Башҡортостанда Берҙәм дәүләт имтихандарын тапшырыу өсөн 22,5 меңгә яҡын кеше теркәлгән // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостанда Берҙәм дәүләт имтихандарын тапшырыу өсөн 22,5 меңгә яҡын кеше теркәлгән\n15:32, 11 февраля 2015 Йәмғиәт\nБашҡортостанда Берҙәм дәүләт имтихандарын тапшырыу өсөн 22,5 меңгә яҡын кеше теркәлгән Фото: Андрей Старостин\nӨФӨ, 2015 йыл, 11 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.\nБыйыл Башҡортостанда Берҙәм дәүләт имтихандарын тапшырыу өсөн 22,5 меңгә яҡын кеше теркәлгән. Уҙған йылда был күрһәткес 23,5 меңдән ашыу тәшкил иткән.\nБашҡортостандың Мәғариф министрлығында билдәләүҙәренсә, был яҡынса һандар ғына һәм уларҙың үҙгәреүе ихтимал. Сығарылыш уҡыусылары ике предмет — рус теле һәм математика буйынса мотлаҡ имтихан тапшыра. Дөрөҫ, һуңғыһы быйыл профилле һәм база кимәленә бүленгән. Республикала 18 700-ҙән ашыу ҡатнашыусы — профилле, 15 200-ҙән ашыуы база кимәлен һайлаған.\n— Һайлау буйынса предметтар араһында йәмғиәтте өйрәнеү фәне алдынғы урынды биләй. Был дисциплинаны 13 536 уҡыусы һайлаған. Икенсе урында — физика (8 195 уҡыусы), өсөнсөлә — биология (5 959), артабан тарих (5 288) һәм химия (4 893) фәндәре, — тип хәбәр итте БР Мәғариф министрлығының дәүләт йомғаҡлау аттестацияһы бүлеге етәксеһе Жанна Миникеева.\n14 февралдә Башҡортостанда башҡа төбәктәр менән бер рәттән рус теле һәм география буйынса Берҙәм дәүләт имтиханы үткәрелә. Имтихан тапшырыу өсөн 26 кеше теркәлгән, шуларҙың 22-һе рус теленән тапшырасаҡ. Берҙәм дәүләт имтиханы Өфөнөң 71-се дөйөм белем биреү урта мәктәбендә уҙғарыла.


Республика юлдарында камералар һаны 527-гә арта | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n2019-сы йылдың аҙағына тиклем республика юлдарында камералар һанын 527-гә арттырыу ҡаралған. Әле трассаларҙа фото-видео теркәү ҡорамалдарын ҡуйыу дауам итә. Башҡортостан башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров юғары тиҙлектә йөрөүҙө үҙ иткән водительдәр юлдарҙа камераларҙың артыуын белергә тейеш, тип белдерҙе. Был иғтибарлылыҡты талап итәсәк. Водительдәрҙең иҫерек килеш руль артына ултырыуы һәм күп осраҡта юлда камераларҙың булмауына инаныусылар юғары тиҙлектә йөрөп авариялар һанын арттыра. Битарафлыҡ арҡаһында әллә күпме кешенең ғүмере өҙөлә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, фажиғәләр тап камера ҡуйылмаған урында теркәлә. Юлдарҙа үлем осраҡтарын кәметеү маҡсатында әле трассаларҙа фото һәм видеокүҙәтеү комплекстар һаны арттырыла. Республика юлдарында 169 стационар, 63 күсмә һәм 6 мобиль комплекс эшләй башланы. Фото-видео теркәү комплексы юлды тулыһынса төшөрә, водительдең юғары тиҙлектә килеүен, светофор сигналына иғтибар итмәүен дә теркәй. Камера тәүлек әйләнәһенә эшләй. Ул ике йылдан һуң махсус тикшереү үтәсәк. Белгестәр билдәләүенсә, төбәктә 130-ҙан ашыу хәүефле юл участкаһы иҫәпләнә. АвАриялар һанын сикләү өсөн Өфө урамдарында ла камералар һаны арттырыла. 2019-сы йылдың беренсе ноябренә тиклем “Хәүефһеҙ һәм сифатлы юлдар” Милли проекты буйынса 11 комплекс республика юлдарында, алтыһы баш ҡалала һәм өс комплекс Стәрлетамаҡ ҡалаһында ҡуйыла. Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров ҡушыуы буйынса юлдағы камералар һаны дүрт тапҡырға күберәк буласаҡ. Республика етәксеһе ғәйепле водителдәргә ҡарата яуаплылыҡты арттырыу яҡлы. Кешеләрҙең ғүемере өсөн көрәшеү һәм юл транспортына айырыуса иғтибар бүлеү-төп бурыс. Әйткәндәй, статистика буйынса, әле тиҙлек өсөн штраф күләме үткән йылдағылар менән сағыштырғанда кәмегән. Автоһәүәҫкәрҙәр тураһында бөтә мәғлүмәт ҡағыҙға баҫылып сығарыла. Ғинуарҙан сентябрь айына тиклем бөтәһе 890 мең ҡағиҙә боҙоусы теркәлгән. Юлдарҙа камераларҙы арттырыу водительдәрҙән штраф йыйыу өсөн түгел, ә авариялар һанын кәметеү маҡсатын ҡуя. Юғары тиҙлектә килеп, автоһәүәҫкәрҙәр эргә-тирәгеләргә лә хәүеф тыуҙырыуҙары тураһында ла онотмаһын ине.\nРедакция «Вести-Башкортостан»: +7 (347) 246-03-91, gtr[email protected]


