дә икебеҙ ике төрлөбөҙ. Мин октябрҙә, ул мартта, ул иртәнсәк 6 сәғәт 30 минутта, мин киске 6 сәғәт 30 минутта тыуғанбыҙ.\nӘгәр ҙә режиссер һеҙгә бер ниндәй ҙә тексҡа таянмайынса, үҙегеҙҙе уйнарға ҡушһа, ул ниндәй спектакль булыр ине?\nТаңсулпан Даһи ҡыҙы: Улай булғаны юҡ әлегә. Ә былай, һәр бер спектаклдә актер нисәлер процент үҙен уйнай. Үҙ фекерең, үҙ нервы системаң, үҙ реакцияларың барыбер ҙә сағылыш таба. Күп уйнай торғас, ролең үҙ балаң һымаҡ булып бөтә. Әгәр ҙә персонажың һинең характерыңдың ҡапма-ҡаршыһы икән, был осраҡта проценттар ҙа әҙерәктер.\nРушана Юрий ҡыҙы: Миңә үҙемә абсолют тап килмәгән ролде башҡарыу бәхете тәтене. Ундай ролде уйнауы ҡыҙыҡ. Линас Зайкаускастың "Шыуышма"һында ("Лавина") акушерканы уйнаным. Нимә генә булмаһын, сәхнәгә персонаж түгел, һин сығаһың.\nНи өсөн халыҡ актерҙарҙы ныҡ ярата?\nТаңсулпан Даһи ҡыҙы: Әллә инде. Мин утыҙ йыл сәхнәлә уйнаным, педагогик стажым да утыҙ йыл. Ун йыл буйына актер ҙа булдым, уҡыттым да. Һуңғы егерме йылда мин тик педагог ҡына. Ошо егерме йыл эсендәге эштәрем актриса хеҙмәтемдән утыҙ тапҡырға күберәктер. Әммә ҡайҙа ғына бармайым, миңә барыбер актриса тип ҡарайҙар.\nРушана, мин һине һәр ваҡыт "Салауат" трагедияһындағы эстон ҡыҙы Ану итеп күрәм...\nРушана Юрий ҡыҙы: Бөтә персонаждарыңа ла йәнеңдең бер өлөшөн һалаһың бит инде. Шунһыҙ роль килеп тә сыҡмай. Мин Ануҙы уйнағанда тәжрибәм бик аҙ ине, бәлки, шуға ла унда Ануға ҡарағанда үҙем күберәк булып, шуға мине унда күрәһегеҙҙер.\nХалҡыбыҙҙа "Ҡыҙыңды ҡырҡ ерҙән тый" тигән һүҙ бар. Рушананы һеҙ тыйып тәрбиәләнегеҙме?\nТаңсулпан Даһи ҡыҙы: Беренсегә ишетәм был хаҡта. Мине өләсәйем дә бер нәмәнән дә тыйманы, әсәйем дә тауыш күтәреп мине әрләгәне булманы. Дәрес әҙерләү һымаҡ мәсьәләләрҙә нимәлер уға әйткәнмендер, ә бына ҙур кимәлдә мин уны тыйманым да, әрләмәнем дә. Һәр бер кешенең эсендә намыҫы була, намыҫ - ул Хоҙай менән бәйләнеш. Әгәр ҙә кешенең иманы бар икән, ул нимә эшләргә ярағанын, нимә эшләргә ярамағанын үҙе белә. Мин ҡыҙымды бер ниндәй ғәйебе өсөн дә мөйөшкә баҫтырып ҡуйманым. Рушанам - ул ыңғайлыҡтың идеалы. Дауыт ейәнемде генә үҫмер сағында компьютерҙа уйнауҙан тыя инем тыйыуға, әммә ул уйындарҙың ыңғай яғы шунда: хәҙер йәштәр шул уйындар ярҙамында ныҡ үҫешә. Минеңсә, баланы тыйыуға, әрләүгә ҡарағанда уға һайларға мөмкинлек бирергә кәрәктер. Нимәнең яҡшы, нимәнең насар икәнлеген бала үҙе айырған осраҡта ғына тәрбиә һөҙөмтәле, минеңсә.\nӘсәй менән ҡыҙ кеше әхирәт була аламы? Иң йәшерен серегеҙҙе бер-берегеҙгә сискәнегеҙ бармы?\nРушана Юрий ҡыҙы: Әлбиттә, әсәйем минең иң яҡын әхирәтем, ул минең барлыҡ серҙәремде белә.\nТаңсулпан Даһи ҡыҙы: Мин Рушана менән дә, Рената менән дә әхирәт, икеһе менән дә серҙәребеҙ уртаҡ.\nКеше донъяға тыуа, һөнәр үҙләштерә, балалар үҫтерә, ҡартая һәм баҡыйлыҡҡа күсә. Уның балаларын да, балаларының балаларын да шул уҡ баҡыйлыҡ көтә. Ошоларҙы белә тороп, кеше барыбер тырышып-тырмашып йәшәй. Логик яҡтан ҡарағанда бынан да мәғәнәһеҙерәк күренештең булыуы мөмкинме? Һеҙҙеңсә, йәшәүҙең мәғәнәһе нимәлә?\nТаңсулпан Даһи ҡыҙы: Минеңсә, кеше үҙ тәғәйенләнешен бойомға ашырып өлгөрөргә тейештер. Шул уҡ ваҡытта кеше "Мин фәҡәт бына ошоноң өсөн тәғәйенләнгәнмен", тип тә әйтә алмай. Сөнки ул был йәһәттән хаталаныуы һәм ғүмерен яңылыш йәшәүе бар. Шуға күрә кешенең үҙ тәғәйенләнешен аңлау йәһәтенән эске һиҙемләүе көслө булыуы мөһим. Мин бына утыҙ йыл актриса булып эшләгәндән һуң, театрҙан китеп дөрөҫ эшләнемме икән, тип уйлайым. Тамашасылар ҙа шул һорауҙы даими бирә. Киткәнегеҙ өсөн үкенәһегеҙме, ҡасан кире ҡайтаһығыҙ, тип тә һорайҙар. Ундай үкенеүҙәр юҡ миндә. Йәшәгәс, һаулыҡ та кәрәк, матур мөнәсәбәттәрҙә йәшәү ҙә кәрәк. Үкенескә күрә, беҙҙең йәшәү эшкә генә бәйләнгән. Таңдан кискә тиклем тик шул турала ғына уйлайбыҙ, ял итә белмәйбеҙ. Бына Рушана менән һуңғы тапҡыр әллә ҡасан осрашҡайныҡ, әгәр һеҙ әңгәмәгә саҡырмаһағыҙ, һаман осраша алмаҫ инек.\nБарлыҡ ошо ваҡ эштәрҙе башҡарғанда һин үҙ ғүмереңдә башҡарасаҡ иң төп бурысыңды ла онотмаҫҡа тейешһең. Ғүмерең бөтөп, Хоҙай алдына баҫҡанда уға нимә тип өндәшергә һуң? Әңгәмәбеҙҙең башына ҡайтһаҡ, 24 йәш кенә йәшәгән Бабич үҙенең ҡыҫҡа ғына ғүмерендә барыһын да эшләп өлгөргән. Үҙе хатта өйләнеп, балалар тәрбиәләп өлгөрмәһә лә. Тимәк, ул нимә өсөн тәғәйенләнгән булһа, шуны эшләп өлгөргән.\nРушана Юрий ҡыҙы: Әсәйемдән яҡшыраҡ итеп әйтә алмам: Бабич бабабыҙ һымаҡ был ғүмерҙе лайыҡлы итеп үтергә кәрәк беҙгә лә!\nҺуңғыһы Познерҙың классик һорауы: Хоҙай янына барғас, уға нимә тип әйтерһегеҙ?\nТаңсулпан Даһи ҡыҙы: Хоҙайым, Һин күрһәткән юлдан атланым һәм Һинең яныңа минең өсөн асҡан юлдан килдем! Рушана Юрий ҡыҙы: Һинең менән осрашыуыма мин бик шатмын, Хоҙайым!\nЯҙылған: 19.11.21 | Ҡаралған: 176


Беҙ бит булдырабыҙ!\n18 Апрель 2019, 18:08\nБөгөн муниципаль власть кимәлендә беҙҙең көндәлек тормошобоҙ сифатын билдәләүсе бөтә мөһим мәсьәләләр хәл ителә.\nУлар мәғариф, мәҙәниәт, һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге проблемаларҙан алып территорияларҙы төҙөкләндереү кеүек мәсьәләләрҙе үҙ эсенә ала. Урындағы үҙидара органдары үҙ алдына ниндәй бурыстар ҡуя һәм тәү сиратта ниндәй проблемаларҙы хәл итергә кәрәк – Урындағы үҙидара көнө алдынан район хакимиәте башлығы Дамир МОСТАФИН менән әңгәмәбеҙ ошо хаҡта.\n- Дамир Радик улы, ҙур үҙгәрештәр бәләкәй эштәрҙе хәл итеүҙән башлана. Ауыл территориялары уңыштары район уңыштарына килтерә, меңдәрсә ҙур булмаған, әммә халыҡ өсөн айырыуса мөһим ҡаҙаныштар дөйөм алғанда республикабыҙ һәм илебеҙ ҡаҙаныштарына әйләнә. Әңгәмәбеҙҙе бөтә Башҡортостанда шул иҫәптән беҙҙең районда ла уҙған сағыу юбилей тантаналарынан, байрам кәйефенән, үткәндәргә байҡау яһауҙан башлағы килә.\n- Эйе, республикабыҙҙың 100 йыллығы һәр беребеҙ өсөн иҫтәлекле ваҡиға ғына түгел. Барыбыҙ ҙа Башҡортостан тарихына, яҙмышына һәм уңыштарына ҡағылышлы булыуыбыҙҙы тоябыҙ. Сөнки был йылдарҙа бөтә республика менән бергә беҙҙең Әлшәй районы ла үҫеш юлынан барҙы.\nРайон халҡы ҙур, ауыр һәм данлы юл үтте һәм беҙ бының менән ғорурланабыҙ. Яҡташтарыбыҙ – туғыҙ Советтар Союзы Геройы, бер Дан орденының тулы кавалеры, бер Рәсәй Геройы, дүрт Социалистик Хеҙмәт Геройы республикабыҙҙың данлы йылъяҙмаһына ингән. Улар яу ҡырҙарында үлемһеҙ батырлыҡтары һәм фиҙакәр хеҙмәттәре менән илебеҙҙе данға күмде. Ләкин улар рәсми рәүештә танылған геройҙар ғына. Ә Ватанына, үҙ идеалдарына тоғро күпме яҡташтарыбыҙ ауыр коллективлаштырыу осоронда үҙ-үҙен аямай фиҙакәрлек күрһәткән! Тарихтың иң фажиғәле биттәре булған Бөйөк Ватан һуғышында меңдәрсә әлшәйҙәр Тыуған иле өсөн башын һалған, ә тылда ҡатын-ҡыҙҙар, балалар һәм ҡарт-ҡоро, Еңеүҙе яҡынайтыу өсөн батыр хеҙмәт өлгөһө күрһәтеп, иген үҫтергән.\nРайон, бөтә республика кеүек үк, һуғыш йылдарында дошман баҫып ингән илебеҙ төбәктәренән йөҙҙәрсә кешене ҡабул иткән. Ҡыҫҡа ғына ваҡытта эвакуацияланған предприятиелар нигеҙендә беҙҙә заводтар төҙөлә, эвакогоспиталдәр урынлаша. Бик күптәр өсөн районыбыҙ һәм Башҡортостан икенсе тыуған илгә әйләнә.\nБеҙ һуғыштан һуңғы йылдарҙа емерелгән хужалыҡты тергеҙеүҙә ал-ял белмәй эшләгән, төҙөгән, илебеҙҙең башҡа төбәктәрендә хеҙмәт уңыштары менән тыуған төйәген данға күмгән яҡташтарыбыҙ менән хаҡлы рәүештә ғорурланабыҙ. Өлкән быуын вәкилдәре булдырған бөтә иң яҡшы традицияларҙы балаларыбыҙ һәм ейәндәребеҙ дауам итер, үҙ ҡаҙаныштары менән тарихыбыҙҙы байытыр, тип ышанғы килә. Беҙ бының өсөн һәм халыҡты имен һәм лайыҡлы тормош менән тәьмин итеү өсөн бөтә көсөбөҙҙө һаласаҡбыҙ.\n- Район халҡы урындағы власть эшен юлдарҙың торошо, ихаталарҙың төҙөклөгө һәм таҙа булыуы, йорттарҙың йылылыҡ һәм яҡтылыҡ менән тәьмин ителеше, мәктәптәр һәм дауаханалар эше буйынса баһалай. Дамир Радик улы, һеҙҙеңсә, бөгөн районыбыҙҙың социаль өлкәһе ниндәй хәлдә?\n- Тәүгеһенән башлайыҡ. Юлдарҙы ремонтлау республика бюджетынан бүленгән субсидиялар һәм райондың муниципаль юл фонды средстволары иҫәбенә башҡарыла. Былтыр Аксен ауылына килеү юлдары, Раевка ауылындағы урамдар һәм тыҡрыҡтар ремонтланды. Һандар менән әйткәндә, сығымдар 42 млн һум тәшкил итте, ауыл биләмәләренә 10,6 млн һум аҡса бүленде. Быйыл район үҙәгенең Индустриаль, Гагарин, Медиктар урамдарындағы асфальт юлдарҙы, Тавричанка һәм Ҡармыш ауылдарына килеү юлдарын ремонтлау күҙаллана, шулай уҡ Киров урамында юл япмаһын ремонтлау ҙа дауам итәсәк. Байдаковкала Үҙәк урамға ваҡ таш түшәләсәк. “Туған урам” республика программаһы буйынса Торонтайыш ауылының үҙәк урамына асфальт һалынасаҡ.\nРайонда коммуналь өлкә даими рәүештә яңыртыла. Оҙонлоғо 300 м тәшкил иткән йылылыҡ селтәрҙәре ремонтланды, 1234 м һыу үткәргес алмаштырылды. Республика программаһы буйынса күп фатирлы дүрт йорт ремонтланды, күп фатирлы ете йорт айырым йылытыуға күсерелде. 66 йортта ағымдағы ремонт эштәре атҡарылды, подъездар йылытылды. Быйыл күп фатирлы дүрт йортта капиталь ремонт башҡарыласаҡ. Торлаҡ-коммуналь хужалығы өлкәһендә бер нисә проектты тормошҡа ашырыу башлана. Уларҙың тәүгеһе - “Башҡортостан ихаталары” буйынса район үҙәгендә күп фатирлы туғыҙ йорттоң ихата территорияларын төҙөкләндереү планлаштырыла. Туғыҙ йорттоң 19 подъезын ремонтлау ҙа сметаға индерелде.\n- Һаулыҡ һаҡлау системаһы – белгестәр етешмәүе, дауаханалар, фельдшер-акушерлыҡ пункттары торошо республикала айырыуса күп тикшерелгән темаларҙың береһе булып тора. Был проблема, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, беҙҙең районды ла ситләп үтмәне.\n- Муниципалитет системаһында мәғариф һәм һаулыҡ һаҡлау – иң мөһим мәсьәләләр. Районда 22 дөйөм белем биреү ойошмаһы, ете балалар баҡсаһы, ике өҫтәмә белем биреү учреждениеһы бар.\nРайон үҙәгендә “Республиканың 100 йыллығына – 100 объект” проекты сиктәрендә бассейн менән физкультура-һауыҡтырыу комплексы төҙөлә. Яңауыл биҫтәһендә 375 урынлыҡ мәктәп проекты әҙерләнә. Һаулыҡ һаҡлау өлкәһенә килгәндә иһә, фельдшер-акушерлыҡ пункттарының матди-техник торошо, медицина хеҙмәткәрҙәре менән тәьмин итеү һәм йәш кадрҙарҙы районға эшкә йәлеп итеү төп мәсьәләләрҙән һанала. Тәүге медицина ярҙамы тейеше кимәлдә күрһәтелергә тейеш. 39 фельдшер-акушерлыҡ пунктының 19-ында һыу һәм канализация юҡ, был мәсьәләләрҙе тәү сиратта хәл итергә кәрәк.\nБылтыр “Ауыл табибы” программаһы буйынса – 24, “Ауыл фельдшеры” программаһы буйынса биш медицина хеҙмәткәре эшкә урынлашты. Бөгөн районға төрлө профилле 19 табип, фельдшер-акушерлык пункттарына – 5, ашығыс медицина ярҙамына 2 фельдшер талап ителә. Шуны билдәләп үтәм, Раевка үҙәк район дауаханаһында йәш белгестәр – табиптарҙың окладына өҫтәмәләр түләнә, коммуналь хеҙмәттәргә түләүҙә льготалар бар. Торлаҡ наймын компенсациялау ҙа ғәмәлдә. Йәш белгестәрҙе йәлеп итеү маҡсатында Башҡортостан дәүләт медицина университеты, Бәләбәй, Стәрлетамаҡ медицина колледждары ординаторҙары һәм студенттары менән осрашыуҙар үткәрелә.\nҺаулыҡ һаҡлау учреждениеларының матди-техник базаһын нығытыуға килгәндә, үҙәк район дауаханаһының хирургия, паллиатив, бала табыу, психиатрия бүлегендә (Ҡырым ауылы) һәм ике фельдшер-акушерлыҡ пунктында ремонт эштәре башҡарылды. Капиталь ремонттан һуң балалар поликлиникаһы асылды.\n- Был киҫкен мәсьәлә тураһында һөйләгәндә, демография темаһына ла ҡағылмай булмай. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, районда халыҡтың тәбиғи кәмеүе бара. Элеккесә, йөрәк-ҡан тамырҙары һәм онкология ауырыуҙарынан үлем осраҡтары юғары ҡала, башҡа сәбәптәр ҙә бар. Юл-транспорт фажиғәләре, янғындар, үҙ-үҙенә ҡул һалыу осраҡтары күп осраҡта иҫерек килеш башҡарыла. Эскелек замандың ысын афәтенә әйләнде. Социаль селтәрҙәрҙәге мөрәжәғәттәргә, һорауҙарға ҡарағанда, хәмер һатыусылар менән көрәш яңы кимәлгә сыҡтымы?\n- Быйыл Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров инициативаһы буйынса контрафакт иҫерткес эсемлектәр һатыусылар менән ҡәтғи көрәш башланды. Ул был бизнесты “халыҡҡа ҡаршы геноцид” тип атаны, мин бының менән тулыһынса килешәм. Миңә көмөшкә, суррогат иҫерткес һатыу тураһында бик күп мөрәжәғәт килә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, районда бындай нөктәләр күп – миндә 160 һатыусынан торған шундай исемлек бар. Мин уларҙың һәр береһенә шәхсән был эште туҡтатыуҙы талап итеп (үтенес менән) мөрәжәғәт хаты ебәрҙем. Был урындар хоҡуҡ һаҡлау органдары контролендә лә тора. Полицияның участка уполномоченныйҙары иҫерткес һәм спиртлы продукцияны законһыҙ һатыу осраҡтары буйынса 30 административ эште тамамланы. Барлыҡ хоҡуҡ боҙоусылар административ яуаплылыҡҡа тарттырылып, суррогат алкоголде тартып алыу менән 30 меңдән 50 меңгә һумға тиклем штраф һалынды. Бынан тыш, йәмәғәтселәр һәм йәштәр даими рәүештә рейдтар үткәреп тора.\nБыл эштә дин әһелдәренең башланғысын билдәләп үткем килә, хәмер һатҡан йорттарҙа Ҡөрьән уҡымаҫҡа тигәнде мин тулыһынса хуплайым. Ағыу һатыусыларға ҡаршы бөтә ил менән көрәшергә кәрәк, шунда ғына һөҙөмтә буласаҡ.\n- Дамир Радик улы, төҙөкләндереү мәсьәләһенә ҡайтайыҡ. Был йүнәлештә “Реаль эштәр”, Урындағы башланғыстарҙы хуплау программалары ярҙамында бик күп эштәр башҡарыла бит.\n-Эйе, “Реаль эштәр” проекты сиктәрендә район үҙәгендә автобус туҡталыштары яңыртылды, урам тренажерҙары ҡуйылды. Былтыр ғына был программа буйынса 14 инициатива ғәмәлгә ашырылды.\nЙыл һайын ауыл биләмәләре урындағы башланғыстарҙы хуплау программаларында ҡатнаша. Былтыр быға тиклем бер нисә тапҡыр еңеүсе булған Ҡармыш һәм Казанка ауыл биләмәләре ҡатнашыусылар исемлегенә инде. Мин ауыл халҡының, активистарҙың төҙөкләндереү буйынса башланғыстарын тулыһынса хуплайым һәм халыҡтың юғарынан әйткәнде көтмәй, ауыл территорияларын, зыяраттарҙы һәм йылға буйҙарын сүп-сарҙан таҙартыуға сығыуҙарына шатмын. Әйткәндәй, тирә-яҡҡа сүп ташлаусылар һаны йылдан-йыл кәмей бара. Бик аҡрын булһа ла, цивилизациялы йәмғиәткә табан барабыҙ.\n- Район үҫешһен өсөн яҡшы тормош шарттарынан тыш, иң элек, эш һәм лайыҡлы хеҙмәт хаҡы ла кәрәк.\n- Халыҡты эш менән тәьмин итеү буйынса маҡсатлы эш алып барыла. Район буйынса эшһеҙлек кимәле – 0,74 (республика буйынса – 0,98). Беҙ кесе бизнестың эш урындарын булдырыу буйынса тырышлығын юғары баһалайбыҙ. Эшҡыуарлыҡҡа ярҙам итеү муниципаль программаһы эшләй. Хәҙерге заман ысынбарлығында кесе бизнесты үҫтереү – өҫтөнлөклө йүнәлеш. Радий Фәрит улы индергән яңы эш формалары, атап әйткәндә, “Инвестиция сәғәте”, инвестициялар һәм бизнес-идеяларҙы йәлеп итергә ярҙам итә.\nШулай уҡ шәхси ярҙамсы һәм фермер хужалыҡтарын кооперацияға йәлеп итеү, халыҡ инициативаһына нигеҙләнгән юғары килемле проекттарҙы ғәмәлгә ашырыу программаһында ҡатнашыу буйынса ауыл биләмәләре менән эш ойошторолдо.\n- Бөгөн урындағы власть алдында торған бурыстарҙы сикләнгән ресурстар менән ябай булмаған шарттарҙа хәл итә. Тулы көсөнә ҡулланыу өсөн мөмкинлектәр күп түгел. Көн һайын халыҡ менән аралашыу, район проблемаларын белеү, уларҙы хәл итеүгә маҡсаттар ҡуйыу – был урындағы үҙидараның төп эше. Ошо өлкә вәкилдәренең күбеһе лайыҡлы өлгө күрһәтә.\n- Район хакимиәте үҙ эшен, тәү сиратта, халыҡ ихтыяждарынан сығып күҙаллай. Тиҙ арала хәл итә торған мәсьәләләр исемлеге граждандар мөрәжәғәттәренән, халыҡ менән осрашыуҙарҙан, социаль селтәрҙәрҙә аралашыуҙан һуң формалаша. Беҙ конструктив фекер алышыуға әҙербеҙ. Мәҫәлән, былтыр район хакимиәтенә 2746 мөрәжәғәт килде. Уларҙың төп өлөшө торлаҡ менән тәьмин итеү, матди ярҙам күрһәтеү, юлдарҙы ремонтлау, һыу менән тәьмин итеү, газ индереү кеүек мәсьәләләргә ҡағылышлы ине.\nУрындағы үҙидара органдарында ҡатмарлы мәсьәләләрҙе грамоталы хәл итә, бөгөнгө үҙгәрештәрҙе алдан күрә һәм яраҡлаша белгән ысын һөнәрмәндәр коллективы йыйылған. Районда ауыл биләмәләре башлыҡтарының көслө командаһы тупланған.\nБыл байрам көндө улар хаҡлы рәүештә маҡтау һүҙҙәренә лайыҡ. Күптәр, ваҡыт менән иҫәпләшмәй, урамдарҙы, зыяраттарҙы төҙөкләндереү, юлдарҙы ремонтлау, тәбиғәтте һаҡлау, хәүефһеҙлек һәм башҡа мөһим мәсьәләләр менән шөғөлләнә. Уларҙың тоғро ярҙамсылары – активистар, ауыл старосталары. Ауылдарҙағы барлыҡ мөһим сараларҙы үткәреүҙә 87 староста әүҙем ҡатнаша. Ауыл юбилейҙарын уҙғарыуҙа ла беҙ уларҙың ярҙамына таянабыҙ – быйыл бындай датаны һигеҙ ауыл биләмәһе билдәләйәсәк.\nУрындағы үҙидара үҫеше – ҡатмарлы һәм күп яҡлы процесс. Бөтә нимә лә беҙ теләгәнсә генә килеп сыҡмай әле. Әммә проблемаларҙы бергәләп хәл итеү күпкә еңелерәк. Беҙҙең бурыс – иҡтисади һәм социаль өлкәне нығытыу, муниципаль программаларҙы һәм проекттарҙы бойомға ашырыуҙа халыҡтың күпләп ҡатнашыуын хуплау.\nҺәммәгеҙгә лә ныҡлы һаулыҡ, ҡуйылған бурыстарҙы хәл итеүҙә ныҡышмалыҡ, район һәм республиканың сәскә атыуы хаҡына хеҙмәтегеҙҙә Яңы ҡаҙаныштар теләйем! Алда беҙҙе тағы ла күп эштәр көтә һәм, уңыштар ҙа аҙ булмаҫ, тип ышанам! Беҙ бит булдырабыҙ!


