Рус-поляк һуғыштары (1609—1618) — Башҡорт Википедияһы\nРус-поляк һуғыштары (1609—1618)\nРәсәй һәм Речь Посполитая араһында ҡораллы бәрелеш\n1609-1618 йылдарҙағы Рус-поляк һуғышы, шулай уҡ Польша-литва интервенцияһы булараҡ билдәле— Рәсәй һәм Речь Посполитая араһында ҡораллы бәрелеш, уның барышында поляк-литва ғәскәрҙәре тарафынан (1610—1612 йылдарҙа) Мәскәү ҡалаһы баҫып алынған. Сыуалыш осороноң төп ваҡиғаларының береһе.\nТөп конфликт: Смутное время, русско-польские войны\nШвеция Короллеге (1610—1617)\nТушин лагеры (1609—1610, 1613—1614)\n• Беренсе халыҡ ополчениеһы (1611)\n• Икенсе халыҡ ополчениеһы (1611—1612)\nШвеция Короллеге (1609—1610, 1617—1618)\nТушин лагеры (1610—1612)\nЛжедмитрий III (Псков лагеры (1611—1612)\nЛжедмитрий I (Астрахань лагеры (1611—1612)\nЯн Пётр Сапега Ҡалып:Знаки\nЛисовский Александр Юзеф Ҡалып:Знаки\nКарл IX Ҡалып:Знаки\nГорн Эверт Ҡалып:Знаки\nМнишек Марина Юрьевна Ҡалып:ЗнакиҠалып:Знаки\nЗаруцкий Иван Мартынович Ҡалып:ЗнакиҠалып:Знаки\nВасилий IV Шуйский Ҡалып:ЗнакиҠалып:Знаки\nСкопин-Шуйский Михаил Васильевич Ҡалып:Знаки\nШеин Михаил Борисович Ҡалып:Знаки\nШуйский Дмитрий Иванович Ҡалып:ЗнакиҠалып:Знаки\nЛяпунов Прокопий Петрович Ҡалып:Знаки\nКузьма Минин Ҡалып:Знаки\nДелагарди Якоб Понтуссон Ҡалып:Знаки\nЛжедмитрий II Ҡалып:Знаки\nЛжедмитрий III Ҡалып:ЗнакиҠалып:Знаки\nАйырым поляк магнаттары Рәсәйҙәге ваҡиғаларҙа, тәү сиратта, Лжедмитрий I (1605 йылда) һәм Лжедмитрий II-гә (1607—1609 йылдарҙа) ярҙам күрһәтеү һылтауы менән ҡатнашты. Башында король Сигизмунд III торған Речь Посполитая батша Василий Шуйскийҙың Речь Посполитаяға ҡаршы һуғыш хәлендә булған Швед короллеге менән союз төҙөгәненән һуң Рус батшалығына ҡаршы һуғыш башлай (ҡара: 1609 йылғы выборг трактаты). Польша ғәскәре союздаш рус-швед ғәскәрен Клушин янындағы һуғышта ҡыйратҡан.\n1612 йылда Икенсе халыҡ ополчениеһы Мәскәүҙе интервенттарҙан азат итә, әммә һуғыш 1618 йылға, поляк һәм казак берләшмәләре Рус дәүләтенең көньяҡ өлкәләрен ҡыйратып, Мәскәүҙе уңышһыҙ ҡамай башлағанға тиклем дауам иткән. Һуғыш Деулинский тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыу менән тамамлана, уға ярашлы, Смоленск, Стародуб һәм Чернигов ерҙәре Речь Посполитаяға бирелгән.\n1 Тәүтарихы (Дмитриада)\n2 1609—1611 Смоленск оборонаһы\n3 1610 Клушин алышы һәм поляктарҙың Мәскәүҙе баҫып алыуы\n4 Урыҫ дәүләтселеге ваҡланыуы (коллапс)\n5 Польша ғәскәрҙәре Мәскәүҙә\n6 1613—1617 Смоленск ҡалаһын ҡамау\n7 Лисовский рейды\n8 Владислав походы 1617—1618\n1604 йылдың октябрендә Речь Посполитая биләмәһенән Рәсәйгә Лжедмитрий I ғәсҡәрҙәре баҫып инә. Лежедмитрий үҙен Мәскәү батшаһы улы тип таныта, һәм ғәскәренең байтаҡ өлөшөн казактар тәшкил иткән була. Ялған исем менән йөрөүсене бары поляк магнаттары ғына хуплаған. Лежедмитрийҙың уңыштарын даими поляк ғәскәре ярҙамы менән түгел, ә рус батшаһы Борис Годуновтың популяр булмауы менән аңлтыла. Май айында, Борис Годунов үлгәндән һуң, Дмитрийға Корма янында торған ғәскәр Дмитрийға ант итә. Дмитрий кенәз Василий Голицин етәкселегендә ғәскәрҙе Мәскәүгә ебәрә, ә үҙе Тулаға китә. Дворяндарҙың һәм халыҡтың ярҙамына инанғас, баш ҡалаға табан йүнәлә. 1605 йылдың 1 июнендә түңкәрелеш һөҙөмтәһендә Фёдор Борисович Годунов ҡолатыла. 10 июндә ул үлтерелә, ә 10 көндән Дмитрий тантаналы рәүештә Кремлгә инә. 18 июлдә Лжедмитрийҙы батшабикә Мария — Иван Грозныйҙың ҡатыны һәм батша улы Дмитрийҙың әсәһе таный. 30 июлдә батша итеп иғлан ителә. Бер йылдан да әҙерәк ваҡыт үткәс, 1606 йылдың 17 майында Лжедмитрий дәүләт түңкәрелеше һөҙөмтәһендә үлтерелә, ә уның менән Мәскәүҙә булған поляктарҙың бер өлөшө ҡыйратыла, бер өлөшө һаҡ аҫтында ҡалаларға таратыла. Василий Шуйский батша булған, ләкин «ысын батшаның» яңынан килеүен көткән халыҡтың бик күп булыуы уны таныуҙы тотҡарлаған.\n1607 йылда Стародубҡа яңы ялған исем менән йөрөүсе — Лжедмитрий II килә, ул үҙен икенсе тапҡыр мөғжизәле рәүештә ҡотолған Дмитрий батша улы тип ныҡыша. Уға бик күп поляк «рокошандары» — Сигизмунд III батшаға («Рокош Зебжидовский») — баш күтәреүсе-конфедераттар ҡушыла. Улар араһынан иң танылғандары — самозванец командующийы булып киткән кенәз Роман Рожинский, Александр Юзеф Лисовский, Адам Вишневецкий; һуңынан уларға Рокош ваҡытында король яғында һуғышҡан усвят старостаһы Ян Пётр Сапега ла ҡушыла. Дон казактарын галичанлы Иван Заруцкий етәкләгән. Ялған исем менән йөрөүсе төньяҡҡа юллана, 1608 йылдың 30 апреле — 1 майында Болхов тирәһендә Шуйский ғәскәрҙәрен ҡыйрата һәм, Тушин эргәһендә үҙенең лагерын (ҡара: Тушин лагеры) ойоштороп, Мәскәүҙе ҡамай, шул ваҡиға менән бәйле, уға Тушин буры тигән ҡушамат йәбешә.\nШуйский, май ваҡиғаларынан һуң әсирлеккә алынған бөтә поляктарҙы Сигизмунд менән (26 июлдә) тыныслыҡ килешеүе төҙөп, хәлде яйға һалырға маташты; Сигизмунд, үҙ сиратында, Тушин янынан үҙ подданныйҙарын саҡыртып алырға һүҙ бирҙе. Поляктар иреккә сығарыла, һәм улар араһында Марина Мнишек та була, ул Тушин лагерына килтерелә һәм шунда уҡ самозванецты ире тип «таныған». Рәсәйҙең байтаҡ өлөшө - тушиндар власы аҫтында ҡала, ҡамауҙа ҡалған Мәскәүҙә аслыҡ башлана. Был осраҡта Шуйский поляктарға ҡаршы шведтарҙы ярҙамға саҡыра - 1609 йылдың 28 февралендә уның ҡустыһы Михаил Васильевич Скопин-Шуйский Выборгта килешеү төҙөй, уның буйынса шведтар Самозванецҡа ҡаршы ғәскәр ҡуйырға, ә Шуйский шведтарға Корель өйәҙен бирергә, улар менән Польшаға ҡаршы союз төҙөргә һәм шведтарға Ливонияны яулап алыуҙа ярҙам итергә һүҙ бирә. Скопин-Шуйскийҙың рус-швед ғәскәре, Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышын һәм төньяғын азат итте, тушиндарҙы ҡыйратты.\n1609—1611 Смоленск оборонаһыҮҙгәртергә\nПольша короле Сигизмунд III 1609 йылдың сентябрендә сыуалыштар барған Рәсәйҙе артыҡ көс түкмәй генә баҫып алырына ышанып — casus belli сифатында — Лжедмитрий II-гә ҡаршы йүнәлтелгән рус-швед союзын һуғышҡа алып бара, 4 меңлек гарнизон менән воевода Шеин һаҡлаған Смоленскиҙы ҡамай. Сигизмундтың баҫып инеүе һәм уның, Тушиндағы поляктарға самозванецты ҡалдырып, батшаға ярҙам итеү талабы Тушин лагерында көрсөк тыуҙыра. Тәүҙә Сигизмундтың талабын үтә дошмандарса ҡабул итеп, хатта батшаның үҙҙәренеке тип һанаған Рәсәйҙе ташлап китеүен талап иткән Тушин поляктарының, ахырҙа, күпселеге король менән берләшергә ҡарар итә. Самозванец Калугаға ҡасып китә, унда уға казактар, татарҙар һәм хатта поляктарҙың бер өлөшө ҡушыла. Рожинский етәкселек иткән ҡалған ғәскәр, Тушинға ут төртөп, Волоколамскиға йүнәлә. Михаил Салтыков етәкләгән Тушин урыҫтары, ҡотолғоһоҙ хәлдә ҡалып, үҙ сиратында, батшалыҡҡа православие диненә суҡындырылыу шарты менән, ул ваҡытта 15 йәшен тултырған поляк короле Сигизмундтың улын — Владислав IV Жигимонтты саҡырыу идеяһын тәҡдим итте. Смоленск эргәһендә Сигизмунд менән ошо хаҡта килешеүгә өлгәшелә.\n1610 Клушин алышы һәм поляктарҙың Мәскәүҙе баҫып алыуыҮҙгәртергә\n1610 йылдың 24 июнендә Клушин янындағы һуғыш схемаһы.\nШул арала Скопин-Шуйскийҙың рус-швед ғәскәре Смоленскиға ярҙамға барырға әҙерләнеп, тантаналы рәүештә Мәскәүгә инә; ләкин йәш полководец ҡапыл вафат була һәм ғәскәр башында батшаның эшлекһеҙ ҡустыһы, Дмитрий Шуйский ҡуйыла. Смоленскиға барырға сыҡҡанда, юлда Клушино ауылы янында тажлы гетман Жолкевский поляк формированиелары һөжүм итә, һәм Делагарди яллаған шведтар, эш хаҡы түләнмәгәнен белеп, хыянат иткәнлектән, яҡшылап өйрәтелмәгән ополчение менән насар етәкселек итеү сәбәпле, ғәскәр ҡыйратыла (1610 йылдың 4 июле).\nУрыҫ дәүләтселеге ваҡланыуы (коллапс)Үҙгәртергә\nБынан һуң Станислав Жолкевский Мәскәүгә йүнәлә, унда Ляпунов Захарий Петрович етәкселегендә ризаһыҙлыҡ белдергән халыҡ Шуйскийҙы ҡолата һәм монастырға ябып ҡуя, шунан һуң ҡала менән Семибоярщина (Ете бор власы) идара итә башлай. Ғәмәлдә уның власы Мәскәү сигенән сыҡмаған: көнбайышта, Хорошёвта, Жолкевский, көньяҡ-көнсығышта, Коломенскоела, Сапеганың поляк отряды менән Калуга яғынан ҡайтҡан Лжедмитрий II торған. Боярҙар, Мәскәүҙә ялған исемле батша яҡлылар күп һәм ул билдәлерәк булғанлыҡтан, Лжедмитрий II-нән бигерәк тә ҡурҡҡан.\nҺөҙөмтәлә поляктар һәм тушин делегацияһы араһында алдан килешелгәнсә, Сигизмундтың улы Владислав IV-не, православиеға күсеү шарты менән, тәхеткә саҡырырға ҡарар ителә. 1610 йылдың 17 (27) авгусында баярҙар һәм Жолкевскийҙың тейешле килешеүенә ҡул ҡуйыла һәм Мәскәү Владислав тәреһен үпкән, ә Смоленск янындағы батшаға, Владиславтың батшалыҡ итеү шарттарын эшләү һәм тыныслыҡ килешеүен төҙөү маҡсатында, кенәз Василий Голицын етәкселегендәге илселек ебәрелә. Ләкин, Самозванецтан ҡурҡып, боярҙар артабан китә һәм 21 сентябргә ҡарата төндә поляктарҙы Кремлгә индерә.\nӘммә Мәскәүҙә Королевичҡа ант бирелеүе тураһында ишеткәс, ҡалаларҙың барыһы ла тиерлек: Түбәнге Новгород, Чаранда, Устюг, Переяславль Рязанский, Ярославль, Вологда, Бело-озеро (Белозерск), Силийские города (замки), Архангельск портына һәм Төньяҡ Боҙло диңгеҙенә тиклем, шулай уҡ Волга һәм Ока ҡушылған урында урынлашҡан Түбәнге Новгородҡа тиклемге бөтә Рязань ере тракты, шулай уҡ ялған батша яҡлы Коломна, Тула, Серпухов, икеләнеүсеә Псковтан башҡалар һәм алдаҡсыны Батша тип таныған һәм Запорожье казактарынан бик ҡурҡҡан Төньяҡ ҡалалары (Северские) уларға ҡушылды. Алыҫ булыу сәбәпле, Ҡазан һәм Астрахандан уларҙың быға ҡарашы тураһында хәбәрҙәр булманы. Үрҙә әйтеп кителгәнсә, яҡындағы барлыҡ өлкәләрҙә, Великие Луки, Торопец һәм башҡа ҡалаларҙа, Раббы уларға батша итеп Королевич Владиславты биргәненә бик ҡәнәғәт булғандар.\n— Жолкевский ҡулъяҙмаһы\nСмоленск та, йыл ярым ҡамауҙан һуң, дошманға диуарҙағы бушаҡ урынды күрһәткән ҡасҡындың хыянаты арҡаһында, алынған. Чернигов тулыһынса бөлгөнлөккә төшөрөлгән. Бер нисек тә килешә алмаған илселек (Сигизмунд улын Мәскәүгә ебәрергә лә, Смоленскиҙан баш тартырға ла теләмәй) ахырҙа король тарафынан ҡулға алына. Ысынында поляктар баҫып алыусы хоҡуғында Рәсәй менән идара итә башлаған һәм Сигизмунд ҡалаларға отрядтар ебәргән. Бындай хәлдә элекке «тушинсыларҙы» һәм Шуйский яҡлыларҙы берләштергән поляктарҙы ҡыуыу хәрәкәте башланған.\nПольша ғәскәрҙәре МәскәүҙәҮҙгәртергә\nАвгуст башында Жолкевский Мәскәүҙән көнбайышта лагерын йәйелдерә. Батша талабы буйынса, Мәскәүгә батша улы Владислав килгәнгә тиклем, ул 1610 йылдың октябрь-ноябрь айҙарында яуһыҙ-ниһеҙ үҙенең ғәскәрҙәрен Мәскәүгә индерә. Бер нисә айҙан Жолкевский Смоленскиға юллана. Мәскәү гарнизоны башлығы итеп Александр Гонсевский ҡалдырылған.\n1611 йылда Дмитрий Трубецкой, Иван Заруцкий һәм Прокопий Ляпунов етәкселегендәге тушин казактарынан һәм Рязань дворяндарынан торған Беренсе ополчение төҙөлә. Ул Мәскәүгә табан йүнәлә, унда кенәз Дмитрий Пожарский мөһим роль уйнаған ихтилал башлана. Ихтилал баҫтырыла; оҙаҡламай ополченсылар Ҡытай-ҡаланы ала, ләкин казактар менән дворяндар араһындағы Ляпуновты үлтереү менән тамамланған эске ыҙғыш һәм дворяндарҙың ҡасыуына һәм ополчениеның емерелеүенә килтергән.\nБыл осраҡта Түбәнге Новгородта Пожарский етәкселегендә Икенсе ополчение формалаша. Августа, ополчение, унда элеккесә Трубецкой һәм Заруцкий казактары торған, Мәскәү стенаһы буйына килеп етә. 1612 йылғы 22 һәм 24 август Смоленск даруғаһы буйлап сигенергә мәжбүр булған литва бөйөк гетманы Ходкевич Ян Кароль етәкселегендә Мәскәүгә килгән поляк өҫтәмә көстәре 1612 йылдың 22 һәм 24 авгусындағы Мәскәү алышында ҡыйратыла. Пожарскийҙың еңеүе һөҙөмтәһендә Кремлдәге поляктар әсирлеккә бирелә. 1612 йылдың декабрендә поляктарҙың король Сигизмунд III һәм титуляр урыҫ батшаһы Владислав етәкселегендә Мәскәүгә хәрәкәте Волоколамск ҡалаһында туҡтатыла.\n1613—1617 Смоленск ҡалаһын ҡамауҮҙгәртергә\n1613 йылдың 21 февралендә Михаил Романов батша итеп һайланғандан һуң, Смоленскиға поход, Земство соборы ҡарары буйынса, һуғыштың һуңғы этабында тергеҙелгән рус армияһының тәүге хәрби операцияһы була. Смоленскиға поход өсөн 1613 йыл уртаһында йыйылған армияла исемлек буйынса 12 250 кеше иҫәпләнә. Рус ғәскәрҙәре бер ниндәй алышһыҙ Вязьманы (1613 йылдың 7 июле) һәм Дорогобужды ала. Литва сигендәге ысын мәғәнәһендә мөһим форпост булған Белый ҡалаһын алыу ҙур уңыш булды. Ауыр ҡамау перспективаһы, ҙур рус армияһын күреү һәм йомарт вәғәҙәләр, Литва гарнизонының ныҡ ҡаршы тороуына ҡарамаҫтан, ялланған ғәскәрҙе ҡаланы тапшырырға мәжбүр итә.\nОшо уңыштарҙан һуң ғәскәр үҙенең походының төп маҡсаты - Смоленск ҡалаһына яҡынлаша. Рус воеводалары, Белый һымаҡ, ҡалаларҙың бирелеүенә ҙур өмөт бағлаған. Ҡәлғәне штурмлауға түгел, капитуляцияға иҫәп тотолоуы хаҡында рус ғәскәренең хәрәкәттәре лә һөйләй. Ҡамау барышында штурм йәки ҡәлғәләр аҫтына ҡаҙып инергә (подкоп) маташыуҙар булмай, Смоленск ҡалаһына ҡеүәтле һәм күп һанлы рус ҡамау артиллерияһы ебәрелмәй. Ҡамау ғәскәренең хәрәкәте нығытылған острожоктар һәм Литваға илткән бөтә юлдарҙа сатай-ботай ятҡан ағастар өйөмө йәки тотҡарлыҡтар һалыу менән сикләнә.\n1614 йыл уртаһында уңыштар уңышһыҙлыҡтар менән алмашынды. Аҙ ғына алыштарҙа бер нисә тапҡыр еңелеү рус ғәскәрҙәренең сигенеүенә килтермәй, әммә тиҙҙән литвалар блокаданы өҙөүгә, һуңынан өҫтәмә көстәрҙе һәм аҙыҡ-түлек запасын Смоленскиға күсереүгә өлгәшә. Смоленскиҙы тиҙ арала кире ҡайтарыу мөмкинлеге ҡулдан ысҡынғанлыҡтан, ҡаланы оҙайлы ваҡытҡа ҡамауҙа ҡала. Поляктар һәм литвалар тәүҙә ҡамауҙағы армияға ҡаршы әүҙем эш итә алмай. 1615 йылда Смоленск эргәһендә һөйләшеүҙәр менән аралаш барған ҙур булмаған бәрелештәр дауам итә. Шәхси уңыштарға өлгәшеүгә ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда, ҡамау һөҙөмтә бирмәй. Литва отрядтары ҡәлғәгә ике тапҡыр ылау менән үтеп инә ала. Әммә ҡамау башлаған армияның хәле ярайһы уҡ ауыр ине.