«Киске Өфө» гәзитенең сайты - МӨНӘЖӘТ, НӘСИХӘТ, СҮРӘ... - 2017 - Мәҡәләләр\nМӨНӘЖӘТ, НӘСИХӘТ, СҮРӘ...\nСибайға ҡалаһының Балалар ижад йортона барып еткәндә, фестиваль башланғайны. Ниһайәт, мин мөнәжәт ишетәм, башҡарыусыны күрәм. Тыңлайым. Яҡты сәхнәне тағы ла яҡтыртып, Сафуан Лоҡман улы Сәйетғәлин мәшһүр Аҡмулланың "Нәсихәттәр"ен көйләй. Ғәжәп әҫәр ул Аҡмулла мираҫы - уның асылы йөрәктең иң нескә еренә, аҡылдың иң төпкө юлына барып тоташа. Ниндәй бөйөк әҫәре бар башҡорттоң - көн һайын ҡабатлап, эш-ғәмәлеңә һәм холҡ-ҡәлбеңә "көсөргәнеш" яһап - "сафландырып" яңыртып торорлоҡ.\n...Етенсе ҡиммәт нәмә - ихлас, тигән,\nИман, аҡыл, әҙәп, ихлас - юлдаш, тигән.\nХалҡыңа ошонан да ҡәҙерле васыят булыуы мөмкинме һуң? Ҡабул ит, кинән, шөкөр ит, халҡым! "Эй, Аллаһым, Мифтахетдин Аҡмулланың рухын шат ҡыл!" Ихлас йөрәктән ошо доға телгә килә. Тамаша залы тулы халыҡ аһәңле көйгә көйләп уҡылған сихри һүҙҙәргә мөкиббән киткән. Күңел тыныслана. Мин Сафуан Сәйетғәлинде үҙенең тыуған яғы Салауат районында, Салауат йыйындарында гел тыңланым, Ауырғазыла республика "Шәжәрә байрамы"нда ла бик аһәңле сығыш яһаны, шәжәрә төҙөүсе яҡташын ҙурлап-хуплап ҡобайыр әйтеп, ҡурай уйнап оҙатып йөрөнө. Быйыл Сафуанды Мәсетле районында "Халыҡ-ара ҡумыҙ байрамында" ла осраттым. Әле ул ете йөҙ саҡрым Урал буйлап килеп, Сибай сәхнәһендә Аҡмулланы һөйләй... Сәхнәлә Ишембай ҡалаһынан килгән Рәйлә Абдулла ҡыҙы Ҡалмырҙина сығыш яһай. Миңә ул электән таныш. 1934 йылғы, тимәк, быйыл уға 83 тулып үткән. Собханалла, уның тыны ла иркен, тауышы тигеҙ, хәтере яҡшы... Үҙе ижад иткән дүрт мөнәжәтен бер тында тиерлек һөйләп сыҡты. Аҙаҡ "Һалдат бәйетен" әйтеп ҡуйҙы. Ихлас, күтәренке уның ижады. Мөнәжәттән тыш, Рәйлә апай "Нәсихәттәр" ҙә әҙерләгән. Исемдәренән уларҙың йөкмәткеһе лә төҫмөрләнә. Мин баһалама төркөмөнә күҙ һалам: бер кем дә оло йәштәге мөнәжәтсене бүлдермәй, ихтирам менән тыңлайҙар. Минең иң ҡурҡҡаным шул ине: Алла исеме менән сәхнәгә баҫҡан өлкән кешеләребеҙҙе, һүҙенән туҡтатып, уларҙың күңелен рәнйетеп, беҙҙең менән бүлешеп кенә торған иман нурын һүрелтеп ҡуймаһаҡ ине. Рәйлә апайҙың сығышын көслө алҡыштарға күмделәр.\nМин баһалама комиссияһы ағзалары Асия Ғәйнуллина, Мәүлит Ямалетдин, Фәниә Сарбулатова, Светлана Буранбаева, Фәрзәнә Фәтҡуллиналар рәтендә урын алдым. Иң тәүҙә фестивалдең баһалау ҡағыҙҙарына беренсе билдәләрҙе теркәйем. Ҡатнашыусыларҙың исем-шәрифе, тыуған көнө-айы-йылы, тулы адресы, телефоны ла теркәлгән был ҡағыҙға. Улар өс төрлө жанр буйынса сығыш яһай ала: мөнәжәт, нәсихәт, Ҡөрьән сүрәһе. Һәр бер мөнәжәт, нәсихәт, сүрәнең тулы исеме һәм ҡағыҙҙа баҫылған тексы ла баһаламасылар алдына һалына икән. Йә, хуш! Ойоштороу эше йәтеш һәм аныҡ атҡарылған. Артабан тамаша залын тултырып ултырған халыҡҡа күҙ һалам: береһенән-береһе алсаҡ, ыҫпай кейемле, һылыу ҡатындар, ағинәйҙәр, милләттәштәрем! Собханаллаһ! Быныһы өсөн айырыуса мең шөкөр итәм. Төркиәлә уҡып ҡайтҡан бер ҡәйнешемдең, Морат Мусиндың, һүҙе ҡылт итеп иҫкә төшә: "Сәрүәр еңгәй, - тигәйне ул бала, - донъяла беҙҙең башҡорт ҡыҙҙарынан да нурлыраҡ ҡыҙҙар юҡ. Уларҙан бөркөлөп торған нур шул хәтле яҡын бит ул. Иң һағынғаным - Һаҡмар һыуы менән башҡорт ҡыҙҙарының нуры булды..."\nФестиваль дауам итә. Белорет районы Шығай ауылы ағинәйҙәренең "Аҡтамыр" төркөмө мөнәжәт әйтә башлағас, залдың түбәләре күтәрелеп киткәндәй булды. "Аҡтамыр"ҙар ғәжәп саф, көслө тауышлы, килеш-килбәттәре - һауала осҡан кейек ҡаҙҙар кеүек... Һүҙҙәре лә асыҡ ишетелә, хәтергә уйыла: тормош ҡуйған кәртәләрҙе үткәндә иң башта Аллаға һәм үҙеңә ышан, ярҙам һорап башта Аллаға һәм үҙеңә мөрәжәғәт ит, яңылыш аҙымдарың өсөн Алла алдында тәүбә ит - саф, таҙа күңел менән йәшә ерҙә. Шулай тип мөнәжәт әйтә "Аҡтамыр"... Көслө рухлы ағинәйҙәр һүҙе был. Етәкселәре Сәғирә Сабирйән ҡыҙы Ғәлиуллинаға был һигеҙ ауылдашын әйҙәп-ойоштороу артыҡ ҡыйын булмағандыр, сөнки Белорет яғында әүәлдән әүҙем һәм төплө эшләгән фольклор төркөмдәре бар. Мөнәжәтселәр байрамына ла шығайҙар дәррәү килгән, мөнәжәт башҡарыу вәзенен - тәртибен ентекле уйлаған. Берәүе әйтә, ҡалғандары күтәреп ала, йөпләп-хуплап ҡуя... Иң илһамлы һәм ышаныслы ҡораҡ икән был "Аҡтамыр", тип баһаланы тыңлаусылар. Ҡөрьән сүрәһен көйләп, баһалама ағзаларын таң ҡалдырған, еңеүсе данын күтәргән Гөлнур Жәлил ҡыҙы Ҡолбирҙина ла Шығай төркөмөнән ине. 1983 йылғы Гөлнур изге китаптағы аяттарҙы башҡорт халыҡ көйҙәренең бөгөлөш-боролоштары менән үҙенсәлекле итеп биҙәй алды. Туған моң - күңелдәргә иң ипле асҡыс.\nБелорет районы Сосновка ауылынан килгән "Ағинәйҙәр" төркөмө ялт итеп торған яңы күлдәктәре, балҡып торған селтәр-яғалары менән күңелле генә барған тамашаны тағы зауыҡландырып ебәрҙе. Етәкселәре Әнүзә Вәйес ҡыҙы Ишбирҙина ҡыҙҙарына башлыса мөнәжәт әйтергә өйрәткән. Мөнәжәттең ҡеүәте - тында, тиҙәр. Тын - йән янында, йәндән сыға. Шуға күрә мөнәжәтсе исемен алыр йәнә бер бәйгесе Сосновканан булып сыҡты: Рима Ҡунаҡбай ҡыҙы Йосопова сыңрау торналай тауышы-тыны менән йөрәктәрҙе арбарлыҡ мөнәжәт әйтте. Уға бик риза, рәхмәтле тамашасы мәрҙәс ҡысҡырып, ҡул сапты. "Ағинәй" төркөмө һаман күҙ алдында: инсафлы, ябай, һөйкөмлө генә ауыл ҡатындары. Урман башҡорттары, тибеҙ уларҙы, инйәр ҡатайҙары, тамъяндар... Шундай төрлөләр һәм бик-бик оҡшаштар, сөнки уларҙы мөнәжәт моңо берләштергән: Нәфисә Заһретдинова, Земфира Кәримова, Фәнилә Мусина, Лүзә Сафуанова, Зифа Муллағәлләмова, Венера Сөләймәнова, Гилә Фәтҡуллина...\nЕйәнсура яғынан төркөм-төркөм булып килгән мөнәжәтселәр ҙә ҡыуандырҙы. Мөнәжәтте күмәкләп башҡарыу, бер-береһенә эйәреп әйтеү, яңғыҙ әйтеү, ҡара-ҡаршы әйтеү кеүек алымдарҙы ҡулланды улар. Үҙҙәрен сәхнәлә иркен, яйлы тота, гүйә, сәхрәлә кеүек хис итәләр. "Иҫәнғол ағинәйҙәре" төркөмө һигеҙ кешенән тора, кейемдәре бик күркәм, ихласлыҡтары йөҙҙәренә сыҡҡан оло апайҙар. Уларҙың тыуған осоро - 1940-1946 йылдар, тимәк, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында донъяға килеп, халҡыбыҙҙың йәнен ялғап, йәшәүгә өмөтөн яңыртып алға алып киткән ҡатмарлы яҙмышлы быуын. "Иҫәнғол ағинәйҙәре"нең башҡорт ҡатындарына хас тыйнаҡлығы ла, тәүәккәллеге лә, аҡылы ла уларҙың тын алышында - мөнәжәт тауышында сағылды. Был төркөмдә ихласлап йөрөп халыҡҡа мөнәжәт өнө таратыусылар бар: Хәмдиә Теләүбирҙина, Ғәлиә Фәйзуллина, Зөлфиә Бикбулатовалар. Бик тә күркәм һәм тәбиғи саманы тота белгән "Иҫәнғол инәйҙәре"нең күңелдәре күтәренке, кәйефтәре иң юғары нөктәлә, ә йөрәктәре берҙәм.\nЕйәнсура районында Үрген тигән һыу буйлап Үрген ауылы ултыра. Бында ҡатын-ҡыҙҙарҙың халыҡсан ижади ойошмаларын етәкләп йөрөүселәрҙән булған Гүзәл Аҡсурина үҙенең ауылдашы Мәрфуға Ҡаһарманова менән бергә "Үрген ауылы мөнәжәте"н башҡарҙы. Үҙенсәлекле генә дуэт барыһына ла оҡшаны. Уларҙың төркөмөнә унлап ағинәй йөрөй. Һәр ҡайһыһы инәй-оләсәйҙәренән аманат булған шиғрәнә тәрбиә һүҙҙәрен хәтерләп, бер көйгә һалып, Иҫәнғолда йыл һайын уҙғарыла торған мөнәжәт кисәләрендә уңышлы сығыш яһайҙар икән.\nЕйәнсураларҙың йәнә бер яңылығы: район үҙәгендә эшләгән "Үҫәргән" дини ойошмаһының йәкшәмбе мәктәбенә йөрөгән мөнәжәтселәр төркөмө. Дүрт ҡатын сәхнәгә сығып "Иман шарттары", "Ысын мосолман булам тиһәң" тигән уй-теләктәрҙе алға алып, иманлы һүҙ әйтте. Сафия Хәбибуллина, Гөлнур Түләбаева, Роза Йәрмөхәмәтова, Земфира Нәбиуллиналар ине улар. Тигеҙ, тыныс, итәғәтле яңғыраған һүҙҙәрен мәктәп уҡыусылары ла ишетһә, балалар күңелдәренә ял алыр ине һәм донъяға булған күп һорауҙарына яуап табыр ине, тигән уй башҡа килде. Ысынлап та, дидактика - тәрбиәләү, өгөтләү, аңлатыу ҡеүәһе бар мөнәжәттә. Шуға күрә лә ул башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижадында бик әүәлдән - Урал буйына ислам дине индерелгән дәүерҙән бирле ижад ителә, яратып башҡарыла торған жанр булып йәшәй ул. Аят ашы мәжлестәрендә генә түгел, мәҙрәсә-мәктәп йыйылышында, оло байрамдарҙа ла мөнәжәт Алла һүҙен халыҡҡа еткереү-аңлатыу сараһы булып тора. Хатта дин ҡыҫырыҡланған һәм тыйылған замандарҙа ла оләсәй-олатайҙар телендә мөнәжәт тирбәлде, йәштәргә өгөт-нәсихәт биреү, иман тәрбиәләү юлы булып ҡалды.\nЕйәнсура районынан Йылайырға ҡарай сыҡҡан саҡта, Етебыуын үре (Семиколенка) алдынан Хоҙайбәндә тигән бер ауылды үтәһең. Аҡҡондоҙ тип тә әйтәләр. Ана шул ауылдан килгән ике матур ханым сәхнәгә сыҡты ла моңло ғына итеп мөнәжәт әйтә башланы. Люциә Кинйәбулатова 1941 йылғы, ә Минзәлә Сафина 1964 йылғы. Ике быуын, ике моң, бер хис, бер юл... Бөтә Сибай һоҡланып ҡарап ултырҙы.\nЙылайыр юлы, тигәс, шул юл өҫтөндәге Ҡашҡар ауылынан килгән "Умырзая" халыҡ ансамбленең сығышы "Әсә бәхете" тигән нәсихәттән башланды. Ҡулдарына ыҡсым тәсбихтәр тотоп сыҡҡандар, сағыу милли кейемдәрен ап-аҡ яулыҡтары тағы ла баҙыҡландырып ебәрә. "Умырзая" - һоҡланғыс төркөм, ҡарап та, тыңлап та туйырлыҡ түгел, тип баһалаусылар ҙа, халыҡ та күҙҙәренә йәштәр тығылып, шатланып тыңлап ултырҙы. Мәүлит Ямалетдин ағай үҙе тәржемә иткән һәр сүрәне яттан белеп, ҡабатлап ултыра (был бит шағир өсөн шундай бәхет, уйлап ҡараһаң!), ә "ҡашҡарҙар" бик ғибрәтле "Исрафил сурын өргәс" сүрәһен һөйләй башлағас, ағайҙың ауыҙы ҡолағына етте: тере тауыш ҡобайырҙы ла, сүрәне лә иҫ киткес итеп үҙгәртә икән - терелтә, балҡыта! Әҙәмдең моңо теләһә ниндәй таш йөрәкте иретеп, туң күңелгә асҡыс таба ала. Төркөмдөң етәксеһе Сөмбөл Көмөшбаева әйтеүенсә, улар мөнәжәт әйтеү оҫталығын күрше Һынташ, Мәҡсүт ауылдарында ғүмер иткән оло быуын инәйҙәрҙә күреп үҫкән...\nМәләүездән килгән Рәйфә Зарипова башҡарған "Рәсүлаллаһ, йәтим бала" мөнәжәте - Көньяҡ Уралда һирәк осрай торған затлы, таныулы әҫәр. Уны ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән ғалимдар юғары баһалай. Халыҡ хәтеренән ҡалҡып, Сибай төбәк-ара мөнәжәт фестивалендә сәхнәгә сыҡҡан ҡомартҡылар, уларҙы бөгөн башҡарыусылар һәм яҙып алыусылар табылыуы был мәҙәни сараның мәғәнәһен тағы арттыра түгелме? Фестивалдең йәнә бер маҡсаты һәм бурысы: халыҡ телендә һаҡланып ҡалған боронғо мөнәжәттәрҙе табыу, йыйыу, китап итеп донъяға сығарыу. Шуға күрә, үҙ төбәгендә йәшәгән мөнәжәт ярсығын берәр строфа булһа ла ҡағыҙға теркәп, баһалама етәксеһе Асия Ғәйнуллинаға тапшыра баралар. Күптәре дини шиғырҙарҙы ғилми баҫмаларҙа, календарь биттәрендә, матбуғатта, шиғриәттә, интернетта таба. Шулай уҡ бөгөн дини-донъяуи темаларға уңышлы яҙа алған шағирҙарға мөрәжәғәт итәләр - Зөлфиә Ханнанова, Мәүлит Ямалетдинов, Айһылыу Ғарифуллина ижады мөнәжәт көйөнә һалып башҡарырға бик ҡулай. Үҙҙәре мөнәжәт сығарғандар авторлығын иғлан итә ала. "Авторлы мөнәжәт" маҡтаулы билдәһенә Фатима Һибәтова, Зөһрә Кашапова, Нурия Сәйәхова, Люциә Кинйәбулатова, Минзилә Сафина, Гүзәл Әхмәҙиева, Алмира Йәғәфәрова, Светлана Мәһәҙиева, Ғәлиәбаныу Мөрсәлимова, Мөкәрәмә Мырҙабулатовалар лайыҡ булды.\nШул уҡ Мәләүез яғынан Ләйсән Вәлиева (1981) "Әсә һүҙе" тигән мөнәжәт әйтте. Уның тексына ҡарап, баһалаусылар нәсихәт тип билдәләне. Ләйсән үҙенең йәшлек дәрте, тырышлығы менән иҫтә ҡалырлыҡ оҫта сығыш яһаны, бәйге еңеүселәренең береһе булды.\nНәсихәт жанрында сығыш яһаған Гөлсәсәк Йәғәфәрова Күгәрсен районы Түләбай ауылыныҡы, ул "Намаҙ" тигән әҫәрҙе һөйләне, Ҡөрьән сүрәһен уҡыны. Уның яҡташы, Ҡадир ауылынан Зәкиә Ҡолонбаеваның "Сабыр ит" мөнәжәтенән һуң сүрәләр уҡыуы бөтә кешене хайран ҡалдырҙы - бына кемдә ул моң, үҙенсәлекле тембр. Ирекле талғынлығы тап мөнәжәт һәм сүрәләр уҡыу өсөн бирелгән тиерһең... Фестивалдә иң бай тауыштарҙың береһе булып хәтерҙә ҡалды. Башҡорт теленең яғымлы боролоштары, һүҙбәйләнештәре һәм һөйләү вәзене ошондай кисәләрҙә тыныс, тулы ҡанлы йылға һымаҡ, мәғрур тауҙар һәм киң далалар кеүек иркен һәм бәхетле яңғырай. Зәкиә Ҡолонбаеваны бөтә Ер шары халҡы һөйөнөп тыңлар ине. Күгәрсен районы Үрге Һаҙ ауылында оҙаҡ йылдар килен булып йәшәгән Зәйтүнә Түләбаева хәҙер тыуған яғы Ейәнсурала тора, шулай ҙа ул элек йәшәгән яғы исеменән сәхнәгә сыҡты. "Гөлниса исемле инәйҙән отоп алған боронғо мөнәжәтте әйтәм", тип олпат һәм ипле генә башлап китте ул сығышын, һәм бөтә зал тын да алмай уны тыңланы. Мөнәжәт халыҡ аҡылын, Аллаға һығыныуын, ул биргән аҫыл бүләккә - йәшәүгә бөтмәҫ хөрмәтен, ижтиһатын сағылдырҙы. Зәйтүнә апай мөнәжәтселәр араһында еңеүсе данын алды.\nНиһайәт, Әбйәлил районы халыҡ ижады оҫталары сәхнәгә менде. Сибай мөнәжәт фестиваленә әбйәлилдәр бер-нисә төркөм менән "эркелешеп" килгәндәр. Шулай итмәй ни! Ауыл һайын сәсәнһүҙ оҫтаһы бар, республикала билдәле ярыштарҙа әйтешкә сығыусылар, ҡобайыр әйтеүселәр Оло Ҡыҙыл, Әбйәлил Ирәндек, Ҡырҡты тау буйҙарында, Яҡтыгүл яҡтарында йәшәй. Был юлы ла һынатыш юҡ, тине әбйәлилдәр. Фестиваль башында уҡ Ташбулат ауылының "Гөлнәзирә" фольклор ансамбле мөнәжәттәре менән байрамса итеп асып ебәргәйне, артабанғы сығыштарға ла уларҙан сая дәрт-сәм сарпыуы һирпелде. "Гөлнәзирә" (етәксеһе Рәйлә Ирназарова) нәсихәттәр буйынса еңеүсе булып сыҡты, баһалаусылар бер тауыштан уларҙың эске ярһыу-хис менән нәсихәт әйтеүен яҡшы үрнәк тип билдәләне. Шулай уҡ Рысҡужанан Зөһрә Мәһәҙиева менән Ҡырҙастан Фәнүзә Биктимероваларҙың сығышында мөнәжәт әйтеүсенең рухи донъяһы асыҡ күренде, тарих сыңы ишетелде, ҡырыҫ һәм гүзәл Урал тәбиғәте күҙ алдына килде, тип билдәләне баһалама комиссияһы ағзалары.\nРысҡужа ауылының "Ҡыҙылым" мөнәжәт төркөмө профессиональ кимәлдә яҡшы ҡуйылған тауыштар менән үҙҙәренең сығышын "эйәреп йырлау" рәүешендә тәҡдим итте. Төркөм етәксеһе Зөһрә Мәһәҙиева, үҙе йырсы булараҡ, саф юғары тауышы менән көйҙө, күктең әллә нисәнсе ҡатынан тартып төшөргәндәй, илһамланып йырланы. "Рәхмәт" мөнәжәте - Мөжәүир хәҙрәттең һабаҡташы Ханнан хәҙрәттән отоп алынған һәм Әбйәлил яғында таралған рухи ҡомартҡы. Артабан Ҡөрьәндән "Әль-Баҡара" сүрәһен дә ифрат үҙенсәлекле аһәң менән башҡарҙы субандар (йәғни рысҡужалар). Ауылдың тынғыһыҙ һүҙ оҫталарының береһе Фатима Һибәтова үҙе ижад иткән мөнәжәттәрен әйтеп, еңеүсе исемен алды. "Беҙҙең ҡораҡ - "Ҡыҙылым" төркөмө - серләшеп, аралашып йәшәгән бер быуын, бер төбәк ҡатындары әле бөтә Рәсәй халҡын иманға саҡырып мөнәжәт әйтергә әҙерләнәбеҙ", тине улар. Булыр ул субандарҙан, "япондар", тип юҡҡа әйтмәйҙәр ул рысҡужа тоҡомон. Иҫке Сибай ҡасабаһынан "Яҙгөл" төркөмө хаҡында айырым һүҙ әйтеү кәрәк. Етәксеһе Гүзәл Янбаева "Ураҙа" мөнәжәтен, "Ҡәҙер кисе" сүрәһен бик ентекләп, еренә еткереп өйрәткән, тине баһалаусылар һәм уларҙы һәр мәктәпкә, һәр кисәгә саҡырып халыҡҡа ишеттереү кәрәк ине, тип хыял тартып ҡуйҙылар. Башҡорт халҡында әүәлдән мөнәжәт дини дәрес, мәжлес, яу-сәфәр һуңында башҡарылған, был жанрҙа тупланған йәшәү фәлсәфәһе, аҡыл һәм рух көсө халыҡҡа көйлө һүҙ - туған тел өнө ярҙамында һеңдерелгән. Әлбиттә, заманы етһә, мөнәжәтте мәктәптәрҙә өйрәнеү ҙә һис яҙыҡ булмаҫ ине.\nМөнәжәт - тын ҡеүәте, тинек. Ысынлап та, кешенең бөтә шәхсәнлеген, илаһи дәрт-дарманын аса ул. Йылайыр районы төркөмөн етәкләгән Хафиза Амантаева фестивалгә иң яуаплы әҙерләнгән кешеләрҙең береһе булып сыҡты. Күрһәтмә буйынса йылайырҙар һәр жанрҙы тулыһынса башҡарҙы. "Алланан ҡурҡығыҙ" мөнәжәте, Дилә Булгакова ижадынан "Беренсе бир сәләмеңде" нәсихәте, Мәүлит Ямалетдин тәржемәһенән "Ғәйбәтсе" сүрәһе - барыһын да Юлдыбай ауылынан Фатима Айытҡолова бик асыҡ һәм тыныс тонда башҡарып сыҡты. Яманһаҙҙан Гөлнур Йәнсуринаның сығышы баштан уҡ иғтибарҙы яуланы һәм ул иң оҫта сүрә уҡыусылар исемлегенә теркәлде: уның башҡарыуында "Фатиха" мөнәжәте, "Ололанма" нәсихәте, "Бүлмәләр" сүрәһенең 10-сы, 11-се аяттары тыңланды... Дөрөҫөн әйтергә кәрәк, был темаларҙан ситтә йөрөгән кешегә башта мөнәжәт һайлаусыларҙың етдилеге сәйер тойола, ләкин ошо етдилек һәм олпатлылыҡ - тормошҡа, яҙмышҡа ҡарата ла яуаплылыҡ тәрбиәләй, күрәһең. Матрайҙан Гөлсирә Сәйетованы иғлан иткәндә бындай сығыштарҙың тәрбиә көсө, кешенең холҡон-фиғелен иман кәртәһенә индереү ҡөҙрәте ныҡ һиҙелде: "Теләйек изге теләк" мөнәжәте, "Ямандарҙан йыраҡ бул" нәсихәте, "Бүлмәләр" сүрәһенең 13-сө аяты..."\nСибай ҡалаһы мәҙәни донъяһының йөҙөк ҡашы, данлыҡлы "Миләш" халыҡ вокаль ансамбле сығышын телгә алмай булмай. "Бисмилла" мөнәжәте, "Йә, рәсүлем!" нәсихәте был шишмә тауышлы уникаль төркөмдө нәсихәт уҡыу номинацияһы буйынса еңеүселәр рәтенә сығарҙы.\nБөрйән районы Мәһәҙи ауылы ағинәйе Нурия Сәйәхова һикһән йәше менән бара. Уның һәр саҡ алсаҡ һәм теремек булыуы, моғайын, гел генә мөнәжәт әйтеп, йыр көйләп йөрөүенәндер. Сибай сәхнәһенә лә ул балҡып көлөп килеп сыҡты. "Рәхмәтлемен был тормошҡа", тип үҙ мөнәжәтен ишеттерҙе, "Йәштәргә теләк" тип йәнә үҙ ижадын теҙҙе. Телдән төшмәгән мәшһүр "Фәләҡ" һәм "Нәәс" сүрәләрен халыҡсан итеп көйләп уҡып, бар кешене кинәндерҙе. Ни әйтәһең инде, ошондай йәншишмәнән уртлаған ағинәйҙәр булғанда беҙҙең ауылдарҙа тел дә, йыр ҙа, иман да йәшәр әле. Бөрйән яғында, ғөмүмән, ғәжәйеп кешеләр йыш осрай. Ғәжәйеплеге - уларҙың серле һәм тәүәккәл булыуы. Байназар ауылынан Фәнүзә Аҙанғолованың "Эй, башҡортом, ҡайт иманға, юғиһә, бик һуң булыр!.." тип киҫәтеүе, "Туған телде ҙурламағас, заман беҙҙе хурлаймы?" тип төрттөрөүе, Хоҙайҙан халҡыбыҙға ярҙам-аҡыл һорап "Фатиха" сүрәһе менән һүҙ ослауы - үҙе бер тамаша, тормош һабағы дәресе булды. Әбделмәмбәт ауылынан Һәҙиә Фәтҡуллина үҙ ижадына таянып, "Халыҡҡа өндәшеү" мөнәжәтен, "Мөрәжәғәтнамә" нәсихәтен әйтте, "Фәләҡ" сүрәһен уҡып тамамлап ҡуйҙы. Бөрйәндәрҙең сығышында ҡәтғилек тә, әрнеү ҙә, борсолоу ҙа ярылып ята ине. Төбәк-төбәк башҡорт ерҙәре шулай үҙенсә тауыш бирҙе, ахыры.\nТөбәктәр араһында әбйәлилдәр Гран-приға лайыҡ булды, ә бүләген фестивалдең бағыусыһы - Өфөләге "Башбланкиздат" нәшриәте директоры Гөлсәсәк Әлибаева ебәргән, тинеләр. Беренсе урынды Белорет мөнәжәтселәре, икенсе урынды Ейәнсура менән Йылайыр районы вәкилдәре, өсөнсө урынды Күгәрсен, Сибай, Бөрйән районы нәсихәт һөйләү оҫталары яуланы. Салауат районынан килгән "Етегән" төркөмө шулай уҡ оҫта нәсихәтселәр исемен алды.\nСибай халҡы көҙгө сөмбәлә мәлендә тын ҡалып йәнә бер ҡат мөнәжәт, нәсихәт, сүрәләр моңон тыңланы. Фестивалде ойоштороуҙа ҡаланың "Ете ҡыҙ" студияһы, "Ағинәй" йәмәғәт ойошмаһы, ҡала хакимиәтенең мәҙәниәт идаралығы (етәксеһе Эльза Дәүләтшина), Балалар ижад йорто коллективы ҙур тырышлыҡ күрһәткән. Тағы ла нығыраҡ танышып, дуҫлашып, фекерҙәр төйнәп ҡайтты изге иман эстәүселәр - башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижадында меңәр йылдар яңғыраған, моңло-йырлы башҡорт халҡына ғына хас булған мөнәжәт, нәсихәт, көйләп сүрә уҡыу йолаларын тергеҙеүселәр. Мөнәжәтселәрҙе киләсәктә матур эстәлеге, оло маҡсаты, үҙ форматы-тәртибе булған ирекле һәм рухлы йыйындар көтһөн.\nЯҙылған: 23.10.17 | Ҡаралған: 981