Тәбиғәт — мәңгелек сер » Башҡортостан гәзите\n"Башҡортостан гәзите" » Ҡырағай мөхит » Тәбиғәт — мәңгелек сер\nТәбиғәт — мәңгелек сер 31.01.2017 // Ҡырағай мөхит\nУны аңлап бөтөү мөмкин түгел\n— Һеҙ ниндәй ағас яратаһығыҙ?\n— Ҡыҙыҡ. Беҙ ни өсөндөр үҙегеҙ һымаҡ олпат һәм мөһабәт, бейек ҡаялар өҫтөндә, таштар араһында үҫкән ғорур ҡарағайҙы атарһығыҙ тип уйлағайныҡ. Ә ниңә йүкә?\n— Сөнки иң күп продукция биргән ағас. Ул үҫкән бер гектар ерҙән\n1 тонна 200 килограмм тирәһе бал алырға мөмкин. Ағасы кәрәккә ныҡ ҡулланыла. Сувенирҙар эшләргә ипкә килә, йомшаҡ. Ҡалаҡ, батман кеүек һауыт-һаба яһайҙар. Сәскәһе — ҙур дауа, йүкә балының шифаһы тураһында, әйтмәһәң дә, бөтәһе лә белә. Һалҡын тейгәндә йүкә сәскәһе һалынған сәйҙе баллап эсһәң, тирләтеп ебәрә, сир ҡаса.\nҠайырыһы һарыуысҡа ҡуйыла. Ҡорт айырған саҡта шуның еҫенә барып һарыла. Ҡабығын санаға түшәп ултырып йөрөйһөң. Шулай уҡ һалабаш итеп яһап, йүкә йыуғыс, атҡа септә, ҡап һуҡҡандар, бау, арҡан ишкәндәр. Мунса бураһын күптәр йүкәнән күтәрә, тәмле еҫе сығып тора. Тағы ла дауам итәйемме?\n— Ысынлап та, ғәжәп ағас икән дә!\n— Мин уны хатта кәрәгемә лә йыҡмайым.\n...Әңгәмәсебеҙ — “Шүлгәнташ” ҡурсаулығының егеры, солоҡсо-ҡортсоһо Иштуған Миңләхмәт улы. Байғазиндарҙы Бөрйән районында белмәгән кеше юҡтыр. Атайҙары Миңләхмәт ағай ҡурсаулыҡ асылғаны бирле эшләп, хаҡлы ялға сыға. Улдары Ғәйнулла, Иштуған, Илһам да яҙмыштарын урман менән бәйләгән. Ғәйнуллаһы — ҡурсаулыҡтың урман хужалыҡтарында лесничий, Илһам — ошонда уҡ ҡортсо, умартасы. Барыһы ла тейешле йүнәлештә урта һөнәри һәм юғары белем алған. Бөтәһенең хеҙмәт стажын бергә иҫәпләгәндә 150 йылға барып етәлер.\n— Нимә ул һеҙҙең өсөн урман?\n— Мәңге аңлап бөтмәҫлек сер. Ул йәшәүгә көс, дәрт бирә. Урманға сығып китһәм, бөтөнләй икенсе кеше булып ҡайтам. Әллә нисә саҡрым йәйәү йөрөһәм дә, арыу ҙа юҡ, талыу ҙа юҡ. Тәбиғәттә һәр нәмә үҙ ҡануны менән йәшәй. Бында бер артыҡ, бер етмәгән нәмә юҡ. Бөтәһе лә үҙ урынында, бөтәһе лә камил. Һәр эҙҙе ҡарап, урман тормошоноң һулышын, йәнлектәрҙең, ҡоштарҙың көнитмешен белергә була.\n— Эшегеҙ хаҡында әҙерәк һөйләгеҙ әле.\n— “Шүлгәнташ” ҡурсаулығы 22 мең гектар ерҙе биләй. Уның Нөгөш һәм Ғәҙелгәрәй филиалдары бар. Беҙҙең Нөгөш филиалында алты егерь, инспектор. Һәр беребеҙгә бишәр квартал урман бүленгән. Ә квартал – 2х2 саҡрым. Кварталдар бүленгән юлдарға бағаналар ултыртылған.\n— Тимәк, һеҙгә ҡараған биләмә 20 км2 була инде?..\n— Эйе, ана шул биләмәне ҡайҙа сана, ҡайҙа ат егеп, аҙнаға бер тапҡыр йөрөп, ҡарап-тикшереп сығабыҙ: тәртип боҙоуҙар юҡмы, браконьерҙар йөрөмәгәнме, йәнлектәрҙе атмағандармы, улар нисек ҡышлай... Барыһын да белеп, күреп торорға тейешбеҙ.\n— Браконьерҙар менән йыш осрашырға тура киләме?\n— Шөкөр, ҡурсаулыҡҡа инергә ярамағанды халыҡ аңлай хәҙер. Кешеләр йәшәгән ерҙән йыраҡ булғас, ситтән бик йөрөй алмайҙар. Тау йылғаһы Күжә ныҡ шәп аға, яҙлы-көҙлө, ташҡын, көслө ямғырҙар мәлендә һыу ныҡ таша, ноябрь-декабрҙә ныҡлап туңмайынса йөрөп булмай. Нөгөш йылғаһы аша ла сыға алмайҙар.\n— Тәбиғәт үҙен үҙе һаҡлай, тимәк...\n— Шулай... Быйылғы кеүек ҡар күп миҙгелдә үҙебеҙгә лә йөрөргә ауыр.\n— Ә һунар итергә рөхсәт ҡағыҙы алғандар өсөн ниндәй тәртип ҡаралған?\n— Бер йәнлекте атырға рөхсәт ҡағыҙы алыр өсөн, айыуға, мәҫәлән, 40 мең һум аҡсаңды сығарып һалырға тейешһең. Ауыл ерендә йәшәгән ябай кешеләр өсөн күтәргеһеҙ хаҡ был. Шул сама аҡса түләп тә әллә ата алаһың, әллә юҡ — уныһы ла бар. Һунарсылыҡ итеү байҙар шөғөлөнә генә әйләнеп бара тиерлек. Ә ҡурсаулыҡта һунар итеү бөтөнләй тыйылған.\n— Хатта ауыл халҡының малына күпләп зыян килтергән бүреләргә ләме?\n— Рөхсәтең юҡ икән, һарайыңа инеп, малыңды тамаҡлап киткән бүрене лә ата алмайһың, шуға улар һуңғы йылдарҙа ныҡ үрсене.\n— Элек, киреһенсә, бүреләрҙе атҡан өсөн Һунарсылар союзынан хатта аҡса ла түләгәндәр түгелме?\n— Эйе, тиреһен дә ҡабул иткәндәр, 2-3 мең һум аҡсаһын да биргәндәр, хатта 3-5 мең һум премияһын да йәлләмәгәндәр, йә мышыға һунарға рөхсәт ҡағыҙы биргәндәр. Хәҙер, ана, ауыл халҡының йөҙләп малын ҡырһа ла, бер ни ҡыла алмайбыҙ. Киреһенсә, законһыҙ атһаң, штраф түләтәләр. Быйылғы ҡышта ҡарҙың күп булыуы бүреләр өсөн ҡулай ғына. Атта ла, бурангирҙә лә урман эсендә йөрөп булмай, саңғы бата, ә бүреләргә шул ғына кәрәк.\n— Егерь, солоҡсо-ҡортсоноң эштәре тағы нимәнән ғибәрәт?\n— “Шүлгәнташ” ҡурсаулығы республикабыҙҙа ҡабул ителгән “Алтын солоҡ” программаһы буйынса эш алып бара. Директор Михаил Николаевич Косарев заповедникта күптән эшләй, яҡшы ойоштороусы булараҡ та билдәле, хеҙмәткәрҙәргә мөнәсәбәте лә һәйбәт. Беҙҙең һәр кварталда солоҡ ҡорттары бар. Уларҙың иҫән-һау ҡышлауына яуаплыбыҙ. Минең кварталға ҡараған бер солоҡтоң балын яңыраҡ һыуһар ашап киткән. Бер нисәһен октябрь айында айыу ашаны. Ҡышҡылыҡҡа 12 түмәр умартаны ауылға алып ҡайтырға тип ергә төшөрөп ҡуйғайныҡ, айыу бөтәһен дә бер аҙна эсендә ашап бөтөргән. Бер умартала 15-20 килограмм бал тип иҫәпләгәндә лә, күҙ алдына килтерегеҙ, ни тиклем зыян килтергән.\n— Бер генә айыу ашағанмы икән?\n— Бал ашағанын ҡырмыҫҡа айыуы тиҙәр. Ул һарғылт төҫтә була. Кәүҙәһенең ауырлығы 100-150 килограмға етә. Беҙҙеңсә әйтһәк, вегетариандар, үлән, емеш менән туҡланалар. Ә айыу умарта урынын бер белеп алһа, ҡуймай, йыл да килә шул урынға. Түмәрҙең япҡан ерен — ҡапҡаҡты кимереп, киңәйтеп тишеп ала ла бер нәмәһен ҡалдырмай тап-таҙа итеп ашай. Түмәрҙең эсе ҡырып йыуған кеүек булып ҡала. Айыуҙан һуң ул эшкинмәй.\n— Солоҡ умартаһы торған ағасты ул нисек белә һуң?\n— Ағас янына килеп ҡолағын ҡуйып тыңлап ҡарай, әгәр ҡорт геүләгән тауыш ишетһә, менеп китә.\n— Түмәр ауыҙын асҡас та ҡорттар һырып алып саға башлайҙыр бит уны, нисек түҙә икән?\n— Ағастан төшөп, ергә аунап ала ла тағы үрмәләй инде.\n— Әллә ҡарап та торғанығыҙ бармы?\n— Мин үҙемде ҡыҙыҡһындырған бик күп китап уҡыйым, телевизорҙан тәбиғәт донъяһы, хайуандар, урман йәнлектәре, ҡоштар тураһындағы махсус тапшырыуҙарҙы ҡарайым. Айыу бит ул көслө лә, хәйләкәр ҙә, аҡыллы ла. Кешеләрҙең умарталыҡтарына инер булһа, башта кәртә аҫтынан соҡор ҡаҙа. Ә инде умартаны күтәреп алғас, кәртәне емереп аша атлап сығып китә. Бер ҙә умарталыҡта ултыртып ашамай, 20 метр самаһы йыраҡҡа китеп һыйлана.\n— Айыу менән йыш осрашырға тура киләме?\n— Йылына 15-20 мәртәбә күрәбеҙҙер. Бәләкәй саҡта атай менән һыбай ҡайтып килгәндә эргәнән генә ҙур айыу үтеп китте — беренсе тапҡыр күреүем шунда булды.\n— Һунар ҙа иттегеҙме?\n— Рөхсәт ҡағыҙы менән килгәндәргә ярҙамлашып, байтаҡ ҡына айыу алырға насип булды. Айыуға яңғыҙ йөрөмәйһең, бер нисә кеше кәрәк. Тәжрибәле һунарсылар көҙҙән ҡайҙа өң ҡаҙғанын алдан билдәләп ҡуя. Эт менән барырға ярамай: тауышынан өркөп ҡаса. Айыуҙы ҡыш йоҡлай тиһәләр ҙә, йоҡламай бит ул. Ғәҙәттә, өңөн төньяҡ битләүҙә ҡора, икенсе яҡтан яҙ көнө ҡар иртә ирей торған ерҙе һайлай. Бер ваҡыт Мәсемдә 4-5 егет айыуға киттек. Мин 3-4 метрлыҡ һайғау менән өҫтән тегенең өңөнә төрттөм. Уҡ шикелле атылып сығыуына егеттәр ике тапҡыр атып ебәрҙе. Ике пуля ла тейгән: береһе — маңлайына, икенсеһе — түшенә. Ҙур ҡара айыу ине. 700 кило самаһы булғандыр. Кәртәгә һалып һөйрәп алып ҡайттыҡ.\nБер тапҡыр шулай һыбай китеп барам. Балалы айыу һуҡмағы беленеп ята, күрә-тора боролмай юлды дауам иттем. Ситкә сығыр әле тип уйлаған булам үҙемсә. Этем арттан килә. Ике балаһы киҫкә ҡутарып йөрөй. 15-20 метр самаһы аранан инә айыу беҙҙе күреп, аяғөҫтө баҫты ла яман тауыш менән үкереп, миңә ҡарап ташланды. Атты борҙом да кирегә саптым. Үҙем рюкзакты сисергә маташам, йәнәһе, ашарға әйбер ташлаһам, әүрәп ҡалыр, тим. Ҡурҡышынан этем атты уҙып китте. Айыу шулай 100 метр самаһы ҡыуып килде лә тороп ҡалды. Балалы айыуҙың юлына сығырға ярамай, улар бигерәк ҡурҡыныс.\nКүп осранылар. Йоҙроҡ болғап, ҡысҡырып, хатта һүгенеп тә ҡалғаным булды. Бер тапҡыр тауҙан төшөп киләм. 20-30 метр алыҫлыҡта сыҡты ла китмәй тик ултыра. Ҡысҡырам, тағы барып ултыра. Шунан боролдо ла үҙәккә төшөп китеп барҙы. Айыу бик ташлана һалып бармай, үҙенә зыян итмәһәң. Балалы айыуҙар ғына хәүефле.\n— Һеҙ үҙегеҙҙең биләмәгеҙҙә күпме йәнлек барын беләһегеҙме?\n— Әлбиттә. Беҙ иҫәп-хисап алып барабыҙ. Ҡышҡыһын ҡыр йәнлектәрен һанайбыҙ: болан, ҡабан, һыуһар, мышы, төлкө, ҡуян төркөм-төркөм булып үтә, арттарынан беҙ китәбеҙ. Эҙҙәренә ҡарап, ниндәй йәнлек, нисә пар үткәнен беләбеҙ. Көҙгөһөн, сентябрь айында, йыртҡыс ҡоштарҙы һанайбыҙ: ҡарсыға, ыласын, бөркөт, өкө, һуйыр, сел, тумыртҡа... Үткенсе ҡоштар күберәк.\nЙәй айыуға иҫәп үткәрәбеҙ. Көн эҫелә йылға буйында йөрөй, ысыҡта эҙе ҡала, ҡайһы яҡҡа киткән, шуға ҡарап беләбеҙ. Айыуҙың алғы тәпәйенең эҙе йомро ғына, ә артҡыһыныҡы кеше аяғы эҙе һымаҡ.\n— Ҡайһы хайуан ҡурҡынысыраҡ?\n— Ҡабандың ҡурҡыныслығы бар. Борсоһаң, кешегә ташланыуы мөмкин. Аҙау тештәре 15 сантиметрға етә. Һөжүм итһә, иҫән ҡалыуың икеле. Исламбай һунарсыларының аттарының аҫтынан сыйып ҡына үтеп киткән. Малдың ҡорһағы ярылған. Аттарын урманда салып алып ҡайттылар.\n— Ә һеҙгә ниндәй йәнлек оҡшай?\n— Һеләүһен. Ипле лә, хәйләкәр ҙә. Бүре шикелле ҡомһоҙ түгел, үҙенең көсө еткәнен генә йығып ашай. Ҡуян, һуйыр, сел, ҡайһы саҡ ҡоралайға, ваҡ ҡабанға һөжүм итә. Ҡортҡа теймәй.\n— Тәбиғәткә иң ныҡ зыян килтергән йәнлектәр бармы?\n— Ҡондоҙ — иң ныҡ зарар килтергән йәнлек. Ағастарҙы ныҡ ҡолата, йөҙәрләп йыға. Йылғаларҙың ағышын үҙгәртә. Икешәр метрлыҡ быуалар барлыҡҡа килтерә. Йылға һайын 20-30 быуа яһай. Үҙен алыуы ҡыйын. Ныҡ һиҙгер. Унан һуң ағас ҡыуарып, сереп ятҡас, һыу тоноҡлана, күренмәй, тотоп булмай. Ул кимереп йыҡҡан ағастар йылғаны ағыҙмай. Күл барлыҡҡа килә. Балыҡтар үрсей алмай. Бәрҙе шул арҡала бөтөп бара. Техника ла инә алмай, туғай һаҙға әйләнә. Үҙе шул тиклем үрсемле хайуан.\n— Бөтөнләй үк файҙаһы юҡмы ни?\n— Артыҡ зыянлы тиһәк тә, уның да үҙенә күрә файҙаһы бар инде: ҙур-ҙур күлдәр эшләй, туғайҙар дым ала. Эҫелә мышы кеүек йәнлектәр төшөп ятырға бассейндар барлыҡҡа килә.\n— Һәр йәнлектең, һәр ҡоштоң ҡылыҡтарын белеп бөткәнһегеҙҙер инде...\n— Ҡама — бик ҡыҙыҡ йәнлек. Үҙе өс-биш кило тирәһе, ә көнөнә үҙ ауырлығы хәтле балыҡ, ҡыҫала, баҡа ашай. Бүтән нәмәгә теймәй. Йәнлектәрҙең аҡылына ҡайһы саҡ иҫ китә. Мәҫәлән, ҡама бер ерҙә балыҡ булмаһа, нисектер белә, ҡоро ерҙән тауҙар аша икенсе йылғаға сыға.\nМышылар ныҡ кәмей. Сәбәбе бүреләрҙең үтә ныҡ күп булыуында. Ҡар мул саҡта бер нисә көн ашамай көтөп ята, сөнки йомшаҡ ҡар өҫтөнән йөрөүе ҡыйын. Ҡар ҡатҡас, һунарға сыға. Бүреләр өйөрө менән йөрөй, дүртәр-туғыҙар булып китә, мышыларға, ҡыр кәзәләренә һөжүм итә. Былтыр биш илек бар ине, бөтәһен дә бүреләр ашаған.\nМышыларға таш тоҙо һалабыҙ. Миндектәр бәйләйбеҙ. Ҡабандарға аҙнаһына бер нисә тоҡ һоло һалып торабыҙ. Имән сәтләүеге булмаһа, уларға ла ашарға етмәй. Бер метр ҡалынлыҡта аҫта ятһа ла, белеп, соҡоп ашайҙар. Ҡар ҡалын булһа, аслыҡтан үләләр. Яҙ, май айында, айыу ҙа ҡабандарға һөжүм итә.\n— Ҡыр йәнлектәре һауа торошон алдан һиҙәме?\n— Мышылар, бер аҙна алда көслө ҡар яуасағын белеп, ялан яғына ла, бер нисә йөҙ саҡрымда ятҡан Ирәмәл яҡтарына ла күсеп китте. Улар партиялап күсә. Тәүгеһе — октябрҙең икенсе яртыһында, икенсеһе — ноябрҙең икенсе өлөшөндә, өсөнсөһө декабрь аҙағына тиклем китте. Ә 30 декабрҙән ҡар күп итеп яуа башланы. Мышылар бында ҡалһа — бүреләргә әҙер ризыҡ.