5. Мәәидә (Табын)\n(Мәәидә сүрәһе 120 аяттан тора. Мәҙинә-и Мөнәүүәрәлә уахиҙец һуңынан ирешкән заманда индерелде. «Мәәидә» — табын, дәстархан, тигән һүҙҙер. 112 һәм 114 нсе аяттарҙа хәҙрәти Ғайса заманында, күктән көтөлә торған ниғмәт, ашъяулыҡ, дәстархан тураһында һөйләнә, исеме шунан килә.)\nӘй, иман килтергәндәр, антығыҙҙа (вәғәҙәгеҙҙә) тороғоҙ. Хайуандарығыҙ һеҙгә хәләл ризыҡ ителде. Аятта һаналғандарҙан (харамдан) башҡаһы. Ихрамда булһағыҙ, аусылыҡ тыйыла. Хаҡтыр, Аллаһ Үҙе теләгәнен хөкөм итә.\n(Ант, вәғәҙә өс төрлө Ҡөръәндә яҙылғанса ғына эш ҡылырмын, тип Аллаһ ҡаршыһындағы ант. Аллаһ исеме менән әйтелгән нәҙерҙәр. Кешеләрҙең үҙ-ара ҡуйышҡан вәғәҙәләре, һүҙҙәре. Ихрам, йәғни харам, хаж ваҡытында ихрам бәйләү йолаһы бар. Ихрам бәйләгән кеше махсус кейем кейә. Ихрам ваҡытында хәләл ҡылынған кейектәрҙе ауларға ярамай.)\nӘй, иман килтергәндәр, Аллаһ шәриғәтенең, харам айҙарҙың, ҡорбан салыуҙың, ғәрдәнлектәрҙең (биҙәлгәндәрҙең) һәм Раббынан сауҙа файҙаһы һәм Уның ризалығын эҙләп Бәйтүл-Харамға килгәндәрҙең дәрәжәһен төшөрмәгеҙ, уларҙы рәнйетмәгеҙ. Ихрамдан сыҡҡас та ау башларға мөмкин. Харам мәсетенә керетмәгәндәре өсөн һин асыу тотоп, асыуланма. Изгелек итеүҙә, яман эш ҡылыуҙан һаҡланыуҙа бер-берегеҙгә ярҙамлашығыҙ. Гөнаһ ҡылыуҙа, дошманлыҡ эштәрендә ярҙамлашмағыҙ. Гөнаһлы булып, Аллаһ ҡаршыһында яуап биреүҙән ҡурҡығыҙ. Аллаһтың язаһы бик тә хәтәр булыр.\n(Харам айҙар — һуғышырға ярамай торған айҙар. Бәйтүл-Харам — харамлыҡ, ярамаған эш ҡылырға ярамай торған бина. Ғәрдәнлек — дини байрамдарҙа мосолманлыҡты, хажилыҡты айырып күрһәтеп тороусы биҙәнеү әйберҙәре: муйынсаҡ, алҡа һәм башҡалар. Ҡорбанға салынырға тейешле хайуандың, муйынына матурлау-биҙәү әйберҙәре, йәғни ғәрдәнлектәр тағыла, был осраҡта, әлбиттә, ҡорбан ғәрдәнлеге тураһында һөйләнә.)\nҮләкһә, ҡан, сусҡа ите, Аллаһтан башҡа затҡа бағышлап салынған, быуылып үлгән, (таш, күҫәк менән бәреп) үлтерелгән, бейеклектән йығылып үлгән, һөҙөп үлтерелгән, йәнлектәр ботарлаған хайуан итен — үлеп етмәгәндә салып ҡалынғандан тыш — табына торған таш һындарға бағышлап салынған иттәрҙе ашау һәм фал уҡтары (ырымланған уҡтар) менән үлсәү һеҙгә харам ителде. (Ундай иттәрҙе ашау) юлдан сығыу, тип атала. Бөгөн кәферҙәр һеҙҙе динегеҙҙән яҙҙырыу эшенән ваз кистеләр. Хәҙер уларҙан ҡурҡмағыҙ инде. Минең язамдан ҡурҡығыҙ. Бөгөн һеҙҙең динегеҙҙе мөкәммәл иттем, һеҙгә тигән ниғмәтемде тамам иттем һәм һеҙҙең өсөн әҙерләнгән Ислам динен хуп күрҙем. Кем дә кем ашарына ризыҡ таба алмайынса, аслыҡтан ашарға мәжбүр булһа, (харамды ла) ашай ала, гөнаһлы булмаҫ дәрәжәлә. Һис шикһеҙ, Аллаһ ярлыҡаусы һәм кисереүсеҙер.\nНәмәләр хәләл икәнлеген улар һинән һорай: Һин әйт:\n— Бөтөн сифатлы һәм саф нәмәләр һеҙгә хәләл ителде. Аллаһ өйрәткәндәрҙе ҡулланып, һеҙ аусылыҡҡа өйрәткән януарҙар һеҙгә тотоп биргән кейектәрҙе ашағыҙ һәм Аллаһты онотмағыҙ. (Йәғни, салғанда ла, ашағанда ла «бисмилләһ» әйтегеҙ.) Аллаһ ҡаршыһында яуап биреүҙән ҡурҡығыҙ. Шөбһәһеҙ, Аллаһ һеҙҙе бик тиҙ яуапҡа тартасаҡ.\nБөгөн һеҙгә саф һәм сифатлы нәмәләр ашарға хәләл ҡылынды. Үҙҙәренә Китап индерелгән халыҡтарға бирелгән (йәһүди, христиан һ.б.) ризыҡтарҙы ашау һеҙгә лә хәләл ителде. Һеҙ ашай торғандар ҙа уларға хәләлдер. Ғиффәтле мосолман ҡатындары менән байтаҡ йылдар әүүәл Китап индерелгән халыҡтың ғиффәтле ҡатындары ла, мәһерегеҙҙе биреү шарты менән, намыҫлы булып, зина ҡылмайынса һәм йәшерен һөйәркә тотмау шарты менән булған никах һеҙгә хәләлдер. Иман килтермәгәндәрҙең был ғәмәле бушҡа сығасаҡ. Улар Әхирәттә лә зыян күрәсәк.\nӘй, мөьминдәр, намаҙ уҡырға ниәтләгәс, йөҙөгөҙҙө, терһәктәрегеҙгә ҡәҙәр ҡулдарығыҙҙы, башығыҙҙы мәсех итеп, ашыҡ һөйәгенә ҡәҙәр аяҡтарығыҙҙы йыуығыҙ. Әгәр ҙә һеҙ ғөсөлһөҙ икәнһегеҙ, ғөсөл алығыҙ (баштан аяҡ сайҡанығыҙ). Сирле булһағыҙ йәки сәйәхәттә икәнһегеҙ йәки бәҙрәфтән сыҡҡан булһағыҙ йәки ҡатын менән булғандан һуң һәм һыу булмаған ерҙә булһағыҙ, таҙа тупраҡ-ҡом менән тәйәмүм итегеҙ, йөҙөгөҙҙө, терһәктәргә ҡәҙәр ҡулдарығызҙҙы һыпырығыҙ. Аллаһ һеҙгә ауырлыҡ теләмәй, фәҡәт һеҙҙе саф-пак итер өсөн һәм һеҙгә ниғмәт бирер өсөн шуны талап итә, бәлки һеҙ шуға шөкөр итерһегеҙ?\nАллаһтың һеҙгә булған мәрхәмәтен һәм Уға биргән антығыҙҙы иҫегеҙгә төшөрөгөҙ. Һеҙ:\n— Ишеттек һәм Һиңә итәғәт иттек, — тип әйттегеҙ. Тик, һеҙ Аллаһҡа (биргән антығыҙҙы боҙоуҙан ҡурҡығыҙ) итәғәтле булығыҙ! Шик юҡ, Ул һеҙҙең күңелдә нимә барын белеп тора.\nИй, мосолмандар, Аллаһ Хәҡиҡәтен иҫтә тотоп, ғәҙеллек менән шаһитлыҡ ҡылыусы кешеләр булығыҙ. Башҡа бер халыҡҡа булған асыуығыҙ, һеҙҙе ғәҙелһеҙлеккә этәрмәһен. Ғәҙел булығыҙ. Аллаһтан ҡурҡыу һеҙҙән йыраҡ йөрөмәһен. Аллаһҡа ҡаршы баш күтәреүҙән һаҡланығыҙ. Ысынлап та, Аллаһ һеҙ ҡылғандарҙың барыһын да белеп тора.\nАллаһ Тәғәлә иманлыларға һәм изгелек ҡылғандарға ярлыҡау һәм олуғ һәдийә (бүләк) вәғәҙә итте.\nИнҡар итеүселәр һәм аяттарыбыҙҙы ялғанға сығарырға тырышыусылар ялҡынлы ут бәндәләреҙер.\nМосолмандар, Аллаһтың һеҙгә биргән ниғмәтен онотмағыҙ, ниндәй ҙә булһа бер ҡәүем һеҙгә һөжүм итергә елкенгәндә уларҙың ҡулдарын Аллаһ тотҡарланы. Ғәҙелһеҙлек ҡылып, Аллаһ ҡаршыһында яуап биреүҙән ҡурҡығыҙ. Мосолмандар бары тик Аллаһҡа ҡына ышана.\nХаҡтыр, Аллаһ Исраил улдарынан һүҙ алды. Араларынан һайлап алып, ун ике өндәүсе (юлбашсы) билгеләнек. Аллаһ уларға шулай тине:\n— Әлбиттә, мин һеҙҙең менән бергә. Намаҙҙы дөрөҫ уҡыһағыҙ, зәкәт бирһәгеҙ, пәйғәмбәрҙәргә инанһағыҙ, уларға ярҙамсыл булһағыҙ, Аллаһҡа булған изге вазифағыҙҙы үтәһәгеҙ (бурысҡа аҡса биреп торғанда арттырып риба алмаһағыҙ), һис шикһеҙ, гөнаһтарығыҙҙы ҡаплармын, һеҙҙе арыҡтарынан һыуҙар ағып торған йәннәттәргә кертермен. Ләкин бынан һуң да кем инҡарлыҡты һайлай, ул тура юлдан яҙған тип иҫәпләнер.\nАнт боҙғандары өсөн уларға ләғнәт ебәрҙек, уларҙы таш йөрәкле иттек. Улар (изге китаптарҙағы) һүҙҙәрҙең урындарын алмаштырҙылар. Үҙҙәренә өйрәткән хөкөмдәрҙе (Тәүрәттың иң әһәмиәтле бүлектәрен (юрамал) оноттолар. Бик әҙ кешенән башҡа, улар араһындағылар өҙлөкһөҙ хыянат ҡылалар. Барыбер һин уларҙы ғәфү ит, уларҙан үс алма. Шик юҡ, Аллаһ изгелек ҡылғандарҙы ярата.\n(«Тәурәт бары тик бер генә нөсхә ине Исраил улдары -йәһүдтәр, бабилләргә әсир төшкәс. шул берҙән-бер Тәурәт юҡҡа сыға. Иреккә сыҡҡас, улар хәтерҙә ҡалғандар буйынса Тәүрәтты яңынан яҙып сығалар. Онотолопмы, махсусмы, төп нөсхәләге күп кенә урындар китапҡа кермәй ҡала». Хәйретдин Ҡараман тәфсиренән )\n— Беҙ — христиандарбыҙ, — тигәндәрҙән дә һүҙ алдыҡ, әммә улар үҙҙәренә күндерелгән (өгөттәрҙең, китаптың) мөһим бер бүлеген оноттолар, шуға күрә уларҙың араһына Ҡиәмәткә саҡлы дауам итә торған дошманлыҡ һәм нәфрәт һалдыҡ. Оҙаҡламай Аллаһ уларға ҡылғандары тураһында хәбәр бирәсәк.\n(«Йәһүдтәр менән христиандар борон-борондан дошманлашып, һуғышып йәшәгән Аллаһ тарафынан Ғайса пәйғәмбәргә индерелгән Инжилдең төп нөсхәһе ошо һуғыштарҙа юҡҡа сыҡҡан. Инжилде хәтер буйынса яҙа башлайҙар, шулай итеп, донъяла бер-берһенә ҡаршы килә торған төрлө-төрлө инжилдәр барлыҡҡа килә. Айырым мәҙһәбтәр пәйҙә була. Донъялағы бөтөн һуғыштар, ысынлыҡта иһә, кәферҙәрҙең ҡапма-ҡаршы үҙ-ара һуғышыуыҙыр. Бер дин әһелдәре бер-берһен ҡыйырһыта, ҡол итә. Был да Аллаһтың вәғәҙәһеҙер». Хәйретдин Ҡараман тәфсиренән )\nӘй, Китап әһелдәре! Изге Китапта булған бик күп һүҙҙәрҙе йәшергәнлегегеҙҙе асыҡларға тип, Рәсүлебеҙ килде. Ҡайһы бер хаталарығыҙҙы ул күрмәмешкә һалышыр. Ысынлыҡта иһә, һеҙгә Аллаһтан бер нур, ап-асыҡ бер Китап инде.\nАллаһтың ризалығын ҡаҙанырға теләгән кешеләрҙе Аллаһ ҡотолош юлына күндерер, ҡөҙрәте менән Ул уларҙы ҡараңғылыҡтан яҡтылыҡҡа сығарыр, тура юлға күндерер.\n— Шик юҡ, Аллаһ ул — Мәрйәмдең улы Мәсих (Ғайса), — тип әйтеүселәр ысындан да кәфер булды. Әйт һин:\n— Улайһа, Аллаһ Мәрйәмдең улы Мәсихте, уның әсәһен һәм Ер йөҙөндәгеләрҙең барыһын да һәләк итергә теләһә, кем Аллаһҡа ҡаршы сыға алыр ине икән? Күктәрҙә, Ерҙә, икеһенең араһындағы бөтөн нәмә Аллаһ хөкөмөндәҙер Ул теләгәнен яралтыр. Аллаһ бар нәмәгә лә тулыһы менән хаким.\nЙәһүдтәр менән христиандар:\n— Беҙ Аллаһтың улдары һәм уның һөйөклөләре, — тип әйтәләр. Әйт һин:\n— Улайһа, ниңә һуң Ул һеҙ — гөнаһлыларҙы язалай? Дөрөҫө, һеҙ ҙә Ул яралтҡан (барлыҡҡа килтергән) бәндәләр бит. Ул теләгәнен ярлыҡар, теләмәгәненә яза бирер. Күктәрҙә, Ерҙә, икеһенең араһында нимә булһа, барыһы ла Аллаһ милкеҙер. Ахырҙа, барыбыҙ ҙа Уның янына ҡайтарыласаҡбыҙ.\nӘй, Китаплы халыҡ! Пәйғәмбәрҙәр оҙаҡ килмәй торған арала Хаҡлыҡты әйтеп бирер өсөн һеҙгә илсебеҙ килде. Һеҙ һуңынан:\n- Беҙгә һөйөнөслө хәбәрҙәр килтереүсе лә, яманлыҡ тураһында киҫәтеүсе лә булманы, — тип әйтмәһендәр өсөн тип, килде, һәм һөйөнсө алырға, һәм киҫәтеүсе булараҡ килде. Аллаһтың бар нәмәгә лә ҡөҙрәте етә.\nИҫегеҙҙәме, Муса үҙ ҡәүеменә нимә тине?\n— Әй ҡәүемем, Аллаһтың һеҙгә биргән ниғмәтен хәтерләгеҙ; Ул һеҙҙең аранан пәйғәмбәр һайлап алды һәм һеҙҙе милекле-дәүләтле халыҡ итте Ғәләмдәрҙә һис бер кемгә бирмәгәнде һеҙгә бирҙе.\n— Әй, ҡәүемем, Аллаһ һеҙгә тәғәйенләгән изге тупраҡҡа, (Әрихә) шәһәренә керегеҙ һәм сигенмәгеҙ, юҡһа, барыһын да юғалтырһығыҙ.\nУлар шулай яуапланды:\n— Әй, Муса, шунда бәһлеүән кеүек көслө халыҡ йәшәй, улар унан сығып китмәйенсә, беҙ һис тә шунда керәсәк түгел. Әгәр улар сыҡһа, беҙ, әлбиттә, керербеҙ, — тинеләр.\nҠурҡып ҡалғандар араһында Аллаһ рәхмәтен алған ике кеше бар ине. Улар әйтте:\n- Улар өҫтөнә ҡапҡанан керегеҙ, кереүгә үк һеҙ еңәсәкһегеҙ. Әгәр һеҙ ысын мөьмин булһағыҙ, Аллаһҡа тапшырығыҙ, — тинеләр.\n— Әй, Муса, улар шунда сағында беҙ нисек керәйек? Раббың менән икегеҙ кереп һуғышығыҙ, беҙ бында көтөп торасаҡбыҙ, — тинеләр.\n— Раббым, мин үҙемдән һәм ҡәрҙәшемдән башҡаға бойороҡсы түгелмен, юлдан яҙған был халыҡ менән беҙҙең арабыҙҙы өҙ! — тине.\n— Улайһа, ҡырҡ йыл буйына уларға был ерҙә йәшәү тыйыла, шул йылдар эсендә улар Ер йөҙөндә ҡаңғырып йөрөйәсәк, юлдан яҙған был ҡәүем өсөн Һин артыҡ ҡайғырма, — тине.\nУларға Әҙәмдең ике улы тураһындағы дөрөҫлөктө аңлатып уҡы: улар икеһе ҡорбан салды, берһенең ҡорбаны ҡабул ителде, икенсеһенеке ҡабул ителмәне. Шуныһы әйтте:\n— Һис шикһеҙ, мин һине үлтерәсәкмен! — тине. Тегеһе лә әйтте:\n— Аллаһ тәҡүә кешеләрҙән генә ҡорбан ҡабул итә! — тине. Һәм өҫтәп ҡуйҙы:\n— Әлбиттә, һин мине үлтерергә тип ҡул һуҙһаң да, мин һине үлтерергә тип ҡул һуҙмайым. Мин ғәләмдәрҙең Раббыһы Аллаһ ҡаршыһында гөнаһ эшләүҙән ҡурҡам.\nМине үлтерһәң, минең гөнаһтарымды ла, үҙеңдекеләрҙе лә төйәп, утҡа атылыуыңды теләйем, залимдарҙың язаһы шулдыр, — тине.\nКөнсөллөк нәфсе (һәм нәфрәт асыуы уның) (Ҡәбилдең) зиһенен ҡотортто һәм уға үҙ ҡәрҙәшен үлтерергә бойорҙо, ул энеһен (Һабилде) үлтерҙе лә бик ҙур юғалтыуға дусар булды.\nАллаһ Ҡабил янына бер ҡарға ебәрҙе. Туғанының мәйетен нисек ерләргә өйрәтер өсөн ҡарға ерҙе тырнай башланы. Ҡылғанына үкенеп ул:\n— Яҙыҡтар (ҡайғы) булһын миңә! Ошо ҡарғанан да зәғифме ни инде мин, энемдең гәүҙәһен дә ер ҡуйынына тапшыра алмайым, — тине.\nБына шуға күрә, Исраил улдарына шулай тип яҙҙыҡ:\n— Кем дә кем кеше йәнен ҡыймағанды үлтерһә йәки донъяла боҙоҡлоҡ-фетнә ҡылмағанды үлтерһә, бөтөн кешеләрҙе лә үлтергән кеүек булыр. Бер йәнде ҡотҡарып ҡалған кеше бөтөн кешеләрҙе үлемдән ҡотҡарған кеүек булыр. Пәйғәмбәрҙәребеҙ быңа ап-асыҡ дәлилдәр килтерҙе, әммә бынан һуң да уларҙың күбеһе (гөнаһ ҡылыуҙа) аштылар.\nАллаһҡа һәм Рәсүлгә ҡаршы һуғышҡандарға һәм Ер йөҙөндәге тәртипте боҙорға маташыусыларға яза — уларҙы үлтереү йәки аҫып ҡуйыу йәки аяҡ-ҡулдарын (уң ҡул, һул аяҡ йәки киреһенсә) киҫеү йәки ватандарынан ҡыуыу. Был — уларҙың донъяла ҡаҙанған рисвайлығы (хурлығы). Уларҙы Әхирәттә лә хәтәр ғазап көтә.\nҺеҙ уларҙы еңеп, әсирлеккә алғанығыҙға ҡәҙәр тәүбә итһәләр, уларға теге язалар бирелмәй. Белеп тороғоҙ, Аллаһ ярлыҡаусы һәм кисереүсе.\nӘй, мөьминдәр, гөнаһ эшләп, Аллаһ ҡаршыһында яуап биреүҙән ҡурҡығыҙ. Уға яҡынлашырға юлдар эҙләгеҙ, Уның юлында жиһад ҡылығыҙ: бәхеткә ирешерһегеҙ.\nКәферҙәрҙең ҡулында Ер йөҙөндәге байлыҡтарҙың бөтөнөһө булһа, хатта икеләтә артыҡ булһа ла, Ҡиәмәт көнөндә язанан ҡотолоу өсөн шул байлыҡты бирһәләр ҙә, ҡабул ителмәҫ. Улар өсөн әсе ғазап бар.\nУттан сығырға теләрҙәр, ләкин сыға алмаҫтар. Уларға бөтмәҫ ғазап бар.\nУғрылыҡ итеүсе иргә, ҡараҡ ҡатынға Аллаһтан бер яза: ғибрәт өсөн уларҙың ҡулдары киҫелер. Аллаһ — ҡөҙрәт һәм хикмәт эйәһеҙер.\nЛәкин кем дә кем ҡылғандарынан һуң тәүбә итһә һәм төҙәтһә, шөбһәһеҙ, Аллаһ уның тәүбәһен ҡабул итәсәк. Аллаһ — йомарт ярлыҡаусы һәм кисереүсеҙер.\nӘллә белмәйһеңме, күктәрҙә һәм Ерҙә нимә булһа, шул мөлкәт Аллаһтыҡыҙыр, Ул теләгәненә ғазап бирер, теләгән кешеһен ярлыҡар. Аллаһ һәр нәмәгә ҡөҙрәтлеҙер.\nӘй, Рәсүл, ысын күңелдән иман килтермәйенсә, ауыҙҙары менән:\n— Инандыҡ! — тигәндәрҙең һәм йәһүдтәрҙең кәферлеккә ынтылыуҙарына иҫең китмәһен. Аллаһ уларҙың күңелен сафландырырға теләмәй. Улар өҙлөкһөҙ ялған тыңлайҙар һәм һинең янға килеп ҡарамағандарҙы тыңлайҙар, (Тәураттәге) һүҙҙәрҙе урындарынан алып, алмаштыралар.\n— Әгәр һеҙгә шул бирелһә — алығыҙ; бирелмәһә — алмаҫһығыҙ! — тип әйтәләр.\nАллаһ берәйһен аҙаштырырға теләһә, аҙашҡандың файҙаһына һин Аллаһҡа ҡаршы бер нимә лә эшләй алмаҫһың. Аллаһ уларҙың күңелен сафландырырға теләмәй, улар өсөн донъяла түбәнлек һәм Әхирәттә (махсус әҙерләнгән хәтәр) ғазап бар.\nГел ялған тыңлайҙар, өҙлөкһөҙ харам йыялар. Һиңә килһәләр, теләһәң, хөкөм ит, теләһәң, уларҙан йөҙ сөйөр. Йөҙ сөйөрһәң, улар һиңә һис бер зарар ҡыла алмаҫ. Хөкөм итһәң, ғәҙел хөкөм йөрөт. Хаҡтыр, Аллаһ ғәҙел булғандарҙы ярата.\nҠулдарында Аллаһ хөкөмдәре яҙылған Тәүрәт була тороп, нисек инде улар һине хаким итеп ҡуялар һәм һуңынан һинән йөҙ сөйөрәләр? Улар иманлы бәндәләр түгел.\nХаҡтыр, тура юлға етәкселек һәм (тура юлды) яҡтыртыусы нур булған Тәүрәтты индерҙек. Үҙҙәрен (Аллаһҡа) бағышлаған пәйғәмбәрҙәр, Аллаһтың Китабын һаҡлау эше ҡушылған һәм Раббыға тәслим булған зәһидтәр (раббаниҙар) менән дин ғалимдары шуға таянып, йәһүдтәрҙе хөкөм иттеләр. Уларҙың барыһы ла быңа шаһит. Шуға күрә, һеҙ (иманлы) кешеләрҙән ҡурҡмағыҙ, (иманһыҙ ҡалабыҙ тип) минән ҡурҡығыҙ. Аяттарымды донъя малына һатмағыҙ. Аллаһ индергәндәр менән хөкөм итмәгән кеше кәферҙәрҙең дә кәфереҙер.\nТәүрәтта уларға былай яҙҙыҡ:\n— Үлемгә — үлем, күҙ сыҡһа — күҙ, танау өҙөлһә — танау, ҡолаҡ өсөн — ҡолаҡ, теш урынына — теш, йәрәхәт урынына йәрәхәт яһап, үс ҡайтарылырға тейеш. Кем быларҙы (ҡан үсен алмаһа) ғәфү итһә, (йәки зыяны өсөн түләһә) ул кешенең гөнаһтары кисерелер. Кем Аллаһ индергәндәр менән хөкөм йөрөтмәй, бына шулар була инде залимдар.\nҮҙҙәренән элек килгән Тәүрәтты дөрөҫләүсе һәм раҫлаусы итеп, Аллаһтың язаһынан ҡурҡҡандарға тура юл күрһәтер өсөн һәм өгөт-нәсихәт бирергә тип, тура юлға йүнәлтеүсе, шул юлды яҡтыртыусы Инжилде биреп, Мәрйәм улы Ғайсаны пәйғәмбәрҙәр артынан пәйғәмбәр итеп күндерҙек.\nИнжилгә инанғандар, Аллаһ Инжилгә нисек яҙған, шулай хөкөм итһендәр. Кем Аллаһ индергәндәр менән хөкөм йөрөтмәһә, бына шулар боҙоҡлоҡ ҡылыусылар була ла инде.\nҺиңә лә (Мөхәммәд!) әүәлге китапты дөрөҫләр өсөн һәм һаҡлар өсөн хаҡлыҡ менән Китапты (Ҡөръәнде) күндерҙек. Инде улар араһында һин Аллаһ индергән менән эш ит, һиңә бирелгән тура юлды ташлап, уларҙың ҡотортҡанына бирелмә.\n(Әй, мөьминдәр) барығыҙға ла бер шәриғәт, бер юл бирҙек. Әгәр теләһә, Аллаһ һеҙҙең барығыҙҙан да бер өммәт яһаған булыр ине. Ләкин ошо юл менән ул һеҙҙе һынамаҡ була. Шулай булғас, изгелектәр ҡылыуҙа ярышығыҙ, бер-берегеҙҙе уҙҙырығыҙ. Барығыҙ ҙа Аллаһҡа ҡайтасаҡһығыҙ. Ни өсөн айырым юлдан киткәнегеҙҙе Ул һеҙгә ап-асыҡ итеп күрһәтер.\nКешеләр араһында Аллаһ индергән менән хөкөм йөрөт һәм уларҙың ҡотортҡанына бирелмә. Аллаһ һиңә индергән хөкөмдәрҙең бер өлөшөнән һине тайпылдырыуҙарынан һаҡлан. Әгәр йөҙ сөйөрһәләр, белеп тор, Аллаһ шул гөнаһтарҙың бер өлөшөн уларҙың башына (был донъяла уҡ) ҡапларға теләй. Хаҡтыр, кешеләрҙең байтағы юлдан яҙҙы.\nӘллә һуң улар дҗәһилиәт (мәжүсилек, наҙанлыҡ) замандарын һағынамы? Төплө белеме, иманлы халыҡ өсөн Аллаһтан да ғәҙеллерәк хөкөм йөрөтөүсе башҡа берәү ҙә булмаҫ.\nӘй, иманлы кешеләр, йәһүдтәрҙе, христиандарҙы дуҫ итмәгеҙ. Сөнки улар үҙ-ара дуҫ. Уларҙы дуҫ иткәндәр шулар ҡәүеменән кеүек булыр. Шик юҡ, Аллаһ залимдар ҡәүеменә юл күрһәтмәҫ.\n(«Мосолмандарҙың йәһүдтәргә, христиандарға ҡарата булған нәфрәттәре кәферҙәрҙең Исламды ҡабул итмәүҙәренән түгел, Ҡөръәндә ап-асыҡ күрһәтелгәне кеүек, кәферҙәрҙең мосолмандарға булған нәфрәтенән, Исламды ҡәтғи инҡар итеүҙәренән, йыш ҡына йәшерелмәгән, рәхимһеҙ баҫҡынсылыҡҡа ҡәҙәр барып еткән дошманлығынан килә»)\nҺин күрерһең, (ике йөҙлө монафиҡтар) эстәрендә сир булғандар:\n— Башығыҙға бәлә килеүҙән ҡурҡабыҙ, — тип кәферҙәр араһына кереп ҡасырҙар.\nИхтимал, Аллаһ һиңә еңеү индергәс йәки үҙ тарафынан бер әмер индергәс, улар күңелдәрендәгеләр өсөн үкенер.\nҺәм шул ваҡыт мөьминдәр:\n— Һеҙҙең менән бергә булырға баштарын ташҡа бәрә-бәрә Аллаһ исеме менән ант иткән кешеләр ошолармы инде? –тип әйтерҙәр.\nУлар ҡылған бөтөн эштәр заяға китер һәм улар бик ҙур юғалтыуҙарға дусар буласаҡ.\nӘй, иманлы кешеләр, арағыҙҙа динендән яҙған кеше булһа, белеп торһон: Аллаһ үҙе яратҡан, Аллаһты яратҡан мөьминдәргә кесе күңелле; кәферҙәргә ҡарата ҡырыҫ бер ҡәүем килтерәсәктер. Улар Аллаһ юлында Жиһад итерҙәр һәм һис бер ҡурҡытыусыларҙан ҡурҡмаҫтар. Был Аллаһтың Үҙе теләгәненә биргән йомартлығы. Аллаһтың ярлыҡауы һәм ғилеме киңдер.\nҺеҙҙең дуҫығыҙ бары тик Аллаһтыр, Рәсүлдер, иманлыларҙыр; Улар Аллаһтың әмерҙәренә буйһоноусылар, намаҙ уҡырҙар, зәкәт бирерҙәр.\nАллаһты, Уның пәйғәмбәренә һәм иман килтергәндәрҙе дуҫ иткән кеше, һис шикһеҙ, еңеү ҡаҙанасаҡ. Аллаһ тарафындағылар һәр ваҡыт өҫтөн булыр.\nӘй, иманлы кешеләр, һеҙҙән алда үҙҙәренә Китап индерелгәндәрҙән динегеҙҙе мыҫҡыл иттермәгеҙ, динегеҙҙән көлгәндәрҙе һәм кәферҙәрҙе дуҫ итмәгеҙ. Гөнаһ ҡылып, Аллаһ ҡаршыһында яза алыуҙан ҡурҡығыҙ, әгәр ҙә һеҙ мосолман икәнһегеҙ.\n(Аҙан әйтеп), намаҙға саҡыра башлаһағыҙ, (кәферҙәр һеҙҙе) мыҫҡыллай башлайҙар, (ғибәҙәтегеҙҙе) көлкөгә әүерелдерергә маташалар. Былай итеүҙәре уларҙың уйлай белмәгән ҡәүемдән икәнлектәрен раҫлай.\n59. Уларға һин былай тип әйт:\n— Әй, Китап әһелдәре, беҙгә индерелгән һәм беҙгә ҡәҙәр индерелгәндәргә ышанғаныбыҙға күрәме, Аллаһты ла, мине лә хуп күрмәйһегеҙ? һеҙҙең күбегеҙ юлдан яҙған бәндәләр икән.\n60. Әйт Һин:\n- Аллаһ хозурында буласаҡ яза мәсьәләһендә бынан да яманыраҡ нәмә буласағын һеҙгә һөйләйемме? Кем Аллаһтың ләғнәтен алды, Кем Аллаһтың асыуына дусар булды, кемдеҙер Ул маймылға, кемде сусҡаға әйләндерҙе, кемдер Тағутҡа табына башланы. Бына ошолар инде иң яман урын алыр, ошолар инде барыһынан да күберәк тура юлдан яҙғандар.\nЯнығыҙға кергәндә улар Аллаһҡа ышанмайынса керә.\n— Аллаһка ышандыҡ, — тип әйтәләр ҙә, ышанмаған килеш сығып та китәләр.\nУларҙың күңеленә нимә йәшерелгәнен Аллаһ бик яҡшы белә.\nҺин уларҙың ярыша-ярыша гөнаһ ҡылғандарын, дошманлыҡ иткәндәрен, күбеһенең харам ашағандарын күрерһең. Хаҡтыр, уларҙың ҡылғандары ни ҡәҙәр әшәкеҙер.\nУларҙың дин әҙәмдәре һәм ғалимдары әйтергә ярамаған һүҙҙәр һөйләүҙән һәм харам ризыҡ ашауҙан уларҙы тыйған булһалар ине! Хаҡтыр, уларҙың ҡылғаны бик тә яман.\n— Аллаһтың ҡулы бығаулы, — тинеләр.\nШулай әйткәндәренә күрә, уларҙың үҙҙәренең ҡулдары бығаулы булыр, уларға ҡәһәр инәсәк. Киреһенсә, Аллаһтың ҡосағы йәйелгән, теләгәненсә ярлыҡау бирер. Хаҡтыр, һиңә Раббыңдан ингән Китап уларҙың күбеһенең аҙғынлығын, кәферлеген арттырыр. Улар араһына Ҡиәмәткә ҡәҙәр дауам итәсәк дошманлыҡ керттек. Ҡасан ғына улар һуғыш утын ҡабыҙмаһын, Аллаһ уны һүндерә килде. Улар Ер йөҙөндә боҙоҡлоҡ таратырға атлығып тора. Аллаһ боҙоҡлоҡто-фетнәселәрҙе яратмай.\nӘгәр ҙә китап әһелдәре иман килтереп, яманлыҡ ҡылыуҙан баш тартһа ине, һәр хәлдә элек ҡылған яманлыҡтарын таҙартыр инек һәм уларҙы ниғмәте мул йәннәттәргә кертер инек.\nӘгәр улар Аллаһтан ингән Тәүрәт, Инжил һәм Ҡөръән менән ғәмәл ҡылһалар ине, шөбһәһеҙ, һәм (Ер) өҫтәрендәге, һәм (Ер) аяҡ аҫтындағы ниғмәттәр менән туйынырҙар ине, байлыҡҡа сумып йәшәрҙәр ине. Уларҙың араһында ғәҙеллек менән тороусы (боҙоҡ булмаған, тура юлдан сыҡмаған) бер ҡәүем бар, ләкин күбеһенең ғәмәлдәре бик тә ямандыр.\nИй, Рәсүлем, Раббың индергәнде кешеләргә ирештер. Әгәр быны эшләмәһәң, илселек вазифаңды үтәмәгән булырһың. Аллаһ һине кешеләрҙән (мәкерҙән) яҡлар. Хаҡтыр, Аллаһ кәферҙәр өйөрөнә тура юл күрһәтмәҫ.\n— Ий, китап әһеле, Раббыбыҙҙан һеҙгә индерелгән Тәүрәт, Инжилде (һәм Ҡөръәнде) дөрөҫ тотмаһағыҙ, һеҙгә бер ниндәй ҙә таяныс булмаҫ, — тип әйт.\nРаббыңдан һиңә индерелгән (Ҡөръән), (әлбиттә), уларҙың күбеһенең кәферлеген, аҙғынлығын арттырыр. Кәферҙәрҙең кирелегенә исең китмәһен.\nИман килтергән кешеләр, йәһүдтәр, йондоҙҙарға табыныусылар, христиандар Аллаһҡа һәм Әхирәткә инанып, изгелек ҡылһалар, уларға ҡурҡыныс юҡ, уларға хәсрәт тә инмәҫ.\nХаҡтыр, Исраил улдарынан (Тәүрәт буйынса ғына ғәмәл ҡыласаҡбыҙ, тигән) ант һүҙе алдыҡ һәм уларға пәйғәмбәрҙәр күндерҙек. Бер ваҡыт пәйғәмбәр уларға күңелдәре теләмәгән нәмәләрҙе (илаһи хөкөмдәрҙе) килтергәс, улар пәйғәмбәрҙәрҙең бер төрлөһөн ялғансыға сығарҙылар, икенселәрен үлтерҙеләр.\nБылар өсөн беҙгә яза булмай, тип, улар (Аллаһтың хөкөмдәренә) һуҡыр, һаңғырау ҡалдылар. Һуңынан Аллаһ уларҙың тәүбәләрен ҡабул итте. Ләкин уларҙың күбеһе һаман һуҡыр, һаңғырау килеш ҡала бирҙе. Аллаһ уларҙың нимә ҡылғанын күреп тора.\n— Аллаһ — ул Мәрйәм улы Мәсих (Ғайса)! — тигәндәр кәфер булды. Гәрсә Мәсих үҙе:\n— Әй, Исраил улдары, Раббым һәм Раббыбыҙ булған Аллаһҡа ғийбәҙәт ҡылығыҙ, һәм белеп тороғоҙ, кем дә кем Аллаһҡа тиңде эҙләй, мотлаҡ, Аллаһ уға йәннәтте харам ҡылыр, ундай кешенең керәсәк урыны утлы тамуҡ һәм залимдарға (шунда) ярҙам итеүсе булмаҫ, — тине.\n— Аллаһ — өстөң өсөнсөһөҙер, — тигәндәр ҙә кәфер булды.\nБер Аллаһтан башҡа тәңре юҡтыр. Әгәр ҙә улар шулай ҡабатлауҙарынан уаз кисмәһә, кәфер булғандар әсе ғазапҡа дусар ителәсәк.\nАллаһҡа тәүбә итеп, улар ярлыҡау теләмәҫтәрме икән ни? Аллаһ — йомарт ярлыҡаусы һәм кисереүсеҙер.\nМәрйәм улы Ғайса (Мәсих) бары тик бер илсеҙер-рәсүлдер. Унан элек тә күп кенә рәсүлдәр килеп киттеләр. Уның әсәһе лә бик тә әхләҡле ҡатын, һәр икеһе лә икмәк ашайҙар ине. Күр, улар тураһында нисек асыҡ итеп әйтәбеҙ, ләкин һуңынан нисек итеп (Ысынлыҡтан) йөҙ сөйөрәләр.\n— Аллаһтан боролоп, һеҙҙең өсөн файҙа ла, зыян да эшләй алмай торған зәғифкә табынырға теләйһегеҙме? Барыһын да белеүсе, ишетеүсе бары тик Аллаһтыр,— тип.\nӘй, Китап әһеле, динегеҙҙә ғәҙелһеҙ рәүештә сиктәрҙән уҙмағыҙ. Элек юлдан яҙған, байтаҡ кешеләрҙе юлдан яҙҙырған һәм тура юлдан йыраҡлашҡан аҙғын бер ҡәүемгә эйәрмәгеҙ, — тип.\nКәферлектәге Исраил улдары (Аллаһ һүҙен) тыңламауҙары һәм (аҙғынлыҡта) сиктәрҙән уҙғандары арҡаһында Дауыт тарафынан һәм Мәрйәм улы Ғайса теле менән ҡәһәрләнделәр.\nЯман ғәмәлдәр ҡылыуҙан улар бер-берһен тыйманылар, хаҡтыр, улар ҡылған эш — ҙур гөнаһ.\nКүбеһенең инҡарсылар менән дуҫлашҡанын күрерһең. Күңелдәрен уларға бағышлап, үҙҙәрен алдан уҡ хәтәр нәмәгә дусар иттеләр, Хаҡтыр, Аллаһтың асыуына тап булып, улар мәңгелек ғазап эсендә ҡаласаҡ.\nӘгәр улар Аллаһҡа, Пәйғәмбәргә һәм уға индерелгәнгә иман килтергән булһалар, тегеләрҙе дуҫ итмәҫтәр ине, ләкин быларҙың күбеһе тура юлдан яҙҙы.\nӘлбиттә, дошманлыҡ ҡылыу нисбәтенән ҡарағанда, кешеләр араһында мосолмандарға иң ҡурҡынысы йәһүдтәр менән мөшриктәр (күп Аллаһлылар) икәнен күрерһең. Улар араһында мосолмандарға иң яҡын торғандар:\n— Беҙ — христианбыҙ, — тип әйтеүселәрҙе лә табырһың. Сөнки улар араһында монахтар, ғалимдар ҙа бар, улар бөйөклөккә дәғүә итмәйҙәр.\n(«Был аяттарҙа телгә алынған христиандарҙың Хәбәшстанға (Эфиопияға) күсеп, һижрәт итеп килгән мосолмандарҙы яҡшы ҡаршылап, уларға ярҙам иткән христиандар, хәҙрәти Мөхәммәд менән килешеү төҙөгән Нәфрән христиандары икәнлеге күп тәфсирҙәрҙә фаразлана Христиандарҙың, йәһүдтәргә һәм мөшриктәргә ҡарағанда, мосолмандарға яҡыныраҡ торғандары хаҡтыр. Гәрсә фанатик христиандарҙың тәре яуҙары ойоштороп, мосолмандарға күп бәләләр килтергәнлеге тарихтың иң әсе-ҡанлы сәхифәләрен тәшкил итә. Шулай ҙа, донъя мәшәҡәттәренә ҡул һелтәгән монахтар менән христиан ғалимдары һәм улар тәьҫирендәге христиандарҙың Исламға яҡынлыҡтары бар. Хәҙрәти Пәйғәмбәр килгәс, байтаҡ ҡына монахтар ҡыуаныс менән ҡаршы алдылар һәм уны көтөлгән Пәйғәмбәр булараҡ ҡабул иттеләр»Хәйретдин Ҡараман тәфсиренән )\nРәсүлгә индерелгәнде (Ҡөръәнде) тыңлағанда, Хәҡиҡәтте танығандарына һөйөнөстән, уларҙың күҙҙәренән йәш аҡҡанын күрерһең. Улар әйтер:\n— Раббыбыҙ, иман килтерҙек, беҙҙе Хаҡҡа (Аллаһҡа)иткәндәр сафына яҙ, — тип әйтерҙәр.\n— Раббыбыҙ беҙҙе изгеләр араһына кертергә теләй икән, ни өсөн һуң әле беҙ алдыбыҙҙағы Хәҡиҡәткә иман килтермәйбеҙ?\nШундай һүҙҙәр һөйләгәндәренә күрә, Аллаһ уларға мәңге йәшәр өсөн, арыҡтарынан шишмәләр ағып ятҡан йәннәттәрҙе бүләк итер. Изгелек ҡылғандарҙың әжере бына шулдыр.\nИнҡарсылар һәм аяттарымды ялғанға сығарыусылар иһә йәһәннәм киҫәүе булыр.\nӘй, иман килтергән кешеләр, Аллаһ хәләл ҡылған яҡшы, саф нәмәләрҙе харамға сығармағыҙ һәм сиктәрҙән уҙмағыҙ. Хаҡтыр, Аллаһ сиктәрҙән уҙғандарҙы яратмаҫ.\nХаҡтыр, Аллаһ һеҙгә хәләл ҡылған саф ризыҡтарҙы ашағыҙ һәм үҙегеҙ иман килтергән Аллаһ ҡаршыһында гөнаһ эшләүҙән ҡурҡығыҙ.\nМәкерһеҙ, ашығып биргән антығыҙҙы боҙһағыҙ ҙа, Аллаһ яуапҡа язаламаҫ; фәҡәт шәриғәтсә ант итеп тә, ул антты үҙ файҙағыҙға боҙғанығыҙ хәлдә һеҙҙе язалар. Боҙолған ант өсөн кәффәрәт түләнә. Ғаиләгеҙгә ашата торған ризыҡтың уртасаһы хәтле миҡдарҙа ун фәҡирҙең тамағын туйҙырыу йәки уларҙы кейендереү йәки бер ҡолдо азат итеү фарыз. Быларҙы үтәй алмаған кеше өс көн тоташтан ураҙа тота. Ант иткәндән һуң, боҙолған антығыҙҙың кәффәрәте ошо булыр. Һүҙегеҙҙә тороғоҙ. Аллаһ һеҙгә асыҡ итеп аңлата, ихтимал, һеҙ шөкөр итерһегеҙ.\n(Аллаһ исеме менән ант иткән кеше антын, һис шикһеҙ, үтәргә тейеш. Әгәр ҙә ант итеп тә, эшләнәсәк эше харам йәки яман икәнен беленһә, ул кеше антын боҙор, ул эштән баш тартыр һәм кәффәрәтен бирер. Кәффәрәт — гөнаһтан арыныу өсөн ҡылынған ғәҙел эш )\nӘй, мосолмандар! Хәмер эсеү, аҙғын уйындар уйнау, һындарға баш эйеү, фал астырыу, ырымланған уҡтар менән шөбәғә һалыу шайтан ғәмәлдәреҙер, шаҡшылыҡтыр, уларҙан йыраҡ тороғоҙ: бәхеткә ирешерһегеҙ.\nИҫерткес һәм аҙғын уйындар менән шайтан арағыҙҙа үс орлоҡтарын, дошманлыҡ сәсә; Аллаһты иҫкә төшөрөүҙән һәм намаҙҙан биҙҙерергә теләй. Һеҙ был эштәрҙән ваз кисә алырһығыҙмы икән?\nАллаһҡа һәм уның Рәсүленә итәғәт итегеҙ һәм (гөнаһ ҡылыуҙан) тыйылығыҙ. Итәғәттән баш тартһағыҙ, белеп тороғоҙ, Рәсүлебеҙҙең вазифаһы (бары тик Аллаһ хөкөмдәрен) һеҙгә дөрөҫ итеп еткереү һәм аңлатыуҙыр.\nУлар ысын күңелдән (гөнаһ эшләүҙән) һаҡланһалар, имандарын һаҡлаһалар, тағын да изгелек ҡылһалар, иман килтергән һәм изгелек ҡылғандарға элек ашаған-эскәндәре өсөн гөнаһ юҡ. Аллаһ изгелек ҡылғандарҙы ярата.\nӘй, иман килтергән кешеләр, Аллаһ ҡулдарығыҙ һәм һөңгөләрегеҙ менән ауланған йәнлектәр менән Аллаһты күрмәйенсә лә, эстән генә Үҙенән ҡурҡалармы икән, тип һынай. Кем сиктәрҙе уҙһа (тыйылғандан артығын ҡылһа), шул әсе ғазапҡа дусар.\nӘй, иманлы бәндәләр, ихрамлы сағында кейек-йәнлек үлтермәгеҙ. Арағыҙҙан берәүһе (ярамағанлығын) белгән килеш йәнлек аулаһа, уның әжере язаҙыр. Арағыҙҙан ике кешене хөкөмдар итеп һайлағыҙ ҙа, тотолған (үлтерелгән) кейектең хаҡын билгеләтегеҙ. Ғәйепле кеше үҙ хайуанын салып, шул кейек миҡдарындағы ит менән Кәғбәләге фәҡирҙәрҙең тамағын туйҙырыр. Йәки ғәйепле әҙәм ураҙа тотһон. Шулай итеп, ҡылғандары өсөн кеше яуап бирергә тейеш. Аллаһ элеккеһен ғәфү итә. Кем был эште ҡабат эшләһә, Аллаһ уны ҡаты язаға тартыр. Аллаһ һәр ваҡыт еңеүсе һәм ғәҙел үс ҡайтарыусы (яза биреүсе).\nҺәм һеҙгә, һәм юлсыларға, файҙа булараҡ, диңгеҙҙә ау ойоштороу, тотолған ризыҡты ашау хәләл ҡылынды. Ихрамлы сағығыҙҙа ҡоро ерҙәге ау һеҙгә харам ҡылынды. Аллаһ хозурында яуап биреүҙән ҡурҡығыҙ.\nАллаһ Кәғбәне — изге бинаны, харам айын, хаж ҡорбанын һәм уларҙағы биҙәктәрҙе кешеләр файҙаһы өсөн булдырҙы. Был —Аллаһтың күктәрҙә, Ерҙә нимә булһа, барыһын да белеп торғанын һеҙ белһен өсөн.\nБелеп тороғоҙ, Аллаһтың язаһы әсеҙер. Аллаһтың ярлыҡауы, ғәфү итеүе лә сикһеҙҙер.\nРәсүл өҫтөнә төшкән вазифа фәҡәт (Ҡөръәнде) ирештереү генә. Аллаһ йәшермәгәнегеҙҙе лә, йәшергәнегеҙҙе лә белеп тора.\n— Әшәкелек-яманлыҡ менән сафлыҡ-изгелек бер түгел; хатта әшәкелек-яманлыҡтың күпселеге һеҙгә оҡшаһа ла. Аҡыл эйәләре! Шулай булғас, һеҙ гөнаһ ҡылыуҙан, Аллаһ ҡаршыһында яуап биреүҙән ҡурҡығыҙ һәм (тамуҡтан), ихтимал, ҡотолорһығыҙ, — тип.\nӘй, иманлы кешеләр, яуабы һеҙгә ҡайғы килтерә торған нәмәләр тураһында һорашмағыҙ. Ҡөръән индерелгәс һораһағыҙ, асыҡ яуап табырһығыҙ. Аллаһ һеҙҙе ғәфү итер. Аллаһ йомартлыҡ менән ярлыҡаусы һәм сабырҙыр.\nХаҡтыр, һеҙҙән алда килгәндәр ҙә шулай һораған ине, яуап алғандан һуң да улар инанманы.\nАллаһ (хайуандарҙы) бахирә, саифә, үасилә, хам, тип атап, улар тураһында күрһәтмәләр бирмәне. Ләкин кәферҙәр Аллаһҡа яла яға, сөнки уларҙың күбеһенең башы эшләмәй.\n(«Исламдан әүәл ғәрәптәрҙә шундай йола бар ине. Улар биш тапҡыр быҙаулаған дөйәнең һуңғы быҙауы һаулыҡ булһа, шул дөйәгә Бахирә исеме ҡушып, ҡолағына тамға һалып, иреккә ебәрәләр, шунан һуң ул дөйәне һаумайҙар, һөтө таш һындарға, боттарға ҡала, имеш. Таш һындар, боттар хөрмәтенә иреккә ебәрелгән һәм һөтөн бары тик сәйәхәтселәр генә эсергә тейеш булған дөйәләргә Саифә тип әйтәләр. Берһе һаулыҡ, берһе игеҙ тәкә бәрәс килтергән һарыҡҡа йәки уға дөйәгә Үасилә тип исем ҡуша торған булғандар. Тәкә бәрәс, үгеҙ быҙау боттарға ҡорбан булараҡ салына. Ун тапҡыр быҙау атаһы булған ата дөйәгә Хам исеме ҡушылған һәм ул да иреккә ебәрелгән. Имештер, кәферҙәр, ошо йоланы Аллаһ бойорған, тип ялған һөйләйҙәр». Хәйретдин Ҡараман тәфсиренән.)\n— Аллаһ индергәнгә (Ҡөръәнгә) ҡайтарылығыҙ, Рәсүл янына килегеҙ, — тип әйткәс, улар:\n— Аталарыбыҙ тотҡан юл беҙгә ҡәҙерле, — тип әйтәләр. Аталары наҙан булып, яман юлдан киткән булһалар ҙа.\nӘй, иман килтергән кешеләр, йәнегеҙҙе ҡотҡарыу һеҙҙең үҙегеҙҙән тора. Һеҙ тура юлда булһағыҙ, аҙғындар һеҙгә һис бер зыян ҡыла алмаҫ. Барығыҙ ҙа Аллаһ хозурына киләсәкһегеҙ. Ул һеҙгә нимә ҡылғандарығыҙҙы иғлан итәсәк.\nӘй, иманлы кешеләр, берегеҙгә әжәл янаһа, үҙ арағыҙҙан ике ғәҙел кеше һайлағыҙ, улар васыятығыҙҙың шаһиттары булһын. Һеҙ сәйәхәттә булып, (сит ҡәүем араһында ҡалһағыҙ) һәм яҡағыҙҙан әжәл тотһа, (башҡа диндә булған) ике кеше васыятығыҙҙың шаһиты булһын. Инде уларҙан шикләнер булһағыҙ, уларҙы намаҙҙан һуң тотоп:\n— Туғандарыбыҙға файҙа килтерәсәк булған осраҡта ла, беҙ был васыятты боҙасаҡ түгелбеҙ. Аллаһ исеме менән ант иткән шаһиттарыбыҙҙы йәшереп ҡалдырмаясаҡбыҙ. Әгәр шулай ҡылмаһаҡ, беҙ гөнаһлы буласаҡбыҙ, — тип, Аллаһ исеме менән ант иттерегеҙ.\nШаһиттарҙың гөнаһлы икәнлектәре беленһә, (мәрхүмдең васыятын боҙоп күрһәтһәләр), мәрхүмгә тағын да яҡыныраҡ торған (ысын вәриҫлектәге) ике кеше тегеләрҙең урынын алыр һәм:\n— Валлаһи, беҙҙең шаһит булыуыбыҙ теге икәүҙекенә ҡарағанда дөрөҫ. Беҙ бер кемдең хаҡына ла ҡул һуҙманыҡ. Әгәр ҙә шулай була ҡалһа, беҙ залимдарҙан булырбыҙ, — тип Аллаһ исеме менән ант итһендәр.\nШәһиттар дөрөҫлөк менән шаһитлыҡ итһендәр өсөн шулай эшләнә. Шаһитлыҡҡа алынған шаһиттар: беҙҙең шаһитлығыбыҙҙан риза булмаһалар, башҡа шаһиттар һайлаясаҡтар, тип ҡурҡып, ғәҙел шаһитлыҡ ҡылһындар өсөн. (Ялған шаһитлыҡ ҡылып, гөнаһлы булыуҙан) Аллаһтан ҡурҡығыҙ һәм (әмерҙәрен) тыңлағыҙ. Аҙғын халыҡҡа Аллаһ юл күрһәтмәҫ.\nКилер бер көн, бөтөн пәйғәмбәрҙәрен Үҙ янына туплап, Аллаһ әйтер:\n— Һеҙ ниндәй яуаптар алдығыҙ? — тип. Улар яуап бирер:\n— Беҙ белмәйбеҙ. Бөтөн серҙәрҙе лә Һин генә беләһең, — тип әйтерҙәр.\n- Әй, Мәрйәм улы Ғайса, һиңә һәм һинең әсәңә күрһәткән йомартлығымды хәтерлә. Нисек итеп һине изге рух (Жәбраил) ярҙамы менән аяҡҡа баҫтырҙым. Бишектә сағында уҡ, үҫмер булғанда ла һин инде кешеләр менән һөйләшә инең. Һиңә язаны, хикмәттәрҙе, Тәүрәт менән Инжилде өйрәттем. Балсыҡтан ҡош һыны яһап, уға өрҙөң һәм ҡошҡа йән иңде, был да Минең рөхсәтем менән башҡарылды. Йәнә Минең рөхсәтем менән тыумыштан һуҡырҙы һин күрер иттең, тилсә тәнлене шифаланың, мәйеттәрҙе Минең рөхсәтем менән терелттең. Исраил улдарының мәкерле ҡулын һиңә ҡағылдыртманым. Һин ап-асыҡ дәлилдәр килтерһәң дә, кәферҙәр ышанманылар һәм:\nБыл сихырҙан башҡа эш түгел, — тинеләр.\nХауариҙарға ла Мин әйттем:\n— Миңә һәм Минең пәйғәмбәрҙәремә иман килтерегеҙ, — тинем.\n— Иман килтерҙек. Беҙҙең ысынлыҡта мосолман булыуыбыҙға шаһит бул, — тинеләр.\n(Хауариҙар — пәйғәмбәребеҙҙең сәхәбәләре кеүек, хәҙрәти Ғайсаға эйәргән һәм уға тура булған мөридтәр.)\n— Әй, Мәрйәм улы Ғайса, Раббыңдың Күктән беҙгә ашамлыҡ менән ашъяулыҡ индерергә көсөнән киләме? — тинеләр. Ғайса әйтте:\n— Мосолман икәнһегеҙ, (көфөр һөйләргә) Аллаһтан ҡурҡығыҙ, — тине.\n— Ашъяулыҡ менән ризыҡ төшһә, беҙ рәхәтләнеп ашар инек, нәфсебеҙҙе баҫыр инек, һин дөрөҫ һөйләйһеңме икән, ҡарап ҡарайыҡ, мөғжизәгә шаһит булайыҡ, — тинеләр.\nМәрйәм улы Ғайса:\n— Әй, Аллаһым Раббыбыҙ, Күктән беҙҙең өсөн, беҙҙән элек килгәндәргә лә, беҙҙән һуң килгәндәргә лә һин мөғжизә сифатында бер табын индер, беҙҙе һыйла, байрам булһын. Һин ризыҡ биреүҙә иң йомарты бит.\nАллаһ былай тине:\n— Мин уны һеҙгә индерермен, ләкин бынан һуң да арағыҙҙа көфөр һүҙе һөйләүсе табылһа, (йәғни Аллаһҡа ышанмаһа) Мин уны шундай бер яза менән ғазаплармын, донъяһындағы башҡа берәүгә лә ундай ҡаты яза бирелмәҫ.\n— Ий, Мәрйәм улы Ғайса! Мине лә, әсәйемде лә Аллаһтан башҡа ике Аллаһ иттегеҙ, — тип кешеләргә һин әйттеңме?\n— Һин мотлаҡ пакһың. Шулай һөйләргә хаҡым булмаған килеш, мин нисек ауыҙ асайым, ти. Әгәр шулай һөйләгән булһам, һин уны мотлаҡ ишеткән булыр инең. Мин Һинең нимә уйлағаныңды белмәйем. Шик юҡтыр, Һин бөтөн йәшерен серҙәрҙе белеп тораһың.\nҺин бойорғандарҙан башҡа мин уларға бер нәмә лә һөйләмәнем. Мин уларға: минең Раббым һәм һеҙҙең дә Раббығыҙ булған бер Аллаһҡа ғийбәҙәт ҡылығыҙ, тинем. Араларында йәшәгән дәүерҙә уларға шаһит булдым. Миңә үлем биргән ваҡытта ла уларҙы Һин күҙәтеп торҙоң. Һин һәр нәмәне күреп-белеп тороусы шаһит.\nӘгәр ҙә уларға яза бирһәң, улар, шөбһәһеҙ, Һинең ҡолдарыңдыр. Уларҙы ғәфү итергә уйлаһаң, Һинең ихтыярыңда, Һин — еңеүсе. Һин — хөкөмдар.\n(Ҡиәмәттә) Аллаһ әйтер:\n— Бына бөгөн ғәҙелдәргә ғәҙеллектәре файҙа бирә торған көн. Улар өсөн ағастар араһынан шишмәләр ағып ятҡан мәңгелек йәннәттәр бар. Аллаһ уларҙан, улар ҙа Аллаһтан разый буласаҡ. Бына шунда булыр бөйөк ҡотолош.\nКүктәрҙең, Ер эсендәгеләрҙең хакиме — Аллаһтыр. Ул барыһына ла хаҡлы рәүештә ҡөҙрәтлеҙер.


