Дауа – аяҡ аҫтында » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Сәләмәт булайыҡ » Дауа – аяҡ аҫтында\nДауа – аяҡ аҫтында 06.06.2018 // Сәләмәт булайыҡ\n“Һаулығым – байлығым” тигән һүҙҙәрҙе йыш ишетәбеҙ, ҡулланабыҙ. Кемделер нимә менәндер ҡотлағанда ла иң тәүҙә һау-сәләмәт тормош теләйбеҙ. Ысынлап та, һаулыҡтан да ҡәҙерлерәк нимә бар һуң донъяла? Хәҙерге заманда был бигерәк тә актуаль, сөнки тулыһынса һау-сәләмәт кешеләр әҙәйә, бигерәк тә йәштәр араһында. Ығы-зығылы тормош, насар экология, дөрөҫ булмаған йәшәү рәүеше, туҡланыу — сәбәптәре күп инде...\nСер түгел, сирләп китһәк, шунда уҡ дарыуханаға йүгерәбеҙ. Хаҡтарына ла ҡарамай, табип кәңәшен дә көтмәй, услап-услап дарыу йотабыҙ. Былай еңелерәк тә, тиҙерәк тә, мәшәҡәтләнмәйһең дә кеүек. Бигерәк тә йәш әсәләрҙең сабыйҙары ауырыһа, үҙ белдектәре йәки интернеттағы “дуҫтары” кәңәштәренә таянып балаларын “дауалауы” борсолдора. Һөҙөмтәлә улар, иммунитеттары ҡаҡшап, сиргә бирешеүсән, сибек булып үҫә.\nБорон-борондан ата-бабаларыбыҙ төрлө шифалы үләндәр менән дауаланған, уларҙы йыйып, киптереп, ҡайнатып эскән. Дарыу үләндәре йыйыу, имләү, һөлөк һалыу менән шөғөлләнгән айырым кешеләр ҙә булған. Үләндәрҙең дауалау үҙенсәлектәрен, ҡасан, ниндәй күләмдә йыйырға, уларҙы ҡайһылайтып һаҡларға кәрәклеген бик белеп эш иткәндәр улар. “Самаһын белһәң — дарыу, белмәһәң — ағыу” тигән мәҡәл юҡтан ғына килеп сыҡмаған бит.\nЫсынлап та, тирә-яғыбыҙға күҙ һалығыҙ әле: ниндәй генә үләндәр үҫмәй тыуған төйәгебеҙҙә!\nБөтәбеҙгә лә таныш үгәй инә үләнен генә алайыҡ. Ул күп илдәрҙә халыҡ медицинаһында ҡулланыла, боронғо дарыу үләне иҫәпләнә. Япрағынан яһалған төнәтмә һалҡын тейгәндә, аш һеңдереү, бөйөр һәм бәүел ҡыуышлығы сирҙәрендә ярҙам итә, аппетитты аса. Ә һарҡындыһы менән сәсте йыуып, ҡауаҡтан һәм сәс ҡойолоуҙан ҡотолорға була.\nКүптәргә ҡамасаулаған дегәнәктән генә күпме файҙа! Унан май эшләргә, төнәтмәһе менән сәс йыуырға мөмкин – тамырҙарын нығытыуға булышлыҡ итәсәк.\nЮл япрағы – ашҡаҙанға, андыҙ бөйөргә дауа, дегәнәк тамырын сәйнәп йөрөү гастритты бөтөрә, шәкәр диабеты менән ауырығанда ла ҡулланырға мөмкин.\nСөйәл үләне лә шифалы, уны сәскә атҡан саҡта йыялар. Күптәр ағыулы тип ҡулланмай, ләкин аҙ миҡдарҙа эсһәң, йүткереүҙе бөтөрә, температураны төшөрә.\nЫнйы сәскәһен (ландыш) йыйғанда һаҡ булырға кәңәш ителә, сөнки ул ағыулы, бигерәк тә еләктәре. Ынйы сәскәһен дауа сифатында халыҡ ҡына түгел, рәсми медицинала ла киң ҡулланалар. Унан эшләнгән дарыуҙар тынысландыра, йоҡлата, шулай уҡ тахикардия, гипертония, боғаҡ һәм быума сирҙәрен дауалауҙа, нервы ҡаҡшағанда файҙаһы ҙур.\nҠара ҡарағаттың япраҡтарын һәм бөрөләрен әҙерләйҙәр, ул аскорбин кислотаһына бай. Япраҡтары хуш еҫле булғанға күрә йыш ҡына сәйгә лә өҫтәйҙәр.\nБәпембә салат өсөн һәйбәт. Иҙелгән япраҡтарынан йәшәртеү өсөн битлек тә эшләйҙәр, ә сәскәһенән әҙерләнгән төнәтмә һипкелде ағарта.\nОшо арала ҡайын еләге сәскә ата башлай. Уның шифалы булыуы күптән билдәле. Бигерәк тә япрағын ҡан ағыуҙы туҡтатыусы үләндәр ҡатнашмаһына ҡушалар. Ә еләгенән ҡайнатма әҙерләйҙәр йәки киптерәләр.\nБыл осорҙа айыу көпшәһе (дяшль), энәлек (боярышник), муйыл сәскәһе, дегәнәк тамыры, көтөүсе муҡсаһы, аҡ әрем, юл япрағы, ҡара һарына (папоротник) һәм башҡа ҡайһы бер үҫемлектәрҙең шифаһы ҙур.\nЭйе, һанай китһәң бик күп. Мәғлүмәттәргә ҡарағанда, Башҡортостаныбыҙҙа үҫкән ҡырағай дарыу үҫемлектәренең 120 төрө фәнни медицинала һәм 200-ҙән ашыуы халыҡ медицинаһында ҡулланыла.\nҺуңғы ваҡытта сирҙе дауалағанда ата-бабаларыбыҙ тәжрибәһендә һыналған дарыу үләндәренә мөрәжәғәт итеүселәр күбәйә. Республикабыҙҙа киң танылыу алған ағинәйҙәр хәрәкәтенең үләндәрҙең шифаһын, нисек ҡулланылыуын аңлатыу буйынса йәш быуын араһында маҡсатлы эш алып барыуы маҡтауға лайыҡ.\nЮғары даирәләрҙән дә республика фармацевтика сәнәғәтен урындағы экологик яҡтан таҙа үләндәр нигеҙендә үҫтереү мәсьәләһе күтәрелә башланы.\nҠыҫҡаһы, йәй башланып ҡына тора. Үҙегеҙҙең, балаларығыҙҙың һаулығын хәстәрләп, файҙалы үләндәрҙе йыйып ҡалығыҙ. Әммә иң тәүҙә улар хаҡында мәғлүмәт менән ныҡлап танышығыҙ, табип менән кәңәшләшегеҙ һәм үҙегеҙгә күпме кәрәк буласағын иҫәпләгеҙ, сөнки киптерелгән үләндәрҙе һаҡлау ваҡыты күп түгел, ни бары бер-ике йыл.