\nҠорттар ҙа һауа торошона һиҙгер: көслө ямғыр яуырҙан алда 15-20 минут алда ояһына ҡайтып китә. Үрмәксе ауының уртаһында булһа, ул көндө ямғыр яумай, әгәр ау күтәрелеп торһа — аяҙға. Ямғыр яуыр булһа, үрмәксене ауында күрермен тимә, ул ағас ышығына йәшенә.\n— Тәбиғәттә бер йәнлек тә бушҡа барлыҡҡа килмәгән: һәр ҡайһыһының зыяны ла, файҙаһы ла барҙыр...\n— Был йәһәттән ҡабандарҙы миҫалға килтерергә мөмкин. Уларҙың зыяны ла, файҙаһы ла бар. Баҫыуҙарҙы, бесәнлек ерҙәрен һөрөп, аҡтарып китеп, ҡабандар ныҡ ҡына зыян килтерә. Ә инде тау биттәрен һөрөп, йәш үҫентеләргә файҙа килтерә. Үләнгә төшкән ағас орлоғо шытып сыға алмай, ә ҡабан һөрөп киткән йомшаҡ ерҙә тиҙ үҫеп китә.\nМышыларҙан тәбиғәт байтаҡ зыян күрә. Улар йәш үҫентеләрҙе күп ашай. Уҫаҡ, ҡарағай, муйыл, тал, йыла ҡайырыларын һыҙырып кимергәс, ағастар ҡыуара, кибә, үлә.\n— Һеҙҙе мышыларҙың шәүләһе менән осрашҡанһығыҙ, тиҙәр. Нисегерәк булды ул хәл: сер тимәһәгеҙ, һөйләһәгеҙ ине.\n— Урмансы тормошонда мажаралы хәлдәр осрап тора инде ул. Бер тапҡыр ҡустым менән һунарға сыҡтыҡ. Тауҙан ике мышы төшөп килә. Йылғаға етәрәк туҡтанылар. Ара ун метр тирәһе генә. Икебеҙ ҙә бер-бер артлы дүрт тапҡыр атып ебәрҙек. Ҡараһаҡ, мышылар ҙа юҡ, эҙҙәре лә күренмәй, бер ниндәй тауыш та сыҡманы.\n— Әллә һеҙгә урман эйәһе күрендеме икән? Әллә мышыларҙы шулай һаҡлағанмы?\n— Урмандың да, һәр ағастың да эйәһе бар, тиҙәр. Әммә уны берәүҙең дә күргәне юҡ.\n— Күрһәгеҙ, ҡурҡмаҫ инегеҙме?\n— Осрашһам, һөйләшеп ултырыр инем әле.\n— Нимә тураһында?\n— Урман хаҡында. Үҙенең нимә ашап йәшәүен дә һорар инем. Тәбиғәтте аңлап бөтөп булмай. Йығыр алдынан ағастан да рөхсәт һорап, “бисмилла” тип ҡырҡырға кәрәк, уның да эйәһе бар, тиҙәр. Браконьерлыҡ менән шөғөлләнгән кешеләрҙе лә ҡурҡытып, арттарынан ҡысҡырып йөрөгәндәре тураһында һөйләгәндәрен ишеткәнем бар. Урман эйәһеме ул, башҡа нәмәме — ниндәйҙер бер көс бар барыбер...\n— Һеҙ бөркөт алып ҡайтып та өйҙәгеләрҙең ҡотон алғанһығыҙ икән...\nИштуған, көлөп, һөйләй башланы.\n— Бүреләр мышыны ашаған. Яңынан килеүенә тип, һунарсылар ҡапҡан һалған. Уға бүре түгел, бөркөт эләккән. Ярай ныҡ түгел, бер тырнағы менән ҡапҡан. Өҫтөнә фуфайкамды ташланым да күтәреп алып ҡайттым. Өйҙә береһе лә юҡ ине. Телевизорҙың буш ҡатырға һауытына ҡуйып торҙом. Үҙем аласыҡта рәшәткәләрҙән кәртәләп ситлек яһарға сығып киттем. Мин өйҙә булмағанда балалар ҡайтҡан да йәшникте асып ҡараған. Бөркөт ҡанаттарын йәйеп килеп сыҡҡан. Барыһының да ҡото осҡан. Ҡошто ла, балаларҙы ла саҡ тынысландырып алдым шул... Бөркөттөң яраһын эшкәртеп бәйләнем дә аласыҡҡа сығарып ҡуйҙым. Көн һайын бер-бер ярым кило ит бирәм тегеңә. Көҙ ине, әле һуғым һуймаған саҡ, ит бөттө. Тауыҡ ырғытҡайным — ботарлап ашаны — йөнө генә ҡалды, тәпәйен дә ашап ҡуйған. Ҡыр йәнлеген өйҙә тоторға ярамай. Аҙаҡҡы көнөндә ике кило ит ашаттым да осороп ебәрҙем. Рәхмәт әйткәндәй, өй тирәләй ике тапҡыр урап осто ла үҙенә кәрәк йүнәлеште алып күҙҙән юғалды. Улар хәҙер һирәк ҡалып бара. “Ҡыҙыл китап”ҡа ингән, һаҡларға кәрәк.\n— Ҡош-ҡорттарҙы, йәнлектәрҙе шулай йыш ҡотҡарырға тура киләме һеҙгә?\n— Һыу буйында хәле бөткән һеләүһен йөрөй, тип килеп әйткәйнеләр, эҙләп сығып киттем. Әсәһен атҡандармы икән, бала һеләүһен ине, асҡа хәлһеҙләнгән, бахыр. Ҡыш ине. Ҡараңғы төшөп килә, фонарь менән яҡтыртып эҙләп табып, өйгә алып ҡайттым. Һөт тә биреп ҡараным. Үкенескә ҡаршы, шәбәйтә алманым. Таң атыуға үлеп ятҡайны. Яҡында ветеринар станцияһы булһа, бәлки, ҡотҡарып алып ҡалып та булыр ине.\n— Һунарсыларҙың күбеһе ҡуян алыуы менән маҡтана. Һеҙ ни өсөндөр бер тапҡыр ҙа ҡуян тураһында иҫкә алманығыҙ...\n— Сөнки мин ҡуянды ныҡ йәлләйем. Үҙ ғүмеремдә бер генә ҡуян тоттом. Башҡа уға һунар итмәйәсәкмен.\n— Үҙегеҙгә тәғәйен биләмәне байҡап сығыр өсөн һеҙгә аҙналап ваҡыт кәрәктер. Көн дә өйгә ҡайтып йөрөйһөгөҙмө?\n— Беҙҙең һәр беребеҙҙең утары бар. Минеке ауылдан ун саҡрым алыҫлыҡта. Көн дә ҡайтып йөрөп булмай. Бәләкәй генә урман өйөндә йәшәйбеҙ. Унда һәр ваҡыт берәр аҙна көн итерлек аҙыҡ запасы һаҡлана. Үҙенең кварталынан йыраҡҡараҡ киткән урмансылар ҙа инеп йоҡлап китә. Өй бикләнмәй. Һунарсылар өсөн дә асыҡ. Шырпы, тоҙ, ярма, урын-ер, һауыт-һаба, түшәк әйберҙәре бар. Рәхим итеп, усаҡ яҡ, бешер. Тик барыһын да тәртиптә ҡалдыр. Үҙеңдән һуң килер кешеләргә лә боҙолмай торған аҙыҡ һалып кит — һунарсыларҙың яҙылмаған законы шундай.\n— Ял ваҡытында балыҡ ҡармаҡларға мөмкинлек буламы?\n— Өй һыу буйында ғына ултыра. Нөгөштә суртан, шамбы, алабуға, бәрҙе, сабаҡ кеүек балыҡтар бар. Бәрҙенең бер төрө бөтөнләй бөттө хәҙер. Уларҙың бик эреләре, ике-өс килоға еткәндәре була торғайны элек. Ҡайһы саҡта 40-ар саҡрым ара үтеп тә бер балыҡ та тота алмаған ваҡыт була.\nУрман төрлө миҙгелдә үҙенә бер төрлө тормош менән йәшәй. Торналар яҙғыһын һаҙлыҡ урында оя ҡороп, бала сығара. Иртә таңдан ҡысҡырып өйөрөлөп йөрөйҙәр.\nҺуйырҙарҙың уйынын тыңлау ҡыҙыҡ. Көслө ҡоштар улар. Ем булған йылы күсенмәйҙәр. Төлкө, өкө, ҡарсыға, бөркөт кеүек йыртҡыс ҡоштар уға һөжүм итә. Бөркөттөң тырнаҡтары 3-5 сантиметр оҙонлоҡта. Ҡаптырһа, ысҡынып ҡотола алмайҙар.\n— Тәбиғәттә бөтә нәмә гармонияла, йәнлектәр ҙә, ҡоштар ҙа бер-береһе менән бәйләнгән, тиҙәр...\n— Шулай. Һыуһарҙы бөтөрһәк, сысҡан күбәйә. Улар артып китһә, ҡарағайҙың йәш үҫентеләрен кимерә. Йәнлектәрҙең береһе бөтһә, икенселәре ҡапыл арта йәки бөтә. Тигеҙлек юғала. Мәҫәлән, ҡорт бөтһә, өс йылдан тереклек бөтә, тиҙәр. Нисәмә мең төрлө еләк-емеш сәскәләре һеркәләнмәй, тимәк, емеше булмай.\n— Ҡорт тигәндән, һеҙ үҙегеҙ ҙә оҫта умартасы бит әле. Хатта Италияға бөтә донъя буйлап төрлө халыҡтарҙың милли кәсеп-шөғөлдәре оҫталары йыйылған сараға ла барып ҡайтҡанһығыҙ. Унан ниндәй тәьҫораттар менән ҡайттығыҙ һәм шәхсән үҙегеҙ өсөн ниндәй файҙа алдығыҙ?\n— Ысынлап та, ул бик ҙур сара булды. 140 илдән оҫталар йыйылғайны. Ауыл хужалығында, йорт-ҡаралтыла кәрәкле әйберҙәр, үҙҙәре етештергән аҙыҡ-түлек, сувенирҙар һәм башҡа нәмәләр күрһәттеләр. Туринға Башҡортостандан бер үҙем генә барҙым. Унан етештергән тауарыңды халыҡҡа тәҡдим итергә өйрәнеп ҡайттым. Шул йылда тәүге тапҡыр Өфөгә йәрминкәгә Бөрйән балын танытырға алып барҙыҡ. Юғиһә, әллә ҡайҙарҙан киләләр ҙә Бөрйән балы тип алдап һаталар. Ысын Бөрйән балы бына шулай була ул, тип реклама яһап ҡайттыҡ.\nХәҙер балыбыҙҙы һатыр өсөн әллә ҡайҙа барып йөрөргә лә кәрәкмәй, өйҙән генә килеп алып бөтәләр. Ҡортсолоҡ менән шөғөлләнеүҙе дүрт умартанан башлағайныҡ. Әминә менән өйләнешеп йәшәй башлағанда ҡайным да, атайым да умарталар бирҙе. Йыл да айырған күстәрен тотоп ябып, умарталарҙы арттырып, хәҙер байтаҡҡа еткерҙек. Солоҡ ҡорттарына ла түмәрҙәр эшләп ҡуйҙым, ләкин бер нәмәгә иғтибар иттем: бал ҡорттары ҡомһоҙлоҡто яратмай, һәр нәмәлә сама белергә кәрәк. Берәү хатта 80 түмәр эшләп урманға алып барып ҡуйған, ләкин береһенә лә ҡорт ҡунмаған, бөтәһе лә буш ти. Шундайҙар арҡаһында урманда түмәр элергә ағас та ҡалмай бара хәҙер...\n...Сәй табынында барған беҙҙең әңгәмәне тыңлап ултырған ҡатыны Әминә ханым иң аҙаҡтан ғына ире хаҡында үҙенең һүҙен әйтеп ҡуйҙы:\n— Урманһыҙ йәшәй алмай инде ул Иштуған. Бер-ике көн бармай торһа, үлә яҙа, кәйефе булмай, үҙен ҡайҙа ҡуйырға белмәй. Урмандан бөтөнләй икенсе кеше булып ҡайта, әллә ҡайҙан йылмайып килә. Уның менән урманда йөрөһәң, эшһеҙ ҡалмайһың: ҡайҙа сүп-сар күрә, шуны йыйып, ергә күмеп китә. Йылдар буйына башҡарған ғәҙәте ҡанына һеңгән.\nИштуған әңгәмәне йомғаҡлағандай әйтеп ҡуйҙы:\n— Тәбиғәт тураһында, бәлки, бөтәһен дә белергә лә кәрәкмәйҙер. Барыһын да белеп бөтөп тә булмай. Был мөмкин дә түгел. Бер нәмә лә юҡтан ғына барлыҡҡа килмәй һәм бушҡа ғына юҡҡа сыҡмай. Тәбиғәтте нисек бар, шулай ҡабул итергә, барына шөкөр итергә, юғын булдырырға тырышырға, уны яҡларға һәм һаҡларға кәрәк.\n— Һеҙ Бөрйәндең иң матур ерендә, урманға терәлеп торған Ғәлиәкбәр ауылында йәшәйһегеҙ. Эшегеҙ ҙә урман менән бәйле. Илебеҙҙә быйыл иғлан ителгән Экология йылы тураһында ни әйтерһегеҙ?\n— Әлбиттә, тәбиғәтте һаҡлау буйынса ниндәйҙер закондар ҡабул ителер, файҙалы эштәр башҡарылыр, әммә былар ваҡытлыса ғына, ошо йылдың күрһәткесе булып ҡына ҡалмаһын ине. Экология беҙҙең күңелебеҙҙән, һәр беребеҙҙән башланырға тейеш. Күңеле саф, таҙа кеше бер ваҡытта ла урманға насар ниәт менән килмәҫ, тәбиғәткә зыян итмәҫ. Бер йылыбыҙҙы ғына түгел, ә һәр көнөбөҙҙө тирә-яҡ мөхитебеҙҙе хәстәрләп йәшәһәк, кешелектең мәңгелек төйәгенә хәүеф янамаҫ.\n...Әңгәмәбеҙ башында Иштуған уҙаман йүкәнән генә нимәләр эшләп булыуы хаҡында һанап үткәйне. Ә бит унан башҡа ла күпме ағас бар. Беҙҙең республикала алты миллион гектар ерҙә урман үҫә. Ағасты ҡулланмаған бер өлкә лә юҡ. Беҙҙең эраға тиклем күп мең йылдар элек йәшәгән кешеләр ағас эшкәртеү менән шөғөлләнгән. Борон Эллада халҡы мәрмәр һарайҙар төҙөһә лә, үҙҙәре ағас йорттарҙа йәшәгән. Бөгөн ағастан нимә генә эшләмәйҙәр: уларҙан хатта һут та, шәкәр ҙә, май ҙа алалар, өҫ һәм аяҡ кейеме тегәләр. Беҙ яҙған дәфтәрҙәр, уҡыған китаптар ағастан эшләнгән, ҡағыҙҙарҙан төпләнгән. Һулаған һауабыҙҙы сафландырыусы кислород бүлеп сығарыуы хаҡында мәктәп балаһы ла белә.\nУрман хаҡында күп һөйләргә мөмкин. Уның проблемалары ла иҫ киткес күп. Рәсәйҙә Экология йылы иғлан ителеүе лә бушҡа түгел. Еребеҙҙең йәшел ҡалҡан булған урмандарҙы һаҡлау буйынса ла эшлекле саралар күрелер тип өмөтләнәйек. Уны һаҡлау һәр беребеҙҙән башлана: бер ағас ҡырҡһаң, унды ултырт. Иштуған Миңләхмәт улы Байғазин кеүек тәбиғәт йәнле уҙамандар булғанда, шөкөр, Башҡортостан урмандарының мәңге шауларына өмөт бар.\nТуйындыра ла, уйландыра ла Әҙәм балаһының ғүмере улай уҡ сомтор түгел инде. Әммә шул арала ул...\nҠунаҡ ашы – ҡара ҡаршы 28.08.2018 // Ҡырағай мөхит\nЛилу ҡушаматлы көнгөрә Австралия йәнлектәр һаҡлау йәмғиәтенең иң ҙур бүләген аласаҡ. Ни өсөн?...\nБашҡортостан дәүләт ҡурсаулығына янут этен 1935 йылда тәүге тапҡыр килтерәләр. Ә тағы ике тиҫтә...\nҠырмыҫҡалар нисек һөйләшә? 28.08.2018 // Ҡырағай мөхит\nБеҙ, кешеләр, үҙебеҙҙе генә аҡыллы тип һанайбыҙ. Йәнәһе, уйлай ҙа беләбеҙ, һөйләшәбеҙ ҙә. Ә бит...\nЕтеҙ ҙә һуң был “ҡайсы ҡойроҡтар”! Бик аҙ ғына ҡоштарҙың исемен кешегә ҡушалар йәки ниндәйҙер...\nБеҙҙең халыҡта: “Ниндәй йылғаның һыуын эсеп үҫтең?” – тип һорайҙар йыш ҡына. Яуабы ла бер төрлөрәк:...\nҠайын ағасына һоҡланмаған, унан файҙаланмаған кеше һирәктер. Илһам өләшеүсе ле ҡайын, төҙөлөш...\nГерманияның Дюссельдорф ҡалаһында полиция департаментында хеҙмәт иткән эттәр өсөн махсус ботинка...\nИң-иңдәре 13.06.2018 // Ҡырағай мөхит\nИң еңел ағас – бальза. Ул һыуҙан туғыҙ тапҡырға еңелерәк. Асылда был үҫемлектә ағас матдәһе ете...\nАғастар дауалай 13.06.2018 // Ҡырағай мөхит\nҠайындың япраҡтары һәм бөрөләре күп төрлө ауырыуҙарға дауа. Мәҫәлән, һыулы вазаға ултыртылған ҡайын...\nАлыш 13.06.2018 // Ҡырағай мөхит\nБыйылғы яҙ ныҡ ҡына һуңлауға ҡарамаҫтан, барыбер үҙенекен итте. Сағыл урындарҙа, ҡара ер...\nҠайһы үлән файҙалыраҡ? 13.06.2018 // Ҡырағай мөхит\nИрәүән Андыҙ барҙа ат үлмәҫ, ирәүән (ревень) барҙа ир үлмәҫ, ти башҡорт мәҡәле. Дегәнәккә оҡшаған...