\n1616 йылдың икенсе яртыһында литвалар, үҙ сиратында, әүҙемерәк эш итә башлай. Велижский старостаһы Александр Гонсевский, булған көстәрҙе йыйып, урыҫ сиген үтеп, Смоленскиҙан алыҫ түгел ерҙә лагерь булып урынлаша. Ноябрҙә Гонсевский отряды (2000 кешегә тиклем) манёвр яһай һәм Дорогобуж менән Смоленск араһындағы, Твердилицы ауылында лагерь йәйелдерә, шул рәүешле ҡамауҙағы армияны Оло Мәскәү юлы буйлап тәьмин итеүҙе туҡтата. 1617 йылдың ғинуарында литваларға ҡаршы көрәшеү өсөн кенәз Юрий Сулешев һәм стольник Семён Васильевич Прозоровский етәкселегендәге яңы армия тәьмин ителә башлай. Ләкин воеводалар уларҙың ғәскәренә ҡарағанда күпкә көсһөҙөрәк Гонсевский ғәскәренә һөжүм итмәйенсә, йәнә мөмкинлектән файҙаланмай, мыштырлай. 1617 йылдың майында, яңы полковник Станислав Чаплинский етәкселегендә Гонсевский «лисовчик»тарына ярҙам килеү сәбәпле, рус ҡамау ғәскәрҙәре Смоленск эргәһендәге ҡамап алынған острожоктарҙы ташлап китергә мәжбүр була.\n1615 йылда пан Лисовский етәкселегендәге поляк-литва еңел кавалерияһы (лисовички) Мәскәү тирәләй ҙур элмәк яһап, Рәсәй биләмәһенә тәрәнгә үтә, һуңынан Речь Посполитая ерҙәренә әйләнеп ҡайта. Рейдта 1 200-гә тиклем кеше ҡатнашҡан. Рейд барышында Орёл янында интервент отрядтарына ҡаршы кенәз Пожарский етәкселегендәге икенсе халыҡ ополчениеһы дружинаһы һуғыша.\nВладислав походы 1617—1618Үҙгәртергә\n1616 йылдың аҙағында король Сигизмунд III Мәскәүҙе тағы ла бер тапҡыр яулап алып маташырға ҡарар итә. Поход законлы батша Владислав Вазаның «узурпатор» Михаил Федорович Романовҡа ҡаршы сығышы булараҡ ойошторола. Походта Владислав етәкселегендәге (6000 кеше) тәхет ғәскәрҙәре һәм бөйөк гетман Ян Кароль Ходкевич етәкселегендәге Литва ғәскәрҙәре (6500 кеше) ҡатнашырға тейеш була. Тәүгеләрҙән булып Литва ғәскәрҙәре сығыш яһай, һәм 1617 йылдың майында уҡ рус ҡамау ғәскәре Смоленск эргәһендәге острожоктарҙы ташлап, Белый ҡалаһы йүнәлешенә китергә мәжбүр була. Владислав 1617 йылдың 5 апрелендә Варшаванан сығыш яһай, әммә 1617 йылдың сентябрендә генә Смоленскиға килә. 1 (11) октябрҙә Дорогобуж воеводаһы Иванис Ададуров Владислав яғына күсә. Уларҙың ҡаланы тапшырыуы тураһындағы хәбәр Вязьма янындағы рус ғәскәрендә етди ғауғаға килтерә, һәм 8 (18) октябрҙә ҡәлғәне бер ниндәй алышһыҙ интервенттар баҫып ала.\nӘммә бының менән шәп уңыштар тамамлана. 1617-1618 йылдар ҡышында рус хөкүмәте көнбайыш йүнәлешенә воевода Борис Михайлович Лыков-Оболенский, Дмитрий Мамстрюкович Черкасский һәм Дмитрий Михайлович Пожарский (16 500 кеше) етәкселегендәге бөтә ҡулайлы көстәрҙе тиерлек күсерә. Владислав һәм Ходкевич ғәскәре 18 000 кешегә тиклем артыуға ҡарамаҫтан, Можайск районы эргәһендә уларға етди ҡаршылыҡ күрһәтелә. Можайск алышы 1618 йылда йәй буйы дауам итә. Һөҙөмтәлә рус ғәскәрҙәренә сигенергә тура килһә лә, поляк-литва ғәскәре ваҡытын юғалта һәм, эш хаҡы түләнмәү сәбәпле шляхта күпләп киткәнлектән, бик көсһөҙләнә. Һөҙөмтәлә Мәскәүгә 8 000 тирәһе кеше генә килеп етә.\nГетман Петр Сагайдачный етәкселегендә Запорожье казактарының баҫып инеүе рус ғәскәрҙәренең сигенеү сәбәптәренең береһе була. Эре хөкүмәт көстәре булмауҙан файҙаланып, казактар, юл ыңғайы Ливнаны, Елецты һәм тағы бер нисә бәләкәй ҡәлғәне баҫып алып, еңел генә көньяҡ-көнбайыштан Мәскәүгә ҡарай йүнәлә. Сентябрь аҙағында поляк-литва һәм Запорожье ғәскәрҙәре Мәскәү янында осраша. Оҙайлы ҡамауға ваҡыттары булмағанлыҡтан, Ходкевич 1618 йылдың 1 октябрендә Мәскәүҙе штурмлай, әммә еңелә. Уңышһыҙлыҡтан һуң, поляктар һәм литвалар Троице-Сергий лавраһы тирәһендә, казактар Калуга районында урынлаша. Үҙ биләмәһенән дошмандарҙы ҡыуып сығарыу мөмкинлеге булмағанлыҡтан, рус хөкүмәте 14,5 йылға иҫәпләнгән отошло Деулин ҡайтанан килешеүен төҙөүгә ризалаша, уның буйынса Смоленск, Чернигов һәм Северский өлкәләре Речь Посполитаяға ҡарышмай бирелә.\n↑ см. Рус-швед һуғышы (1610—1617)\n↑ см. Поляк-швед һуғышы (1600—1611)]], Делагарди походы, Поляк-швед һуғышы (1617—1618)]]\n↑ Казак с картины Рембрандта. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 апрель 2013. 11 октябрь 2012 тикшерелгән.\nРус-поляк һуғыштары (1609—1618) Викимилектә\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Рус-поляк_һуғыштары_(1609—1618)&oldid=1110923 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 19 февраль 2022 в 20:09\nБыл бит һуңғы тапҡыр 20:09 19 февраль 2022 үҙгәртелгән.


Киләсәккә ышаныс бөгөнгөгә нигеҙләнгән » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Сәйәсәт » Киләсәккә ышаныс бөгөнгөгә нигеҙләнгән\nКиләсәккә ышаныс бөгөнгөгә нигеҙләнгән 22.11.2011 // Сәйәсәт\nҮткән шәмбе Өфөгә эш сәфәре менән Рәсәй Федерацияһы Президенты Дмитрий Медведев килде. Ил башлығын "Өфө" халыҡ-ара аэропортында Башҡортостан Республикаһы Президенты Рөстәм Хәмитов ҡаршы алды.\nҒ.Ғ. Ҡыуатов исемендәге республика клиник дауаханаһында Дмитрий Медведев менән Рөстәм Хәмитов гипербарик оксигенация бүлексәһендәге яңы йыһаздар менән танышты, бауырҙы стентлау буйынса операция барышын ҡараны, рентген хирургияһы ысулы менән диагностикалау һәм дауалау бүлексәһендә үткәрелгән операциялар тураһында ҡыҫҡаса белешмә алды. Артабан Дмитрий Анатольевич Рөстәм Хәмитов менән бөйөрҙәре күсереп ултыртылған ауырыуҙар янына үтте. Табиптар әйтеүенсә, клиникала быйыл ғына 23 кешегә ошондай операция яһалған. Ил башлығына ҡорһаҡ аортаһын эндопротезлау буйынса видеояҙма ла тәҡдим иттеләр. Был ҡатмарлы операцияны 73 йәшлек пациент үткәргән. Дауахананың бүлек мөдире Әмир Хәмитов әйтеүенсә, яңы технологияның һөҙөмтәһе тәү сиратта ыңғай күрһәткестәрҙә сағыла — эндопротезлау ысулын ҡуллана башлағаны бирле дауаханала был сирҙән вафат булыусылар кәмегән.\n— Элек бындай операциялар Европаның иң яҡшы дауаханаларында ғына яһала торғайны, — тине Әмир Хәмитов.\nИл башлығы операцияның күпме ваҡытты алыуы менән дә ҡыҙыҡһынды.\n— Ике сәғәт. Ә бит заманында бындай операцияларҙы ауырыуҙың ҡорһағын ярып яһай торғайныҡ. Пациент кәмендә алты-ете тәүлек реанимацияла, табиптарҙың күҙәтеүе аҫтында үткәрергә тейеш ине, — тине табиптар.\nҒөмүмән, Ғ.Ғ. Ҡыуатов исемендәге республика клиник дауаханаһы ил башлығында ҙур тәьҫорат ҡалдырҙы. Быны ул клиника хеҙмәткәрҙәре менән аралашыу барышында ла әйтте.\nОсрашыу һуңында Дмитрий Анатольевич табиптарҙы борсоған һорауҙарға яуап бирҙе. Билдәле, күптәрҙе торлаҡ мәсьәләһе ҡыҙыҡһындырҙы. Президенттың әйтеүенсә, табиптар өсөн ипотека буйынса процент ставкаһы торлаҡ баҙарынан түбәнерәк буласаҡ һәм яҡынса 5-7 процент тәшкил итәсәк. Тәүге иғәнә һатып алынған торлаҡ хаҡының 10 процентынан артмаясаҡ.\n— Әгәр төбәк тә программаны субсидиялаһа, табиптар өсөн был ставканың тағы ла түбәнерәк булыуы мөмкин, — тине Дмитрий Медведев.\nРәсәй мосолмандарының Үҙәк диниә назаратындағы осрашыуҙа йәмғиәттә үҙ-ара дошманлыҡ тыуҙырыусы тәғлимәттәрҙе таратыуға ҡаршы көрәш, дини мәғрифәткә ярҙам, шулай уҡ Ислам мәхәлләләрен үҫтереүҙең көнүҙәк мәсьәләләре тураһында һүҙ барҙы.\nИслам мәғрифәтенә һәм мәҙәниәтенә үҫергә ярҙам итеү экстремистарға ҡаршы көрәштең төп нигеҙе булырға тейеш, тигән фекерҙә Рәсәй Президенты. Ул һуңғы йылдарҙа Рәсәйҙә был йәһәттән бер ни тиклем уңышҡа өлгәшелеүен әйтеп үтте. “Туҡһанынсы йылдар башында илдә ни бары 90 самаһы мәсет бар ине, мосолмандарға дини белем биреүсе үҙәктәр бөтөнләй булманы, — тине Дмитрий Медведев. — Хәҙер иһә ете меңгә яҡын мәсет эшләй, уҡыу йорттары ла 90-дан ашыу. Һуңғы дүрт йылда ғына Рәсәйҙә 300-ләп мәсет һалынды, төҙөлөш Башҡортостанда, Татарстанда, Төньяҡ Кавказда айырыуса йылдам бара”.\nПрезидент Ислам тарихы һәм мәҙәниәте уҡытыусылары әҙерләү буйынса махсус программаның тормошҡа ашырылыуын, Рәсәй тарихында тәүге тапҡыр “Ислам идеологияһы” дәресенең дәүләт стандарты эшләнеүен, әле 21 төбәктә уҡытылған дини тәрбиә һәм мәҙәниәт нигеҙҙәрен барлыҡ ил мәктәптәре өсөн мотлаҡ итергә йыйыныуҙарын белдерҙе.\nЮғары мөфтөй Тәлғәт Тажетдин дәүләт башлығына мосолман өммәтенең дини белем биреүҙе үҫтереү һәм экстремизмға ҡаршы көрәш маҡсатындағы эшмәкәрлеге хаҡында һөйләне. “Рәсәй мәсеттәренә “гастролерҙар” индерелмәй. Беҙҙә хаҡ Исламға инаныусылар һәм уны таратыусылар ғына эшләй”, — тине ул. Үҙәк диниә назараты рәйесе Рәсәй Ислам университетын асыуҙың һөҙөмтәлелеген дә билдәләне: “Хәҙер йәштәребеҙ үҙ илендә дини белем алыу мөмкинлегенә эйә, сик аша сығып йөрөйһө түгел. Ә беҙҙең мосолмандарға хас булмаған шикле тәғлимәттәр, нигеҙҙә, сит илдәрҙә уҡып сыҡҡандар аша килеп инә”.\nТәлғәт Тажетдин Президентҡа үҙәк телеканалдарҙа Ислам дине нигеҙҙәрен дөрөҫ аңлатыусы тапшырыуҙар булдырыу тәҡдимен дә әйтте. “Был халыҡты, бигерәк тә йәштәрҙе, ялған дингә ылығыуҙан аралау йәһәтенән ҙур файҙа бирәсәк”, — тине ул. Дмитрий Медведев мәсьәләне иғтибарҙан төшөрмәйәсәген белдерҙе. Юғары мөфтөйҙөң хаж ҡылырға теләүселәр өсөн квотаны арттырыу тураһында һорауы ла яуапһыҙ ҡалманы. “Беҙ Исламдың абруйы Рәсәйҙә генә түгел, тотош донъяла күтәрелеүен теләйбеҙ”, — тине ил башлығы.\nАртабан Дмитрий Медведев Волга буйы федераль округының киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре менән осрашты.\nБашҡортостан журналистары Дмитрий Медведевтың тәьҫораттары менән ҡыҙыҡһынды, республикала ниҙәр күреүен һораны.\n— Башҡортостан еренә аяҡ баҫыуыма бер нисә сәғәт кенә бит әле, шулай ҙа һеҙгә килергә яратам. Был яҡтың тәбиғәте матур, кешеләре һәйбәт. Ә үҫешкә килгәндә, һис икеләнмәйем. Быны мин республика етәкселегенең отчетынан ғына сығып әйтмәйем. Миҫал өсөн бөгөн үҙем булған дауахананы ғына алып ҡарайыҡ. Заманса, юғары технологиялы. Бында эшләйҙәр, ауырыуҙарҙы һауыҡтыралар. Ә был бик мөһим, сөнки республика — территория йәһәтенән дә, халыҡ иҫәбе буйынса ла ҙур төбәк. Ауыр операцияларға сират булырға тейеш түгел, — тине Дмитрий Анатольевич.\nЖурналистарҙы Федераль үҙәк менән төбәктәр араһында хоҡуҡтарҙы бүлеү мәсьәләһе лә ҡыҙыҡһындырҙы.\n— Хоҡуҡтарҙы бүлеү, ахыр сиктә төбәктәрҙә лә, муниципалитеттарҙа ла аҡса күберәк булһын өсөн вице-премьерҙар Козак менән Хлопонинға ике эш төркөмөн булдырырға ҡуштым, — тине Рәсәй Президенты. — Әммә ул камил система булмаясаҡ, сөнки тормош бер урында ғына тормай. Бөтә илдәрҙә лә шулай. Йәшәү, килем алыу, һалым түләү шарттары үҙгәрә. Быларҙың барыһы ла хоҡуҡтарҙы даими бүлешеп торорға мәжбүр итә.\nДмитрий Медведев фекеренсә, килемдәрҙе ғәҙел бүлеү, муниципалитеттар күберәк аҡса алып, уларҙы үҙҙәре тотона алһын өсөн барлыҡ эштәр һөҙөмтәле һәм бөгөнгө хәлгә йүнәлтелгән булырға тейеш.\nКиң мәғлүмәт саралары вәкилдәрен гәзит һәм журналдарҙың киләсәге лә борсой. Әммә артыҡ хафаланырға урын юҡ. "Матбуғат электрон баҫмалар менән бер рәттән йәшәйәсәк", — тип белдерҙе Дмитрий Анатольевич. Рәсәй Президенты фекеренсә, көндәлек гәзиттәр миллионлаған тираж менән сыҡҡан дәүер үтте. Ул үҙе лә Интернет яҡлы. Шул уҡ ваҡытта, Президент һүҙҙәренсә, һуңғы арала ул гәзиттәрҙе йышыраҡ уҡый, сөнки баҫмаларҙың күбеһе электрон төрҙә сыға башланы.\nОсрашыу бик йылы шарттарҙа үтте. Киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре төрлө тармаҡҡа ҡағылышлы һорауҙар бирҙе. Берәүҙәрҙе йәшәү сифаты ҡыҙыҡһындырҙы, икенселәр торлаҡ, юл мәсьәләләре хаҡында күберәк белергә теләне. Араларында мәҙәни мираҫ, ришүәтселеккә ҡаршы көрәш, милли сәйәсәт кеүек көнүҙәк проблемаларҙы күтәреүселәр ҙә булды. Ил башлығы һәр кемдең һорауына ихлас яуап бирҙе.\nРәсәй Президенты Дмитрий Медведев Өфөгә эш сәфәре һуңында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов менән әңгәмәләште.\nИке башлыҡтың осрашыуында республикала һаулыҡ һаҡлау өлкәһен яңыртыу, демографик хәлде яҡшыртыу мәсьәләләре күтәрелде. Анығыраҡ әйткәндә, һүҙ перинаталь ярҙам системаһын үҫтереү һәм ауыл ерендә йәшәүсе халыҡты юғары технологияларға нигеҙләнгән медицина хеҙмәтләндереүе менән тәьмин итеү хаҡында барҙы.\n— Һуңғы йылдарҙа медицина тармағын үҫтереүҙең федераль программалары ярҙамында төбәктә күп мәсьәләне ыңғай хәл итеүгә өлгәштек. Тәү сиратта балалар һәм ауырлы ҡатындар тураһында хәстәрлек күрәбеҙ, — тине Рөстәм Хәмитов. Башҡортостан етәксеһе алдағы аҙнала республиканың төньяҡ-көнсығыш төбәгендә Республика Советының һаулыҡ һаҡлау мәсьәләләренә арналған күсмә ултырышы уҙасағын белдерҙе, был форумға әҙерлек барышында биш районда яңы дауаханалар төҙөлөүен, медициналағы алдынғы технологияларҙы ауыл халҡына яҡынайтыу маҡсатында саралар күрелеүен билдәләне.\n— Ә республикала халыҡтың күпмеһе ауылда йәшәй? — тип ҡыҙыҡһынды Рәсәй Президенты.\n— Ҡырҡ проценты. Был йәһәттән ил төбәктәре араһында рекордсмен булып һаналабыҙ, — тине Рөстәм Зәки улы.\nДмитрий Медведев фельдшер-акушерлыҡ пункттары асыу һөҙөмтәләре хаҡында ла һорашты. Башҡортостан Президенты: “Быйыл ғына ла йөҙҙән ашыу ФАП-ты төҙөкләндерҙек. Быға, әйткәндәй, күп аҡса талап ителмәй”, — тип яуапланы. Дәүләт башлығы был һүҙҙәрҙе хуплап: “Ҙур түгел, әммә бик мөһим инвестиция”, — тигән фекер белдерҙе.\nРәсәй Президентының эш сәфәрендә Волга буйы федераль округына ингән төбәк етәкселәре лә ҡатнашты. Улар өсөн Өфө дәүләт авиация техник университетының яңы бинаһына экскурсия ойошторолдо.\nИлдә киң билдәле юғары уҡыу йорто менән ҡунаҡтарҙы Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры Азамат Илембәтов һәм министрҙар таныштырҙы. Университет ректоры Марат Ғөзәйеров үҙенең телмәрендә: “Бөйөк ғалим Михаил Ломоносовтың тыуыуына 300 йыл тулған көндәрҙә беҙҙә яңы уҡыу корпусының файҙаланыуға тапшырылыуы оло мәғәнәгә эйә”, — тип билдәләне.\n“Өфө дәүләт авиация техник университетының Түбәнге Новгород техник университеты менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итеүе өсөн шатмын. Беҙҙең алда торған бурыстар аныҡ: иҡтисадты яңыртырлыҡ, заманса технологияларҙы үҙләштерерлек яҡшы белемле, рухи яҡтан бай, һау-сәләмәт яңы быуын үҫтереү”, — тине Түбәнге Новгород өлкәһе губернаторы Валерий Шанцев. Сыуашстан Президенты Михаил Игнатьев бында белем алыусы йәштәргә көнләшеп ҡарауын, уларҙың киләсәктә һәйбәт эш табасағына ышанысын белдерҙе.\nМатериалдарҙы Алһыу ӘҺЛИУЛЛИНА менән\nДаян МӘЖИТОВ әҙерләне.