Башҡортостанда йәшелсә, шәкәргә хаҡ төшкән\n10 Сентябрь 2019, 19:07\nБашҡортостанда аҙыҡ-түлеккә хаҡтарҙың дөйөм кимәленең түбәнәйеүе күҙәтелә, был йәшелсәнең миҙгелле арзанайыуына бәйле. Башстат мәғлүмәте буйынса, бер айҙа картуфҡа хаҡ — 27,2%, сөгөлдөргә, башлы һуғанға, кишергә — 32%, ҡыярға — 13%, помидорға — 41%, грушаға, бананға, лимонға, алмаға — 3-8%, виноградҡа 26% төшкән. Шул уҡ ваҡытта аҡ күсәнле кәбеҫтәгә (+11%), әфлисунға (6%), туңдырылған йәшелсәләргә (1%) хаҡ артҡан.\nБашҡортостанда аҙыҡ-түлеккә хаҡтарҙың дөйөм кимәленең түбәнәйеүе күҙәтелә, был йәшелсәләрҙең миҙгелле арзанайыуына бәйле. Башстат мәғлүмәте буйынса, бер айҙа картуфҡа хаҡ — 27,2%, сөгөлдөргә, башлы һуғанға, кишергә — 32%, ҡыярға — 13%, помидорға — 41%, грушаға, бананға, лимонға, алмаға — 3-8%, виноградҡа 26% төшкән. Шул уҡ ваҡытта аҡ күсәнле кәбеҫтәгә (+11%), әфлисунға (6%), туңдырылған йәшелсәләргә (1%) хаҡ артҡан.\nШәкәр (8,4%, йыл башынан — 16,6%), тауыҡ боттары, һөйәкһеҙ сусҡа ите, күркә ите, ыҫланған колбаса (1-3%), он, борсаҡ, фасоль, һоло, арпа, ҡарабойҙай ярмалары (1-4%), көнбағыш һәм зәйтүн майы (1,3% һәм 4,3%), шоколадлы кәнфиттәр (1,5%) арзанайған.\nТауыҡ йомортҡаһы (16,4%), ит фаршы, тауыҡтар, һарыҡ ите (һөйәкһеҙ иттән тыш), сосиска, сарделька (1,5-2,4%), майлы эремсек, ҡуйыртылған һөт, һөт, глазурь һыланған татлы эремсектәр (1,5-3,3%) ҡиммәтләнгән.\nШулай уҡ балыҡ ризыҡтарына хаҡ уртаса 1,6% (һөмбаш балыҡтары ыуылдырығынан һәм томат соусындағы консерваларҙан тыш), балалар өсөн йәшелсә һәм емеш-еләк консерваларына 1,2% һәм 2,7%, ҡара бөртөклө сәйгә һәм ирей торған ҡәһүәгә 1,7% һәм 4,5%, тары ярмаһына 3,7% (йыл башынан — 28,2%) артҡан.\nМәрхәбә ҒӘЙНЕТДИНОВА әҙерләне.