Башҡортостанда 15 кеше батып үлгән | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n29 июля 2020 — 16:42 ГТРК «Башкортостан»\nҒәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитеты күңелһеҙ статистиканы иғлан итте. Үткән аҙнала Башҡортостанда 15 кеше батып үлгән. Һыу ҡорбандары һаны эҫе көндәргә туранан-тура бәйле. КИюль башынан республикала һыу ингәндә һәләк булғандар һаны 70-тән ашыу. Шуларҙың 70 проценты – һыуға иҫерек хәлдә төшкән ир-егеттәр


Республикала үлемесле юл фажиғәһе тураһында ентеклерәк мәғлүмәт: водитель әле комала, уның 18 йәшлек ҡыҙы һәләк булған\n11 Ноябрь , 16:50\nКисә Туймазы районында үлемесле юл-транспорт ваҡиғаһы теркәлгән. Башҡортостан Республикаһы буйынса ЮХХДИ мәғлүмәттәре буйынса, 45 йәшлек ханым идара иткән Hyundai Solaris менән Volvo йөк машинаһы бәрелешкән.\n«Туймазы хәбәрҙәре» хәбәр итеүенсә, әсә менән ҡыҙ юл фажиғәһенә осраған. Ҡатын әле комала, ҡыҙын иртәгә ерләйҙәр. Әсә ҡыҙын яңғыҙы тәрбиәләгән. Фажиғәгә тиклем ныҡ сирләгән өләсәһе, ейәнсәренең үлеме хәбәрен ишеткәс, түшәккә ятҡан. Ҡыҙҙың атаһы ла ошо ауылда йәшәй. Ул ерләү эштәрен ойоштороуҙы үҙ өҫтөнә алған.\nАуылдаштары әсә менән ҡыҙ тураһында яҡшы һүҙҙәр генә һөйләй. Ханым урындағы Мәҙәниәт йортонда эшләгән, райондың йәмәғәт һәм мәҙәни тормошонда әүҙем ҡатнашҡан. Ҡыҙ музыка мәктәбен тамамлаған, сәхнәлә сығыш яһарға яратҡан. Туғыҙынсы класты уңышлы тамамлағас, Октябрьский нефть колледжына уҡырға ингән. Икенсе курста уҡыған.\nХәҙер хоҡуҡ һаҡлаусылар үлемесле аварияның сәбәптәрен асыҡлай.


17:33, 15 февраль 2021 версияһы\n12 байт өҫтәлгән , 3 месяца назад\n→Төрҙәр юҡҡа сығыу ниндәй эҙемтәләргә килтерә: орфография, пунктуация, стилде төҙәтеү\n17:06, 15 февраль 2021 версияһы (төҙәтеү)\n(→Ҡыҙыл китап (МСОП))\n17:33, 15 февраль 2021, ағымдағы версия (төҙәтеү) (кире алырға)\nБаныу (әңг. | өл.)\n(→Төрҙәр юҡҡа сығыу ниндәй эҙемтәләргә килтерә: орфография, пунктуация, стилде төҙәтеү)\n# Генофонд өсөн кире ҡайтарғыһыҙ юғалтыу.\nТөрҙең юҡҡа сығыуы тәбиғәтте ярлыландыра. Әхлаки яҡтан ҡарағанда ла, тәбиғи мөхитте һаҡлау- кешелектең бурысы. Ерҙәге һәр тереклектең йәшәүгә хоҡуғы бар. Экосистемала тотороҡлоҡ боҙолоуы аҙыҡ сылбырының өҙөлөнеүенән башлана. Бер төр юҡҡа сыҡтымы, икенсе төрҙәпуляциятөрҙә популяция тулҡындарында һикереш башлана. Был хәлдә экосистема ҡырҡа үҙгәреш кисерергә, хатта кире ҡайтҡыһыҙ үҙгәрергә мөмкин.\n'''Дүртенсе сәбәп иң нескәһе.''' Сөнки, һәр төр үҙенә генә хас ҡына генетик материал( уникаль). Ҡабатланмаҫ үҙ [[ДНК]]-һы менән үҙенә генә хас ҡына химик матдәләр эшләй. Мәҫәлән, үҙәк Китай үҙәндәрендә татлы әрем үҫә. Ул үҫемлек артемизинин тигән препараттың берҙән-бер сығанағы. Артемизинин [[тапма]] ауырыуына ҡарата 100 проценты менән тәьҫир иткән көслө препарат (Jonietz, 2006). Был үҫемлек юҡҡа сыҡһа, тапма сиренә контроль күпкә көсөн юғалтасаҡ. Һәр төр менән уның үҙенә генә хас үҙенсәлекле матдәләре лә юҡҡа сыға. Төрҙәрҙең юҡҡа сығыуы менән әле беҙ асып, белеп өлгөрмәгән күпме матдәләр юғаласаҡ.\nТөрҙәрҙең юҡҡа сығыуы тәбиғи һайланыш (миҫал, голоценда төрҙәрҙең күпләп ҡырылыуы) һөҙөмтәһендә лә булыуы мөмкин. Тик хәҙерге юҡҡа сығыуҙар үҙенә бер башҡа.Әгәр элек ул физик сәбәптәргә бәйле булған: ер ҡабығы шылыу, вулкан атылыу, метеориттар ҡолауы, күк есемдәре бәрелеү, климат үҙгәреүе.\n* '''Билдәһеҙ ,мәғлүмәттәр етерлек түгел''' (Data Deficient, DD) — Һаны асыҡ түгел төрҙәр\n* '''Тикшерелмәгән, өйрәнелмәгән''' (Not Evaluated, NE) — йәшәүенә янаған хәүефте бер нисек тә асыҡлап булмаған төр..\nЮҡҡа сыҡҡандар исемлегенә 1500 йылдан юғалған төрҙәрҙе индерәләр. Уға тиклем европалылар бөтөнләй осрата алмағандар, сөнки Америка, Австралия асылмаған булған. Шулай уҡ, йыш ҡына хайуандар тәбиғи сәбәптәрҙән үлгәндәр. Ул дәүерҙә браконьерлыҡ та була алмаған.Һунар итеүгә сикләүҙәр булмағанда ла, хайуандарҙың күплеге, ҡоралдар ябай булыуы промысло әһәмиәтендәге ҡиммәтле төрҙәрҙе лә һаҡлап торған. Юғалыу ҡурҡынысы янаған төрҙәрҙе төркөмләүҙә CITES (Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora) классификацияһы ла ҡулланыла. Был халыҡ-ара һатыу итеүҙең төргә зыян килтерерҙәй юлдарын тыйыуға йүнәлтелгән.\nImage:Warsaw ZOO — Equus Przewalskii.jpg|Пржевальский аты (Equus ferus przewalskii)\nҠайһы бер закондар бәхәсле. Бәхәскә урындар байтаҡ: юҡҡа сығыу хәүефен баһалау өсөн критерий билдәләүҙә; Әгәр популяция һан яғынан тергеҙелһә, юҡҡа сығып барыусы тигән исемлектән алып ташлау өсөн критерийҙарҙы билдәләүҙә;һаҡлау өсөн дәүләт кимәлендә сикләнгән биләмә булдырыу зарурлығын асыҡлауҙа;шул осраҡта шәхси ер хужаларына компенсация түләү-түләмәү мәсьәләһендә; һаҡлау тураһында закондарға ҡарата нигеҙле ташламалар хаҡында.\nЙыш ҡына ҡыҙыл«Ҡыҙыл китапҡа» индерелеү менән төр браконьерҙар һәм коллекционерҙар өсөн табышҡа әйләнеп китә. «Тыйылған емеш тәмле» осрағы башлана. Икенсе сетерекле яҡ, ер хужаһы биләмәһенән яҙырға теләмәйенсә, ундағы «ҡыҙыл китап» вәкилен шым ғына юҡ итергә йәки уның йәшәү мөхитен емереп унан ҡотолорға тырышыуы мөмкин.\nhttps://ba.wikipedia.org/wiki/Махсус:Сравнение_версий/1007702 ҡабул ителгән