Монгол баҫҡынсылары 1241 йылда Батый хан етәкселегендә Венгрияға баҫып инә. Дунай башҡорттары Венгрия короле армияһында хеҙмәт иткәнлектән, венгрҙар һәм уларҙың союздаштары - австриялылар һәм франктар менән бер сафта монгол яуына ҡаршы сыға. Ибн Сәйет әл-Мәғриби былай тип яҙа: "... әл-Хункар иле. Улар - төркиҙәр, башкурдтарҙың туғандары... Һәм татарҙар уларға барып етте, һәм уларға ҡаршы хункарҙар, башкурдтар һәм алмандар йыйылды. Һәм улар тегеләргә (татарҙарға) еңелеү килтерҙе..." Бында Хорватияның Сибених ҡалаһы эргәһендә булған бәрелеш хаҡында һүҙ бара, был алышта монгол отрядтарының береһе тар-мар ителә. Әммә һуңынан Шайо йылғаһы буйындағы ҡан ҡойғос һуғышта Батый хан ғәскәре венгрҙарҙың союздаш армияһын еңеүгә өлгәшә. Монгол-татар баҫҡынсылығына ҡаршы һуғыштарҙа Венгрия башҡорттары бик күп юғалтыуҙар кисерә, ә уларҙың иҫән ҡалғандары тора-бара венгрҙар тарафынан тулыһынса ассимиляциялана. Был тарихи сәхифәләр тағы ла бер тапҡыр башҡорт этносының килеп сығышында күп төрлө, бай тарихлы ырыу-ҡәбиләләр ҡатнашҡанына бер дәлилдер. Хатта ки боронғораҡ осорҙарҙа уларҙың телдәре лә бер үк булмайынса, тарихи процестар барышында ғына тулыһынса төркиләшкәне ысынбарлыҡҡа тап килә. Алтай - Урта Азия тарафтарында йәшәгән төрлө сығышлы ата-бабалар башҡорт исемен аҙағыраҡ алһа (русса - прабашкиры), боронғо Көньяҡ Урал башҡорттары ла мотлаҡ төрки сығышлы булмай. Өҫтәүенә, тәү Ватандарынан бик алыҫ ерҙәргә китеп, ханлыҡ төҙөп, йә иһә башҡа бер батша-солтандарға хеҙмәт иткән көнбайыш башҡорттары - тарихи ысынбарлыҡ ул. Юҡҡамы ни урта быуаттарҙың бөйөк географы әл Иҙриси үҙенең донъя климаттарына (географик зоналарына) арналған хеҙмәтендә бер юлы ике Башҡорт илен һүрәтләй: береһе Эске Башҡорт иле булһа, икенсеһе - Тышҡы Башҡорт иле.\nШулай итеп, тарихсы Салауат Хәмиҙуллин иҫбатлағанса, Көньяҡ Уралда бер ҡасан да боронғо мадъярҙарҙың ватаны булмаған. Уның фаразлауынса, Көньяҡ Урал башҡорттары урындағы ерле мәҙәниәтле ҡәүемдәрҙән (кушнаренко, ҡара яҡуп мәҙәниәттәре) формалашып, тарихи этник үҫеш барышында юрматы, йәнәй, юрмый, ғәйнә ырыуҙары формаһын алған, улар берләшмәһенә, шулай уҡ уртаҡ башҡорт автоэтнонимын алып, иртә урта быуаттарҙа уҡ бөрйәндәр килеп ҡушылған. Бөрйәндәрҙең боронғо ата-бабаларынан беҙҙең ерлектә турбаҫлы археологик комплексы ҡомартҡылары ҡалған булыуы бик мөмкин. Атаҡлы тарихсы-археолог, академик Н.А. Мәжитов та IX-X быуат башҡорттарының мәҙәниәте күп компонентлы булып, уның формалашыуында боронғо кушнаренко һәм турбаҫлы ҡәбиләләренең (шартлы атамалар) әүҙем ҡатнашыуы тураһында яҙҙы. Тимәк, бөгөнгө йәнәй ырыуы башҡорттары вариҫтары ла, һис шикһеҙ, үҙҙәренең боронғо тарихи сығышын яҡшы белгән хәлдә, этник берҙәйлектәрен (идентичность), ябай тел менән әйткәндә, ниндәй милләт вәкилдәре булыуҙарын төплө аңларҙар ине.\nЙәнәйҙәрҙең башҡорттар Рус подданствоһы алғанға тиклемге тарихы буйынса документаль сығанаҡтар юҡ тиерлек. 1909 йылда "Шура" журналында "Жәнәй бабай" исемле риүәйәт баҫыла, унда элекке замандарҙа йәнәйҙәрҙең ата-бабалары Әй йылғаһы буйында көн итеүе хаҡында бәйән ителә. Ошо риүәйәткә ярашлы, 300 йылдар элегерәк Жәнәй баба исемле кеше, уҡ-һаҙаҡ һәм һөңгө менән ҡоралланып, тыуған илен ташлап, яңы ерҙәр эҙләп табам тип, көнбайышҡа табан сәфәргә сыға. Ул бик оҙаҡ бара торғас, Ағиҙел һәм Чулман (Кама) йылғалары ярҙарына етеп, барлығы 100 мең дисәтинә тәшкил иткән ерҙәргә һәм урмандарға хужа була. Уның биләмәләрен һуңынан Йәнәй олоҫо йә иһә Йәнәй түбәһе, тип атайҙар. Тик XVII быуат башында йәнәйҙәрҙең Урал аръяғынан Кама буйҙарына күсеп килеүен тарихи факт тип ҡарап булмай. Был риүәйәттә, күрәһең, йәнәй ырыуы башҡорттарының көнсығыш башҡорттары ерҙәрендә припущенник сифатында күпмелер йәшәп, элекке биләмәләренә кире ҡайтыуы сағылыш тапҡандыр. Ошоно раҫлаусы тарихи документтар ҙа табылған. Мәҫәлән, Себер даруғаһының Ҡошсо олоҫо башҡорто Баҡый Аҡбулатов 1685 йылда үҙенең Әй һәм Өфө (Ҡариҙел) йылғалары буйындағы аҫаба еренә Йәнәй олоҫо Шабыз ауылы (хәҙерге Татарстандың Аҡтаныш районында урынлашҡан) башҡорттары Мәскәү (Москова) һәм Әтекәй (Атака) Козелаевтарҙы припущенник итеп индергән.\nРус дәүләтенә ҡушылғандан һуң башҡорт ырыуҙары вәкилдәре батша хөкүмәтенән үҙҙәре биләгән ерҙәргә аҫаба биләмәләренең сиктәре күрһәтелгән махсус (подтвердительный) грамоталар ала. Бына Йәнәй олоҫо башҡорттарына бирелгән грамоталарҙың береһендә шулар теркәлгән: "Лета 7148 (то есть 1640 г.) марта в 3 день били челом государю царю и великому князю Михаилу Федоровичу всея Руси, а воеводе Ивану Ивановичу Салтыкову подали челобитную Уфимскаго уезду, Енейския волости, ясашные башкирцы Янбахтычко Кудабахтин сын, Магозячко Байбахтин сын с товарищи, а в челобитной их написано: вотчина де дедов и отцов их вниз по Ику реке по обе стороны бортныя ухожия и всякие зверевые ловли и с озеры, а межи де той вотчине по Ику реке вверх Тадума озера исток, да нижняя межа той вотчине по Ику реке вниз завод Уртаря, дав той вотчине озера Таралы и с ыстоками и со всякими угодьи".\nЙәнәй олоҫо территорияһына Ыҡ йылғаһының түбәнге ағымындағы, Ағиҙел һәм Чулман (Кама) йылғалары буйҙарындағы ерҙәр ингән. Үҙенең бик уңайлы географик урыны арҡаһында был яҡтарҙа рус крәҫтиән колонизацияһы бик тиҙ башлана, байтаҡ ерҙәр тартып алына башлай. Шул сәбәпле йәнәй ырыуы башҡорттары ла бер-бер артлы тоҡанып торған башҡорт ихтилалдарында бик әүҙем ҡатнаша. Мәҫәлән, Алдар һәм Күсем батырҙар етәкләгән 1704-1711 йылғы ихтилалда Йәнәй олоҫо муллаһы Мөхәммәт Яҡупов ҙур әүҙемлек менән сығыш яһай.\nШул уҡ ваҡытта йәнәйҙәр Башҡорт ғәскәре составында рус армияһының байтаҡ ҡына хәрби походтарында ҡатнаша. Мәҫәлән, 1771-1172 йылғы Польша походында Башҡорт ғәскәре составында Йәнәй олоҫо старшиналары Шәрип Айҙаров һәм Ғәли Йәрмөхәмәтов командаларынан яуҙарҙа ҡатнашҡан 130 башҡорт яугирының исемлеге табылды.\nЙәнәй ырыуы башҡорттарының эске бүленешендә бер нисә түбә булыуы билдәле: Йәнәй түбәһе үҙе, Оло, Урта, Кесе Йәнәй, Терпеле, Сығыр (Чигир), Туғыҙлар (Туғыҙбай), Боғады һәм Камбар түбәләре. Хәҙерге топонимияла ошо түбә исемдәре сағылыш тапҡан торлаҡ пункттары бар: Девятерня ауылы (Татарстан Республикаһының Агрыз районы), Боғады ауылы (Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районы һәм Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы), Камбарка ҡалаһы (Удмурт Республикаһы). Туғыҙлар (Тугузбуй, тип теркәлгән) түбәһе П.И. Рычковтың "Башҡорт халҡының олоҫтарға һәм ырыуҙарға бүленеше" исемле яҙмаларында айырым олоҫ итеп күрһәтелә.\nЯҙылған: 02.07.20 | Ҡаралған: 269