Еңмеш » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Әҙәбиәт » Еңмеш\nЕңмеш 06.07.2013 // Әҙәбиәт\nЛинир Ибраһим улы Сәлишев 1937 йылда Федоровка районының Яңы Яуыш ауылында тыуған. Рәсәйҙең, Башҡортостандың атҡаҙанған агрономы, "Почет Билдәһе" ордены кавалеры.\nТыуған төйәк ҡайҙан башлана?\nҒәҙәттә, беҙ, журналистар, теге йәки был күренекле шәхес тураһында яҙғанда уңыштарын, яулаған еңеүҙәрен генә күккә сөйөп маҡтайбыҙ, үҙенең кем икәнлегенә, ҡайҙан, ниндәй ғаиләнән сығыуына, ата-бабалары кем булғанлығына артыҡ иғтибар бирмәйбеҙ. Бер нимә лә юҡтан бар, барҙан юҡ булмай бит.\nКүренекле шәхес Линир Сәлишевте Башҡортостанда ғына түгел, бәлки, Рәсәй, хатта Америка игенселәре, бигерәк тә агрономдар араһында белмәгән кеше юҡтыр, тиһәм, һис тә фәстереү булмаҫ. Уның тураһында байтаҡ мәҡәлә, очерк баҫтырып сығарылған, телефильм төшөрөлгән.\nСәлишевтәрҙең төп тамыры хәҙер Линир Ибраһим улы йәшәгән Бала Сытырмандан 40-45 саҡрымдағы Айтуған ауылынан башлана. Юрматы ҡәбиләһенең уҫылы-мең ырыуы аҫаба башҡорто Айтуған бей нигеҙ һалған был ауыл архив документтарында 1768 йылда күренә башлаһа ла, уның тарихы быуаттар төпкөлөнә алып китә. Күҙ күреме һуҙылған киң далала көтөү-көтөү мал йөрөгән, бер яҡ ситтә урманы шаулап үҫкән, ҡыштарын йылҡылар тау, ҡалҡыулыҡ һырттарына тибенгә сыҡҡан. Ҡайһы бер статистарҙың "башҡорт иген сәсмәгән" тип раҫлауына ҡарамаҫтан, игенен дә сәскән айтуғандар, мал-тыуарын да ишәйткән, халҡы ла йылдың-йылы арта барған.\nСәлишевтәрҙең шәжәрәһенә күҙ һалайыҡ. Нәҫел башлығы Юрматы ҡәбиләһенең уҫылы-мең ырыуы аҡһаҡалы Морапталдың ике улы була: Сәлиш (1748–1831 йылдар) менән Тойғон. Сәлиштән Исмәғил, Кинйәбай, Ҡорбанғәле, Кинйәғол, Ғәли исемле биш малай тыуа. Сәлиштең икенсе улы Кинйәбайҙың (1791) Әбделғафар, Аллабирҙе, Ейәнбирҙе, Йәғәфәр (1821) исемле улдары була. Йәғәфәрҙән — Ғирфан (1842), Ғирфандан Йыһангәрәй, Бәхтегәрәй, Ғәҙелгәрәй, Сәхипгәрәй тыуа. Йыһангәрәйҙең Ибраһим исемле улы була (1904–1937). Унан Нуриман һәм Мөнир тыуа. Эйе, Линир Сәлишевтең мулла ҡушҡан ысын исеме — Мөнир.\nАтайҙан ун көнлөк кенә булып ҡалған Линирға тормоштоң әсеһен-сөсөһөн байтаҡ татырға тура килә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, ир-егеттәр берәм-берәм фронтҡа оҙатыла. Хатта Яңы Яуыш, Софиевка, Некрасовка ауылдарынан торған "Радио" колхозында рәйес йөгөн тартырлыҡ кеше табылмай. Бисә-сәсә, ҡарт-ҡоронан торған колхозсылар дөйөм йыйылыш үткәрәләр ҙә Линирҙың әсәһе Миңзифа Сәләхетдин ҡыҙын колхоз рәйесе итеп һайлап ҡуялар. Ул уҡый-яҙа ла белмәй, тик имзаһын ғына ҡуя ала, әммә үҙенең ныҡышлығы, әүҙемлеге, ҡәтғилеге менән колхозсыларҙың ихтирамын яулай. Уҫал да, ғәҙел дә була белә. Ер эшкәртеү технологияһын да ире Ибраһимдан өйрәнеп ҡалған, һәм ҡасан һөрөп сәсергә, ҡасан бесәнгә төшөргә, ҡасан ураҡ эштәренә тотонорға икәнлеген унан да яҡшы, унан да төплө белгән кеше юҡ. Дәүләткә иген тапшырыу планын колхоз йылдың-йылы арттырып үтәй, колхозсылар ҙа "таяҡ"ҡа (хеҙмәт көнө, трудодень) эшләмәй — аҙмы-күпме ҡыш сығырлыҡ ашлығын таратып бирә рәйес. Уға алабута ла ҡушһаң, ярайһы уҡ запас туплана... Ләкин ауылда эте лә, бете лә бар: кемдер Миңзифаның халыҡҡа хеҙмәт көнө иҫәбенә ашлыҡ таратыуын район үҙәгенә еткерә. НКВД-нан килеп төшәләр ҙә халыҡтың ашлығын таптыра башлайҙар. Миңзифаның таҙа ашлыҡ таратҡанын белеп ҡалһалар, исемен дә һорамай, башы-тояғы менән алып китәсәктәр. Быны алдан һиҙенгән рәйес алған ашлыҡты алабута менән бутарға ҡуша.\n— Эйе, — тип яуаплай ул тикшереүселәргә, — ашлыҡ түгел, ә ырҙын төптәрендәге ҡырҙыҡты ҡырып-һепереп тараттыҡ, ә дәүләткә план ярым иген бирҙек. Ана, келәт мөйөшөндә әле биреп өлгөрмәгәне лә ята. Оятығыҙ булмаһа, уныһын да алып китегеҙ.\n— Артабан Миңзифа үҙе һөжүмгә күсә: "Ҡыш бауыры оҙон, тамаҡтарын сөйгә элеп ҡыш сыҡһындармы? Ә теге ялған һәм ата ялҡау ошаҡсыларҙың һүҙҙәрен бүтән тыңламағыҙ. Уларҙың үҙҙәрен яуапҡа тарттырырға кәрәк..."\n"Уполномоченныйҙар" ҡайтып киткәс, Миңзифа иркен тын алып ҡуя һәм келәт мөйөшөндәге сүпле ашлыҡты тиҙ генә таратып сыға.\nБөйөк Ватан һуғышы еңеү менән тамамланһа ла, халыҡ һаман аслы-туҡлы, ярым-яланғас йәшәй. 1946–1947 йылдарҙағы ҡоролоҡ айырыуса бәкәлгә һуға. Иртә яҙҙан ер-һыу ҡорой, бер тамсы ямғыр яумай, тынды ҡурырлыҡ эҫе ҡояш аҫтында ужым ашлыҡтары, үләндәр һарғая, ярауайҙар баш ҡалҡыта алмай кибә, ер ярыла. Көтөүгә сыҡҡан мал-тыуар ер кимерергә, ағас ботаҡтарына һонолорға мәжбүр.\n— Батырлыҡ та, ғәйрәт тә, үҙ көсөңә тәрән ышаныс та, — тип һөйләй ул көндәр тураһында Линир Сәлишев. — Һинең күңелеңдә ошо тойғолар мәңгелек эҙ ҡалдыра, һәм уларҙан һуңғы көнөңә тиклем айырыла алмайһың. Үткәндәр тураһында уйлағандар киләсәкте лә күҙ уңында тота. Киләсәк тураһында һөйләгәндәрҙең үткәндәрҙе оноторға хаҡы юҡ. Мин, мәҫәлән, уйҙарымда булһа ла, ул йылдарға әйләнеп ҡайтам, һәм беҙҙән ун саҡрым алыҫлыҡтағы урыҫ ауылына бер сеүәтә еләк тотоп барғаным һаман күҙ алдымдан китмәй.\nИген, үлән үҫмәһә лә, ул йыл Ашҡаҙар буйҙарында шартлама еләк уңғайны. Уны белеп ҡалды ла Линир, кәштәлә торған ҙур ғына ағас сеүәтәне эләктереп, йылға буйына йүгерҙе. "Һә" тигәнсе бер сеүәтә йыйып та алды. Күп уйлап торманы, үҙҙәренән ун саҡрымда ятҡан урыҫ ауылына (ул хәҙер юҡ инде) юл тотто. Өйҙә бер телем икмәк юҡ. Еләкте берәй киҫәк әпәйгә алмаштырыу һәм ҡайтып әсәһе менән өләсәһен шатландырыу ине уйы. Бер өйгә керҙе — юҡ тип сығарҙылар, икенсеһенән дә кире борҙолар. Шул саҡ бер өйҙөң ҡапҡаһынан үҙе менән тиңдәш малайҙың өҫтөнә май яғылған икмәк тотоп сыҡҡанын күреп ҡалды ла, ни булһа ла булыр тип, шуға ҡаршы атланы. Тегеһе иһә, уның күҙен ҡыҙҙырып, ашай-ашай үтеп китте. Етмәһә, терһәге менән ҡағылып, еләген дә саҡ түктермәне. Малай уның арт һабағын уҡытырға тип уҡталып та ҡуйҙы, ләкин, эштең ҙурға китәсәген аңлап, теге йорттоң ишеген асты. Ярай, хужабикә өйҙә һәм яңы ғына мейестән сыҡҡан тыпыстарҙы өҫтәлгә теҙеп тора.\nЛинир белер-белмәҫ теле менән тотлоға-тотлоға нимәгә килгәнен аңлатып бирҙе. Хужа ҡатын йомарт кеше икән, ул малайға бәләкәйерәк бер тыпыс икмәк тоттороп сығарҙы. Аяғы ергә теймәй осто Линир. Бара-бара ла икмәкте еҫкәп-еҫкәп ала. Их, ашағыһы килә бит, хатта ауыҙ һыуҙары ҡойола, ләкин ярамай. Өйҙә уны өләсәһе менән әсәһе көтә. Түҙҙе малай, тештәрен ҡыҫып булһа ла сабыр итте, бер семтем дә һындырып ҡапманы һәм, икмәк еҫенән иҫереп, көс-хәл менән ҡайтып йығылды.\nАуылдағы башланғыс мәктәпте тамамлағас, Линир Яңы Яуыштан алты саҡрымда ятҡан Бала Сытырман ете йыллыҡ мәктәбенә йөрөй башланы. Ҡышын — ҡыш, яҙын — яҙ, көҙөн көҙ тип тормай иртә таңдан китәләр ҙә мәктәпкә, кисен өйҙәргә шәм алғас ҡына әлһерәп ҡайтып йығылалар. Өҫтә — Нуриман ағаһынан ҡалған иҫке көпө, аяҡта — Федоровка баҙарынан һатып алынған сабата. Әллә уны һирәк итеп туҡыйҙар, әллә йүкә урынына тал ҡабығынан үрәләр — бер аҙнаға ла етмәй, төбө тишелә лә ҡуя. Шуны ла әйтмәксемен: беҙҙең Әй буйҙарында сабатаны ҡарама ҡабығынан тығыҙ итеп туҡый торғайнылар, бер ҡышҡа сыҙай.\n— Етенсе класты бөткәс, Ишембай нефть техникумына ғариза бирҙем, — тип хәтер ебен тағата Линир Ибраһим улы. — Алманылар. Сәбәбе: мәктәп биргән танытмала — "Мөнир", ә тыуыу тураһындағы таныҡлыҡта "Линир" тип яҙылған. Шулай итеп, ауыл Советындағы "грамотей" арҡаһында төп башына ултырҙым да ҡалдым. Хәҙер нимә эшләргә? Уҡыуҙы артабан дауам итергә яҡын-тирә ауылдарҙа башҡорт-татар урта мәктәптәре юҡ, ә ваҡыт үтә. Аптыраған өйрәк арты менән һыуға сума тигәндәй, тоттом да үҙебеҙҙән 30–40 саҡрымда ятҡан Ҡараласыҡтағы татар урта мәктәбенә көсләшеп тигәндәй барып керҙем, сөнки бында башҡорт мәктәптәренән килгән уҡыусыларҙы бик өнәп бармайҙар. Бер "икеле" билдәһе алдыңмы, ҡыуа ла ҡайтаралар. Беҙҙең ауылдан ғына өс егет ҡасып ҡайтып китте һәм бүтән уҡыманы. Мин иһә, татарса белмәһәм дә, бирешмәнем, тик "4" һәм "5" билдәләренә уҡырға тырыштым, татар малайҙары менән дуҫлашып, татарса яҙма эштәрҙе уларҙан күсереп яҙҙым. Уҡытыусыбыҙ һәйбәт апай ине: күрһә лә өндәшмәне, ә математика, физика, химияны класта минән дә яҡшы белгән уҡыусы булманы. Урыҫ телен, әҙәбиәтен дә яҡшы белә инем. Урта мәктәпте тамамлап, өлгөргәнлек аттестатын биргәндә мәктәп директоры: "Татар мәктәбен яҡшы билдәләргә генә тамамлаған башҡорт егете — маладис!" — тип ҡулымды ҡыҫты.\nМәктәптә уҡыған йылдарында уҡ Линир, ағаһы Нуриманға эйәреп, баҫыуға барыр, уның тракторына ултырып йөрөр йә йөрөтөр ине, өлкән кластарҙа прицепщик булды. Унынсыны бөткәс, тракторҙа ла бер йәй эшләп алды.\nБер көн шулай Линирҙы колхоз рәйесе саҡырта.\n— Былай тырыш егеткә оҡшағанһың, — тип башлай ул һүҙен, — ҡайһы берәүҙәр һымаҡ, ҡулыңды кеҫәгә тығып урамда "трай" тибеп тә йөрөмәйһең. Әллә, тим, Архангел районындағы ауыл хужалығы мәктәбенә бараһыңмы? Агрономға уҡып ҡайтыр инең. Үҙенә күрә бер һөнәр бит.\n— Барам, — тип икеләнмәйенсә яуап бирә егет һәм иртәгәһенә үк, арҡаһына бәрәңге, бер тыпыс арыш икмәге һалынған тоҡсай аҫып, ҡайҙа ат, ҡайҙа үткенсе машина кузовына эләгеп, алыҫ юлға сыға. Төплө белемле, талапсан агрономдар уҡытты курсанттарҙы, һәм унда алған белем һуңынан ауыл хужалығы институтының агрономия факультетына инергә ярҙам итте.\nУҡырға, төплөрәк белем алырға дәртләнеп ҡайтҡан Линир Пугачев исемендәге совхозға ҡушылған элекке "Радио" колхозының Яңы Яуыш бүлексәһе агрономы булып бер йыл эшләй ҙә ауыл хужалығы институтының агрономия факультетына ситтән тороп уҡыу бүлегенә керә. Ошо йылдар эсендә ул совхоздың комсомол комитеты секретары булып та эшләп ала. Ул саҡта Салауат районындағы "Һарғамыш" совхозының комсомол ойошмаһына Рәми Ғарипов етәкселек итә, һәм улар Өфөгә барғанда осрашып, һөйләшеп, кәңәшләшеп йөрөй.\n— Ҡайһы бер курсташтарым уҡып бөтә лә баҫыу эсенә аяҡ та баҫмай, йә партком, йә райком секретары, йә башҡа төр етәксе юлын һайлай ине, — тип һөйләй Линир. — Миңә лә ошондай вазифа тәҡдим итеп ҡарағайнылар, шунда уҡ ҡырҡа баш тарттым. Мин бит — ер кешеһе, ә ерҙе яратырға, ихтирам итергә кәрәк. Һәр кемдә лә мөхәббәт, һөйөү тигән оло тойғо йәшәй.\n— Ер — тере организм, уға һөйөү миңә әсәйемдән күсте. Колхоз рәйесе булып эшләгән йылдарҙа үҙе менән баҫыуға мине лә эйәртер ине. Ергә төшкән орлоҡтоң нисек тулышыуын, унан сибек кенә үҫентенең нисек баш ҡалҡытып, ерҙе тишеп сығыуын, тамыр ебәреүен ентекләп һөйләр, күрһәтер, тупраҡтың йылылығын тикшерер булды. Бик серле, сетерекле ул ер эше. Ошо серҙе асһаң, аңлаһаң ғына һинән ысын ер дуҫы, ер хужаһы сыға. Юҡ икән, һин кәсепсе кимәленән үтә алмайһың.\nЛинир Ибраһим улының тупраҡты минималь, йәғни өҫтән генә эшкәртеп, иген культураларынан ғына түгел, кукуруз, шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыштан (орлоғо) мул уңыш алыуын Башҡортостанда ғына түгел, бөтә Рәсәйҙә яҡшы беләләр. Был хаҡта гәзит-журналдарҙа аҙ яҙылманы, минеңсә, уның тураһында бөтәһе лә әйтеп бөтөлмәгән һымаҡ. Педагогия фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының, Халыҡ-ара педагогия академияһының (Берлин) тулы хоҡуҡлы ағзаһы Ильяс Иштуған улы Вәлиев уның уй-хыялдарын бөтә тулылығы һәм күркәмлеге менән күҙ алдына баҫтыра.\n— Эшең, индергән яңы технологияларың тураһында ла аҙ яҙманылар, һин бит — башҡорт агрономияһының Мостай Кәриме, ләкин уй-кисерештәрең, ауырлыҡтарҙы нисек еңеп сығыуың, эске донъяң тураһында яҙыусы булдымы?\n— Уныһын хәтерләмәйем. Юҡ, шикелле.\n— Тағы ла бер һорау: ерҙе һөрмәү юлы менән өҫтән генә эшкәртеү алымына ҡасан һәм нисегерәк тотоноп киттең?\n- Ул турала ла ҡапыл-ғара ғына әйтеүе ҡыйын. Эш шунда: 1957 йылда РСФСР Министрҙар Советы "Рәсәй Федерацияһының Совхоздар министрлығында яңы совхоздар ойоштороу һәм булғандарын киңәйтеү тураһында" ҡарар ҡабул итә. Уға ярашлы, Федоровка районының Ашҡаҙар һәм Һуҡайлы йылғаларының ике ярында Сталин, Ворошилов, Салауат исемендәге, "Үләй", "Новый путь", "Дружба", Киров исемендәге ете колхоз урынына ауыл хужалығы ерҙәре — 53 мең 277, һөрөнтө ерҙәре 32 мең 187 гектарға тиң һәм ҙурлығы менән тик "Йылайыр" совхозынан ғына ҡалышҡан Пугачев исемендәге гигант совхоз ойошторола. Хужалыҡтың элекке баш агрономы икенсе эшкә күсеү сәбәпле, мине уның урынына тәғәйенләнеләр.\nӘлбиттә, агротехниканың һабанһыҙ, йәғни ерҙе минималь эшкәртеү системаһы ул саҡта әллә ни яңылыҡ түгел ине. Уға үткән быуаттың 20-се йылдары урталарында уҡ ВАСХНИЛ-дың (Ленин исемендәге Бөтә Союз ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү академияһы) почетлы академигы итеп һайланған Терентий Мальцев, иген игеүҙең Алма-Ата ғилми-тикшеренеү институты директоры академик Александр Бараев нигеҙ һалғайны. Унда ерҙе кәҫтаҡтаһыҙ еңелсә эшкәртеү идеяһы ята. Ул ер ҡатламының ҡамыл төптәрен һәм ваҡланған һаламды әйләндермәй генә кәҫтаҡтаһыҙ йомшартыу арҡаһында ел һәм һыу эрозияһына кәртә ҡуя, тупраҡта дым туплауға булышлыҡ итә, сәсеү ваҡыты оҙайтыла, сүп үләндәренә, бигерәк тә ҡара һолоға, ҡаршы көрәште еңелләштерә. Уларҙың башланғысын һәм тәжрибәһен илдең башҡа төбәктәрендә лә эләктереп алдылар. Тик бына Башҡортостанда ғына игенде тәрән итеп һөрөп сәсеүҙе дауам итәләр, иҫке алымдарҙан ҡотола алмайҙар. Әллә наҙан түрәләрҙән шөрләйҙәр, сөнки сүс еп сейәлеүсән, наҙан түрә бәйләнеүсән бит. Әллә йылдар буйы йәшәп килгән крәҫтиән психологияһы ебәрмәй.\nЛинир Сәлишев яңы технологияның ҡайһы бер үҙенсәлектәрен 1976 йылда уҡ индерә башлағайны. Оҙаҡ уйланырға, төрлө белешмәләрҙе, ауыл хужалығы журналдарын аҡтарырға тура килә уға. Башҡортостандың дала райондарында һөрөлгән ерҙең иң уңдырышлы өҫкө ҡатын яҙғы һыуҙар, ямғыр йыуып алып китә, соҡор-саҡыр барлыҡҡа килә, ер яланғаслана.\nБаҫыуҙарҙың икенсе дошманы — ҡара һоло менән билсән. Улар майҙың егермеләрендә, ер йылыныу менән, башын һерәйтеп килеп сыға, тырматып та, культивациялап та бөтөрөү мөмкин түгел. Тәүге йылдарҙа беҙ дым запасын арттырыу өсөн көрәштек һәм ерҙе ал төрәнле һабандар менән кәҫтаҡтаһыҙ ғына йомшарттыҡ. Ерҙе былай эшкәртеү әле бер ҡайҙа ла юҡ ине. Ул тупраҡтағы дым запасын арттырыуға, ел һәм һыу эрозияһын кәметергә мөмкинлек бирҙе. Иген уңышы ла бер ни тиклем күтәрелде. Әгәр элекке йылдарҙа иген культураларының һәр гектарынан 15,4 центнер уңыш алыу менән сикләнһәк, 80-се йылдарҙа ул 19,2-гә етте. Үҫеш — 3,8 центнер. Ләкин был мине ҡәнәғәтләндермәне, сөнки, гектар көсө артһа ла, баҫыуҙарҙа ҡара һоло “хужа” булып алғайны. Унан нисек ҡотолорға? Хатта КПГ-4 культиваторы ла көткән һөҙөмтәгә өлгәштермәне.\nӘмәлгә ҡалғандай, 1980 йылда "Сельская жизнь" гәзите Кустанай өлкәһендәге Карл Маркс исемендәге колхоздың эш тәжрибәһен яҙып сыҡты. Баҡтиһәң, улар ерҙе туңға һөрмәй. БИГ-3 тырмаһы менән 5-6 сантиметр тәрәнлектә тырматып, яҙ былтырғы ҡамыл төбөнә сәсәләр икән. Әгәр баҫыуҙы ҡара һоло һәм башҡа сүп үләндәре баҫһа, уны эрозияға ҡаршы КПЭ-3,8 культиваторы менән эшкәртәләр, һуңынан катуклайҙар. Оҙаҡ уйландыҡ ул хаҡта. Әле йәшәп килгән технологияға ҡапма-ҡаршы килә бит был. Быға тиклем ерҙе туңға һөрөп ҡалдырыу, ул ғына ла түгел, тәрән итеп һөрөү, яҙ бер нисә тапҡыр дым ҡаплау, культивациялау, сәсеү алдынан тағы ла тырматыу менән мәшғүл инек. Әгәр шул циклда бер генә сынйыр өҙөлһә лә, ғәйепле кешеләр ҡаты яуапҡа тарттырылды. Көндәрҙең береһендә тоттоҡ та алыҫ Ҡаҙағстанға юлға сыҡтыҡ. Ысынлап та Кустанай игенселәре ошо технологияны күптән ҡуллана икән. Иген уңышы ла мул, ҡара һоло күптән сүплеккә түгелгән, тупраҡта дым да оҙаҡ һаҡлана.\nКолхоздың баш агрономы Федор Лаукарт тәжрибәһе менән уртаҡлашып ҡына ҡалманы, баҫыуҙарын, техникаһын күрһәтте.\n— Был эш еңелдән түгел, — тине ул, — сөнки игенсе психологияһын емерергә кәрәк. Беҙҙә нисек бит ул: өҫтән күрһәтмә булмай тороп, крәҫтиән ҡыл да ҡыбырлатмаҫҡа өйрәнгән, дөрөҫөрәге, баҫым яһап өйрәткәндәр.\nШулай ҙа Линир Сәлишев Кустанай игенселәренең эш тәжрибәһе менән генә хушһынмай, киләһе йылда Ростов өлкәһенең "Гигант" совхозына барып, еңелсә өҫтән эшкәртеү алымдарын өйрәнеп ҡайта.\n— Беҙ ҙә Кустанай һәм ростовтарҙың тәжрибәһенән сығып, 360 гектарҙа һынау үткәреп ҡараныҡ. Әммә кустанайҙарҙың да, ростовтарҙың да эш алымдары беҙҙең өсөн әллә ни яңылыҡ түгел ине, — тип хәтерләй Линир Ибраһим улы. — 60-сы йылдар аҙағында уҡ сөгөлдөрҙө һөрөлмәгән баҫыуға, ҡара һолоно культивациялағас ҡына сәсеп ҡараныҡ. Уңышы ла мул булды, ҡара һоло ла бүтән күренмәне. 1986 йылда иһә совхоз тулыһынса ошо технологияға күсте. Ғәҙәттә, беҙҙең яҡтарҙа сәсеүгә иртә төшәләр, һәм майҙың уртаһына тиклем бөтә хужалыҡтар ҙа уны тамамларға, райкомға, өлкә комитетҡа рапорт бирергә тейеш. Ә мин һөрөлмәгән ҡамыл төбөнә 20 майҙан һуң, ҡара һолоно дискылап культивациялағас ҡына, сәсергә булдым. Механизаторҙарҙы ла шуға ышандырҙым. Ләкин һәр ауылда ялағайҙар, ошаҡсылар ҙа була бит, “сәселмәгән баҫыуға сәселде тип отчет бирә, ер сәселмәү генә түгел һөрөлмәгән дә" тип райкомға шылтыратҡан кеше табылған. Бер саҡ райкомдың беренсе секретары үҙе килеп төштө. Күмәкләп сәселмәгән баҫыуға киттек.\n— Ниңә ер туңға һөрөлмәгән, ниңә сәселмәгән, кем ҡушты? — тип өҫкә менеп килә был, екерә. Мин өндәшмәйем, ергә сүгәләнем дә баш ҡалҡытып килгән бер ус ҡара һолоно төбө-тамыры менән соҡоп сығарҙым. — Әгәр белмәһәгеҙ, бына был игенсенең хас дошманы "ҡара һоло" тип атала. Тиҙҙән ул бөтә баҫыуҙы ҡаплап аласаҡ. Ана шул саҡта мин дискылар һәм культиваторҙар менән тамырҙарын ҡырып, сәсеүгә төшәм, вегетация осоро ла оҙаҡҡа һуҙылмаясаҡ.\n— Һин, саботажник, район планын юрый өҙәһең, — тип туҡтамай "первый". — Эшеңдән алырға, партиянан ҡыуырға кәрәк үҙеңде.\n— Беренсенән, — тим, — мине эшкә һеҙ түгел, Ауыл хужалығы министрлығы тәғәйенләне. Нисек кенә тырышһағыҙ ҙа, эштән ала алмайһығыҙ. Икенсенән, эйе, партиянан ҡыуа алаһығыҙ. Тик унан алда бюро үткәреп, шелтә сәпәргә кәрәк, әммә бюро ағзалары риза булырмы? Өсөнсөнән, хәҙер үк ҡайтып китегеҙ ҙә көҙһөҙ беҙгә аяҡ баҫмағыҙ. Шунда мине эштән дә алырһығыҙ, партиянан да сығарырһығыҙ.\nАсыуынан, ғәрлегенән шартларҙай булып ҡайтып китә секретарь һәм Сәлишевтең башбаштаҡлығы тураһында өлкә комитетҡа хәбәр итә. Ләкин унда "себеште көҙ һанайҙар" тип өндәшмәй ҡалыуҙы хуп күрәләр. Кем белә, бәлки, дыуамал агроном хаҡлылыр ҙа, түгел икән, язаһын биреү бер ҙә һуң түгел.\nКөҙ етә. Совхоздың һөрөлөп сәселгән баҫыуҙарынан 14 центнер уңыш алынһа, ҡамыл төбөнә сәселгән баҫыуҙың һәр гектарынан 21-ҙән ашып китә, ә район буйынса ул 11 центнерға ла етмәй. Оятынан килмәй "первый" Сәлишев баҫыуына һәм аҙаҡ та "пугачевсыларҙың" уңышына күҙ йомоп ҡына ҡарай.\n1981 йыл айырыуса ҡоро килә. Бөтә хужалыҡтарҙа ла ярауай ашлыҡ янып көйә, уларҙа 1-ҙән артмаһа, Линир Сәлишевтең тәжрибә баҫыуынан 11 центнер уңыш алына. Алдағы йылда агрономдың башланғысына шул уҡ райком түрәләре таяҡ тығып маташа. Әммә "аҡыл өйрәтергә" килгән түрәләрҙе, кемдең кемлегенә ҡарамай, баҫыуҙан ҡыуа ла ҡайтара.\nШулай бер яҙ совхозға көтмәгәндә Башҡортостан игенселек һәм баҫыу культуралары селекцияһы ғилми-тикшеренеү институты директоры, ауыл хужалығы фәндәре докторы, Башҡортостан Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты Нәзиф Бәхтизин килеп төшә. Һөрөлмәгән ҡамыл төптәрен ҡарап, тупраҡты усында ыуғылай ҙа Бәхтизин тыныс ҡына Линирҙан һорай:\n— Ҡустым, тупраҡ сәсергә етешкән бит, ниңә сәсмәйһең? Линир уға йолҡоп алынған ҡара һолоно ҡулына тоттора.\n— Күрәһегеҙме, Нәзиф Раянович, игенсенең төп дошманы нисек ҡуйы һәм ҡеүәтле рәүештә баш ҡалҡытып килә. Уның тағы ла бер-ике көн көсәйгәнен көтәбеҙ ҙә дискы һәм культиватор менән төбө-тамырынан аҡтарып бәргәс кенә сәсеүгә төшәсәкбеҙ.\n— Яҡшы, — ти ғалим, — ул саҡта мин тағы ла килермен. — Рәхим итегеҙ. Беҙ шат ҡына булырбыҙ.\nЭргәлә ғалим менән еңмеш агрономдың тыныс, дуҫтарса һөйләшеүен ауыҙ асып тыңлап торған төрлө кимәлдәге етәкселәр мәсьәләне ҡабырғаһы менән ҡуймаҡсы була.\n— Фәндән алыҫ торған, беҙҙең һүҙгә мыйыҡ та бормаған еңмеште ниңә урынына ултыртмайһығыҙ? Күпме ерҙе юҡҡа сығарасаҡ, әрәм итәсәк бит ул.\n— Юҡ, егеттәр, һеҙ яңылышаһығыҙ. — Бәхтизин йылмайыбыраҡ, тыныс ҡына яуап бирһә лә, тауышы ҡаты, аныҡ ине. — Егеткә аяҡ салаһы булмағыҙ. Уның тәжрибәһе — нәҡ фән ҡушҡанса. Беҙҙең институт тәҡдимдәре Ҡөрьән аяты түгел бит. Улар һәр зонаның тәбиғәт шарттарына, ер структураһына яраҡлаштырылырға тейеш.\nКүренекле ғалимдың ыңғай баһаһынан күңеле күтәрелгән Линир тәжрибәгә тағы ла ҡыйыуыраҡ, тағы ла ышаныслыраҡ тотона.\nТерентий Мальцев һабаҡтары\nӘлбиттә, Линир Сәлишев Федоровка районында ғына түгел, бәлки, Башҡортостанда ла игенселек культураһын күтәреү, ерҙең уңдырышлылығын арттырыу өсөн байтаҡ көрәште. Тора-бара уға эйәреүселәр, тәжрибәһен үҙләштереүселәр ҙә табыла. Ләкин Линир ғына өлгәшкән уңыштары менән риза түгел, һаман эҙләнә, яңынан-яңы тәжрибәләр үткәрә.\n— Ҡурғанға, халыҡ академигы Терентий Мальцевҡа барып ҡайтырға кәрәк. Тик ул ғына минең эҙләгәндәрҙе табырға ярҙам итер.\nШулай итеп, Башҡортостан делегацияһы, мең саҡрымға яҡын юл үтеп, Урал аръяғындағы Ҡурған еренә аяҡ баҫа. Урта белеме лә булмаған академик, ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы Терентий Мальцев уларҙы:\n— Һаумыһығыҙ, башҡорт дуҫтар! — тип ҡаршы ала. — Былтыр "Советская Россия" гәзитендә "Баҫыуҙы йәштән һаҡлағыҙ!" — тигән мәҡәлә уҡып, Башҡортостандағы Пугачев исемендәге совхоздың баш агрономы Линир Сәлишев тигән егеттең эҙләнеүҙәре һәм уға аяҡ салған район етәкселәре менән ыҙғышып бөткәнен белдем. Бына ул гәзит. — Ҡарт ғалим өҫтәл тартмаһынан "Советская Россия"ны алып алдына һалды.\n— Ярай, — тине ул бер аҙ тынып, уйланып ултырғас. Шунан, башын күтәреп, Линирға күҙ атты. — Маладис, ҡустым, әгәр барған юлың хаҡ икән, түрәләр менән генә түгел, Хоҙай Тәғәләнең үҙе менән дә бәхәскә инә алаһың.\n— Ер — тере организм. Бөгөн ерҙәрҙең гумус ҡатламы ныҡ кәмене. Ни өсөн? Сөнки беҙ кәҫтаҡталы һабан менән тәрән итеп һөрөп, тупраҡтың аҫтын-өҫкә әйләндереп бөттөк. Ана, сиҙәм ерҙәр менән нимә килеп сыҡты? Сиҙәм күтәреп, мул уңыш үҫтермәксе булдыҡ. Бының өсөн тәбиғәт беҙҙән ҡаты үс алды. Бер-ике йыл уңыш йыйҙыҡ та, шуның менән "хуш-хәйрүш", элек көтөү-көтөү мал йөрөгән, мул бесән биргән сабынлыҡтар ҡалдауға, ҡом осоп ятҡан ташландыҡ ергә әйләнде, сөнки гумус ҡатламы аҫта ҡалды. Йәнә мелиорацияны алайыҡ. Ерҙәрҙе арттырабыҙ тип, күпме туғай, болондарҙы әрәм иттек, ә һыуятар болондарҙың аҫтында ҡом, һары балсыҡ, ваҡ таш ятҡанлығын белмәнекме ни? Белдек, бик яҡшы белдек. "Өҫтән" план төшкәс, ҡайҙа бараһың? Ана шул башһыҙ башлыҡтарҙың фарманын үтәйбеҙ тип, сабынлыҡтарһыҙ тороп ҡалдыҡ. Мин ул хаҡта ла күпме әйтә килдем, матбуғатта сығыш яһаным. Юҡ, тыңламанылар. Ни эшләйһең, партия шулай ҡуша бит! Етмәһә, ул болондарҙа йәшәгән ҡырағай хайуандар, кейектәр ҡасып бөттө, күл буйҙарындағы ҡоштар ояларын ташланы, йылғалар һайыҡты. Мин был күренеште енәйәт тип кенә атар инем.\n— Күп һәм бер йыллыҡ үләндәр тураһында әйтмәй булмай, — тип һүҙен дауам итте атаҡлы игенсе. — Күптәр, мәҫәлән, бер йыллыҡ үлән сәсеү менән мауыға. Уның бесәнен йыйып алалар ҙа һөрөп ташлайҙар. Минеңсә, был дөрөҫ түгел. Бер йыл эсендә үлән тамырҙары, ҡамыл сереп өлгөрмәй, ул гумусҡа ла әйләнмәй, тик сүп үләне булып ҡала. Күп йыллыҡ үлән сәсеү иһә күпкә отошло, сөнки шул үлән тамырҙары, ҡамыл төптәре сереп гумусҡа әйләнә һәм уны арттыра. Тағы ла бер нәмәгә туҡталайыҡ. Ул — ҡоролоҡ. Борон-борондан ҡоролоҡтан халыҡ яфа сиккән, ауылы-ауылы менән аслыҡтан ҡырылған. Пар ерҙәре тураһында ла әйтмәйенсә булмай. Ике йыл бер-бер артлы уңайлы килһә, бәғзе етәкселәр, йәнәһе, пар ерҙәре кәрәкмәй, тип тауышлана башлай, ҡышҡа ерҙе һөрмәй. Йыл ҡоро килһә, киреһен раҫлайҙар. Бер сиктән икенсеһенә ташланыу хужалыҡҡа бер ниндәй ҙә файҙа килтермәй. Күп йыллыҡ тәжрибәмдән сығып, шуны әйтә алам: тәбиғәттең үҙ ҡанундары. Уның менән көрәшеү, уны үҙгәртәбеҙ тип шапырыныу — авантюристар шөғөлө. Уны еңеп булмай. Шуға күрә уға яраҡлашыу мотлаҡ. Һеҙ, агрономдар, был аксиоманы яҡшы үҙләштерергә тейешһегеҙ.\n— Сүп үләндәре маҙаға тейә — гербицидһыҙ ғына уларҙан нисек ҡотолорға?\n— Киләсәк игенде бөгөнгө игенсе барлыҡҡа килтерә. Үҙ бурысыңды уңышлы башҡарып сығыу өсөн дүрт "кәрәк"те үтәү мотлаҡ: "белергә кәрәк", "булдыра алырға кәрәк", "теләргә кәрәк", "эшләргә кәрәк". Эҙләнеү, яйын табыу фарыз. Сүп үләндәренең иң ҡурҡыныслыһы — ҡара һоло һәм билсән.\nПугачев исемендәге совхоздың баш агрономы Сәлишев иптәш, "Советская Россия" гәзите яҙғанса, Башҡортостанда тәүләп ошондай тәжрибә үткәрҙе һәм бер гербицидһыҙ еңеп сыҡты. Мин дә ағыулы химикаттарҙан ҡурҡам. Уны ҡулланһаң, сүп үләндәре менән бергә файҙалы бөжәктәр ҙә, ҡош-ҡорт та, ҡырағай йәнлектәр ҙә, хатта йорт хайуандары ла һәләк була, игендең үҙендә лә ҡала, ә был кеше һаулығына зыян килтерә. Уларҙы Сәлишев кеүек биологик юл менән бөтөрөргә мөмкин. Бер тапҡыр юғары уңыш алам тип бөтә баҫыуҙы ағыулап бөттөк. Аҡыл ялҡаулығы көслө шул беҙҙә, юғары белемле булһаҡ та, уйламай эшләйбеҙ, эҙләнмәйбеҙ, тәжрибә үткәрмәйбеҙ.\nТерентий Мальцевтың һүҙҙәрен бүлдереп, бына нимә әйтмәксемен: 80-се йылдар аҙаҡтарында миңә Словакияға барырға насип булғайны. Липтовска Кокава кооператив хужалығы баҫыуҙары таулы-ташлы, һоро тупраҡ.\n— Бында нисек иген үҫтерәһегеҙ? — тип һорайым кооператив рәйесе Вильям Крайчиктан. Ул:\n— Әлләсе, артыҡ күп булмаһа ла, гектарынан 50–55 центнер уңыш алабыҙ, — тигәйне, бошонмай ғына. — Быйыл йәй ямғырлы килде, гектар көсө 46 центнерға ғына етте.\nБына һиңә мә! Беҙ ете ҡат тир түгеп, көнө-төнө ерҙә соҡонһаҡ та, һирәк йылдарҙа ғына гектарынан 20-шәр центнер уңыш алабыҙ. Словактар иһә таулы-ташлы баҫыуҙан 50 центнерҙан ашыу иген үҫтерә. Ғәжәп бит, әй! Әллә беҙ ысынлап та иген үҫтерә белмәйбеҙме икән, тип ирекһеҙҙән уйланып та ҡуяһың. Һуң беҙҙәге ерҙәр сит илдәгенекенән күпкә яҡшыраҡ бит. Ҡап-ҡара тупраҡ, икмәккә һылап ашарлыҡ, ә уңыш ташҡа үлсәйем. Сер нимәлә икән? Бәлки, сит илдәрҙә ергә крәҫтиән үҙе генә хужа булғанлыҡтан киләлер ул уңыш. Ҡасан һәм ниндәй тәрәнлектә һөрөргә, ҡасан тырматып сәсергә икәнлекте крәҫтиәндән башҡа кем белә? Беҙҙә иһә ергә ҡырҡмаһа-ҡырҡ хужа. Крәҫтиән бахыр иһә, хужалар ни әйтер тип, уларҙың ауыҙына ғына ҡарап ултыра. Ә ул түрәләрҙең күбеһе ауыл хужалығы белгесе лә түгел.\nОшондай "белгес"тәр менән ауыл хужалығын нисек күтәрмәк кәрәк? Ил башлыҡтары быны белмәйме? Бик яҡшы белә, әммә ҡарға күҙен ҡарға суҡый буламы һуң? Шуға ла бөгөн ауыл хужалығы — иң артта һөйрәлеүсе тармаҡ. Уны үҙ эшенә мөкиббән бирелгән сәлишевтәр генә күтәрә алырмы икән? Икеле.\nҠамыл төбө — һары алтын\nЙәнә 80–90-сы йылдарға әйләнеп ҡайтайыҡ. Линир Сәлишевтең ерҙе көҙҙән кәҫтаҡтаһыҙ ғына өҫтән йырып сығырға, яҙ иһә 20 майҙан да иртә сәсмәҫкә тигән тактикаһын күптәр аңламаны. Йылдар, быуаттар буйы крәҫтиән ерҙе һөрмәйенсә сәсмәгән, халыҡ быға өйрәнгән. Линирҙың яңы агротехник алымы күптәрҙе аптырата. Күрше хужалыҡтар, май урталарында уҡ сәсеүҙе тамамлап, районға отчет бирә, ә Пугачев исемендәге совхоз һаман ығыша, сәсергә уйламай, райкомдан, ауыл хужалығы идаралығынан шылтыратыуҙарға ла яуап бирмәй, сөнки баш агроном менән совхоз директоры Николай Свободин, баҫыуҙан баҫыуға йөрөп, ҡара һолоноң сығышын тикшерә.\n— Башларға ваҡыт түгелме, Линир Ибраһимович? — тип мөләйем генә йылмайып ҡуйҙы директор, — ҡара һоло баш ҡалҡытып килә бит.\n— Килә генә шул, Николай Михайлович. — Сәлишев, эйелеп, бер ус ҡара һолоно йолҡоп алды. — Бына, күрәһегеҙме, ҡара һоло буй ебәрһә лә, тамырҙары нығынып етмәгән, бер-ике көн көтәйек әле. Тамырҙар таралып үҫкәс генә, диск менән культиватор ебәрербеҙ.\nАшҡаҙар буйҙарында тыуып үҫкән Линир һәр баҫыуҙың тын алышын биш бармағындай яҡшы белә. Ул эш башлаған йылдарҙа ер шул саҡта алдынғы технология тип йөрөтөлгән ал төрәнле һабан менән кәҫтаҡтаһыҙ һөрөп сәселде. Ләкин был ысул һөҙөмтәһеҙ булды. Шуға күрә ерҙе бөтөнләй һөрмәй, өҫтән генә культивациялап, яҙын ҡара һоло ҡалҡҡас, диск һәм культиватор менән эшкәртеп сәсеүгә күсәләр. Ул саҡта ер дымды үҙенән сығармай, йота. Хатта ямғыр һыуы ла һыҙат-һыҙат булып аҡмай, канауҙар яһамай. Көҙ уңышты йыйып алғас, баҫыуҙар һаламдан таҙартыла.\nЛинир Сәлишев һөйләй:\n— Иген баҫыуының тупраҡты һәм ундағы дымды һаҡлаусы һабанһыҙ системаһы, тәбиғәт шарттарынан сығып (Ҡаҙағстандан айырмалы рәүештә), сәсеү әйләнешен дә үҙгәртеүҙе талап итә, сөнки беҙҙә шул уҡ майҙандарҙа шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш, борсаҡ, ҡарабойҙай ҙа игелә. Ошоларҙан сығып, совхозда өс-алты баҫыулы, йәғни ҡыҫҡа ротациялы, сәсеү әйләнешенең һәр береһен ентекләп өйрәнеп, бүлексә баҫыуҙарында һынағас, практикаға индерергә ҡарар иттек.\nЙылдар үткән һайын Башҡортостанда ерҙе өҫтән эшкәртеү технологияһын тәүләп индергән инициатор Линир Сәлишевтең исеме республикала ғына түгел, бөтә илгә киң тарала. Уның тәжрибәһен өйрәнергә төрлө өлкә, край, республикаларҙан делегациялар килә, ошо ысулдарға таянып, студенттар курс, диплом эше яҙа. Германияның Галле ҡалаһындағы География институты студенты Петер Либельт, Башҡорт дәүләт университетының география факультетында стажировка үткәндә, Пугачев исемендәге совхозға килә, Линир Сәлишев менән осраша һәм, бер ай буйы уның тәжрибәһен өйрәнеп, "Башҡортостан Республикаһында ер эшкәртеүҙең төрлө алымдарын ҡулланыуҙың гумус миҡдарына тәьҫире" тигән диплом эшен яҙа.\nЭйе, дуҫтары байтаҡ Линирҙың. Ҡайҙа дуҫтар, унда дошмандар ҙа табыла. Бер ваҡыт Линирҙы Мәскәүгә АҠШ-тың "Монсанто" ауыл хужалығы фирмаһы етәкселәре һәм белгестәре менән осрашыуға саҡыралар. Унда илдең төрлө төбәгенән байтаҡ агроном йыйыла. Һүҙ тупраҡты еңелсә эшкәртеү тураһында бара. Был ысул ике яҡ өсөн дә ҡыҙыҡлы һәм әһәмиәтле, сөнки ауыл хужалығында фән менән практиканың донъя күләмендәге үҫеше тупраҡты минималь эшкәртеүҙе артабан киңәйтеүгә бәйле.\n— Американың "Монсанто" фирмаһы 1984 йылда Ставрополь крайының Свердлов исемендәге колхозында ошо агротехника алымы менән тәжрибә үткәрә, һәм сәскән ваҡытта "раундана" тигән гербицид ҡулланыла. Ул бер үк ваҡытта сүп үләндәрен тупраҡ өҫтөндә лә, уларҙың тамыр системаһын да юҡ итә икән. Уңыш юғары була, һәм колхоз артта һөйрәлгән хужалыҡтан алдынғылар рәтенә күтәрелә. Ул гербицидтың иген культураларына ла, ҡырағай хайуандарға, ҡош-ҡортҡа ла зыяны юҡ.\nОсрашыу барышында миңә лә һүҙ бирҙеләр. Мәскәүгә Башҡортостан ауыл хужалығы министры урынбаҫары менән барғайным. Ул: "Һинең һөрөлмәгән ерҙән юғары уңыш алыуыңа кем ышанһын инде?" — тигән мыҫҡыллы һүҙҙәр менән оҙатып ҡалды. Мине ток һуҡтымы ни! Үҙебеҙҙең республиканың Ауыл хужалығы министрлығы вәкиле хуплар, яҡлар урынға ошондай һүҙҙәр әйтһен әле. Бер аҙ юғалып ҡалдым, күҙ алдарым томаланды, башым әйләнеп китте. Әгәр икәүҙән-икәү генә булһаҡ, билдәле, бәреп йығыр инем. Бер аҙ сайҡалып торҙом да трибунаға атланым. "Бында ҡайһы бер "тырнаҡ эсендәге белгестәр" беҙҙең яңы агротехник алымға һаман ышанмай, көлөп ҡарай. Ундай ҡараш беҙҙең республикала ла бөтмәгән. Ана шулар тәгәрмәскә таяҡ тыға ла инде. Ышанмағас, ярҙам итәһе урынға аяҡ салып ултырғас, ни өсөн министрлыҡтарҙа юғары вазифа биләйһегеҙ һуң? Китегеҙ ул эштән. Итексе итек текһен, ашнаҡсы аш бешерһен, ә киреһенсә булмаһын”, — тип асыуымдан, ғәрләнеүемдән шартларҙай булып башланым һүҙемде, теге түрә шәрәмәтенә ҡарап. Ул, ни эшләргә белмәй, башын эйҙе лә ҡуйҙы. Мин дә тынысландым.\n— Бында американдар, ерҙе еңелсә эшкәртеү ысулын беҙ башланыҡ, тимәксе, — тип дауам иттем һүҙемде. — Бәлки, шулайҙыр ҙа. Ләкин дөрөҫлөк хаҡына шуны әйтмәксемен: ерҙе һөрмәйенсә, еңелсә генә эшкәртеү алымын ХIХ быуат аҙаҡтарында Рәсәй ғалимы Иван Евгеньевич Овсянский уйлап тапҡан. Ул "Новая система земледелия" тигән китабында былай тип яҙған: "Ерҙе эшкәртеү 5 сантиметрҙан артмаҫҡа тейеш, сөнки 10–12-гә етһә, ул пар ерҙәре өсөн һәләкәтле һәм тупраҡты тәрәндән емерә". Үкенескә ҡаршы, уларҙың агротехник алымы властар тарафынан яҡлау тапмай онотолған. Йылдар үткәс кенә уны Терентий Мальцев, Александр Бараев һәм башҡалар күтәреп алған.\nБеҙҙең совхозда был эшкә 1980 йылдың көҙөндә тотондоҡ. Район етәкселәренә әйтмәй генә 360 гектар баҫыуҙы туңға һөрмәй ҡалдырҙыҡ. Яҙын ҡара һоло баш ҡалҡытҡас, уны дискылап культивацияланыҡ та сәсеүгә төштөк. Әлбиттә, ул еңел генә бирелмәне. Башҡа хужалыҡтар күптән сәсеүҙе тамамлаған, ә беҙҙең 360 гектар баҫыу һаман буш ята. Район ауыл хужалығы идаралығынан да, райкомдан да телефон тауыштары тынмай. Уларға, йәнәһе, тиҙерәк партия өлкә комитетына рапорт бирергә кәрәк, ә беҙ районды артҡа һөйрәйбеҙ. Партия билеты менән ҡурҡыталар, эштән ҡыуыу менән янайҙар. Хатта райком секретары ла килеп етте. Дөрөҫөрәге, мин уны ҡыуып ҡайтарҙым. Көҙ иһә ошо баҫыуҙан ғүмерҙә күрелмәгән 24 центнер уңыш алынды. Түрәләр бер аҙға тынып ҡалһа ла, миңә ҡырын күҙ менән ҡараусылар юҡ-юҡта табылып тора. Киләһе йылдарҙа ошондай сәсеүлек майҙандарын бермә-бер арттыра барҙыҡ. Сәсеү әйләнеше лә бер төрлө түгел. Бер баҫыуға, мәҫәлән, өс сәсеү әйләнешен индерһәк, икенсеһендә — дүрт, өсөнсөһөндә — алты сәсеү әйләнешен ҡулланабыҙ.\nҺуңынан американдарға былай тип мөрәжәғәт иттек:\n— Һеҙҙең илдең бөтә йәһәттән, шул иҫәптән химия сәнәғәтенең алға киткәнлеген яҡшы беләбеҙ. Бәлки, һеҙҙә игендәрҙең вегетация осоронда үҫеп сыҡҡан сүп үләндәрен юҡ итеү гербицидтары барҙыр. Улар беҙҙә юҡ. Шулар менән уртаҡлашһағыҙ ине.\nАғыла ла ғүмер, ағыла\nҺай-й-й, был тормош ҡайһылай тиҙ, ағын һыуҙан да етеҙерәк сабаһың икән! Күптән генә Линир, бер сеүәтә еләк йыйып, үҙҙәренән ун саҡрымда ятҡан урыҫ ауылына барып, бер тыпыс икмәккә алмаштырып ҡайтҡайны. Юл ситенә хәл йыйырға ултыра ла хуш еҫле икмәкте төрлөсә әйләндереп ҡарай, еҫкәй, ялап та ала. Э-х-х, берәй киҫәген генә һындырып алып, тәмләп-тәмләп ашарға ине лә, юҡ, ярамай. Өйҙә уны әсәһе менән өләсәһе көтә, мәтрүшкә сәйе лә әҙерҙер инде. Һуғыш осоронда бер киҫәк икмәк өсөн зар-интизар булып ултырыуҙары әле лә күҙ алдында. Әсәһе — Яңы Яуыш ауылындағы "Радио" колхозы рәйесе — баҫыуҙан ҡайтып кермәҫ ине. Үҙе менән йыш ҡына Линирҙы ла ала. Әйҙә, игендең нисек үҫеүен, башаҡ ебәреүен күрһен, ерҙең илаһи көсөн тойһон. Бәлки, ана шул йылдарҙа һалынғандыр малайға агрономға уҡыу теләге. Ябай агроном түгел ул, ә Федоровка районының иң ҙур Пугачев исемендәге совхозының баш агрономы, ерҙе яңыса эшкәртеү оҫтаһы. Бының өсөн ергә туфлиҙа аяҡ баҫҡан һәм юғары кабинеттарҙан ҡасан һөрөргә, ҡасан сәсергә, ҡасан ураҡҡа төшөргә тип күрһәтмә биреп ултырған түрәләр менән күпме айҡашырға, хатта ҡайһы берәүҙәрен ҡыуып ҡайтарырға тура килгеләне Линирға. "Еңмеш", "терәпес" тигән ҡушаматтар ҙа бәлки шул саҡта тыуғандыр.\n...Ул көн район мәҙәниәт һарайы байрамса кейенгән халыҡ менән тулғайны. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған агрономы, "Почет Билдәһе" ордены кавалеры Линир Ибраһим улы Сәлишевтең 70 йәшлек юбилейы айҡанлы йыйылғайны улар.\nЛинир Сәлишев бөгөн дә өйҙә тормош юлдашы, Ҡыйғы районының Абзай ауылы ҡыҙы, пенсияға тиклем Бала Сытырман участка дауаханаһы табибы булып эшләгән Менәүәрә менән сөкөрҙәшеп кенә сәй эсеп ултырмай. Үҙ совхозында ер эшен яйға һалғас, Стәрлетамаҡ районының "Рощинский" совхозы менән Калинин исемендәге колхозды шефлыҡҡа ала...\nАвтор: Ризван ХАЖИЕВ, журналист, Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты.