Йөрәктән сыҡҡан – йөрәккә етә | Баймакская межпоселенческая центральная библиотека\nҺуңғы йылдарҙа йәштәр ижадында мәңгелек темаларҙың яңыса асылыуы күҙәтелә. Һөйөнөслө лә, күңелле лә күренеш. Бик күптәрҙең күңелендә йөрөтөп тә әйтә алмаған һүҙҙәрен йәтеш кенә итеп сағылдыра ала улар. Улар менән берлектә үткәрелгән осрашыу кисәләре заманса матур була. Шуға ла “Ҡөҙрәтле һүҙ” эстафетаһын алғас, йәнйегеттәр күп уйлап тормай, ауылдаштары Рәзилә Ырыҫҡужина менән осрашыу кисәһе уҙғарҙы.\nЙәнйегет ауылында тыуып үҫкән Рәзилә Ырыҫҡужина үҙен башта сатирик булараҡ танытты. Тәүге китабы ла “Әй, әттәгенәһе” тип юҡҡа ғына аталманы. Ҡыҫҡа ғына сатирик хикәйәләрҙе мәктәп уҡыусылары ла, ололар ҙа берҙәй яратып уҡый. Хатта ҡайһыларын ауылдаштары сәхнәләштереп тә күрһәтә. Һуңғы йылдарҙа Рәзилә күңелгә үтеп инерлек лирик хикәйәләр, шиғырҙар ижад итә башланы. “Бәйләнештә” сайтында үҙенең “Ғүмер – бер мәл” исемле төркөмөн булдырып, яңы ғына мейестән сыҡҡан шиғырҙарын, хикәйәләрен уҡыусылар иғтибарына тәҡдим итте. Уның ижадына битараф булмағандар унда үҙҙәренең кәңәштәрен, уй-теләктәрен, әҫәрҙәргә ҡарата фекерҙәрен ҡалдыра бара.\nЙәнйегеттә “Ҡөҙрәтле һүҙ” кисәһе билдәле йырсы Гөлфиә Хәләфетдинова башҡарған “Ауылыма” (һүҙҙәре Р.Ырыҫҡужинаныҡы) тигән йыр менән башланып китте. Унан мәктәп уҡыусылары шиғырҙарын һөйләп ишеттерҙе. Тәүге уҡытыусыһы Г.Ф. Сирғәлина Рәзиләнең бала сағы тураһында бик ҡыҙыҡлы итеп һөйләне. Ата-әсәһе лә бындай йылы осрашыуға рәхмәт һүҙҙәре еткерҙе. Баянсы, композитор Хәлил Биктимеров “Һағынмамын тимә” шиғырына көй ҙә яҙған. Йырҙы тормош иптәше Дилбәр менән берлектә бик моңло итеп башҡарҙылар. Ауыл китапханасыһы Г.Н. Мусина менән Ф.Р. Рафиҡова сараны матур итеп ойоштороп алып барҙы. Мәктәп директоры У.Ә. Ҡаһарманов йәш шағирәгә уңыштар теләне.\nСара юҡҡа ғына “Йөрәктән сыҡҡан – йөрәккә етә” тип аталманы. Йәш шағирәнең халыҡ әйтеме менән аталған матур ғына шиғыры ла бар:\n– Бисмилланы уҡы әле, әсәй!\nТөн йоҡомдан улым уятты.\nАлама төш күреп тертләгән дә,\nЙомарланып яныма ятты.\nБашҡайынан һыйпап, ябындырып,\nБелгән доғаларҙы уҡыйым.\nҠуйынымда иҙрәп йоҡлап китте\nКисә бише тулған улҡайым.\nБисмилланы уҡы… Был, моғайын,\nБалам аша еткән Тәңрем һүҙе!\nЕр йөҙөнә тыуған һәр сабыйҙы\nЙә, Хоҙайым, һаҡлаһаңсы үҙең!\nБисмилланы уҡы!.. Собханаллаһ!\nҠабатлауҙан ҡояш балҡып китә!\nБер олоно, бер кесене тыңла –\nЙөрәктән сыҡҡан – йөрәккә етә.\nШуға ла йәнйегеттәр ҡөҙрәтле һүҙҙәр яҙылған һөлгөнө “Йөрәктән сыҡҡан – йөрәккә етә” тигән һүҙҙәр менән, Ишмөхәмәт ауылына тапшырҙы.\n| Tags: Мероприятия, Янзигитовская сельская библиотека


Джефф Монсон Өфөлә үҙенең джиу-джитсу һәм грэпплинг мәктәбен асҡанда күҙ йәштәрен тыя алманы // Спорт | новости башинформ.рф\n9:14, 19 января 2021 Спорт\nБашҡортостан Башлығы Радий Хәбиров Өфөлә Джефф Монсондың джиу-джитсу һәм грэпплинг мәктәбен асыуҙы тарихи ваҡиға тип атаны. Үҙенең 50 йәшен билдәләгән көндә ике тапҡыр ADCC Submission Wrestling World Championship еңеүсеһе һәм джиу-джитсу буйынса донъя чемпионы, хәҙер инде үҙ мәктәбенең баш тренеры Башҡортостандың баш ҡалаһының йәш спортсылары өсөн оҫталыҡ дәресе үткәрҙе.\n«Мин Джефф менән бер нисә йыл элек таныштым. Ул ваҡытта күңелемде грек-рим көрәше яулап алғайны, грэпплинг менән бик мауыҡмай инем. Ләкин уның менән танышҡас, ҙур йөрәкле һәм балаларҙы яратҡан күренекле спортсы икәнен аңланым. Ошо мәктәпте асыу республикабыҙ спортына ҙур өлөш индереү тип иҫәпләйем, меңдәрсә малай һәм ҡыҙ уның нигеҙҙәрен үҙләштерер, ә ҡайһы берәүҙәр Монсон кеүек билдәле спортсы булыр», — тине Радий Хәбиров.\nДжефф Монсон республика етәксеһенә рәхмәт әйтте һәм уны үҙенең дуҫы тип атаны.\n«Беҙ бында минең өсөн түгел, ә Өфө ҡалаһы һәм республика өсөн йыйылдыҡ, — тип билдәләне ошо көндәрҙә профессиональ спортсы карьераһын тамамлаған Монсон. — Һәр кем һәләтле, һәр кем джиу-джитсуға өйрәнергә мөмкин, шуға мин үҙемдең белемем менән уртаҡлашыу өсөн Башҡортостанға килдем. Республикала халыҡ-ара кимәлдә сығыш яһаған профессиональ команда ойошторорға теләйем. Икенсе маҡсатым – һәр ауылда, һәр ҡалала джиу-джитсу юғары кимәлдә булһын өсөн шарттар булдырыу».\n50 йәше уңайынан ҡотлауҙар ҡабул иткәндә Джефф Монсондың күңеле тулышты, ул күҙ йәштәрен тыя алманы. Бөгөн спортсы кескәй ҡыҙы һәм ҡатыны менән Өфө үҙәгендә йәшәй.\nБаш ҡалала джиу-джитсу буйынса донъя чемпионы мәктәбе «Нефтсе» спорт комплексында эшләй, ҡайһы бер дәрестәр Рима Баталова исемендәге Спорт әҙерлеге үҙәгендә үткәрелә.\nТеги: Джефф Монсон, джиу-джитсу һәм грэпплинг мәктәбе


Внимание, проблема! Новости в Уфе » Страница 6\nГазета "Йәшлек" » Махсус бит » Проблема » Страница 6\nМахсус бит / Проблема // 1-09-2016, 12:15\nБашҡортостандың бер ҡалаһында яңыраҡ ҡына ҡот осҡос енәйәтте – бер баланың үлтерелеү фактын тикшерә башланылар. Мәрхүм булған ҡыҙыҡайҙы һәм унан бер йәшкә генә кесе һеңлеһен яҡын туғаны балалар йортонан үҙенә ҡарарға алған булған. “Хөкүмәт йорто”на эләккән балаларҙы алырға килгән ҡатынды әллә ни тикшереп тә тормағандар, моғайын. Сөнки ул – 10 һәм 11 йәшлек ҡыҙҙарҙың бик яҡын ғына ҡандаш туғаны. Бәлиғ булмағандарҙы ғаиләгә алыу процесы әле яңыраҡ ҡына теркәлгән, быйыл июль баштарында ғына. Тик балаҡайҙарға яңы ғаиләлә оҙаҡ йәшәргә тура килмәгән шул: ҡыҙҙарҙың береһе баҡый донъяға күскән, икенсеһе балалар йортона ҡайтарылды......\nМахсус бит / Проблема // 18-08-2016, 14:52\nМахсус бит / Проблема // 15-08-2016, 11:09\nИке аҙна элек тотош республиканы монар ҡапланы. Зәңгәрһыу пәрҙә аҫтында хатта ҡояштың да нурҙары һүрән генә төшөүе күптәрҙе хәүефкә һалды. Метеорологтар был күренеште Себер урмандарындағы торф ятҡылыҡтары янғандағы төтөндөң беҙгә лә килеп етеүе менән аңлатты. Нисәмә мең саҡрым аша һауаға таралған янғын ҡалдыҡтарының беҙгә килеп етеүе генә лә ундағы уттың ниндәй ҙур майҙандарҙы биләп алыуы тураһында һөйләй. Хәтерегеҙҙәлер, 2010 йылдың ҡоро йәйендә 20 төбәктә урман янғындары ҡоторҙо. Хатта утты ваҡытында ауыҙлыҡлай алмауы арҡаһында 127 ауыл тулыһынса юҡҡа сыҡты, 53 кеше һәләк булды. Ә бит ауыл халҡы ут ҡамауында тороп ҡалғас, тик эре йылғаларға ғына төшөп тороп ҡотолоп ҡалған. Рязань, Пермь, Ульяновск, Владимир өлкәләре, Мари Иле, Мордва Республикалары янғын ғәрәсәтенән ҙур зыян күрҙе. Хатта эш федераль юлдарҙы ябыуға тиклем барып етте....\nМахсус бит / Проблема // 10-08-2016, 20:46\nҠасан ауылдарҙа күпләп (бер хужаға икәүҙән артыҡ) эт тотоуҙы тыйған закон ҡабул ителер?...\nМахсус бит / Проблема // 1-08-2016, 20:30\nОло быуын кешеләре яҡшы хәтерләйҙер: совет осоронда ашханаларҙа өҫтәлдәрҙә иркен ятҡан икмәк, тоҙ, гәрсис өсөн халыҡ түләмәй торғайны. Төпкөл ауылдан килгән бер инәй гәрсисте бал тип яңылышып, бер ҡалаҡ тултырып алып ҡабып, уңайһыҙ хәлгә ҡалғанын һөйләп көлгәне әле һаман иҫтә. Бушлай медицина, белем биреү, торлаҡ, бик арзан ғына (бушлай тип әйтерлек) коммуналь-торлаҡ хеҙмәттәре, шифахана, ял йорттарында һаулыҡты нығытыу, бензин-солярка кеүек тауар совет йәмғиәте өсөн ғәҙәти булды. Бының кире эҙемтәләре лә бар ине: икмәкте малға ашатыу, яғыулыҡты төрлө нәмәгә сарыф итеү... Киләһе быуын коммунизмда йәшәйәсәк, тип өмөтләндергән коммунистар партияһы өсөн тора-бара күпселек тауарҙың бушлай биреләсәге, аҡсаның юҡҡа сығасағы шик тыуҙырмай ине. Бер-береңә бурысҡа биреп торған аҡса өсөн процент алыу башҡа ла инеп сыҡманы. өмәләрҙә бушҡа эшләү, бер-береңә эскерһеҙ ярҙам итеү ҙә йәмғиәттәге микроклиматтың яҡшы булыуына булышлыҡ итте....\nМахсус бит / Проблема // 6-07-2016, 14:24\nҺөт өҫтөндәге ҡаймаҡ кеүек, атай-әсәйле булып, иркәләнеп кенә йәшәргә насип булды миңә. Яҙмышыма шундай рәхмәтле булып ғүмер иттем. Тик атайым гүр эйәһе булғас, нимә күреп, нимә кисергәнемде хатта дошманым күрмәһен, тип теләйем....\nМахсус бит / Проблема // 20-06-2016, 10:58\nБыл һүҙҙәрҙе билдәле ҡурайсы, композитор һәм йырсы Ишмулла ағай Дилмөхәмәтов тыуған яғын һағынып яҙһа, әлеге минең осраҡта ул йыр һаҡмарымдың үткәнен һағынып, үкенеп, йөрәк әрнеткән йырға торошло....