11 Ғинуар 2019, 17:27\n-Заманында фермерлыҡ эшен башлап ебәрер өсөн бар күңелемде бирҙем, тапҡан-таянғанымды, көсөмдө уны үҫтереүгә һалдым, - ти Н.Карпунин.\nЙылдар үтеү менән тәжрибә лә, был эшкә ҡыҙыҡһыныу ҙа арта ғына бара. Йорт, хужалыҡ ҡаралтылары төҙөй, һыу (хәҙер йылы һыу ҙа бар), электр үткәрә һәм башҡаһын тергеҙә. Бер һүҙ менән әйткәндә, тормош көтөү өсөн барлыҡ уңайлы шарттар булдырыла, ҡалаң ары торһон. Фермерҙың бер минут буш ваҡыты булмай, яҙ етеү менән баҡса участкаһын һөрөп, йәшелсә сәсеү мәшәҡәттәре, артабан үҫентеләрҙе тәрбиәләү, көҙгөһөн уларҙы йыйып алыр мәл етә. Ауыл еренә хас булғанса, башҡа эш-проблемалар ҙа етерлек, уларҙы хәл итеү юлдарын эҙләргә кәрәк. Ә Николай Алексеевич барыһына ла өлгөрөргә тырышып эш итә. Бында, әлбиттә, ваҡытын һәм көсөн дөрөҫ бүлергә мөмкинлек биреүсе хәрби сынығыуы ярҙамға килә.\nОшо йылдар арауығында Н.Карпунинға үҙ хужалығын киңәйтергә лә мөмкинлектәр тыуа, хужалығын уңышлы алып барған фермерға район хакимиәте дәүләт ярҙамын юллап алыуҙа ярҙам ҡулы һуҙа. Фермер был аҡсаға сапҡыс, пресс-йыйғыс, тырма һәм башҡа тағылмалар һатып ала. Хәҙер иһә урып йыйыу өсөн комбайн, сәсеү һәм ерҙәрҙе эшкәртеү өсөн барлыҡ техникаһы ла үҙенеке.\nӘлеге ваҡытта Николай Карпуниндың 140 гектар ерҙәре (3 гектарҙан башлаған) бар. Былтыр 15 гектарҙа арпа, бойҙай (60 га) сәсеп, уңышы йыйып алынған һәм ҡалған майҙандарҙы күп йыллыҡ мал аҙығы культуралары биләгән, көҙҙән 20 гектарҙа ужым арышы сәсеп ҡалдырған. Ерҙә эшләгәс, төрлө йүнәлештә эшләргә кәрәк, тип иҫәпләй ул. Бәрәңге йыл да 1 гектар, бер ни тиклем майҙанды йәшелсә биләй. Нигеҙҙә малсылыҡ менән шөғөлләнә ул. Һыйыр малдары 46 баш булып, 20-һен һауын һыйырҙары тәшкил итә. Һөттө дәүләткә һата, һөт йыйыу машинаһы килеп алып китә. Бәрәстәре менән 40-лап баш һарыҡ та аҫрала фермер хужалығында. Фермерлыҡ эшенә тотонған ваҡытта Н.Карпунин район үҙәге халҡына йәшелсәселек менән шөғөлләнеүсе булараҡ яҡшы таныш ине. Ауыл хужалығы йәрминкәләрендә үҙ хужалығында үҫтереп, һатыуға сығарылған һәр төрлө йәшелсәһе,\nайырыуса эре-эре кәбеҫтәләре, халыҡта ҙур һорау менән файҙаланды.\nБулдыҡлы фермер малдарҙы аҫрау өсөн булғанына өҫтәп һарайҙар, йыйып алынған уңышты һаҡлау өсөн һаҡлағыс төҙөй.\nҒафури еренә ерегеп, хәҙер был төбәктә үҙ кешегә әйләнгән ер кешеһе - Николай Карпунинға артабанғы эшмәкәрлегендә уңыштар юлдаш булһын.


СЛИВА АҒАСЫНАН ГРУША ЕМЕШЕ ЙЫЙЫП БУЛАМЫ?\nАпайымдың баҡсаһында “Грушалар аллеяһы” бар. Шаяртып бирелгән исем ул.\nБаҡсалары ҙур булғас, ике-өс йыл һайын грушалар үҫентеһе алып ултыртҡандар. Тик, ни ғиллә, был 12 ағастың береһе лә груша бирмәй – алма менән ҡыуандыра. Хеҙмәттәшем һөйләгән хәл: бынан 25 йыл элек, баҡса һатып алыу менән, баҙарҙан ике слива алалар. “Сорттары һәйбәт, мул уңыш бирерҙәр”, - тип оҙатып ҡала һатыусы. Сливалар 7 йыл сәскә лә атмай, үҫә бирә. Ҙур ағас булғас (слива түгеллеге күренеп тора), ағай уларҙы бысып ташларға була. Ҡатыны ғына, йәлләп, бер йылға ҡалдырып тороуҙы һорай. Икенсе яҙ сливалар шау сәскәгә күмелеп, ...көҙөн груша емеше бирә. “Йыл да 60 биҙрәнән ашыу уңыш бирәләр. Тик сортын белмәйбеҙ. Грушаһы тәмле, үҙебеҙгә лә, күрше-күләнгә лә, хеҙмәттәштәремә күстәнәскә лә етә”, - тип һөйләй Нәсих ағай Хәлисов.\nТик был ваҡиғаны мин уйын һүҙ өсөн яҙманым. Хәҙер үҫентеләр алыр ваҡыт. Баҙарҙарҙа улар бихисап. Машина-машина сығарып һаталар. Ошо муллыҡтан күҙҙәр ҡамаша. Тик күпселек осраҡта беҙ оҙон телле һатыусыны һайлайбыҙ һәм йыш ҡына алданабыҙ. Алған слива ағасынан груша емеше йыймаҫ өсөн ни эшләргә һуң?\nҠыҙыл һәм ҡара ҡарағат, крыжовник, ҡурай еләге, баҡса еләген баҡсасылар билдәһеҙ етештереүселәрҙән алып, йыш ҡына ауырыуҙар менән зарарланған үҫентеләр ултырта һәм үҙен кәм тигәндә өс йылға мул уңыштан мәхрүм итә. Бындай хәл булмаһын өсөн тәү сиратта үҫентеләрҙе ышаныслы етештереүсенән алырға кәрәк. Иң һәйбәте – беҙҙең ерлектә үҫтерелгәндәргә өҫтөнлөк бирергә. Шул саҡта үҫентеләр тиҙ ерегеп китеп, ауырыуҙарға бирешмәй, тиҙерәк уңыш бирә башлаясаҡ. Ағастар алырға кәрәк булһа, тәүҙә һеҙгә ниндәй сорт кәрәклеген алдан уҡып, белегеҙ. Районға ҡулайлаштырылған сорттарға өҫтөнлөк бирегеҙ. Шул саҡта ҡарағатта бөрө талпандары, фитофтороз, япраҡ ауырыуҙары булмаҫ.\nҮҫентеләрҙе йә көҙөн, япраҡтар ҡойолғас, йә яҙын, бөрөләнгәс, япраҡ ярғанға тиклем алырға кәрәк. Һайланған ҡыуаҡ, йә ағасты ентекләп ҡарап сығығыҙ. Һау үҫентенең ҡайыры ялтырап торорға, йәнселмәгән булырға тейеш. Ботаҡтарының береһе булһа ла кипкән икән, был үҫентенән баш тартығыҙ. Бөрөләре һау, кипмәгән булһын. Әгәр үҫенте япраҡ ярған икән, япраҡтарына иғтибар итегеҙ. Япраҡтарында таптар, башҡа төҫтәр, ау һәм башҡа сит әйберҙәр булмаһын. Ағасты ултыртҡанда, уның осон саҡ ҡына киҫергә кәңәш итәләр. Шуға һатыусының рөхсәте менән тамыр осон ҡырҡып ҡарағыҙ. Әгәр тамырҙа бүрткән урындар, төҫөн үҙгәрткән ерҙәр бар икән, тимәк, был үҫенте һеҙҙеке түгел.\nҮҫентеләрҙе һайлау бер, алып килеп ултыртҡан ерҙең сифаты икенсе мәсьәлә. Ерҙең сифаты уларға ҙур йоғонто яһай. Әсе ерҙе эзбизламайынса, еләкле культураларҙы ултыртыу һөҙөмтәһеҙ буласаҡ. Баҡсағыҙҙа ер уңдырышһыҙ, ауыр икән, үҫентеләр ултыртыр алдынан бер ай самаһы алдан минераль һәм органик ашламалар индерергә һәм ҡом алып килергә кәрәк.\nБаҡса схемаһын алдан уйлап ултыртыу хәйерле, әлбиттә. Бер-береһенә яҡын туған булған үҫентеләрҙе эргәләш ултыртырға кәңәш ителмәй: мәҫәлән, ҡарағат менән крыжовник, ҡурай еләге менән баҡса еләге (земляника). Ә бына алмағас менән ҡурай еләге бер-береһенә, киреһенсә, ярҙам итә. Уларҙы эргәләш ултыртҡан хәлдә, мул уңышҡа өмөт итергә була.\nҮҫентеләрҙе бытыштырып ултыртыу ауырыуҙарҙың күбәйеүенә килтерәсәк, уңышты күпкә кәметәсәк. Улар араһында һауа һәйбәт йөрөргә, ҡояш нурҙары иркен үтеп инергә тейеш.\nБеҙ былай ҙа емеш-еләккә һаран булған тәбиғәт шарттарында йәшәйбеҙ. Ғаиләне, айырыуса балаларҙы, үҙ баҡсаңда үҫкән, экологик яҡтан таҙа емештәр менән һыйлап үҫтерге килә. Шуға ағас үҫентеләрен һайлағанда иғтибарлы булығыҙ.


Артистар авантюраһы » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Аҡмулла » Артистар авантюраһы\nАртистар авантюраһы 14.12.2012 // Аҡмулла\nАртист халҡы бик мул йәшәй, тип уйлай ҡайһы берәүҙәр. Эйе, арыу йәшәгәндәребеҙ ҙә бар, тик улар бик әҙ. Етеш тормошҡа бай фантазиябыҙ бик ныҡ ярҙам итә. Мәҫәлән, элек, СССР осоронда, беҙгә шәхси концерттар ҡуйырға рөхсәт булманы, шулай ҙа ҡасып-боҫоп, “левый” сығыштар менән аҡса эшләп ала инек.\nРайондарҙа ундай тамаша күрһәтергә урындағы түрәләрҙең рөхсәте кәрәк. Ә уларҙың ризалығы булһын өсөн Мәҙәниәт министрлығы, филармония етәкселегенән документтар талап ителә. Рәсми ҡағыҙҙар булмаһа ла, үҙебеҙҙең концерттарҙы даими ойоштороп торҙоҡ.\nБрежнев заманы. Генераль секретарҙың “Бәләкәй ер”, “Сиҙәм” тигән китаптары баҫылып сыҡты. Дәүләт, профсоюз, ауыл хужалыҡтарында, партия ойошмаларында, уҡыу йорттарында уларҙы өйрәнеү сәйәсәте ил буйынса башланып китте. Мин ошо китаптарҙан бер өҙөк ятланым, йәғни шәп кенә итеп тамаҡ туйҙырып йәшәр өсөн оло түрәләрҙең сәйәсәтенә яраҡлашып алдым.\nБер мәл Ырымбур өлкәһенең Әсекәй районынан бер төркөм артист менән йыйылышып, “левый” концерт ҡуйырға киттек. Райондағы партия ойошмаһының беренсе секретарына индек. Үҙебеҙҙең Башҡортостан артистары икәнебеҙҙе әйтеп биргәс, теге телефон аша мәҙәниәт бүлеге мөдирен саҡырып алды. Уныһы иһә, закон талап иткәнсә, беҙҙән документтар һораны. Беҙ Леонид Ильич Брежневтың “Сиҙәм” китабын пропагандалау маҡсатында йөрөйбөҙ, тинек. Ошо һүҙҙәрҙе ишеткәс, тегеләр майлаған кеүек булды. Үҙҙәре беҙгә маршрут яҙып бирҙе. Улай ғына ла түгел, мәҙәниәт бүлегенең автобусын бушлай ун көнгә беҙҙең ҡарамаҡҡа тапшырып ҡуйҙылар. Шулай итеп, “Сиҙәм” китабы арҡаһында ярайһы ғына аҡса эшләп ҡайттыҡ.\nҒөмүмән, уҙған замандарҙа ла һәр йылға исем биреп, саралар уҙғарып йәшәнек. Артистар шул йылдарға бағышлап афишалар сығарҙы. Концерттың башында түрәләребеҙҙе маҡтап телгә алған булабыҙ. Профессиональ кимәлдә булмаған текстарыбыҙ аяҡ аҫтында ятҡан утын ағасы кеүек, шулай ҙа был йәһәттән беҙҙе бер кем дә тәнҡитләмәне. Хужа булған кешеләрҙең дә, беҙҙән яуаплылыҡ төшһә – еткән, тип уйлағанын яҡшы беләм.\nАртабан йыл исемен биргән түрәләргә барып, һеҙҙең сәйәсәтегеҙҙе хуплайбыҙ, тип мөрәжәғәт иттек һәм ул район, ҡала башлыҡтарына, беҙҙең концерттарҙы ойошторорға ярҙам итһендәр тип, телефон йә хат аша күрһәтмә бирҙе. Ул түрәнең күрһәтмәһе беҙгә бик кәрәк, сөнки ябай халыҡ беҙҙең концерттарға үҙе теләп килмәй. Төрлө төбәктән филармония, театр артистарының, үҙешмәкәрҙәрҙең күп булыуы тамашасыны туйҙырғайны. Ә күрһәтмә алған түрәләр ябай халыҡты, концертҡа билет алмаһағыҙ, эшегеҙҙән ҡыуабыҙ, тип ҡурҡытты. Улай эшләмәҫтәр ине лә, юғарынан килгән күрһәтмә булғас, ни ҡылаһың. Шулай итеп, залдар туп-тулы булды. Кеҫәбеҙгә аҡса мул ғына инде.\nШулай буламы икән, тип ғәжәпләнәһегеҙме? Мин профессиональ сәнғәттә ҡырҡ йыл эшләйем. Юғарыла һөйләп биргән хәл гел шулай булды һәм артабан да шулай дауам итәсәк.\nОло түрәләрҙең ҡайһы бер сәйәсәтен ана шулай һалпы яҡтарына һалам ҡыҫтырып тормошҡа ашырабыҙ, халыҡҡа еткерәбеҙ.\nУҙған дәүерҙә артистар Ленин, Сталин, Брежнев образдарын уйнап һәйбәт аҡса эшләне, Ленинға дан йырлап, күптәр дәүләт премиялары алды.