Лайыҡлы хеҙмәткә лайыҡлы баһа | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n29 мая 2019 — 18:35 ГТРК «Башкортостан»\nРеспублика башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров бер төркөм хеҙмәт алдынғыларына дәүләт наградаларын тапшырҙы. Улар араһында яҙыусы, Рәсәй яҙыусылар берлеге ағзаһы Тамара Ғәниева ла бар. Әҙибәгә Башҡортостандың Халыҡ шағиры тигән маҡтаулы исем бирелде. Республикала һәм унан ситтә фиҙаҡәр хеҙмәте менән танылған, тыуған республика һәм ватанға дан яулаған бер төркөм хеҙмәт алдынғыларына дәүләт наградаларын тапшырыу тантанаһы һәр ваҡыттағыса тулҡынланыу һәм ғорурлыҡ тойғолары менән һуғарыла. Һоҡландырғыс кешеләр, уңған хеҙмәткәрҙәр, сағыу шәхестәр. Радий Хәбиров уларҙың уңыштарын айырым да, тотош коллектив ҡаҙаныштарын да билдәләп үтә. 100 йыллыҡ юбилейын билдәләгән республика тарихында өлгәшелгән ҡаҙаныштар иҫәбендә ижади цех вәкилдәренең хеҙмәте лә юғары баһалана. Шағир, артист, рәссам, журналистар көндәлек тормошҡа йәм бирә, рухи ҡиммәтәрҙе нығыта. Халыҡтың физик сәләмәтлеге һағында иһә медицина өлкәһе белгестәре тора. Меңәрләгән кешенең ғүмерен ҡотҡарған табиптарҙың мөкиббәнлегенә һоҡланам, ти республика етәксеһе. Рәсәйҙең атҡаҙанған табибы тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ Шамил Сафин Ҡыуатов исемендәге Республика клиника дауаханаһында 40 йыл хеҙмәт итә. Бөгөн ул нейрохирургия бүлеге мөдире. Йылына мең ярым сирлене ҡабул итә, үткән өс йылда 700-ҙән ашыу операция яһаған. Республика һаулыҡ һаҡлау селтәрен үҫтереүгә йүнәлелгән сәйәсәтте бар яҡлап та хуплайым, ти Шамил Мәхмүт улы. Яуап һүҙендә ул бурыстарҙы үтәү һәм маҡсаттарҙы бойомға ашырыуға бар тырышлығымды һаласаҡмын, тип ышандырҙы. Тыуған төйәге һәм ил өсөн бар тырышлығын һалып донъя кимәлендәге төрлө артылыштарға өлгәшкән легендар спортсы Рима Баталова был юлы Башҡортостан етәксеһе ҡулынан федераль награда – Халыҡтар дуҫлығы орденын алды. Рәсәй Дәүләт Думаһы депутаты бөгөн дә тыуған республика мәнфәғәттәрен хәстәрләй. Дәүләт наградаларына лайыҡ ватандаштарыбыҙҙың күбеһе бүләкте шәхсән үҙе генә түгел, ә бергә эшләгән коллективының ҡаҙанышы, тип таный. Лайыҡлы хеҙмәт был осраҡта ла тыуған Башҡортостан үҫеше хаҡына башҡарыла.