Ғиләжев Илшат Фәрит улы (1960—6.03.2022), скульптор, ҡулдан сүкеү оҫтаһы. 1997 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдары союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2012).\nАбсаттаров Абдулла Әхмәт улы (1902—?), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы һәм 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы ҡылыссыһы, гвардия рядовойы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).\nГоловин Алексей Степанович (1912—5.05.1981), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар бригадаһының айырым саңғысылар батальонының отделение командиры. Советтар Союзы Геройы (1943). Салауат районының почётлы гражданы.\nКинйәкәев Әхтәм Рәхмәтулла улы (1922—18.01.2017), ғалим-нефтсе-геолог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1973—2014 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1988 йылға тиклем геология һәм геоморфология кафедраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), геология-минералогия фәндәре докторы (1965), профессор (1969), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1982). 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордены кавалеры.\nСынбулатов Ғәббәс Ғайса улы (1922—8.07.1987), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы һәм 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының артиллерист-тоҫҡаусыһы, гвардия сержанты. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) һәм 3-сө дәрәжә Дан (1943) ордендары кавалеры.\nШарков Гаврил Антонович (1927—18.03.2002), хеҙмәт алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1951—1982 йылдарҙа «Башкируголь» күмер комбинатының слесарь-монтажсыһы, Күмертау күмер разрезының экскаватор машинисы. СССР-ҙың етенсе саҡырылыш (1966—1970) Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған шахтеры (1981).\nҒабдрахманов Разих Ғабдрахман улы (1932—1.08.2008), ауыл хужалығы алдынғыһы. 1956 йылдан Әбйәлил районы «Урал» совхозының тракторсы-комбайнсыһы. Ленин (1971), Октябрь Революцияһы (1973), 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны (1976) ордендары кавалеры. Әбйәлил районының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы Иҫке Уртай ауылынан.\nМинибаев Николай Умутбаевич (1932—28.12.2001), төҙөлөш тармағы алдынғыһы. 1948—1992 йылдарҙа «Башнефтестрой» тресының 6-сы төҙөлөш-монтаж идаралығы машинисы һәм тракторсыһы; Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1973). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы Миәҙәк ауылынан.\nФәйзуллина Дариға Закир ҡыҙы (1932), театр актёры. 1952—1987 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры, 1995—2004 йылдарҙа Өфө «Нур» татар театры актёры. Башҡорт АССР‑ының халыҡ артисы (1974).\nМусина Римма Мөхтәр ҡыҙы (1937), йырсы, педагог. 1971—2014 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Профессор (1996). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1986).\nСаттаров Фәнүс Мансур улы (1937), ауыл хужалығы ветераны. 1950—1997 йылдарҙа Благовар районы Фрунзе исемендәге колхоздың комбайнсы ярҙамсыһы, бригадиры, иҫәпсеһе, комплекслы бригада бригадиры (1964—1981), хәүефһеҙлек техникаһы буйынса инженеры, келәт мөдире. 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1966). Сығышы менән ошо райондың Өйҙөрәкбаш ауылынан.\nСәлимов Шәйнур Миңлегәрәй улы (1937), хеҙмәт ветераны. 1958 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының яуаплы хеҙмәткәре, махсуслашҡан Дүртөйлө технологик транспорт идаралығының баш инженеры һәм начальнигы; 1986 йылдан «Башнефть» берекмәһе Технологик транспорт һәм махсус техника идаралығының бүлек начальнигы, транспорт һәм автомобиль юлдары департаментының директор урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1997), Халыҡтар Дуҫлығы (1989) һәм «Почёт Билдәһе» (1981) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы Имәнлеҡул ауылынан\nСәлихов Әмир Мөхәррәм улы (1937—2006), хеҙмәт алдынғыһы. 1962—1982 йылдарҙа Салауат нефть химияһы комбинаты һәм «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе токаре. Октябрь Революцияһы (1975), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. Ҡаланың почётлы гражданы (1978). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Йәнырыҫ ауылынан.\nӘғәҙуллина Лиза Ҡыям ҡыҙы (1942), педагогик хеҙмәт ветераны. 1971 йылдан Өфөләге 27-се, 1996 йылдан — 42-се урта мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының (2016) һәм Башҡортостан Республикаһының (2008) халыҡ уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2004).\nЙосопов Ринат Шәйхулла улы (1947), ауыл хужалығы ветераны. 1965—1997 йылдарҙа Саҡмағош районы Карл Маркс исемендәге колхоз тракторсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976), Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1976).\nСолтанбәков Рим Миңнулла улы (1947), прокуратура органдары ветераны. 1978—1996 йылдарҙа Башҡортостан прокуратураһының яуаплы хеҙмәткәре, 1997—2002 йылдарҙа Салауат ҡала прокуроры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1989), Рәсәй прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре (1997).\nСәйетов Вәғиз Ислан улы (1947), хеҙмәт ветераны. 1969—2004 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. Башҡортостандың атҡаҙанған (1992), Рәсәйҙең почётлы (1997) нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районы Ҡарасайылға ауылынан.\nФәхретдинов Иҙрис Әкрәм улы (1947), юғары мәктәп ветераны, ғалим-физик. 1977 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, 1998—2014 йылдарҙа М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының дөйөм физика кафедраһы мөдире. Физика‑математика фәндәре докторы (1998), профессор (1999), Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007).\nХәсәнов Ринат Шәймулла улы (1947), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, ғалим-балалар хирургы, йәмәғәтсе. 1984 йылдан Өфөләге 21-се дауахананың баш табипы, 2008 йылдан — Республика балалар клиник дауаханаһы директоры, 2013 йылдан Башҡортостан Республикаһы Милли медицина палатаһының вице президенты. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының 1-се, 2-се һәм 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000). Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡортостандың (1991) атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Татарстан Республикаһының Баулы ҡалаһынан.\nШафиҡов Рафаил Гәбдрәхим улы (1947), дәүләт хеҙмәте, мәҙәниәт һәм юғары мәктәп ветераны. 2000—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәт министры урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы Ибрай ауылынан.\nҠусмаева Мәрйәм Тимерхан ҡыҙы (1952), яҙыусы. Рәсәй һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы.\nХанмырҙин Мөнир Фаязғаян улы (1952), хеҙмәт ветераны, слесарь. 1973—2012 йылдарҙа Салауат нефть химияһы комбинаты һәм «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе эшсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы Аллағыуат ауылынан.\nАвзалов Рузил Хәкимйән улы (1957), ғалим-зооинженер. 1983 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, 1995—2004 йылдарҙа һәм 2010 йылдан уҡыу‑уҡытыу эштәре буйынса проректор, 2004—2010 йылдарҙа инновацион эш буйынса проректор. Биология фәндәре докторы (2004), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008).\nДанилкин Виктор Анатольевич (1957), комсомол, партия һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 1988 йылдан Салауат ҡала Советы башҡарма комитетының социаль тәьминәт бүлеге мөдире, 1993—1998 йылдарҙа ҡала хакимиәтенең социаль яҡлау идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған социаль яҡлау хеҙмәткәре, РСФСР-ҙың социаль яҡлау отличнигы. Сығышы менән ошо ҡаланан.\nКинйәбаев Рәлиф Мөстәҡим улы (1957), журналист, яҙыусы һәм драматург. 2011 йылдан «Һәнәк» журналының баш мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003). Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2021).\nҠотләхмәтов Әхәт Йәүҙәт улы (1957), ауыл хужалығы, партия органдары һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 2001—2019 йылдарҙа Көйөргәҙе район хакимиәте башлығы. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Салауат Юлаев ордены кавалеры. Райондың почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың Аҡһары ауылынан.\nЗакиров Эрик Илдус улы (1962), хеҙмәт алдынғыһы. 1987—2003 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе аппаратсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Нуриман районы Ҡыҙыл Шишмә ауылынан.\nЗаһиҙуллин Нәүфәл Шамил улы (1977), ғалим-терапевт. 2000 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, 2004 йылдан — халыҡ-ара бәйләнештәр бүлегенең начальник урынбаҫары. Медицина фәндәре докторы (2010).\n1 ғинуарҙа вафат булғандар\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=1_ғинуар&oldid=1112763 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 19:13 7 март 2022 үҙгәртелгән.


Өфөлә «Мин - әсәй!» конкурсы үтәсәк // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nӨфөлә «Мин - әсәй!» конкурсы үтәсәк\n12:34, 1 ноября 2012 Йәмғиәт\nШәмбе, 3 ноябрҙә, Өфө дәүләт нефть техник университетының Йәштәр һарайында (С.Орджоникидзе исемендәге мәҙәниәт йорто) «Мин — әсәй!» ҡала конкурсы үтә.\nӨфө хакимиәтенең йәштәр сәйәсәте буйынса комитетынан хәбәр итеүҙәренсә, бәйгелә 30 йәшкә тиклемге туғыҙ әсә ҡатнашасаҡ.\nСарала ҡатнашыусыларҙы түбәндәге һынауҙар көтә: «Йәгеҙ әле, әсәйҙәр!» тип аталған үҙең менән таныштырыу конкурсы, «Әсәйҙең алтын ҡулдары» кулинария бәйгеһе, «Беҙ барыбыҙ ҙа төрлө» исемле өйгә эш һәм «Тылсымсы» конкурс-күргәҙмәһе.\nӘсәләрҙең сығыштарына мәҙәниәт, сәнғәт эшмәкәрҙәре, киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре, йәмәғәт эшмәкәрҙәре баһа бирәсәк.\nКонкурсты ойоштороусылар булып Өфө хакимиәтенең йәштәр сәйәсәте буйынса комитеты һәм Йәштәр мәшғүллегенә булышлыҡ итеү үҙәге сығыш яһай.\nҒаилә абруйын күтәреү, шулай уҡ ҡала предприятиеларында һәм ойошмаларында эшләгән йәштәр араһында ижади бәйләнеш булдырыу, уларҙың үҙ-ара хеҙмәттәшлеген үҫтереү бәйгенең төп маҡсаты булып тора.