Яҙғы баҫыу эштәренә әҙерлек нисек бара? Аҙыҡ-түлеккә хаҡтар артырмы? Республиканың агросәнәғәт комплексында көрсөк эҙемтәләрен бөтөрөү өсөн ниҙәр эшләнелә? Башҡортостан халҡының ошо һәм башҡа һорауҙарына БР ауыл хужалығы министрының беренсе урынбаҫары Николай Коваленко он-лайн конференция барышында яуап бирҙе. Граждандарҙан һорауҙар тикшереүһеҙ инеүенә ҡарамаҫтан, министр урынбаҫары уларға лайыҡлы яуап бирҙе һәм конференцияла ҡатнашҡан журналистарҙы тынысландыра алды. "Республикала көрсөк һиҙелә, әммә хәл тотороҡло", - Коваленконың һөйләгәнен тыңлағандан һуң ошондай һығымта яһап була. Һүҙ - ауыл хужалығы министрының беренсе урынбаҫарына.\n- Республика агросәнәғәт комплексының табышлылығы һәм конкуренцияға һәләтлелеге ниндәй?\n- Үҫемлекселек тармағы табышлы булды һәм булып ҡала. Был иген культуралары һәм ҡуҙаҡлы иген культуралары үҫтереү (2008 йыл йомғаҡтары буйынса - 29 процент), май орлоғона көнбағыш - 39 процент, картуф - 74 һәм асыҡ грунтта йәшелсәләр үҫтереү. Малсылыҡ продукцияһынан һөт (20 процентҡа тиклем) һәм йомортҡа (12 процент тирәһе) етештереү өҫтөнлөклө булып тора. Дөйөм алғанда, 2008 йыл йомғаҡтары буйынса республика предприятиеларының 92 проценты хужалыҡ йылын табышлы тамамларға тейеш.\n- Башҡортостандың агросәнәғәт комплексы өлкәһендәге тышҡы иҡтисади бәйләнештәре үҫәме?\n- Беҙҙә Германия, Нидерландтар, Чехия, Франция һәм Италиянан партнерҙар менән оҙайлы срокка бәйләнештәр урынлаштырылған. Был йәһәттән эш республикаға тоҡомло малдар, орлоҡ, шулай уҡ техника, машиналар һәм ҡорамалдар һатып алыу һәм ҡуйыу буйынса алып барыла. Башҡорт балы, ул республиканың визит карточкаһы, Франция һәм Японияға, АҠШ һәм Германияға оҙатыла.\n- Һыуыҡтар ужымға йоғонто яһармы?\n- Республикала 2009 йыл уңышына 440 мең гектарҙа ужым сәселгән, шуның 396 мең гектары - ужым арышы, 37 меңе - ужым бойҙайы, ете мең гектары - башҡа культуралар. Ужым баҫыуы агрономия хеҙмәтенең даими контролендә тора һәм бөгөнгө көндә óà ҡурҡыныс янамай. Ҙур майҙандарҙа яңынан сәсеү көтөлмәй.\n- Яҙғы баҫыу эштәренә әҙерлек нисек бара?\n- Әле беҙ республика минераль ашламалар етештереүселәре менән һөйләшеүҙәр алып барабыҙ. Әлегә уларға хаҡтар планлаштырылған кимәлдән түбән, уларҙы арзанайтыу ҡарала.\nРеспубликала орлоҡтар тейешле күләмдә, ҡайтанан сәсеү кәрәк булған хәлдә страховка фонды бар. Сортты яңыртыу планға ярашлы алып барыла, шуның менән бергә дәүләт программаһы параметрҙарын үтәнек - 2008 йылда элита орлоҡтарының өлөшө уртаса һигеҙ процент тәшкил итте, ағымдағы йылда уны ун процентҡа еткерергә планлаштырабыҙ.\nТехника әҙерлегенә килгәндә, 15 ғинуарға ҡарата тракторҙар әҙерлеге 74 процент тәшкил итте, сәскестәр - 69, тупраҡ эшкәртеү өсөн культиваторҙар һәм башҡа машиналар - 77. Яҙғы баҫыу эштәренә техниканы ваҡытында әҙерләү маҡсатында республика МТС-тарына запчастар һатып алыу өсөн аҡса бүленде. Кадрҙар мәсьәләһенә килгәндә, 2009 йылда техниканы хеҙмәтләндереү өсөн 800-гә яҡын механизатор һәм инженер талап ителәсәк.\n- Миндә шәхси ярҙамсы хужалыҡ, һәм мин лизингҡа трактор һатып алырға теләйем. Быны нисек эшләп була?\n- Республика Хөкүмәте шәхси ярҙамсы хужалыҡтарға 60 процентҡа арзанайтып һатыу өсөн тракторҙар һәм башҡа ҡорамалдар бүлеү тураһында ҡарар ҡабул итте. Етештереүселәрҙең был категорияһы етештереү күләмендә ҙур өлөш тәшкил итә, һәм был етди ярҙам күрһәтеү сараһы.\nРеспубликаның Ауыл хужалығы министрлығы ҡарамағында комиссия булдырылды, ул 25 ғинуарға тиклем документтар йыйыу ваҡытын билдәләне. Лизингҡа техника һатып алырға планлаштырыусылар документтар пакетын министрлыҡтың территориаль белгестәренә тапшырҙы. Был механизм бик тә уңайлы - алыҫҡа барыу кәрәкмәй, консультациялар "урындарҙа" бирелә.\nӘлеге ваҡытта документтар системаға һалына, тиҙҙән еңеүселәр билдәле буласаҡ. Әйтергә кәрәк, дәғүәселәр күп: һәр райондан 15-әр ғариза ингән, районға уртаса дүрт техника берәмеге планлаштырылған. Ауыл эшсәндәренә техника һатыу февраль башында башлана.\n- Икмәккә һәм һөткә хаҡтар артмаҫмы?\n- Әлегә хаҡтарҙың артыуы көтөлмәй. БР Ауыл хужалығы, Тышҡы иҡтисади бәйләнештәр, сауҙа һәм эшҡыуарлыҡ министрлыҡтары, Дәүләт сауҙа инспекцияһы белгестәре социаль мөһим продукттарға хаҡтар мониторингын даими алып бара. Шулай итеп, һуңғы дүрт айҙа һөт-сеймалға хаҡтар күтәрелмәгән. Ә ғинуарҙа бер процентҡа кәмегән. Дөйөм алғанда, эшкәртелмәгән һөт 2007 йыл менән сағыштырғанда 3-4 һумға төшкән.\n- Донъялағы финанс көрсөгө республика аграрийҙарында ла сағылмай ҡалманû, уларға өҫтәмә ярҙам күрһәтеләме?\n- Үкенескә ҡаршы, ауыл халҡы үткән йылдың аҙағынан уҡ көрсөк кисерә. Был беҙҙең продукцияға һорауҙың кәмеүендә күренә. Һуңғы ике айҙа иң эре ит комбинатының береһе ике ìå¾ тоннаға кәм продукция һатҡан. Май, сырҙың ҡиммәт төрҙәрен, йогурттар һатыу күләмдәре түбән. Ҡуйы һөт, ҡаймаҡ, кефир, ҡатыҡ кеүек һөт ризыҡтарын ҡулланыу артыуына ҡарамаҫтан, продукцияның аҡсалата ҡиммәтендә хәлдәр яҡшы тип әйтеп булмай. Бынан тыш, икмәк-ҡалас изделиеларын ҡулланыу кәмеүгә бара.\nШуға күрә аграрийҙар эшмәкәрлеге даими контроль аҫтында. Системалы эшләгән предприятиелар исемлеге булдырылған, уларға кәрәк булған осраҡта ярҙам күрһәтеләсәк. Уларҙың хәле буйынса даими мониторинг үткәреү ҡарала. Баҙарҙа һәм магазиндарҙа (республика продукцияһын һатыу күләмдәрен арттырыу өсөн) сауҙа урындары һәм майҙандар биреү, үҫемлекте һаҡлау средстволары, ашламалар менән тәьмин итеү буйынса эш алып барыла. Бынан тыш, беҙ предприятиеларыбыҙҙы дәүләт һатып алыуҙар буйынса продукциялар һатыуға йүнәлтәбеҙ.\nӘлбиттә, былар бөтәһе лә финанс көрсөгөн еңеп сығыуҙа булышлыҡ итергә тейеш.\n- Ауылда инфраструктура торошо нисек?\n- "2012 йылға тиклем ауылдың социаль үҫеше" дәүләт программаһына ярашлы ауыл халҡының торлаҡ шарттары даими яҡшыртыла. Улар - газ, электр һәм һыу менән тәьмин итеү, мәктәптәр, балалар учреждениелары, клубтар, фельдшер-акушерлыҡ пунктары, юлдар төҙөү. Ҡаҙаныштар тураһында һөйләгәндә, ауылда газ үткәреү 83 процент тәшкил итә, үҙәк йылытыу - 50 процент.\n- Ауылда көрсөк шарттарында эш хаҡы күпме?\n- 2009 йылға күҙаллауҙар буйынса, 7,5 мең һум рубежын үтеп булырмы икән, белмәйем. Сәбәп - аҙыҡ-түлеккә хаҡтың барлыҡҡа килгән кимәлдә булыуы һәм сауҙа селтәрҙәренең түләүгә һәләте түбән булыуы. Ваҡытында түләүҙәр һәм уның күләме иҡтисади шарттарға һәм донъя көрсөгөнә бәйле. Беҙ халыҡтан ит һәм һөт һатып алыуҙы ойошторабыҙ, ауыл халҡын сауҙа урындары менән тәьмин итәбеҙ, шулай уҡ лизингҡа техника бирәбеҙ. Минең уйымса, әгәр 2009 йылда ауыл эшсәндәренең эш хаҡын 7,5 мең һумға òèêëåì күтәреп булһа, быны ҡаҙаныш тип һанап була.