Кәбеҫтә, редис, шалҡан, торма » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Баҡса » Кәбеҫтә, редис, шалҡан, торма\nКәбеҫтә, редис, шалҡан, торма 25.07.2017 // Баҡса\nКәбеҫтә килаһы – был ауырыу кәбеҫтә төркөмөнә ингән барлыҡ культураларҙы ла зарарлай. Сирле үҫемлектең тамырында оро барлыҡҡа килә. Кила менән зарарланған кәбеҫтә күсәнгә йомарланмай. Ауырыу үҫентеләр күсереп ултыртыуға яраҡһыҙ. Вирус ауырыуы тупраҡтан күсә, ә ул тупраҡта 5-6 йыл һаҡлана.Ҡара аяҡ – был бәшмәк ауырыуы үҫентенең тамыр муйынсаһын зарарлай. Һабаҡтар нәҙегәйеп ҡарая. Үҫемлек сереп юҡҡа сыға. Асыҡ һауала үҫентеләр һирәк зарарлана. Инфекция тупраҡта, үҫенте ҡалдыҡтарында һаҡлана. Тупраҡ һәм һауа ныҡ дымлы булһа, ауырыу айырыуса тиҙ тарала. Теплицаларҙа, тәҙрә төбөндә үҫтерелгән үҫентеләргә һыуҙы самалап һибергә, теплицаларҙы даими елләтеп торорға кәрәк.\nОнло ысыҡ – был бәшмәк ауырыуы кәбеҫтә үҫентеһен зарарлай. Япраҡтың өҫкө яғында һарғылт таптар барлыҡҡа килә, ә аҫҡы яғында аҡһыл ҡуныҡтар хасил була. Был ҡурҡыныс ауырыу кәбеҫтә үҫентеләрен юҡ итергә мөмкин. Ауырыу үҫенте ҡалдыҡтарынан күсә.\nТамырҙың һәм һабаҡтың ҡоро сереүе (фомоз) – үҫентеләрҙә ҡара нөктәле көрән таптар хасил була. Кәбеҫтәнең япраҡ һабаҡсаһында, тамырында аҡһыл-көрән таптар барлыҡҡа килә. Шалҡан, торма культуралары ла ошондай ауырыу менән зарарлана. Тупраҡтың артыҡ дымлы булыуынан килә.\nФузариоз – бәшмәк ауырыуы, кәбеҫтә культуралары төркөмөнә ингән үҫемлектәрҙең күҙәнәктәренә үтеп инә. Үҫемлектәрҙең япрағы һарғайып ҡойола, кәбеҫтәнең күсәне ваҡ була йәки һулып юҡҡа сыға. Фузариоз үҫемлек ҡалдыҡтары аша тарала, зарарланған тупраҡтан да күсә.\nАлдаҡсы онло ысыҡ – бәшмәк ауырыуы, үҫемлектәрҙең үҫеү нөктәһен зарарлай. Япраҡтар аҡһыл-йәшел төҫкә инә, улар ҡата, бөгәрләнә, ҡытыршылана, унан һорғолт төҫтәге ҡуныҡ ҡаплай. Зарарланған япраҡтар юҡҡа сыға.\nБәшмәк үҫемлек ҡалдыҡтарында һәм орлоҡта ҡышлай. Был ауырыу ямғырлы, һалҡын йәйҙә тарала.\nМазайка – вирус ауырыуы. Зарарланған үҫентенең япрағында төрлө ҙурлыҡта, формала аҡһыл-йәшел таптар барлыҡҡа килә. Йыш ҡына япраҡтар бөгәрләнә. Үҫемлектәр насар үҫә. Вирусты һут һурыусы беттәр һәм талпандар тарата.\nКишер, петрушка, укроп, сельдерей\nАлдаҡсы онло ысыҡ – бәшмәк ауырыуы. Япраҡтың өҫкө яғында аҡ таптар хасил була. Ә аҫҡы яғында аҡ ҡуныҡ һәм көрән төҫтәге таптар хасил була. Зарарланған япраҡтар ҡорой. Ҡойоп яуған ямғыр тарата.\nҠара сереү – бәшмәк ауырыуы. Шытымдарҙа ҡара аяҡ формаһында күренә. Япраҡтар тап менән ҡаплана. Таптар һарғая, көрән төҫкә инә, ҡарая һәм ҡорой. Инфекция орлоҡ, үҫенте ҡалдыҡтары аша тарала.\nҠыяр, ҡабаҡ, ташҡабаҡ, патиссон\nАнтракноз – бәшмәк ауырыуы. Ул теплицаларҙа ныҡ таралған. Япраҡта йоморо таптар барлыҡҡа килә, улар ҙурайып бер-береһе менән тоташа. Унан япраҡ көрән төҫкә инеп ҡорой. Һабаҡтарҙы, үҫентеләрҙе оҙонса таптар баҫып ала. Зарарланған ҡыяр бөрөшөп серей. Ауырыу йәй буйы зарарлай.\nИнфекция үҫенте ҡалдыҡтарында, орлоҡта ҡышлай. Ул уңышты кәметә, ҡыярҙың сифатын төшөрә.\nОнло ысыҡ – бәшмәк ауырыуы ҡыяр, ташҡабаҡ, ҡабаҡ, патиссондың һабағын, япрағын зарарлай. Һауа артыҡ дымлы булһа, ысыҡ төшкәндә ауырыу киң тарала. Япраҡтың аҫҡы яғында аҡ таптар ҙурайып бергә тоташа. Япраҡты онло ҡуныҡ ҡаплап ала. Унан һарғылт-йәшел төҫкә инә. Япраҡ ҡытыршылана, һарғая. Һөҙөмтәлә уңышҡа зыян килә, ҡыярҙың сифаты насарая.\nФузариоз һулыу – бәшмәк ауырыуы, ҡыярҙы зарарлай. Шытып сыҡҡас, йәш үҫентенең тамыры һәм һабаҡтың өҫкө өлөшө серей. Ауырыу менән зарарланған ҡыяр үҫентеһенең аҫҡы япрағында таптар барлыҡҡа килә. Япраҡтар һулып ҡорой башлай. Күп осраҡта үҫентенең тамыры һәм тамыр муйынсаһы серей.\nАскохитоз – бәшмәк ауырыуы. Теплицала, парниктарҙа үҫемлектең һабағын һәм япраҡтарын зарарлай. Ҡара нөктәләр, һорғолт таптар хасил була. Һабаҡтар һәм япраҡтар ҡорой, үҫемлек юҡҡа сыға.\nҮҫемлектең саманан тыш ҡуйы булыуы, һауа дымлылығының ҡапыл алмашыныуы, һауа һәм тупраҡтың артыҡ дымлы булыуы ауырыуҙың таралыуына булышлыҡ итә.\nФитофтороз – бәшмәк ауырыуы. Үҫентенең бөтә органдарын зарарлай. Йәшел помидор ошо ауырыу арҡаһында сереп юҡҡа сыға. Үҫентенең япрағын һәм һабағын көрән-һары (дәрсен) төҫтәге таптар ҡаплап ала. Япраҡтың аҫҡы яғында аҡ ялтырауыҡлы ҡуныҡ барлыҡҡа килә. Һабаҡтарын һәм япраҡ һабаҡсаларын ҡара (дәрсен) төҫлө һыҙаттар ҡаплап ала. Һауа ҡоро булһа, зарарланған үҫемлектәр ҡорой, ә инде һауа һәм тупраҡ дымлылығы юғары булһа – серей. Помидорҙа көрән таптар хасил була. Һуңынан таптар бөтә емеште баҫып ала, помидор йомшарып серей.\nҺалҡын һәм ямғырлы килгән йәйҙә, төнгө һалҡындарҙа, һалҡын ысыҡ, томан төшкәндә, һауа дымлылығы артыҡ булғанда ауырыу бик тиҙ тарала, уңышҡа, помидорҙың сифатына ныҡ зыян килтерә.\nИнфекция помидор һәм картуф үҫентеләренең ҡалдыҡтарында һаҡлана. Улар – был ҡурҡыныс ауырыуҙы таратыуҙа төп сығанаҡ.\nМакроспориоз – бәшмәк ауырыуы, картуф һәм помидор үҫентеләрен зарарлай.\nЯпраҡтарҙа эре, йоморо (дәрсен) төҫтәге таптар хасил була. Таптар ҙурая, бер-береһе менән тоташа. Һөҙөмтәлә япраҡтар ҡороп юҡҡа сыға, ә помидорҙа ҡара таптар, ҡара бәрхәтле ҡуныҡ барлыҡҡа килә. Үҫентенең үҫеше әкренәйә, уңыш кәмей.\nИнфекция тупраҡта, үҫенте ҡалдыҡтарында, орлоҡта һаҡлана.\nС. Хажиевтың ”Баҡсасы белешмәһе” китабынан.


Һаулыҡ һаҡлау » Страница 12 » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Новости » Һаулыҡ һаҡлау » Страница 12\nБер тоҡ һоло\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 14-11-2017, 09:00\nИнәйем улын ерләгәндән һуң бик ҡаты ауырый башланы: аяҡ-ҡулдары ҡалтырай, көскә атлап йөрөй, баҫып торғанда ла берәй нәмәгә таяна. Шул саҡ уға танышы бер рецепт тәҡдим иткән: «Һиңә һоло ғына ярҙам итәсәк. Бер тоҡ һоло ал һәм уны күренгән урынға ҡуй. Көн һайын өс литр һыуға 9 ҡалаҡ һоло һалып, шуны бер сәғәт талғын утта бешер, төнгөлөккә плитаның ситендә ҡалдыр, шул килеш быҡһын. Көндөҙ күпме теләйһең, шул тиклем ошо төнәтмәне эсергә мөмкин. Иң мөһиме – эсеп бөтөргә кәрәк».\nИнәйем шулай итте лә. Тоҡтоң яртыһы бөтөүгә аяҡ-ҡулдары ҡалтырауҙан туҡтаны, аҙымдары ышаныслыраҡ була башланы. Шуға ҡарамаҫтан, тоҡтағы һоло бөткәнсе төнәтмәне эсеүен дауам итте. Инәйем 90-ды үткәнсе йәшәне. Ғүмер буйы шул танышына рәхмәт уҡыны. Ошо хәлде иҫләп, мин дә һоло менән ҡыҙыҡһынғайным. Һоло В төркөмө витаминдарына, ферменттарға, шифалы минераль матдәләргә бай. Уның төнәтмәһе менән, ысынлап та, нервы системаһын, йөрәкте, бауырҙы, ашҡаҙан-эсәк трактын дауалайҙар. Һоло һаламы төнәтмәһенән ванналар фалиждан, ревматизмдан, дерматиттан ярҙам итә.\nНиндәй бутҡа файҙалыраҡ?\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 11-11-2017, 09:00\nТабиптар күп кенә ауырыуҙан бутҡа менән туҡланыуға күсергә кәңәш итә. Бутҡаларҙың да төрлөһө бар бит. Ҡайһыныһы файҙалыраҡ һуң? Әйҙәгеҙ, улар буйынса төҙөлгән рейтингҡа күҙ һалайыҡ:\n1-се урын – ҡарабойҙай бутҡаһы (иң витаминлы) – 100 грамда 120 ккал.\n2-се урын – һоло бутҡаһы (иң аҡыллы бутҡа) – 100 грамда 160 ккал.\n3-сө урын – арпа бутҡаһы (уны матурлыҡ бутҡаһы тиҙәр) – 100 грамда 88 ккал.\n4-се урын – борсаҡ бутҡаһы (иң яҡшыһы) – 100 грамда 80 ккал.\n5-се урын – кукуруз бутҡаһы – 100 грамда 86 ккал.\n6-сы урын – дөгө бутҡаһы (организмды таҙарта) – 100 грамда 144 ккал.\n7-се урын – тары бутҡаһы (йөрәк өсөн файҙалы) – 100 грамда 89 ккал.\n8-се урын – манный бутҡаһы (иң зарарлыһы: крахмал менән елемсә күп) – 100 грамда 100 ккал....\nСелектең дә дауаһы бар\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 10-11-2017, 14:53\nБәләкәй саҡта бармаҡтың тырнаҡ тирәһенә нимәлер сыҡты. Әсәйем әллә “күпертке” тине ул, хәҙер иҫемдә ҡалмаған. Эй, үҙәккә үткәреп һыҙлай ине. Бөтмәй ҙә бөтмәй. Шуны әсәйем селек менән дауаланы. Яңы һындырылған селекте усаҡта ут өҫтөндә тотто ла, уның майы иреп аҡты, буғай. Шуны бер нисә тамсы һауытҡа йыйып алып, бармаҡҡа һөртөп, бәйләп тә ҡуйҙы. Белмәйем, бер-ике тапҡыр бәйләнекме икән, шунан бөттө.\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 8-11-2017, 14:51\n200 мл зәйтүн майы, 100 г бал ҡорто балауыҙы, 100 г ылыҫлы ағас (ҡарағай, шыршы, кедр һ.б.) сайыры алырға. Сайыр ҡоро булһа, уны он хәленә килгәнсе онтарға. Барыһын бергә кәстрүлгә һалып, 10 минут бешерергә. Һуңынан ике ҡалаҡ бал өҫтәп, тағы 10 минут болғата-болғата бешерергә. Тағы 1 – 2 г прополис өҫтәп, тағы 10 минут ҡайнатырға. Туҡтауһыҙ болғатып торорға онотмағыҙ.\nУттан алғас, һыуытырға һәм быяла банкаға ҡойоп, һыуытҡыста һаҡларға. Ошо май менән аяҡтың тамырҙары бүртеп торған урындарын яҡшы итеп ыуырға. Зәйтүн майы булмаһа, уны сусҡаның эс майы йәки яңы ғына бешелгән һәм тоҙланмаған һыйыр майы менән алмаштырырға мөмкин.\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 5-11-2017, 13:11\nҠабаҡтың шифалы үҙенсәлектәре күптән билдәле. Һиндостанда был йәшелсә менән туберкулезды дауалайҙар, ә япондар уны күп сирҙән файҙалана. Элек-электән беҙҙең ата-бабалар ҡабаҡты дарыу урынына ҡулланған. Унда эсәктәр эшмәкәрлеген көйләүсе матдәләр бар. Эс ҡатҡанда ҡабаҡ – иң яҡшы сара. Бынан тыш, ул үт ҡыуығы эшмәкәрлеген көйләй, йыуан эсәктәге елһенеүҙе бөтөрә. Бөйөрөгөҙ ауыртһа, көн һайын ҡабаҡ һуты эсегеҙ....\nТеш ауыртыуын нисек баҫырға?\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 3-11-2017, 13:05\nТеш һыҙлағанда ун йылдан ашыу инде әстерхан сәтләүеге япрағын ҡулланам. Уларҙы ваҡлайым да, 1: 4 нисбәтендә араҡы ҡойоп, төнәтергә ҡуям. Теш һыҙлағанда ҡаҙнаһына ошо төнәтмәгә манып алынған мамыҡты ҡуям. Ғәҙәттә, ауыртыу тиҙ үк баҫыла. Сәтләүектең япрағын сәйнәргә лә була. Әммә оҙаҡ сәйнәргә ярамай, ауыҙҙы яндырырға мөмкин.\nНи өсөн лимфа төйөндәре ҙурая?\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 23-10-2017, 12:56\nҠултыҡ аҫты лимфаденитынан нисек ҡотолорға? Миндә ике төйөр барлыҡҡа килде. Ваҡыты-ваҡыты менән улар бер аҙ бәләкәсәйә, әле иһә ҡабат ҙурайҙылар.\nЛимфаденит – шешеүҙән лимфа төйөндәренең ҙурайыуы. Лимфа биҙҙәре нормала булғанда, бик бәләкәй була һәм ҡулға беленмәй. Лимфа төйөндәренең ҙурайыуының сәбәбе төрлөсә. Ҡағиҙә булараҡ, ауырыуҙың сығанағы лимфа төйөнөндә түгел, лимфа килгән зонала. Ҡултыҡ аҫты төйөндәре өсөн бындай зона – үпкә. Ҡултыҡ аҫты лимфа төйөндәре шешкәндә, ғәҙәттә, күкрәк ситлегенә рентген эшләйҙәр, сөнки уның сәбәбе үпкәнең елһенеүендә, туберкулез инфекцияһынан һәм башҡа үпкә ауырыуҙарынан булыуы мөмкин.\nЛимфаденит башҡа инфекция ауырыуҙарынан да була. Тик был осраҡта ҡултыҡ аҫтындағы ғына түгел, ә башҡа өлкәләрҙәге лимфа төйөндәре лә ҙурая....\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 20-10-2017, 16:03\nЯҙлы-көҙлө ашҡаҙан сей яраһы йонсотһа, түбәндәге шифалы бәлзәмде ҡулланып ҡарағыҙ. Миңә файҙаһы тейҙе.\nЙөҙәр грамм сөгөлдөр, кишер, алоэ, башлы һуған, торма һуты алырға һәм 100-әр г аҡ май, бал ҡушырға. 100 мл спирт өҫтәп, яҡшы итеп бутарға. Һуңынан балсыҡ көршәккә һалып, өҫтөн туҡыма менән ныҡ итеп бәйләргә йәки ҡамыр менән ябып, 1,5 тәүлеккә йылы урынға ҡуйырға. Әҙер булғас, көнөнә өс тапҡыр берәр ҡалаҡ эсергә. Бәлзәмде һыуытҡыста һаҡларға кәрәк.\nАртҡа 1 ... 8 9 10 11 12 13 14 15 16 ... 50 Алға