- Чаты Осрашыуы буласаҡ Рулетка ә Яңғыҙ мөмкинлеге Ала башларға . - Бөтә донъя видео чат! Бөтә ил, сит ил, бөтә донъя.\n- Чаты Осрашыуы буласаҡ Рулетка ә Яңғыҙ мөмкинлеге Ала башларға .\nБелмәй, яуа ямғыр\nТөп проблемаларын, хәҙерге заманда кеше Фекеренсә, шунда, улар һәр ваҡыт Нимә менәндер мәшғүлСөнки аралашыр бер кеше-ул Барлыҡҡа килһен өсөн бергә булмауы Һәм планда даими һәм социаль Ышынып печати хистәр. Ғына түгел һәм мөһим, сөнки Телмәр актының әммә шул уҡ төҙәтте. Һеҙ ҡасан эшләйһе, башҡа мәл Менән мәңгелек кеүек тойолған өсөн, Иң биләй, системаны төҙөп була, Йәки күп кеше аҡса кире Ҡайтыу мөмкинлеге менән бәйләнгән. Шул сәбәпле күп камера, микрофон Интернетҡа тоташтырыу яңғыҙлыҡ һәм ҡорамалдар Яйлап кәмей булып сыҡты. Кешеләр аңламаҫ, тип, һеҙ, өйҙә Эшләп һәр көнө тиерлек, уның Менән йоҡлай ғына, аҙағында һәм Аҙағында уларҙың һаны кәмеүен дауам итә. Уның менән оҙаҡ һөйләшеп ала Һуң кеше әйберенә менән бәйләнеш Файҙаланыусыларҙың ғына түгел, шулай уҡ Йыһаз менән. Яңғыҙ йөрәк көсө һәм видео Онлайн ч йөрәге һәм депрессив, Онотор өсөн, йөрәк көсөн кеүек. Был фаза үҙенең дымлылығы һәм Тәнҡит ҡасан ауыр депрессия-ул, Бәлки, һеҙҙең менән еңә башланы, ти.\nВидео чат рулетка ҡулланырға мөмкин Булһын өсөн, был теманы һәр Мөмкинлектәре тураһында һөйләшеү, проблемаларын тыңланы, Шулай уҡ деконструация һеҙгә тағы Ла бер вариантын биргән.Тирәсте.\nБыл күңелһеҙ. Портал өсөн иң яҡшы вариант Һәм был осраҡта үрҙә күрһәтелгән Музыка, кино һәм телевидение, унда Үҙе тураһында һөйләргә оят. Сайты бөтә хоҡуҡтар мөхәррире, унда Баҫылған контент, рәсәй федерацияһының ҡануниәтенә Ярашлы, түбәндәге образдар һаҡлана. Ҡулланылған материалдарҙы баҫтырырға йәки биттәрендә Генә баҫтырып мөмкин буласаҡ, әгәр Авторлыҡ хоҡуҡтары эйәһе менән туранан-Тура йәки битендә рөхсәт алырға Тейеш түгел, унда блоктың ҡушыла. уҡылмай, өҙөмтә йәки тексты туранан-Тура һуң дублировать сығанаҡтарҙан материалдар тиклем. Материалдар баҫылған мәғлүмәттәрҙең дөрөҫлөккә бөтә Рекламодателям алыу өсөн яуаплы. Национал-большевиктар, йәһәвә шаһиттары, кеше Армияла күп, законһыҙ инеп ҡаршы Хәрәкәт"милли Рус берекмәһе", дивизия, Коваль ИМА Степан Бандера, мизантропия Ассамблеяһы дивизияһы, ҡырым татарҙары-был Хәрәкәт бөтә рәсәй партияһының:"Талибан","Ислам дәүләте","Имарат Кавказ","ИСИЛ", Джабхад ан-Нусра, шинрикьо, Ағалы-Мосолмандар, Ислам илдә урта диңгеҙ Селтәрҙәре"аль-каида". Рәсәй федерацияһы биләмәһендә эшмәкәрлек менән Рәсәй нежелательный. Күҙәтеүҙәр элемтә, мәғлүмәт технологиялары һәм Киң мәғлүмәт сараларын дәүләт теркәүе Федераль хеҙмәте өсөн аҡса-бәйләнеш Рәсәй. Ни өсөн яңылыҡтар иң яҡшы Бизнес төрлө тәржемә булып тормай, Төп материал итеп, исем, һәйбәт Байрам, һорауҙар һәм яуаптар, сәләмәтлек Һәм матурлыҡ визит карточкаһы, шәхес, Һүҙен һүҙ, атмосфера матурлығын, йәшәү Рәүешен, транспорт, торлаҡ, ил алдында Хвастовство, ер биләй проблемалары булған, Шуға уның фекере минең деталдәр Тәьҫораттарын әйткән. Материалдар сайты битендә урынлаштырылған. Кеше, бөтә рекламодателям алыу өсөн Яуаплы булып тора, бөтә рекламодателям Алыу материалдар, ышаныслы тәьмин итә. мәғлүмәт. Сертификат лицензия, реклама продукттары һәм Хеҙмәттәр өсөн барлыҡ кәрәк.\nAng Pagpakig-date Site Minsk. Ang capital Sa\nвидеочить рулетка ҡыҙы 18 рулетка ч онлайн ҡала менән танышты етди мөнәсәбәттәр танышыу өсөн сайтҡа егет менән таныша. 18 видеочивать ҡатын-ҡыҙ белергә бушлай таныша донъя буйынса танышырға видео чат башҡа өлкәндәр өсөн видео теркәү танышты


Дмитрий Медведев һәм Рөстәм Хәмитовтың эш осрашыуы үтте // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\n7:00, 7 декабря 2017 Сәйәсәт\nТөбәк етәксеһенең матбуғат хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, атап әйткәндә, һүҙ транспорт системаһын үҫтереү, шул иҫәптән Өфөнән Көнсығыш сығыу юлы хаҡында барҙы.\n— Банктар, федераль Хөкүмәт менән уртаҡ эш варианттарын тәҡдим иттем. Дөйөм алғанда Дмитрий Анатольевич был идеяны хупланы, – тине осрашыу йомғаҡтары буйынса Рөстәм Хәмитов. – Хәҙер банк хужалары, финансистар менән был һорауҙы өйрәнәсәкбеҙ. 30 миллиард һумдан ашыу торған был ҡиммәтле объектты финанслау схемаһы табылыр һәм 2018 йылда уны тормошҡа ашыра башларбыҙ тип ышанам.\nБашҡа әңгәмә темалары иҫәбендә – республикалағы эре предприятиеларҙың инвестиция проекттарын тормошҡа ашырыу, шулай уҡ 2021 йылда умартасылыҡ буйынса «Апимондия» халыҡ-ара конгресын уҙғарыу.\n— Дмитрий Анатольевич был теманы ихлас хупланы, форумды уҙғарыу менән бәйле Ауыл хужалығы министрлығына йөкләмәләр бирҙе. Әйтеп үткәндә, сараны уҙғарыу буйынса федераль ойоштороу комитеты булдырыла. Был беҙҙең өсөн һәйбәт яңылыҡ, сөнки федераль көстәр ҡушылыу менән финанслау ҙа буласаҡ, тейешле ойоштороу саралары ҡабул ителәсәк, – тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. – Һәр ваҡыттағыса хәл тураһында оҙаҡҡа һуҙылған йөкмәткеле әңгәмә килеп сыҡты. Дөйөм алғанда, бөтә һорауҙар буйынса ла ыңғай ҡарарға килдек тип иҫәпләйем.\nТеги: Башҡортостан Башлығы, Медведев, транспорт, апимондия


Республикала 2020 йылдағы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуға 10 мең кеше йәлеп ителә // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n15:04, 25 марта 2019 Йәмғиәт\nБашҡортостанда 2020 йылдағы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуға 10 мең кеше йәлеп ителә. Был 2010 йылда уҙған бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбенә ҡарағанда 5 меңгә аҙыраҡ. Был хаҡта республика Хөкүмәтендәге оператив кәңәшмәлә Башстат етәксеһе Әкрәм Ғәниев хәбәр итте.\nКиләһе йылда халыҡ иҫәбен алыуға йәлеп ителгән кешеләрҙең аҙайыуы цифрлаштырыу менән бәйле, йәғни күпселек осраҡта мәғлүмәттәр электрон ысул менән тапшырыла.\nБөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу 2020 йылдың октябрендә иҫәп алыусылар һәм Дәүләт хеҙмәттәре сайты ярҙамында башлана. Иҫәп алыусыларға уңайлы булһын өсөн статистиктар Радий Хәбировтан урам исемдәре һәм йорттоң һаны яҙылған күрһәткестәр ҡуйырға күрһәтмә биреүен һораны.\nБелгестәр фаразына ярашлы, 2030 йылға Башҡортостанда эшкә һәләтле йәштәге халыҡтың — 180 мең кешегә, эшкә һәләтле йәштән йәшерәктәрҙең 100 меңгә кәмеүе, өлкән йәштәгеләрҙең 145 меңгә артыуы көтөлә.\n2019 йылдың 1 ғинуарына республиканың 54 муниципаль районынының 12-һендә халыҡ һаны 20 мең кешенән аҙыраҡ тәшкил иткән.


Һайрар ҡоштоң наҙлы моңдары » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Әҙәбиәт » Һайрар ҡоштоң наҙлы моңдары\nБашҡорт шиғриәте. Халҡыбыҙҙың сал тарихы кеүек тәрән тамырҙары, Ерҙе генә түгел, йыһан йырын иш итерҙәй моңдары, күңелдәрҙе яулар нескә ҡылдары, сая батырҙарҙы күккә сөйөр һәм киңлеккә шаңдау булып сыңлар сыңдары менән тормошобоҙҙо, кешелек донъяһын йәмләп тора.\nМин, һандуғас булһам, көнө-төнө\nАлһыҙ-ялһыҙ һайрар инем мин, – тип, шағирә үҙенең йөрәк тибешен мәңгелек йырға ҡуша. Тик ошо моң менән тулған йәндең һулышында әсә һөйөүе, сәңгелдәк йыры, кешеләргә һәм кешелеккә өләшер ихласлыҡ, мәңгелек һөйөү ауаздары, тыуған яҡтың иң яҡты һәм яҡшы хәтирәләре лә ҡабатланмаҫ образ булып тыуа. Эйе, тап ил инәһе – Кәтибә Кинйәбулатованың шиғриәте халҡыбыҙҙың һүҙ сәнғәтендә үҙ урынын тапҡан, хәтергә уйылып яҙылған ижад.\nЯрты быуаттан ашыу ижад иткән шағирәнең әҫәрҙәрендә йәшәү дәрте урғылып тора:\nТирә яғым – яҙғы гөл-баҡса.\nАна, нисек һандуғастар һайрай,\nГел мөхәббәт кенә был башта!.. – тип өндәшә икән, килешмәй ҙә булмай. Кәтибә апайҙың лирик героиня характерындағы ихласлыҡ һәм саялыҡ, сабырлыҡ һәм ҡыйыулыҡ йәнәш килеүе лә шағирәнең уй-кисерештәренә, йәшәү рәүешенә, тормошона иғтибарҙы көсәйтә. Юҡҡа ғынамы ни Башҡортостандың халыҡ шағиры Назар Нәжми “Һин үҙеңсә һаман” тигән шиғырында:\nБөгөлөп тә төшөр ине хатта,\nҺин күргәнде күрһә, күп ирҙәр,– тип һоҡланып та ҡуя. Эйе, ХХ быуатта йәмғиәтебеҙҙәге барлыҡ фажиғәле ваҡиғалар, һеҙҙең яҙмышты һынар өсөнмө икән, ҡайғыларҙы ла өйөп-өйөп бирә.\nМатур, рухи яҡтан бай, уҡымышлы ғаиләлә икенсе бала булып донъяға килә. Силәбе өлкәһенең Арғаяш районында атаһы Мөхәмәткәрим, әсәһе Фатима тәүге уҡытыусылар була. Белемгә, уҡыуға булған ынтылышты ата-әсәһе үҙҙәренең биш балаһында ғына түгел, ә барлыҡ ауыл балаларында ла, кешеләрҙә лә уята. Тик ҡәһәрле репрессия елдәре был яҡтарҙы ла урап үтмәй, 1938 йылда Кәтибә апайҙың атаһын ҡулға алалар һәм атып үлтерәләр.\nҠара машинаны енем һөймәй\nАтайымды алып киткәндән.\nНиндәй атайҙарҙы һәләк иткән\nҠара машиналы үткәндәр, – тип, шағирә күңел әрнеүҙәрен шиғри юлдарға һала.\nМин баш бала. Инәй\nМин кергәнмен тормош утына, – тип өндәшә “Инәйем васыяты” шиғырында. Биш бала менән тороп ҡалған Фатиманы донъя михнәттәре баҫып ала. Шуға ла Кәтибә, әсәһенә терәк булам, туғандарына ярҙам итәм, тип, бик иртә үҙ аллы тормошҡа аяҡ баҫа. Ул ғына ла түгел, Кәтибә Өфөлә уҡып йөрөгәндә әсәһе гүр эйәһе була.\nБерәү, икәү, өсәү… йәнә\nТәнәйҙәрем – мираҫ\nМин ҡыҙ бала. Бирнә\nҺыҡтай-илай донъя көтөрлөк.\nТуғандарын ҡарау, аяҡҡа баҫтырыу йәш ҡыҙҙың иңенә төшә. Әммә ул бирешмәй. Мәктәпкә уҡытыусы булып бара. Хеҙмәттән йәм күреп, күңеленә йыуаныс таба.\nУҡытыусы, мин бер уҡытыусы –\nТыумыштан мин ябай бер кеше.\nЙөрәгемдә барлыҡ изгелекте\nБүлешеүем булыр бар эшем.\nТуғандарында ла ошо сифатты тәрбиәләргә тырыша.\nЯҡшылыҡты ерҙән өйрәндем мин,\nИнәйемдең бөтмөр эшенән,\nЯҡшылыҡты һеҙҙән өйрәндем мин,\nЗамандаштар, эшсән кешеләр.\nТыуған яғының матур тәбиғәте Кәтибәнең күңелендә йыр-моң булып ярала.\nЮҡ, төш кенә\nАта-әсәһенән ҡалған мираҫ – балаларға булған һөйөү яҡшы уҡытыусы ғына түгел, ә ижад бөрөләрен дә терелтеп ебәрә. Мөғәллимә балалар өсөн ҡыҙыҡлы, тәрән йөкмәткеле шиғырҙар яҙа башлай. Ҡалын ҡар аҫтынан әле генә ҡалҡып сыҡҡан умырзаялай, йәш шағирәнең дә ижады тыуған ерҙән ныҡлы һулыш, көс алып, алға ынтыла. Нәҡ шуның өсөн дә уның “Тәүге сәскәләр”, “Алтын тояҡ, аҡ кәзә” исемле балалар өсөн яҙылған китаптарындағы шиғырҙар үҙҙәре үк йырлап тора. Артабан был һуҡмаҡты “Әнисә”, “Бөркөт”, “Атай тауышы”, “Айгүзәлдең алтын асҡысы” тигән китаптар дауам итте. Кәтибә Кинйәбулатованың оҙаҡ йылдар мәктәптә эшләүе, балалар донъяһын яҡшы белеүе уның мәктәпкәсә һәм мәктәп йәшендәге балалар өсөн яҙылған әҫәрҙәренең уңышын билдәләне. Юҡҡа ғынамы ни әҙәбиәт белгесе К. Әхмәтйәнов: “Башҡорт шиғриәтенең ғорурлығы шунда: уның сафында донъяла әсә күҙе менән ҡарай торған, заман заңын әсә ҡолағы менән ишетә торған, тормош шауын әсә теле менән һөйләй торған бер ижад бар. Ул ижад Кәтибә Кинйәбулатова исеме менән бәйләнгән. Балаларға әсә булып, әсәләргә бала булып өндәшеү шағирәнең поэзияһының төп һыҙаттарының береһе ул, тиһәк, бер ҙә яңылышмабыҙ”, – тигәйне.\nКескәй генә төйөрсөк.\nБигерәк матур йөрәгең,\nНиндәй изге теләгең.\nЙырлап торған, күңелдәргә яҡты нур өҫтәгән шиғырҙар бер нисә быуын балаларын тәрбиәләне лә инде.\nК. Кинйәбулатованың ижадында заман, милләт, тыуған яҡ мәсьәләләре лә тулы бер поэтик образ булып, шиғриәтебеҙҙең фекер даирәһен киңәйтте генә. Шуға ла шағирәнең:\nАрғужаҡай, һине ҡап урталай\nЯрып сыҡҡан һайын Мейәскәйем,\nЯрылырҙай була минең дә бит\nҠап урталай хәлһеҙ йөрәккәйем.\nЭйе, шағирә йөрәге һәр ваҡиғаға ла һиҙгер, күңел донъяһы аша үткәрә. Хатта Кәтибә Кинйәбулатованың лирик героиняһы оло донъяға әсә күҙлегенән баға ла, көйөнөстәрҙе шатлыҡҡа әйләндерер өсөн эҙләнә, уйлана, тырыша.\nЭй, сырылдап китте юғарыла\nБер ояла кескәй турғайҙар.\nНи ҡөҙрәт был!\nЗәһәр ҡышта тыуған,\nӘ бит туңмайҙар.\n/“Шыршы турғайы”/. Ниндәй шәп образ! Тап ошо шиғыр аша Кәтибә Кинйәбулатованың, тормошо ҡар-дауыллы, сатнама һалҡындан торһа ла, тормошҡа, донъяға йылмайып бағыуын күрәбеҙ.\nҺарылғанда йөрәк һағышҡа,\nЙәшәгәндә шулай алышып,\nИжад юлы, ижад һуҡмаҡтары әҙәбиәтебеҙгә арҙаҡлы шағирҙар Ғ. Сәләм, М. Хәй, Ҡ. Даянды биргән күлдәр иленең ырыҫы бай әле. Ижад ҡомары ла һүнмәгән. Шағирә:\nБыл донъяның ағын, ҡараһын да.\nШиғыр ғына булһын аҙағы ла.\nШиғри һуҡмаҡ. Кәтибә Кинйәбулатова башҡорт әҙәбиәтендә тәүгеләрҙән булып башлап ебәргән Һәҙиә Дәүләтшина, Зәйнәб Биишеваларҙың юлын дауам итә. Уның бер шиғырында:\nИсемдәрең ҡағыҙҙарға түгел,\nЙөрәктәргә күптән яҙылған.\nИнсафлығың, ғадилығың өсөн\nҒәжәпме ни һиңә табынһам! – тип Һәҙиә Дәүләтшинаға өндәшә икән, уйланырға урын бар. Ике шәхестең дә яҙмышында уртаҡ яҡтар бихисап: республикабыҙҙан ситтә тыуып үҫһәләр ҙә, телдең, милләттең рухи байлығын арттырыр өсөн көрәшеп, ХХ быуат фажиғәләренең яуыз һөрөмө ғаиләләрен пыран-заран килтерһә лә, ике көслө ҡатын-ҡыҙ юғарылыҡта ҡала алған. Ә ошо түгелме икән күҙгә күренмәҫ, күңел тойор баһалар?! Шуға ла бит шағирә:\nБик күп кәрәк, кәрәк кешегә,\nЮҡ, ул әйбер йәки мал түгел –\nАлтын-көмөш йәки дан түгел,\nУл күп әйбер – йөрәк йылыһы,\nХыялдарға тулы бай күңел! – тип йөрәктәрҙе елкендерә. Ихласлыҡ та, эскерһеҙлек тә поэтик фекерҙең асылдарын асып бирә. Уйлап ҡараһаң, шағирәнең поэзияһы ошо йүнәлеште тағы ла бер юғары баҫҡысҡа күтәрҙе. Ә беҙ, ошо байлыҡҡа ҡыуанып һайрар ҡоштоң моңло йырҙарын тыңлап, ил инәһе Кәтибә Кинйәбулатоваға йөрәк йылыбыҙҙы, рәхмәт һүҙҙәребеҙҙе йәлләмәһәк ине!\nБДУ доценты, Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы.\nСығыу ваҡыты 12-02-2011, 11:50 | Ҡаранылар: 2687\nБәхил бул, шағирә…\n“Шиғриәткә хеҙмәт итеү –барлыҡ бурысым”