Яҙыусы Гөлнара Мостафинаны ихлас ҡотлайбыҙ! » Союз писателей РБ\nСоюз писателей РБ » Новости » Яҙыусы Гөлнара Мостафинаны ихлас ҡотлайбыҙ!\nАһ, был төн! Бәләкәйҙән тыныс ҡына ҡарай алмай ул айға. Ай тулған ваҡыт уның өсөн ниндәйҙер бер һынау төнөнә әйләнә. Был мәлдә нисектер һиҙгергә әйләнә. Тәрән хискә бирелеүсән. Бүре булып олоғоһо, бәрелгеһе-оролғоһо ла килеп ала. Тиҙ генә ярһып, ҡыҙып бара. Шуға күрә ай тулған ваҡытты бер аҙ ҡурҡып көтөп ала. Сөнки үҙен ниндәй тойғолар биләп алырын, ниндәй хистәр кисеререн алдан билдәләй алмай ул... Бына әле лә... Башында мең һорау, мең төрлө уй. Ҡайҙа, нимәгә китеп барғанын яҡшы аңлай ул, шул уҡ ваҡытта был уйҙарын башынан ҡыуа. Ошондай айлы төндә һөйгәнең ҡосағында хыялдар ҡороп, теләктәр теләп, күккә бағып ултырырға ине лә бит... Юҡ, ул әле һөйгәне, икеһенең бәхетле киләсәге өсөн бер туҡтауһыҙ ҡабатлай әлеге “барыһы ла яҡшы булһын”ын. Ай ҙа, йондоҙҙар ҙа аңлар уны, кисерер...\nБыл көндөң тап ай тулған ваҡытҡа тура килеүенә йәне көйә Русландың. Башҡа ваҡыт тапманымы икән был Радмир?! Бәлки, күңеленә былай уҡ ҡыйын булмаҫ ине... Радмир – ауылдашы Русландың. Йәш саҡта ҡыҙҙар артынан бергә әҙ йүгермәнеләр. Радмир бер мәл уның кәләше Сөмбөл артынан да йөрөп алғайны, әммә ҡыҙ кеше Русланды һайланы. Күрәһең, беренсе мөхәббәт онотолмай, Радмир уларға инеп, әле лә хәлдәрен белеп сыҡҡылай... Бәлки, Русланды элеккеләй дуҫ күреп киләлер, – төбөнә төшөп, һорашҡаны юҡ. Ҡыҙҙары Нәркәстең ауырығанын ишеткәс, үҙе тәҡдим итте был эште Радмир. Шундай матур итеп һөйләне, Руслан ауыҙ асып тыңланы. “Тик шуныһы, был беренсе һәм һуңғы тапҡыр! Ошо осрашыуҙан һуң аралашыуҙы туҡтатыу хәйерле. Быны мин һинең өсөн әйтәм. Бөтөнләй аҡсаһыҙ, ас ултырғанда ла миңә мөрәжәғәт итәһе булма!” – тип аҙағынан тыйып та ҡуйҙы. Әлбиттә, Руслан уның нимәләр менән шөғөлләнеүен яҡынса аңлай, әммә ҡыҙының һаулығы бөтөн нәмәгә күҙен йоморға мәжбүр итте. Нәркәстең хәле тәүҙәрәк яҡшы ғына ине, алған дауа ярҙам иткән кеүек ине, әммә һуңғы арала, аяҡтарым ауырта, тип атларға теләмәй, күберәген ятып йә ултырып тора. “Күрәһегеҙ, әле алған дауаның ярҙамы юҡ, препараттарҙы сит илдән алыр кәрәк, ә уның өсөн, әлбиттә, бер аҙ аҡса талап ителә. Һуң булмаҫ борон йыйнаштырығыҙ. Ваҡытында дауаламаһағыҙ, ҡыҙығыҙ аяҡһыҙ ҡаласаҡ”, – тип ҡуйҙы бит табип та.\n“Руслан!.. Руслан!..” Былай ҙа шылт иткән тауышҡа ла өркөп барған егет саҡ артына ултыра төшмәне. Ни бары рация ғына икән. “Һин ҡайҙа?..” “Етеп барам...” Теләкһеҙ генә яуап бирҙе Руслан. “Ваҡыт ҡыҫа, тиҙерәк”. “Ярай...” Күҙ алдына ете йәшлек Нәркәсте ҡосаҡлап, өмөт тулы күҙҙәре менән оҙатып тороп ҡалған Сөмбөлө баҫҡас, аҙымдарын тиҙләтте. Ниңә, улар бәхетле киләсәккә лайыҡ түгелме ни? Бүтәнсә нисек ҡотолмаҡ кәрәк ул һаҙлыҡтан? Уның фатиры ла, эше лә, үҙе хыял иткән тормошо ла буласаҡ! Ә иң мөһиме, ҡыҙҙарын аяҡҡа баҫтырасаҡтар. Быға бер кем дә ҡамасаулай алмаясаҡ! Бәләкәсенең ғәрип булып ҡалырын башына индереп кенә лә сығарғыһы килмәй уның. Нәркәстең ғүмере яңы башлана ғына бит әле. “Барыһы ла яҡшы ғына булһын!..”\nҺөйләшелгән урынға килеп еткәндә уны көтөп торалар ине инде. Полиция кейемендәге был ике кешенең кем булыуын да, ысынлап та унда эшләйҙәрме, әллә Руслан кеүек роль ғына уйнайҙармы икәнен дә белмәй ул. Белергә тейеш тә түгел. Улар ҙа, моғайын, Руслан тураһында хәбәрҙар түгелдер. Бәлки, беләләрҙер... Уныһы ҡараңғы Русланға. Ярай, был мөһим дә түгел. “Барыһы ла яҡшы ғына булһын...” Уға ла полиция кейеме тотторҙолар. Ҡабаландырып кейендергәндән һуң ҡулына таяҡ ҡыҫтырҙылар. Уның эше – машина туҡтатыу ғына. Еп-еңел, ап-анһат. Уның ҡарауы, Мәскәүгә күсәсәк (был Радмирҙың беренсе талабы), фатиры ла, машинаһы ла буласаҡ, бигерәк тә ғаиләһе ыҙалыҡ күрмәйәсәк, аҡсаһыҙлыҡтан интекмәйәсәк.\nРуслан ҡуҡырайып юлға сығып баҫты. Бала саҡта кем генә булырға хыялланмайһың. Ул да ниндәй генә сүрәткә кермәне: автобус йөрөтөүсе, шофер, летчик, бер мәл табип та булғыһы килеп йөрөгәйне, ә бына милиционер булыу теләге, ни эшләптер, башына инеп тә сыҡмаған. Ай яҡтыһында күкрәгендәге жетоны ялтырап китте. Был кейем бик килешә торғандыр инде. Их, ошо рәүешле иптәштәренә, кәләшенә күренергә ине, ә! Күҙҙәре ҡыҙыуҙан ятып үлерҙәр ине. Руслан күкрәктәрен киреберәк, танауын сөйөбөрәк ебәрҙе. Йөҙө маһайыу төҫө алды. Әммә шул саҡ үҙенән үҙе оялып китте. Ярай әле, береһе лә күрмәй ҙә, белмәй ҙә уның нимә эшләп торғанын. Айҙан башҡа... Ана, барыһын да күҙәтеп тора бит әле... Руслан, йәшеренергә урын эҙләгәндәй, тирә-яғына ҡаранып ҡуйҙы. Урынды ла шәп һайлағандар шул. Туҡталыш, уның артынса уҡ тау, урман башлана. Ә алда юл, юл артынса... бер нәмә лә юҡ. Тауҙы, әйтерһең, киҫеп алғандар. Аҫта һыҙылып ҡына йылға аға. Ауыл әллә ни алыҫ та түгелдер, эттәрҙең ара-тирә өрөп ҡуйыуы ишетелә. Урман яғынан иһә шылт иткән дә тауыш юҡ. Йәй булһа, әлбиттә, ҡоштар ҙа һайрар, ауыл араһында матайҙар ҙа тырылдар, эттәр ҙә йышыраҡ өрөр, йәштәр ҙә йөрөп торор ине. Әле иһә быйылғы иртә килгән һалҡын һауа бөтәһен дә тынып ҡалырға мәжбүр иткән, ахырыһы.\nРуслан тулҡынлана башланы. Эйе, ваҡыт етеп килә. Уйламаған берәй хәл килеп сығып, эште болғап ҡына ҡуймаһын. Ул ваҡытта – хана. Алыҫта машина геүелдәүе ишетелде. Шулмы? Оҡшамаған. Был еңел машина шикелле, тиҙ килә. Яҡында ғына кеүек тойолһа ла, килеп еткәненсә бер быуат үткәндәй тойолдо. Русландың елкәләре тартышты, аяҡ быуындары еңелсә ҡалтыраны. Күҙ алдынан кәләше, бәләкәсе Нәркәс, ата-әсәһе, тағы әллә нәмәләр үтте. “Уның нимәһе бар! Машина килеп етеүгә таяғыңды һуҙып ҡаршы сығырға ғына кәрәк”, – тип әйтеүе генә еңел икән. Русланға ла еңел генә тойолғайны башта. Әле иһә күңелен ҡурҡыу биләп алды. Быға тиклем нимә икәнен дә белмәгән нервылар унан да, бынан да тартыша ғына. “Барыһы ла яҡшы булһын...”\nГеүелдәгән тауыш, ниһайәт, килеп етте. ЮХХДИ машинаһын күреп ҡалғас та тиҙлеген кәметте. Руслан шоферы был яҡҡа ҡарарға ла ҡурҡып яй ғына үтеп киткән машина артынан тексәйеп тороп ҡалды. Эй Аллаһына рәхмәт яуҙырғандыр инде бисара водитель! Кем белә, бәлки, һуҡмыш та булғандыр. Был яҡта ЮХХДИ йөрөмәй тиһәң дә була, етмәһә, әлеге кеүек төн йөҙөндә. Шуға халыҡ ҡурҡмайынса документһыҙ ҙа, эскән килеш тә сығып китә, 6-7 кеше тейәлеп тә йөрөй. Ҡайһы бер иҫке машиналар иҫәпкә лә ҡуйылмаған, номерҙары ла юҡ.\nТағы бер геүелдәгән тауыш ишетелде. Бына быныһы Руслан көткән машиналыр, бик ауыр, шыуышып ҡына тигәндәй килә. Төн ҡараңғылығынан теге ике гаишник пәйҙә булды. Олорағы: “Килә, – тине, Руслан эргәһенә килеп баҫҡас. – Иң мөһиме, ҡаушама, үҙеңде тыныс тот. Ултырып китергә машина туҡтатҡандай хис ит”. Быларҙы йөҙ тапҡыр ҡабатланылар бит инде!.. Русландың йәнә нервылары уйнай башланы. Үҙенә урын тапманы. Ошо әҙ генә ваҡыт эсендә башына йөҙ төрлө уй инеп өлгөрҙө, әйтерһең, тотош бер ғүмер үтте.\nНиһайәт, алыҫта бызылдап ҡына ике ут күренде! Ул ҡулындағы таяғын нығыраҡ ҡыҫты. Әлеге ике ут килеп еткәнсе, нисек булһа ла тынысланып өлгөрөргә кәрәк. Юл ситенә баҫты ла ҡатып ҡалды. Һөйрәлеп тигәндәй был яҡҡа шыуышһа ла, Русланға ул шул тиклем шәп килгән кеүек. “Атаң башын ҡарап тораңмы?!” – тип ҡысҡырып ебәрҙе рациялағы тауыш. Руслан шунда ғына һиҫкәнеп китте. Икеләнеп, башынан йөҙ төрлө уй үткәреп торғансы, килеп тә еткән икән шул. Йә, ярай, нимә булһа ла Хоҙай ҡулында хәҙер – Руслан таяғын һоноп фураға ҡаршы атланы. Инде артҡа юл юҡ!.. Ауыр прицеп таҡҡан машина үтеп китеп, юл ситенә саҡ барып туҡтаны. Шул тиклем нимә тейәгәндер! Руслан барып етеүгә бер ни һиҙенмәгән шофер егет ергә һикереп төштө. Был мәлгә инде Руслан, нисектер, тынысланғайны. Үҙҙәрен күрмәһә лә, полиция кейемендәге теге ике напарнигының һәр ҡыланышын тойҙо. Бына береһе һеләүһен етеҙлегендә машина артынан кабинаға яҡынлашалыр, ә икенсеһе водителдән күҙ яҙлыҡтырмаҫҡа тейеш.\n– Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы хеҙмәткәре өлкән лейтенант Сабиров, – тип үҙе менән таныштырып бөтөүгә шофер документтарын һондо. Руслан водитель танытмаһына күҙ һалды. Бикмәмбәтов Миңлеғәле, 1976 йылғы, Мәсетле районынан.\n– Прицебыңда нимә?\n– Бына документтары.\n– Әйҙә әле!..\nРуслан, ҡулына шофер биргән ҡағыҙҙарҙы тотҡан килеш, машинаны тикшергән булып, эшлекле генә ҡиәфәттә һулаҡайға, урман яғына атланы. Быныһы, берҙән, кабиналағы иптәшенең күҙенән ситкә алып китеү, икенсенән, ҡырын эштәр ҡырыйҙа ҡылынһа һәйбәт инде ул... Хәҙер иң етди, иң мөһим мәл. Ике “гаишник” ике водитель менән эште бөтөрөргә – уларға йоҡо дарыуы сәнсергә – тейеш. Русландың яңынан нервылары тартыша башланы. “Барыһы ла алдан уйланылғанса яҡшы ғына барып бөтһөн!..” Ул машина аҫтына эйелде.\n– Был нимә ул?\n– Ҡайҙа? – водитель аптыраңҡырап уның артынан сүгәләне. Бына хәҙер... хәҙер... арттан ғына килеп, елкәһенә бер генә укол сәнсергә тейештәр. Шул ваҡыт уйламаған хәл килеп тыуҙы. Салондағы водителдең ярҙамсыһы:\n– Миша, ҡас! – тип ҡысҡырып ебәрҙе.\nМиңлеғәле аңланы шунда уҡ барыһын да. Русланды этеп ебәрҙе лә һеләүһен етеҙлегендә сүкәйгән еренән һикереп торҙо. Әммә, әйләнеп тә өлгөрмәне, артындағы “гаишник” башына килтереп тондорҙо. Миңлеғәле сайҡалып китте, әммә ҡоламаны. Нисек эйелеп баҫҡан, шул ҡиәфәттә “мент”ты башы менән килеп һөҙҙө. Руслан был осраҡта нимә эшләргә лә белмәне. Ҡапыл уны ҡурҡыу солғап алды. Тәрәнгә китеп бара түгелме? Бер-береһен үлтереп ҡуйһалар? Руслан былай ҡурҡаҡтарҙан түгел. Ошоға тиклем үҙен рәнйетергә биргәне булманы. Йәшерәк саҡта бигерәк ҡарап тормай, утынды торған ерҙә тумыра ла башлай торғайны. Әле иһә нимә булғанын үҙе лә аңламай, бүрәнә кеүек ҡатты ла ҡалды. Ошо миҙгелдә күҙ алдынан нимә генә үтмәне: ҡатыны, ҡыҙы, ата-әсәһе, бала сағы, йәшлеге, тыуған йорто... Уның өйҙә, йылы юрған аҫтына инеп йомарланып ҡына ятҡыһы килде. Ҡасып ҡайтырға ла китергәме әллә? Ярамай. Үҙенә алама ғына эшләйәсәк. Әммә тик торорға ла ярамай. Ул ниндәйҙер бер тәүәккәллек менән ерҙә көрмәкләшкән теге икәүгә барып йәбеште. Тәүҙә айырырға кәрәк, унан күҙ күрер. Икәүләп бер кешегә көстәре етмәйме ни? Руслан тотоп торор, тегеһе шул арала рәхәтләнеп һалыр уколын. Йән көсөнә Миңлеғәлене “гаишник” өҫтөнән тартып алды ла ҡырыйға этте. Их, шунда бүрәнә кеүек ҡатып ҡына торған булһасы! Алда һине нимә һағалағанын кем генә белә инде! Ул Миңлеғәлене бысаҡ тотоп быларға ярҙамға ашыҡҡан икенсе “гаишник”тың ҡулына ғына ырғытты. Былай булырын бер кем дә көтмәгәйне. Барыһы ла күҙ йомоп асҡансы булды. Миңлеғәле бысаҡҡа йәбеште. “Гаишник” ҡурҡышынан ҡулын тартып алды, егет бысаҡ һерәйеп торған эсенә ҡоланы. Руслан сытырлатып күҙҙәрен йомдо ла ергә сүгәләне. Быуындары тотмаҫ булды.\n– Ы-ы-ы! – тип ҡырағай тауыштар сығарып ыңғырашты ул. – Ниңә?! Ниңә, тип һорайым мин һеҙҙән! Барыһы ла майланған кеүек була тигәйнегеҙ бит! Минең төрмәгә ултырғым килмәй!..\n– Шым! Шыңшып ултырма! – Уны тиҙ үк үҙ хәленә ҡайтарҙылар. – Юҡһа, ысынлап та башың төрмәлә серер...\nУл арала Миңлеғәлене туҡталышҡа һөйрәкләп алып киттеләр. Кабиналағы егет менән икеһен шундағы эскәмйәлә ултыртып ҡалдырырға тейештәр ине.\n– Туҡтағыҙ, ҡарайыҡ, бәлки, ул терелер? Бәлки, ярҙам кәрәктер кешегә?..\n– Һин нимә?! – тегеләр аҡырып ҡына ҡуйҙы.\n– Йә тағы берәй нәмә сығарырһың, бар, ҡайта һал да, сум йылы юрғаның аҫтына. Һәм, ҡара уны, иртәгә эҙең дә булмаһын был яҡтарҙа!\n– Ә һеҙ?.. Ә был яралы?\n– Башланған эште кем бөтөрә?!\n– Ә-ә-ә... эйе... ярай...\nХәҙер был фураның кабинаһы аҫҡа тәгәрәйәсәк, ә прицепты икенсе машина тағып алып китәсәк...\nБыл төндән һуң байтаҡ ғүмер уҙҙы, әллә күпме һыуҙар аҡты, инде барыһы ла онотолорға ла тейеш. Теге ике “гаишник” нимә кисергәндер, ә быны Русландың тормошо тамуҡҡа әйләнде. Был хәл иҫенә төшмәгән бер генә көн дә булмағандыр.\n“Яңылыҡтар“ҙан ишетеүенсә, уларҙың эшен ныҡлап тикшереп тормағандар, дәлилдәр етмәүгә һылтанып, бер аҙҙан яптылар ҙа. Ҡайһы бер кешеләрҙең хәстәрлек күреүенә лә аптырамай Руслан, һиҙенеүе буйынса, нәҡ шулай булғандыр ҙа. Фура хужаһының да, нисектер, тауыш-тыны сыҡманы. Водителдең ярҙамсыһы, йәш егет тә, йоҡоһонан айныҡҡас, артыҡ бер нәмә лә һөйләй алмаған. Иң ауыры, иң ҡыҙғанысы, әлбиттә, Миңлеғәленең ғаиләһе булды. Ике бала етем ҡалды. Шуларҙы уйлап бигерәк өҙгөләнә Руслан. Шулай итеп, рәхәт йәшәрмен, тигән хыялы тормошҡа ашманы. Дөрөҫөрәге, ашты. Уны был эшкә саҡырған әҙәмдәр вәғәҙә ителгән сумманы карточкаһына әҙ-әҙләп күсереп бөттө. Мәскәүгә килеп төпләнеп, ипотекаға фатир алдылар, аҡсалы эше лә булды, әммә, күңел тыныслығың юғалһа, донъялағы бөтөн нәмәнең дә йәме бөтә икән... Бер генә ҡыуанысы бар уның: ҡыҙы аяғына баҫты! Йүгереп үк булмаһа ла, үҙе атлап йөрөй хәҙер. Шул ғына күңелен йылыта.\nСығып киткәндән бирле тыуған яҡтарына ҡайтҡандары юҡ. Ысын сәбәбен Руслан, әлбиттә, үҙе генә белде, ә ҡатыны, ҡыҙы арҡаһында ҡайтыуҙы кисектерҙек, тип уйлай. Ул ҡыуаныстың етенсе ҡатында гиҙә ине, шуғамы, аҡсаны ҡайҙан алдың, тип бер тапҡыр ҙа һорашманы.\nИртәгә икеһе лә отпускыға сыға. Руслан ҡайтып килергә теләк белдергәс, Сөмбөл дә, Нәркәс тә шатланып китте, шунда уҡ юлға йыйына ла башланылар.\nКөндәр матур тора, йәйҙең иң йәмле сағы, туҡтай-туҡтай, донъя күреп, ашыҡмай ғына үҙ машиналары менән ҡайтырға булдылар.\nРулгә был юлы йөрәкһеп ултырҙы Руслан. Хатта бер мәлгә машина менән ҡайтырға уйлауына үкенеп тә ҡуйҙы. Шулай ҙа үҙен тиҙ ҡулға алды. Юлда күберәген үҙ уйҙарына сумып барҙы. Ҡыҙы менән ҡатыны тыштан күҙен алманы. Уларға тәбиғәт танһыҡ ине. Һағынғайнылар. Ә Русландың күҙ алдынан теге ҡәһәрле төн китмәне. Артабан да был ауыр йөк менән нисек йәшәргә? Һуңғы арала уны ошо һорау борсой. “Алла бирһә, имен-аман ҡайтып етһәк, полицияға барам, бөтәһен дә һөйләп бирәм, ултыртһындар әйҙә. Исмаһам, күңелем тыныслыҡ табыр...” Ошондай ҡарарға килде ул яңыраҡ. Уның урыны – төрмәлә...\n– Һин бигерәк ябығып киттең һуңғы арала, башыңда ла аҡ сәстәрең күбәйҙе, –тип ҡатыны уның сәсенән һыйпап ҡуйҙы.\n– Хәҙер ни... йәшәрмәйем бит... – тип көлгән булды Руслан.\n– Минең иғтибарым да етмәй китәлер инде... – тип һығымта яһаны Сөмбөл.\n– Ҡара әле, кәләш, мин үлеп-фәлән китһәм, һин нимә эшләр инең?\nҠатынының күҙҙәре шар асылды. Аптырап иренә тексәйҙе.\n– Нимә һөйләйһең ул?!\n– Былай, ҡыҙыҡ өсөн генә һорағайным...\n– Хатта ҡыҙыҡ өсөн дә бирмә миңә ундай ҡолаҡҡа ятмаҫ һорауҙарыңды! – Шул тиклем ҡаты итеп әйтте, уның был һүҙҙәренә яуап эҙләү урынһыҙ. – Мин һинһеҙ һәм Нәркәсһеҙ бер генә көн дә тора алмайым, ишетәһеңме? Һеҙ минең бөтә ғүмерем!\nТөрмәгә ултыртып ҡуйһалар, нимә генә эшләрҙәр инде?! Был уйҙарҙан һуң Русланға моңһоу булып китте. Әммә башҡа сара юҡ. Ул быны эшләргә тейеш.\nТуҡта, ул Миңлеғәленең ғаиләһенә инергә тейеш бит әле. Ауылы ошо тирәлә булырға тейеш. Уны хәтерендә яҡшы ҡалдырған Руслан.\n– Кәләш, эштәге бер таныш туғандарына инеп, хәлдәрен белеп, аҡса ҡалдырып сығыуымды үтенеп ҡалғайны. Мин йүгереп кенә инеп сығайым инде...\n– Ыста, – тип аптыраны кәләше. – Был заманда ла кеше кеше артынан аҡса ебәрә икән!.. Карточканан карточкаға бер минут эсендә күсереп була бит һуң!\n– Ну... инеп күреп сыҡ, нисек йәшәп яталар икән, тине бит...\n– Әйҙә, тик тиҙерәк! Минең йәһәтерәк ҡайтып еткем килә.\nРуслан таныш түгел ауылға боролдо. Тәү осраған кешенән Миңлеғәленең йортон һораны.\nБик күркәм, матур, бейек йортта йәшәйҙәр икән. Ишекте үҫмер ҡыҙ асты. Кемде эҙләүен әйткәс, бер аҙ текләп ҡарап торҙо ла:\n– Әсәй! Сыҡ әле, унда атайымдың танышы килгән! – тип әсәһен саҡырырға китте.\n– Кем бар унда? – Руслан артынса ишектә ир кеше күренде. – Кем кәрәк?\n– Миңә Миңлеғәле мәрхүмдең ҡатыны кәрәк ине.\n– Ә-ә-ә... Әйҙә түргә үт улай булғас, ниңә ишек төбөндә генә тораһың?\nӨйҙөң яңы хужаһы булһа кәрәк, тигән уй килде Русландың башына. Һәм яңылышманы.\n– Минең Миңлеғәлегә бурысым бар ине, шул күңелде өйкәп тик тора. Әле бына тыуған яҡтарға ҡайттыҡ та, бер юлы индереп сығырға булдым... – тип Руслан төпкө яҡтан килеп сыҡҡан һылыу ғына ҡатынға конверт һуҙҙы. Тегенең күҙҙәре йәшләнде.\n– Бигерәк йәшләй генә үлеп ҡалды шул... Көн дә, йәнен ҡыйған әҙәмдәр яҡты көн күрмәһен, тип теләйем... Ул хәшәрәт әҙәмдәрҙе табыуын тапманылар, әммә барыбер рәхәт тормошта йәшәмәүҙәренә иманым камил.\nӘйтерһең, ул ҡаршыһында торған ирҙең кем икәнен белеп һөйләй, һәр һүҙе Русландың йөрәген телеп уҙа. Шыбыр тиргә батты Руслан, һүҙ әйтә алмай теле көрмәлде.\n– Әлбиттә! – тип ризалашып баш һелкте ахырҙа. – Алла бар бит ул, шул яуыздарҙы язаһыҙ ҡалдырмаҫына мин дә ышанам!\n“Язаһын икеләтә-өсләтә алды инде...” – тип эстән генә әйтеп ҡуйҙы. Төкөрөгө тамағын ауырттырып төшөп китте.\nБыл ҡатын менән һөйләшкәс, нисектер рәхәт булып ҡалды Русланға.\n– Шунан, нисек йәшәп яталар? – тип төпсөндө кәләше, машинаға инеп ултырғас.\n– Шәп! Апаһы яңынан кейәүгә сыҡҡан икән, донъялары бөтөн, нужа күрмәй, һәйбәт кенә йәшәп яталар...\nТуғандар менән күрешеп-илашып алғандан һуң Руслан урам буйына сыҡты. Ауыл үҙгәргән. Матурайған, төҙөкләнгән. Һәр береһе йәшәргә тырышып ята. Руслан һалмаҡ аҙымдар менән участковый урынлашҡан йортҡа китте. Барып етте лә туҡтап ҡалды. Бына хәҙер инәсәк, барыһын да һөйләп бирәсәк. Уның ҡулына бығау кейҙерерҙәр ҙә, район үҙәгенә, унан Өфөгә алып китерҙәр. Инде онотолоп бөткән эште яңынан ҡуҙғатырҙар. Китер һорау алыуҙар, эҙәрлекләүҙәр. Яңынан күпме күңел яралары асыласаҡ! Русландың башы эйелде. Нимә эшләргә? Ишек алдындағы эскәмйәгә барып ултырҙы. Кәләше, Нәркәсе нимә уйлар ҡәҙерле кешеләре тураһында? Руслан теге ҡәһәрле төндө өр-яңынан күҙ алдынан үткәрҙе. Нимә генә тимә, уға ярлыҡау юҡ! Ул кеше үлтереүҙә ҡатнашты! Нимә булһа ла инергә, ғәйебеңде танырға! Руслан урынынан торҙо, кире уйламаҫ борон тип, ҡабаланып тотҡаға үрелде. Әммә ишек бикле ине. Русландың башы йәнә эйелде. Нимә был: яҙмыш ҡушыуымы? Бер аҙ шулай аңҡы-тиңке килеп торғандан һуң, күңелендәге ауыр йөктө йөкмәп, кәләше, балаһы янына китте...


Аҡса Эшләү Иҫ Киткес £500 Депозит Бонустар\nИхтималы Код Казино – Кодтар, Һеҙҙең еңеүгә бар өмөтө – Захватывающий £5 Бушлай Бонус\nБар һәр төрлө сайттар туҡланыуҙы листингы мобиль казино кодтар, улар бик оҡшаған купоны. Улар сокращает күләме депозит йәки бирергә, уларҙы Һеҙгә ярашлы рәүештә, билдәле бер шарттар. Тик башта, ни өсөн ғибәрәт ихтималы? Улар шул тиклем мөмкин раздавать иҫ киткес күп Ихтималы Кодтар Казино?\nҠарау мобиль казино һуң да дауам итә түбәнерәк Таблица бонусов\nИҫ Киткес Слот һәм захватывающий уйындар казино өсөн менән уйнау – Зарегистрировалась Әле!\nЙыйып £205 Приветственный Бонус + Аҡса Эшләү Иҫ Киткес £500 Депозит Бонустар\nҠарау мобиль казино Рэнди Холл өсөн mobilecasinoplex.com\nБыл PLC алдынғы береһе булып тора тәьмин итеүселәр мобиль казино, тип Чарльз Коэн Джон һәм Скэй сочинители" 2003.\nМобиль казино – мөмкинлеге уйнарға казино-күңел төшөү уйындар смартфон, Android һәм iOS айланмалар – был ысын арҡаһында шундай компанияларға, нисек ихтималы кем ның төшөнсәһе тағы бер көнөндә.\nЕренән, Бөйөк британия, ул хәҙер татарстандыҡы ҙур береһе операторҙары лотерея менән мауығыу уйындар мобиль айланмалар технологиялар Италия фирмаһы, ә тап бына gtech компания.\nТехнологиялар шаҡтай алға киттек шулай уҡ алыҫта шул тиклем ҡыҫҡа ваҡыт эсендә. Мобиль технологиялар ҡырҡа яҡшырҙы, казино мөмкинлек бирә компанияларына һау-сәләмәт һәм күңел асыу мөмкинлектәрен наличных өсөн кәрәҙле телефон хужаларының. Ихтималы был затей.\nМәғлүмәттәр буйынса мобиль казино Плекс казино кеүек уйындар Moobile, Vegas Мобиль Казино, LadyLucks Бинго, Емеш-Еләк Короле Казино, Адрес Winneroo Уйындар, һәм бик-Вегас казино булып һанала әйҙәп барыусы компаниялары, улар извлекать табыш береһе ихтималы техно-сенсоры.\nСсср ҡулланыусының-дружественные интерфейс үрге өсөн юғары сифатлы уйын тәжрибәһе, Ихтималы программала тәьмин итеү ПТК ҡуллана технологияһын HTML5, кешеләр ине уйнарға уйындар казино туранан-тура веб-сайттарында башҡа йөкләп ҡабул итеү. Ә ҡулланыусылар BlackBerry һәм Windows Phone кәрәк буласаҡ көтөргә трында өсөн, уларҙы ҡыуып барып етеү, Android һәм iOS файҙаланыусылар ала наслаждаться ихтималы яйлаша алыу өсөн үҙҙәренең ҙур булмаған экранов.\nИң киң таралған ҡайһы бер ихтималы казино код бонусов £5 бонус, киләһе бонустар өсөн депозит долларға тиклем 225 һәм алып кил берһен бонус. Был дөйөм өсөн бөтә асыҡтан-асыҡ эшләй казино.\nБыл HD һәм рулетка слот HD Дисплей, потрясающе графика ярҙамында программу тәьмин итеү буйынса ихтималы. Уларҙың береһе-төп өҫтөнлөктәре булып тора, йәғни ихтималы кодтар казино асыҡ өсөн бер нисә музыкант. Улар кешене йә изге эштәр, Һиндстан, был KING10 код ҡайтара уйынсыһы күләмендә £10 безлимитный бонус еләк был Короле казино. Бар, әлбиттә, бер нисә тиҫтә промо-кодтар, был шул тиклем энергия өсөн мобиль уйынсылар казино бөтә донъя буйынса ла, ләкин, нигеҙҙә, бөйөк британия.\nӘлеге промо кодтар өсөн уйындар ҡуллана казино. Бар ваҡытын, улар аша ғәмәлдә, күп кенә йыш йыйып, бары бер көн, шуға күрә инеү Facebook һәм Twitter һеҙҙең яратҡан казино ярҙам итә ала тоторға курста һеҙҙе.\nLadyluck сайт & Ихтималы – Никах, Ҡулға Алынған Кеше Был Казино\nНомер один онлайн казино, ул ҡаҙанда байтаҡ дәрәжә таяна ихтималы уполномочен уйындары һәм башҡа программалар менән тәьмин итеү ladyluck сайт. Был британия яратҡан килтерә һеҙгә ҙур тәҡдимдәр һәм тәҡдимдәр өсөн Сенсоры iPod, айфоны, Android һәм эшләүсе айланмалар планшеттар.\nБөтә идея онлайн уйындар өсөн уйынсылар күп ҡайтырға. Мөнәсәбәттәрҙе менән эшләй вероятность күҙәтә, шуның өсөн мобиль ҡушымталар казино әлеге уйындар, тик оҙаҡ сроклы перспективала, эш ҡасан етә ҡәнәғәтләнеү уйынсыһы.\nҺин скажешь был ladyluck өсөн сайт наслаждаться любимыми уйындар – сө уңыштар һәм бысраҡ әйткәнегеҙ бай утрауҙа сокровищ, Рулетка һәм Блэкажек – һеҙ булырға ышанабыҙ, һеҙ дауамында яҡшы ваҡыт. Ихтималы кодтар казино ваҡыт придумывать, Шулай итеп, взгляде был вкладку акциялар һәм башҡа биттәре, тәҡдимдәр.