Өфөлә «Туғанлыҡ» фестиваленең иң яҡшы спектакле иғлан ителде // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nӨфөлә «Туғанлыҡ» фестиваленең иң яҡшы спектакле иғлан ителде\n11:27, 15 сентября 2017 Мәҙәниәт\nӨфөлә «Туғанлыҡ» фестиваленең иң яҡшы спектакле иғлан ителде Фото: Олег Яровиков\nӨФӨ, 2017 йыл, 15 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.\nӨфөлә VI «Туғанлыҡ» халыҡ-ара төрки телле театрҙар фестиваленең «Иң яҡшы спектакль» номинацияһында М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрының «Антигона» спектакле еңеү яуланы.\nФәрит Бикчәнтәевтың «Дон-Жуан» спектакле (Ғ. Камал исемендәге театр, Ҡазан) иң яҡшы режиссер эше тип баһаланды. М. Ғафури исемендәге Башҡорт драма театры актрисаһы Лилиә Ғәлина «Антигона» спектаклендә иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ ролен башҡарыусы булараҡ билдәләнде. «Иң яҡшы ир-егет роле» номинацияһында «Антигона» спектаклендәге Креон роле өсөн Олег Ханов еңеүсе тип танылды. Икенсе пландағы иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роленә Ҡаҙағстандың «Жастар» театрынан Мәрхәбәт Матгулова лайыҡ булды («Ревизор» спектаклендә Анна Андреева роле). «Икенсе пландағы иң яҡшы ир-егет роле» номинацияһында Башҡорт драма театры актеры Илдар Сәйетов еңеү яуланы («Антигона»ла һаҡсы роле). Иң яҡшы сценография Сыуашстандан «Кәкүкле сәғәт» спектаклендә. «Иң яҡшы музыкаль биҙәлеш» номинацияһында «Ревизор» спектакле бүләкләнде (Ҡаҙағстандан «Жастар» театры).\n7 сентябрҙән Өфөлә Башҡортостан башлығы Рөстәм Хәмитов булышлығында «Туғанлыҡ» фестивале үтте. Театр форумына Хакасиянан, Ҡырғыҙстандан, Дағстандан, Азербайжандан, Ҡабарҙа-Балҡарҙан, Сыуашстандан, Ҡаҙағстандан, Татарстандан һәм Башҡортостандан ижади коллективтар йыйылды.\n12 сентябрҙә баш ҡалабыҙҙа Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов VI «Туғанлыҡ» халыҡ-ара төрки телле театрҙар фестиваленең мәҙәниәт эшмәкәрҙәре менән осрашты.\nТеатр форумы жюрийына билдәле режиссер, М. Горький исемендәге Ырымбур өлкә драма театрының художество етәксеһе, Рәсәйҙең халыҡ артисы һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Рифҡәт Исрафилов етәкселек итте (Ырымбур).\nЖюри составында шулай уҡ күренекле сәнғәт эшмәкәрҙәре — драматург, Төрөк яҙыусылары союзы идараһы ағзаһы Тунджэр Джюдженоглу (Төркиә), Х. Намсараев исемендәге Бүрәт дәүләт академия драма театрының художество етәксеһе, Бүрәт Республикаһының халыҡ артисы Эржена Жамбалова (Улан-Удэ) һәм легендар актриса, СССР-ҙың халыҡ артисы Гөлли Мөбәрәкова (Өфө) эшләне.


Уҙған йома, шәмбе һәм йәкшәмбе көндәрендә республикала 32 авария теркәлгән, уларҙа 7 кеше һәләк булған, 42-һе йәрәхәтләнгән\nЙома иртән Өфө-Иглин юлының 7-се километрында 56 йәшлек водитель ВАЗ автомобилендә юлды тәғәйенләнмәгән урында сығып барыусы ҡатынды тапай. Йәйәүле ваҡиға урынында һәләк була.\nШәмбе иртән Һамар -Өфө - Силәбе автомобиль юлының 1521-се километрында «Газель» фургонының 56 йәшлек водителе, юғары тиҙлектә юл һыҙатында торған ярым тағылмалы йөк машинаһына барып бәрелә. Аварияла «Газель» водителе менән уның 31 йәшлек улының ғүмере өҙөлә, ваҡиға сәбәптәре асыҡлана.\nОшо уҡ көндө бер сәғәт самаһы ваҡыттан һуң Краснохолмский -Нефтекама автомобиль юлының Ҡалтасы районына ҡараған өлөшөндә ҡатын-ҡыҙ идара иткән 10-сы модель автомобиль ҡаршы юлдағы БМВ-ға бәрелә. Авария һөҙөмтәһендә Рәсәй машинаһының 26 йәшлек пассажиры вафат була. Водитель үҙе, шулай уҡ БМВ-ның ике пассажиры ауыр йәрәхәттәр менән дауаханаға оҙатыла.\nДөйөм алғанда, өс көн эсендә юл инспекторҙары юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен боҙоуға бәйле, 9 меңгә яҡын осраҡ теркәгән. 294 водителдең рулгә эскән килеш ултырыуы асыҡланған. Был ҡылығы өсөн икенсе тапҡыр тотолоусы 17 кеше яуаплылыҡҡа тарттырыласаҡ.


Ағасты кем урлаған?\nҮткән йыл Башҡортостан иҡтисадына урманды урлап ҡырҡыусылар 130 миллион һумлыҡ зыян килтергән. Был ҡулға тотолғандарынан, ә ысынында күпме урман вәхшиҙәрсә юҡ ителгәнен бер кем дә белмәй. Урмансылар көрәшкә осоусы аппараттарҙы һәм космос мониторингын йәлеп итә. Ҡараҡтар ҙа йоҡламай, алдау ысулдарын...\nБашҡортостанға көслө бурандар килә\nЕпшек ҡар яуыуы, елдең тиҙлеге секундына 15-20 метрға етеүе ихтимал. Юл хәрәкәте именлеге дәүләт инспецияһы юлдарҙа боҙлауыҡ булыуы, ҡар һырынтылары ятыуы тураһында ла иҫкәртә.\nЭй, ултыра балыҡсы\nҠышҡыһын балыҡ тотоусылар таң менән боҙ өҫтөнә ашыға. Сәмләнеп улар именлек тураһында бөтөләй онота. Боҙҙа күңелһеҙ хәлдәрҙе булдырмаҫ өсөн ҡотҡарыусылар сираттағы рейдҡа сыҡты.Айрат Әхмәтов ҡышҡы балыҡ тотоу нескәлектәрен бик яҡшы белә. Уларҙың иң мөһиме-һинең нисә балыҡ тотҡаныңды күршең...\nБорай районында урынлашҡан һунарсылыҡ хужалығы ҡулға өйрәтелгән айыу, ҡабандар менән дан тота. Борай районында урынлашҡан һунарсылыҡ хужалығы егере – Фәдис Ғәйфиевтың һәр иртәһе Федя ҡушаматлы ҡулға өйрәтелгән айыуҙы ашатыуҙан башлана. Фәдис Ғәйфиев хужалыҡҡа ике йыл элек осраҡлы рәүештә килеп...\nЙығылған ағастарҙы нисек бушлай алырға?\nЯңы йылдан күп үҙгәрештәр ғәмәлгә инде. Шуларҙың береһе йығылған ағастарға бәйле. Хәҙер уларҙы бушлай алырға рөхсәт ителә. Урман эсендә йәшәп ағасты алтын хаҡына һатып алабыҙ тип зарлана Хәфизә Ҡадырова. Песнионерға 1 айлыҡ аҡсаһын мунса өсөн утын әҙерләүгә сығарып һалырға тура килә. Хәҙер инде...\nПенсионерҙарға түләү 25 процентҡа артты\nАуылда йәшәгән һәм ауыл хужалығында 30 йыл эшләгән пенсионерҙарға түләү 25 процентҡа артты. Башҡортостанда ошондай стажға эйә булған 51 мең кеше йәшәй.\nЫрымбур өлкәһендә цинк ҡоролма эшләүсе заводта сыҡҡан янғын һүндерелде. 6 мең ярым квадрат метрҙы ялмап алған ут менән көрәшкә 50 ҡотҡарыусы һәм 15 берәмек техника йәлеп ителде. Ғәҙәттән тыш хәл урынында әле экологтар эшләй. Һуңғы мәғлүмәттәр буйынса, һәләк булыусылар һәм йәрәхәтләнеүселәр юҡ...\nЯңы йыл каникулдарында башҡала дауаханаларына мөрәжәғәттәр күпкә аҙайған\nТөрлө йәрәхәттәр алып 3 мең 800 кеше, шул иҫәптән мең бала мөрәжәғәт иткән. Был былтырғы менән сағыштырғанда аҙыраҡ. Яңы йыл майҙансыҡтарында 99 кеше йәрәхәтләнгән. Белгестәрҙең пиротехника менән һаҡ эш итергә саҡырыуына ҡарамаҫтан, күңелһеҙ хәлдәр көн дә тиерлек теркәлеп тора. Күгәрсен...\nӨфө-Затон юлында йөк ташыусы Газель машинаһы янып китте\nҺәләк булыусылар һәм йәрәхәтләнеүселәр тураһында хәбәр ителмәй. Водитель машинанан сығып өлгөргән. Ғәҙәттән тыш хәл сәбәптәре асыҡлана. Яңы йылдың тәүге эш көнөндә Өфөлә генә 7 аварияла 8 кеше йәрәхәтләнгән.\nСалауат Юлаев клубына артабан да ярҙам күрһәтеләсәк\nБөгөн Республика етәксеһе Радий Хәбиров Салауат Юлаев командаһының баш тренеры Николай Цулыгин һәм команда капитаны Григорий Панин менән осрашты. Унда клубтың киләсәктәге үҫеш мөмкинлектәре тикшерелде. Радий Хәбиров “Салауат Юлаев” хоккей клубының данлы үткәненә туҡталып, киләсәктә лә уға ярҙам...


Республика делегацияһы Рәсәйҙең Ҡаҙағстандағы сауҙа вәкиле менән осрашты // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nРеспублика делегацияһы Рәсәйҙең Ҡаҙағстандағы сауҙа вәкиле менән осрашты\n12:03, 17 сентября 2013 Иҡтисад\nҠаҙағстан менән тауарҙар әйләнеше буйынса Башҡортостан Рәсәйҙең тәүге биш төбәге иҫәбенә инә. Дүшәмбе, 16 сентябрҙә, Астанала Рәсәйҙең Ҡаҙағстандағы сауҙа вәкиле Александр Яковлевтың Башҡортостан делегацияһы менән осрашыуында республика вәкиллегенең ике яҡлы хеҙмәттәшлекте киңәйтеүгә индергән өлөшө хаҡында әйтелде. Осрашыуҙа һүҙ республиканың иҡтисади презентацияһын үткәреүгә әҙерлек тураһында барҙы. Башҡортостан презентацияһы Астанала октябрҙә үтәсәк, тип хәбәр иттеләр «2015 йылда Өфө ҡалаһында ШОС һәм БРИКС сараларын үткәреү өсөн шарттар булдырыу буйынса проекттарға ярҙам итеү офис-төркөмө» автономиялы коммерцияға ҡарамаған ойошмаһының матбуғат хеҙмәтенән.\nБР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Салауат Сәғитов сауҙа вәкиленә презентацияға әҙерлек тураһында һөйләне һәм ике яҡлы осрашыуҙарҙа тикшереләсәк төп мәсьәләләрҙе билдәләне.\nАлександр Яковлев һүҙҙәренсә, октябрҙә үтәсәк презентация Ҡаҙағстан эшҡыуарҙарында ҙур ҡыҙыҡһыныу уята, уларҙың күптәре — Рәсәйҙең Ҡаҙағстандағы илселеге ҡарамағындағы Эшлекле совет ағзалары, «Рәсәй — Ҡаҙағстан» клубы составына инә.\nБР Иҡтисади үҫеш министрлығы мәғлүмәттәренә ярашлы, Башҡортостан менән Ҡаҙағстан араһындағы тауарҙар әйләнеше күләме 2012 йылда 193,5 миллион АҠШ доллары тәшкил иткән, шул иҫәптән 192 миллион доллар – экспорт. 2013 йылдың тәүге ярты йыллығы йомғаҡтары буйынса үҙ-ара сауҙа итеү күләме 39,2 миллион доллар тәшкил иткән. Тышҡы сауҙа әйләнеше күләме буйынса Ҡаҙағстан Башҡортостандың партнер илдәре араһында 28 урында тора, уның өлөшө 0,6 процент тәшкил итә.\nТеги: презентациялар,тышҡы бәйләнештәр,визиттар


Республикала янғын хәүефһеҙлеге айлығы башланды\nСөнки тап ошо осорҙа ут сығыу осраҡтары йыш теркәлә. Көндәр йылыныу менән халыҡ тәбиғәткә сыға башлай, сүп-сар яндырыу ҙа янғынға сәбәпсе булыуы мөмкин.\nБөгөн Башҡортостан урман хужалығы министрлығының коллегияһында ла һүҙ урман янғындарына юл ҡуймау, йәшел байлыҡты һөҙөмтәлерәк ҡулланыу хаҡында барҙы. Ултырышта Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Илдар Тимерғәлин ҡатнашты. Былтыр урмансылар алдарына ҡуйылған йөкләмәләрҙе тулыһынса үтәп сыҡҡан, әле бында системаны үҙгәртеп ҡороу буйынса эш алып барыла. Ул эште яҡшыртырға булышлыҡ итер тип көтөлә. Урманды һөҙөмтәлерәк ҡулланыу маҡсатында контроль-күҙәтеү эшмкәрлеген йәнләндереү ҡарала. Шулай уҡ ҡартайған һәм япраҡлы ағастарҙы ҡырҡыу һәм эшкәртеү, дарыу үләндәрен йыйыуҙы юлға һалыу күҙаллана. Япраҡлы ағастарға иғтибарҙы йүнәлтеү ылыҫлы фондты һаҡсылыраҡ ҡуланыу мөмкинлеген бирәсәк.\nӘлеге мәлдә төп бурыс урман янғындарына юл ҡуймау. Хәҙер министрлыҡта масус ҡоролма менән йыһазландырырған диспетчер хеҙмәте эшләй. Спутник системаһы ярҙамында республиканың бар урмандарын күҙәтеп барырға һәм төтөн сыҡҡан урынды шунда уҡ билдәләргә мөмкин. Яңы ҡоролма урман янғындарын кәметергә ярҙам иткән, былтыр республикала 49 ут сығыу осрағы теркәлгән, 189 гектар тирәһе майҙан зыян күргән.