Юғары уҡыу йорттарында ҡабул итеү комиссияларының ҡыҙыу эш мәле\nҠулдарына аттестат, диплом алыусылар артабанғы яҙмышын хәл итә. Мәскәү һәм Петербург ҡалаларында студенттар һәм аспиранттар ассоциацияһы ла бөгөн документтар ҡабул итеү менән мәшғүл.\nОйошма 2009 йылда барлыҡҡа килгән. Уның ағзалары ҙур ҡалаға уҡырға килеүселәрҙе ятаҡ, стипендия менән тәьмин итеүҙә ярҙам итә, шулай уҡ сит ҡала менән таныштырыу эшен дә үҙ өҫтөнә ала. Быйыл улар техник уҡыу йорттарына, шулай уҡ көнсығыш илдәре һәм лингвистика фәндәрен өйрәнергә теләүселәргә уҡырға инергә ярҙамлаша. Бөгөн Мәскәү, Петербург ҡалаларының юғары уҡыу йорттарында Башҡортостандан 2 меңгә яҡын студент уҡый. Ассоциация ағзалары йәштәрҙе ситкә сығып китеүҙән ҡурҡмаҫҡа, ауырлыҡтар алдында баҙап ҡалмаҫҡа саҡыра.


“Башҡортостан ҡыҙы” журналының октябрь һаныны » Башкортостан кызы\n“Филология фәндәре кандидаты, БДУ-ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканы урынбаҫары, рус һәм сағыштырма филология кафедраһы доценты Ирена Ғәлинур ҡыҙы Ҡолһарина үҙен бала саҡтан тик уҡытыусы итеп күрә”. “Ғалимә сәхифәһе” рубрикаһы аҫтында Гөлназ Ҡотоеваның “Мөғәллимлек – уның яҙмышы” тип исемләнгән мәҡәләһендә был ҡыҙыҡлы шәхес менән яҡындан таныша алаһығыҙ.\n“Халҡыбыҙҙың йән таянысы, ғаиләне, әхлаҡи бағаналарыбыҙҙы һаҡлаусы көс булараҡ танылыу алған Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте киләһе йылда үҙенең 25 йыллыҡ юбилейын билдәләргә йыйына. Бөгөн йәмғиәт алдында ниндәй бурыстар тора? Уның эшенә йүнәлеш биреүсе абруйлы ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ ниндәй уйҙар менән яна? Ойошманың элекке етәкселәре Фирҙәүес Хисаметдинова менән Гүзәл Ситдиҡова, бөгөнгө рәйесе Розалия Солтангәрәева һәм уның урынбаҫары Гөлнур Ҡолһарина шул турала уртаҡлаша.\n“Улар ейәндәре көнләшер еңеллек менән аяҡтарын баштарына хәтлем күтәрә, “ыһ” та итмәй баштүбән тора, рәхәтләнеп шпагатҡа ултыра, һындарын әллә нисәгә бөгөп, ғорур бөркөттө, йылғыр йыланды сағылдыра, бынан тыш, саңғыла уҙыша, велосипедта елдерә”. Һүҙ Бишбүләк районының Дүсән ауылында йәшәүсе йога менән шөғөлләнеүсе өләсәйҙәр хаҡында бара. Альмира Кирәеваның “Күңел тын шатлыҡ менән тулғанда” мәҡәләһе “Ни хәлдәһең, оло кеше?” рубрикаһы аҫтында урын алған.\n“Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы тарафынан кешенең ағзаларын, ағза өлөштөрен донорлыҡҡа алыу һәм уларҙы күсереп ултыртыу тураһында закон проектының әҙерләнеүе халыҡ араһында төрлө, хатта ҡапма-ҡаршылыҡлы фекерҙәр уята. Яңы закон проектына ярашлы, кешегә тере сағында уҡ үҙен донорҙар регистрына йәки донор булырға теләмәүселәр исемлегенә индерергә мөмкинлек биреләсәк”... “Бер мәсьәләгә ҡараш” рубрикаһында Альбина Ғөбәйҙуллинаның “Әжәл аша тереклеккә юл” мәҡәләһендә төрлө кешеләрҙең, шул иҫәптән ағзаны күсереп ултыртыу буйынса яңы операция үткәргәндәрҙең дә, табип һәм дин әһеленең дә фекере менән танышыу ҡыҙыҡлы булыр.\nӘҙәбиәт һөйөүселәргә Ҡәҙим Аралбайҙың шиғырҙары, Шәүрә Шәкүрованың “Әҙәмсә” новеллаһы тәҡдим ителә.\n“Йүгереп тә генә индем өй эсенә,\nБаҙыян суҡлы шәлем сөйҙә юҡ.\nОжмахтарға китте, өйҙә юҡ”.\nБашҡортостандың атҡаҙанған артисткаһы Фәниә Сәйфуллина ҡәҙерле кешеһен юҡһыныуын яҙа. “Хәтер яҡтыһы” рубрикаһы\n“Аллаһы Тәғәләнең 99 гүзәл исеме, йәғни Исми Әғҙам доғаһы, барлығын барыбыҙ ҙа беләбеҙ. Ошо 99 исем-сифаттың кеше өсөн файҙаһы бихисап. Мәҫәлән, “Йә Жәббәәр”, “Йә Мөьмину” тип көн дә йөҙ тапҡыр ҡабатлаһаң, Аллаһ дошмандарҙан, хәүеф-хәтәрҙән һаҡлай”... Аллаһы Тәғәлә исемдәренең бәрәкәттәре хаҡында “Аллаһ бәрәкәте” рубрикаһында уҡып белерһегеҙ.\nДонъя баҙарында һатыла торған тауарҙарҙың 36 проценттан ашыуын Ҡытай етештерә. Рәсәй магазиндарында Ҡытай тауарҙарын 5 – 10 тапҡырға ҡиммәтләндереп һаталар. “Ғаилә янсығы” рубрикаһында Әлфиә Аҡбутина өйҙән сыҡмай ғына, Ҡытайҙың интернет магазиндарынан тауар алырға өйрәтә.\n“Бәхәс алмаһы”. Был рубрика аҫтында Даяна Атанованың мәҡәләһе урын алған. “Йырсыларыбыҙ, борондан ҡалған йырҙы һуҙып, “ҡыҙ балаҡайымды ҡыҙғанам”, тип моңланғанда, миңә бигерәк тә ир балалар йәл тойола”, тип яҙа ул. Ни өсөн? “Башҡортостан ҡыҙы”ның октябрь һанында уҡығыҙ.\nНажиә Игеҙйәнованың “Мәжит ҡарт мәшәҡәттәре” исемле юморескаһы бер аҙ шаярып-көлөп алырға саҡыра.\nНаилә Иҫәнова “Камиллыҡҡа ынтылыш” рубрикаһында был юлы биҙәүестәр һайлау буйынса кәңәщтәр бирә.\n“Ҡулыңдан һөйөн” ҡушымтаһында гүзәл ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ кейеҙҙән башлыҡ әҙерләргә өйрәнер.\n“Шәп баҡсасы” бәйгеһенә килгән хаттар, фотолар ҙа сығыуын дауам итә. “Балалар ҡыуандыра”, “Беҙгә килгән хаттарҙан” рубрикаларында ла һөйөнөслө яңылыҡтар менән танышырһығыҙ.\nҠабаҡтан ниндәй генә ризыҡ әҙерләп булмай! Асыҡҡан ир-атты туйҙырырлығын да, сәй янына ҡуйырлыҡ татлыһын да... Журналдың был һанында тәҡдим ителгән рецептар ҙа хужабикәләр өсөн файҙалы булыр.


Төбәк башлығы Дыуан районында булды // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\n«Салауат Юлаев» хоккей клубы Ярославлдең «Локомотив» командаһы һөжүм итеүсеһе тулыландырҙы\nИюнь айы Өфөлә ниндәй була: яҡынса һауа торошо фараздары\nБашҡортостанда милли батырыбыҙ Салауат Юлаев иҫтәлегенә таш ҡуйылды\nӨфө мэрияһында ни өсөн аэропортҡа илткән юлды төҙөкләндереүҙәрен аңлаттылар\nБашҡортостанда баҫыуҙа ҡатын-ҡыҙ мәйете табылған\nРеспубликала «Урал аръяғы-2018» иҡтисади форумын уҙғарыу планы раҫланды\nБашҡортостанда Ҡурайсылар байрамында Ҡурайсылар аллеяһы асылды\nҠала көнөндә Өфөлә «Изге былау» хәйриә байрамы ойошторола\nӨфөлә юғалған 41 йәшлек Владимир Плотников үле килеш табылған\n«Рәсәй-1» телеканалы «Зөләйха күҙҙәрен аса» фильмына төшөрөүгә тотона\n«Һуңғы ҡыңғырау»: 24-25 майҙа Башҡортостан магазиндарына алкоголь һатыу тыйыла\nЙылы ҡайта: Башҡортостанда был аҙнала +28 градусҡаса йылыта\nТөбәк башлығы Дыуан районында булды\n16:39, 16 июня 2014 Сәйәсәт\nРөстәм Хәмитов 14 июндә Башҡортостан буйлап эш сәфәре барышында Дыуан районында булды.\nРайон үҙәгендә республика башлығы Мәсәғүт муниципаль-ара медицина үҙәгендә асылған яңы дауалау корпусын ҡараны.\nЯңы корпус «Башкиргражданпроект» институтының 1991 йылда әҙерләнгән проекты буйынса төҙөлә. Эштәр бында 15 йыл элек башлана, ул ваҡытта учреждениеның ике ҡаты төҙөлә. 2011 йылда Рөстәм Хәмитовтың ҡушыуы буйынса төҙөлөш эштәре ҡайтанан тергеҙелә. Яңы дауалау корпусы республика бюджеты средстволары иҫәбенә төҙөлә, ҡорамалдарҙы иҫәпкә алыу менән уның дөйөм хаҡы – миллиард һумдан ашыу. Корпустың майҙаны 17,3 мең квадрат метр. Ул Мәсәғүт ауылында муниципаль-ара медицина үҙәгенең нигеҙе булып тора. Бында табитар Башҡортостандың төньяҡ-көнсығыш төбәгендә урынлашҡан биш райондан пациенттарҙы ҡарай һәм дауалай, медицина округының һаны – 117 мең кеше.\nЯңы корпуста перинаталь һәм травматолог үҙәктәре, беренсел ҡан тамырҙары һәм башҡа бүлексәләр урынлашҡан. «Ауыл табибы» программаһы буйынса ике йыл эсендә дауаханаға 56 табип эшкә урынлашҡан. Үткән йылда табиптар өсөн 28 фатирлы йорт төҙөлә, быйыл тағы ла 30 фатирлыҡ шундай йортто сафҡа индереү планлаштырыла. Рөстәм Хәмитов медиктар һатып алған был торлаҡтың квадрат метрына хаҡты белеште. Ул 30 мең һум тәшкил итә.\n— Ни өсөн шулай ҡиммәткә һатаһығыҙ? — тип мөрәжәғәт итте ул Дыуан районы хакимиәте башлығы Олег Могильниковҡа һәм дауахананың баш табибы Валерий Трофимовҡа. – Медицина хеҙмәткәрҙәренә торлаҡты үҙ хаҡы буйынса тапшырыу варианттарын табырға кәрәк.\nДауалау учреждениеһында табиптарҙың уртаса эш хаҡы 35 мең һум тәшкил итә, шәфҡәт туташтарының – 19 мең һум.\nАртабан Рөстәм Хәмитов дауахананың бүлексәләрен ҡараны, ҡан тамырҙары, диагностика, реанимация бүлексәләрендә, лабораторийҙа һәм перинаталь үҙәктә булды. Табиптар һуңғы йылдарҙа районда халыҡтың үлем осраҡтарын кәметеүгә өлгөшеп булыуын һөйләне. Ул, шул иҫәптән, заманса диагностика һәм дауалау алымдарын ҡулланыу һөҙөмтәләре. Рөстәм Хәмитов бында халыҡтың һаулығын һаҡлауҙа системалы ҡараштың булмауына иғтибар итте: юғары технологик медицина үҙәге бар, әммә ауырыуҙарҙы иҫкәртеү һәм дауалауҙан һуң реабилитациялау насар үҫешкән.\n— Беҙ иғтибарҙы ҡиммәтле юғары технологик медицина үҙәктәре төҙөлөшөнә йүнәлттек. Бындай үҙәктәрҙең булыуы – ул яҡшы. Әммә профилактика менән реабилитациялау беҙҙең һаулыҡ һаҡлауҙың, элеккесә, насар урындары, — тине Рөстәм Хәмитов.\nРеспублика етәксеһе һаулыҡ һаҡлау министры вазифаһын башҡарыусы Александр Афанасьевҡа стационарҙа дауаланған пациенттарҙы реабилитациялау өсөн бәлки республиканың шифахана сәләмәтләндереү учреждениелары менән үҙ-ара эш итеүҙә ҡулайлы варианттар табырға һәм медицина стационарҙарын тотоуға файҙаланыу сығымдарын анализларға ҡушты.\n— Күп дауаханалар төҙөйбөҙ, уларҙы хеҙмәтләндереүгә сығымдар ҙур. Күптәре иҡтисади йәһәттән файҙаһыҙ эшләй. Был хәлде анализларға һәм иҫке, үҙ-үҙен аҡламаған ҡиммәтле хужалыҡ схемаларын бөтөрөргә кәрәк, — тине Рөстәм Хәмитов. — Был бурыс бөтә Һаулыҡ һаҡлау министрлығы өсөн. Юғары махсуслашҡан дауаханалар үҙ эшендә функциональ һәм хәрәкәтсән булырға тейеш.\nРөстәм Хәмитов республиканың төньяҡ-көнсығыш һаулыҡ һаҡлау учреждениелары нигеҙендә яңы профилактика, дауалау һәм реабилитациялау схемаларын эшләргә, һуңынан уларҙы бөтә республика буйынса индерергә тәҡдим итте.\nТеги: бр президенты\nВ Башкирии завершены поиски 17-летней студентки из Сибая 9:59, 22 мая 2018


Исемең матур, кемдәр ҡушҡан?\nВахитова Рима Ахмировна, учитель башкирского языка и литературы\nЗагрузить презентацию (575,6 кБ)\nРазделы: Преподавание литературы.\nкеше исемдәренең килеп сығышы тураһындағы белемдәрҙе киңәйтеү;\nбалаға исем ҡушыуҙың етди мәсьәлә булыуын еткереү;\nуҡыусыларҙың һүҙ байлығын арттырыу, белем кимәлен киңәйтеү;\nЙыһазландырыу: мультимедиа, интерактив таҡта, китаптар күргәҙмәһе, фонохрестоматия\nI. Ойоштороу моменты\n1.– Һаумыһығыҙ, уҡыусылар!\n– Кәйефегеҙ нисек?\n– Һеҙ дәрескә әҙерме?\n2. Дәрес алды шиғырын уҡыу.\nДәрес башлана хәҙер.\nБеҙ инде матур итеп,\nЯуап бирергә әҙер.\nII. Артикуляция күнегеүҙәре.\n1. Башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәрен ҡабатлау.\n2. Тиҙәйткестәр әйтеү.\nҠә-ҡә-ҡә – Ҡәҙриә алды ҡәләм, Өммөгөлсөм өләсәйем\nҠы-ҡы-ҡы – ҡыйыҡтан тамсы тама. Өлөштәрен өләшә.\nҺеҙҙең Зөфәр бөҙрә булһа,\nБеҙҙең Зөһрә лә бөҙрә.\nӘлимә, Әсмә, Әлиә Миңлеғәле ҡурайының\nСәй эсәләр күмәкләп. Моңдарын мин тыңланым.\nIII. Дәрестең темаһын, маҡсатын билдәләү\n1. Йомаҡ сисеү. (Слайдтан уҡыу)\nМиңә лә йәбешкән,\nҺиңә лә йәбешкән,\nУға ла йәбешкән.\nНимә ул? (Исем.)\n2. Һорауҙарға яуаптар.\n– Уҡыусылар, әйтегеҙ әле, кешегә исем ни өсөн кәрәк?\n– Исем иң элек кешегә мөрәжәғәт итеү, өндәшеү өсөн кәрәк.\n– Бер кешене икенсеһенән айырыу өсөн хеҙмәт иткән тамға, билдә.\n– Эйе, дөрөҫ, уҡыусылар. Һәр бер кешенең шәхси исеме була. Сабый донъяға килеү менән, уға ата–әсә исем ҡушып, тыуыу тураһында таныҡлыҡ ала.\nТимәк, уҡыусылар, беҙ бөгөн дәрестә нимә тураһында һөйләшәбеҙ инде? Эйе, исемдәр хаҡында, уларҙың килеп сығышы, мәғәнәләре, йәмғиәттәге роле хаҡында бөгөн беҙҙең һүҙебеҙ.\n3. «Урал батыр» эпосынан өҙөктө иҫкә төшөрөү.\nБорон-борон борондан, Был ҡарт менән был ҡарсыҡ\nКеше-маҙар килмәгән, Ҡайҙан бында килеүен,\nКилеп аяҡ баҫмаған, Ата-әсә, ер-һыуы\nБыл тирәлә ҡоро ер Ҡайҙа тороп ҡалыуын\nБарлығын һис кем белмәгән Үҙҙәре лә онотҡан,ти.\nДүрт яғын диңгеҙ уратҡан Икәүҙән –икәү шул ерҙә\nБулған, ти, бер урын. Башлап ғүмер иткән, ти.\nУнда булған, ти, борон Тора-бара был икәү\nЙәнбирҙе тигән ҡарт менән Ике уллы булып киткән,ти,\nЙәнбикә тигән бер ҡарсыҡ, Шүлгән булған олоһо,\nҠайҙа барһа, уларға Урал булған кесеһе.\nУл урында юл асыҡ.\n«Урал батыр»эпосы тураһында һөйләп үтеү.\n– Эпостың 4 меңдән йылдан артыҡ тарихы бар. Ул тәүтормош община ҡоролошо тарала башлаған осорҙа ижад ителгән.\n– Текстан исемдәрҙе табыу (Йәнбирҙе, Йәнбикә, Шүлгән, Урал).\nҺығымта яһау. Тимәк, исемдәр бик борон замандарҙа уҡ барлыҡҡа килгән.\nIV. Башҡорт исемдәренең барлыҡҡа килеүен асыҡлау (Слайд менән эш)\n1. Йыл миҙгеленә ҡарап: Буранбай, Ямғырбай, Яҙгөл һ.б.\n2. Бала тәнендәге миңдәрҙе бөтөрөү маҡсатында ҡушылған исемдәр: Миңлеғәле, Миңлебикә, Миңлебай, Миңниса, Миңнур.\n3. Ислам диненә бәйле исемдәр: Ислам, Нурислам, Динислам, Мөхәммәт, Йосоп, Яҡуп, Сәлих, Ибраһим, Исмәғил, Дауыт, Ильяс, Ғайса, Исхаҡ, һ.б.\n4. Октябрь революцияһы тәьҫирендә яһалған исемдәр:. Револ, Люциә, Вил, Октябрина, Сталина, Ким, Рифмир һ.б.\n5. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда киң таралған исемдәр: Флорид, Моряк, Майор, Эльза, Лариса, Светлана һ.б.\n6. Данлы шәхестәрҙең исемдәрен һайлау:Салауат, Юлай, Таһир һ.б.\n7. Әҙәби әҫәрҙәр йоғонтоһонда: мәҫәлән, М. Кәримдең «Айгөл иле», «Айһылыуҙың айлы кистәре» драмалары.\nУҡыусылар ошо төркөмдәргә ярашлы класташтарының, ата-әсәләренең, туған-тыумасаларының исемдәрен иҫкә төшөрә.