19 Октябрь , 10:53\n19 октябрҙә баш ҡала мэрияһында үткән оператив кәңәшмәлә Өфө ҡалаһы башлығы Сергей Греков хәбәр итеүенсә, баш ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары итеп Рөстәм Ғәлиев ҡуйылды. Ул иҡтисади блокты етәкләйәсәк.\nСергей Греков белдереүенсә, хакимиәттең был өлкәһе бик мөһим булып тора. Өфөнөң 450 йыллығына ҡарата ҙур эштәр башҡарыу көтөлә.\n«Алдыбыҙҙа күп бурыс-маҡсат ҡуйылған, уларҙы атҡарып сығырға кәрәк буласаҡ», — тине Өфө мэры.\nТеги:сайт администрации уфы


- Иң кәрәктән - кем кәрәк?\n- Иң кәрәктән - кем кәрәк? - тип ҡабатлай Алтынай.\n- Үҫер өсөн ни кәрәк?\n- Аҡыл өсөн ни кәрәк?\nҮҫер өсөн ҡайһы бер кескәйҙәргә икмәк, һыу, шоколад, туңдырма ла кәрәк булып сыҡты, ләкин һуңғы һорау, тәүгеләре кеүек үк, бер генә яуаптан торҙо: әлбиттә, әкиәт! Бәндәләрҙең кемеһе генә шул тылсымлы донъя - әкиәттән яралмаған икән! Бала саҡ асылда үҙе бер ҡабатланмаҫ әкиәт тә баһа! Сабый йәшендә бала ни тиклем ошо донъяға нығыраҡ ылыҡтырыла, киләсәктә ул шул ҡәҙәрем кешелекле, намыҫлы, аҡыллы, ҡыҫҡаһы, "дөрөҫ" кеше булып үҫә. Быны иҫбатлар өсөн миҫалдар кәрәкмәй, был - аксиома. Һәр хәлдә, әхлаҡ сифаттары түбән булған бур, алдаҡсы, башҡа берәй енәйәтсе йәки эгоистар ҡайһы саҡ йәл дә булып китә - уларҙың бит күңел һандығы буш йәиһә ул ҡара йылан, ағыулы үрмәксе, башҡа ҡурҡыныс бөжәктәр менән тулылыр кеүек тойола миңә. Бәләкәй саҡтарында, күрәһең, уларҙың янында әкиәт һөйләүселәре, эргәләренә ултыртып, арҡаларынан һөйә-һөйә китап уҡыған кешеләре булмағандыр, моғайын... Әйткәндәй, эргәһенә күрше-тирәләге бала-сағаны йыйып алып, тылсымлы әкиәт, ҡарһүҙ һөйләүсе, йомаҡ ҡойоусы аҡ әбейҙәр, ер-һыуыбыҙ тарихын, боронғо яу, батырҙарыбыҙ хаҡында бәйән итеүсе олатайҙар ҙа китеп бөткән икән шул күптән... Ә бөгөнгө өләсәй, ҡартатайҙар, атай-әсәйҙәр араһында балаларына әкиәт һөйләп үҫтереүселәр, иманым камил, бик һирәктер, тигән уйға киләһең балалар менән әңгәмәләшкәндән һуң. Ҡайһы берҙәре йүнле генә әкиәт тә белмәйҙер: йә "хәтер насарланған", йә "ваҡыт юҡ". Унан балаға ни ҡала? Йә - урам, йә - виртуаль донъя бушлығы. Ғәмәленә күрә - әмәле, тиҙәрме әле?\nБыуындар араһында ана шул әкиәт, ҡарһүҙ сылбыры - тәрбиә һабаҡтары өҙөлөп ҡалмаһын өсөн тыуҙы ла инде Алтынайҙың алтын проекты - "Һаумы, һаумы, әкиәт!" конкурсы. Илдә тиңе булмаған был проекттың маҡсаты изгеләрҙән-изге: балаларҙың телмәр оҫталығын үҫтереү, уларға сәхнә күнекмәләре биреү генә түгел, ә әкиәт аша донъяны тойоп-танырға, фекерләргә, шул фекерен тыңлаусыға еткерергә өй-рәтеү, башҡорт теленә һөйөү тәрбиәләү. Ә былар бит бөтәһе лә баланың асылыуына, шәхес булараҡ формалашыуына булышлыҡ итә, үҙ-үҙенә ышанысын арттыра, аралашыу һәләтен нығыта. Бына күпме аҡылға өйрәтә кешене боронғо-боронғо, мәрхәмәтле Әкиәт.\nОшо көндәрҙә йәш әкиәтселәрҙең республика конкурсына йомғаҡлау кисәһе булып үтте. Унда Башҡортостаныбыҙҙың 50-ләгән районынан үҙ төбәктәре буйынса еңеүсе балалар йыйылғайны. Тәүге ике көн буйына абруйлы жюри уларҙың әкиәттәрен тыңлап, оҫталарҙың да оҫталарын билдәләп сыҡты. Был инде баш ҡала конкурсы ише генә түгел ине, сөнки республика бәйгеһенә башҡортса таҙа, дөрөҫ һөйләшкән балалар килгән, шуға ла жюри ағзаларына еңеүселәрҙе билдәләү еңелдән булмағандыр. Гала-концерт һәм еңеүселәрҙе бүләкләү тантанаһында ике номинация буйынса (1-4 һәм 5-7-се кластар араһында) бөтәһе 23 баланың сығышы билдәләнде. Махсус приздар, дипломдарға лайыҡ булыусыларға матур-матур бүләктәр тапшырылды. Ә бына 1-се урынға сыҡҡан ике һүҙ оҫтаһы велосипедлы булды. Уларҙың береһе - Илеш районынан Альбина Бәҙретдинова, икенсеһе - Ейәнсура районынан Инйәр Ишмырҙин (һүрәттә - уртала). Инйәр быйыл Иҙәш урта мәктәбенең 6-сы класын тамамлаған. Әйткәндәй, уның тап велик хаҡында хыял итеүен ҡайҙан белделәр икән? Ат менгәндәй ҡыуанды Инйәр: йәйге каникулда бит ул хәҙер "тимер аты"нан төшмәйәсәк!\nИң юғары баһа - Гран-при башланғыс кластар араһынан Гөлфиә Таһироваға (һүрәттә - һулда, Учалы районы Баттал ауылынан) һәм 4-7-се кластар араһынан Артур Басариевҡа (һүрәттә - уңда, Благовар районы Иҫке Күсәрбай урта мәктәбе) тапшырылды: улар икеһе лә ноут-бук менән бүләкләнде.\nЕңеүсе балаларҙың уҡытыусылары ла иғтибарҙан ситтә ҡалманы, уларҙы ихтирамлап, хеҙмәттәрен ололап, сәхнәгә саҡырҙылар, Маҡтау ҡағыҙҙары тапшырҙылар. Әйткәндәй, Благовар районынан Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы Гөлфирә Әхмәтшинаның исеме, уның әсә телебеҙҙе үҫтереүҙәге хеҙмәттәре республикабыҙҙа яҡшы билдәле. Жюри ағзалары уның эшен юғары баһалап, башҡа бик күптәргә өлгө итеп ҡуйҙы. Ысынлап та, туған тел һәм әҙәбиәт уҡытыусыларының бөтәһе лә уның кеүек ни тиклем ихласлыҡ һәм дәрт менән эшләһә, мәктәптәребеҙҙә башҡорт теле һәм әҙәбиәте предметының абруйы ла шул ҡәҙәрем юғары булыр ине. Күп нәмә уҡытыусыға, уның егәрлегенә, оҫталыҡ кимәленә бәйле шул ни генә тиһәң дә... - Әкиәт - әкиәт өсөн генә түгел бит ул,- тине жюри рәйесе, профессор Әхмәт Сөләймәнов балаларға Гран-при тапшырғанда. - Әкиәт - ул хыялға бирелеп, шуның менән йәшәү, тигәнде аңлатмай. Ғиллә - әкиәт биргән һабаҡта. Унда бит бер төрлө әйтелһә лә, икенсене күҙаллау, һабаҡ алыу тигәне мөһим. Лауреат була алмағандар күңелдәрен төшөрмәһен, улар өсөн киләһе конкурсҡа юл асыҡ. Тағы ла оҫтарып килерһегеҙ, тип өмөт итәбеҙ киләһе йыл әкиәт майҙанына. Беҙгә фәҡәт бына ошондай оҫталыҡта ярышыу майҙанында ғына осрашырға яҙһын! Украиналағы кеүек майҙандар булмаһын. Унда әлеге ваҡытта ата-әсәләр, балалары ғүмере өсөн хафаланып, уларҙы ҡайҙа оҙатырға белмәй, аңҡы-тиңке килгәндә, һеҙҙең атай-әсәйҙәрегеҙ ҡыуанышып, һеҙҙе әкиәт байрамына ебәргән бына. Башҡортостаныбыҙҙың ҡәҙерен белеп йәшәйек, уның лайыҡлы, белемле, аҡыллы граждандары булып үҫеүегеҙҙе теләйем.\nСибайҙан балаларға әкиәт һөйләү маһирлығы менән уртаҡлашыу өсөн махсус саҡырылған сәсәниә Асия Ғәйнуллина ла шундай уҡ теләктәрен еткерҙе йәш ҡарһүҙ оҫталарына. Уның һүҙҙәре менән әйткәндә, һәр әкиәттең мәғәнәһе, кинәйәһе бар. Әкиәт ул аңлағанға - ишара, ә аңламаған үҙенә үпкәләһен, ундайҙар, тимәк, бисара...\nТантана һуңында Алтынай балаларға әкиәттең үҙе һымаҡ ошондай матур байрам бүләк итеүҙә эскерһеҙ ярҙам ҡулы һуҙған бағыусыларға - "Газпромрегионгаз Өфө" йәмғиәте директоры Альберт Әхмәтшинға, шулай уҡ айырым шәхестәр - Өфөнән Зөфәр Солтановҡа, Татарстандан Ғаяз Талиповҡа ихлас рәхмәт һүҙҙәрен еткерҙе.\nЯҙылған: 16.06.14 | Ҡаралған: 1564


Йондоҙнамә (8-14 июль) » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек» | Официальный сайт газеты Йэшлек\nГазета "Йәшлек" » Махсус биттәр » Йондоҙнамә (8-14 июль)\n08.07.2019 Йондоҙнамә (8-14 июль)\nЫлаҡ (22.12 – 20.01)\nБыл арала ҡыйынлыҡтар ҡапыл күбәйеп китер. Күптәр бындай хәлгә әҙер түгел һымаҡ. Бәғзеләр сиселмәгән мәсьәләләрҙе өҫтәр генә. Шаршамбыла һәм кесе йомала йондоҙҙар уйлап эш итергә кәңәш итә. Был көндәрҙә уңайлы мәлдәр күбәйер.\nһыуғояр (21.01 – 19.02)\nИң мөһим эштәрегеҙҙе аҙна башына тәғәйенләүегеҙ дөрөҫ булыр. Әүҙемлегегеҙ арҡаһында уңышҡа өлгәшерһегеҙ. Артабан ваҡ-төйәк мәшәҡәттәр баҫыр. Кесе йомала бер ниндәй ҙә дәғүәгә инмәҫкә тырышығыҙ. Уның һөҙөмтәләре тәрәнгә китеүе ихтимал.\nБалыҡ (20.02 – 20.03)\nБыл аҙнала төп иғтибарығыҙҙы йорт-ғаилә мәсьәләләренә йүнәлтергә тура килер. Яҡын кешеләрегеҙ менән дә уртаҡ тел табыуы ауырлашыр. Кемдер туғаны өсөн яуаплылыҡты үҙ иңенә алыр, бәлки. Бәғзеләр тәжрибәле кешенең кәңәшенә мохтажлыҡ кисерер.\nҠуҙы (21.03 – 20.04)\nАҙна һиҙелерлек уңыштар килтерәсәк. Үҙгәреүсән ваҡиғалар ҡайһы ваҡыт көтөлмәгәнерәк булһа ла, уларҙан файҙа ғына күрерһегеҙ. Һеҙҙең тирәләге хәлдәр үтә етеҙлек талап итер. Тап был арала бәғзеләр ниндәйҙер ҙур эште башлап ебәрер, моғайын.\nБуға (21.04 – 21.05)\nМәл шәхси тормошоғоҙға үҙгәрештәр индерер өсөн уңайлы. Күптәр яңы мөнәсәбәттәр ҡорор, насар ғәҙәттәренән ҡотолор, элекке бәйләнештәрҙе өҙөр. Иң мөһиме – был йүнәлештә йондоҙҙар һеҙгә һәр саҡ ярҙам итеп торор.\nИгеҙәктәр (22.05 – 21.06)\nБыл арала ижади кешеләр бигерәк тә уңыр. Кеше араһында абруйығыҙ ҙа күҙгә күренеп артыр. Элекке дошмандарығыҙ хатта дуҫлыҡ та тәҡдим итер. Бындай хәл менән ваҡытлыса ризалашырға ла мөмкиндер. Аҙаҡ күҙ күрер...\nҠыҫала (22.06 – 23.07)\nАҙна барышында ниндәйҙер тәҡдим яһауҙары бар. Ул бик өмөтлө күренһә лә, мәшәҡәтле һәм оҙайлы булыуы ла мөмкин. Ризалашыр алдынан был мәсьәләне бар яҡтан да өйрәнегеҙ. Йомала аҡсалата булмаған юғалтыу кисерерһегеҙ.\nАрыҫлан (24.07 – 23.08)\nҠапыл төрлө ҡыйынлыҡ күбәйеп китеүе бар. Йомшаҡлығығыҙ, ярамһаҡланыуығыҙ өҫтәмә мәшәҡәттәр тыуҙырыр. Файҙаһыҙ бәйләнештәр ҙә һәр саҡ ҡамасаулар. Дөйөм хәлегеҙ бөтөнләй алға барырға бирмәҫ, моғайын.\nҠыҙ (24.08 – 23.09)\nЯнығыҙҙа ярҙам һәм терәк өмөт иткән кешеләр пәйҙә булыр. Уларға ышанырға ашыҡмағыҙ, уяу булығыҙ. Аҙаҡ һаҡ булған өсөн үҙегеҙгә рәхмәт әйтерһегеҙ. Аҙнаның аҙағы уңышлы көтөлә. Һәләттәрегеҙҙе лә күрһәтә алырһығыҙ.\nҮлсәү (24.09 – 23.10)\nБашығыҙҙа һәр саҡ яңы маҡсаттар тыуып торор. Һөҙөмтәлә бер эште лә тулыһынса тамамлай алмаҫһығыҙ һымаҡ. Йондоҙҙар бер аҙ әүҙемлегегеҙҙе кәметеп, уй-фекер төйнәп алырға кәңәш итә. Был арала көтөлмәгән сығымдарығыҙ күбәйер.\nСаян (24.10 – 22.11)\nЭлек алған ниндәйҙер йөкләмәне үтәү өсөн көс түгергә тура килер. Юғиһә кеше араһында абруйығыҙҙы юғалтыуығыҙ ҙа ихтимал. Шаршамбылағы ваҡиғалар ҡайһы бер нәмәләргә күҙегеҙҙе асыр. Йомала уйламаған осрашыу булыуы мөмкин.\nУҡсы (23.11 – 21.12)\nАҙна барышында аралашыу өмөтлө буласаҡ. Күптәр яңы танышлыҡтар булдырыр, фекерҙәштәр ҙә табыр, моғайын. Бөтә эшегеҙ ҡыйынлыҡ менән барыр, шаршамбынан һуң хатта туҡтағандай тойолор. Йомаға ҡорған уй-маҡсаттарығыҙҙың бөтөнләй боҙолоуы ихтимал.\n05.03.2021 - Махсус биттәр Ниндәй автомат кер йыуыу машинаһы алырға?\n05.03.2021 - Махсус биттәр Хужабикәгә кәңәш: бәшмәк ризыҡтары\n05.03.2021 - Махсус биттәр "Йондоҙло табын" - Светлана НАСИРОВА-СӨЛӘЙМӘНОВА\n05.03.2021 - Махсус биттәр Телеңде йоторлоҡ! Борщ. Баклажанлы салат.\n14.10.2019 - Махсус биттәр Йондоҙнамә (14-20 октябрь)\n10.10.2019 - Махсус биттәр «Милкең һатылмаһын тиһәң, бурыстарыңдан ваҡытында ҡотол»\n07.10.2019 - Махсус биттәр Йондоҙнамә (7-13 октябрь)\n01.10.2019 - Махсус биттәр Йәшәргә лә йәшәргә – янып, ярһып, балҡып!\n01.10.2019 - Махсус биттәр Ғүмер көҙҙәренең матурлығы...\n30.09.2019 - Махсус биттәр Йондоҙнамә (30 сентябрь-6 октябрь)\n28.09.2019 - Махсус биттәр "Йондоҙло табын" - Йәмил ИШМӨХӘМӘТОВ\n28.09.2019 - Махсус биттәр Килендәр, килендәштәр – бер-береһенә көндәштәр...\n25.09.2019 - Махсус биттәр Сәскәнән сәскәгә ҡуныу күбәләккә генә килешә\n23.09.2019 - Махсус биттәр Йондоҙнамә (23-29 сентябрь)\n17.09.2019 - Махсус биттәр Алма ҡағы\n16.09.2019 - Махсус биттәр Йондоҙнамә (16-22 сентябрь)\n15.09.2019 - Махсус биттәр Урмансы Илнур\n14.09.2019 - Махсус биттәр Телеңде йоторлоҡ! Тултырылған сөгөлдөр һәм чипсы\n09.09.2019 - Махсус биттәр Гүзәл булайым тиһәң, “Актриса” матурлыҡ студияһына бар!\n09.09.2019 - Махсус биттәр Йондоҙнамә (9-15 сентябрь)\n03.09.2019 - Махсус биттәр Яратҡан шөғөл ялҡытмай\n02.09.2019 - Махсус биттәр Йондоҙнамә (2 – 8 сентябрь)\n30.08.2019 - Махсус биттәр Ҡул сәғәте оҙаҡ йөрөһөн тиһәгеҙ…\n28.08.2019 - Махсус биттәр Ир аҫылы эштә беленә