Был гүзәл заттың бар булмышынан аҡһөйәклек бөркөлөп торған кеүек. Сәхнәлә төрлө ролдәр башҡарғанда ғына түгел, урам буйлап атлап үткәнендә лә унан ниндәйҙер аңлатып булмаҫлыҡ затлылыҡ ипкене һибелә һәм һин ысын актрисаның, ысын ҡатын-ҡыҙҙың тап уның кеүек булырға тейешлеген аңлайһың. Булмышың ниндәй -асылың шундай, ти бит әле халыҡ та, тимәк, уның булмышы менән асылына тоғролоҡ һаҡларға мөмкинлек биргән һөнәре Хоҙай ҡөҙрәтенән. Ҡунағыбыҙ - Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актеры, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Рәзифә ДИНМӨХӘМӘТОВА менән әңгәмәбеҙ уның ролдәре тураһында ғына түгел, матурлыҡ, ҡатын-ҡыҙ асылы тураһында ла.\nБейеү - яратҡан шөғөлөм\nСығышым менән Учалы районы Сәфәр ауылы ҡыҙымын. Атайымдар яғынан олатайымдар тоҡомо үҙ заманына күрә бик бай булған, был турала артыҡ һөйләп бармаһалар ҙа, бала саҡтан барыбер ҡайҙандыр ишетеп белә инем. Бер әбейемде хәтерләйем, оло йәштә булыуына ҡарамаҫтан, башын гел юғары, арҡаһын төҙ тотоп йөрөй ине. Бөтмәҫ эш менән баҫылған ауыл ҡатын-ҡыҙы өсөн уның үҙен тотошо ятыраҡ та булғандыр, һәр хәлдә, олораҡ инәйемдәр затлылыҡтың ҡандан килеүе тураһында һөйләй инеләр. Ике ағай, бер апай ҡурсыуы һәм тәрбиәһе эләкте миңә. Кинйә балаға еңел, тип уйлап, күптәр хаталана. Мәҫәлән, ҡайһы саҡта үҙ аллы берәй ҡарарға килә алмай йонсойом, сөнки минең өсөн һәр ваҡыт башҡалар хәл итә ине. Үҙем дә үтә тыңлаусан бала булдым.\nӘсәйем шәп бейеүсе ине, атайым шулай уҡ ижадҡа битараф түгел, шиғырҙар ҙа яҙа. Үҙем инде телем асылмаҫ борон уҡ бейегәнмен. Яҙмыштыр инде, мин бәләкәй саҡта Ф. Ғәскәров исемендәге дәүләт академик халыҡ бейеүҙәре ансамблендә солист булып эшләп пенсияға сыҡҡан Зөлфиә Кирәйева беҙҙең ауылға күсеп килде. Фәйзи Ғәскәров бейеүселәрҙе райондар буйлап үҙе һайлап йыйған, бына шул Зөлфиә апайҙың һәләтен күреп, аһ, иткән, тиҙәр. Минең хәтеремдә бик сибәр апай булып һаҡланып ҡалған ул. Ире Рәис ағай баянсы ине. Сәфәр ауылының клуб мөдире Наил ағай Байышев та үтә дәртле кеше ине. Ғөмүмән, беҙ үҫкән осорҙа ауылда мәҙәни тормош гөрләп торҙо. Халыҡ-ара фестивалдәрҙә ҡатнашыу ҙа ғәҙәти күренеш ине. Беҙҙә булған сәхнә костюмдары башҡа бер ҡайҙа ла булмағандыр. Зөлфиә апайға бейергә бөтөн ауыл балалары йөрөй торғайны. Сөнки быға тиклем төрлө спорт секциялары булған хәлдә лә, бейеү түңәрәге эшләй башлауы ҙур яңылыҡ ине. Яйлап, әлбиттә, һан яғынан ҡыҫҡарып, бейеүҙе ихлас яратыусылар ғына тороп ҡалды. Уларҙың араһында мин дә бар инем. Бейеүгә һөйөүем шул тиклем көслө ине, хатта башҡа һөнәр һайлауҙы күҙ алдына ла килтермәй инем. Учалы сәнғәт училищеһын тамамлағас ҡына бейеүсе һөнәренең ни тиклем ауыр булыуына төшөндөм. Шуға ла белемемде Өфө дәүләт сәнғәт академияһында, актерҙар әҙерләү бүлегендә дауам иттем.\nАкадемияла уҡый башлағас, тәүҙә театр минең өсөн бөтөнләй аңлайышһыҙ ят донъя булып тойолдо. Бөтөн күҙаллауҙарым селпәрәмә килде, минән нимә талап иткәндәрен дә аңламайым кеүек. Һәр бер сәнғәттең, бигерәк тә, профессиональ сәнғәттең айырмаһын шунда күрҙем. Таңсулпан Бабичеваға оло рәхмәтлемен, шул саҡта тап ул йөрәгемдәге ишекте асты. Беҙҙең менән бигерәк ихлас була торғайны. Төркөмдә башҡа милләт кешеләре лә уҡыны, юҡ-юҡта милли мәсьәләләр ҙә, башҡа төрлө проблемалар ҙа килеп сыға торғайны, уҡытыусыбыҙ бер ваҡытта ла тауыш күтәрмәне. Ғаиләле, сәхнәлә уйнай, беҙҙең менән эшләп өлгөрә - ҡайҙан көс алғандыр ул. Уҡытыусы булараҡ, башҡорт милли сәнғәтенә индергән өлөшөн баһалап та булмай, әлбиттә, шулай ҙа уның театрҙа уйнамауынан театр сәнғәте оло юғалтыу кисерә, тип уйлайым. Актриса булараҡ, уның кисерештәрен дә тоям.\nҠатын-ҡыҙ булараҡ та өлгө алған кешем -Таңсулпан Даһи ҡыҙы. Бына кемдә ул исмаһам аристократлыҡ! Һәр ваҡыт үҙен камиллаштырыу өҫтөндә эшләүенә, үҙенә иғтибарлы булыуына һоҡландым. Йәштәр былай ҙа матур, әммә йылдар үтеү менән ниндәйенә лайыҡлыбыҙ, шундай йөҙгә эйәбеҙ, тип әйткән Шэрон Стоун. Матурлыҡтың эске тороштан килеүен Таңсулпан Даһи ҡыҙына ҡарап та әйтеп була. "Сәхнәләге актер ус төбөндәге кеүек, унда йәшеренеп ҡалыр ер юҡ. Шуға күрә, йәштән үк матур булырға ынтылығыҙ, эстән саф, матур икәнһегеҙ, тыштан бер ҡасан да йәмһеҙ булмаясаҡһығыҙ", - тигән һүҙҙәре хәтерҙә ныҡ уйылып ҡалған.\nЫсынлап та, изге кешеләр яуыз кешене уйнай ала, ә бына яуыз кеше изге кешене бер ҡасан да һүрәтләй алмаясаҡ. Таңсулпан Ғарипова, Гөлдәр Моратова кеүек уҡытыусыларым да яҙмышымда ҙур роль уйнаны.\nҺәр нәмәнең үҙ ваҡыты\nМине актриса булараҡ Мостай Кәримдең "Оҙон-оҙаҡ бала саҡ" спектакленән һуң ҡабул иттеләр. Уға тиклем күрмәйҙәр ҙә, хатта ҡасандыр актриса булып, асылып китәсәгемә ышанмайҙар ҙа кеүек ине. Аллаһы Тәғәләнең ҡөҙрәте менән, күктә йондоҙҙар киҫеште, ахыры, Айрат Әхтәм улы Абушахманов диплом эшен эшләү өсөн театрға килде һәм миңә Әсҡәт ролен бирҙе. Нисек ышанғандыр, мине нисек был ролдә күргәндер, уныһын үҙе генә белә. Ғөмүмән, Айрат Әхтәм улы нескә психолог, уның янында хатта ниндәйҙер уй уйларға ла ҡурҡыта, сөнки һинең ҡарашыңдан нимә уйлап торғаныңды уҡыған кеүек. Әгәр ҙә ваҡытында ошо ролем булмаһа, кем белә, бәлки, мин театрҙан китергә лә мәжбүр булыр инем. Малай роленән ҡурҡманым да, йәмһеҙ күренермен, тип тә борсолманым. Уҡыған саҡта Таңсулпан Даһи ҡыҙы, бер ваҡытта ла сәхнәлә йәмһеҙ күренәм, тип ҡурҡма, әгәр ҙә ҡурҡаһың икән, һин актер түгел, тип өйрәтә ине. Ситтән үҙеңә ҡарау, көҙгө алдында репетициялар үткәреү ҙә дөрөҫ түгел, ул саҡта һин нисек матур күренәйем, тип баш ватып, асылып уйнай ҙа алмаясаҡһың. Ниндәйҙер ситлеккә бикләп ҡуяһың үҙеңде. Әйткәндәй, сәхнәлә бер ваҡытта ла йәмһеҙ күренеүҙән ҡурҡманым, иң мөһиме, ролеңде йөрәгең менән ихлас итеп башҡарһаң, барыһы ла урынына ултыра. Хатта йәмһеҙ генә малай ҙа сикһеҙ матур булып күренәсәк.\nШулай ҙа Әсҡәт - ябай малай түгел, уның күңелендә шундай бөйөк трагедия ята. Минең ул осорҙа тетрәнеп йөрөгән үҙ фажиғәм йөрәгемде ярып алып бара - яҡты донъяларҙан әсәйемде юғалтҡан мәлем ине. Йырсылар һағышын - йырлап сығара, шағирҙар шиғыр яҙа, минең йөрәгемә йыйылып йөрөгән сикһеҙ һағышым ошо ролгә һалынғандар, тием. Ижад кешеләренең тиреләре йоҡағыраҡ була, беҙ елде лә, дауылды ла, ҡояшты ла башҡа кешеләргә ҡарағанда икенсе төрлөрәк, нисектер, күңелгә яҡын алып ҡабул итәбеҙ. Шуның өсөн дә беҙгә ваҡыты-ваҡыты менән эсеңдәге хистәр ҡойонон тышҡа сығарып алыу мөһим. Гел сабырҙар итеп йәшәгәс, был ҡайғымды ла ситтәргә түгә алмай инем. Ошо роль менән ҡайғымды еңә алдым, ниндәйҙер кимәлдә рухи үҫеш кисерҙем. Был донъяла һәр ваҡиғаны тик яҡшыға ғына юрарға кәрәк. Ниңә улай, ниңә былай икән, тип, бер нәмәгә лә зарланырға ярамай, тимәк, ваҡыты етмәгән. Һәр нәмәнең үҙ ваҡыты бар, сабырлыҡтың төбө - һары алтын, тиҙәр, лайыҡлы үткәрә белһәң, Хоҙай бүләген ебәрә ул.\nЙәшлек хаталарҙы ла аҡлай\nСәхнәлә ниндәй роль уйнағанмын, үҙем өсөн уларҙың барыһы ла ҡәҙерле. "Яралы яҙмыш" (Н. Асанбаев) спектаклендә өнһөҙ бер шәүлә - геройҙың уйҙағы ғына образы Нәфисә лә хатта яратҡан ролдәремдең береһе. "Әхмәтзәки Вәлиди Туған" (Н. Асанбаев) тарихи драмаһында - Нәфисә, "Бәхет хаҡы" (Х. Мөҙәрисова) музыкаль мелодрамаһында Әминәне яратам. Былтырғы ижад миҙгелендә беренсе тапҡыр рус классикаһында уйнарға тура килде - "Бирнәһеҙ ҡыҙ" (А. Островский) драмаһындағы Лариса роле еңелдән бирелмәне, әммә эске кисерештәре буйынса унда үҙемде таныныммы икән, бик яҡын булды. Һанап ҡарайым да, ролдәремдең береһен дә үпкәләткем килмәй. "Тиле йәшлек"тәге (И. Абдуллин) Һандуғас бик әүҙем ҡыҙ, холҡом һәлмәгерәк, тынысыраҡ булғанға күрә, уны уйнауы үҙенсәлекле булды. Ғөмүмән, холҡома оҡшамаған характерҙарҙы уйнауы ҡыҙығыраҡ, тип иҫәпләйем, тамашасыға ла тәтәй ҡыҙҙар ялҡытып китә. Роль өҫтөндә яйлап эшләйем, тормоштағы кеүек, сәхнәлә лә тиҙ табылған тиҙ юғала бит ул. "Ҡоҙаса" (Б. Бикбай, З. Исмәғилев) музыкаль комедияһында ариялар йырларға ла тура килгәс, үҙем түгел, вокалдан уҡытыусым Ләлә Зөфәр ҡыҙы Муллабаева ла аптырап ҡалғайны. Сөнки быға тиклем профессиональ кимәлдә йырламай инем. Бейеүсе булараҡ, үҙемә-үҙем "бишле"гә бейей алғанлығымды раҫлағайным инде, йырсы булараҡ һынап ҡарау ҙа ҡыҙыҡ булды.\nБыға тиклем, нисектер, балалар, йәш ҡыҙҙар ролдәрен башҡарып йөрөһәм, француз режиссеры Стефани Лойк мине етдиерәк ролдәргә индереп ебәрҙе. "Сабырҙар һәм сәйерҙәр" (Р. Вальзер) спектакленән һуң үҙем өсөн ошо сикте үттем - бала саҡ артта ҡалды. Шулай бер амплуала тороп ҡалыусы актерҙар ҙа була бит. Лиза - минең ҡатын-ҡыҙ ролдәрен башҡарыу өсөн өлгөрөп еткәнлегемде билдәләне. Быға тиклемге уйнаған спектаклдәрҙе ҡабатлау мөмкинлеге эләкһә, хәҙер улай уйнамаҫ инем, тип ҡуям, сөнки өлкәнәйеү менән олпатлыҡ та, тәрәнлек тә килә. Әммә йәшлек үҙе бер матурлыҡ бит ул, донъяның әсе-сөсөһөн күрмәгәнһең, донъя шулай яҡты, көс-ҡеүәт ташып тора, нисек барһың, шулайһың - ошолар барыһын да аҡлай ҙа ҡуя.\nҮҙем булып йәшәйем\nУҡытыусыларым, башҡа шәхестәр менән һоҡланһам да, сәхнәлә лә, тормошта ла кемгәлер оҡшарға теләмәйем. Аллаһы Тәғәлә тарафынан үҙемә һалынған һәләттәрҙе үҫтереү миңә күпкә ҡыҙығыраҡ. Шулай ҙа бөгөн театр донъяһында Зәйтүнә апай Бикбулатованан тыш, бер кемде лә улай телгә күп алмайҙар икән, актриса булараҡ, мин уның ҡайһы бер сифаттарына эйә булырға теләр инем. Олоғайғас, эске торошом буйынса Гөлли Арыҫлан ҡыҙы Мөбәрәкова кеүек булғым килер ине. Олпатлыҡ, абруй, сабырлыҡ, кәрәк урында ғына аҡыллы һүҙ һөйләү, кәрәкмәгәнгә ҡыҫылмау - уға хас күркәм сифаттар. Быларҙың барыһына нигеҙҙең йәштән һалынғанлығын аңлайым, күңелемде буш әйберҙәр менән тултырмаҫҡа тырышам. Бөгөн психология, үҙ-ара дөрөҫ мөнәсәбәттәр ҡороу, дөрөҫ аралашыу, дөрөҫ йәшәү нигеҙҙәренә өйрәтеүсе әсбаптар күбәйҙе, хатта был йүнәлеш нисектер модаға инеп китте. Мин дә, буш ваҡытым булһа, позитив тормошҡа өйрәтеүсе китаптар уҡыйым. Һыуыҡтар төшкәс, бәйләү теләге уяна, йәйгеһен иһә еләк йыйырға, ҡаҡ ҡойорға, үләндәр йыйырға яратам.\nҮҙенә, үҙенең һәләтенә һәм хатта етешһеҙлектәренә ғәҙел ҡараған кеше булараҡ, әңгәмәләшкән саҡта Рәзифә Динмөхәмәтованың нескә һәм матур күңеленә ҡабат-ҡабат һоҡланыу тойғолары кисерергә насип булды. Сәхнәлә лә, көндәлек тормошта ла бер нәмәгә лә ҡарамайынса ысын ҡатын-ҡыҙ булып ҡала белеүе, ысынлап та, асылынан киләлер, күрәһең. Сөнки, асылың ниндәй, булмышың - шундай...\nЯҙылған: 07.03.14 | Ҡаралған: 1631