Ауырғазы районы фермер хужалыҡтары һөт етештереү буйынса беренсе // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nАуырғазы районы фермер хужалыҡтары һөт етештереү буйынса беренсе\n14:55, 8 мая 2014 Иҡтисад\nАуырғазы районы фермер хужалыҡтарында йыл башынан алып тулайым һауым 1,4 мең тонна тәшкил итте. Был Башҡортостанда иң юғары район күрһәткесе, тип хәбәр итә БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәте.\nЛидерҙан (1395 тонна) бер аҙға артта ҡалып икенсе урында – Иглин районы фермерҙары. Бишбүләк, Дәүләкән, Ҡалтасы һәм Мәләүез районы фермер хужалыҡтары йыл башынан алып бер мең тоннанан ашыу һөт алған.\nДөйөм алғанда республика ауыл хужалығы предприятиелары етештергән тулайым һауымдың 15,5 проценты, йәғни 208,6 мең тоннанан 32,4 меңе фермерҙар өлөшөнә тура килә.\nТеги: ауыл хужалығы,һауым


Тауыҡ ите — Башҡорт Википедияһы\nМексика баҙарындағы себештәр\nТауыҡ итен грилдә әҙерләү\nТауыҡ ите — тауыҡтың ите, был төр ҡош ите донъяла иң киң таралғаны. Тауыҡ итендә 2,5 — 13,1 % май, 20,3 — 22,4 % аҡһым бар. Тауыҡ итенән беренсегә һәм икенсегә бирелгән ризыҡ, һалҡын һәм эҫе тәғамдарҙың төрлө төрҙәрен әҙерләйҙәр; шулай уҡ тауыҡ итен төрлө турамалар әҙерләгәндә лә ҡулланалар.\nТауыҡтың йәшен тиреһенең төҫө һәм тәпәйҙәренән самалап була. Йәш тауыҡтың тиреһе, ҡағиҙә булараҡ, аҡ, нескә була. Унда (бигерәк тә ҡанат аҫтарында) ҡан тамырҙары күренеп тора, тәпәйҙәре ваҡ ҡына тәңкәләр менән ҡаплана. Ҡарт тауыҡтың тиреһе беше, һарғылт төҫтә. Тәпәйҙәрендә эре һәм избес ҡатламдары күренгән тәңкәләре була. Әтәстең йәшен тәпәйенең арт яғында үҫеп сыҡҡан шпораның ҙурлығына ҡарап әйтергә мөмкин: йәш әтәстәрҙә (6 айға тиклем) шпора урынында ҙур булмаған оро ғына ҡалҡып тора, ә йәшәгән әтәстәрҙә — ҙур, һөйәккә әйләнгән, 2см һәм хатта унан да ҙурыраҡ, шпора була.\nТауыҡ һәм әтәстәрҙең йәшен күкрәк һөйәгенең осонан да белеп була: ҡарт ҡоштоң был һөйәге ҡатҡан һәм бөгөлмәй, ә йәштеке — һығылмалы, бөгөлөп тора.\nҺурпа әҙерләү өсөн иң яҡшыһы йәшәгән, әммә бик ҡарт булмаған һәм уртаса һимеҙлектәге тауыҡ түшкәһен алалар. Сөнки себештәрҙән һәм ҡарт тауыҡтарҙан бешерелгән һурпа үтә күренмәле һәм хуш еҫле булмай. Әгәр ҙә түшкәлә артыҡ май күренһә, уны ҡырҡып алып ташларға, аҙаҡ уны иретеп, төрлө иҙмәләргә, итте ҡурғанда ҡулланырға мөмкин. Ғәҙәттә, бындай майҙы тауыҡтың эс яғынан ҡырҡып алалар.\nҠурыу өсөн бик ҡарт булмаған, уртаса һәм бер аҙ майлы тауыҡ һәм әтәстәр ҡулай. Ҡарт тауыҡтың итен туралған ризыҡтарға ҡушыу отошло: кәтлит, тефтелиһ.б. Тауыҡтың һөйәгенән, итен һылып алғас, аҙ ғына һыу ҡойоп тәмле һурпа әҙерләргә мөмкин.\nҺалҡын тәғамдар өсөн (дерелдек, майонез аҫтындағы тауыҡ һ.б.), шулай уҡ турамаларға ҡушыуға һәр төрлө һимеҙлектәге һәм һәр йәштәге тауыҡ та ярай.\n↑ FAOSTAT: ProdSTAT: Livestock Primary. Food and Agriculture Organization (2007). Тәүге сығанаҡтан архивланған 18 февраль 2012. 1 ноябрь 2009 тикшерелгән.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Тауыҡ_ите&oldid=648335 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 11:55 1 февраль 2017 үҙгәртелгән.


Бөтә ауырыуҙарҙан дауаланыу өсөн миллион һум аҡса | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n21 июля 2020 — 14:24 ГТРК «Башкортостан»\nТап ошо тылсымлы һүҙҙәргә ышанған пенсионер үҙен күрәҙәсе тип таныштырған ят кешегә бар аҡсаһын күсергән. Мөғжизәгә ышанған ҡатын хәҙер тынысланыр өсөн көн дә дарыу эсергә, етмәһә кредит түләргә мәжбүр. Республикала әле ике меңдән ашыу кеше үҙ карталарынан аҡса күсереп мутлашыусылар ҡулына эләккән. 70 йәшлек Вәсилә Әхмәтова мутлашыусылар ҡулына эләгеүселәрҙең береһе. Бер нисә ай элек тап телевизор аша ул күрәҙәселәрҙең рекламаһына юлыға. Экстрасенстар телефон аша йәнәһе лә, кешене төрлө ауырыуҙан, насар ғәҙәттән ҡотҡарабыҙ, тип вәғәҙә иткән. Күрәҙәселәрҙең процедуралары түләүле икәне бер ҙә аптыратмай. Үҙенең яҡын кешеһен юғалтырға ҡурҡҡан ханым шунда уҡ уларға бар аҡсаһын ебәрә. Тәүҙә илле мең һум, һуңынан йөҙ, ике йөҙ… Һөҙөмтәлә миллион һумдан ашыу. Ҡалған аҡсаны пенсионер кредитҡа алған. Ҡыҙым һауыҡманы, үҙемдең дә хәлем насарайҙы, тип зарлана зыян күреүсе. Мутлашыусылар ҡулына эләгеүен ул гәзиттә баҫтырылған иғландан ғына абайлап ҡала. Ни өсөн ят кешеләргә ышанып, миллионлаған аҡса ебәреүен ул әле лә аңлап етмәй. Оло кешеләр һәр нәмәгә тиҙ ышаныусан, шуға ла мутлашыусылар күп осраҡта ҡорбан итеп песионерҙы һайлай, тип билдәләй психологтар. Берәүҙәр аҡса өсөн кешенең ышанысын яулаһа, икенсе мутлашыусылар иһә телефон һәм интернетты төп ҡорал итеп ҡуллана. Хәҙер күптәр картала һаҡланған аҡсаларынан да ҡолаҡ ҡаға.Майя Ишмәтованың картаһынан ике тапҡыр утыҙ мең һум аҡса сисәләр. Бөтә мәғлүмәттәр һаҡланғанға күрә, аҡса урлау мутлашыусы өсөн бер ниндәй ҙә ҡыйынлыҡ тыуҙырмаған, тип һанай ул. Өҫтәүенә, мутлашыусылар ниндәй ҙә булһа сәбәп менән теләһә кемгә шылтаратып картаның пин-кодын, номерын, хатта паролен дә һорай. Тик банкта эшләгән хеҙмәткәрҙәр бер ваҡытта ла бындай һорауҙар менән клиенттарға мөрәжәғәт итмәй.Зыян күреүселәр әле полиция хеҙмәткәрҙәренә ғариза яҙған, әммә аҡсаларын кире ҡайтара алырҙармы-был һорау асыҡ ҡала. Тәртип һаҡсылары һәр ваҡыт оло кешеләр менән профилактик эштәр алып бара. Ят кешеләргә ышанмаҫҡа, карта менән һаҡ тотонорға һәм теләһә кемгә аҡса күсермәҫкә кәңәш итә улар. Ошо ҡағиҙәләрҙе иҫтә тотҡанда ғына бәлки мутлашыусылар ҡулына эләгеүселәр әҙәйер.


Борай инвестор йәлеп иткән » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Ауыл хужалығы » Борай инвестор йәлеп иткән\nБорай инвестор йәлеп иткән 23.01.2019 // Ауыл хужалығы\nТөбәктә заман талаптарына яуап биргән ауыл хужалығы предприятиеларын төҙөүгә ҙур иғтибар бүленә. Хәтерегеҙҙәлер, йыл аҙағында Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары, ауыл хужалығы министры Илшат Фәзрахманов Борай районында малсылыҡ буйынса төбәк семинарында нәҡ ошондай хужалыҡтарҙың сифатлы ризыҡ етештереүгә һәләтле һәм эре эшкәртеү заводтарының А2 стандартлы һөткә мохтажлығы ҙур булыуы хаҡында белдергәйне.\nҺуңғы ваҡытта сауҙа кәштәләрендә сит төбәктәрҙән килтерелгән аҙыҡ-түлектең күпселекте тәшкил итеүе һәр кемдә борсолоу уята. Етмәһә, хаҡтар ҙа бик ҡиммәт. Шуға ла республиканың ауыл хужалыҡтары алдында заводтар өсөн етештерелгән сифатлы һөттөң үҙебеҙҙеке булыуы мөһим тигән бурыс та ҡуйыла.\nӘлеге мәлдә халыҡ аҙыҡ-түлеккә күп аҡса түгә, әммә уның өстән бер өлөшө генә урында етештерелә. Шуға ла республика етәкселеге был һан 60 проценттан да кәм булмаҫҡа, ә урындағы һөт иһә унан да ҙурыраҡ күләмде тәшкил итергә тейеш тигән талап ҡуя.\nСеминарҙың ғәмәли өлөшөндә ҡунаҡтар урындағы ауыл хужалығы кооперативының ит ярымфабрикаттары цехын асыу тантанаһында ҡатнашты. Шулай уҡ эшҡыуар Альберт Арыҫлановтың бәшмәк фермаһы эше лә ҙур ҡыҙыҡһыныу уятты.\nРайонда ғына түгел, республикала ла ҙур ауыл хужалығы предприятиеларының береһе булған “Победа”ның да уртаҡлашыр, күрһәтер ҡаҙаныштары бар ине.\nӘлеге мәлдә күрше Ҡалтасы районы биләмәһендә биш мең һыйырға иҫәпләнгән заманса малсылыҡ комплексы төҙөлә. Бында нәҡ А2 стандарттарына яуап биргән юғары сифатлы һөт етештереләсәк. Әйткәндәй, республика йортонда Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров ҡатнашлығында уҙған “Инвестиция сәғәте”ндә был проект ҡаралды, өҫтөнлөклө төҙөлөштәр иҫәбенә индерелде. Проект фермалар, ҡаты сырҙар етештереү буйынса завод төҙөүҙе, Ҡалтасы һәм Яңауыл райондарында һөт эшкәртеү предприятиеларын яңыртыуҙы үҙ эсенә ала. Инвестор 170 эш урыны булдырырға йыйына. План буйынса ул бер нисә этапта бойомға ашырыласаҡ һәм уны төҙөүгә 2,3 миллиард һум инвестиция һалыу ҡаралған. Киләһе йыл декабрҙә проекттың беренсе этабын сафҡа индереү ҡаралған.


28 Ноябрь 2019, 13:10\nАуылыбыҙҙың ике осонда ике Фәтҡулла йәшәне. Берәүһе йәш, көслө, икенсеһе зәғиф. Хәҙер икеһе лә мәрхүм инде. Үлгәндәр хаҡында тик яҡшы һүҙ генә һөй-ләйҙәр, йә өндә-шмәй ҡалалар, шуға күрә әйтерем теге, ғәйрәтлеһе хаҡында түгел, сулаҡ Фәтхулла тураһында.\nҺуғыштан һул ҡулын төбөнән өҙҙөрөп ҡайтҡайны ул. Шул килеш тә зәғифлегенә һылтанып шөғөлһөҙ ултырманы, колхоз өмә ойошторһа иң тәүгеләрҙән булып сыҡты, салғыһының осон нығытып муйынына бәйләй ҙә уң ҡулы менән тотҡаға йәбешеп, алдан төшә лә китә. Һыр биреп берәйһен алдына сығарһасы, аҙ ғына ял итһәсе! Битенән шыбырҙап тир аға, күлдәге еүешләнеп тәненә йәбешкән, саманан тыш көсөргәнеүҙән күҙҙәренә ҡан һауған, ә ул йылмая, кәмселегенә үс итеп, бар тирә-яҡты балҡытып йылмая! Унан ҡалһа ыҡсым ғына балтаһын ҡулында уйнатып оҫталыҡ менән шөғөлләнде. Ул бураған йорттар, япҡан өй ҡыйыҡтары, семәрләп ҡалҡытҡан урыҫ ҡапҡалары һаман да ауылды йәмләп күҙ алдында тора. Сулаҡ Фәтҡулла үҙенән һуң йәм ҡалдырып китте, эшләгәндәре уның икенсе ғүмерен кисерә, ә ағзалары теүәл, бирелгән бер ғүмерен дә лайыҡлы, әҙәмсә йәшәй алмаған, көнитмешенә яратмай, екһенеп ҡараған, ватыу-емереүҙән башҡаны белмәгән теге имгәкте – сәләмәт Фәтҡулланы – бөгөн берәйһе иҫләй микән?


Аптраҡта ике йыл элек ябылған мәктәп яңынан асылды » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Новости » Мәғариф » Аптраҡта ике йыл элек ябылған мәктәп яңынан асылды\nБыйылғы уҡыу йылын үҙ мәктәбендә ҡаршылау Мәләүез районының Аптраҡ ауылы уҡыусылары һәм ата-әсәләр өсөн ҙур байрамға әүерелде. Ҡасандыр райондың иң ҙур мәктәптәренең береһе булған белем усағында 500-ҙән ашыу уҡыусы хатта ике сменала уҡырға мәжбүр була. Һуңғы йылдарҙа уҡыусылар һаны бер ни тиклем кәмеһә лә, сифатлы белем һәм тәрбиә алыу өсөн бында бөтөн мөмкинлектәр ҙә булдырылған: 15 класс бүлмәһе, китапхана, спорт залы, ике ҡатлы ятаҡ, футбол яланы, йәшелсә баҡсаһы һ.б.\nӘммә ике йыл элек мәктәп бер ниндәй сәбәпһеҙ ябылып, уҡыусылар район сигендәге Һарыш ауылындағы бәләкәй генә мәктәптә русса уҡыуға дусар ителде. Уҡыусыларҙы унда автобус менән йөрөттөләр. Балалар, төйөп тултырылған кеүек автобусҡа тығылып, икенсе ауылға йөрөп уҡырға мәжбүр булды. Ауыл халҡы, әлбиттә, был хәл менән килешә алманы. Халыҡ араһынан тупланған инициатив төркөм Башҡорт аҡһаҡалдары ҡоро менән берлектә мәктәпте яңынан асыуҙы юллай башлай. Төрлө ҡаршылыҡтарға ҡарамаҫтан, улар үҙҙәренең ниәтенә иреште, суд аша уны асыуға өлгәштеләр. Шулай итеп, быйыл 1 сентябрҙе Аптраҡ ауылы балалары үҙҙәренең тыуған ауылында, үҙ мәктәптәрендә ҡаршы алды.\nНиһайәт, Мәләүез районы хакимиәте һәм район башҡорттары ҡоролтайы ла Аптраҡ мәктәбенең халыҡҡа кире ҡайтарылыуының әһәмиәтен аңланы. Мәктәпте асыу тантанаһында район хакимиәте башлығы М. Вахитов менән Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе Р. Аҙнабаев мәктәпте тергеҙеүгә һәм ауылда балалар баҡсаһын асыуға һәр яҡлап ярҙам күрһәтеләсәге хаҡында белдерҙе.\nДөрөҫ, әле бында ете синыф ҡына асылған, әммә уҡыусылар һәм ата-әсәләр мәктәптең тулыһынса яңынан аяҡҡа баҫтырылып, гөрләп эшләйәсәгенә ышана.\nБашҡорт аҡһаҡалдары ҡоро етәксеһе урынбаҫары.\nСығыу ваҡыты 27-09-2013, 11:59 | Ҡаранылар: 989