\nV. Таҡтанан авар яҙыусыһы Рәсүл Ғамзатовтың һүҙҙәрен уҡыу: “Ҡыҙ баланың исемендә йондоҙ балҡыуы йәки сәскәләр нәфислеге, ир–ат исемендә ҡылыстар сыңлауы һәм аҡһаҡалдар аҡылы сағылырға тейеш”. (Һүҙҙәр слайдҡа яҙылған)\nУҡыусылар ошо һүҙҙәрҙең мәғәнәһен аңлата, исемдәр таба, улар менән, уртаҡлыҡ исем яһап, һөйләмдәр төҙөй.\nМәҫәлән, Роза әсәһенә роза бүләк итте. Миләүшә баҡсала миләүшә сәскәһе йыя. Алмас алмас ҡылыс тапҡан. Нәркәс нәркәстең һүрәтен төшөргән. Тимер ҡустым тимерҙән карап яһаған.\nБер, ике, беҙ баҫтыҡ,\nСәп-сәп итеп ҡул саптыҡ.\nАяҡтарҙы бер урында\nТып-тып-тып итеп баҫтыҡ.\nУлтырҙыҡ, ҡабат баҫтыҡ,\nИнде бер аҙ хәл алдыҡ,\nТыныс ҡына ултырҙыҡ.\nVI. Уйын «Кем күберәк белә?»\nКласс ике төркөмгә бүленә. Беренсе төркөм Схәрефенә, икенсе төркөм З хәрефенә исемдәр яҙа.\nСәлимә, Сәлиә, Сәмирә, Сания, Сара, Сәйҙә, Сабир, Сабира, Сәлим, Сәнғәле, Саттар, Сайма, Сәлих, Сәлихә, Сәрбиямал һ.б.\nЗөһрә, Зәлифә, Зөлфиә, Зөлфирә, Зөлфинә, Зәлиә, Зәмирә, Зөбәржәт, Закир, Закира, Заһир, Заһира, Зөфәр, Зәйнәп һ. б.\nУҡытыусы. Уҡыусылар, тимәк, башҡорт телендә исемдәр шул тиклем күп, хатта ике хәрефкә генә лә беҙ күпме миҫалдар таптыҡ.\nVII. «Исем туйы” йолаһы\nУҡытыусының һүҙе. Сабый донъяға килеү менән, уға ата-әсә исем ҡушып, тыуыу тураһында таныҡлыҡ ала. Балаға исем биреү – яуаплы эш. Кеше тыуғас та алған исемен ғүмер буйына йөрөтә. Шуға ата–әсә был мәсьәләгә бик етди ҡарай. (Слайдтан фотолар ҡарау)\n«Исем туйы” йолаһына алдан уҡ әҙерлек башлана. Туған –тыумаса, күрше-күлән, мулла саҡырыла. Был байрам хөрмәтенә мул аш-һыу, бүләктәр әҙерләнә.\nБаланы мулла алдына ҡибла (көньяҡ) яғына ҡаратып һалалар. Мулла, аҙан уҡып, баланың ҡолағына өс тапҡыр: «Һинең исемең фәлән-фәлән булыр», – тип әйтә. Әсә кеше кендек әбейенә, үҙенең әсәһенә, ҡәйнәһенә бүләктәр тарата. Килгән ҡунаҡтар, теләктәр әйтеп, күстәнәстәрен тапшыра.\nУҡыусылар китаптан теләктәрҙе уҡый, тәржемә итә. Бер нисәһен дәфтәренә яҙып ала.\nVIII. Исемдәрҙең мәғәнәһе тураһында һөйләшеү\nУҡытыусы. Яңы тыуған сабыйға исем һайлағанда исемдең ҡолаҡҡа ятышлы яңғырашы – аһәңе, башҡортса һәм русса әйтелеше һәм яҙылышы, яҡшы мәғәнәһе иҫәпкә алынырға тейеш. Исемдең тәрбиәүи яғын да иҫтән сығармаҫҡа кәрәк.\n– Һаумы, Артур!\n– Һаумы, Рауил!\n– Артур, һин исемеңдең мәғәнәһен беләһеңме?\n– Беләм, «ҙур айыу”, кельт теленән алынған. Ә һинең исемең нимәне аңлата?\n– Яҙғы ҡояш, тигәнде аңлата, йәһүд теленән алынған.\nТағы ла бер-ике диалог тыңлана. Ҡалған уҡыусылар үҙҙәренең исемдәренең мәғәнәһен аңлата.\nМәҫәлән, Илья – минең аллам, Рената – яңынан терелеү, Алексейь– һаҡлаусы, Ангелина – фәрештә, Иван – алла ярлыҡаны, Анна – нәзәҡәтле, наҙлы тигән мәғәнәгә эйә.\nУҡытыусы. Афариндар, кешегә исем бер тапҡыр ғына бирелә, уны ғүмере буйына йөрөтә, шуға күрә лә исем һайлағанда мәғәнәһенә лә иғтибар итеү бик мөһим.\nIX. “Ниндәй исем яҙылған?» уйыны\nУҡытыусы. Уҡыусылар, беҙ исемдәрҙең барлыҡҡа килеүен, мәғәнәһен асыҡланыҡ. Хәҙер уларҙың яһалышын ҡарап алайыҡ. Таҡтала ниндәй исемдәр яҙылған икән? (Слайд менән эшләү)\nГөл100өм, Х3нулла, Дилә1, 6най, 7мбай һ.б.\nУҡыусылар үҙҙәре ошоларға оҡшаш исемдәр таба, һөйләмдәр төҙөй.\nУҡытыусы. Уҡыусылар, тимәк, исемдәр төрлөсә яһала. Бында һеҙ һандарҙы күрҙегеҙ, шулай итеп, улар ҙа исемдәрҙе яһауҙа ҡатнаша ала икән.\nX. Халыҡ йырҙарында исемдәр\nУҡытыусы. Уҡыусылар, беҙ исемдәрҙе «Урал батыр»эпосында күрҙек, тағы ла халыҡ ижадының ниндәй жанрында таба алырбыҙ икән?\n– Эйе, йырҙарҙа. Башҡорт халҡына бик күп йырҙары исемдәргә арналған. (Слайдтар ҡарау, бер йырҙы тыңлап китеү)\nУҡыусылар “ Ҡарабай» йырын башҡара.\nКеше исемдәре хаҡында йомғаҡлап шуны әйтәһе килә: ата-әсә үҙ балаһына исем ҡушҡанда ашыҡмаһын ине. Ҡушылған исем киләсәктә оялтырлыҡ булмаһын. Исем мәғәнәһе менән дә, яңғырашы менән дә кешене матурлаһын\nТ.Х. Күсимова үҙенең китабында: “Исем-ул бәләкәй генә паспорт, кешенең ҡайһы яҡтыҡы, ниндәй милләттән икәнен әйтеп тора. Ә һәр халыҡ үҙенең исемен, төҫөн, үҙенсәлеген, тарихын һаҡларға тырыша”, тип исемдәргә ҙур мәғәнә бирҙе.\nДонъяла кеше тормошоноң төп мәғәнәһе, төп маҡсаты, емеше, иң ҙур байлыҡтарының береһе булып уның балалары тора. Баланан да ҡәҙерле, баланан да ҡиммәт бер нәмәлә юҡ. Шуға күрә һәр бер ата-әсә балаларының яҡшы, изге (Сәлих), саф, таҙа (Сафа), сәскәләй матур (Гөлсәсәк) булыуын теләй һәм балаларына матур исемдәр һайлай.\nXII. Уҡыусыларҙың яуаптарын баһалау, өй эше биреү.


Суицид » Архив газеты "Йәшлек"\n«Суицид һөҙөмтәһендә Рәсәй йыл һайын бөтә афған һуғышында һәләк булғандарға ҡарағанда күберәк кешеләрен юғалта» - был фекер рәсәйҙәр өсөн яңылыҡ түгел һәм бер кемдең дә иҫен китермәй. Күренеш ғәҙәтигә әйләнеп бара. Ә нимә кешене һуңғы аҙымға этәрә? Ниндәй сәбәптәр кешене һуңғы өмөтөнән мәхрүм итә? Башҡа илдәрҙә хәлдәр нисек? Ошо һорауҙарға Учалы психоневрология диспансерының баш табибы Рәмзиә Урузбаева яуап бирә:\n- Суицид бик етди проблема. Уның сәбәптәре ҡатмарлы һәм төрлө-төрлө. Тамырҙарын биология, генетика, психология, социология өлкәләрендә эҙләргә кәрәк. Кешеләр эш юғалтыу, уҡыуҙан ҡыуылыу, айырылышыу кеүек экстремаль хәлдәрҙә үҙҙәренә-үҙҙәре ҡул һала. Эксперттар әйтеүенсә, ошондай хәлдәр суицидҡа һылтау ғына, ә сәбәп түгел. Үҙҙәренең ғүмеренә ҡул һонған кешеләрҙең күбеһе депрессиянан ҡаңғыра, әммә, мәғлүм булыуынса, күңел төшөнкөлөгөнә батҡан хәлдә лә табиптарға мөрәжәғәт итмәй. Ғөмүмән, суицид арҡылы ғүмер ебен өҙөү - шәхес патологияһы менән яфаланғандарға хас. Был патология уларға тормошта осраған кәртәләрҙе еңергә мөмкинселек бирмәй. Бынан тыш, ғаиләне юғалтыу, туғандар һәм яҡындар менән насар мөнәсәбәттәр, атайҙың (йәки әсәйҙең) һәм бәлиғ булмаған балаларҙың айырым йәшәүе, ата-әсәнең балаларға ҡарата ҡатылыҡ, мәрхәмәтһеҙлек күрһәтеүе кеүек проблемалар ҙа килеп тыуһа, кеше үҙенең ғүмеренә нөктә ҡуйыу тураһында ныҡлап уйлана башлай. Әйткәндәй, суицид ҡылырға маташҡандар араһында психик ауырыуҙар, эскеселәр, наркомандар күп.\n- Генетик йәһәттән «йоғошло» түгелме суицид?\n- Ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, генетик һәм социаль факторҙар кешене суицидҡа этәреүҙә ниндәйҙер роль уйнауы ихтимал. Мәҫәлән, Пенсильваниялаға баптистарҙың бер общинаһында йөҙ йыл эсендә бөтә суицидтарҙың өстән бер өлөшө дүрт ғаиләлә генә булған! Әгәр ҙә игеҙәктәрҙең береһе үҙ-үҙенә ҡул һала икән, икенсеһенең дә шул уҡ аҙымға барыу ихтималы бермә-бер арта. Был факт суицидтың генетик тәьҫире тураһында һөйләй. Ҡайһы берәүҙәргә ата-әсәһенән шизофрения, алкоголизм кеүек психик ауырыуҙарға бирешеүсәнлек күсә, ә был, үҙ сиратында, суицид хәүефен арттыра. Әммә күпселек осраҡта суицидаль хәл «ҡыҫҡа замыкание» механизмы буйынса барлыҡҡа килә, йәғни, әһәмиәте ҙур ҙа булмаған нәмә һуңғы тамсы ролен үтәй. Әйтәйек, кеше һөйгәне менән асыуланышып йөрөгәнендә, эшендә ауырлыҡтар ҙа тыуһа, ишек төбөндә ботинкаһының шнуры өҙөлә икән, ул йөрәкһеп, ярһып башын элмәккә алып барып тыға ла ҡуя.\n- Йәғни, тормош менән, үҙ-үҙең менән ҡәнәғәтһеҙлек артҡандан-артһа, бер бәләкәй генә негатив хәл дә кешене үлемгә этәрә ала инде?\n- Эйе. Ләкин һәр кемдең төрлө рухи ҡиммәттәре барлығын да иҫтән сығарырға кәрәкмәй. Көндәлек тормошта уларҙың иң мөһимдәре селпәрәмә килә икән, берәүҙәр ҡояш аҫтында яңынан үҙенә йылы урын яулап алыр өсөн унлата көс менән көрәшә башлай, ә икенселәр - пассив рәүештә донъянан китеү юлын һайлай, шулай еңелерәк бит уларға. Әммә, психик ауырыуҙарҙан тыш, суицид ҡылырға ниәтләгән кешеләрҙә ысын мәғәнәһендә үлеү теләге юҡ. Йәғни, улар теге донъяға бармайынса, күтәрә алмаҫлыҡ хәлдән ҡотолор өсөн ваҡытлыса ғына ошо донъяла булмай тороуҙы теләй.\n- Тимәк, суицид - ярҙамға мохтаж кешеләрҙең йән әрнеүе? Тимәк, үҙ-үҙенә ҡул һалып, улар үҙҙәренең проблемаларына иғтибарыбыҙҙы тартырға маташа?\n- Башын элмәккә тыҡҡандарҙың һикһән проценты алдан уҡ үҙҙәренең ниәте тураһында яҡын-тирәләгеләргә төрлөсә итеп хәбәр итә. Мәҫәлән, кемдер туғанына үлергә теләүе хаҡында асыҡтан-асыҡ әйтә, ә кемдер күршеһенә үҙенең ауыр хәле, күңел бушлығы тураһында зарлана. Шуныһы йәл - беҙ бер-беребеҙҙе йыш ҡына ишетмәйбеҙ, иң мөһим нәмәләрҙе ҡолаҡҡа элмәйбеҙ. Йәнәһе лә, кеше ҡайғыһы төштән һуң, үҙебеҙҙең проблемалар ҙа баштан ашҡан... Әгәр ҙә берәйһе өмөтһөҙлөк, рух төшөнкөлөгөнә бирелеп, үҙенең эштәрен тәртипкә килтерә башлаһа, мөлкәтен таратһа, уны тиҙ арала психологҡа күрһәтер кәрәк. Шулай иткәндә кешене ауыр уйҙарынан айындырырға, проблемаларын хәл итергә ярҙам итеп була.\n- Күпселектә кемдәр үҙ-үҙенә ҡул һала?\n- Утыҙ биш һәм илле йәштәге кешеләр. Уларҙан һуң етмеште уҙғандар - ҡурҡыныс аҙымға яңғыҙлыҡ, һаулыҡтың насарайыуы, ҡартлыҡ этәрә.\nӘйткәндәй, айырылғандар, буйҙаҡтар, тол ир-ҡатындар өйләнгәндәргә ҡарағанда йышыраҡ үлемгә саҡырыу ташлай. Үҙ-үҙенә ҡул һалып мәңгелеккә киткәндәрҙең һикһән проценты - ир-егеттәр. Ҡатын-ҡыҙҙар иһә өс тапҡыр йышыраҡ үлергә маташып ҡарай.\n- Ғүмерҙе ҡыйыуҙа милли үҙенсәлектәр бармы?\n- Төрлө халыҡта төрлөсә донъянан китәләр. Рәсәйҙә һуңғы йылдарҙа күпселек осраҡта һеркә кислотаһы эсәләр. АҠШ-та суицидтарҙың алтмыш проценты атыу ҡоралы менән башҡарыла. Канадала - ағыуланып үләләр. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау йәмғиәте мәғлүмәттәре буйынса, үҙен үҙе үлтереүселәрҙең иң түбән проценты Египетта. Шулай уҡ Италияла, Грецияла, Филиппиндарҙа тормошҡа һөйөнөп йәшәйҙәр. Элекке союздаш илдәрҙең араһында әрмәндәр ғүмерҙең һәр көнөнән ҡәнәғәтлек алып ғүмер итә. Унда үҙ ихтыярың менән үлеү - башҡа һыймаҫлыҡ ҡот осҡос хәл. Ә бына Литвала, Рәсәйҙә, Беларуста, Ҡаҙағстанда, Украинала кешеләр хоҙай бүләгенең ҡәҙерен белмәй.\n- Һәр ҡала-районда аҙна һайын суицид тураһында тиҫтәләгән факттар теркәлә. Ә нисек уларҙы иҫкәртергә?\n- Күпселек осраҡта суицид хаҡындағы уйҙар, алдан әйтеп китеүемсә, депрессиянан башлана. Уны алдан асыҡлап, медикаменттар һәм психотерапия ярҙамында дауалау суицидты иҫкәртергә мөмкинлек бирә.\n- Һуңғы һорау. Ҡайһы берәүҙәр, депрессияға бирелеүсән кешеләр янында үлем хаҡында һөйләшергә ярамай, ти. Йәнәһе лә, был тема улар өсөн бик тә хәүефле. Ысынлап та шулаймы?\n- Киреһенсә, үлергә йыйынып йөрөгән кешеләр менән асыҡтан-асыҡ һөйләшеү уларға был уйҙан ҡайтырға булышлыҡ итә. Эс серен бушатыу уларға еңеллек килтерә. Кемдер үҙенә ҡул һалыу менән янай икән - был бик етди сигнал. Ғүмерлеккә йөрәктә үкенес ҡалмаһын өсөн бер-берегеҙҙе яратығыҙ, һаҡлағыҙ, спиртлы эсемлектәр менән мауыҡмағыҙ, наркотиктарҙан алыҫ булығыҙ.\nавторы: Баныу Ҡаһарманова | 10 декабря 2007 | | Фекерҙәр (0)\nСуицид. Ғәйепте кемдән эҙләргә?\nНисек тере ҡалырға?\nҒүмер бер генә – ҡәҙерҙәрен ...\nҒүмеребеҙҙең ҡәҙерен бел ...


Гүзәллек ижад итеүсе Сергей Матренин республиканың Милли музейында үҙенсәлекле гәлсәр фантазияларын тәҡдим итә. Екатеринбургта йәшәүсе был кеше элегерәк гәлсәр менән эшләүҙең ни тиклем мауыҡтырғыс булыуын күҙ алдына ла килтермәй. Ә инде бер башлағас туҡтала алмай. Ун йыл көсөргәнешле эш, көн һайын 10 - 15 сәғәт буйы баш күтәрмәй\nмәшәҡәтләнеү - һөҙөмтәлә беҙ бөгөн уникаль экспонаттарға ҡарап һоҡланыу бәхетенә эйә.\nҺәр шедевр тамашасыға аңлашыла тип әйтеп булмай, әммә уның үҙенсәлеге лә ошонда.\n"Әлегә минеке" - балаһын имеҙеүсе әсәне һүрәтләүсе кварц эштәренең береһе ошолай тип атала. Мин, ҡатын - ҡыҙ булараҡ, уның өсөн шатлыҡ һәм хәсрәт тойғоһо кисерҙем. Бала тыуғанда кисергән шатлығын ул ғына аңлай, һәм үҙен ҡәҙерле "емеше"\nменән бәйләгән һәр минуттың ҡәҙерен белә. Ә һуңынан инде ул\nбалаһын ... донъяға бирә.\nТау гәлсәренән яһалған "Хәлдәр" һыны ҡатын - ҡыҙҙарҙың йы ш ҡына тойғо артында интеллектуаль иҫәбен, ә ирҙәрҙең интелл ект артында - тойғоларын йәшереүе хаҡында һөйләй.\n- Һәм был донъяла насар һәм яҡшы кешеләр юҡ, - тип һанай автор, - ә бары тик эмоциональ баһаламаларыбыҙ ғына бар... Интеллектуаль ҡарар ҡабул итеү тойғолар аша идара ителеүсе\nмораль ҡағиҙәләр сиктәрендә генә барлыҡҡа килә. Һәм бында\nике икең дүрткә тигеҙ булыуы ни бары беҙҙең иллюзия ғына.\nЙыш ҡына кешеләр менән үҙ - ара мөнәсәбәттә беҙ башҡаларҙың да билдәле ҡарар ҡабул итеү хоҡуғы булыуын\nхөрмәт итмәйбеҙ. Һөҙөмтәлә баһаламаларыбыҙ ашығыс була. Бер - беребеҙҙе нисек бар шулай түгел, ә ниндәй итеп күрергә теләйбеҙ, шундай итеп күрәбеҙ.\nСергей Матренинды ысын философ тип әйтергә мөмкин, һәм ул үҙенең уй һәм тойғоларын беҙгә ҡаты ташта уйып тапшыра. Әммә ҡаты ныҡ тигән һүҙ түгел. Тау гәлсәре бик нескә һәм "үҙһүҙле" материал. Артыҡ йылытыуҙан ҡурҡа, сатнауы бар - уның саф матурлығын һаҡлау таланттың ғына ҡулынан килә. Һәр кем гәлсәрҙән эксклюзив "әүәләй" алмай ( иретелгән гәлсәрҙән эшләнгән изделиелар менән бутамаҫҡа!). Һуңғыһы өсөн артыҡ тырышлыҡ һәм яратыу кәрәкмәй: гәлсәр һындырыла, иретелә һәм ғәҙәти люстраға әүерелә. Шуға күрә күптәребеҙҙең залында эленгән шәмдәлдең хаҡы ла музейҙағы ҙур булмаған гәлсәр шар хаҡынан күпкә түбәнерәк.\nСергей Матренин менән бергә эшләүсе геолог Андрей Кузьмин\nгәлсәрҙе уйынсыҡ урынына түгел, ә донъяны аңлау өсөн инструмент булараҡ файҙаланырға кәңәш итә.