22 Июнь 2020, 19:00\nУҡыусылар өсөн йәйге ялдан да күңеллерәк мәл юҡтыр. Быйылғы йәй үткән йылдарҙағынан айырылып тора. Илдәге эпидимиологик хәлгә бәйле, балаларҙың көнө күберәк өйҙә үтә, әле лагерҙар ҙа онлайн режимда эшләй.Республика бюджетынан быйыл балаларҙың йәйге ялын ойоштороу өсөн 14540200 һум аҡса бүленгән. Ә 3 июлдән 39 белем биреү учреждениеһында көндөҙгө лагерҙар эш башлаясаҡ. Унда меңгә яҡын балаға ял итеү өсөн бар шарттар булдырылған. Төрлө ҡыҙыҡлы уйындар үткәреләсәк, туҡланыу ҙа ойоштороласаҡ. «Орленок» һәм «Граф күле» лагерҙарында быйыл 855 уҡыусы ял итәсәк. Шуныһы һөйөнөслө, «Граф күле» лагерында икенсе заезда милли ғөрөф-ғәҙәттәргә, йолаларға нигеҙләнгән «Йәйләү» лагеры ойошторола. Етем һәм ата-әсә ҡурсыуынан мәхрүм, ауыр тормош шарттарында ҡалған балалар ҙа иғтибарҙан ситтә ҡалмаясаҡ. Ундайҙар өсөн «Орленок» лагерында бушлай ял итеү ҡаралған. Йәштәр комитеты 21 майҙансыҡта күп көнлө төрлө походтар, экологик акциялар үткәрә. 14-18 йәштәге 290 уҡыусыға буш ваҡытында эш хаҡы алып эшләү мөмкинселеге булдырыла.9 йүнәлештә профилле лагерҙар эшләйәсәк – спорт-һауыҡтырыу, тыуған яҡты өйрәнеү өйрәнеү, мәҙәни-лингвистик һ.б. 150 үҫмер өсөн «Йәш спецназсы» профилле лагеры ла үҙ ишектәрен асасаҡ.Балаларҙың йәйге ялы файҙалы, күңелле, хәүефһеҙ үтһен!\nУҡыусылар өсөн йәйге ялдан да күңеллерәк мәл юҡтыр. Быйылғы йәй үткән йылдарҙағынан айырылып тора. Илдәге эпидимиологик хәлгә бәйле, балаларҙың көнө күберәк өйҙә үтә, әле лагерҙар ҙа онлайн режимда эшләй.\nРеспублика бюджетынан быйыл балаларҙың йәйге ялын ойоштороу өсөн 14540200 һум аҡса бүленгән. Ә 3 июлдән 39 белем биреү учреждениеһында көндөҙгө лагерҙар эш башлаясаҡ. Унда меңгә яҡын балаға ял итеү өсөн бар шарттар булдырылған. Төрлө ҡыҙыҡлы уйындар үткәреләсәк, туҡланыу ҙа ойоштороласаҡ.\n«Орленок» һәм «Граф күле» лагерҙарында быйыл 855 уҡыусы ял итәсәк. Шуныһы һөйөнөслө, «Граф күле» лагерында икенсе заезда милли ғөрөф-ғәҙәттәргә, йолаларға нигеҙләнгән «Йәйләү» лагеры ойошторола. Етем һәм ата-әсә ҡурсыуынан мәхрүм, ауыр тормош шарттарында ҡалған балалар ҙа иғтибарҙан ситтә ҡалмаясаҡ. Ундайҙар өсөн «Орленок» лагерында бушлай ял итеү ҡаралған. Йәштәр комитеты 21 майҙансыҡта күп көнлө төрлө походтар, экологик акциялар үткәрә. 14-18 йәштәге 290 уҡыусыға буш ваҡытында эш хаҡы алып эшләү мөмкинселеге булдырыла.\n9 йүнәлештә профилле лагерҙар эшләйәсәк – спорт-һауыҡтырыу, тыуған яҡты өйрәнеү өйрәнеү, мәҙәни-лингвистик һ.б. 150 үҫмер өсөн «Йәш спецназсы» профилле лагеры ла үҙ ишектәрен асасаҡ.\nБалаларҙың йәйге ялы файҙалы, күңелле, хәүефһеҙ үтһен!


ПОЛИЦИЯҒА ҒАРИЗАНЫ ДѲРѲҪ БИРЕҮ ҠАҒИҘӘҺЕ\nЯҡлауға һәм һаҡлауға мохтаж кешегә полиция тиҙ арала ярҙам итергә әҙер. Хоҡуҡ һаҡлау органдарына килгән һәр хәбәр теркәлә һәм уға ҡарата сара күрелә. Шуны ла онотмайыҡ: ҡабул итеү буйынса дәүләт хеҙмәттәренә, теркәүгә, ғаризаны һәм башҡа мәғлүмәтте тикшереүгә кѳндән-кѳн талаптар ҙа кѳсәйә.\nХоҡуҡ боҙолғанмы әллә енәйәтме? Полиция хеҙмәткәре ни эшләргә тейеш? Граждандар нимәләрҙе белергә хоҡуҡлы?\nДәүләт хеҙмәте түбәндәге административ процедураларҙы үҙ эсенә ала: административ хоҡуҡ боҙоу йәиһә башҡа хәл-ваҡиға тураһында ғариза (хәбәр) алыу, уны теркәү, башҡарылған енәйәтте тикшереүгә рѳхсәт алыу, Рәсәй Федерацияһы законына ярашлы сара күреү, ғариза биреүсегә дәүләт хеҙмәте күрһәтеүҙең һѳҙѳмтәһен еткереү.\nПолицияға мѳрәжәғәт итеүсе граждандың документтары үҙе менән бергә булһа яҡшыраҡ. Әммә документ булмаған осраҡта ла (уны аҙаҡ билдәле ваҡытта алып килергә кәрәк буласаҡ) полиция хеҙмәткәре ғариза алырға тейеш. Мѳрәжәғәт итеүсе шәхсән үҙе ғариза яҙа, унда башҡарылған енәйәт тураһында хәбәр ителә. Шул уҡ ваҡытта һәр граждан ғаризаһында яҙылған хәл-ваҡиғаның дѳрѳҫлѳгѳ ѳсѳн үҙе яуап бирә.


Материалы за Декабрь 2015 года » Яйыҡ гәзите | Газета Яик\nЯйыҡ гәзите » Материалы за Декабрь 2015 года\nЯңы йыл менән, дуҫтар!29.12.2015\nӨр-яңы йылға инәбеҙ:\nҮҙе йәш, үҙе серле.\nМоғайын, булыр йылдарҙың\nИң матур ғүмерлеһе,\nБыға тиклем күрелмәгән\nБыйылғы йыл, миҙгел белеп,\nШаулап яуыр ямғырҙар.\nБары шатлыҡ бишегендә\nШағирҙар иң шәп йырҙарын\nОшо йылда яҙырҙар.\nТыуыр яҡшы ғәҙәттәр.\nБулмаҫ һис бер сәбәптәр.\nИлтер изге сәғәттәр,\nИлдән илгә аҡҡош булып\nӨр-яңы йылға ингәндә\nГел шулай уйландыра...\nКүрәһең, кеше ғүмере\nАҡ өмөттәрҙән тора.\nЙәшел шыршы матурая Уйынсыҡтар эленһә…29.12.2015\nМәҙәниәт һәм ял паркы ҡаршыһында боҙ ҡаласыҡты асыу тантанаһы үтте. Байрам башланыр алдынан уҡ түрҙә урын алған шыршы тирәһендә халыҡ гөрләй ине. Балалар яһалма тауҙарҙан шыуып, лабиринтта уҙышып рәхәтләнә, ололар боҙҙан яһалған һындар янында фотоға төшә. Әйткәндәй, боҙ ҡаласыҡта «йән эйәләренең» ниндәйе генә юҡ: парлы аҡҡоштар, бүреләр, әкиәттән төшкән өс батыр, толпар ат, фил, ҡусҡар, тейен, ҡуян, бөркөт, ҡуй, маймылдар һәм башҡа һындар.\nТамашаның тәүге өлөшө балаларға арналды. Скоморох, ҡар бөртөктәре, кәзә һәм маймыл тамашасыларға йыр-бейеү бүләк итте. Ҡыш бабай таяғын бер һелтәү менән ҡабыҙылған шыршы - байрамдың иң сағыу мәле булды.\n«Яйыҡ»һыҙ донъя һанһыҙ!23.12.2015\n«Бөтә ауыл менән «Яйыҡ»ҡа!» акцияһы эстафетаһын ҡабул итеп алыу менән Амангилде ултырағында йәшәүселәр дәррәү баҫмабыҙға яҙыла ла башланылар. Сораман, Көсөк, Амангилде, Бәләкәй Ҡаҙаҡҡол, Ғәлиәхмәр, Ҡалуй ауылы халҡы наурыҙҙар һәм яңы байрамғолдар алдында бер ҙә һыр биргеләре килмәне. Ошо көндәрҙә Амангилдегә барып, подписчиктарыбыҙ араһында бүләктәр оттороп ҡайттыҡ.\nСара «Яйыҡ» менән бергә - яҡты киләсәккә» девизы аҫтында үтте. Байрамға ентекле әҙерләнгәндәр, мәҙәниәт усағына инеү менән «Ағинәйҙәр» фольклор ансамбле апайҙары йырлап-бейеп буҙа менән ҡаршы алдылар. Телеңде йоторлоҡ эсемлекте түңәрәктең етәксеһе, буҙа ҡойоу оҫтаһы Гөлсирә Исламова әҙерләгән.\nТормошҡа яҡтылыҡ µләшеүселәр23.12.2015\nХәҙерге заманда энергетика иҡтисадтың төп тармаҡтарының береһе булып тора. Мәҫәлән, бер генә сәғәткә электр утын һүндерһәләр, тотош тормош туҡтап ҡалғандай тойола. Сәнәғәт предприятиеларындағы, йорттарыбыҙҙағы, производстволағы именлек, тыныслыҡ тулыһынса уға бәйләнгән.\nОшо көндәрҙә Учалы район электр селтәрҙәре һөнәри байрамдарын билдәләне.\n- Беҙҙең эш бик яуаплы, шуға ла хеҙмәткәр мотлаҡ белемле булырға, үҙ эшен яҡшы белергә тейеш. Бында хаталар ебәреү ярамай. Һәм, әлбиттә, һәр эштәге кеүек эш һөйөүсәнлек, тәртип кәрәк. Эш хәүефле, сөнки ток, көсөргәнеш күҙгә күренмәй, - ти Учалы РЭС-ы етәксеһе Ғариф Әйүпов.\nУчалы РЭС-ы электр селтәрен, трансформаторлы подстанцияларҙы, һауа һәм кабель линияларын хеҙмәтләндерә. 90 кеше эшләй, тәүлектең ниндәй ваҡыты булыуына һәм һауа шарттарына ҡарамаҫтан, электр тәьминәтендә өҙөклөктәр килеп сыҡҡан хәлдә, аварияны бөтөрөү өсөн оператив бригада биләмәнең төрлө нөктәһенә барып етә.\nБүләктәр һеҙҙе көтә21.12.2015\nP.S. Номер баҫырға әҙерләнгәндә учреждение етәксеһе шылтыратып, һөнәрселек училищеһына ауыл хужалығы колледжы статусы бирелеүе тураһында рәсми ҡарар сығыуын хәбәр итте. Быйылғы йыл тамамланыуға һанаулы ғына көндәр ҡалды, Яңы йылдың етеүен беҙ ҙә түҙемһеҙләнеп көтәбеҙ. Көн һайын баҫмабыҙҙың тиражы артыуын теләйбеҙ. Гәзит уҡыусыларыбыҙ киләһе ярты йыллыҡта ла беҙҙең менән бергә булыр, районыбыҙҙағы берҙән-бер башҡорт баҫмаһына яҙылмай ҡалмаҫтар, тип өмөтләнәбеҙ.\nБеҙ үҙ сиратыбыҙҙа уларҙы бай йөкмәткеле, ҡыҙыҡлы мәҡәләләребеҙ, урындағы яңылыҡтар менән таныштырып торорбоҙ һәм, әлбиттә, гәзиткә яҙылғандарға бүләктәребеҙҙе лә йәлләмәйәсәкбеҙ. Ошо арала ғына бихисап приздар отторорға өлгөрҙөк. Күптән түгел акциябыҙға «Башҡортостан» нәшриәт йортоноң да ҡушылыуын бәйән иткәйнек инде. Бүләктәребеҙ күбәйҙе, уларҙың берәйһе мотлаҡ һеҙгә эләгеүен теләһәгеҙ, оҙаҡҡа һуҙмай «Яйыҡ»ҡа яҙылып, квитанцияғыҙҙы редакциябыҙға килтерә һалығыҙ.\nСтатусы һәм дәрәжәһе күтәрелде21.12.2015\nУҡыуға, аң-белемгә ынтылыш халҡыбыҙға борон-борондан хас гүзәл сифат. Тик бына, белем үҙенән-үҙе генә ҡиммәтле түгел бит ул, эйәһенә, башҡа кешеләргә файҙа килтереү һәләте менән әһәмиәтле. Әйтәйек, университет дипломы менән көнкүреш тауарҙары магазинында консультант булып тороу яҡшымы ни? Интеграл-логарифмдарҙы белеү-белмәүең бында бер кемде ҡыҙыҡһындырмай. Ә уҡыуға киткән 5 йылды баштан уҡ шул магазинда эшләп үткәрһәң, бәлки тап ошо өлкәлә карьера баҫҡысы буйлап юғарыраҡ та күтәрелгән булыр инең. Йә, әйтәйек, икенсе миҫал - ауылда йәшәйһең икән, тракторсы таныҡлығы һәм мотобысҡы менән эш итә белеү төрлө дизайнер һәм иҡтисадсы дипломдарынан күпкә кәрәгерәк. Оҙон һүҙҙең ҡыҫҡаһы, башта 11 класс дөйөм белем тураһында аттестат, һуңынан мотлаҡ юғары уҡыу йортоноң дипломын алыуҙы маҡсат итеп ҡуйыр алдынан, һәр кем айыҡ аҡыл менән уйланырға тейештер - артабан ҡайҙа һәм нисек йәшәргә, тамаҡ аҫрарға йыйынам?\nГөлсөм Бикбулатова, Лиана Хәбибуллина, Марсель Ҡотоев, Зөлхизә Илбәкова кеүек билдәле йырсыларҙың киң танылыуы тап «Сулпылар» республика телевизион конкурсы аша башланды. Киләсәктә йондоҙ булып балҡырлыҡ һәләтле балалар беҙҙең районыбыҙҙа ла бихисап. Быйылғы «Сулпылар»ҙа ҡатнашып алдынғы урындарҙы бирмәгән Айҙар менән Наҙгөл - быға асыҡ миҫал.\nҺаҡ булығыҙ: бурҙар йоҡламай!15.12.2015\nb]Бурҙар, ғәҙәттә, ҡала фатирҙарына һөжүм яһарға ярата. Фатирҙың бөтөнләй ҡараусыhыҙ ҡалғанын һағалап ҡына торалар. Форточкалары асыҡ ҡалған, ишектәре ныҡ булмаған йорттарҙы ҡарап ҡына йөрөйҙәр. Өй ишегенә асҡыс яратып йә уны ҡайырып асып инәләр, балкондар, асыҡ ҡалған тәҙрәләр аша төшәләр. Урланған әйберҙәр - антиквариат, төрлө аппаратура, ҡиммәтле биҙәүестәр, аҡса. Fәҙәттә, наркомандар, асарбаҡтар ғына тәүге осраған фатирға төшә, ә «йышылған» бурҙар «hунар» урыны итеп алдан ҡарап йөрөгән йортто hайлай. Ә бына һуңғы айҙа бурҙарҙың районыбыҙҙың ҡайһы бер ауылдарында өйҙәргә инеп аҡса, ҡаҙ түшкәһе, иткә «айыу майы» һөртөүҙәре бөтөнләй хайран итте. Быға тиклем, нигеҙҙә, мал-тыуар урлаһалар, йәиһә өй буйынса йөрөп кәрәкмәгән әйберҙәр һатып төп баштарына ултыртһалар, әле өйөңә инеп талап, туҡмап сығыуҙары ла ихтимал. Күптән түгел ошондай осраҡтар теркәлде лә инде.[/b]\nБыл донъяла ниҙәр бар?15.12.2015\nЕльцин дәүерендә Рәсәйҙе саҡ юҡҡа сығармаған олигархтарҙың береһе Михаил Ходорковскийҙың Нефтеюганск ҡалаһы башлығы Владимир Петуховты үлтереүгә ҡағылышлығы ентекләп тикшерелә башланы. Федераль розыск иғлан ителде. Ул ни, хәрәм байлығына сит илдәрҙә рәхәт йәшәй. Шулай ҙа үпкәләне, буғай, «…Рәсәйгә тыныс революция, яңы президент кәрәк», - тип ләстит һатырға кереште. Хәбәрен ел алһын, «революция» ни менән тамамланыуҙы күрше Украина ми¾алында бик яҡшы күрәбеҙ: байҙар тағы ла нығыраҡ байый, ябай халыҡ ҡан ҡоя һәм тағы ла нығыраҡ хәйерселәнә.