Төбәктә һайлау кампанияһы әүҙемләшә - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nТөбәктә һайлау кампанияһы әүҙемләшә\nБерҙәм тауыш биреү көнөнә бер айҙан да аҙыраҡ ваҡыт ҡалды. Әле кандидаттар киң мәғлүмәт сараларында сығыш яһай. Әҙерлек барышында килеп тыуған һорауҙар һәм мәсьәләләргә асыҡлыҡ индереү үтенесе менән улар Рәсәй үҙәк һайлау комиссияһы ағзаһы Сергей Сироткин менән осрашыуҙа сығыш яһаны. Сығыш яһаусы кандидаттарҙың барыһы ла тиерлек “Берҙәм һайлау кодексы” булғанда бындай мәсьәләләр барлыҡҡа килмәҫ ине тигән фекерҙе белдерҙе. Уларҙы тағы ла матбуғатта баҫтырылыу күләме, телевидение һәм радиола сығыш яһау ваҡыты һәм йышлығы ҡыҙыҡһындырҙы. Бер осрашҡанда тағы ла бихисап һорауҙар, һайлау кампанияһының аңлайышһыҙ яҡтары тикшерелде.\n24 августа Эҫе көндәр йәшелсә йыйыу ваҡытын үҙгәртә\n24 августа Социаль-иҡтисади күрһәткестәр тотороҡланған осор


Башҡортостан урман хужалығы менән идара итеү буйынса иң алдынғы төбәктәр рейтингыһына инде // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБашҡортостан урман хужалығы менән идара итеү буйынса иң алдынғы төбәктәр рейтингыһына инде\n10:15, 12 января 2012 Иҡтисад\nБашҡортостан Удмуртия, Татарстан, Алтай крайы һәм Вологда өлкәһе менән бер рәттән 2011 йыл һөҙөмтәләре буйынса урман хужалығы менән идара итеү буйынса иң алдынғы төбәктәр иҫәбенә инде. Төбәктәргә бындай баһаны Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтендә үткән урман комплексын үҫтереү буйынса Совет ултырышында РФ Хөкүмәте рәйесенең беренсе урынбаҫары Виктор Зубков бирҙе.\nФедераль урман хужалығы агентлығы етәксеһе Виктор Масляков билдәләүенсә, йөкмәтелгән бурыстарҙы үтәү буйынса күрһәткестәрҙең күпселеге, 2010 йыл менән сағыштырмаса, 2011 йылда күпкә яҡшыраҡ. Уның һүҙҙәренсә, был мәсьәлә Рәсәй Федерацияһы субъекттарының юғары вазифалы кешеләре кимәлендә хәл ителә башланы. Был – закондар сығарыу, ойоштороу һәм финанс йәһәттән РФ Хөкүмәте, Федераль урман хужалығы агентлығы, шулай уҡ Рәсәй субъекттары менән тормошҡа ашырылған саралар комплексы һөҙөмтәләре.\nШулай итеп, дөйөм алғанда илдә, 2010 йыл менән сағыштырмаса, урман янғындары һаны үткән йылда 1,6 тапҡырға әҙерәк булған. Янғындан зыян күргән майҙан 470 мең гектарҙан ашыуға кәмегән.\nБашҡортостанда былтыр 80 урман янғыны теркәлгән, уларҙың өстән бер өлөшө ут менән һаҡһыҙ эш итеү сәбәпле килеп сыҡҡан. Янғындан зыян күргән урман майҙаны 477 гектарҙан ашыу тәшкил иткән, был 2010 йылдағына ҡарағанда 24 тапҡырға кәмерәк. Әйткәндәй, 2010 йылда урман янғындары, 2011 йыл менән сағыштырмаса, һигеҙ тапҡырға күберәк булған.\nБашҡортостан Республикаһы Урман хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, үткән йылда 7450 гектар майҙанда ағас ултыртылған. Был 2010 йылдағына ҡарағанда 17 процентҡа күберәк. 62,7 гектар майҙанда урман питомнигы ултыртылған (планға ҡарата был 125 поцент).\nДөйөм алғанда, илдә 194 мең гектар майҙанда ағас ултыртылған. Был, 2010 йыл менән сағыштырмаса, 24 мең гектарға күберәк. Әммә дөйөм алғанда планда күрһәтелгән күләмдәр РФ субъекттары менән 93 поцентҡа ғына үтәлгән.\n2011 йылда урман һағында торған кешеләр һаны 15,2 меңгә тиклем артҡан. Йыл эсендә дәүләт урман инспекторҙары менән административ хоҡуҡ боҙоуҙар тураһында 39 меңдән ашыу протокол төҙөлгән.\nБынан тыш, урман хужалығы өлкәһендәге бурыстарҙы үтәү буйынса Федераль урман хужалығы агентлығы РФ субъекттары эшмәкәрлегенә баһа биреү методикаһын әҙерләгән.\nТеги: кәңәшмәләр, урман хужалығы, йыл һөҙөмтәләре


Һарай майҙаны (Варшава) — Башҡорт Википедияһы\n52°14′51″ с. ш. 21°00′49″ в. д.\nҺарай майҙаны (Варшава)\nпол. Plac Zamkowy\nСредместье[d] һәм Варшава\nWarsaw City Council[d]\nҺарай майҙаны (пол.Plac Zamkowy) король һарайы һәм Варшаваның Иҫке ҡалаһы араһында урынлашҡан. Көньяҡ яҡтан өсмөйөшлө майҙан ҡәлғә диуары һәм Краков ҡапҡалары менән сикләнгән.\n1644 йылдан майҙанды король Сигизмунд колоннаһы биҙәй.\nКраков ҡапҡалары һәм ҡәлғә стенаһының бер өлөшө 1818 йылда емереп ташлана, әммә бында яңы барлыҡҡа килгән көньяҡ йүнәлештәге урам үҙенең Краков биҫтәһе исемен һаҡлап ҡала (пол. Krakowskie Przedmieście).\n1944 йылда Варшава ҡалаһы емерелер алдынан Һарай майҙаны баш ҡаланың иң йәнле майҙандарҙың береһе була.\nМайҙандан Висла йылғаһы яғына ҡарай түбәнгә текә Новы Зъезд урамы (Яңы Съезд, пол.Nowy Zjazd) алып бара, һуңынан ул Феликс Панцер эстакадаһы аша Кербедзя күперенә һәм артабан Висла йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан Прага районына йүнәлә.\n1944 йылдағы ихтилалдан һуң эстакаданы һәм күперҙе немец ғәскәрҙәре шартлатып китә.\nМайҙандың һәм уның тирә -яҡтарын һуғыштан алдағы торошона килтереү урынына Варшава ҡала төҙөүселәре ҡыйыу ҡарар ҡабул итә: ҡала транспортын майҙан аҫтындағы туннелгә күсерә, эстакаданың ҡалдыҡтарын һүтә һәм иҫке күперҙең йөҙ йыллыҡ терәүҙәрендә яңы киң күпер төҙөй. Шулай уҡ Мариенштат микрорайоны төҙөлә.\nТуннель ҡыйығында архитекторҙар барокко дәүерендәге тораҡ йорттарҙы ентекле тергеҙә.\n1949 йылдың 22 июлендә бөтә ҡаланы киҫеп үткән Көнсығышта-Көнбайыш трассаһын асыу тантанаһы була. Транспорт хәрәкәте аҫтан, ә йәйәүлеләр зонаһы майҙанда була.\nТуннелдән сыҡҡан урында трамвай туҡталҡаларын майҙан менән эскалаторҙар тоташтыра.\nДүрт йылдан һуңыраҡ Иҫке ҡаланы тергеҙеү тамамлана, король һарайын тергеҙеү 1988 йылға тиклем дауам итә. Шул саҡта Варшава халҡы Һарай майҙанын хәҙерге торошонда күрә.\nРәсәй империяһы ваҡытындағы майҙан\nМайҙан аҫтында туннель\nКраков биҫтәһенең көньяҡ яғынан күренеш\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Һарай_майҙаны_(Варшава)&oldid=864065 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 12:32 4 февраль 2019 үҙгәртелгән.


Кем әйтмешләй, мөхәббәттән ҡасып та ҡотолоп булмай. Һәм, ҡәҙерле ир -\nегеттәр, шоколадтай булып ҡояшҡа янған сибәркәйҙе күрмәмеш кә һалышмағыҙ, сөнки һеҙҙең нимә уйлағанығыҙҙы белеп торабыҙ. Һ әм уның менән ... яҡынданыраҡ танышыу теләге юҡ тип тә алдашмағыҙ. Т ик бына организмығыҙ ни тиклем ҡаршы торһа ла, тәүҙә баш менән уйлап\nаҙағы нисек бөтөр. Анапала был йәһәттән проблемалар юҡ, әлб иттә. Ә инде\nхыялығыҙҙа ғына йөрөткән сибәркәйҙе Гавай утрауҙарында осра тһағыҙ, уның менән мөхәббәт уйыны уйнарға кәңәш ителмәй. Әгә р уға 18 йәш тулмаған\nбулһа, айырыуса. Сөнки һеҙҙең бер сәғәтлек тормош байрамығы ҙ өсөн уның ата - әсәһе түләйәсәк. Ҡыҙҙарын "еңел холоҡло" и теп тәрбиәләгән өсөн улар өс йыл дауамында холоҡ төҙәтеү эштәрендә тир түгергә мә жбүр була.\nБөйөк Британия пабында берәй матурҡай менән дә эште тәрән гә ебәрмәҫкә кәңәш итер инем. Англияла таныш булмаған ҡатын\n- ҡыҙға секс тәҡдим итеүсегә 180 евро штраф йәки өс ай төрмә янай.\nИрландияға презерватив импорты тыйыла, шуға күрә әгәр был\nилгә юлығыҙ төшһә, ... аңлағанһығыҙҙыр инде. Католиктар илендә презерва тив менән файҙаланыу тыйыла, сөнки власть фекере буйынса, мөхәббәт уйы ндары\nырыуҙы дауам итеү өсөн генә кәрәк.\nҠытайҙа яланғас ҡатындарға күңелегеҙ булғансы текләгеҙ, ә ммә кейемдәге ҡатындың яланғас аяҡтарына күҙ һалыуҙан һаҡ бу лығыҙ. Был Ҡытайҙа мәсхәрәгә тиң һәм уның өсөн яза - төрмәлә бер нисә көн "ял"\nИзраиль ҡунаҡханаһында порноканал ҡарау ҡыйбатҡа төшөүе и хтимал. Күптән түгел бында кабель йәкт спутник телевидениеһы буйынса порнофильмдар ҡарауҙы тыйыусы закон ҡабул ителгән. Әгәр инде\nбыл шөғөл өҫтөндә тотолһағыҙ, өс йылға тиклем төрмәгә эләге үҙе көт тә тор.\nИталияның Тропея ҡалаһында ҡырсында кемгә сисенергә мөмк ин булыуын, кемгә бының рөхсәт ителмәүен билдәләүсе закон йәшәп килә. Ун да былай тип яҙылған: "Йыуан, йәмһеҙ, зәғиф ҡатындарға ҡырсы нда яланғас килеш күренеү тыйыла". Был хоҡуҡ бары тик "ҡатын\n- ҡыҙ кәүҙәһенең матурлығын данларға\nлайыҡ булған йәш ҡатын - ҡыҙҙарға ғына бирелә".\nИталияның икенсе бер ҡалаһы Палермола ҡырсында ҡатын - ҡы ҙҙарға ғына яланғас ҡалырға рөхсәт ителә, ә бына ирҙәргә сисенергә ярама й.\nКолумбиялағы Кали ҡалаһында ҡатын кеше тик үҙ ире менән г енә мөхәббәт уйынына бирелә ала, был беренсе тапҡыр булғанда\nкәләштең әсәһе йәштәрҙең эргәһендә булырға тейеш.\nАмерика Ҡушма Штаттарында ла сәйер закондар етерлек. Коло радола, мәҫәлән, ҡатын - ҡыҙ йоҡлаған ваҡытта уны үбергә ярамай, ә К оннектикутта, Харфорд ҡалаһында, йәкшәмбе көнө ҡатыныңды үбеү тыйыла.


Данлы традицияларҙы дауам итеп\n12 Февраль 2018, 14:16\nИке көн “Ыласын” физкультура-һауыҡтырыу комплексының хоккей тартмаһында өлкәндәр командалары араһында шайбалы хоккей буйынса республика ХХVI ауыл спорт уйындарының район-ара ярыштары уҙҙы. Сара хоккей ветерандары Евгений Горбунов, Николай Морозов һәм Райман Усманов иҫтәлегенә арналды.\n- Районыбыҙҙа хоккейҙы яраталар һәм күптән уйнайҙар.70-се йылдарҙа 2-се мәктәптең хоккей тартмаһы спорттың был ҡышҡы төрөн үҙ итеүселәрҙең яратҡан урыны булды. Бындакөсөргәнешле ярыштар, иптәштәрсә матчтар үткәрелде, - тип хәтирәләре менән уртаҡлашты “Дим” командаһы тренеры Марат Әхмәҙрисламов. – Ул ваҡытта бик күп көйәрмәндәр Евгений Горбунов, Николай Морозов, Райман Усманов һәм башҡа хоккейсыларҙың ҡыҙыҡлы уйынын ҡарарға ҙур теләк менән йөрөнө. Тап ошо хоккейсылар Әлшәйҙә был уйынды үҫтереүгә ҙур өлөш индерҙе.\nУл йылдарҙа команданың остазы Райман Усманов ине. Эше тынғыһыҙ булыуға ҡарамаҫтан, ул Дим станцияһы локомотив депоһының Раевка цехы машинисы булып хеҙмәт һалды, күнекмәләр өсөн ваҡыт таба ине. Ул бик шәп уйынсы – һаҡсы ғына түгел, ә һоҡланғыс тренер ҙа булды. Бөтә оҫталығын һәм бай тәжрибәһен йәш хоккейсылар һәм улдары менән уртаҡлашты. Уның тырышлығы менән команда һәр ваҡыт боҙҙа оҫта уйын күрһәтеп, күп тапҡырҙар призлы урындар яуланы.\nШулай уҡ машинист булып эшләгән Евгений Горбунов та иң көслө һөжүм итеүселәрҙең береһе булған. Ул Усмановтың эшен лайыҡлы дауам итә. Команда етәксеһе итеп ҡуйылғас, 1992 йылдан тренеры иҫтәләгенә турнирҙар үткәрә башлай. Евгений Александрович бер нисә быуын талантлы спортсылар әҙерләй. Уның улы Геннадий ҙа кесе йәштән хоккей менән мауыға. Бөгөн ул – Әлшәйҙең “Дим” командаһы һаҡсыһы.\nКоманданың тағы ла бер яҡшы уйынсыһы, аныҡлабыраҡ әйткәндә, иң оҫта ҡапҡасыларҙың береһе Николай Морозов була. Ул мәктәп эскәмйәһенән үк хокей менән мауыға. Николай Сергеевич оҙаҡ йылдар райондың хәрби комиссариатына етәкселек итә. Улы Виталий ҙа, атаһы кеүек подполковник ,ғаилә династияһын лайыҡлы дауам итә. Н. С. Морозов алты йылға яҡын Раевка ауыл Советы хакимиәте башлығы булып эшләне. Һәм ошо йылдар дауамында райондың йыйылма командаһы составында ярыштарҙа ҡатнашты.\n... Ярыштарҙың тантаналы өлөшө район етәкселегенең сәләмләү һүҙҙәренән башланып китте. Сараға легендар хоккейсыларҙың тормош иптәштәре лә саҡырылғайны.\n- Хоккей яҡындарыбыҙҙың иң яратҡан шөғөлө ине, был уйындан улар йәшәүгә көс-дәрт, илһам алды. Улар һәр ваҡыт еңеүгә ынтылды һәм күп тапҡырҙар юғары үрҙәр яуланы. Ирҙәребеҙ иҫтәлегенә ярыш ойоштороусыларҙың бөтәһенә лә ҙур рәхмәт, - тине Елена Морозова данлыҡлы хоккейсыларҙың тол ҡатындары исеменән сығыш яһап.\nБына дүртенсе йыл рәттән Елена Ивановна иң яҡшы ҡапҡасыға махсус приз тапшыра. Быйыл шундай бүләккә еңеү яулаған “Дим” командаһы ҡапҡасыһы Марсель Тамашев лайыҡ булды. Е. Морозова шулай уҡ йыл һайын физкультура-һауыҡтырыу комплексы фойеһында фотокүргәҙмә ойоштора. Был көндәрҙә Әлшәй хоккейы тарихын сағылдырған фотоһүрәттәр ҡуйылған стенд янында халыҡ күп ине.\n“Дим” командаһы, хоккей ветерандарының данлы традицияларын дауам итеп, үҙенең чемпион исеменә лайыҡ булыуын йәнә иҫбатланы. Шишмә районы спортсылары – икенсе,ә Бишбүләк хоккейсылары өсөнсө урынды алды.