13 тәҡдим әҙерләгәндәр\n1 Декабрь 2021, 21:15\nӨфөлә Башҡортостандағы Халыҡ фронтының Төбәк штабы конференцияһы үтте.\nБашҡортостандың Халыҡ фронты эксперттары республика етәкселегенә төбәк халҡы тормошон сифатын яҡшыртыу буйынса йәмәғәт тәҡдимдәре ебәрҙе һәм төбәк штабы рәйестәштәре составын яңыртты.\n“Йәмәғәт тәҡдимдәре, ә уларҙың һаны 13, мониторингтар, һорауламалар, рейдтар һәм Башҡортостан кешеләренең беҙгә, шулай уҡ Президенттың тура линияһына, Халыҡ фронты лидеры Владимир Путинға мөрәжәғәттәре нигеҙендә булдырылды. Башланғыстар мәктәптә туҡланыу, Өфөлә студенттар поликлиникаһы эшләүе, тораҡ пункттарҙы эсәр һыу менән тәьмин итеү, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ проблемалары, авария хәлендәге йорттан күсерелгәндәрҙең йорттарын газ менән тәьмин итеү, балаларҙың уйын майҙансыҡтары хәле, етемдәр өсөн торлаҡ һәм башҡа мәсьәләләргә ҡағыла. Был тәҡдимдәрҙең бөтәһе лә Башҡортостан Башлығына йүнәлтелде”, – тине Халыҡ фронтының төбәк башҡарма комитеты етәксеһе Виталий Брыкин.\nТәҡдимдәрҙең ҙур блогы Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан Ҡыҙыл Армия яугирҙәре һәм тылда Еңеүҙе яҡынлаштырырға ярҙам иткән яҡташтарыбыҙ хәтерен мәңгеләштереүгә йүнәлтелгән.\nХалыҡ фронты вәкилдәре экология темаларын да урап үтмәне, улар муниципалитеттарға ҡаты коммуналь ҡалдыҡтарҙы айырып йыйыу механизмдары системаһын тәҡдим итте. Эксперимент йомғаҡтары буйынса Башҡортостанда был системаны ойоштороу концепцияһы эшләнәсәк.\nАта-әсәләр йәмәғәтселеге һорауҙары буйынса эксперттар “Мәғариф” милли проектының “Һәр баланың уңышы” федераль проектына ярашлы бүленгән сертификат менән музыкаль мәктәптәрҙә уҡыуҙы түләп булыу мөмкинлеге тураһында башланғыс менән сыҡты. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бөгөн балалар музыка мәктәптәре был исемлектә юҡ.\n“Конференция барышында Халыҡ фронтының төбәк штабы рәйестәштәрен яңыртыу ҙа булды. Үҙенең вазифаһын һаҡлап ҡалған Шамил Вәлиевтән тыш, рәйестәш булып Башҡорт дәүләт университетының Хоҡуҡ институты директоры Руслан Зәйнуллин һәм Халыҡ фронтының “Экология” тематик майҙансығы модераторы Морат Шафиҡов инде. Шулай итеп, төбәк штабы тағы бер юғары квалификациялы юрист менән тулыланды, уға юридик ҡараш кәрәк булған мәсьәләләр менән шөғөлләнергә тура киләсәк. Ә Морат Рим улы – экология өлкәһендәге алдынғы белгес, ул үҙен йәмәғәт эшендә лә тик яҡшы яҡтан күрһәтте. Надежда Крылова менән Денис Мусин үҙ эшмәкәрлеген төбәк штабы составында дауам итәсәк, уларҙың белеме, тәжрибәһе беҙҙең дөйөм эштә бик кәрәк”, – тине Виталий Брыкин.\nФото: Башҡортостан йәмәғәт палатаһы.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - БУЛДЫҠЛЫ, ЕГӘРЛЕНЕҢ ФЕКЕРЕ КИҢ, ТЕЛЕ ЛӘ БАЙ - 2020 - Мәҡәләләр\nСираттағы сәфәребеҙҙең маҡсаты - Балаҡатай районының Кәркәй ауылында күршелә генә йәшәгән ике улының ғаиләһенә таянып, ҡартынан ҡалған йортта бер үҙе йәшәп ятыусы, башҡорттарҙың, бигерәк тә балаҡатай ырыуы башҡорттарының кейеме тураһында мәғлүмәттәр, хәтирәләр һаҡлаусы Сания апай Усманова менән осрашыу ине.\nҠулында - эш, телендә - һүҙ\n90 йәшен ҡыуған ғәжәп йор телле, асыҡ зиһенле инәйҙең хәтеренең төҙөклөгө, элекке кәсептәрҙе бөгөнгөләй итеп һөйләп биреүе һоҡландырҙы. Оҙаҡ йылдар почтала эшләгән, әле лә башҡортса журнал-гәзиттәр уҡып, радио тапшырыуҙарын тыңлап йәшәгән кешенең теле диалект үҙенсәлектәрен дә юғалтмаған. Балаҡатай ырыуы башҡорттарының телендә һөйләшкән Сания инәйҙең телмәрен өйрәнеп, башҡорт теленең төньяҡ-көнсығыш һөйләше буйынса фәнни хеҙмәт яҙырға була. Тел ғалимы, башҡорт диалекттары һүҙлеген һәм картаһын төҙөгән фән докторы Нәжибә Мәҡсүтова тап ошо төбәктән күп һүҙ ынйыларын йыйып, әҙәби телде байытыу юлдарын күрһәтә. Сания инәй менән һөйләшкәндә "Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеген" төҙөүҙә ҡатнашҡан ғалимә Урия ханым Яруллинаның һүҙе иҫкә төшә: "Телде һаҡлаусылар - башҡорт ҡатындары, әммә уларҙың булдыҡлы, егәрле булғаны, етеш һәм бай йәшәгәне. Ярлы йә ялҡау кешенең теле лә ярлы, ашау-эсеүҙән ары китмәй, ә ҡулы эш белгән, күҙе эш күргән, теле эште һөйләгән кешенең фекере киң, донъяһы етеш, уның күңеле лә бай, теле лә тулы..."\nҒалимәнең фекерен раҫлаған кеүек, Сания инәй шулай тип һүҙ башлап, яйлап ҡына хәтер йомғағын һүтә бирҙе: "Һөнәрҙе күп белде беҙҙең башҡорт, һәләк кәсепсән булды, һәр бер эш-һөнәренә һүҙе-атамаһы бар. Әсәйем оҫта булды, үҙе әҙерләгән киндерҙе үҙе һуғып, кейем тегеп, беҙҙе кейендерҙе. Аяғыбыҙҙа әсәй әҙерләп-иләп-тегеп биргән аяҡ кейеме булды. Ифрат күп текте ул аяҡ кейемен, бөтә кеше белде уның оҫталығын..."\nАяҡ кейемдәре тураһында\nСания Хәсән ҡыҙы үҙе бала саҡта кейгән аяҡ кейемдәрен бөгөнгөләй асыҡ хәтерләй, уларҙың нисек эшләнешен бәйнә-бәйнә һөйләп китә: "Аяҡ кейеме - сабата. Шундай әйтем бар: "Майҙап ашаһаң, сабата ла тәмле". Сабатаны Фазыл бабай йүкә ҡабығынан үрҙе. Йәш йүкә ҡабығын һыҙырып, алып барып бирһәк, яңы сабаталы булабыҙ. Йүкә ҡабығын киптереп, он итеп тарттырһаң, ул ашарға ла яраҡлы була. Уҫаҡтың, уны ауһаҡ та тибеҙ, ҡабығын да ашаныҡ. Аслыҡ бөтәһен дә ашарға мәжбүр итте...\nҠышҡы аяҡ кейемен мал тиреһен иләп, инәйем үҙе тегә ине. Беҙ ҙә ҡыҫылып-ярҙамлашып йөрөй торғайныҡ. Инәйем арыш онон ҡайнатып, тәүҙә әсетке эшләй. Һыйыр тиреһен һыҙырып, майынан таҙартып, йылы мунсала әсеткегә һалып ултыртып ҡуя ла, тиренең йөнө ҡойолоп бөткәнсе тота. Тал ҡабығын һыҙырып, балта менән төйә, шунан уны көнө буйы һары-көрән булып буяуы сыҡҡансы ҡаҙанда ҡайната, шул буяуға теге тирене һала - һыуынғас, ул күнгә әйләнә. Был тире-күндән аяҡ кейеме - сарыҡ, ҡата, тәпәш башмаҡ, бейек башмаҡ, ситек тегелә.\nЙыл уратаһына кейгәнебеҙ тула ойоҡ булды. Уны нисек бәйләйҙәр? Һарыҡ йөнөн йыуан итеп иләйҙәр, сыраҡтан (ҡаты ағастан) дамбыр энә кеүек ырғаҡ эшләп алалар, шул ырғаҡ менән йыуылмаған йөндән быйма һымаҡ итеп оҙон ойоҡ бәйләйҙәр, шуны эҫе һыуҙа һабынлап ыуып-ыуып йыуалар. Аҙаҡ тандыр ғына мейестә киптереп алалар. Йөнө бешегә, ныҡ тартылып ултыра, шул тула ойоҡ була инде.\nҠынжыраҡ, ҡынйыраҡ та тибеҙ, ул күндән тегелә. Оло малды һуйғас, уның тубыҡ өлөшө айырым тунап алына. Иң ҡаты ерен, йәғни тупсыуын тунап алалар. Уны йомшартырға кәрәкмәй, шуға әсеткегә түгел, ә тал ҡабығы буяуына һалалар. Әҙер булғас, күндән аяҡ кейеме тегелә. Табанда - тире, йөнөн тышынан ҡалдыралар, өҫкә - йөҙлөгөнә - күн ҡуялар. Аяҡ башына кейелә торған башмаҡ әҙер булғас, уға ялғап бышым тегәләр - ул ҡалын киндер туҡыманан ике ҡатлап тегелә, йөйө арт яҡта ҡала. Киндер бауҙы ишеп, өҫ яҡлап бышым эсенән үткәрәләр, шуны балтыр өҫтөнән тарттырып, бәйләп ҡуялар.\nСарыҡ та шулай эшләнә, тик уның табаны ла, йөҙлөгө лә күндән була.\nҠатаның да йөҙлөгө лә, табаны ла күндән була. Ҡунысы бейек, күндән эшләнә. Ҡунысына бышым тегелә, өҫтәп тегеп ҡуйыла, бау менән бәйләнә. Табаны мул булһын өсөн бөрөп тегәләр.\nТәпәш башмаҡ, бейек башмаҡ - тоташ күндән була. Үксә түгел, әҙерәк кенә үксәлек ҡуялар.\nҺарыҡ йөнөнән һуғылған шәл ябыналар ине беҙҙең яҡта. Уны буямай торғайнылар.\nӘҙрәс бишмәт - ҡатындарҙың ҡунаҡтарға барғанда ғына кейә торған махсус тектергән бишмәте, уның тышлығы бәрхәттән була, уҡа йә тәңкә баҫыла, эслеге һырыла.\nБилле камзул - ул да бәрхәт тышлы, эслек ҡуялар. Түңәрәкләп икешәр ҡат уҡа тегәләр. Туҡыманы ыңғайына бесәләр, ыңғайына тегәләр. Рәтен белеп текһәң, тиҙ туҙмай.\nБишмәт - сатин, бәрхәт тауарға бер ҡат эслек ҡуйып, йөн һалып, һырып тегелә. Беҙ үҫкән саҡта юҡлыҡ булғас, мамыҡ ҡуйып, һырыған бишмәт кейҙек. Тамғалар бишмәттә лә була торғайны.\nСыба - йылы сәкмән (тәйһән, тәйән кейеүгә, йәғни көндәлек кейеүгә).\nТүшелдерек бер ҡат ситса күлдәк өҫтөнән эстән кейелә.\nЙәштәргә тәғәйенләнгәнен кәүҙәле алъяпҡыс тибеҙ. Кәүҙәле алъяпҡыстың арҡа - ябыҡ, түш - ябыҡ, бер яҡтан ҡултыҡ аҫына хәтле тегелә, икенсе яҡтан - элмәле яғында - дүрт һәҙәп ҡуйыла.\nҠалпаҡ - ул ниндәй ҙә булһа биҙәк һалынған баш кейеме. Йәш ҡатындар, килендәр тик сикә-ҡалпаҡ кейә. Сикә-ҡалпаҡ тәпәш кенә - бер-ике иле киңлегендә, бер ярым сантиметр тирәһе, ул маңлайҙы ҡаплабыраҡ, алға төшөрөп кейелә, яулыҡ аҫтынан биҙәге генә күренеп тора. Тәңкәнән дә, уҡанан да, елбәҙәктән дә эшләйҙәр биҙәкте. Сикә-ҡалпаҡты тоҡон (ҡалын) еп менән елкә яғына тарттырып бәйләйҙәр, ҡуҙғалмай-нитмәй ныҡ тора, өҫтөнән яулыҡ ябыналар.\nТупый-ҡалпаҡ теүәтәй кеүек йоморо була, башҡа көпләнеп кенә тора, уны күпселеген ҡарсыҡтар кейә. Тупыйҙы төрлөсә һырыйҙар. Ҡамсат бүрек кеүек тә һырып кейәләр. Маңлайсаһына мәрйен-аҡыҡтар тегелә, шуға күрәме, ҡайсаҡ "аҡыҡ-ҡалпаҡ" тигән булып та ебәрәләр.\nҠырпыулы бүрек - һарыҡ тиреһенән йоморо бүрек тегелә лә ҡырлатып аҡ тире - тар ғына аҡ ҡырпыу ҡуйыла, шуны ҡырпыулы бүрек, ти торғайнылар, һарыҡ йөнө эскә ҡарап тора, бүрек тышлы була, тышы - эшбиттан (йоҡа йөн туҡыма). Ир-ат шуны кейҙе. Салауат батырҙың йәшел ҡамсат бүрке лә ана шулай йәшел эшбит менән тышланған, ҡиммәтле шәшке тиреһе менән ҡырлатылған ҡамсат бүрек булған инде ул. Затлы тоҡом, старшина бит инде ул, байҙарса кейенгән...\nКөмөштән беҙҙең муйса\nЭлектән кейемгә тәңкә ҡайыу булған. Муйса бик күп булған беҙҙең яҡта. Ҡатындарҙың күкрәген-түшен ҡаплап торған түшелдеректең бәләкәйерәге - әмәйлек, ҙурырағы - муйса. Муйса шау тәңкәнән тора, өҫ яҡлап эре көмөш тәңкәләр - һумлыҡтар тегелә, уларҙы аҫтан-өҫтән уратып, вағыраҡ тәңкәләр теҙелә. Эреһе лә, вағы ла теҙеп тегелә, тура ла, ҡыйшыҡ та китә. Свердлау, Рәүҙә (Ревда) зауыттарында эшләгән ир-аттың ҡатындары көмөш тәңкәле муйса кейгән. Беҙҙең яҡтарҙа муйсаларҙы совет заманында мәжбүри йыйып алғандар, трактор һатып алырға кәрәк, тип әйттеләр, тигән була торғайнылар. Музейҙарҙан килеп тә байтаҡ әйберҙе йыйып алып киткәндәр. Шау көмөш тәңкә юҡ бит ул хәҙер. Бөгөн тәңкә зырғып (кире ҡаҡлығып) тора, тишеп булмай.\nЙәш килендәр сикә-ҡалпаҡ кейә, өҫтөнә яулыҡ йәки ҡушъяулыҡ ябына, сәсте үрә, толомона сулпы таға. Түшенә муйса кейә. Шунан һағылдырыҡ таға, ҡалпаҡ кейә, ҡушъяулыҡ ябына. Һағылдырыҡ эйәген уратып тартылып тора, ыҫпаяҡай була - элмәйеп, муйын-фәләне күренмәй. Һағылдырыҡ килен булып төшкәндә үк кейелә. Бер йола бар: яңы төшкән киленде шау боронғоса кейендереп, бесән саптырғандар, ураҡҡа төшөргәндәр, оло мейес алдында ҡоймаҡ ҡойҙорғандар - тире тамһын да тиҙерәк ерекһен, тигәндәр. Насар аҡыл түгел бит? "Килен кеше - ким кеше, алабайға тиң кеше," тиһәләр ҙә, килендең ҡиәфәте бик күркәм булған. Артында сулпыһы сылтырап йөрөгән, сулпыһы булмаһа, сылтырап торһон өсөн бауҙың буйына өс ҡат итеп тәңкә тегеп алыр булған.\nОло әбейҙәр ҙә муйса кейә, тик тәңкә урынына таҫма тегә - рәт-рәт ҡатлап таҫма йөрөтә, еңелгә килә, тәңкә сылтырауы нимәгә ул әбей кешегә, һөйәктәре шылтырамаһа ла бик арыу.\nУҡа элек төрлө һәм күп булды, уны тубалсылар (ҡырҡтартмасылар) таратты, һатты, әйбергә алмашты. Ҡалпаҡ эшләмәгә төрлө нәмә алдыҡ тубалсынан. Ҡалпаҡтың маңлай тәңгәлен биҙәмәгә кәрәкле ҡый-ҡыуатты ла уларҙан ала инек.\nӨрфиә - сүкелгән ҡалай тәңкә.\nҠытай - ялтыр ваҡ мәрйен, ул бик күп булды. Балдаҡ тигәне - уртаһы тишек түңәрәк ялтыр тәңкә ине. Уҡа - алтынлы-көмөшлө төрлө яҫылыҡтағы таҫма. Елбәҙәк - төрлө төҫтә емелдәп торған йылтыр йоҡа таҫма. Һырға - көмөш тәңкәләрҙе сүкеп-ялғап эшләнгән биҙәүес, һирәк булды, ҡиммәтле бүләк булып йөрөнө, муйсаға тегеп ҡуйылды, ҡолаҡҡа таҡмаға тип эшләнгәне лә бар ине.\nҠайылған кейемдәрҙе беҙ белгәндән кейәләр балаҡатай ырыуы ҡатындары. Мәликә, Сабира инәй кеүек ҡайыусы оҫталар бөтә ауыл ҡатындарын ҡайып кейендерҙе.\nӨй эсе ҡаралтылары араһында ла ҡайылған нәмәләр күп булды. Буй ҡорма, ҡорғанаҡ та тиҙәр, мейес башынан, ишек-тәҙрә баштарынан уратып ҡорола. Өй һәләк йәмле була. Ҡашыяҡты шаршау менән бүлеп ҡуялар. Ҡайны өйөндә шаршау менән йәш киленгә бер мөйөштө бүләләр. Элек шаршауһыҙ кейәүгә барыу - ғәрлектең дә ғәрлеге ине, ләкин ауыр замандарҙа уныһы ла онотолдо. Шулай ҙа, һүҙгә ҡалмайым тигәне, кешенән алып тороп булһа ла ҡыҙын кейәү йортона шаршау менән оҙата ине.\nИнәйем һәләк күп һуҡты таҫтамалын да, шаршауын да. Киндерҙән, етендән һуҡҡан таҫтамал һәләк матур була. Таҫтамал һуҡҡандағы эш төрҙәрен епте оҙатыу, күтәртеү, сүпләү, бер биҙәктең яртыһынан йәнәшәлә икенсе биҙәк һалыныуын түгеү, көрөҫтән алыу, ҡылыстан алыу тиҙәр. Тал ботағын шымартып, шәбе яһала. Бер урынға тартылған-оҙатылған ептәрҙең араһына шәбене тығып, епте аралап-күтәртеп бараһың. Был бик ваҡ эш. Күҙ кәрәк, иҫ кәрәк, елкә кәрәк, тигәндәй. Таҫтамал һуғыуҙың әрәсәһе (мәне, мәшәҡәте) етерлек...