Башҡортостан Фәндәр академияһы президенты вазифаһын башҡарыусы билдәләнде\n29 Сентябрь 2015, 15:37\nӨФӨ, 2015 йыл, 29 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/. Башҡортостан Фәндәр академияһы президенты вазифаһын башҡарыусы тәғәйенләнде. Республика Башлығы Рөстәм Хәмитовтың бойороғона ярашлы, Әлфис Ғаязов Фәндәр академияһы президентын һайлағанға тиклем Фәндәр академияһы етәксеһе вазифаһын башҡарасаҡ.\nБашҡортостан Башлығының икенсе бойороғо менән Рәмил Бәхтизин республика Фәндәр академияһы президенты вазифаһынан бушатылды.\nТеги:тәғәйенләүҙәрбр фәндәр академияһы


Бала беренсе класҡа уҡырға бара\n1 апрелдә Башҡортостанда балаларҙы беренсе класҡа яҙыу башлана. Буласаҡ уҡыусыларҙың ата-әсәләре нимәләр хаҡында белергә тейеш? Республиканың Мәғариф һәм фән министрлығы белгестәре менән берлектә ошо хаҡта һөйләйбеҙ.\nКем мәктәпкә бара ала?\n1 сентябргә 6,5 йәш тулып өлгөргән һәм һигеҙ йәшкәсә балаларҙы беренсе класҡа уҡырға биреү өсөн документтар һәм ғариза тапшырырға мөмкин. Баланың сәләмәтлек йәһәтенән сикләүҙәре булмауы шарт.\nӘлбиттә, был ваҡыттан саҡ ҡына алдараҡ йәки һуңыраҡ та мәктәпкә барырға була, әммә бының өсөн үҙ районыңдың мәғариф идаралығынан рөхсәт алырға тура киләсәк. Шулай ҙа баланы ваҡытынан алда уҡырға бирергә кәрәкме икән – ошо хаҡта ныҡлап уйлағыҙ.\nҠайһы мәктәпкә барырға?\nЗаконға ярашлы, дәүләт балағыҙҙы мәктәптә урын менән тәьмин итергә тейеш. Әммә был һеҙҙең һайлау буйынса эшләнмәй, йортоғоҙ ҡайһы мәктәпкә беркетелгән – шунда бараһығыҙ.\nЙорттарҙы билдәле бер мәктәпкә урындағы хакимиәт теркәй. Улар тарафынан ҡабул ителгән махсус документта ҡайһы йорттоң ниндәй мәктәпкә ҡарауы аныҡ билдәләнгән. «Үҙ» мәктәбеңдең һанын муниципалитеттың мәғариф идаралығы сайты аша асыҡларға мөмкин. Шулай уҡ телефонығыҙҙың камераһын һүрәттәге куар-кодҡа тоҫҡап, мәктәптәрҙе электрон комплектлау республика порталының (complect.edu-rb.ru) «Биләмәләрҙе беркетеү тураһында ҡарарҙар» бүлегенә инеп, әлеге һорауға яуап таба алаһығыҙ.\nӘгәр йәшәгән урынығыҙ буйынса беркетелгән мәктәп ниндәйҙер сәбәптәр буйынса оҡшамаһа, икенсе белем усағы һайлауға хоҡуғығыҙ бар. Әммә балағыҙҙы төп ҡабул итеү тамамланғандан һуң, буш урындар ҡалған осраҡта ғына уҡырға аласаҡтар. Ни өсөн тигәндә, һеҙ «һәйбәт» тип һанаған мәктәптең үҙ уҡыусылары ла бар һәм уларҙы тәү сиратта ҡабул итергә тейештәр. Бында директорҙың ҡыҫылышы юҡ, сөнки был ҡағиҙә мәғариф тураһында федераль законға ярашлы нығытылған.\nНиндәй ташламалар ҡаралған\nӘгәр әлеге мәктәптә буласаҡ беренсе класс уҡыусыһының бер туған апаһы йәки ағаһы уҡыһа, ул өҫтөнлөк менән файҙалана.\nШулай уҡ былтырғы йылдың мартынан Рәсәй Мәғариф министрлығының бойороғона ярашлы, ата-әсәнең теләген иҫәпкә алып, бер туғандарҙы (ата башҡа, әсә бер йәки киреһенсә булған осраҡта ла) айырмаҫҡа тейештәр. Был элек тә шулай ине, әммә быға тиклем мәсьәлә мәктәп директоры ҡарамағында булды. Әгәр ул теләмәһә, алмауы ла ихтимал ине. Хәҙер быны эшләү – уның бурысы.\nИнтернат тибындағы белем усаҡтарына прокуратура, суд, тәфтиш комитеты хеҙмәткәрҙәренең балаларын сиратһыҙ алырға тейештәр. Интернат булмаған мәғариф учреждениеларында хәрбиҙәрҙең һәм эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәренең (шул иҫәптән полиция хеҙмәткәре булып һаналмағандарҙың да) балалары сиратһыҙ алына.\nБеренсе класс уҡыусыларының исемлеге түбәндәге тәртипкә ярашлы төҙөлә:\nөҫтәмә хоҡуҡ менән файҙаланған балалар (әлеге мәктәп уҡыусыларының һеңлеләре йәки ҡустылары);\nташламаға эйә балалар;\nтеркәү урыны буйынса килгән балалар.\nҒариза 1 апрелдән 30 июнгә тиклем бирелә. Урын етмәй ҡуйыр тип хәүефләнергә кәрәкмәй: мәктәптәр үҙ биләмәһе буйынса алдан уҡ анализ үткәрә, яңы уҡыу йылына нисә бала киләсәген күҙаллай һәм шуға әҙерләнә. Законға ярашлы һеҙгә тейеш булғанды аласаҡһығыҙ. Мәҫәлән, мәктәптә 100 урын бар, ә әлеге биҫтәлә уҡырға барырға йыйынған балалар һаны 200, ти. Мәғариф идаралығы, һеҙҙең менән килешеп, мөмкин тиклем яҡындан икенсе мәктәпте һайларға ярҙам итә.\nӘгәр мәктәптә буш урындар ҡалһа, 30 июндән һуң теркәү урыны башҡа ерҙә булған балаларҙы ҡабул итеү башлана. Әлеге мәктәпкә беркетелгән буласаҡ беренсе класс уҡыусыларының ата-әсәләре барыһы ла ғариза яҙып бөтһә, «ситтән» балалар алыу алдараҡ үткәрелә. Был хаҡта ваҡытында белеү өсөн белем усағының рәсми сайтындағы яңылыҡтар менән танышып барырға кәрәк.\nҒаризаны «Дәүләт хеҙмәттәре» йәки мәктәптәрҙе электрон комплектлау порталы complect.edu-rb.ru аша биреп була. Шунда уҡ ҡайһы мәктәптә нисә урын булыуын белешергә мөмкин. Һәр осраҡта ла һеҙгә шәхсән рәүештә мәктәпкә килеп, документтарҙың төп нөсхәһен ҡалдырырға һәм ғариза бланкын тултырырға кәрәк буласаҡ (уны мәктәптә бирәсәктәр). Ғариза биреү әлегә тулыһынса автоматлаштырылмаған, әммә яҡын киләсәктә был башланғыс ғәмәлгә инер, тип көтөлә.\nата-әсәнең паспорты (төп нөсхә һәм күсермә);\nтыуыу тураһында таныҡлыҡ (төп нөсхә һәм күсермә);\nбаланың теркәү урыны тураһында белешмә (паспорт өҫтәле аша заказ бирергә мөмкин).\nШулай уҡ өҫтәмә рәүештә кәрәк булыуы ихтимал:\nопека һәм попечителлекте раҫлаусы документтар;\nата-әсәнең эш урынынан белешмә (ҡабул итеүҙә ташламаларға эйә булһағыҙ);\nпсихолог-медик-педагогик комиссия һығымтаһының күсермәһе (сәләмәтлек йәһәтенән проблемалар булһа).\nШулай уҡ түбәндәге ҡағыҙҙарға ҡул ҡуйырға тейешһегеҙ:\nперсональ мәғлүмәттәрҙе эшкәр-теүгә ризалыҡ;\nмәктәптең уставы, лицензияһы һәм башҡа рәсми документтары менән танышыуығыҙҙы белдергән ҡағыҙ.\nӘгәр бөтә документтар ҙа теүәл булһа, ҡабул итеү тамамланғандан һуң өс эш көнө барышында (2022 йылдың 6 июленә тиклем) мәктәп директоры беренсе класҡа киләсәк балаларҙың исемлеге күрһәтелгән бойороҡҡа ҡул ҡуя. Теркәү урынынан ситтәге мәктәпкә ғариза биреүселәргә бойороҡ мөрәжәғәт иткәндән һуң өс көн эсендә әҙерләнә.\nҠабул итеү тураһында бойороҡ\n1. Әгәр һеҙ теркәү урыны буйынса мөрәжәғәт итһәгеҙ йәки льготаға эйә булһағыҙ\nМәктәп өс көн дауамында, йәғни 6 июлдән дә һуңға ҡалмайынса бойороҡ сығарасаҡ.\n2. Әгәр теркәү урынынан тыш мөрәжәғәт итһәгеҙ\n6 июлдән 5 сентябргә тиклем ғариза бирергә кәрәк. Был осраҡта бойороҡ ғариза ҡабул ителгән көндән һуң биш көн дауамында сығарыла.\n«Йыллыҡ» контроль эштәр көҙгә күсерелә\nКоронавирусҡа бәйле хәл-торош арҡаһында Рәсәй мәғарифты күҙәтеү идаралығы мәктәптәрҙә Бөтә Рәсәй тикшереү эштәрен, шул иҫәптән дистанциялы алымда тапшырылырға тейеш булғандарын да, көҙгөлөккә күсерҙе. Ведомствонан хәбәр итеүҙәренсә, уларҙы 19 сентябрҙән 24 октябргә тиклем үткәреү күҙаллана.


Радий Хәбиров «Мәғариф сәғәте» үткәрҙе\n4 апрелдә Республика Йортонда Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров «Мәғариф сәғәте» форматында беренсе кәңәшмә үткәрҙе. Унда Башҡортостан Хөкүмәте ағзалары, министрлыҡ һәм ведомство ағзалары ҡатнашты.\n– «Мәғариф сәғәтенең» төп маҡсаты ябай, – тине Радий Хәбиров. – Беҙгә мәғариф тармағындағы һорауҙарҙы хәл итеү мөһим. Йылдар буйы тупланған етешһеҙлектәр байтаҡ. Шулай тигәндә матди-техник база, уҡытыусылар етмәүе, мәктәп һәм балалар баҡсаларындағы хәүефһеҙлек мәсьәләләре күҙ уңында тотола. Беҙгә белем биреү, балаларҙың конкурентлыҡ кимәле тураһында уйланырға кәрәк.\nТематик кәңәшмәләр республика халҡының мөрәжәғәттәренә анализ һәм иң сетерекле һорауҙарға анализ менән башлана. «Инцидент» системаһы эшләй башлағандан алып мәғариф өлкәһенә бәйле 500 һорау ҡабул ителгән. Социаль селтәрҙәр аша мөрәжәғәттәр менән эшләүсе төркөм етәксеһе Елена Прочаковская әйтеүенсә, иң күп һорауҙар – мәктәптәрҙә һәм балалар баҡсаларындағы туҡланыу сифаты, мәғариф учреждениелары етмәү, балаларҙың хәүефһеҙлеге һәм сәләмәтлегенә бәйле. Белорет районы Уҫманғәле ауылындағы әҙ комплектлы мәктәп ябылыуын иҫәпкә алып, Радий Хәбиров бинаны һаҡлау һәм урындағы халыҡ өсөн кәрәкле учреждение ойоштороу бурысы ҡуйҙы.\nБашҡортостандың мәғариф министры вазифаһын башҡарыусы Айбулат Хажин белем биреү учреждениеларында хәүефһеҙлекте тәьмин итеү буйынса күрелгән саралар тураһында һөйләне. Янғындарҙы киҫәтеү саралары, видеокамералар урынлаштырыу һәм капиталь төҙөкләндереү өсөн әле 2,6 млрд һум өҫтәмә аҡса талап ителә.\nБашҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров капиталь ремонт графигын төҙөргә, ваҡытында бөтә процедураларҙы үткәреп һатып алыуҙар ойошторорға һәм йәйге каникулдар мәлендә төҙөкләндереү эштәрен башларға ҡушты.\n– Мәктәптәрҙәге хәүефһеҙлек – ул бары тик камера һәм ҡоймалар ғына түгел. Педагогик коллектив, мәктәп һәм ата-әсәләр берҙәмлеге мөһим, – тине Радий Хәбиров. – Кире күренештәргә беҙ бергәләп ҡаршы торорға тейешбеҙ. Шул иҫәптән интернеттағы ҡаршылыҡтарға ла. Беҙҙең мәктәптәрҙә буллинг булырға тейеш түгел.\nТөбәк етәксеһе сираттағы «Мәғариф сәғәтендә» мәктәптәрҙәге психологик атмосфера темаһы күтәреләсәк тине.\nБыл юлы тағы ла мәктәптәрҙең йомғаҡлау аттестацияларына әҙерлек мәсьәләһе ҡаралды. Айбулат Хажин миҫал өсөн Яңауыл һәм Стәрлебаш райондарын килтерҙе. Урындағы мәғариф бүлектәре етәкселәре ебәргән хаталар арҡаһында уҡыусылар имтихан тапшырырға күрше райондарға барырға мәжбүр. Быйыл Яңауылда яңынан имтихан тапшырыу пунктын асыу тураһында килешелгән.\n–Ололар ғәйепле, ә ни өсөн балалар унан зыян күрергә тейеш?–тип һораны Радий Хәбиров. – Уҡыусылар өсөн имтихандар былай ҙа ҙур стресс, өҫтәүенә уны бөтөнләй ят ерҙә тапшырырға тейештәр.\nРадий Хәбиров Башҡортостан Башлығы Хакимиәте Етәксеһе урынбаҫары Ринат Бәшировҡа Стәрлебаш районына сығырға һәм мәсьәләне урында өйрәнергә, иң мөһиме – балаларға район биләмәһендә имтихан тапшырыу мөмкинлеген хәл итергә ҡушты.\n2019 йылдың 1 апреленән республика мәктәптәре биш көнлөк уҡытыуға күсә башланы. Бөгөнгә 60 процент уҡыусылар шәмбе көн ял итә.\n–1 сентябрҙән Башҡортостан мәктәптәренең барыһы ла биш көнлөк уҡытыуға күсеп бөтөргә тейеш, – тине Радий Хәбиров. – Был ысын мәғәнәһендә ҙур үҙгәреш һәм ул мәктәп өсөн дә, балалар өсөн дә файҙалы булырға тейеш. Мәскәү миҫалы был йәһәттән беҙҙең өсөн өлгө булып тора.\nРадий Хәбиров спорт һәм мәҙәниәт учреждениелары етәкселәренең реакцияһын өйрәнергә, ял көнөндә улар балаларға нимә тәҡдим итә, шуны анализларға ҡушты.\n«Мәғариф сәғәте» айына ике тапҡыр үткәреләсәк.


Яңы Урал (Көйөргәҙе районы) — Башҡорт Википедияһы\n52°41′02″ с. ш. 55°49′31″ в. д.HGЯO\nЯңы Урал (Көйөргәҙе районы)\n80 239 840 004\n80 639 440 111\nЯңы Урал (рус. Новая Уралка) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 219 кеше. Почта индексы — 453360, ОКАТО коды — 80239840004.\nБөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса сыуаштар 82 % тәшкил итә.\n1795 йыл 350\n1920 йыл 26 август 458\n1938 йыл 17 ғинуар 483\n2010 йыл 14 октябрь 232\nАуыл советы үҙәгенә тиклем (Иҫке Отрада): 12 км\nӨмөт урамы (рус. Надежды (улица))\nСыуаш ауылы Урал XVIII быуат аҙағында барлыҡҡа килә. Ул ауыл булараҡ 1769 йылдан билдәле. Уның икенсе исеме — Симошкино. Беренсе исеме — оронимдан, икенсеһе — антропонимдан. Халҡы — бер аҙ алдараҡ — 60-сы йылдар башында барлыҡҡа килгән Бөгөлсән халҡы менән туғандаш бәйләнештәре булған яңы суҡындырылған сыуаштар. Бөгөлсән Уралы йәки Симошкино тип аталған. Был Уралка (Урал) тип аталған ауылға Бөгөлсән халҡы нигеҙ һалғанын күрһәтә. Ауыл 1769 йылдың 19 октябрендә һәм 1782 йылдың 20 июлендәге Бушман-Ҡыпсаҡ улусы башҡорттары менән килешеү нигеҙендә, сыуаштарға мәңгелек милеккә рөхсәт бирелгәс, барлыҡҡа килгән.\n1795 йылда ауылда 350 кеше йәшәгән. Барыһы ла дәүләт крәҫтиәндәре ҡатламына ҡараған. Тәүге совет иҫәбен алыу ауылда шундай уҡ исем аҫтындағы ауылды күрһәтә — Урал ауылында 1458 кеше йәшәгән 269 йорт булған, Яңы Урал ауылында — 19 йорт.\n1838 йылда 483 кеше йәшәгән 78 йортҡа йылҡы — 379, һыйырҙар — 371, һарыҡтар 597 баш тура килгән. Ауылда 1885 дисәтинә һөрөнтө ер, 1 һыу тирмәне булған.\nКрәҫтиәндәр һуғышы йылдарында бында мөһим ваҡиғалар була. Атап әйткәндә, 20 июндә генерал-каратель П. М. Голицын Урал ауылы янындағы, бер айҙан Стәрлетамаҡ пристане янында пугачевсылар менән һуғышҡан.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Яңы_Урал_(Көйөргәҙе_районы)&oldid=1144289 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 13:06 28 июнь 2022 үҙгәртелгән.