ТЫЛ ВЕТЕРАНЫ САФТА РАЙОНЫБЫҘҘА 90 ҺӘМ УНАН ӨЛКӘНЕРӘК ЙӘШТӘГЕЛӘРГӘ РӘСӘЙ ПРЕЗИДЕНТЫ В.В.ПУТИНДЫҢ ҠОТЛАУ ХАТТАРЫН ТАПШЫРЫУ ДАУАМ ИТӘ | Министерство сельского хозяйства Республики Башкортостан\n» ТЫЛ ВЕТЕРАНЫ САФТА РАЙОНЫБЫҘҘА 90 ҺӘМ УНАН ӨЛКӘНЕРӘК…\nТЫЛ ВЕТЕРАНЫ САФТА РАЙОНЫБЫҘҘА 90 ҺӘМ УНАН ӨЛКӘНЕРӘК ЙӘШТӘГЕЛӘРГӘ РӘСӘЙ ПРЕЗИДЕНТЫ В.В.ПУТИНДЫҢ ҠОТЛАУ ХАТТАРЫН ТАПШЫРЫУ ДАУАМ ИТӘ\n20 ғинуарҙа Красноусолда йәшәүсе Александр Егорович Бусыгин үҙенең 90 йәшен билдәләне. Тап ошо көндө район ветерандар советы рәйесе Эльвира Мөлөкова һәм Красноусол ауыл биләмәһенең эштәргә идара итеүсеһе Ләйсән Юлыҡова тыл ветеранын олпат юбилейы менән ҡотларға килде.\nАлександр Егорович районыбыҙҙың Архангелка ауылында тыуып үҫә. Үҙ-үҙен белгәндән бирле колхоз эшендә тир түгә, һабансы, комбайн ярҙамсыһы, комбайнсы булып эшләргә тура килә уға. 1972 йылда Красноусолға күсеп килеп, бында төпләнәләр. Хеҙмәт юлын “Ишембайжилстрой” ойошмаһында ташсы булып дауам итә. Ҡатыны МаринаФоминична менән өс бала тәрбиәләп үҫтереп, оло тормош юлына сығарғандар. 7 ейән-ейәнсәр, 8 бүлә-бүләсәрҙәре бар. Улдары Виктор ғаиләһе менән Стәрлетамаҡта йәшәй, ҡыҙҙары Валентина (район электр участкаһында, “ГИП-Электро”ла эшләп, хаҡлы ялға туҡтаған) менән Сергей (янғын һағында эшләй) Красноусолда төпләнгән. Ҡатыны менән иңгә-иң терәшеп 60 йыл йәшәгәндәр, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бынан дүрт йыл элек ул мәрхүм булған. Бөгөн ул ҡыҙы һәм ике ейәнсәре менән бер йортта ғүмер итә. Аң-зиһене теүәл, күңеле көр әле уның, үҙ-үҙен ҡарарлыҡ, балаларына бик ауырлыҡ һалмаҫҡа тырыша. Улдары ла ғаиләләре менән атай йортонда йыш ҡунаҡ.\nҒүмер байрамында үҙенә ошондай иғтибар һәм ихтирамдары өсөн барыһына ла рәхмәтле булды ул. Хәйер, бер быуатҡа тиң ғүмере эсендә ил ни күрһә, барыһын да кисергән оло кешегә шунан башҡа бер ни ҙә кәрәк түгел..


Йондоҙнамә (9-15 июль) » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Махсус бит » Йондоҙнамә (9-15 июль)\nБыл арала йондоҙҙар шикле кешеләрҙән, таныш булмаған урындарҙан ары йөрөргә ҡуша. Төп эшегеҙҙә ниндәйҙер ҡатмарлы мәсьәләгә тап булыуығыҙ бар. Уны хәл итеүгә кемдер ныҡ ҡына аҫтыртын ҡамасаулай кеүек.\nҺәйбәт аҙна. Өй-йорт тирәһендә күпте эшләй алырһығыҙ һымаҡ. Яҡындарығыҙ менән дә арағыҙ ыңғай яҡҡа үҙгәрер, элекке үпкәләшеүҙәр ҙә онотолор, моғайын. Ғөмүмән, кешеләргә асыҡ йөҙ күрһәтһәгеҙ, үҙегеҙгә лә шул әйләнеп ҡайтыр.\nАралашыу, танышыуҙар бик файҙалы булмаҡсы. Ҡайһы бер матди мәсьәләләрҙе лә ыңғай хәл итә алырһығыҙ. Был көндәр уҡыу һәм белем арттырыу өсөн дә һәйбәт. Икенсе енес тарафтан һеҙҙең менән ҡыҙыҡһыныусылар күбәйер.\nҺеҙҙең тирәләге ваҡиғалар бер аҙ борсоп торор. Уларҙың ысын асылын байтаҡ ваҡыт үткәс кенә аңларһығыҙ. Аҙна барышында йыш ҡына кеше араһында, иғтибар үҙәгендә булырһығыҙ. Бәғзеләр үҙ һәләттәрен дә күрһәтә алыр.\nКүптәрҙең үҙе тирәләй тәртип урынлаштырыу теләге көсәйер. Был йүнәлештә бер аҙ алға китә алырһығыҙ, үҙ көсөгөҙгә ышанысығыҙ артыр кеүек. Бәғзеләрҙең ҡапыл ижади һәләте асылып китер һымаҡ.\nБыл арала күптәр шәхси мөнәсәбәттәрҙе бер аҙ нығыта алыр. Бының өсөн бер аҙ тырышлыҡ та һалырға тура килер. Кәйефегеҙ һәм һаулығығыҙ мотлаҡ ыңғай яҡҡа үҙгәрер. Матди мәсьәләләр һаман да борсоп торор. Йондоҙҙар кәрәкмәгән әйберҙәрҙән ҡотолорға кәңәш итә.\nӘүҙемерәк булған һайын ҡыйынлыҡтар ҙа күбәйер. Мәсьәләләрҙе хәл иткәндә урау юлдар менән эш итеүегеҙ дөрөҫ булыр. Йыш ҡына һис тә күңелегеҙгә ятмаған эш менән булышырһығыҙ. Аҙна аҙағындараҡ икеле хәлдәр күбәйеп китәсәк. Һәр осраҡта ла һаҡ булығыҙ.\nОсор аралашыуҙарға бай булмаҡсы. Үҙегеҙгә кәрәк мәғлүмәттәрҙе лә таба алырһығыҙ, моғайын. Бигерәк тә шаршамбыла әүҙем эш итеүегеҙ мөһим. Һәүетемсә барған ваҡиғаларҙың көтөлмәгән боролош алыуы ихтимал. Ҡайһы бер дошмандарығыҙҙың «тештәр»ен күрһәтеүе лә бар.\nҺеҙҙең өсөн мөһим булмаған мәсьәләне хәл итеүҙе кисектереп торорға ла тура килер, бәлки. Бының өсөн етди сәбәптәр ҡалҡып сығыр һымаҡ. Кесе йомала ниндәйҙер күтән көткән хәбәрҙе алырһығыҙ. Шәмбеләге хәл һеҙҙән түҙемлек талап итер.\nҠайһы бер алдан ҡуйған маҡсаттарығыҙ бойомға ашырылып бара кеүек. Бер аҙ тырышлыҡ күрһәтергә генә кәрәк. Сығымдарығыҙҙы кәметеү яҡшы булыр ине. Кесе йомала алданыуығыҙ бик ихтимал, икеле хәлдәр килеп сығыуы бар.\nАралашыуҙа ҡыйынлыҡтар булыр. Кемдер дәғүә лә белдерер. Йондоҙҙар тыныс булырға, иңегеҙгә күпте алмаҫҡа, кеше эштәренә артыҡ ҡыҫылмаҫҡа кәңәш итә. Йомалағы кире ваҡиғалар һеҙгә бер нисек тә ҡағылмаҫ, урап үтер.\nБыл арала шикле хәлдәрҙән ары тороғоҙ. Кеше кәңәштәренә лә артыҡ ышанмағыҙ. Шаршамбы, кесе йомала бөтә эшегеҙ ҙә һәйбәт барыр. Был арала күңелегеҙҙе күптән ҡырған бурыстан ҡотола алырһығыҙ.\nСығыу ваҡыты 9-07-2018, 09:39 | Ҡаранылар: 537\nЙондоҙнамә (9-15 апрель)


Рөстәм Хәмитов «Урал» волейбол клубының баш тренеры Даниэле Баньоли менән миҙгел һөҙөмтәләрен тикшерҙе // Спорт | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов «Урал» волейбол клубының баш тренеры Даниэле Баньоли менән миҙгел һөҙөмтәләрен тикшерҙе\n17:54, 20 марта 2018 Спорт\nӨФӨ, 2018 йыл, 20 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.\nБөгөн Республика Йортонда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов «Урал» волейбол клубының баш тренеры Даниэле Баньоли менән осрашты. 2017/18 уйын миҙгеленең һөҙөмтәләре, клубты үҫтереү мөмкинлектәре һәм киләсәккә бурыстар тикшерелде.\n– Миҙгел һөҙөмтәләренең беҙ көткәнсә түгеллеген аңлайбыҙ, – тине Рөстәм Хәмитов. – Ләкин, дөйөм алғанда, команданың сығышы тотороҡло ғына. Клубтың составы көслө. Һуңғы ике уйын һөҙөмтәләрҙең булыуын күрһәтте. Киләһе миҙгелдә команда уңыштарға ирешер, тип ышанғы килә.\n– Үҙемдең карьерамда мин күп ерҙәрҙә эшләнем. Тәжрибәмә таянып, Өфөләге миҙгелде яҡшы үткәрҙек, тип әйтә алам. Клуб сифатлы эшләү, күнекмәләр һәм уйындар өсөн тейешле шарттар булдырҙы, – тип билдәләне Даниэле Баньоли. – Быйылғы миҙгелдә Рәсәй чемпионаты һис ҡасан булмағанса көслө һәм сәмле уҙҙы, тип иҫәпләйем. Киләһендә беҙ ҙурыраҡ уңышҡа өлгәшергә тейеш.\nХәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, 2018 йылғы Рәсәй чемпионатында «Урал» волейбол клубы йыйылған мәрәйҙәр һаны буйынса һигеҙенсе урынды алды. Бөтә Рәсәй волейбол федерацияһы быйыл урындарҙы еңеүҙәр һаны буйынса билдәләү формулаһын индерҙе, шуға күрә 12 матчта еңеүсе булған «Урал» туғыҙынсы урынға ҡалды.\nТеги: Башҡортостан Башлығы, волейбол


Тиҙҙән Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының Ҙур залы үҙ ишектәрен асасаҡ\n«Яңы йыл опера менән» байрам концерты программаһында опера һәм балет сәхнәһе йондоҙҙары, театрҙың хор һәм симфоник оркестры ҡатнаша. Унда донъя классикаһының билдәле әҫәрҙәренән фрагменттар яңғыраясаҡ. Тамашала Илдар Адразаҡов менән Италиянан Барбара Фриттолиҙың ҡатнашыуы хаҡында ла һөйләшеп килешелгән. Кисәлә шулай уҡ Екатеринбургта эшләгән тенор Илһам Вәлиев та сығыш яһаясаҡ. Концерт 29-сы декабрҙә киске сәғәт етелә башлана.


ӨПЭПБ быйыл модернизацияға 100 миллион һум аҡса тотонорға планлаштыра // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nӨПЭПБ быйыл модернизацияға 100 миллион һум аҡса тотонорға планлаштыра\n12:44, 4 февраля 2011 Иҡтисад\nӨфө приборҙар эшләү производство берекмәһендә производствоны комплекслы модернизациялау дауам итә. Бөгөн заманса продукция сығарыуҙы өр-яңы технологик ҡорамалдар һәм алдынғы техпроцестар индермәйенсә күҙ алдына килтереп булмай, сөнки заводта IV һәм V быуын изделиелары сығарыуға тотондолар.\nПредприятиенан хәбәр итеүҙәренсә, 2010 йылда стратегик авиация самолеттарының навигация-пилотаж комплекстарын модернизациялау буйынса эштәр комплексы башҡарылды. ӨПЭПБ яңы типтағы Як-130, Ан-148, Ту-204СМ, Су-30 һәм МиГ-29СМТ самолеттары өсөн приборҙар етештереүҙе үҙләштереүҙе һәм сариялап сығара. Цифрлы элемент базаһы ҡулланып, Ми-8 һәм Ми-17 вертолеттары өсөн автопилотты модернизациялау алып барыла. Предприятие ингән «Авиаприборостроение» концерны ӨПЭПБ коллективы алдына 2011-2013 йылдарҙа сығарылған продукция күләмен ике миллиард һумға еткереү бурысы ҡуйҙы. Былтыр тәүге тапҡыр Өфө приборҙар эшләүселәре миллиард һумға продукция сығарыуға өлгәште.\n2010 йылда яңы ҡорамалдар һатып алыуға ӨПЭПБ 39 миллион һумдан ашыу аҡса тотондо. Бөтәһе 33 берәмек юғары етештереүсәнле ҡорамалдар һатып алынды. Предприятие федераль маҡсатлы программаларҙа ҡатнашыусы булып тора, шуға ярашлы уға ҡорамалдар һатып алыуға һәм производствоны ҡайтанан техник ҡоралландырыуға бюджет средстволары бүленә.\nАлдан хәбәр итеүебеҙсә, 6 февралдә «Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе» федераль дәүләт унитар предприятиеһы сираттағы мөһим датаһын — предприятиеның 55 йыллығын билдәләйәсәк. Заводта барған үҙгәртеп ҡороуҙар ӨПЭПБ-ла йәш инженер кадрҙар өсөн эште абруйлыраҡ яһай.\nТеги: сәнәғәт, модернизация, федераль маҡсатлы программалар


12 Февраль 2021, 19:45\n- Минең тормошом кинолағы кеүек бит ул, апай. Һин белмәйһең генә, - тип башлап китте һүҙен һылыуым.\nИке туған һеңлем республиканың теге осонда, мин иһә был башында йәшәгәнлектән, үҙ-ара әллә ни бәйләнеш булдыра алмай инек. Телефон заманы булһа ла, бар һөйләшеү хәл-әхүәл белешеүҙән, йорт-ҡура хәбәренән ары китмәне. Йылына бер генә осрашҡанда ла бер-беребеҙҙең эс-бауырына инерлек форсат сыҡмағандыр. Уның тәүге иренән уңмауын, ҡыҙы тыуғансы уҡ, мөнәсәбәттәре бөтөүен дә кеше аша яҙа-йоҙа ғына ишетеп ҡалғайным. Яңыраҡ ул үҙе миңә яҙмышын тулыһынса үҙгәрткән осраҡ хаҡында бәйән итте.\n- Минең тормошом кинолағы кеүек бит ул, апай. Һин белмәйһең генә, - тип башлап китте һүҙен һылыуым. - Беренсе ирем менән никах уҡытып, өйләнешергә йөрөй инек. Туй көнө лә билдәләнгән ине инде. Улай ғына ла түгел, өйҙә әсәйҙәр зыҡ ҡубып әҙерләнеп ята, сәк-сәк, бауырһаҡ бешерешергә таныш апайҙар килде. Беҙ буласаҡ ирем менән райүҙәккә балдаҡ һайларға киттек. Яныбыҙҙа уның апаһы ла бар. Һатыусы миңә әле бер, әле икенсе балдаҡ бирә, һәр береһен кейеп ҡарайым. Иҫләмәйем, нисәүҙе кейгәнмендер, 10-15-ләп кенә булғандыр. Күҙҙең яуын алып торған балдаҡтарҙың бөтәһе лә матур, бөтәһе лә оҡшай, ярағандары ла бар. Ирем менән апаһы ғына уларҙың хаҡын оҡшатмай, кейгән береһен ҡыйбат күрә былар. Шул ваҡытта күңелемә әллә ниндәй бығаса таныш булмаған тойғо инеп ояланы ла ҡуйҙы. Ғәрләнеү, түбәнһенеү булғандыр ул. Үҙ ғүмеремдә башҡаса бер ҡасан да ундай тойғоно кисергәнем булманы минең. Магазиндан сығып киткәнемде лә, өйгә нисек ҡайтып еткәнемде лә иҫләмәйем. Бер балдаҡ хаҡы ла тормайыммы икән ни, тип ғәрләндем. Ишек алдындағы эскәмйәгә ултырып бер туйғансы иланым әле башта, шунан ныҡлы бер ҡарарға килдем. Бәпәй көтһәм дә (никахыбыҙҙы яҙ уҡ үткәргән инек), тәүәкәлләнем дә, үҙемә биргән һүҙемдән кире ҡайтманым. Ир буласаҡ кешем килде килеүен, әммә уның менән яҙмышымды бәйләгем килмәй ине. Артабан нисек йәшәремде лә, баламды нисек үҫтереремде лә уйламаным.\nТуйға әйберҙәр алынған, ҡунаҡтар саҡырылған ине инде. Беҙҙеке урынына атай менән әсәйҙең көмөш туйын үткәрҙек тә ҡуйҙыҡ.\n- Нисек һин шулай тиҙ генә яҙмышыңды үҙгәртерлек ҡарарға килә алдың? - Уйҙарымдан арынып, һеңлемә ошо һорауҙы бирәм дә, уның да, кейәүҙең дә ул саҡтағы уй-кисерештәрен аңларға тырышып бер булам. - Бәлки, тим, уның балдаҡҡа аҡсаһы етерлек булмағандыр, туй бит үҙе үк байтаҡ сығым талап итә.\n- Апай, балдаҡ, моғайын да, беҙҙең араны өҙөр өсөн бер сәбәп кенә булғандыр ул. Әлеге йәшем бейеклегенән ҡарап, шулай тип уйлайым. Яратмағанмындыр мин ул кешене. Һөйөүем көслө булһа, үҙ аҡсамды өҫтәп тә алыр инем туй балдағын...\n- Һуңынан нисә йыл яңғыҙ йәшәнең әле һин?\n- Ҡыҙыма 3 йәш ине, әлеге иремде осраттым. Үкенмәйем. Уныһы ла кинолағы кеүек килеп сыҡты ул. Техникумда бергә уҡыған әхирәтемә ҡунаҡҡа барған инем. Альбом ҡарап ултырғанда, уның ағаһының фотоһы килеп сыҡты. Ағайың сибәр икән тип кенә әйткәнем хәтерҙә, һуңынан әллә ни иғтибар бирмәнем, уның хаҡында һүҙ ҡуҙғатманыҡ. Яңғыҙлыҡ үҙәгемә үткән саҡ, ҡулымда - кескәй бала, күңелем яралы ине, кем менәндер танышыу тураһында уйлай ҙа алманым.\nКүпмелер ваҡыттан һуң ул үҙе әхирәтемдән адресымды алып, эҙләп килде. Көҙ айы ине. Баҡсабыҙҙа шул йылда һары слива ишелеп уңды. Ер ябып ятҡан емештәрҙе йыйырға икәүләп индек тә, ике биҙрә слива йыйғансы, бер-беребеҙгә күңелебеҙҙе бушаттыҡ. Аңлаштыҡ. Ике район араһындағы юлға туҙан төшөрмәне ул, бик йыш килеп йөрөнө. Баламды ла үҙ итте. Бына шулай, апай, минең тормош. Әйтәм бит, кинолағы кеүек тип...\nҺеңлемдең һүҙҙәре, уның ҡыйыулығы, тәүәккәллеге мине уйға һалды. Тотҡан ерҙән һындырып, һуңынан ул ҡарары өсөн үкенмәй йәшәрен, үҙенә тәғәйен бәхетен табырын алдан белгәнме ул? Юҡ, әлбиттә. Бары тик күңелен тыңлап, яҙмышын үҙгәртә алған.\nҺеңлемдең тарихын тыңлағандан һуң ошондай һығымтаға килдем: был тормошта күп нәмә кинолағы кеүектер ул. Улар ҙа, моғайын, тормоштан алып төшөрөлә торғандыр...\nӘ һеҙҙең арала бармы ошо һылыу кеүек бер ҡарар менән яҙмышын үҙгәрткәндәр? Үҙ тормош киноһының режиссеры булғандар?