\nСуптарлы ыштан - киндерҙән ҡыҫҡа балаҡлы эске ыштан кейеү егеткә һуғыла. Туйға килешкән саҡта уҡ ҡыҙҙың бирнәһендәге кейәүгә тип әҙерләгән ошо әйберҙе күрһәтәләр. Йәнәһе, энә-еп тота белмәһәң, ҡара уны, ҡыҙый...\nМорондоҡ инәй, морондоҡ атай. Килен төшөргән ҡәйнә, алдан әйтеп, буласаҡ киленгә морондоҡ инәй-атай билдәләп ҡуя. Кейәүҙең ҡыҙ туғандары киленгә морондоҡ инәй була алмай, бары тик ир туғандары яғынан ғына морондоҡ инәй-атай - ире менән ҡатыны бергә була ала. Килен уларға тәғәйенләп бүләк әҙерләй - морондоҡ инәйгә алъяпҡыс ҡайып килтерә, морондоҡ атайға ҡайыулы таҫтамал бирә. Морондоҡ инәй менән атай был бүләктәрҙе бик ҙур хөрмәт белдереп ҡабул итә. Кейәүҙең ата-инәһе менән килендең морондоҡ инәһе-атаһы бер-береһенә "уртаҡ" тип өндәшә башлай. Морондоҡ инәй киленде ҡаршылап, бал ҡаптыра, май ҡаптыра, кейеҙгә баҫтыра. Аҙаҡтан да уны ул-был менән таныштырып, өйрәтеп, сер бүлешеп, ғүмер буйы ҡурсып тора торған бер яҡын кешегә әүерелә.\nКиленде һыу башлатыу - оло йола. Уны ла морондоҡ инәй хәстәрләй - силәген-көйәнтәһен әҙерләй, килендең бүләктәрен барлап ҡуя. Морондоҡ атай ҙа киленгә, йәш ғаиләгә ярҙамға, кәңәшкә гел генә әҙер тора.\nЭлдекте беҙ белдек...\n"Элдек" - килен бүләктәре араһындағы матур бүләк, ул төрлө йөн ептәрҙән үреп-ишеп, остарына суҡ ҡуйып, бала-сағаға, йәштәргә таратырға ҡырҡ-илле дана элдек эшләнә. Һикһән-туҡһанға еткерә әкрәбәһе күп булғаны. Күрше-күлән тиҙ генә йыйылышып эшләп бирә уны, ҡайсаҡ таҫтамалын, алъяпҡыстарын да ҡайыша. Йәш ғаилә бәхетле йәшәһен тип теләп үрелә элдек. Элек уны эшләүгә кизе йәки етен еп тотона торғайныҡ.\nКиленде һыу башлатыуға алып киткәндә морондоҡ инәй элдекте шунда ҡатнашыусыларға тарата. Кейәү егете ҡыйыҡ башына менеп тә йыйылған халыҡ өҫтөнә элдек ырғыта. Бала-саға уларҙы ярышып йыйып ала. Һәләк күңелле була. Беҙҙә элдекһеҙ туй үтмәй. Иң көтөп алынған күренеш, иң матур иҫтәлекле бүләк - элдек. "Кем туйында булдығыҙ, элдектәре ҡандай матур", тип кинәнешеп ҡарайҙар туйҙан ҡайтҡас. Уны тәҙрә башына, көҙгөгә элеп ҡуябыҙ...\nКилен күреү - йәшәмәгә йүн биреү\nМорондоҡ инәй менән морондоҡ атай күрнис (күренеш) ваҡытында ла иң төп башлаусы, ойоштороусы, килендең бирнәһен күрһәтеп, уға ярҙам итеүсе, бүләктәрен таратыусы, төшкән йортонда урынлаштырыусы була. Ауыл халҡы, күрше-тирә, кейәүҙең туғандары килен күрергә, бирнәһен ҡарарға, күрнис алырға тип килә. Килен бүләге - ҡыҙҙарға ҡайыулы алъяпҡыстар, малайҙарға ҡайыулы ҡулъяулыҡтар инде.\nКилендең күлдәктәрен дә ҡарайҙар, тегелешен тикшерәләр, сағыштыралар, өйрәнәләр.\nКейәү ҡыҙҙы оҙатып алып ҡайтырға барған саҡта тышы ҡайылған кейәү мендәрен эләктереп, ҡултыҡ аҫтына ҡыҫтырып сыға ҡайны-ҡәйнә өйөнән. Уны еңгәйҙәр шаяртып-көлөп кейәүгә тапшыралар.\nБыл яҙмала Сания инәй Усманова һөйләгәндәрҙе мөмкин хәтле үҙгәртмәй һаҡларға тырыштым - тере телдең көсө, дәрте, телмәр ағышы ла һиҙелер, тип өмөтләндем... Оло Эйек йылғаһы буйында "ынтымат кеше" тигән һүҙ бар: ул хәстәрле, маҡсатына ынтылышлы, йыйнаҡ, аккурат, тигәнде аңлата. Ысынлап та, ҡомартҡыны таныған, һаҡлаған, уның асылын, дәрәжәһен, әһәмиәтен аңлаған, әләф-тәләф итмәгән, кәрәк урыны-ваҡытында йәтешле ҡуллана белгән ынтымат кешеләр халыҡ араһында айырылып тора. Сания инәй ҙә шундайҙарҙың береһе. Хоҙай уға сәләмәтлек бирһен.\nЯҙылған: 02.07.20 | Ҡаралған: 346


Һаҡмар: Рәсәй киноһы көнөнә ҡарата\nРәсәй киноһы көнөнә ҡарата\nЙәшлек дәрте менән ғүмерҙең уҙғанын һиҙмәйһең дә, өлкәнәйгәс тормоштоң йәмен, тәмен, асылын, бар мәғәнәһен төшөнә башлайһың. Ҡайһы арала балалар ҙа үҫеп еткән, донъя көтөлгән, эш менән йорт араһында нисек өлгөрөлгән?! Шулар хаҡында һүҙ сыҡһа, Әсмә Фазылйән ҡыҙы матур хәтирәләргә төшөп китә.\nУл 1950 йылда Миңлебикә һәм Фазылйән Күсәрбаевтарҙың татыу ғаиләһендә баш бала булып яҡты донъяға килә. Ата-әсәһе һеңлеһе Әсҡәп менән икәүһенә матур тәрбиә биреп үҫтерә. Бала саҡтан йыр-моңдо үҙ итеп үҫә, гармунда уйнарға өйрәнә. Башланғыс белемде Комсомол (Сәйғәфәр), урта белемде Йомаш, Аҡморон мәктәптәрендә ала. Ул ваҡытта мәктәпте тамамлағас, йәштәр мотлаҡ туған хужалыҡта эшкә ҡалырға тейеш була. Йәш ҡыҙ быҙау ҡараусы булып Комсомол бүлексәһендә хеҙмәт юлын башлап ебәрә. Лаборант булып та эшләй.\nДәрте ташып торған, йор һүҙле, үҙ артынан күптәрҙе әйҙәүсе Әсмә апайҙы комсорг итеп һайлайҙар. Ул саҡтарҙа ауыл тормошо гөрләп тора. Байрамдарға ҡарата концерт ҡуйыу, спектакль әҙерләү, “Ҡыҙыл мөйөш”кә йыйылышып ваҡытлы матбуғат менән танышыу булһынмы – ул барыһын да башлап йөрөүсе була. Биш йыл дауамында комсорг вазифаһын ҙур теләк менән башҡара. Ойоштороу һәләтен иҫәпкә алып, уға клуб мөдире эшен ышанып тапшыралар.\nАртабан урындағы хужалыҡ юлламаһы буйынса Бәләбәй кинофикация техникумына уҡырға ебәрелә. Был уҡыу йортон гел “бишле” билдәләренә генә тамамлап, кире тыуған ауылына ҡайтып төшә. Тағы ла дәртләнеберәк ауыл клубында киномеханик булып эш башлай. Әсмә апай күңеленә ятҡан һөнәрҙе һайлап һис яңылышмай. Ауыл, совхоз тормошонда ҡайнап йәшәй. Район буйынса үткәрелгән саңғы ярыштарында 8 йыл рәттән беренселекте яулай, шахмат буйынса турнирҙа ике тапҡыр район чемпионы була.\nХалыҡ эркелеп кинофильмдар ҡарарға йөрөй, бигерәк тә һинд киноларын үҙ итә. Һәр эштең үҙ ауырлығы, нескәлеге булған кеүек, киномеханик эше лә ҡатын-ҡыҙ өсөн ауыр ҙа, яуаплы ла. Ниндәй генә тәбиғәт шарттары булмаһын, ул асыҡ машина башында йәки ат менән кинотаҫмаларҙы үҙе ташый. Был хәл 1992 йылға тиклем дауам итә – шул ваҡыттан алып был эште Баймаҡ кино селтәре үҙе башҡара.\nӘйтеүе генә анһат, ошо эшкә Әсмә апай 30 йыл ғүмерен бағышлай. Эш дәүерендә дүрт өр-яңы аппарат тотона. Иҫке клубты емереп, яңыһын төҙөгәнсе дүрт йыл ваҡыт үтә. Шул арала халыҡтың һорауы буйынса кинофильмдарҙы мәктәптә, фермала “Ҡыҙыл мөйөш”тә лә ҡуя. Халыҡ киноға теләп йөрөй. Төнгө сәғәт ун икелә сеанс башлаған саҡтары ла була, сөнки эшселәрҙең эш көнө тамамланғанын көтөргә тура килә. Зарланмай, риза булып башҡара ул эшен. Айҙан-айға планын арттырып үтәп бара. Тик 1995 йылдан халыҡтың киноға йөрөүе һүлпәнәйә.\nӘсмә апай 2005 йылда хаҡлы ялға сыға. Уның хеҙмәте ил етәкселеге тарафынан юғары баһалана: ике тапҡыр Социалистик ярышта еңеүсе билдәһе, бихисап Маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнә. Тормош үҙгәреп китеү сәбәпле, ул эшләгән ойошма ябыла. Быға бик ҡайғыра хеҙмәт ветераны. Телевизорҙан кино ҡарау киң экрандан ҡарағанға етәме һуң?!\nЭш эш менән, төп бәхет – ғаиләлә. Тормошонда үҙен аңларҙай кешене иш итеп, балалар үҫтереп, уларҙы үҙаллы тормошҡа аяҡ баҫтырыуҙа ярҙам итеп, бөгөн уларҙың шатлыҡ-ҡыуаныстарын күреү – ошо үҙе бәхет түгелме ни?!\nШөкөр, балаларына яҡшы тәрбиә орлоҡтары һала алды Әсмә менән Хәҙәрис Исламғоловтар. Өлкән улдары Илнур Мәскәүҙә йәшәй, балет артисы. Улдары Илгиз – полиция лейтенанты, ғаиләһе менән Баймаҡта йәшәй. Ҡыҙҙары Илгизә Мәскәүҙә Щепкин исемендәге театр училищеһын тамамланы. Әле ғаиләһе менән Өфөлә тора, 2 бала әсәһе, Милли йәштәр театры артисы.\nӘсмә Фазылйән ҡыҙы – һөйкөмлө ҡатын, хәстәрлекле ҡыҙ, яратҡан әсәй, өләсәй, ҡәйнә һәм апай. Бар туғандарын, яҡындарын туплап, бәхетле ғүмер кисерә ул.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 15:45\nҺаулығым – байлығым\nТөбәкте үҫтереү комплекслы программаһы\nРосреестр хәбәр итә


Өфө йылғаһы буйында үҫмер кейеме табылған\nКейемдәр Өфөнөң Сипайлово биҫтәһендә, йылға ярына яҡын урынлашҡан 39-сы һанлы йорттоң артында ятҡан. Табылған әйберҙәр араһында зәңгәр төҫтәге костюм-салбар, асыҡ күк төҫтәге күлдәк, ҡара ботинка һәм мәктәпкә үтә торған пластик карта бар. Кейемдәр буйынса ҡарағанда балаға яҡынса ун йәш тирәһе булырға тейеш. Әммә әлегә хоҡуҡ һаҡлау органдарына бала юғалыу хаҡында ғариза менән мөрәжәғәт итеүсе юҡ.\nТимур Чанышев, Рәсәй эске эштәр министрлығының Өфө ҡалаһы идаралығының матбуғат хеҙмәткәре: «Пластик картаның ҡайһы мәктәптеке икәне асыҡланған, әммә белем усағында балалар теүәл. Хоҡуҡ һаҡлау органдарына мөрәжәғәт итеүселәр ҙә теркәлмәгән. Шулай ҙа беҙ малай батыуы ихтимал тигән версияны күҙ уңынан ысҡындырмайбыҙ. Әлбиттә тиҫтерҙәренең ошондай юл менән шаяртып маташыуы ла мөмкин».


21 Декабрь 2021, 14:47\n– Ҡурҡма. Шулай кәрәк. Шунһыҙ булмай.\nДанияр, машинаһына ултырғас, тәҙрәнән ҡул болғаған шәүлә кеүек һындан оҙаҡ ҡына күҙен алманы. Уның ошо минутта бөтә донъяһын ташлап, мәшәҡәттәренә, эшенә ласҡ иттереп бер төкөрөп, ҡәҙерле кәләшенең эргәһенә кире инеп киткеһе килде. Үҙен-үҙе еңеп, машинаһын ҡабыҙҙы. Алдан һөйләшеп ҡуйған егеттәргә йәһәт кенә һуғылып сыҡты. Саған өшөгән яғында ҡалдырған емтекте ауыҙ итеп өлгөргәндәрен ишеткәс: «Былай булғас – булды! Дөрөҫ юлдан барабыҙ икән!» – тип усын усҡа шап иттереп һуғып алды, ауыҙы йырылып китте. Хәҙер әйләнеп киләм, тип ары ҡуҙғалды.\n– Нәҙир ағай, шәпме! – ҡапҡанан ингән Данияр утынлыҡта балта һаплап маташҡан ҡарттың арҡаһынан бер туғанындай күреп һөйөп алды.\n– Аллаға шөкөр әле, ҡустым. Һинең хәйер-фатихала. Күптән күренмәй инең, ни йомош? – туранан-тура һорау биргән оло кешенең һынсыл ҡарашынан Данияр уңайһыҙланып китте:\n– Йомош, тип ни... Йомош та түгел инде. Бер нәмәне генә белешәйем, тигәйнем.\n– Улайһа, әйҙә, ин. – Ҡарт һикәлтәгә менмәҫ борон уҡ аҫта сискән кирза итеген ҡулына тотоп, өй ишеген асты. Аяҡ кейеме менән йүгереп килеп менгән Данияр ҙа, уға ҡарап, тиҙ генә туфлиҙарын сисеп, тупһа аша атланы.\nӨйҙә бер кем дә юҡ ине. Урмансылыҡ етәксеһе, кеҫәһендә бер туҡтауһыҙ шылтыраған телефонын ашыҡ-бошоҡ һүндереп ҡуйғас, йөҙө яҡтырып, һүҙ башланы:\n– Һинең әхирәтең ҡайҙа йәшәй әле?\n– Ә? Машкамы? Ул инде ул... Саған өшөгән аръяғында. Йәй буйы ҡурай уйнаным мин уға. Һағыналыр инде. – Көтөүсе яратҡан темаһына һүҙ ҡуҙғатҡан урмансыға ултырғыс биреп, бөтә кәүҙәһен һелкетеп көлдө. – Беҙ дуҫ уның менән. Күҙгә-күҙ осрашҡан саҡ та булды. Туңҡайып һыу эсеп ята инем, ҡаршымда бер нәмә шыптырҙаны. Шым ғына башымды күтәреп ҡараһам – айыу! Һыу эсергә төшкән. Минең һымаҡ, – ҡарт тағы ла рәхәтләнеп көлөп алды. – Ул мәлдә көлөү ҡайғыһымы ни! Ҡот китте бот буйына. Сәстәрем үрә тороуҙан, башымдағы кәпәсем осто. Ыжламай ҙа теге. Һыу эсә. Әкрен генә торҙом да, артым менән генә барып, атымдың йүгәнен һәрмәп алдым. Һоп итеп һикереп мендем дә, башланым бит тегене әрләргә! «Һин нимә мине ҡурҡытып йөрөйһөң? Һыу эсергә бүтән урын тапманыңмы?» – мәйтәм. Ат өҫтөндә булғас ни – мин батыр!\n– Ағай, ул бит минең һыйырымды йыҡты.\n– Һинең һыйырыңды икенсе айыу йыҡҡандыр. Үләкһәһе Үлек арҡаһында ине бит. Машкам минең һыйырҙарымды таный, бер ҡасан да теймәй!\nКөтөүсенең бер ҡатлы һүҙенә йәне көйгән Данияр тауышын көсәйтә төштө:\n– Айыуҙың өйө юҡ. Гөлниса апайҙың башмағының янбашын йыртҡан. Зәбирә инәйҙең берҙән-бер һыйырын һуҡҡан...\n– Ҡустым, – Нәҙир ҡарт, ултырғысын һөйрәп, Даниярҙың ҡаршыһына килеп ултырҙы. – Урманға кем хужа?\n– Беҙ хужа!\n– Яңылышаһың, ҡустым! Айыу хужа. Урман – уның йәшәгән йорто. Беҙ урманға рөхсәт һорап ҡына инеп йөрөргә тейешбеҙ.\nДанияр, сырайын һытып, ситкә ҡарап ҡул һелтәне.\n– Хужа нимә эшләй?\n– Юҡты һөйләмә әле, ағай!\n– Юҡ түгел был – ысын! Хужа беҙҙән һалым ала, балаҡай. Үҙ урманынан файҙаланған өсөн беҙ уға һалым түләйбеҙ. Бер баш малмы, ике башмы. Уныһын ул үҙе белә.\n– Ә көтөүсе нимә өсөн һуң?\n– Һин мине ҡыҫтырма, малай! Төрттөрөп маташма! Мин үҙ эшемде намыҫлы башҡарам! Ауылға төшөрөп еткергәнмен. Хужаһы ҡаршы алмаған. Малдың артабан ҡайҙа киткәне миңә билдәһеҙ! – Нәҙир, һүҙем бөттө, тигәндәй, ишеккә ҡарап тынып ҡалды. Бер аҙҙан ғына яңынан телгә килде. – Көтөүҙе тамамланым инде. Аллаһы әкбәр. Шәп булғас, кәртәгә ингәнсә инде үҙегеҙ ҡарағыҙ. Ысын... Бәшмәк ашап иҫереп йөрөгән һыйырҙарығыҙҙы...\nДанияр ауыр атлап барып ишек тотҡаһына йәбеште, шунан әкрен генә боролоп:\n– Барыбер дөмөктөрәм мин уны. Машкаңды. Уның ғына эше, – тип әйтеүе булды, Нәҙир ҡарт ҡысҡыра башланы:\n– Нимә? Тейеп кенә ҡара! Бәләкәй балаһы бар! Ҡарғышы төшөр! Тояҡҡа тояҡ баҫа, аяҡҡа аяҡ баҫмай ул! Ҡарғышы төшөр!\nКөтөүсенең һуңғы һүҙҙәре үҙенең артынан эйәреп килеп, еңенә йәбешкән һымаҡ булды Даниярға. «Ҡарғышы төшөр! Ҡарғышы төшөр!» Әммә күп уйлап, икеләнеп торорға ваҡыт ҡалмағайны. Айыуҙың ҡайһы ерҙе төйәк иткәне билдәле. Ау ҡороп, аңдып оҙаҡ йөрөргә түгел. Түрәләргә бит айыу хәҙер үк кәрәк. Улар ҙа ҡыҙыҡ инде – кәрәк, ти ҙә ҡуялар! Сығар ҙа һал алдына. Бөттө шуның менән!