Робот ярҙамында операция - Bash.News\nРобот ярҙамында операция https://bash.news/news/38954_robot_yaramynda_operaciya\nӘлфиә Сөләймәнова үпкәһе шешеп ауырыған. Хәҙер тын ҡыҫылыу, хәл бөтөү кеүек ауырлыҡтар артта ҡалған. Башҡорт дәүләт медицина университеты клиникаһы хирургтары уға әмәлиәтте иң камил ысул - робот ярҙамында эшләгән. Хирургиялағы яңыса алым пациентҡа тиҙерәк төҙәлергә булышлыҡ итә.\n(ц:) – Робот менән эшләйбеҙ тип алдан әйтмәнеләр. Алып китеп барғанда ғына хәбәр иттеләр. Ике көн дә ятманым, икенсе көндө үк торҙом, - ти Башҡорт дәүләт медицина университеты клиникаһы пациенты Әлфиә Сөләймәнова.\nБашҡорт дәүләт медицина университеты клиникаһында Робот техникаһы үҙәге асылғандан бирле Да винчи системаһы ярҙамында урология, гинекология, йөрәк-ҡан тамырҙары хирургияһы һәм башҡа йүнәлештәр буйынса алтмышҡа яҡын операция яһалған. Бөгөн робот менән эшләүҙә оҫталыҡ дәресен Рәсәй һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш торакаль хирургы Петр Яблонский үткәрә. Яңы ҡорамал ярҙамында улар пациенттарҙың үпкәһендәге яман шеште алып ташлай.\n“Да винчи аппараты хирургтарға ҙуң уңайлыҡтар тыуҙыра. Уның системаһы ауырыуҙы бер ҡабырғаһынан икенсеһенә әйләндереп һалмай ғына операция яһарға булышлыҡ итә. Беҙ туберкулез менән сирләүселәргә лә тап ошо алым менән операция эшләйбеҙ”.\nПетр Яблонский, Рәсәй һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш торакаль хирургы, медицина фәндәре докторы, профессор\nРобот ярҙамында әмәлиәттәр Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта һәм Краснодарҙа эшләнә. Ә Волга буйы федераль округында Башҡортостанда ғына. Өфөлә робот хирургияһы үҙәге февралдә асылды. Был төр операциялар медицинала иң заманса ысул һанала.\n“Республикала беренсе тапҡыр шундай үҙенсәлекле операция эшләйбеҙ. Операцияның үҙенсәлеге шунда: бәләкәй генә ерҙән ҙур ҡоралламалар менән эш итергә мөмкин. Бындай операциянан һуң пациенттар тиҙ арала йүнәлеп ҡайта ала”.\nБашҡорт дәүләт медицина институты клиникаһы хирургы Таяр Уйылданов\nИлдең баш торакаль хирургы табиптар һәм студенттар өсөн лекция ла уҡыны. Тәжрибәле табиптың баш ҡалаға килеүе тәүгә түгел. Быға тиклем ул Өфөлә пациенттың күкрәк ҡыуышлығындағы тайпылышты бөтөрөү буйынса операция яһауҙа ҡатнашты. Медицина көндән-көн үҫешә һәм тап бергә яһаған әмәлиәттәр хирургтарға яңы алымдарҙы уңышлы ҡулланырға, өйрәнергә мөмкинлек бирә.


Юрист кәңәштәре 10.02.2012 // Йәмғиәт\nГәзит уҡыусыларҙан хоҡуҡи мәсьәләләр буйынса килгән һорауҙар артҡандан-арта. Уларға “Лига-М” юридик компанияһының директор урынбаҫары, хоҡуҡ белгесе Таһир Мансуров яуап бирә. Юрисҡа мөрәжәғәт итеү өсөн һорау@mail.ru электрон адресына хат яҙып ебәрергә йәки телефон аша редакцияның дәүләт һәм хоҡуҡ бүлегенә (272-35-20) шылтыратырға мөмкин.\nБалалар ҡыҫынҡыла йөрөмәһен\n— Мин Ҡалтасы районында йәшәйем. Ошо арала мәктәпте бөтөрҙөләр, һәм балалар 25 саҡрым алыҫлыҡтағы күрше ауыл мәктәбенә йөрөп уҡый. 22 кешегә тәғәйенләнгән мәктәп автобусына 28 бала һәм бер оҙатыусы ултырып бара. Урын етмәй, балалар йонсой, ара яҡын түгел. Шулай эшләргә хоҡуҡтары бармы?\nЗилә, Ҡалтасы районы.\n— Һеҙгә, тәү сиратта, урындағы ауыл хакимиәтенә ялыу менән мөрәжәғәт итергә кәрәк. Әгәр ҙә улар һеҙҙең проблеманы хәл итеүҙә ярҙам күрһәтмәһә, ғариза менән прокуратураға мөрәжәғәт итегеҙ.\nЮридик ярҙамһыҙ судҡа бармағыҙ\n— Уҡытыусы ҡыҙым педагогтар өсөн тәғәйенләнгән ятаҡта йәшәне. Ул бина бик иҫке ине. Баш ҡаланың төҙөлөш компанияларының береһе был урында яңы бизнес-үҙәк төҙөй башланы, ә унда йәшәүселәргә фатир бирергә вәғәҙә итте. 14 кешенең 11-е фатирлы йәки бүлмәле булды, ә бына ҡыҙыма һаман бер нәмә лә юҡ. Инде өс йыл суд дауам итә. Ниһайәт, 2011 йылдың 26 сентябрендә суд өлөшләтә беҙҙең талаптарҙы ҡәнәғәтләндерҙе. Уның буйынса ҡыҙыма кәм тигәндә 14 квадрат метр торлаҡ тейеш. Проблема шунда: башта суд ике ай буйы үҙенең ҡарарын бирмәне. Инде ҡарарҙы алғас, хәҙер Өфө ҡалаһы хакимиәте Юғары судҡа кассация ялыуы бирергә тейеш. Әммә тағы ике ай ваҡыт үтте, ә хакимиәт һаман судҡа ла бирмәй, фатир буйынса ла ҡарар юҡ. Ул мәсьәлә ун көн эсендә хәл ителергә тейеш түгелме ни?\nРузилә, Өфө ҡалаһы.\n— Беҙҙә өс төрлө — солох, федераль һәм арбитраж суд бар. Солох һәм федераль судтарҙа суд ҡарарына ялыу биреү өсөн ҡарар менән танышҡандан һуң ун көн ваҡыт бирелә. Ғәҙәттә, федераль судтарҙың эше бик күп, һәм ҡайһы берҙә ҡарарҙы ваҡытында ебәреп өлгөрмәйҙәр. Әлеге ваҡытта ҡануниәткә үҙгәрештәр индерелеп, был срок бер айға тиклем оҙайтылған. Бынан тыш, ялыу биреүсе был ваҡытты оҙайтырға ла хоҡуҡлы. Бының өсөн ғәфү итерлек сәбәп булыуы шарт. Шуны аңлағыҙ: суд процесы еңел түгел һәм тиҙ генә үтмәй. Ғөмүмән, барыһы өсөн дә киләсәккә кәңәш шул: судта квалификациялы юридик ярҙамһыҙ ҡатнашыуы бик ауыр. Белгес булмаған кеше күп нескәлектәрҙе белмәй һәм эше еңелеүгә дусар булыуы ла ихтимал.


Башҡортостан Президенты «ЮТэйр» авиакомпанияһы етәксеһе менән осрашты // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБашҡортостан Президенты «ЮТэйр» авиакомпанияһы етәксеһе менән осрашты\n13:25, 19 ноября 2010 Иҡтисад\nӨфөлә бөгөн Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «ЮТэйр» авиакомпанияһының генераль директоры Андрей Мартиросов менән осрашты. Осрашыу барышында Башҡортостан Республикаһының «ЮТэйр» авиакомпанияһы менән үҙ-ара мөнәсәбәттәрен үҫтереү мәсьәләләре, яҡындағы биш йылға ике яҡлы хеҙмәттәшлек программаһы тикшерелде.\nОсрашыу ваҡытында Президент «ЮТэйр» авиакомпанияһын күптән белеүе, ҡайһы бер пилоттары менән шәхсән таныш булыуы, был компанияға ышаныуы һәм уның эшмәкәрлегенә ҙур ихтирам менән ҡарауы хаҡында әйтте.\n«Республика өсөн Өфө авиацияһының ышаныслы темптар менән үҫешеүе мөһим», — тине Рөстәм Хәмитов.\n— Башҡортостан – урындағы авиаташыуҙарҙы үҫтереү буйынса Рәсәйҙә алдынғыларҙың береһе, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Андрей Мартиросов. – Был бик мөһим йүнәлеш, беҙ уны үҫтереүгә ярҙам итәсәкбеҙ. Бөгөн Өфө бригадалары «ЮТэйр» рейстарын бөтә ил буйлап, шулай уҡ унан ситтә лә хеҙмәтләндерә. Берлектәге эшмәкәрлегебеҙҙе артабан киңәйтәсәкбеҙ һәм тәрәнәйтәсәкбеҙ.\n«ЮТэйр-Өфө» директоры Дмитрий Торопов «ЮТэйр» авиакомпанияһы «Өфө» аэропортында 2003 йылдан эшләүе, ә 2006 йылда уның ярҙамсы предприятиеһы төҙөлөүе хаҡында хәбәр итте. Бөгөн Өфөнән бөтә йүнәлештәр буйынса авиаташыуҙарҙың 40 процентын «ЮТэйр» компанияһы атҡара. Уның планында Мюнхенға, Прагаға, Тель-Авивҡа рейстар асыу.\nТеги: БР президенты осрашыуҙары, транспорт, авиация


Шайморатов менән осрашыуҙар\nҠырмыҫҡалы районының Бекетов ауылында күптәнге танышым Шапошников Михаил Федорович йәшәй. Һәйбәт энциклопедист. Уның һөйләгәне гелән мәғлүмәтле һәм ҡыҙыҡлы. Илһөйәр һәм эшһөйәр кеше ул. Үҙенең оҙайлы ғүмерендә, күп кенә дәүләт эшмәкәрҙәре менән осрашып, төрлө темаларға әңгәмәләшкән икән. Туҡһандың тупһаһына баҫыуына ҡарамаҫтан, хәтер тигәнең, урыҫса әйткәндә, “дай бог, каждому”. Әгәр берәй нәмә тураһында һөйләй башланиһә, ауыл хужалығы, тыуған төйәк тарихы булһынмы, йәки хәҙерге тормош тураһындамы – ятып тыңларлыҡ.


Торлаҡ һәм коммуналь хеҙмәттәр өсөн түләүгә субсидиялар үҙгәрҙе // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n12:25, 23 апреля 2018 Иҡтисад\nТорлаҡ һәм коммуналь хеҙмәттәр өсөн түләүгә субсидиялар үҙгәрҙе Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы\nӨФӨ, 2018 йыл, 23 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Набиева/.\nТорлаҡ һәм коммуналь хеҙмәттәр өсөн түләүгә субсидия биреү ҡағиҙәләре үҙгәрҙе. Граждандарҙың торлаҡ-коммуналь хеҙмәттәр хаҡының төбәк стандарттары билдәләнгән коммуналь хеҙмәттәр өсөн дөйөм түләүе йылылыҡ энергияһына сикке хаҡтан сығып билдәләнәсәк. Рәсәй Хөкүмәте тейешле ҡарар ҡабул иткән. Сара йылылыҡ тәьминәте – йылылыҡ энергияһы баҙарының маҡсатлы моделе өлкәһендә яңы хаҡ яһалышы моделен индереү менән бәйле. Министрҙар кабинеты сайтында аңлатыуҙарынса, йылылыҡ тәьминәтенең хаҡ зоналарында йылылыҡ тәьминәте өлкәһендәге бөтә тарифтарҙы дәүләт көйләүенән һуңғы ҡулланыусы өсөн йылылыҡ энергияһына тик сикке хаҡҡа билдәләүгә күсеүҙе күҙ уңында тота. Бындай сикке хаҡ үҙәкләштерелгән йылылыҡ тәьминәтен алмаштырыусы альтернатив йылылыҡ энергияһы сығанағынан (альтернатив ҡаҙанлыҡ) йылылыҡ энергияһы менән тәьмин итеү хаҡынан билдәләнәсәк. Индерелгән үҙгәрештәр буйынса, граждандарҙың коммуналь хеҙмәттәр өсөн дөйөм түләүе «Йылылыҡ тәьминәте тураһын»дағы Федераль законға ярашлы йылылыҡ тәьминәтенең хаҡ зонаһында билдәләнгән йылылыҡ энергияһына (ҡеүәтенә) сикке хаҡтар кимәленән сығып билдәләнәсәк.\nТеги: субсидиялар, коммуналь хеҙмәттәр


БАЛАҢДЫ ҮҘЕҢДӘН ТАТЛЫ АШАТМА...\n1 Апрель , 19:05\nШулай ҙа “быуыны үтә шыйыҡ” булған ҡыҙҙар-малайҙарҙың киләсәге борсолдора. Улар барыһы ла үҙ хоҡуҡтарын бик яҡшы белә, ә бына бурыстары хаҡында ишетергә лә теләмәй бит. Өйҙә лә беҙ атай-әсәйҙән әйттермәй эшләгән эштәр, хәҙер күпселек осраҡта үҙ елкәбеҙҙә ҡала бит. “Балаңды үҙеңдән татлы ашатма, үҙеңдән йомшағыраҡ йоҡлатма” тигән халҡыбыҙҙың аҡылын үтәмәй, әллә тотош быуындың яҙмышын үҙгәрттек инде?..\nҺуңғы ваҡытта мәктәп йылдарын көн дә иҫләй башланым. Ниндәйҙер күрәҙәсе малай: “Беренсе мәктәп емерелә, бер нисә уҡытыусы, хәтһеҙ балалар һәләк буласаҡ”,-тип әйткәндән һуң, ҡайһы бер ата-әсәйҙәр зыҡ ҡупҡайны. Һөҙөмтәлә, беҙҙе шул мәлдә УПК-ға, 3-сө мәктәпкә уҡырға йөрөргә бүлгәйнеләр. Беҙгә ни – ҡыҙыҡ! Уҡытыусыларға бәйҙән ысҡынған эт кеүек сапҡан уҡыусыларҙы тотоуы ҡыйыныраҡ булғандыр. Ә мәктәп емерелмәне! Бинаның ағастан эшләнгән ике яҡ “ҡанатын” нисәмә тиҫтә йыл үткәс кенә һүтеп алдылар, ә шыма, тигеҙ, иҫ киткес ныҡ Баймаҡ таштарынан эшләнгән уртаһы әле лә ғорур баҫып тора. Емерерлек көс юҡ уны! Сөнки 1936 йылда төҙөүселәр, һай, шәп һалған был бинаны, намыҫ менән! Хәйер, һүҙем ул турала түгел.\nУҡытыусылар хаҡында уйлайым. Беренсе мәктәптең генә түгел, ә совет осоронда, унан аңлайышһыҙ 90-сы йылдарҙа эшләгән һәр белем йортоноң остаздары хаҡында. Көслө белем биргәндәр беҙгә тип ҡыуанам. Ә бына һуңғы осор бар интернет селтәрен баҫып алған хәл икенсе күренештәргә лә, уйҙарға ла ҡайтара. Бар мир хәҙер шул уҡытыусының баланың маңлайына “икеле” ҡуйып ҡайтарғаны тураһында пыр туҙып хәбәрләшә. Үҙеңде йөҙйәшәрҙәй тойоп, тормош бөтөнләй үҙгәргән икән, тип уйлап ҡуяһың. Заманында беҙгә ҡарай осҡан указкалар, аҡбурҙар, малайҙарҙың маңлайына эләккән сиртеүҙәр, кластан сығарып елгәреүҙәр, мөйөштә тороуҙар хәтергә төшә. Ирекһеҙҙән, йылмайып ҡуям. Бер баланың да быға үпкәһе булманы. Уҡытыусының “ҡыланышын” дауалау өсөн психологтар ҙа кәрәк булманы. Ғәйебеңде танып, башыңды эйеп тораһың да, икенсе көн онотолоп тағы шуҡлыҡтар ҡылаһың. Атай-әсәйгә әйтеү ҡайҙа! Улар уҡытыусыны асыуландырғаныңды белһә, үҙҙәре шыйыҡ сыбыҡ менән өҫтәп ебәрәсәктәр әле. Беҙ шулай ныҡ быуын булдыҡ та, хәҙерге балаларҙы артыҡ иркәләтеп ебәрҙекме? Юҡ, баланың маңлайына “ике” һүрәтен төшөрөп ҡайтарған уҡытыусыны аҡламайым мин. Шулай ҙа “быуыны үтә шыйыҡ” булған ҡыҙҙар-малайҙарҙың киләсәге борсолдора. Улар барыһы ла үҙ хоҡуҡтарын бик яҡшы белә, ә бына бурыстары хаҡында ишетергә лә теләмәй бит. Өйҙә лә беҙ ата-әсәйҙән әйттермәй эшләгән эштәр, хәҙер күпселек осраҡта үҙ елкәбеҙҙә ҡала бит. “Балаңды үҙеңдән татлы ашатма, үҙеңдән йомшағыраҡ йоҡлатма” тигән халҡыбыҙҙың аҡылын үтәмәй, әллә тотош быуындың яҙмышын үҙгәрттек инде? Белмәйем...


Асҡында – әҙәбиәт көндәре\nАсҡын районында Яҙыусылар берлеге рәйесе урынбаҫары Ф. Ғөбәйҙуллина етәкселегендә бер төркөм ҡәләм оҫталары Башҡорт әҙәбиәте көндәре уҙғарҙы. Яҙыусыларҙы район сигендә үк икмәк-тоҙ менән ҡаршы алдылар.\nРайон хакимиәте башлығы Фларит Усманов ҡабул итеп, делегацияны төбәктең тарихы, бөгөнгөһө һәм киләсәккә пландары менән таныштырғас, яҙыусылар өс төркөмгә бүленеп, ауылдарға таралды.\nБаш ҡалабыҙҙың «Нефтсе» мәҙәниәт һарайында Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы, С. Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Зәйнәб Биишеваның тыуыуына 105 йыл тулыуға арналған «...Мин рухымдың аҫыл хазинаһын, Илем, һиңә биреп ҡалдырҙым» тип исемләнгән хәтер кисәһе уҙҙы. Кисәне Күгәрсен районының Өфөләге «Оло Эйек» яҡташтар ойошмаһы, Күгәрсен районы хакимиәте ойошторҙо.\nШуға ла мәшһүр әҙибәгә арналған кисәне «Оло Эйек» яҡташтар ойошмаһы рәйесе Венир Аҙнағолов асып, З. Биишеваның һоҡланғыс тормошона һәм оло әҙәби мираҫына ҡыҫҡаса байҡау менән сығыш яһаны.\nБашҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваның тыуыуына 105 йыл тулыу айҡанлы Күгәрсен районы мәктәптәрендә, ауыл мәҙәниәт йорттарында әҙибәнең тормошона һәм ижадына арналған байтаҡ саралар үтте. Улар барыһы ла күренекле ҡәләм оҫтаһының исемен мәңгеләштереү, халыҡ, бигерәк тә йәш быуын, күңелендә һаҡлау, әҫәрҙәрен өйрәнеү маҡсатында эшләнде. 1999 йылда Күгәрсен районы хакимиәте һәм Башҡортостан Яҙыусылар берлеге тарафынан булдырылған Зәйнәб Биишева исемендәге әҙәби премияны тапшырыу ошо сараларҙың йомғағы булды.\nӨфөнөң «Нефтсе» мәҙәниәт һарайында күренекле шағирә, йәмәғәт эшмәкәре, «Башҡортостан ҡыҙы» журналының баш мөхәррире, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты Йомабикә Ильясованың «Мин донъяға тик яратып бағам» тип исемләнгән юбилей кисәһе булды.\nШағирәне Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың комитет рәйесе, халыҡ шағиры Рауил Бикбаев, Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе Риф Тойғонов, Ҡатын-ҡыҙҙар союзы рәйесе Рәшиҙә Солтанова, Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы етәксеһе Борис Мелкоедов, Хәйбулла районы хакимиәте башлығы Раил Ибраһимов, шағирҙар Ирек Кинйәбулатов, Гөлфиә Юнысова, Р. Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт гимназия-интернаты уҡыусылары, журналда бергә эшләүселәр ҡотланы.\nӨфөлә V Халыҡ-ара «Туғанлыҡ» төрки телле театрҙар фестивале үтте.\nҠаланың Салауат Юлаев һәйкәле янындағы майҙанда асылған сарала төрки телле илдәрҙән һәм республикаларҙан килгән 17 театрҙың парады, Конгресс-холда Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрының «Әхмәтзәки Вәлиди Туған» тарихи драмаһы күрһәтелде.