Ҡырмыҫҡалар тоҡомонан » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Шәхестәр » Ҡырмыҫҡалар тоҡомонан\nҠырмыҫҡалар тоҡомонан 20.12.2016 // Шәхестәр\nҠырмыҫҡалы районы үҙенең хеҙмәт батырҙары, һуғыш ҡаһармандары, ғалимдары, әҙиптәре, сәнғәт эшмәкәрҙәре менән дан тота. Ғөмүмән, уңған, тырыш, сәмле халыҡ йәшәй унда. Тыуған ауылы, яҡташтары, ҡәрҙәштәре тураһында һүҙ сыҡһа, Рәсих Нурғәли улы: “Беҙ бит ҡырмыҫҡалар тоҡомонан!” – тип әйтергә ярата. Төбәк халҡының ошо сиктән тыш эшһөйәр кескенә йән эйәләренән сыҡҡанлығы тураһындағы легендаларҙы һәм фараздарҙы ла телгә ала ҡайһы саҡ. Рәсих Ханнанов хаҡында матбуғатта яҙылғылап тора. Һәр хәлдә юбилейы һайын һәм күләмле китаптары нәшер ителеү уңайынан. 35-40 йыл бергә аралашҡан кешеләргә уның тормош һәм хеҙмәт юлында, ижадында бөтөн мәғлүмәт тә билдәле һымаҡ, ләкин был шулай тойола ғына. Ата-әсәһенең йәшлегенә һәм үҙенең бала сағына бәйле байтаҡ ҡыҙыҡлы тарих бар.\nАтаһы Нурғәле буласаҡ генерал Миңлеғәле Шайморатов менән уйнап үҫә. Был ике дуҫтан Миңлеғәле – аҙ һүҙле, уйсан, ҡыйыуһыҙ. Уның ҡарауы, Нурғәленең теле телгә йоҡмай, булған хәлдәргә оҫта итеп бай фантазияһын ҡушып ебәрә.\nУн һигеҙ йәшлек Нурғәле ун биш йәше лә тулмаған Орҡоя исемле ҡыҙға өйләнә. Һәм был ике етем үҙҙәренең бер туғандарын балалар йорттарынан эҙләп табып алып ҡайта. Биш малай һәм бер ҡыҙ! Ул арала үҙҙәренең Әнисә исемле ҡыҙҙары һәм 1931 йылда Рәсих исемле улдары тыуа. Йәш кенә ғаиләлә һигеҙ бала үҫә, уҡый, тормошҡа аяҡ баҫа.\nРәсих Нурғәле улы атаһына оҡшап телгә оҫта булһа, ҡәләмгә ике ағаһы үрнәгендә тартылғандыр: йәш үҫмер Сәйетгәрәй район гәзитендә даими мәҡәләләр сығарып торһа, Мөхийәрҙең ҙур ғына поэмаһын иһә хатта Муса Йәлил ыңғай баһалап хат яҙған.\n– Һуғыш афәте беҙҙең ғаиләгә башҡаларҙан элегерәк килеп керҙе буғай, – ти Рәсих Нурғәле улы. – Усман ағай фин һуғышына машинаһы менән китеп урап ҡайтты, ә Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалды. Уның яралы килеш әсирлеккә эләгеп, концлагерҙа интеккәнлеген һуңынан белдек. Мөхийәр ағайым Хәсән күле янындағы һуғышҡа эләкте. Бөйөк Ватан һуғышында Шайморатов дивизияһында булды, унан флотҡа күсеп, 1-се ранг капитаны дәрәжәһендә әйләнеп ҡайтты. Сәйетгәрәй ағайым Дондағы Ростовта осоусыға уҡып сыҡты. Бер аҙҙан фронттағы иптәштәре: “Хәрби заданиенан әйләнеп ҡайта алманы”, – тип яҙып, кейемдәрен һәм документтарын посылка итеп ебәрҙеләр. Шамил һәм Рифҡәт ағайҙарҙы ла ниндәйҙер курстарға алғайнылар, фронтта ут эсендә йөрөп, иҫән ҡалдылар. Атайымдың Курск янындағы алышта һәләк булыуы тураһында “ҡара хәбәр”ен алдыҡ. Шәрғиә апайыбыҙҙың ире Вәзим еҙнәй ҙә һуғышта хәбәрһеҙ юғалды, биш балаһы етем ҡалды. Бер ғаиләнән генә күпме ҡорбан!..\nБуласаҡ журналист һәм әҙипкә малай ғына килеш колхозда эшләргә тура килә. Өлкән кластарҙа уҡығанда район мәҙәниәт йортонда киномеханик ярҙамсыһы булып йөрөй. Шул мәлдә уның күңелендә шиғри моңдар ярала: үлгән ауылдаштары иҫтәлегенә бәйеттәр, ҡыҙҙарҙың альбомдарына мөхәббәт йырҙары яҙа, шиғырҙары район гәзитендә баҫыла башлай.\nШулай ҙа яҙыу-һыҙыуҙы ваҡытлыса мауығыу тип иҫәпләй ул. Сәйетгәрәй ағаһының пилоткаһын, петлицаларын оҙаҡ йылдар үҙендә һаҡлаған егет уның кеүек осоусы булырға хыяллана. Хатта училищеға ла барып ҡарай, әммә керә алмай ҡайта.\nРәсих Ханнановты 1951 йылда Тымыҡ океан флотына матрос итеп алалар. Унда биш йылдан артыҡ хеҙмәт иткәндә “Тихоокеанский комсомолец”, “Боевая вахта” тигән гәзиттәргә яҙыша. Хәрби хәбәрсе булараҡ, редакцияларҙың эске тормошон өйрәнә, демобилизацияланғанда инде ул әҙерлекле журналист була. Өфөнөң тимер юл вокзалынан уҡ тура “Кызыл таң” редакцияһына керә, яҙмалары буйынса бында уны күптәр белә, ауыл хужалығы бүлегендә эш тәҡдим итәләр. “Бындай ҙур гәзит өсөн тәжрибәм етеңкерәмәҫ, ауылда әсәй яңғыҙ, уға ярҙам кәрәк, мөмкин булһа, һуңыраҡ килер инем”, – ти кисәге матрос һәм, ауылына ҡайтып, әсәһенең, туған-тыумасаһының хәлен белешкәндән һуң КПСС-тың Ҡырмыҫҡалы район комитетының беренсе секретары, үҙе лә билдәле прозаик Ғәзим Аллаяров янына керә. “Яңы йылдан гәзитебеҙҙең күләме арта, һинең ҡайтыу һәйбәт булды әле”, – ти район етәксеһе. “Хеҙмәт даны” гәзите мөхәррире Виктор Орлов, үҙе украин булһа ла, татарсаны “һыу кеүек эсә”. Рәсих Ханнанов шунда тәржемәсе, бүлек мөдире, мөхәррир урынбаҫары булып эшләй, бер үк ваҡытта ситтән тороп уҡый. Стәрлетамак мәҙәни-ағартыу училищеһын тамамлай. Бер аҙҙан Никита Хрущев реформалары нигеҙендә райондар һәм уларҙың гәзиттәре берләштерелә башлағас, “Кызыл таң”ға китергә форсат тыуа. Ғүмерен матбуғатҡа һәм әҙәбиәткә бағышлау маҡсатынан сигенмәгән журналист район хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге мөдире вазифаһынан баш тарта.\n– Мөхәррир урынбаҫары Үзбәк Ғимаҙиев коридорҙа осратып, миңә бөгөндән үк ауыл хужалығы бүлегендә эшләргә ҡушты, – тип хәтерләй Рәсих ағай. – Мин күптән түгел генә өйләнгән һәм ҡатыным Люциә Өфөлә медицина училищеһында уҡый ине, редакцияла ғариза яҙҙым да уның янына ашыҡтым. Мөхәррир, ике йылдан фатир бирербеҙ, тигән ине, беҙҙең өсөн хәл иткес был эште улай оҙаҡҡа һуҙманылар.\nБүлек мөдире Мәүли Саҙретдинов – балалар өсөн шиғыр китаптары авторы. Ул командировкаларға йыш сыға, тиҙ һәм уҡымлы яҙҙы. Бүлектәге икенсе хеҙмәткәр, һуғыш ветераны Мөғәллим Бикбаевтың ике хикәйәләр йыйынтығы нәшер ителгән, ул саҡта ауыл кешеләре тураһында повесть ижад итә ине. Ул ифрат аҙ һүҙле кеше, һорау бирһәң, яуап ҡайтара, ә былай көн буйы өндәшмәй ҙә ултырырға мөмкин. Райондарға сыға, хаттар эшкәртә һәм ауыл хужалығы белгестәре сығыштарын ойоштора.\nМин барлыҡ бүлектәрҙә лә эшләп, тәжрибә туплауҙы маҡсат итеп ҡуйҙым. Редакция етәкселеге теләгемде хупланы. Пропаганда бүлеге мөдире әллә ни эш ҡыйратмаһа ла, аҡыл һатырға бик яратыусан ине. Унан тиҙ киттем. Ҡаршыла ғына урынлашҡан Совет төҙөлөшө бүлегенә күстем. Уның мөдире Ғәйнислам Ғәлиев – бик ғәҙел һәм инсафлы кеше. Ҡырмыҫҡалыла мөхәррир ҙә булып эшләгән. Ул мине бик күп күренекле шәхестәр менән таныштырҙы. Әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлегендә бер аҙ эшләгәндән һуң яуаплы секретарь итеп тәғәйенләнеләр. Минең урынбаҫарҙарым, макет әҙерләүселәр Рауил Шаммасов менән Марсель Бакиров эшкә ижади ҡарай, әйткәнде көтөп тормай ине. Һуңынан Рауил – күренекле шағир, Марсель фән докторы, Ҡазан дәүләт университеты профессоры булып китте. Мин дә ул йылдарҙа Мәскәүҙә КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбенең журналистика факультетын тамамланым.\nСағыштырмаса йәш һәм күптән түгел эшләгән мөхәррир Ремель Дашкин 1971 йылда Рәсих Нурғәле улын үҙенең беренсе урынбаҫары булып эшләргә күндерә. Ул саҡта был вазифа партия өлкә комитеты бюроһында раҫлана, сөнки мөхәррир юҡ ваҡытта уға ижадта ла, финанс эштәрендә лә үҙаллылыҡ хоҡуҡтары бирелә. “Мин Ханнановҡа үҙемә ышанған кеүек ышанам”, – ти бюрола Дашкин. Улар ун туғыҙ йыл буйына бер-береһенең ҡәҙерен белеп, ярҙамлашып, хөрмәт күрһәтеп эшләй. Икеһе лә тура һүҙле кеше булғас, ҡайһы саҡ бәхәсләшеп тә китәләр. Тура һүҙле кешенән күп етәкселәр тиҙерәк ҡотолоу яғын ҡараусан. Дашкин иһә беренсе урынбаҫарын, башҡа эшкә күсеү мөмкинлеге булһа ла, ебәрмәҫкә тырыша.\nБер ваҡыт Ханнановты партия өлкә комитеты секретары Таһир Ахунйәнов саҡыра ла: “Беҙ һине Монголияға эшкә ебәрәргә булдыҡ, Үҙәк Комитеттан “Правда” гәзите хәбәрсеһе итеп ебәрергә бер кеше һорайҙар, һинең кандидатураң тура килә”, – тип аптырашта ҡалдыра.\nЖурналист ғаиләлә лә, редакцияла ла кәңәшләшергә, уйлашырға ваҡыт һорай. Йәшерәк саҡта “Правда”ла эшләп ҡарағыһы ла килә. “Мин һине бер ҡайҙа ла ебәрмәйем, – тип ҡырт киҫә Дашкин. – Иртәгә обкомға икәү барабыҙ!”\n– Үҙегеҙ киткәс, “Кызыл таң”ды ярлыландырырға уйлайһығыҙмы? Барып сыҡмаҫ! Ханнановты урынынан ҡуҙғатмағыҙ! – тип барып керә секретарь бүлмәһенә мөхәррир.\nБер аҙ һөйләшкәс, тынысланалар. Дашкин дауам итә:\n– Таһир Исмәғилевич, үҙегеҙ уйлап ҡарағыҙ, Ханнанов ғүмер буйы Монголияла йәшәй алмаҫ. Кире ҡайтҡас, эшкә урынлашыу проблемаһы килеп тыуыр. Ул саҡта бит, бәлки, икебеҙ ҙә был вазифаларҙа булмаҫбыҙ.\nЕгерме йыл урынбаҫар булып эшләгән Рәсих Нурғәле улын 1991 йылдың апрелендә “Кызыл таң”дың етәксеһе итеп тәғәйенләнеләр. Гәзиттәрҙә “мөхәррир” һүҙе алдына “баш” һүҙен өҫтәнеләр, сөнки бүлек мөдирҙәрен дә “мөхәррир” тип атай башланылар. Был үҙе бер әкәмәт ине инде.\n– Баш мөхәррир булып эшләп китеү миңә ауыр булманы, – тип иҫкә ала бөгөн Рәсих ағай. – Был вазифаны ваҡытлыса башҡарырға тура килгеләй ине. Бөтәһе лә таныш, бурыстар һәм кешеләр билдәле, көс-дарман етерлек. Бары яуаплылыҡ ҡына арта төштө. Ғәҙәтем шундай: ниндәй генә эшкә тотонһам да, тәүҙә шикләнеп ҡарайым. Уның кешеләргә лә, үҙемә лә зыянлы түгеллегенә ышанғас, бөтөн йәнемде биреп эшләй башлайым. Ышаныс күрһәтелеп, шул юғары вазифаға билдәләнгәнмен икән, ҡул ҡаушырып ултырырға хаҡым юҡ, тип ең һыҙғанып, талапсанлығымды көсәйттем. Ләкин мин кешеләргә асыулана, уларға ҡысҡыра, тауыш күтәрә белмәнем. Ошо сифаттарымды күптән белгән хеҙмәттәштәрем бик тыныс ҡараны, ә бына яңы эшкә килгәндәр өсөн ул ғәжәп тә күренде буғай. “Был Ханнанов ниңә әрләмәй икән?” – тип йөрөүселәр ҙә булған, тиҙәр. Кешене әрләп аҡылға ултыртып булмай. Төҙәлергә теләмәй икән, һин уны әллә нимә эшләт, ул үҙенекен итәсәк.\nБаш мөхәррир итеп тәғәйенләнгәс, Рәсих ағай мине үҙе 20 йыл буйы ултырған бүлмәгә – урынбаҫар вазифаһына күсереп ҡуйҙы (уға тиклем яуаплы секретарь инем). Ул, минең яҙыу сифатымдан тыш, эштә бөхтәлегемде, иренмәүемде, күп тармаҡтар буйынса хәбәрҙар булыуымды, кешеләр менән тыныс һәм йомшаҡ мөғәмәлә итеүемде яҡын күрә ине. Коллективта күпселек минең унда тәғәйенләнеүемде тәбиғи тип ҡабул итһә лә, был урынға, ғөмүмән, карьераға ынтылған бәғзеләрҙең кәйефе ҡырылды.\nРәсих ағайҙың гәзиткә етәкселек итә башлауына дүрт ай тулғанда, Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитеты (ГКЧП) тигән орган үҙен үҙе иғлан итте. Гәзиттәр сығарырға тейеш, ә уларҙың етәкселегенә күрһәтмә биргән кеше юҡ. Матбуғатҡа идара итергә, йүнәлеш бирергә тейешле юғары органдар, бәләһенән баш-аяҡ тип, көтөп тороу позицияһына баҫты, тиһәң дә дөрөҫ булыр. Баш мөхәррирҙәр ике ут араһында ҡалды. Рәсих ағай ул болғансыҡ көндәрҙә тәрән аҡылы, сабырлығы, һәр ғәмәлен үлсәп эшләүе менән ҡатмарлыҡтарға юл ҡуйманы. Ә бит уны ла тәүҙә – “ГКЧП күрһәтмәләрен үтәмәй”, һуңынан “ГКЧП-ны яҡланы” тип ғәйепләп маташтылар. Коллективта ла үҙенә күрә “көн геройҙары”, “кисәге аҡыл менән зирәктәр” пәйҙә булды. Август ваҡиғаларына ҡәҙәр КПСС-ҡа Аллаһ урынына табынған ҡайһы берәүҙәр, баш мөхәррир бүлмәһенә кереп: “Партия хакимлығы бөттө, демократия заманы килде, коммунист булараҡ, һин бөгөн үк үҙең теләп отставкаға китергә тейешһең”, – тип төкөрөк сәсте. “Әгәр ғәйебем булһа, хәҙер үк китергә әҙермен, ләкин мине был вазифаға ҡуйған етәксе органдар ғәмәлдә, уларға буйһонам. Ә демократияға килгәндә, хәҙер коллективты йыям, мәсьәләне шунда хәл итерһегеҙ”, – тине Рәсих ағай. Мөхәррир бүлмәһенә йыйылған коллективтың фекере ҡыҫҡа һәм киҫкен булды: “Бындай буталыш ваҡытында редакция етәкселеген алмаштырырға ярамай, кәрәк булһа, был мәсьәлә киләсәктә ҡаралыр”.\nТалантлы журналист һәм яҙыусы, ижади коллективты оҫта ойошторған Рәсих Нурғәле улы Ханнанов хужалыҡсыл, һаҡсыл, аҡсаны иҫәпләй белгән етәксе лә булып сыҡты. Редакцияның матди, финанс яғын хәл итеүҙә уға төрлө тармаҡтарҙа йоғонтоло таныш-белештәре булыу ҙа ярҙам иткәндер.\nБыл урында кешелек сифаттары тураһында ла телгә алмау мөмкин түгел. Иң беренсе – ябайлығы. Министр йәки халыҡ шағиры менән дә, ауылдан шиғыр күтәреп килгән малай менән дә үҙен уларға тип-тигеҙ ҡуйып, ябай итеп һөйләшә. Ике тиҫтә йыл бергә эшләп, уның – етәксе кешенең – редакция эсендә кемгәлер телефондан шылтыратҡанын хәтерләмәйем. Бүлектәргә лә, корректорҙар йәки машинисткалар янына ла йылп итеп барып керә ине.\nХаннановтар менән егерме йыллап баҡсала ла күрше булып торҙоҡ. Рәсих ағайҙың да, йәмәғәте Люциә апайҙың да кешелекле, ярҙамсыл булыуҙарына иҫ китә ине. Улар ҡыҙҙарын да, ейәндәрен дә үҙ өлгөһөндә тәрбиәләне. Әйткәндәй, уның бер ҡыҙы һәм бер ейәне – күренекле журналистар.\nГәзит кешеһе ижад итеп кенә ултырмай. Уның ҡара эше күберәк. Шуға ла гәзит редакцияларында електе һура торған ошо бурысҡа күмелеп, өмөтлө генә башланған ижадына ҡул һелтәгән талант эйәләре лә бихисап.\nРәсих ағай, редакциялағы төп вазифаларын өлгөлө үтәп барыу менән бергә, ғүмер буйы әҙәбиәттең төрлө жанрҙарында уңышлы ижад итте. Ялы, йоҡоһо иҫәбенә. Уның Тымыҡ океан флотынан Өфөгә һәм Ҡазанға ебәргән әҙәби әҫәрҙәренә Сәғит Агиш, Әнғәм Атнабаев, Хәсән Саръян, Мәҡсүд Сөндөклө, Әнүәр Давыдов, Әхмәт Ерикәй кеүек яҙыусылар фатиха бирә. “Һикәлтәле юлдар” тигән поэмаһы “Әҙәби Башҡортостан” (хәҙерге “Ағиҙел”) журналында баҫылып, был әҫәр буйынса журнал биттәрендә оҙаҡ ҡына дискуссия бара.\nҠырмыҫҡалыла эшләгәндә йәш композитор Тәлғәт Шәрипов менән дуҫлашыуы уны йырсы-шағир итеп таныта. Был ике таланттың “Һин онотма”, “Зилә”, “Йылмайыу”, “Эҙләнем дә, таптым да” кеүек йырҙары заманында радионан көн һайын яңғырап тора. Улар бергә йөҙҙән ашыу йыр яҙа. Абрар Ғабдрахманов, Данил Хәсәншин, Айрат Ҡобағошов, Афарим Аҡсурин менән дә шаҡтай емешле хеҙмәттәшлек итәләр.\nШағирҙың Рим Хәсәнов менән бергә ижад итеүе татар һәм башҡорт йыр сәнғәтендә оло бер ваҡиға, күренеш булды. Уларҙың “Минең әсәй гөл ярата ине” тигән тәүге йыры ғәйәт популяр булып китте. Унан бер-бер артлы “Сәскә һалдым әсәй ҡәберенә”, “Ҡайтып килдем әсәй еренә”, “Атай”, “Торналар киткән саҡта” кеүек йырҙар ижад ителде. “Яңғыҙ аҡҡош күлдәрҙә” Татарстанда 1989 йылдың иң яҡшы йыры тип табылды. “Күр әле бер генә” йыры 1998 йылда Швецияла үткән халыҡ-ара фестивалдә Гран-при алды. “Өфөм – Уралымдың саф гөлө” йыры, республика конкурсында еңеп, баш ҡалабыҙҙың байрам гимнына әүерелде. Тиҫтәләрсә йыры грампластинкаларға яҙылып, бөтөн Советтар Союзына таралды. Тәлғәт Шәрипов менән берлектә – аудиокассета, Рим Хәсәнов менән компакт-диск сығарылды. Ғөмүмән, уның һүҙҙәренә яҙылған йырҙар ике йөҙҙән артып китте.\nРәсих Ханнанов – төрлө жанрҙағы һәм төрлө күләмдәге утыҙ китап авторы. Драматург булараҡ, ул ун туғыҙ пьеса, музыкаль комедия яҙҙы, уларҙың байтағы төрлө республикалар сәхнәһендә ҡуйылды. Һуңғы ваҡытта Салауат Юлаев, Юлай Аҙналин һәм Ҡәнзәфәр Усаевҡа бағышланған драма ижад итте. Балалар өсөн “Салауат һәм Ҡараһаҡал йәйәһе” тигән пьесаһы ла ҡыҙыҡлы.\nХеҙмәт һәм ижад ҡаҙаныштары өсөн Рәсих Ханнановҡа “БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре” тигән маҡтаулы исем, Шәһит Хоҙайбирҙин һәм Әнғәм Атнабаев исемендәге премиялар, миҙалдар һәм юғары ойошмаларҙың Маҡтау грамоталары бирелде. Рәсәй матбуғатының 300 йыллығы уңайынан Рәсәй Журналистар союзы уға “Ватан журналистикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн” иҫтәлекле билдәһен тапшырҙы. Башҡортостан халыҡтары араһында дуҫлыҡты нығытыуҙа әүҙем эшләүен Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Маҡтау грамотаһы менән баһаланы.\nӘҙип йәмәғәт эштәрендә ҡатнашты. Партия өлкә комитетының район гәзиттәре буйынса референты, Тыныслыҡ һаҡлау фондының идара, Халыҡ контроле комитеты ағзалары булды, утыҙ йылдан ашыу “Һәнәк” журналы мөхәрририәте ағзаһы, бер нисә йыл рәттән Башҡортостан Журналистар союзының ревизия комиссияһы рәйесе итеп һайланды.\nМатбуғатта, әҙәбиәттә, ижтимағи тормошонда шул ҡәҙәр эш башҡарып өлгөрөү, уңыштарға ирешеү һәм танылыу өсөн, ысынлап та, ҡырмыҫҡалар тоҡомонан булыу кәрәктер.\nАвтор: Фәрит ФӘТҠУЛЛИН.


Туймазы районының Төмәнәк ауылында Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығына арналған конкурсҡа йомғаҡ яһалды\nБайрамда 28 ауыл клубы ҡатнашты. Гала-концертта райондың ижади коллективтары, мәктәп уҡыусылары сығыш яһаны. Күргәҙмә ойошторолдо. Ҡул эштәре, яуҙа башын һалған һалдаттар тураһында мәғлүмәт һәм һуғыш ваҡытындағы ауыл темаһынан бер күренеш - һәр клуб шанлы йылдар тураһында бай программа тәҡдим итте. Беренсе урын Дуҫлыҡ ауылы клубына бирелде, икенсе урынды Кәкребаш һәм Төмәнәк ауылдары бүлеште. Япраҡ ауылы өсөнсө урын алды. Иҫтәлекле дата айҡанлы башҡарылған эштәргә йомғаҡ яһалды, быйыл өс ауылда һәйкәл һәм обелисктар асылған.


Мәләүез районының йәш ғаиләләренә торлаҡ алыуға сертификаттар тапшырылды // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nМәләүез районының йәш ғаиләләренә торлаҡ алыуға сертификаттар тапшырылды\n16:40, 20 декабря 2013 Йәмғиәт\nМәләүез районы хакимиәтендә йәш ғаиләләргә торлаҡ һатып алыуға йәки шәхси йорт төҙөүгә социаль түләүҙәр таныҡлығын тапшырыу тантанаһы уҙҙы. Дөйөм 14,5 миллион һумдан ашыу суммаға сертификаттарҙы 2011-2015 йылдарға «Торлаҡ» федераль маҡсатлы программаһының «Йәш ғаиләләрҙе тәьмин итеү» ярҙамсы программаһында ҡатнашыусы 33 ғаилә алды.\nЙәш ата-әсәләргә документтарҙы Мәләүез районы хакимиәте башлығы Мәлик Вәхитов тапшырҙы.\n— Рәсәй Федерацияһы, Башҡортостан Республикаһы, район бюджетынан бүленгән аҡсалар ярҙамында йәш ғаиләләр үҙҙәренең торлаҡ шарттарын яҡшырта алды. Быйыл ауыл ерендә йәшәүсе 10 ғаиләгә 8 миллион һумдан ашыу ярҙам күрһәтелде. Программаны тормошҡа ашыра башлағандан алып – 2003-2012 йылдарҙа – 544 йәш ғаилә төрлө күләмдә дәүләт ярҙамы алды. Беҙ үҙ яғыбыҙҙан иң мөһим мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә хәлебеҙҙән килгәнсә ярҙам итәбеҙ, атап әйткәндә, торлаҡ мәсьәләләрендә, — тине район башлығы.\nКвадрат метрҙар менән тәьмин итеү – йәш ғаиләләр һәм уларҙың балаларына социаль ярҙам итеүҙең берҙән-бер сараһы түгел. Һуңғы йылдарҙа мәктәпкәсә белем биреү учрежденияларында урындар етмәү мәсьәләһен хәл итеүҙә алға китештәр бар. Бер нисә балалар баҡсаһы, элек уларҙа төрлө ойошмалар урынлашҡайны, капиталь ремонттан һуң үҙенең тура тәғәйенләнеше буйынса файҙаланыла. Һәм был эш дауам ителә. Бынан тыш, балалар баҡсаһы шәкәр заводы ҡасабаһында ла төҙөлә, тип хәбәр итте Мәләүез районы хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлеге баш белгесе Юлиә Мырҙабулатова.