Мин ни өсөн “Башҡортостан” гәзитен уҡыйым? » Башҡортостан гәзите\nМин ни өсөн “Башҡортостан” гәзитен уҡыйым?\n11-08-2017, 00:21 // Йәмғиәт, Социаль мәсьәлә, Белем һәм тәрбиә // Баҫып сығарырға\n“Башҡортостан” гәзите хаҡында һөйләгәндә, беренсе сиратта ул – әҙәбиәтте, мәҙәниәтте, туған телде яратҡан һәр башҡорттоң иң яҡын дуҫы, кәңәшсеһе һәм уҡытыусыһы, тиер инем. Бер быуат йәшәү дәүерендә баҫма әллә нисәмә быуын яҙыусылар, шағирҙар, журналистар, драматургтар, мәҙәниәт һәм мәғариф хеҙмәткәрҙәрен тәрбиәләгән. Үҙем дә бала саҡтан ошо гәзиткә яҙыштым һәм, һүҙемде дәлилләп, алтмышынсы йылдар аҙағы – етмешенсе йылдар башында яҙылған бәләкәй генә мәҡәләләремдән өҙөктәр килтермәксемен.\n“Ҡанаҡай ауылы йәштәре бик дәртле. Улар ауылдаштары өсөн ҙур бүләк эшләне: Совет Армияһы сафында хеҙмәт итергә йыйынған егеттәр әҙерләне. Улар – тракторсылар Миңлеғәле Миңлеғолов, Ишморат Абайҙуллин (мәрхүмдәр инде), мал ҡараусы Хәйзрахман Биғолов һәм башҡалар. Егеттәрҙең барыһы ла һәләтле: клубта концертта Ишморат ағай баянда һыҙҙыртып уйнаны, ә Хәйзрахман моңло итеп йырланы. “Ялда ла, хеҙмәттә лә беренселәр булдығыҙ, дәүләт сиген һаҡлағанда ла намыҫҡа тап төшөрмәгеҙ!” – тип ауылдаштарыбыҙ улар менән хушлашты.\n“Ҡанаҡай һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең VI-VIII класс уҡыусылары колхозға йәйге каникул мәлендә ферма малдарына япраҡ аҙыҡ әҙерләргә ярҙамлаша. Хәҙер сенаж һалыу бара. Бөгөн бөтәһе 400 тонна сенаж һалынған да инде. Мәктәп уҡыусылары шулай уҡ силос һалыуҙа ла әүҙем ҡатнаша”.\n“Мәктәбебеҙҙә волейбол, баскетбол, еңел атлетика секциялары уңышлы эшләй. Күнекмәләргә уҡыусылар теләп йөрөй. Мәктәп беренселеге өсөн районда уҙғарылған ярыштарҙа V кластан Мәрүәр Сәфәрғолова, VIII “Б”нан Рәүилә Абайҙуллина, ағалы-ҡустылы Ильяс менән Илдар Хисмәтуллиндар юғары һөҙөмтәләргә иреште. Ә IV класс уҡыусыһы Гөлнара Ҡолмөхәмәтова икенсе урынды алды. Йәйге миҙгелде асыу ярыштарында ла Ҡанаҡай спортсылары беренселекте яуланы һәм диплом, күсмә кубок менән бүләкләнде”.\n“Август айы – ураҡтың иң ҡыҙыу мәле. Оло хеҙмәт түгеп үҫтерелгән уңышты йыйып алыуҙа Ҡанаҡай мәктәбе уҡыусыларының да ярҙамы ҙур. Удар ун көнлөктә улар ололар менән бергә тырышып эшләй: яландарҙа ла, ырҙын табағында ла өлгөрәләр. Ураҡ уңғандарҙы һөйә шул. Комбайндар урған игенде ырҙында бушатыу, машиналарға тейәп оҙатыу, көнөнә 300-400-әр центнер игенде елгәреп элеваторға тейәп ебәреү кеүек эштә Гөлфинә Ғәлиуллина, Ғәлиә Иркәбаева, Нурия Ҡолмөхәмәтова, Зөлхиә Баймөхәмәтова, Гөлназ Миңлеғоловалар айырыуса тырышлыҡ күрһәтә.\nБына шулай беҙҙең мәктәп уҡыусылары каникулды ең һыҙғанып эшләп, файҙалы үткәрә, туған колхозға барыһы ла ҡулдан килгәнсә ярҙам итергә тырыша”.\nЭй, ваҡыт тигәнең! Балаларса ихласлыҡ менән яҙылған ошо мәҡәләләр баҫылғанға ла ярты быуат ваҡыт үтеп киткән, тик мин бер ваҡытта ла гәзиттән айырылманым. Балалар ижадына иғтибарлы баҫманы нисек алдырмайһың да нисек уҡымайһың? Унда төрлө йәштәге төрлө һөнәр кешеләре рәхәтләнеп сығыш яһай, ә күпме журналист әҙерләне ул ошо йөҙ йыл эсендә? Бына ни өсөн “Башҡортостан” гәзитен яратып уҡыйым, тик республиканан ситтә йәшәгәс, ҡулыма тотоп уҡый алмайым, электрон вариантын ғына алдырам. Был йәһәттән һеҙ, Башҡортостанда йәшәгәндәр, күпкә бәхетле.\nГәзиттең бер һанында “Төмән өлкәһендә йәмғеһе 46 мең 405 башҡорт йәшәй” тигән мәғлүмәт бирелгәйне. Ысынлап та, Себер тулы башҡорт бит, киң илебеҙҙең ҡайһы ғына төбәгендә йәшәмәй улар. “Башҡортостандың 100 йыллығына – 100 гәзит” акцияһына улар ҙа теләп ҡушылһа, ҡайһылай шәп булыр ине! Теләк кенә булһын!\nӘйткәндәй, шундайҙарҙың береһе Саха (Яҡут) Республикаһында йәшәгән Әхмәт ағай Ғәйнетдинов: “Оҙаҡ йылдар сит тарафтарҙа көн итәм, тыуған яҡҡа ҡайтыу мөмкинлеге юҡ. Ә Башҡортостан шул тиклем һағындыра! Һағышымды баҫыр өсөн, тыуған еремдәге хәлдәргә хәбәрҙар булыу өсөн “Башҡортостан” гәзитен алдырам. Әлбиттә, миңә ул көн һайын килмәй – йыйып тапшыралар. Ғөмүмән, почтаға бәйле ҡатмарлыҡтар бик күп, әммә ғәҙәтемә тоғро ҡалам, яратҡан гәзитемә даими яҙылам. “Башҡортостан” миңә һулар һауа кеүек кәрәк, сит мөхиттә был айырыуса мөһим. Баҫмалағы бер генә яҙманы ла иғтибарһыҙ ҡалдырмайым, барыһын да уҡып барам, гәзиттәрҙе һаҡлайым, туған телемдәге яҙмаларҙы уҡыһам, күңелемдәге болоҡһоуҙарым баҫыла, кәйефем күтәрелә”, тип хәбәр итә. Был бит тыуған еренән ситтә йәшәһә лә үҙ телен, илен онотмаған башҡорт тауышы! Үҙ гәзитенә яҙылып, уҡып, шуның аша иленә, теленә тоғролоғон, һөйөүен раҫлаған шәхес! Әгәр шундайҙар күберәк булһа, баҫмабыҙ ҙа йәшәр, үҙ уҡыусыларын табыр ине. Был йәһәттән беҙгә йәһүдтәрҙән ҡалышырға ярамайҙыр: иғтибар итегеҙ, әгәр филармонияға ситтән берәй милләттәше сығыш яһарға килһә, улар зал буш булмаһын өсөн, хатта ваҡыты булмаһа ла мотлаҡ барып ултырасаҡ, сөнки бының менән үҙ халҡына тоғролоғон күрһәтә.\n“Башҡортостан” гәзитенең тиражы кәмеүгә бик борсолам һәм шул йәһәттән тәҡдимем дә бар. Хәйер, ул турала бынан бер нисә йыл элек яҙып та сыҡҡайным кеүек. Бәлки, ул киләсәктә башҡорт матбуғатын таратыуға ярҙам итер.\nМинеңсә, “Башҡортостанды” ла, башҡа башҡорт баҫмаларын да килешеү буйынса мотлаҡ аҙыҡ-түлек, йорт йыһазы, кейем-һалым магазиндарына һатыуға сығарырға кәрәк. Ни өсөн тиһегеҙме? Сөнки йәше лә, ҡарты ла, эшсе лә, ябай хеҙмәткәр ҙә, начальник та, ғалим да – береһе лә магазинды урап үтмәй. Әгәр кеше аҙыҡ-түлек һатып алғанда кассаға яҡын “Башҡортостан” гәзитен күрһә, барыбер аласаҡ. Һәм киләсәктә был ғәҙәткә инеп китәсәк.\nШағирә Зөһрә Ҡотлогилдинаның һүҙҙәренә ихлас ҡушылып, “Башҡортостан” гәзитенең бер быуатлыҡ фиҙакәр хеҙмәте, һис шикһеҙ, республикабыҙҙың иң юғары наградаһы – Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнергә тейеш тигән фекерен хуплайым. Баҫмабыҙ был бүләккә лайыҡ! Был тәңгәлдә халыҡ һәм киң йәмәғәтселек үҙ һүҙен әйтер, баҫмабыҙға дәррәү яҙылыр, тип ышанам.


Һаҡланыу саралары күрегеҙ » Табын\nҠағиҙә булараҡ, киҙеү һәм киҫкен респираторлы-вируслы сирҙәр йылдың һыуыҡ осоронда башлана һәм ауырыуға тиҙ бирешеүсән, иммун системаһы ҡаҡшаған кешеләр араһында ныҡ тарала. Был сирҙәрҙең дөйөм үҙенсәлеге – тын алыу юлдарының зарарланыуы. Киң таралған һәм яҡшы билдәле киҫкен респираторлы-вируслы инфекциялар исемлегенә киҙеү, аденовируслы инфекция, парагрипп, риновируслы инфекция һәм башҡалар инә. Улар сирленән һау кешегә һөйләшкәндә, йүткергән-сөскөргән ваҡытта, йәғни һауа аша күсә. Ғәҙәттә, ауырыу йоҡҡандан алып клиник билдәләр барлыҡҡа килгәнсе 12-48 сәғәт үтә.\nБыл сир тәүге тәүлектә организмдың ағыуланыу билдәләре менән киҫкен башлана – юғары температура (38-40 градус), көслө баш ауыртыуы, һөйәк-быуындар һыҙлауы, хәлһеҙлек, арығанлыҡ. Ауырыуҙың 2-3-сө тәүлегенә генә тымау, ҡоро йүтәл башлана. Киҙеү менән сирләүсе үҙен насар тоя, шуға күрә 3-7 көн һуҙымында түшәктә ятырға мәжбүр була. Был сирҙең эҙемтәләре бигерәк тә ҡурҡыныс. Дауаланмаған осраҡта өҙлөгөү һөҙөмтәһендә үпкә шешеүе, ҡолаҡ елһенеүе, йөрәк-ҡан тамырҙары һәм үҙәк нервы системалары зарарланыуы, бәләкәй балаларҙа тамаҡ шешеүе мөмкин. Киҙеү организмдың иммун системаһын ныҡ ҡаҡшата. Айырыуса өлкән йәштәгеләр һәм кескәйҙәрҙең сәләмәтлеге өсөн хәүеф тыуҙыра.\nКиҫкен респираторлы-вируслы йоғошло ауырыуҙарҙы иҫкәртеүҙең төп ысулы – вакцинация, йәғни прививка эшләү. Уны эпидемия башланырҙан алда үткәрәләр. Был маҡсатта үҙебеҙҙә һәм сит илдәрҙә етештерелгән вакциналар ҡулланыла. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы талаптарына ярашлы улар йыл һайын яңыртыла.\nОрганизмдың сиргә ҡаршы тороусанлы-ғын күтәреү өсөн иҫкәртеү сараларына А, С, В төркөмө витаминдарын, элеутерококк һығынтыһын, аралия һәм женьшень төнәтмәһен ҡулланыу инә. Шулай уҡ бүлмәләрҙе елләтеү, таҙа тотоу, шәхси һәм дөйөм гигиена талаптарын теүәл үтәү ҙур роль уйнай. Сир ныҡ таралған осорҙа күмәк кеше йыйылған сараларға йөрөмәҫкә кәңәш ителә.\nӘгәр өйөгөҙҙә киҙеү менән сирләүсе бар икән:\nауырыуҙы айырым бүлмәгә урынлаштырығыҙ;\nтабипты өйгә саҡырығыҙ;\nсирлегә айырым һауыт-һаба бирегеҙ;\nкөн дауамында өйҙө 5-6 тапҡыр елләтергә һәм дымлы сепрәк менән саңды һөртөп торорға кәрәк;\nауырыуҙың таҫтамалын, ҡулъяулыҡтарын ҡайнар һыу менән йыуырға, йәиһә йыуғандан һуң ике яҡлап та үтекләргә;\nсирлене тәрбиәләгәндә дүрт ҡатлы марлялы битлек кейергә;\nуның туҡланыуы витаминдарға бай һәм туҡлыҡлы булырға, шыйыҡлыҡ күберәк бирелергә тейеш.\nҒаиләгеҙҙә берәйһе ауырып китеү менән, сир башҡаларға ла йоҡмаһын өсөн, иҫкәртеү сараларын күрегеҙ.


«Һәр саҡ бәхеткә ынтылам…»\n—Нурзиә Әхмәт ҡыҙы, юбилейығыҙ һәм дәрәжәле исем алыуығыҙ менән ҡотлайбыҙ. Халыҡ исеме алыу күңелдә ниндәй тойғолар уятты?\n—Тыныс ҡына ҡабул иттем. Беҙ, артист халҡы, бар ғүмеребеҙҙе халыҡҡа бағышлайбыҙ, уның күҙ алдында эшләйбеҙ. Ижадыбыҙҙы яратып ҡабул итәләр икән, беҙ былай ҙа халыҡтыҡы. Ниндәйҙер документтар, исемдәр менән быны нығытып ҡуйыу, бәлки, артыҡтыр ҙа. Шулай ҙа хеҙмәтемде күреп, шул рәүешле баһаларға кәрәк тип тапҡандар икән, рәхмәтлемен. Әммә эш маҡтаулы исемдәрҙә түгел. Ғѳмүмән, миңә дан да, шау-шыу ҙа кәрәкмәй. Ниндәйҙер уңыш яуланһа, тарихҡа, үткәнгә бағам. Театрға күпмелер ѳлѳшѳм ингән икән—ул минеке генә түгел. Коллегаларымдан уңдым. Хәмзә Ҡурсаев, Ҡәйүм Хѳсәйенов, Мәрйәм Ямалетдиновалар, йәшлек партнерҙарым Хисмәтулла Дәүләтов, Әсҡәт Йәнбәков, Рәсүл Баһауетдинов, хәҙергеләр... Айырыуса йәш актер Венер Сѳнәғәтовҡа ихтирамым ҙур. Бына ул ысын артист, ѳлгѳрѳп еткән йәш актер.\n—Дан-шѳһрәткә ынтылмайым, тиһегеҙ. Шулай ҙа был исемдәр һәр кемгә бирелмәй. Халыҡ артисы булыу ѳсѳн ниндәй булыу кәрәк?\n—Илеңдең тарихын, уның һәр бер үткән һуҡмағын белеү кәрәктер. Ниндәйҙер образ тыуҙырыр алдынан таянырлыҡ мәғлүмәт булһын. Беҙ шул ролдәребеҙ менән кѳндән-кѳн үҫәбеҙ.\n—Һеҙ бар ижади ғүмерегеҙҙе А.Мѳбәрәков исемендәге Сибай дәүләт башҡорт драма театрына бағышлағанһығыҙ. Йәш Нурзиә нимәләр кисерә ине лә, бѳгѳн 55 йәшен билдәләүсе ханым ниҙәр хаҡында уйлана?\n—Мин сәхнәлә торғанда быуындар алмашыныуын күңелем менән тоям. Тамашасыларым араһында күпме яҙмыш. Кемеһелер киткән, кемеһелер килгән. Уйҙарымда—әрнеү ҙә, шатлыҡ та, халҡым ѳсѳн ғорурлыҡ та. Беҙҙең халыҡ тәбиғәте менән бай, ул тыумыштан фәйләсүф.\n—Театр һеҙҙең ѳсѳн нимә ул?\n—Театр—ул ҙур ғаилә. Барыһы ла ҡәҙерле. Киткәндәре—йѳрәгемдә, ҡалғандары—үҙемдеке.\n—Ысынлап та, актер халҡы театрҙы икенсе ғаиләгә тиңләй. Ә үҙ ғаиләгеҙ хаҡында ни әй- терһегеҙ?\n—Ғаиләбеҙ менән ошо театрҙа эшләйбеҙ. Ирем—Риза Әбдрәшитов, театр водителе. Беҙ уның менән класташ булдыҡ, аҙаҡ ѳйләнештек. Ѳлкән улыбыҙ Илгиз—актер. Кесе улыбыҙ Илнур атаһы кеүек водитель. Шѳкѳр, улдарыбыҙҙың үҙ ғаиләһе бар. Ейәнсәребеҙ Әлинә—ѳйѳбѳҙ нуры.\n—Һеҙ кәүҙәләндергән ролдәр бик күп. Мәҫәлән, «Айһылыуҙың айлы кистәрен»- дә—Хәнифә, «Ай тотолған тѳндә»лә—Тәңкәбикә, «Аҡҡош йыры»нда—Әлимә, «Аҡ ҡалфаҡ»та—Раушания... Улар бик күп. Шулай ҙа «Бисәкәй»ҙәге Утлыбикә образына туҡталғы килә.\n—Был образды кәүҙәләндергәндә күҙ алдыма кѳслѳ рухлы инәйҙәр килеп баҫты. Шуларҙың береһе минең тыуған ауылым—Баймаҡ районы Ҡаратал ауылында йәш сағынан ғына ҡара эшкә егелгән Заһира инәй Рысҡужина. Ул 16 йәшендә тракторға ултырған. Ошо үҫмер ҡыҙҙың «ҡорос ат»ты йүгәнләүе иҫ китмәле. Һыуыҡта уның туңған ҡулдары трактор руленә йәбешеүе, әммә бирешмәүе хаҡында белеүҙәрем әлеге ролде кәрәкле кимәлгә күтәрергә булышлыҡ иткәндер, тип уйлайым.\n—Тыуған ауылығыҙ Ҡаратал хаҡында һүҙ яңғырағас, бала сағығыҙға ла әйләнеп ҡайтайыҡ.


Башҡортостан эҙәрмәндәре халыҡ-ара майҙанға сыға\nБаш ҡалала үткән ШОС һәм БРИКС илдәренең беренсе йәштәр форумы сиктәрендә яу яландарында һәләк булған яугирҙарҙың исемдәрен тергеҙеү эшендә хеҙмәттәшлек тураһында килешелде.\nАтап әйткәндә, 1943 йылда Ырымбурҙа поезд һәләкәтендә ғүмерҙәре өҙөлгән 48 һалдаттың исем-фамилияһы Ҡаҙағстан, Тажикстан, Үзбәкстан һәм Ҡырғыҙстан вәкилдәренә тапшырылды. Эҙәрмәндәр яугирҙар тыумышы менән тап ошо илдәрҙән тип аңлата, тыуған төйәгендә улар әле һаман хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнә. Дәүләт-ара хеҙмәттәшлек һалдаттарҙың яҡындарын табып, уларҙы үҙ ерендә ерләү мөмкинлеге бирер тип көтөлә. Шулай уҡ ШОС һәм БРИКС илдәре йәштәре форумы сиктәрендә Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай ҡарамағындағы йәштәр советы "Быуындар йөрәгендә хәтер һәм ғорурлыҡ" проектын тәҡдим иттә. Ул йәштәрҙе эҙәрмәнлек хәрәкәтенә йәлеп итеү аша патриотик тәрбиә биреүҙе күҙ уңында тота.