\nАртабан Данияр йәшен тиҙлегендә эш итте. Һунарсыларҙы барып алып, урманға юл алды. Биштауҙы артылғанда ғына ниәт емерелә яҙып ҡуйҙы. Машина тәгәрмәсе тайып, көҙгө яуындар йырған кәлиәгә төшөп китте. Ярай әле егеттәр мыҡты. Шулай ҙа техника менән мәж килеү байтаҡ ваҡытты алды.\nЕҫ эйәртеп йөрөмәҫ өсөн һунарсылар тауҙы менеү менән тамаҡ ялғарға булды. Эсендә бүреләр олоған Данияр ҙа, тоҡсайын асып, ашъяулыҡҡа ашамлыҡтарын теҙҙе. Көрөшкәләргә термостан боҫорап торған тәмле сәй ҡойҙо. Ләпелдәшмәй генә ҡапҡылап алғас, машинаны ҡалдырып, оҙаҡ ҡына йәйәү атланылар. Саған өшөгәнгә етәрәк, баш осонан киң ҡанатын елпеп, «ҡроҡ-ҡроҡ», тип ҡоҙғон осоп уҙҙы. Танауға емтек еҫе килеп бәрелде.\nКөҙ бауыры ҡыҫҡа, эңере юҡ – хәҙер генә ҡараңғы төшөр! Һунарсылар үләкһәнән йыраҡ түгел ағас башында таҙғаҡ яһап ҡуйҙылар. Яҡты саҡта менеп, урынлашып ҡалдылар.\nШомло тынлыҡтан ҡолағы зыңлаған Данияр эстән генә түрәләрҙе әрләргә кереште: «Әҙерәк кенә көтһәләр ни булған! Машкаға ла теймәҫ инек. Икенсе тайыштабанды табыр инек. Өңөнә ингәс, сәп һуғып китеп... алдан. Айыуҙар ҙа алйот түгел. Ятҡанса, эҙ яҙлыҡтырып, аптырата торған: һыу буйлап уратып йөрөһөнмө, арты менән үтһенме. Ҡырпаҡ ҡар ятмаған ерҙәрҙән генә атлаһынмы... торғаны менән йомаҡ! Айыу юллатҡандан һуң, ике-өс айҙан барып алыр инек әле... Ултыр инде хәҙер ошонда шыҡырайып...\nӘ Машка килмәй ҡуйһа? Нимә тиермен? Айҙар Ғәбитовичҡа? Эй, эшкинмәгән! – тиер инде ул. Маңҡа! – яратмаған кешеһенә ул гел шулай ти. Шунан вазифаңдан яҙғаныңды көт тә тор. Эшеңдән яҙмаһаң әле... Ә Машка килһә! Атып алһаҡ!» – Даниярҙың эсенә йылы йүгерҙе. Инде ул үҙен урмансылыҡтың ысын етәксеһе тип хис итте. Район хакимиәте башлығы үткәргән йыйылыштарҙа ҡуҡырайып ултырғанын, министрлыҡтың йәшел келәмдәре буйлап күкрәк киреп үтеп йөрөүен, министр урынбаҫарҙары менән генә түгел, министрҙың үҙе менән дә ҡул биреп күрешеүен күҙ алдына килтерҙе. Айҙар Ғәбитович шәп кеше ул. Һүҙендә тора. Һүҙе үтә. Баш ҡалала бөтә ишектәрҙе лә аяҡ менән тибеп асып инеп йөрөй. Йылы һүҙ әйтеп ебәрермен, тине бит... вазифа йәһәтенән.\nТалғын ғына иҫкән ел, тора-бара көсәйеп, ағастағы аҡтыҡ япраҡтарҙы йолҡорға тотондо. Күктә эленеп торған ҡараңғы болот йыртылып, тишектән ай күренде. «Ай әттәгенәһе! Ул айына нимә ҡалмаған! Бөгөн ҡалҡмай торһа ла булыр ине!» Был уй бер Даниярҙың ғына башынан үтмәгәндер. Ай яҡтыһында ирҙәрҙең ризаһыҙ йөҙҙәре сағылып ҡалды.\nБер аҙҙан әрәмә яғынан еңмеш сабый бәлә һалған һымаҡ тауыш ишетелде. Шыңшыған балаһына әсәһе «шаулама!» тип тондороп алды, ахыры, тегеһе таж итеп ҡалды. Талғаҡтағыларҙа көсөргәнешлек артты. Барыһы ла мылтығын шул яҡҡа тоҫҡаны. Бына-бына... шул саҡ аҫта тыңлауһыҙ айыу балаһы күренде. Тоноҡ ай нурында ерҙә тәгәрәгән тумалаҡ йомғаҡ бик яҡшы төҫмөрләнә ине. Машка «ыһ!» тине лә, ҡаршылағы муйылдарҙы болғай башланы. Хәүефте һиҙгән айыу балаһы ялп итеп ҡалды, әрәмәгә инеп боҫто. Һиҙҙе бит былар кеше барлыҡты! Нишләп кенә ай күренде икән һуң! Йыртҡыс әллә ағастарҙы төбө-тамырынан аҡтара инде – муйылдар шыйлап-фыйлап ҡына тора! Әйтерһең дә, бөтә урман терелеп шаулай! Данияр, иптәштәренең кәфен төҫөндәге йөҙҙәрен күреп, бында улар хужаның көтөлмәгән ҡунағы икәнен аңланы.\nАяҡ аҫты һил булғас та һунарсылар төшөргә ашыҡманы. Йыртҡыс бит, уның уйында ни булғанын кем белгән.\nТаҙғаҡтан, ян-яғына ҡаранып, иң тәүҙә Данияр төштө. Машинаға инеп ултырғас ҡына һунарсылар телгә килде.\n– Их, әрәм иттек табышты...\n– Данияр, мылтығыңды төбәгән инең бит айыу балаһына, нишләп атманың?\n– Эйе шул, балаһын тәгәрәтһәк, әсәһе ажғырып сығыр ине. Унан уныһын да – бабах!\n– Шәп булғас, Ғаффар, үҙең нишләп атманың? – Даниярҙың тауышы тоноҡ та, асыулы ла ине.\n– Дөрөҫөн әйткәндә, йәлләнем дә ҡуйҙым. Минең малай һымаҡ тумыжнай ғына бит әле ул...\nИрҙәр дәррәү көлөп ебәрҙе. Уңышһыҙ һунар бик үкенесле булырға тейеш булһа ла, Даниярҙың өҫтөнән ауыр йөк төшкәндәй тойолдо.\nАуылға төшәрәк Данияр, аулаҡ урынға туҡтап, машинанан сығармай ғына иптәштәрен һыйлап алды. Йөҙәр грамдан һуң уларының теле сиселде. Береһенән-береһе уҙышып айыуҙар тураһында төрлө тарихтар һөйләнеләр. Үҙҙәре менән булған мажараларҙан һендәр ҡатты. Күпме ҡыҫтаһалар ҙа, үпкәләһәләр ҙә ирҙәр, Данияр «руль артындамын» тип эсеүҙән баш тартты. Айырылыша алмаған һуҡмыш иптәштәрен өйҙәренә оҙатып йөрөп, таң атҡас ҡына ҡайтып инде.\nИшектең бикле икәненә һис тә ышана алманы Данияр. Тәҙрә шаҡып та астыра алмағас, асҡысына йәбеште. Өҫтәлдә тигеҙһеҙ хәрефтәр менән яҙылған «Шылтыраттым, шылтыраттым, алманың. Тулғағым тота башланы. Скорый саҡырттым» тигән ҡағыҙ осмотон уҡығас, уның йөҙө асылды. Тиҙерәк Сәриәһенә шылтырата һалды.\n– Сәләм! Шунан!? – тине ул, өйҙө яңғыратып.\n– Шул. Система менән таптырып ҡарайбыҙ, тиҙәр. Хәҙер ятам инде. – Сәриәнең хәлһеҙ тауышы Даниярҙы һағайта төштө.\n– Тулғағым тота, тигәнһең дә инде.\n– Тота ла ул. Урыҡ-һурыҡ шул. Көслө түгел.\n– Көсәйер әле...\n– Ҡайҙан көсәйһен! Бала тонсоға ла инде...\nҠатындарҙың бала табыу нескәлектәрен аңламаған Данияр Сәриәһен нисек йыуатырға белмәне, тын ҡалды.\n– Ҡурҡам, – һүҙҙе ҡалтыранған тауышы менән ҡатын башланы, – ыһ...\n«Ыһ!» Ошондайыраҡ өндө төндә Данияр урманда ишеткәйне түгелме һуң!\n– Ҡурҡма. Медицина көслө. Хәҙер киләм эргәңә. Нимә алып киләйем? Нимә кәрәк?\n– Төш күрҙем... ыһ!\n– Кит әле! Төш тә булдымы бер нәмә! – Данияр көсләп йылмайған булды, ярай әле телефон аша ҡатыны уның ыржайған йөҙөн күрмәне.\n– Ҡурҡыныс төш шул. Ныҡ ҡурҡыныс.\n– Онот төшөңдө! Бала тураһында ғына уйла. Минең малайым тураһында. Ярай. Хәҙер барып етәм эргәңә!\n– Килмә, индермәйҙәр.\n– Һин бүтән йөрөмә, йәме?\n– Кем менән? Тотаһың да шул Зифаға ҡушаһың!\n– Һунарға йөрөмә, тим. Ас түгелһең дә инде...\n– Йөрөмәм, ярар, йөрөмәм.\n– Төшөмдә айыу балаһын күрҙем.\n– Вәт маладис! Матур инеме?\n– Минең юлымды быуҙы. Үткәрмәне. Һинең ирең минең әсәйемде үлтерҙе, ти. Әйттем мин һиңә, йөрөмә, тип...\n– Илама инде, Сәриәкәйем. Нимә юҡҡа илайһың! Айыу үлтергәнем бармы минең?\n– Өңөн күрһәтәһең дә инде! Барыбер инде! Үлтерәһең! Ярай, инделәр. Система ҡуйырға. – Ҡатынының телефоны ҡапыл һүнде.\nДанияр шаңҡып диванға барып ултырҙы. Айыу балаһы Сәриәне үткәрмәгән. Тимәк, минең улым... шуға ла ул тулғаҡ тота алмай яфалана... шуға ла...\nЭйе. Булғайны шул ул хәл. Уны нишләп һөйләгәндер инде Сәриәгә? Хисле кешегә етә ҡалды. Һунар тураһында ауыҙыңды ла асма, тип ҡырт киҫте.\nУл мәлдә лә, әлеге лә баяғы, түрәләрҙең күңелен күрелде инде. Ҡәҙерле ҡунаҡ, тәжрибәле һунарсыларға эйәреп, саңғы менән ҡар йырып, айыу ауларға китте, ә Данияр, усаҡ яғып, сәй ҡайнатып, йыраҡта тороп ҡалды. Урын алдан тамғаланған, өң билдәле, ҡалғаны оҫталыҡта!\nБер аҙҙан айыусылар ҡайтты. Ҡыуанышып, геү килеп йыртҡыстың тиреһен тунап ташланылар, һуҙып һалып ҡуйҙылар. Ыстағафирулла! Даниярҙың ҡото осто, тәне эҫеле-һыуыҡлы булып китте. Алдында шәп-шәрә ҡатын-ҡыҙ кәүҙәһе ята ине! Инә айыу булып сыҡҡан был! Шуны ытырғанып һөйләгәйне бит ул Сәриәгә. Айыуҙың кешегә оҡшағанын!\n«Йә, Аллам! Кисер мине, Аллам! Гонаһһыҙ йән эйәләрен рәнйеткәнемә, Аллам! Инә айыуҙың башына еткәнемә, Аллам! Былай ҙа туғыҙ йыл бала төҫө күрмәнек. Инде сабый һөйөү бәхетенән яҙҙырмасы, Аллам! Ярҙам ит Сәриәмә, Аллам! Ғәфү ит мине, Аллам! Үтенеп һорайым, Аллам!..» Ғүмерҙә доға уҡымаған ир, ҡуш устарын алдына ҡуйып, теләне лә теләне, ғәфү үтенде лә ғәфү үтенде. Ошо ваҡытта уға абруйлы таныштар ҙа, юғары вазифа ла кәрәкмәй ине.


Йәшәтеүсе, йәшәртеүсе сәхнә!..\nТатарстандың – халыҡ, Башҡортостандың атҡаҙанған артисткаһы Зөлфиә Мәскүр ҡыҙы Шакирова Саҡмағош районы Үрге Аташ ауылында тыуып үҫкән. Бар ғүмерен сәнғәткә арнаған тынғыһыҙ ижадсының үҙе көй яҙған һәм башҡарған популяр йырҙары ике республиканың да сәхнәһен биҙәй, ике халыҡтың да күңелен моң бишегендә тирбәтә. Тамашасы билдәле йырсыны тормош иптәше Йәүит менән бер бөтөн күреп ҡабул итә. Улар үҙҙәре лә ел-дауыл тейҙермәй һаҡлаған мөхәббәте хаҡында йырлай. Тормошта барыһы ла сәхнәләге кеүек шыма ғына бармайҙыр, әммә улар бер-береһен аяп, ҙурлап йәшәй. Балалар үҫтерә, ейәндәрен һөйә. Йәмле май айында донъяға килгән Зөлфиә Мәскүр ҡыҙына яҙмыш быйыл ике «бишле» ҡуясаҡ. Ошо матур юбилейы алдынан беҙ уның менән интернет аша әңгәмә ҡорҙоҡ.\n– Тамырҙарығыҙ Башҡортостандың Саҡмағош районынан. Әлеге ваҡытта һеҙҙе тыуған төйәк менән нимәләр бәйләй?\n– Әҙәм балаһы, ул кем генә булыуына ҡарамаҫтан, бер ваҡытта ла үҙенең кендек ҡаны тамған ерен онотмаҫҡа, тыуған ауылы, тыуған йорто, төп нигеҙе менән араны өҙмәҫкә һәм уларҙы ташламаҫҡа тейеш. Беҙҙең атай һәр ваҡыт: «Тыуған нигеҙе ҡаҡшамаһа, шунда үҫеп тәрбиәләнгән һәр кешенең, ҡайҙарҙа ғына йөрөһә лә, ҡорған ғаиләһе ныҡ булыр», – ти ине. Ошо һүҙҙәргә бөгөн дә ышанып йәшәйем. Ысындан да, бәғзеләр, өс тин аҡсаға алданып, нигеҙ бүлешә. Һәм аҙаҡ ҡайтыр ерҙәре лә ҡалмай. Аллаһҡа шөкөр, был яҡтан беҙ бик бәхетле. Йыл һайын атай-әсәй рухына доғалар ҡылып, Ҡөрьән уҡытыр өсөн үҙ нигеҙебеҙ бар. Беҙ атайҙың васыятын үтәнек, тип әйтер инем. Атайым әсәйебеҙгә ныҡ ихтирамлы булды. «Гөлмәрйәм» тип өндәшә ине ул. 66 йыл бергә ғүмер иттеләр. Бөгөнгө көндә тыуған йортта беҙ ҡайтҡанда ҡапҡаны асып индерер ағайыбыҙ Мөҙәрис төпләнгән. Марат ағайым, Хәлимә апайым Дүртөйлө районында йәшәй. Улар менән дә бик йылы туғанлыҡ хистәре бәйләй.\n– Йырсы өсөн үрҙәр нисек яулана? Һеҙҙең ынтылыш һәм маяҡ нимә булды?\n– Мин – ябай бер ауыл ҡыҙы. Ғаиләлә 5 бала үҫтек, ә мин – кинйәһе. Апай-ағайҙарым минән 10-15 йәшкә олораҡ. Улар өйҙән сығып киткәндә бәләкәй генә инем әле. Шуға күрә лә иркәләнеп үҫергә тура килмәне. Өйҙәге бөтә эштәр минең елкәлә ине, сөнки әсәй-атай ҡара таңдан ҡараңғы төшкәнсе эштә. Өләсәй-олатайҙар булманы. Әсәйем ҡаҙ, башҡа ҡош-ҡортто күпләп аҫраны. Бәпкәләрҙе ҡарға-маҙарҙан һаҡлау ҙа миңә йөкмәтелде. Яңғыҙ ҡалғанымда яланды яңғыратып концерттар ҡуям, ҡысҡырып йырлап ебәрәм. Тәүге тамашасыларым да шул ҡаҙҙар һәм бәпкәләр ине. Ҡыҙҙар менән көйәнтәләр аҫып шишмәгә һыуға йөрөүҙәр һағындыра. Кеүәш йылғаһы аша яр ҡойоһона сыға инек. Ундағы тәбиғәткә нисек кенә һоҡланмайһың да нисек кенә моңланмайһың! Илһам Шакировтың әйткән һүҙҙәре бар: «Таш араһында ниндәй моң булһын ул? Моң ана шул ауыл балаһында инде!» – тип. Ошо матурлыҡтарҙан арбалып үҫкән ауыл балаһы нисек моңло булмаһын! Минең бер генә хыялым бар ине – йырсы булыу. Әммә уны тормошҡа ашырыу өсөн күп көс һалырға кәрәк ине. Хәҙер генә, аҡсаң бар икән, йырсы булыуы бик еңел.\nБеҙҙең заманда конкурстарҙа көслө тауышлы, моңло йырсыға бирҙеләр «Йыр йырсыһы» һымаҡ абруйлы исемдәрҙе. Уның өсөн тауыш өҫтөндә эшләргә, иҫ китмәле репертуар төҙөргә кәрәк ине. Шарттары буйынса Башҡортостандың һәм Татарстандың танылған, профессиональ бөйөк композиторҙарының классик һәм халыҡ йырҙарын башҡарыу оҫталығы ҡаралды. Йырсы тере тауыш менән әллә нисәмә тур үтеп үҙен танытты. Бына был, исмаһам, ысын бәйге, тиер инем. Баһалама рәйеслегенә лә ул ваҡытта легендар йырсылар саҡырылды. 1993 йылда «Халыҡ-ара йыр» бәйгеһе булды. Уның шарттары буйынса, татар халыҡ йырҙарынан гүзәл затҡа – «Гөлъямал»ды, ә ир-егеттәргә «Ҡарурман»ды башҡарыу бурысы ҡуйылды. Еңеп сығып, бына шул «Гөлъямал» призына эйә булдым. Бөгөнгөләй хәтеремдә, зал шығырым тулы. Мин йырлап бөткәс, легендар йырсыбыҙ Илһам Шакиров тулҡынланып тороп баҫты ла: «Афарин! Афарин!» – тип ҡысҡырып ҡул сапты. Ул ваҡытта миңә шунан да ҙур баһа булманы. Үҙемдең уҡытыусым – профессор, Салауат Юлаев ордены кавалеры, Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Фәрзәнә Фәтҡулла ҡыҙы Сәғитоваға бик рәхмәтлемен, шундай бөйөк уҡытыусыла белем алыуым менән бәхетлемен. Бөгөнгө көндәге бөтә билдәле башҡорт, татар эстрадаһы һәм опера сәнғәте йондоҙҙары унда уҡыған. Мин уҡытыусым менән ысындан да ғорурланам.\n– Йәүит ағай менән бик матур ғаилә ҡорғанһығыҙ. Тормош иптәшегеҙ һеҙҙең өсөн йән атып тора. Ул үҙе шулай һәйбәт, һеҙгә пар килгән кешеме, әллә һеҙ уны тәрбиәләп алдығыҙмы?