Күңелебеҙ айы тотолмаһын... » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Новости » Мәҙәниәт » Күңелебеҙ айы тотолмаһын...\nКүңелебеҙ айы тотолмаһын...\nйәки Йомабикә Ильясованың ижадына бер ҡараш\n(БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты, шағирә Йомабикә Ильясоваға – 60 йәш)\nҠулыма Йомабикә Ильясованың “Мин үҙеммен һаман“ китабын алдым. Бер тынала уҡып сыҡтым. Күҙ алдыма утта-һыуҙа сыныҡҡан ҡатын образы килеп баҫты. Уның шиғри гөлләмәһе күңелемде наҙланы, киң офоҡтарға алып осто, күңел көрәшендә сүптән өҫкә сығыу юлдарын тоҫмаллатты, хәҡиҡәт һәм ысын йәшәү хаҡының ваҡыт хөкөмөндә, ут яҡтыһында асылыуын аңлатты, сүллектәрҙең киптереүенә, яндырыуына ҡарамай, үҙ усағыңды һаман яғыу кәрәклегенә төшөндөрҙө, күңелдәрҙең осор ҡанаттарын киҫтермәү көрәшендә тәбиғәт тәҡдиренә генә риза булмайынса, саялыҡ күрһәтергә өндәне, яныуҙа ла, һүнеүҙә лә сама белергә өйрәтте, ғазаптар аша ла йәшәү бәхетен татып булыуына инандырҙы.\nҺүҙ оҫтаһының шиғри текстарға һалынған халыҡ педагогикаһын да тоймау мөмкин түгел, мәҡәлдәргә тартымдары ла бихисап: “Һәр үләндең, һәр бер таштың, Йылғаның да бар оло хәтере”; “Үлемһеҙлек сигендәге осош – Шағир һулышынан тыуған һүҙ” (“Ҡаурый”), “Сикһеҙ киңлектәрҙең бөтөнлөгөн Мәңгелектәр беҙҙең аша һыҙа”; “Дан килә үҙен инҡар иткәндәргә” (“Дан”); “Милләтебеҙ ниндәй, ҡурай шундай” (“Ҡурай”); “Ҡыуаныс һәм ҡайғы алмашына, Һынауҙар көс бирә кешегә” (“Бәхет”); “Кеше көсһөҙ ваҡыттан”; “Үҙ-үҙеңдән генә ҡасыр юл юҡ”; “Кеше көслө, тик үҙ булмышынан Үҙен генә ала алмай йолҡоп” (“Ҡыҙыма”); “Өйөңдәге ҡояш һүнгән икән, Инде юҡ бәхетте эҙләмә”; “Боронғоға һин дә күҙ һал, бәндә: Ғибрәт кенә түгел, аҡ нурҙарҙан Өмөт тыуыр шул саҡ һинең йәндә”; “Һәр сәп бәхет түгел”; “Йәнһеҙ ағас – ул бит бары утын” (“XX быуат”), “Был ерҙә бер йәшәйһең икән, Китеп булмайҙыр ул бөтөнләй” (“Әсәйемә”), “Йәшәү – ожмах, әгәр күнһәң”, “Сәскәләрҙе йылан саҡмай”, “Булғанына сабыр иткән кеше Үҙ хеҙмәтен өнһөҙ өләшә”; “Һыуҙарҙа бит ҡалмай бер ниндәй эҙ” (“Һуҡмаҡ”) һ.б. Ил инәһе һиҙемләүе менән ул һәр күренешкә иғтибарлы, үҙен аңламаусыларға әсенеп, кеше булыуын төшөндөрөргә маташып, был донъяға тәүге ҡаршылыҡ күрһәтеп илаусы бәп-бәләкәй малайҙың ирмәк “ҡаратырышлығы ла” шағирәгә яҡын.\n... Ҡулдан килһә,\nМин дә илар инем шулай.\n... Аңламаған әҙәмгә лә\nЭйәрмәйсә ҡай саҡ булмай.\nЭйе, был тормош бик ҡатмарлы шул: бәғзе бер осраҡта үҙ һүҙеңде һүҙ итергә лә мөмкинлек булмай, ихтыярыңдан тыш, башҡалар ыңғайына барырға ла тура килә.\n“Ике балам” исемле шиғырҙа әсә-шағирә, оялағы ҡошсоҡтарҙай, ҡосағында мыш-мыш йоҡлаусы ике балаһының килер яҙмышын уйлап, уларҙы “иң гүзәл ҡыҙ, батыр егет” итеп, әле “уйҙарында үҫтерә”, яҡты өмөтөнә, изге хыялына рәхмәтле булыуын белдерә. “Таңсулпанға” шиғырында һалҡын аҡыл тулы был донъяға сап-саф тыуған ҡыҙы йәнендәге яраларға дауа таба алмай өҙгөләнә, белгән һәм белмәгән телдәрҙә сикһеҙ киңлектәргә ялбара, һәр бер телдең изге өнөнән, бар йыһандың изге мәлдәренән балаһы күңеленә сихәт һорап, ғаләм алдарына йығыла. Балаһы яҙмышы өсөн борсолоусы әсә “йәйге таңдай балҡып тыуып, ҡояш төҫлө нур сәскән”, “йөрәк менән генә тыуған” ҡыҙына кәңәштәр бирә килә: “йәшәүҙе үтә һөйһәң, гел йәшәүҙе хуп күрерһең; таңдан (йәштән) сағыу янып бөтмә, алда оҙон тормош көтә; ҡояшыңа беҙҙе күмеп, бәхет биреп, бәхет күреп оҙаҡ йәшә” (“Таңсулпанға”). Ҡыҙының хафалы төш күреүенә өҙөлөүсе әсә-шағирәнең “йәне сығыр кеүек”. Был төштә “Урал батыр” эпосындағы юл саты иҫкә алына, тик бында киреһенсә: уң яҡ “илау-һыҡтау, ҡанға батҡан ер”, ә һул яҡ “уйын-көлкө, ҡайғы-этлек юҡ, яҡшылыҡҡа яҡшылыҡ ҡыла торған” яҡ. Төшөн ҡыҙы әсәһенә бәйән итә: “сәйер донъя; һиллек, тып-тыныс йән, йылмайыу, илау юҡ; бер ғазап беленмәй, ауыртмай тән; тигеҙ генә ситлектәр, һары сәскә атҡан көнбағыштар араһынан тик ике юл китә”... Ҡыҙ бер юлдан барып ҡарай. “Ҡуҙғалмай ятыусы, яҡын килмәүсе ҡара бесәй”гә тап булғас, уның йөрәген “хәүеф биләп ала”. Ахыры, ҡыҙ икенсе юлға төшөп ҡарай: “бушлыҡ ҡына, бөтә юлдар тамамлана; тыныслыҡ, хушлыҡ ҡына”. Тәүҙә лирик геройға “алыҫтағы тауҙар аръяғында үткәндәргә илтер юлдар” бар һымаҡ тойола, ә ул асылда “киң донъялар бында бик тар һымаҡ”, “бында күптәр көткән тыныслығы йәндең, бында йәшәү сиге”. Артабан ҡыҙыҡһыныуыбыҙ арта ғына, ҡыҙ ошо юл буйынса һаман барырмы? Юҡ, ҡыҙы өсөн “шомло тойолмауы тәндең” ”рәхәт түгел”. Тимәк, ҡыҙ шомо, һикәлтәләре булған юлдан китеүҙе хуп күрә. Эйе, һиҙгер әсә күңеле балаһының бәләкәйҙән күргән “йәки китап, йәки шиғыр кеүек” төштәренә бер ваҡытта ла битараф түгел, ә ҡошсоғоноң был төшө өсөн “өҙөлөүе”нән “йәне сығырҙай”. “Балаңдың балаһы балдан да татлы” икәнен ата-бабаларыбыҙ электән раҫлай килгән. “Камиләгә, ейәнсәремә” шиғыры быға асыҡ өлгө. Өләсәй кеше ейәнсәренә “ғүмерең үлсәмендә ошо сафлыҡ, сикһеҙ камиллығың ҡалһын” тигән яҡты теләктә.\nЙомабикә Сәләхетдин ҡыҙы “Мин үҙеммен һаман” китабын юҡҡа ғына ҡыҙына өгөт-нәсихәт биргән “Тыуған ер” шиғыры менән тамамламай. Тыуғандан уҡ әсә кеүек наҙлап ҡаршы алыусы Тыуған ерҙе лә һөйөү, яҡлау кәрәклеген ҡыҙының күңеленә киртеп ҡуя.\nҮҙе әсә булған шағирә әсә образын бар нескәлектәре менән аса алған. Иң ауыр мәлдәрендә һаман да таяныусы, йоҡоһоҙ төндәрен сикһеҙ өмөттәй яҡтыртыусы әсәһе “китеү”енә ышанмай:\nБыл ерҙә бер йәшәгәнһең икән,\nКитеп булмайҙыр ул бөтөнләй, –\nтип “әсәйең донъянан китте” тиеүселәрҙең барыһына ҡаршы сыға. Тағы “бынау иреп аҡҡан ҡар һыуҙары ҡабатланмаҫ микән яңынан, әллә шулай ҡабатланмағанға һыуҙар сыға микән ярынан?” – тип аптырауға ҡала. Шулай ҙа үҙеңдән һуң барыбер ниҙеңдер йондоҙ төҫлө юғары ҡалыуын иҫбатлай. Был осраҡта кешенең иҫән сағында башҡарған яҡшы эштәренең халҡы күңеленән бер ҡасан да юйылмауы хаҡында раҫлана. Әсә ҡулы образына Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы йыш мөрәжәғәт итә: “Бәп-бәләкәй, нескә генә; матур һинең оҙон бармаҡтарың” (“Тағы ла әсәйемә”); әсә ҡулдарының ихлас йылылығын, нәфислеген күңеле менән тоя, ай-ҡояштай алмаш-тилмәш кескәй донъябыҙҙы ураны тип баһалай. Бик һиҙгер әсә ҡулы: һуңғы тапҡыр күреп тороуын аңлап, ҡыҙының ҡулын усында оҙаҡ-оҙаҡ тотоп тора (“Хушлашыу”). “Наҙлы йәнең, затлы рухың менән Ауыр яҙмышыңды артмаҡланың” тигән юлдарҙан әсә кешенең бик күп ауырлыҡ аша үтеүен һиҙәбеҙ. Ауыр йылдарҙа апалары һөйләүенән “ойоҡ ҡына кейгән аяҡтары ҡар һыуҙарын кисеп атлағандар”, “зиннәтле итек кейһендәр, тип яратылған нәфис аяҡтар”, ауыр йылдарға ҡапма-ҡаршы итеп, ойоҡсан көйө һүрәтләнелә, көсөргәнешлекте арттыра. Автор иң яҡын кешеһе юҡлығын таный, “киттең инде, әсәй, беҙҙең яндан”... уны һағынып, йәлләп, “юллай һине аяттарым” ти (“Тағы ла әсәйемә”). Шағирә әсәһен “сабыр һөйҙөң, барға күндең, беҙ тип яндың, беҙ тип һүндең, хатта ҡаты өндәшмәнең, берәүҙән дә көнләшмәнең, өнһөҙ булды яҡшылығың, маяҡ булды яҡтылығың” тип тасуирлап тора ла уға үҙенең киреһе булыуына ишаралай: “Мин түгелмен һиндәй түҙем, осоп сығып бара һүҙем, күңел үрем түбәнерәк, яҡтылығым һүрәнерәк”. Антитеза алымы лирик геройҙың көсөргәнешле мәлен асығыраҡ һиҙемләргә ярҙам итә.\nШағирәнең бала сағы атай-әсәй мөхәббәтенән бәхетле, май айының салт ҡояшы кеүек, донъя-шатлыҡ, күҙ йәштәренең дә тиҙ кибер иртәнге ысыҡ кеүек кенә сағы, инеше лә диңгеҙҙәй, ҡыуағы ла мөһабәттәй күренгән мәле ул. “Ҡояшлы ямғыр яуғанда бала сағы, гүйә, ҡағыла, ҡошсоҡ һымаҡ йәне ҡыуанысынан ҡағына”.\nЙомабикә Ильясова көслө рухлы: “йөрәгендә әрнеү ятһа ла, йылмайып йөрөй”. Сабыр ҡатын һәр саҡ тыныс күренергә тырыша: “донъяһы имен саҡта моңһоуыраҡ” та була, “вайымһыҙ, бәхетле ҡатын” тиһәләр ҙә, “үҙ хәлен үҙе генә тора аңлап, эстән ҡанап...” Беҙҙең Йомабикәбеҙ “саф, сикһеҙ ышаныусан”лығы арҡаһында күп нәмәнән дә тороп ҡалғылаған, әммә донъяны һөйөп йәшәгәнгә уның: “Мин бәхетһеҙ була алманым!” – тип күкрәк һуғып әйтергә хаҡы бар. Лирик герой беҙҙең күҙ алдына ниндәй ҡиәфәттә килеп баҫа һуң: “хыялының сағыу минуттарын өҙөрлөк көслө; үтеп барған йәшлеген хәтерләтеүсе, тилеләрсә осоноусы, моңһоу, уйсан иртәле авгусҡа әрнеп йәш түгергә әҙер тороусы” (“Август”); “тәбиғәт менән бер булырға теләүсе”; “ер биҙәге – сәскә күңелле”... Ғорур ҡатындың дөрөҫлөк яҡлап көрәшеүен дә, “тәкәбберлек өйөрмәләренән ҡасып, яңғыҙлыҡта ҡалғыһы”, хатта ҡайһы саҡта, үҙе әйтеүенән, берәүҙең үҙгәрмәҫен тойоп, “һүҙҙең тураһын да әйткеһе килмәй китеү” осраҡтарына ла ҡалыуын, “башҡаларҙың ҡаршылығына ҡара терәү булырға теләмәүен”, “ғауға юлын инҡар итеүен”; “һөйгәнен хыял итеп күреп, үҙенә гонаһ өйөүен”, “хыял йәйғорҙарын юғалтыусы”, “ғәфү итер көсө ҡалмағандай”, билдәһеҙлеккә сорналып та китеүен, “Бар нәмәне күрәм асылында, Еңелерәк түгел аҡылыма. Тирә-йүндә – аяуһыҙлыҡ ҡына, Әллә инде минең рухым һына”... тип тәрән психологик кисерештәргә дусар булыуын да тоябыҙ. Ул “көндәрҙең ауыр күләгәһе аңын томалаған саҡта” “көләс таңын табыр өсөн елгә әйләнә”, “бала кеүек төрлө алданыуҙар, йыуаныуҙар менән ҡотола”. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарына хас саялығы ошондай фекерендә дәлилләнә: “Йәшәүемдән минең ни мәғәнә, Ҡараңғылыҡтарҙа йотолһам...” (“Көс”). Эйе, ауырлыҡтарға баш эйеп, шулай тейештер, тип килешеп, пессимизмға бирелеп ултырырҙай түгел беҙҙең лирик геройыбыҙ. Үҙе әйтмешләй, “шатлыҡтарым һирәгерәк булды”, әммә “Таш аҫтынан һабаҡ һуҙа-һуҙа, Көнгә сыҡҡан сәскә ишемен” тип ҡулайлаша белмәүен еткерә.\nМөхәббәтенә тоғро ҡатын һөйгәненә нисек кенә әрнеһә лә, уны “йөрәгенән һуралмай”. Ошо фекерен “Миф” шиғыры менән дөйөмләштереп ҡуя: “Ер – Күк, Кеше – Алла, Ир – Ҡатын – бер бөтөндән ике ярты ҡала”. Лирик герой һөйгәненән бына нәмәләр кәрәк ти: “алдау, аңлау, гөлдәр, тағы бергә үтер көндәр”. Ул хатта алданырға ла риза, тик янында йән киҫәге булһын ғына. Нуры килеп етмәгән алыҫ йондоҙға тиңләй шағирә яратҡанын. Строфа-ара антитеза алымы ҡулланылып (алыҫ йондоҙ – Ғүмер буйы эргәмдәһең, Килеп етмәй ләкин яҡтың), көсөргәнешле хәл-торошо асыҡ еткерелә (яҡты булмағас, йөрәк һүнгән, йөрәк – һалҡын, өшөй-өшөй мин дә ялҡтым)...\nАвторҙың ҡулланған эпитеттар байлығы һоҡланғыс: “тиңһеҙ камиллыҡ”, “йән аҡлығы”, “сал донъя”, “ғүмер ыҙаны”, “күңел ҡошо”, “шаңҡыған күңел”, “яуыз ялҡын”, “изге һуҡмаҡ”, “турғай йырҙарым”, “иҫәр тамсы”, “ер биҙәге”, “аҡылым көсө”, “ят ғәҙәт”, “ҡара сағым”, “көмөш ынйы”, “быуаттар холҡо”, “ер әрнеүе”, “йүләр заман”, “сыҙам һүҙ”, “ваҡыт ҡыуыр ел”, “уйһыҙ көтөү”, “япраҡ-күбәләк”, “япраҡ-йондоҙ”, “япраҡ-шиғыр”, “Уралтау – йөрәк киҫәге”, “мәңгелектән осоп килгән көндәр”, “ғаләм күҙе”, “быуат хаталары”, “көндөң ауыр күләгәһе” һ.б.\nБер мәҡәләлә генә шағирәнең ҡәләме маһирлығын асып бөтөү мөмкин түгел. Үҙенә генә хас сағыштырыу, йәнләндереү, эвфемизм, метафора һәм башҡа һүрәтләү саралары ҡулланышын өйрәнергә лә өйрәнергә әле. Нығынған һүҙбәйләнештәр, өндәш һүҙҙәргә йыш мөрәжәғәт итеүе лә уның әҫәрҙәренең халыҡсанлығы тураһында һөйләй.\n“Мәңгелектән осоп килгән көндәр” һәм “Һөйөү утрауынан” торған был шиғри йыйынтыҡ мине уйландырҙы ла, илһамландырҙы ла. Мин генәме, башҡа уҡыусылар ҙа, Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙынан “йөрәктәребеҙ кешеләргә нур һибеп, ҡот бирерлек”, “яҡты уйҙарыбыҙҙан тирә-йүнгә сафлыҡ бөркөрлөк”, “тәкәбберлек өйөрмәләрендә ҡаңғырмаҫҡа”, “эстән таҙарынырға”, “түҙалмаҫлыҡ хәлдә лә түҙергә, ысынбарлыҡ аша бәхет табырға”, “бар нәмәне асылында күрергә”, “көләс таңдарҙы табыр өсөн үҙебеҙҙе елгә әйләндереп булһа ла ҡараңғылыҡтарҙа йотолмаҫҡа”, “үҙ-үҙебеҙҙе түбән баһалап, ҡулға ингән уңыштарыбыҙҙы юғалтмаҫҡа”, “һыҙланыу менән дә донъябыҙҙы бөтөн итергә”, “имендәргә тигеҙ йылы бүлеп йылмайырға”, “кешеләр яҡшылығын йыя-йыя, бүтәндәргә таратырға”, “сит ҡанаттарға таянмай, үҙ күгебеҙгә атылырға” өйрәнәйек!\nЙомабикә Ильясовалай халҡыбыҙ күңеленә “моң ҡорайыҡ, ҡояш булып дөрләйек, бейеп барайыҡ был Ерҙән!” Эйе, талант айың һис кенә лә тотолмаҫ, ышан, шағирә!\nСығыу ваҡыты 1-11-2017, 11:01 | Ҡаранылар: 207\nЙомабикә Ильясова “Бөйөктәрҙән бөйөк һүҙ барҙа”\n“Ярты бәхет булһын һирәк кенә, Тулы бәхет булһын ғүмерҙә!”\nКүңелемдә күҙ-йәш түгел, Саф һөйөү ысыҡтары.\nШиғри гөл баҡсаһында