Башҡортостан удмурттары Ижевскиҙағы фольклор фестивалендә ҡатнашты // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостан удмурттары Ижевскиҙағы фольклор фестивалендә ҡатнашты\n15:31, 27 марта 2012 Йәмғиәт\nУдмуртия Республикаһы менән Рәсәйҙең удмурттар күпләп йәшәгән төбәктәре араһында бәйләнештәрҙе нығытыу маҡсатында Ижевскиҙа «Чакара» удмурттарҙың боронғо моңдары» төбәк-ара фольклор фестивале үткәрелде. Унда Башҡортостан вәкилдәре лә сығыш яһаны.\nФестиваль сиктәрендә «Удмуртия Республикаһы Милли сәйәсәт министрлығының удмурт диаспораһы менән килешеп эш итеүе» семинары үтте. Унда «Удмурт кенеш» бөтә удмурттар ассоциацияһы президенты Николай Мөсәлимов, Удмуртияның башҡарма һәм закондар сығарыу власы етәкселәре, шулай уҡ Башҡортостан, Татарстан, Мари Иле, Свердлов һәм Киров өлкәләре, Пермь крайынан удмурт диаспоралары вәкилдәре ҡатнашты. Форумдың тәүге көнөндә «Удмуртияның удмурт диаспораһы менән килешеп эшләү системаһы» түңәрәк өҫтәле үтте. «Яңы Тәтешле» удмурт тарихи-мәҙәни үҙәге мөдире Антонида Шәйбәкова Башҡортостан удмурттары милли-мәҙәни үҙәгенең Удмурт тарихи-мәҙәни үҙәге менән берлектәге эшмәкәрлеге хаҡында доклад менән сығыш яһаны.\nТүңәрәк өҫтәлдән һуң «Бурановские бабушки» ансамбле менән осрашыу үтте, был төркөм «Евровидение» конкурсында Рәсәй исеменән сығыш яһаясаҡ.\nСараның икенсе көнөндә «Чакара» удмурттарҙың боронғо моңдары» төбәк-ара фольклор фестивале гала-концерты үтте, унда Башҡортостан коллективтары ла сығыш яһаны. Улар: «Учы ныл», «Марзан» (Тәтешле районы), «Зангари» (Яңауыл районы), «Инвожо» (Борай районы) һәм «Гуждор» (Ҡалтасы районы).\nТеги: милли сәйәсәт, тарихи-мәҙәни үҙәк, төбәк-ара бәйләнештәр


Күңел йылынып ҡалды\nКүңел йылынып ҡалды11.01.2019\nТабиптар “Башҡортостан”ды уҡый.\nҺаулыҡ – ҙур байлыҡ, ти халҡыбыҙ. Ысынлап та, сәләмәт булһаң, һәр эште ҙур дәрт менән башҡараһың. Арыу-талыуҙы ла белмәйһең. Һәр матур эшең, уйың, һүҙҙәрең башҡаларҙың, яҡындарыңдың да күңелен күтәрә. Тап шуға ла Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбировтың һаулыҡ һаҡлау мәсьәләләренә етди тотоноуын халыҡ шатланып ҡабул итте. Төбәк етәксеһе райондарҙағы дауаханалар эшмәкәрлеге менән ныҡлы ҡыҙыҡһына. Килеп тыуған мәсьәләләрҙе тиҙ хәл итеү өсөн аҙналыҡ кәңәшмәләрҙең яңы форматын — “Сәләмәтлек сәғәте”н дә индерҙе.\nТәү сиратта төбәк етәксеһе фельдшер-акушерлыҡ пункттары, уларҙың матди-техник торошо һәм кадрҙар менән тәьмин ителеше проблемаларын тикшерергә тәҡдим итте. “Халыҡҡа медицина ярҙамының беренсе звеноһы — бик мөһим йүнәлеш, ошо мәсьәлә өҫтөндә һәм киләсәктә лә даими эшләрбеҙ”, — тип билдәләне Радий Фәрит улы.\nСәйетбабаға юл төшкәс, дауаханаға һуғылмай китеү яҙыҡ булыр ине, сөнки бындағы һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы менән бәйле шау-шыу күптәрҙең хәтерендәлер, моғайын. “Йондоҙ” колхозының элекке рәйесе Аҙнабай Йәноҙаҡов, төҙөтөү өсөн күп көс һалған кеше булараҡ, уны яптырмау өсөн ярҙам һорап, редакцияға ла килеп йөрөнө, проблема хаҡында телевидениела ла ҙур тапшырыу күрһәтелде. Был мәсьәлә буйынса депутаттарға ла мөрәжәғәт ителде. Шулай ҙа төрлө һылтауҙар менән гөрләп эшләп торған дауахананы ябып, көндөҙгө стационарға әүерелдереү өсөн көстө ҡыҙғанманылар. Ә бит 35 урынға иҫәпләнгән был дауахана, яҡын-тирәләге 16 ауыл халҡын хеҙмәтләндереп, һаулыҡтарын хәстәрләне, йөҙәрләгән кешене үлем тырнағынан йолоп ҡалды. Тиҙҙән дарыухана ишегенә лә йоҙаҡ эленде.\nИке ҡатлы дауахана эсенә инәбеҙ. Күренеп тора: бинаға ремонт талап ителә. Аҡ халатлы медицина хеҙмәткәрҙәренең һәр кеме үҙ эше менән мәшғүл. Бар ғүмерен тыуған ауылында халыҡтың һаулығын яҡлауға хәстәрләгән Әмир Заһиҙуллин ауырыуҙарҙы ҡабул итһә, шәфҡәт туташы Гөлсөм Вәлиева рецепт яҙа ине. Балалар шәфҡәт туташы Мәҙинә Йәноҙаҡова сабыйы менән килгән ханымға ниндәйҙер кәңәш бирә...\nТабип Әмир Ноғоман улы әйтеүенсә, дауахана амбулатория эргәһендәге стационар итеп кенә ҡалдырылһа ла, улар әүәлгесә үҙ бурысына яуаплы ҡарай.\n– Дауахананы яптылар тип ҡул ҡаушырып ултырырға хаҡыбыҙ юҡ, – ти ул. – Нимә генә тимә, һәр кем беренсе ярҙам һорап беҙгә мөрәжәғәт итә. Район үҙәге 60 километр алыҫлыҡта ята бит. Ҡыҙҙарыбыҙ килгән һәр кешене яҡты йөҙ менән ҡаршы ала, тикшереп, тейешле кәңәштәрен бирә, кәрәк булһа, йүнәлтмә яҙа.\nШәфҡәт туташтары Фәйрүзә Урманшина, Фирүзә Йәнешева, Гөлнур Баязитова, Рәшиҙә Сабитова, Гөлсөм Вәлиева, Мәҙинә Йәноҙаҡоваларҙы маҡтап телгә алды табип.\n– Аллаға шөкөр, барыһы ла үҙ бурысына яуаплы ҡарай, үҙҙәрен камиллаштырыу өлкәһендә эшләй, – тип һүҙен дауам итте Әмир Ноғоман улы. – Бөтәһе лә юғары категорияға сертификат алды. “Ашығыс ярҙам” бүлеге ҡыҙҙары Мөнирә Ҡотләхмәтова, Флүрә Мәүлетҡолова, Рәсимә Ишниязовалар тәүлек әйләнәһенә ярҙамға килеп, күптәрҙең ғүмерен ҡотҡарып ҡалды.\nУл арала эш көнө тамамланыр ваҡыт етте.\n– Һеҙҙең менән һөйләшеп алырға ине, – тигәс, ҡыҙҙар эшен теүәлләп, йәһәт кенә бер бүлмәгә йыйылды. Теш табибы булып эшләгән Гүзәл Хәкимова:\n– Һуңғы осорҙа беҙгә ҡунаҡтар йышланы, – тип һүҙ башланы. – Күптән түгел район хакимиәте башлығы Фәнзил Сыңғыҙов та килеп, хәлебеҙҙе белешкәс, кәйеф күтәрелеп китте. Дауахана менән танышып сыҡҡас, мотлаҡ ремонтлау хәстәрен күрергә кәрәк, тип ҡыуандырҙы, – тине, тирә-яҡҡа күҙ һалып.\nШуныһы ҡыуаныслы: сәйетбабалар матур әҙәбиәт менән даими танышып бара икән. Һуңғы осорҙа Таңсулпан Ғарипованың, Зифа Ҡадированың китаптарын яратып уҡыуҙары хаҡында һөйләнеләр. Йәш автор Айгиз Баймөхәмәтов менән яҡындан осрашҡас, ҡыуаныстарының сиге булманы.\n– Беҙҙең дауаханаға яҙыусыларҙан тәүгеһе булып һин килдең, – тип, уның әҫәрҙәрен яратып уҡыуҙарын белдерҙеләр, үҙҙәрен ҡыҙыҡһындырған һорауҙарҙы бирҙеләр. Ә һуңынан дәррәү “Башҡортостан” гәзитенә яҙылып та ҡуйҙылар.\nӘйткәндәй, беҙҙән һуң дауаханаға республиканың һаулыҡ һаҡлау министры Максим Забелин, беренсе урынбаҫары Рафаэль Яппаров, Дәүләт Йыйылышы –Ҡоролтай депутаты рәйесе урынбаҫары Рөстәм Ишмөхәмәтов, Ғафури районы хакимиәте башлығы Фәнзил Сыңғыҙов килгән.


Башҡортостанда яңы тыуған сабыйҙар өсөн йыйылманы раҫланылар\n28 Февраль 2019, 12:32\nБашҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбировтың Указы менән республика хөкүмәте сабыйҙар өсөн йыйылманы раҫланы. Яңы тыуған балалар өсөн бүләктең хаҡы 1600 һумдан артмай (бығаса 1180 һум ине).\nӨФӨ, 2019 йыл, 27 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.\nЙыйылмаға алты әйбер инә: балалар юрғаны, башҡорт биҙәге сигелгән йүргәк, кофта, йәш бала кейеме, кизе-мамыҡ туҡыманан тегелгән башлыҡ һәм Башҡортостан етәксеһенән ҡотлау открыткаһы.\nВ набор входят шесть предметов: детский плед, уголок с вышивкой башкирского орнамента, кофточка, ползунки, шапочка из хлопчатобумажного полотна и поздравительный вкладыш от главы Башкирии.


Башҡортостанға Ҡаһирәнән картуф индереү тыйылған\nБыл турала бөгөн ветеринария һәм фитосанитария күҙәтеүе хеҙмәтенең республика идаралығы хәбәр итте. Ваҡытлыса сикләү 9 апрелдән үҙ көсөнә ингән. Ә бына республикала яҙғы сәсеүгә әҙерлек бара. Шишмә районында алтмыштан ашыу крәҫтиән -фермер хужалығы эшләй. Улар араһында иң ҙур ойошмаларҙың береһе «Әғли» крәҫтиән-фермер хужалығы. Ойошмала күпләп картуф, кишер һәм ҡыҙыл сөгөлдөр үҫтерелә.\nКеләттәрҙә әле эш гөрләй. Картуфтың иң яҡшылары орлоҡҡа һалына. Сереп боҙолғандарынан айырырға бер нисә кеше йәлеп ителгән. Ҡеүәтле техника ярҙамында картуф тауҙары хасил була.\nКартуфты өс йөҙ гектар ергә сәсергә йыйыналар. Һауа шарттары ыңғай торһа, ете тоннанан ашыу уңыш алырға өмөт бар. Кишер һәм ҡыҙыл сөгөлдөрҙө лә быйыл күберәк сәсергә иҫәп тотола. Хужалыҡта алдынғы технологиялар ҡулланыла. Техника паркы яңыртыла. Сәскестәр, тракторҙар баҫыуға сығырға әҙер, яғыулыҡ-майлау материалдары ла етерлек кимәлдә.\n«Әғли» хужалығы егерме йылдан ашыу эшләп килә. Бында Шишмәнән һәм күрше тирә райондарҙан һикһән кеше үҙенә шөғөл тапҡан. Йәшелсәне республика ҡалаларына ебәрәләр, сит өлкәгә лә сығаралар. Бойҙай, арпа ла үҫтерелә. Ужым баҫыуҙары алыҫтан уҡ йәшел булып күренеп ята. Ҡар йоҡа булғанлыҡтан үҫентеләр бер аҙ өшөгән, шулай ҙа күтәрелеп киләләр.\nАзат Йосопов, хужалыҡтың баш агрономы: «Үҫентеләр яҡшы ғына тамырланып үҫеп килә. Ҡуйылығы- өс-дүрт шытым. Быйыл уңыш мул булыр тип өмөтләнәбеҙ инде».\n2010 йылдағы ҡоролоҡта күргән зыянды ҡаплап бөтөп булмай әле ти, хужалыҡ етәкселеге. Ил иҡтисадындағы көрсөк тә өҫтәмә ауырлыҡтар тыуҙыра. Сәсеү кампанияһы хужалыҡҡа алтмыш миллионға төшә. Был сумманың яртыһы кредитҡа алына.\nИлдар Әғлиуллин, хужалыҡ етәксеһе: «Ашламалар ҙа, орлоҡтар ҙа валютаға ныҡ бәйле. Уларҙың хаҡы ҡырҡ процентҡа артты. Көҙгә нисек булыр әйтеүе лә ҡыйын». Ямғырҙар туҡтап көндәр йылыныу менән ауыл хужалығы хеҙмәтсәндәре баҫыуға сығырға әҙерләнә. Көнө йылды туйҙырыр мәлдең бер минутын да әрәм итмәҫкә тырыша улар.


Түбәнге Таһир — Башҡорт Википедияһы\n53°02′14″ с. ш. 58°09′52″ в. д.HGЯO\n80 206 852 009\n80 606 452 141\nТүбәнге Таһир (рус. Нижнетагирово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 550 кеше. Почта индексы — 453663, ОКАТО коды — 80206852009.\n2010 йыл 14 октябрь 498 260 238 52,2 47,8\nБашҡортостан халҡы: XIX-XXI быуат: статистика йыйынтығы / федераль дәүләт статистикаһы хеҙмәтенең башҡортостан республикаһы буйынса территориаль органы. — Өфө:Китап, 2008. — 448\nТүбәнге Таһир ауылы\nАуыл советы үҙәгенә тиклем (Темәс): 6 км\nЯҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 108 км\nХөсәйен Ҡунаҡбай (12.02.1912—15.02.1943), Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булға,башҡорт шағиры һәм журналисы.\nСәләх Кулибай(2 июль 1910 йыл — 15 октябрь 1976 йыл) башҡорт яҙыусыһы, шағир, драматург һәм тәржемәсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1948 йылдан — КПСС ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969)\nТүбәнге Таһир Викимилектә\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Түбәнге_Таһир&oldid=1085465 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 17:01 18 октябрь 2021 үҙгәртелгән.


Ҡоншаҡта район башҡорттары ҡоролтайы үтә // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nҠоншаҡта район башҡорттары ҡоролтайы үтә\n12:15, 5 марта 2010 Сәйәсәт\nҠоншаҡ ауылында — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы үҙәгендә бөгөн район башҡорттары ҡоролтайы үтә. Уның делегаттары башҡорт мәҙәниәтен, телен, халыҡ йолаларын һәм традицияларын тергеҙеү һәм үҫтереү мәсьәләләрен тикшерә. Ҡоролтайҙың көн тәртибендә – етенсе өлкә башҡорттары ҡоролтайына делегаттар һайлау, ул III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайына делегация составын билдәләйәсәк.\nҠоролтай үтәсәк район Мәҙәниәт йорто фойеһында халыҡ биҙәү-ҡулланма сәнғәте һәм башҡорт милли аш-һыуы күргәҙмәләре ойошторолған. Иң һуңынан Ҡоншаҡ районы үҙешмәкәр ижади коллективтары концерт күрһәтәсәк.\nБелешмә өсөн. Әлеге ваҡытта Силәбе өлкәһендә 200 мең башҡорт йәшәй. Башҡорттарҙың иң күбе Арғаяш (60 проценттан ашыуы) һәм Ҡоншаҡ (48 процент) райондарында тупланған. Был райондарҙа уҙған быуаттың 90-сы йылдар башында уҡ “Башҡорт халҡын тергеҙеү һәм үҫтереү” программалары ҡабул ителде, һәм район башҡорттары ҡоролтайҙары уларҙы тормошҡа ашырыуға әүҙем булышлыҡ итә. 1997 йылдың яҙында Ҡоншаҡ район Мәҙәниәт йортонда беренсе район башҡорттары ҡоролтайы үткәрелде, уның эшендә ауыл ҡоролтайҙарында һайланған 300-гә яҡын делегат ҡатнашты. Был ҡоролтайҙы ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә Ҡоншаҡ районы хакимиәте әүҙем ҡатнашты. Уның эшендә Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты вәкилдәре лә ҡатнашты. Һуңғы 10 йылда Ҡоншаҡ районының Башҡортостан Республикаһы менән иҡтисади һәм мәҙәни бәйләнештәре һиҙелерлек нығынды, Ҡоншаҡ районы менән Учалы районы һәм ҡалаһы араһында хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылды.


«ЮНАРМИЯ» йәштәрҙе йыя — Сибайский историко-краеведческий музей\n«ЮНАРМИЯ» йәштәрҙе йыя\nНәркәс Алсынбаева 11.11.2019 0\nСибай ҡалаһында “Юнармия” патриотик хәрәкәте 2016 йылда барлыҡҡа килә. Иң тәүҙә ул үҙ эсенә 44 йәш ағзаны алһа, бөгөн уларҙың һаны 300-ҙән ашыу. Хәрәкәт башлығы Илһам Мөхәрәм улы Ҡансурин әйтеп үтеүенсә, улар был һанды миллионға еткереү маҡсаты менән янып йәшәй.\nБөгөн дә “Юнармия” Сибай ҡалаһы музейында үткән сарала йәш ҡыҙҙарҙы һәм егеттәрҙе үҙ сафына алды. Мостафин Данил патриотик хәрәкәттең антын уҡып ишеттергәс, яңы ағзаларға значоктар һәм китаптар тапшырылды.\nАртабан байрам уңайынан Сибай ҡалаһының 1-се һанлы мәктәбенән 10 уҡыусы коммунистар партияһының комсомол рәтенә ҡушылды. Партияның өлкән ағзалары уларҙы һәр ваҡыт алда булырға, тыуған илгә тоғро хеҙмәт итергә һәм киләсәккә юғары маҡсаттар ҡуйырға саҡырҙы.\nШулай уҡ Тимур Мөхәмәтҡужин менән Илнур Рәсүлев коммунистар партияһына ҡабул ителде. Партия билеттарын ҡулдарына алғандан һуң, яңы ағзалар тыуған ил өсөн тоғро хеҙмәт итергә, халҡыбыҙ йөҙөнә ҡыҙыллыҡ килтермәҫкә һүҙ бирҙе.\nНәркәс АЛСЫНБАЕВА («Атайсал» гәзите)