\n– Йәүит менән өйләнешкәс, Татарстанға күстек. Ике сумаҙан китап менән Ҡаҙандың ҙур урамына килеп индек. Ул ваҡытта Йәүит ситтән тороп мәҙәниәт институтында уҡый ине. Камал театрында эшләй, көндөҙ театр училищеһында белем ала, ә мин консерваторияла Зөләйха Ғатаулла ҡыҙы Хисмәтуллина класында уҡыуымды дауам иттем. Ул мине тыңлап ҡарағас: «Һин училищела бик көслө уҡытыусыла уҡығанһың, әгәр опера йырсыһы булам тиһәң, уҡырға тура килер, әгәр инде эстраданы һайлаһаң, тауышың ҡуйылған, ваҡыт уҙғарып йөрөмә», – тине. Филармонияға тыңланырға барырға ҡушты. Шулай итеп, Йәүит менән филармонияла эшләй башланыҡ. Уҡыуымды ла тиҙ генә ташламаным. Өсәр ай гастролдәрҙән ҡайтып инмәгән саҡтар булды. Бергә сығып китәбеҙ ҙә бергә ҡайтып инәбеҙ. Бер кем алдында ла яуап тотаһы юҡ. Балалар ғына беҙҙе һағынып көтә ине. Йәүит юмор телле булғас, өйҙә лә гел көлдөрөп кенә торалыр, тип уйлайҙар. Ул өйҙә бик етди. Әлбиттә, яҡшы ир, яҡшы атай. Беҙ икебеҙ ҙә – ғаилә кешеләре. Мин уны үҙгәрттем, тип бер нисек тә әйтә алмайым, сөнки тәрбиә ғаиләнән, атай-әсәйҙән килә. Ел-дауылды ҡулға-ҡул тотоношоп бергә үткәнгә, ҡорған ғаиләбеҙ бик ҡәҙерле. Ул ваҡытта Башҡортостан Татарстан өсөн сит ил кеүек ине. Юлдар ҙа юҡ. Поезд йә самолет менән йылына бер генә ҡайтабыҙ. Бик йыраҡ тойола ине. Шуға ла ул миңә атай ҙа, ағай ҙа, яҡлаусым да булды. Үҙем дә уның өсөн әсәй ҙә, һеңле лә, апай ҙа, кәңәшсе лә инем. Ҡайғырһаҡ та, шатланһаҡ та, икәү ҡосаҡлашып иланыҡ. Бала ваҡыттан сәхнәлә бергә сығыш яһап үҫтек. Студент йылдарында инде был хис мөхәббәткә әйләнде. Бөгөнгө көндә лә бер-беребеҙҙе аңлап, хөрмәт итеп, бер-беребеҙ өсөн йәшәйбеҙ. «Һин миңә кәрәк әле», – тип йырлаған шикелле, беребеҙ өсөн беребеҙ кәрәкбеҙ. Йырҙар ҙа тик торғанда ғына килеп сыҡмаған, барыһы ла үҙебеҙҙең турала яҙылған бит улар.\n– Дингә ихтирам нигеҙҙәре ҡасан һалынды?\n– Бала саҡтан, ғаиләнән килә ул. Беҙ бит – мосолман балалары. Атай менән әсәй динде хөрмәт итергә өйрәткән. Ғәйет байрамына әсәйемдең әҙерләнгәне иҫтә. Кистән килегә барып он тарттырып ҡайта инем. Урамда ике кешелә генә булды ул киле. Уға сират көтәһең әле. Әней иртән, ҡаҙ майы менән майлап, мейестә тары табикмәге бешереп, урамдан үткән һәр кешегә сәй эсереп сығара ине. Бына шул ғөрөф-ғәҙәттәр миңә лә һеңеп ҡалған. Хәҙер үҙем рамаҙан айында яңғыҙ апайҙарға, мохтаждарға байрам яһарға яратам. Балаларым да минән күреп үҫә бит. Һәр ваҡыт уларҙың күңелен күрергә тырышам. Әсәй кеүек, табикмәктәр бешереп, күршеләремә таратам.\n– Балалар бер-береһенә оҡшамай. Һеҙ балаларығыҙға ниндәй әсәй? Талапсанмы?\n– Оло улыбыҙ – Илһам, кесеһе – Искәндәр. Балаларымды яратам. Әммә мин бик талапсан әсәй. Улдарым беренсе синыфҡа уҡырға төшкәндә гастролдәргә сыҡмаҫҡа тырыштым. Сәфәрҙәр ҙә барып ҡайтмалы ғына була ине. Уларҙың яҙыуҙары ла нәҡ минеке кеүек, сөнки икеһенә лә үҙем өйрәттем. Һәр ваҡыт дәрес эшләнгән булырға тейеш ине. Шуны гел күҙ уңынан ысҡындырманым. Ваҡытында дәрес әҙерләү, көн тәртибен һаҡлау – тәрбиәнең нигеҙе. Аралары ун йәш булғас, яйлы тура килде. Оло улым кесеһен тәрбиәләргә булышты. Дәрестәренә инеп ултыра инем. Мәктәпкә барыу – уйнау түгел, ә белем алыу, тигәнде төшөнһөндәр өсөн шулай эшләнем. Уҡытыусылары менән дә һәр ваҡыт бәйләнештә булдым. Төнгө сәғәт өстә ҡайтып инһәм дә, малайҙарҙың дәфтәрен ҡарай инем. Бысраҡ яҙған хәлдә, уятып күсерергә мәжбүр иткәнем дә булды. Былар барыһы ла файҙаға ғына сыҡты. Аллаға шөкөр, бөгөнгө көндә инде улар үҙ аллы тормошҡа юл алған. Олоһо мәктәпте – миҙалға, университетты ҡыҙыл дипломға тамамланы. Өйләнгән, Раушания киленем менән беҙгә Самира һәм Сәйет исемле ейән-ейәнсәр бүләк иттеләр. Кесе улыбыҙ ҙа тырыш. Университетта, журналистика факультетында уҡый. Шиғырҙар, көйҙәр яҙа.\n– Мөхәббәт һүнә, һүреләме?\n– Ул ҡатын-ҡыҙҙан тора. Халат кейеп, күҙе-башы туҙып йөрөһә, гел иренә зарланһа, эш күп, сирләйем, кәйефем юҡ, тип ашарға бешермәһә, өйөн йыйыштырмаһа, ир биҙә, өйгә ҡайтаһы ла килмәй башлай. Ирҙәр – бала менән бер. Ҡайҙа йылы, тәмле ашаталар, шунда рәхәт уларға. Ҡатын-ҡыҙ бит ул өйҙөң көҙгөһө. Ә көҙгө алдына ир-ат ниңә килә? Үҙен күрергә. Бер-береңә юл ҡуя белергә кәрәк. Әгәр ҙә ирең, ҡоро ерҙә пароход йөҙәме, тиһә, һин, йөҙә, тиергә тейешһең, шул ваҡытта ғына ғаилә ныҡ була. Ҡайһы бер ҡатындың аралашҡанда ирен хурлай башлауы оҡшамай. Өйҙә ир – ир урынында, ҡатын ҡатын урынында булырға һәм ҡатын ирҙе бер ваҡытта ла сит кешегә яманламаҫҡа тейеш. Ир кеше лә шулай уҡ ҡатынына зарланмаһын.\n– Репертуар һайлағанда тамашасыларҙы күҙ уңында тотаһығыҙмы?\n–Уларҙан килгән хаттарҙы ла иҫәпкә алып репертуар төҙөйбөҙ. Сөнки ҡайһы бер йырҙарҙы, оҙаҡ йылдар йырланыҡ, тип төшөрөп ҡалдырһаҡ, тап шуны, хат яҙып һорап, ҡабаттан йырлаталар. Һәр бер йырҙың үҙенең генә тамашасыһы бар. Ҡайһы ваҡыт залда оло йәштәгеләр күберәк була. Шул ваҡытта халыҡ моңдарын, әсәйҙәргә бағышланғандарын, баянға ҡушылып башҡарырға тура килә. Һәр бер программа ғаилә, матур мөхәббәт, тыуған яҡ, тәрбиәүи планда ҡорола. Концерттан һуң яныбыҙға килеп рәхмәт әйтәләр. Асыуланышҡан ғаиләләргә концертыбыҙҙың файҙаһы тейгән икән, тимәк, маҡсатыбыҙға өлгәшкәнбеҙ. Уның идеяһы халыҡҡа, тамашасыларға барып еткән. Тамашасыны бер ваҡытта ла сорттарға бүлмәнек. Кеше әҙ килгән, тип концерт программаһын ҡыҫҡартманыҡ. Нисек итеп матур күлдәктәр кейеп Ҡаҙанда, Өфөлә сығыш яһайбыҙ, ауыл клубы сәхнәһенә лә шул рәүешле сығабыҙ.\n– Һеҙҙең менән булған берәй ҡыҙыҡ хаҡында һөйләгеҙ әле?\n– Көтөлмәгән хәлдәр булып тора. Бер концертҡа Татарстандың Сүпрәле районына килеп төштөк. Биҙәндем дә, кейәйем тиһәм, бер күлдәгем юҡ. Йәүит үҙ костюмдарын алған да минекеләр онотолоп ҡалған. Шулай итеп, мин, нимә кейгәнем, шуның менән өс сәғәт буйы сығыш яһаным. Быныһы инде ҡыҙыҡ та, ҡыҙғаныс та. Хәҙер беҙ 33 йыл сәхнәлә, ҡыҙыҡтар көн дә булып тора.\n– Нисек шулай зифа буйлы булып ҡалаһығыҙ? Әллә ул һеҙҙең тәбиғәттән бирелгән һомғоллоҡмо?\n– Миңә был һорауҙы йыш бирәләр. Ашамай ябығаһыңмы, тип һорайҙар. Хәрәкәтсән, тынғыһыҙ кешемен, бер яһаған сәйҙе лә ултырып ҡына эсә белмәйем. Иҫемә төшһә, төндә обойҙарҙы ҡуптарып, йәбештерергә тотоноп китеүем бар. Иртәнгә ҡәҙәр эште бөтөрөп, иҙәндәрҙе йыуып, өр-яңы көндө ҡаршылайым. Шуға миңә май ҡунмайҙыр, бәлки.\n– Кәйефегеҙ төшөүсәнме? Уны нисек күтәрәһегеҙ?\n– Төрлө саҡтар була. Икебеҙҙең дә кәйеф төшһә, Йәүиткә һиҙҙермәйем. Ул миңә ҡарағанда ла нескәрәк. Киноны ла икәүләшеп рәхәтләнеп илай-илай ҡарайбыҙ. Иремдең кәйефен күтәрергә тырышам. Ә үҙем ейәндәремде күрһәм, донъямды онотам. Бер әкиәт иленә барып юлыҡҡандай тоям.\n– Һеҙҙең өсөн нимә ул сәхнә?\n– Йәшәр өсөн көс биреүсе. Ҡай сағында температура менән гастролдәргә сығып китергә тура килә. Баҫып та торорлоҡ хәл булмай. Нисек эшләп сығырға инде, тип уйлайһың. Ә сәхнә оноттора. Бергә эшләгән егет-ҡыҙҙар: «Зөлфиә апай, һеҙгә өйҙә торорға ярамай, Йәүит ағай, һин уны гастролдә генә йөрөт», – тиҙәр. Ысындан да барлыҡ артистар ҙа минең менән килешер: беҙҙе сәхнә йәшәртә һәм сәхнә йәшәтә.\nПандемия артистар тормошон ҡырҡа үҙгәртте, күп концерттар ҡуйылмай ҡалды. Зөлфиә менән Йәүит Шакировтар үҙҡурсаланыу ваҡытында ейәндәре менән мәж килә, тамашасылары менән инстаграмда бик йәнле аралаша. Зөлфиә тәмле рецептары менән бүлешә. Ҡабатланмаҫ моңдары, йондоҙҙай нурын һипкән мөхәббәттәре менән улар замандаштарыбыҙҙың күңелен балҡытып йәшәй.


Тәсбих намаҙы | Әбйәлил - Абзелил\nӘбйәлил - Абзелил > Доғалар һәм намаҙ > Тәсбих намаҙы\n« Кемдәр йәһәннәмгә керә?\nТәсбих доғаһы »\nТәсбих намаҙы — тәүбә һәм истиғфарҙарҙың иң олоһо.\nХәҙрәти Ғикримәңдән, үҙ сиратында, хәҙрәти Ибне Ғәббәстән ишетеп, былай тип риүәйәт иткән: «Хәҙрәти Рәсүл Әкрәм, саллал-лаһу ғәләйһи үә сәлләм, мөхтәрәм ағаһы Ғәббәс ибне Ғәбделмотталиб хәҙрәттәренә, тәсбих намаҙын күҙ уңында тотоп: «Эй, ағайым! Мин һиңә иң махсус кәңәш биреүем менән хөрмәт күрһәтәйем әле. Ул кәңәштәремде тотҡан тәҡдирҙә һинең гонаһтарыңдың әүәлгеһе һәм һуңғыһы, яңыһы һәм иҫкеһе, хаталыҡ менән һәм белеп эшләнгәне, кесеһе һәм олоһо, йәшерене һәм асығы — барыһы ла ғәфү ителер. Көс-ҡөҙрәтең етһә, шундай намаҙҙы һәр көн уҡы, һәр көн уҡый алмаһаң, яйына бер тапҡыр уҡы. Уны ла булдыра алмаһаң, йылына бер тапҡыр уҡы, һис булмаһа, ғүмереңдә бер тапҡыр уҡы!».\nТәсбих намаҙын уҡыу тәртибе\nДүрт рәкәғәтлек тәсбих намаҙында түбәндәге тәртиптә 300 тапҡыр ошондай тәсбих уҡыла:\nСүбхәналлааһи үәл-хәмдүлилләәһи үә ләә иләәһә илләллаһу үә Аллаһу әкбәр. Үә ләә хәүлә үә ләә ҡүүәтә илләә билләәһил-ғәлиййил-ғаҙыым.\n«Сүбхәнәкә...» нән һуң «Әл-Фатиха»ға ҡәҙәр -15 тапҡыр;\nөҫтәмә сүрәнән һуң — 10 тапҡыр;\nрөҡүғта -10 тапкыр;\nрөҡүғтан турайғас -10 тапҡыр;\nберенсе сәждәлә -10 тапҡыр;\nике сәждә араһында -10 тапҡыр;\nикенсе сәждәлә — 10 тапҡыр уҡыла. Беренсе рәҡәғәттә уҡылған тәсбихтәрҙең һаны — 75. Икенсе рәҡәғәттә лә шул тәртип менән тағы ла 75 тапҡыр. Артабан өсөнсө һәм дүртенсе рәҡәғәттәрҙә шулай уҡ уҡыла.\nУҡыу тәртибен бөлмәгәндәргә уны йәмәғәт менән уҡырға мөмкин. Йәмәғәт менән уҡығанда имам булған кеше тәүҙә был намаҙҙы уҡыуҙы нәҙер итә һәм намаҙ уҡығанда тейешле тәсбихтәрҙе һәр урында ҡысҡырып әйтә. Йәмәғәт тауышһыҙ ғына унын әйткәндәрен ҡабатлай.\nТәсбих намаҙының бәрәкәттәре\nТәсбих әйтеүҙең бик әһәмиәтле һәм бәрәкәтле булыуын иҫтә тотоп, Рәсүлуллаһ, ғәләйһис-сәләм, Тәсбих намаҙы “Саләт Әт-Тәсбих” исемле намаҙ уҡырға ҡушҡан булған, быға ныҡ баҫым яһаған һәм мөьминдәрҙе был намаҙҙы уҡырға өгөтләгән. Был турала түбәндәге хәҙистә бәйән ителә:\nБер ваҡыт Рәсүлуллаһ, ғәләйһис-сәләм, үҙенең ағаһы хәҙрәти Ғәббәскә былай тигән:\n“Йә, ағайым Ғәббәс! Мин һиңә махсус бер бүләк бирергә теләйем, йәғни һиңә шундай бер нәмә әйтергә теләйем, әгәр һин уны башҡарһаң. Аллаһы Тәғәлә һинең барлыҡ гонаһтарыңды, иҫкеләрен дә, яңыларын да, белеп тә, белмәй ҙә ҡылғандарын, кесеһен дә, ҙурын да, асығын да, йәшеренен дә кисерәсәк. Ул эш: дүрт рәҡәғәт нәфел намаҙ уҡыу, һәр рәҡәғәт аҙағында “Әл-Фатиха” (Фатиха) сүрәһен уҡығандан һуң һин торған саҡта ун биш мәртәбә “Сүбхәнәл-лаһ”, “Әл-хәмдү лил-ләһ”, “Лә-иләһә илләл-ләһ", “Аллаһу Әкбәр” тип уҡы, шунан рөҡуғта 10 мәртәбә ҡабатла, рөҡуғтан ашҡанда ун мәртәбә уҡы, беренсе сәждәлә ун мәртәбә, икенсе сәждәлә ун мәртәбә уҡы һәм икенсе сәждәнән ултырғанда ун мәртәбә уҡы.\nҺәр рәҡәғәттә йәмғеһе етмеш биш мәртәбә була. Мөмкин булһа был намаҙҙы көн һайын бер мәртәбә уҡы. Әгәр көн һайын уҡый алмаһаң, һәр йома һайын уҡы, йә айына бер мәртәбә, йә йылына бер мәртәбә, һис юғында ғүмереңдә бер мәртәбә булһа ла уҡы ул намаҙҙы”.\nСәхәбәләрҙең береһе риүәйәт ҡылып ҡалған: “Бер ваҡыт Рәсүлуллаһ, ғәпәйһис-сәләм, миңә былай тине: “Иртәгә иртүк минең эргәмә кил, мин һиңә бер әйбер бүләк итәм. Һиңә бер махсус бүләк бирәсәкмен”. Иртәгәһе көндө мин уның эргәһенә барҙым.\nУл миңә: "Өйлә намаҙының дүрт рәҡәғәтен уҡы”, — тине, Шунан һуң ул миңә был намаҙҙы уҡыу тәртибен өйрәтте. Бынан тыш Рәсүлуллаһ, ғәләйһис-сәләм, гонаһтарым бар донъя кешеләре гонаһтарынан артыҡ булһа ла кисереләсәген хәбәр итте. Ошо намаҙҙы тейешле ваҡытында уҡый алмаһам ни эшләргә тейешлегемде һораным. Ул миңә уны көн йәки төн дауамында мөмкинлегем булғанда уҡырға ҡушты.\nТәсбих намаҙы бик мөһим һәм әһәмиәтле намаҙ. Быны юғарыла бәйән ителгән хәҙистәрҙән аңлап була.\nРәсүлуллаһ, ғәләйһис-сәләм, үҙенең хәҙистәрендә ул намаҙҙы олуғ сауап, файҙа ҡаҙаныу сараһы булараҡ тасуирлап, уның әһәмиәтлегенә айырым баҫым яһаған,. Шуға күрә, үткән быуат ғалимдары, мөхәддистәр һәм суфыйҙар ошо намаҙҙы еренә еткереп башҡара торған булғандар.\nӘйтеп кителгәнсә хәҙистең ныҡлығын, дөрөҫлөгөн раҫлап, был хәҙистең икенсе быуын мосолмандарҙан, сәхәбәләрҙән башлап беҙҙең замандарға ҡәҙәр олуғ ғалимдар тарафынан даими уҡылып килеүенә һәм мосолмандарға уҡырға тәҡдим ителеүенә ишара итә. Ғабдуллаһ ибн Мөбәрик шундайҙарҙың береһе. Ул Бохари имамды уҡытҡан остаздарҙың мөғәллиме булған. Көн һайын өйлә намаҙының аҙанын ишетергә ул мәсеткә барған һәм унда ул намаҙҙы өйлә намаҙына ҡәҙәр уҡыр булған. Ибн Мөбәрәктең остаҙы булған Ғабдул Ғәзиз ибн Әби Рәвәд бик диндар, тәҡүәле, изге кеше булараҡ танылған. Уның әйтеүенсә, йәннәткә керергә эҫтәгән кеше тәсбих намаҙын даими рәүештә уҡырға тейеш. Мәшһүр изге зат булған Әбү Ғосман Хәйри әйтеүенсә, төрлө бәлә-ҡазаларҙан да һәм ҡайғы-хәсрәттәрҙән ҡотолоу сараларынан да иң яҡшыһы шул тәсбих намаҙы булған.\nЭта запись написана автором Назир Сабитов, 12.07.2017 в 00:30, и размещена в категории Доғалар һәм намаҙ. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.