Тәҡдирҙең һауабы һәм емергес көсө » Башкортостан кызы\nТәҡдирҙең һауабы һәм емергес көсө\nХафа, ҡайғы башыбыҙға төшһә: “Был маңлайыма яҙылған тәҡдирҙер инде”, – тип ҡабатларға яратабыҙ. Ә бит бәхетле, ҡыуаныслы минуттарҙа берәү ҙә: “Был минең тәҡдирем шулай”, – тип әйтмәй. Еңеүҙәрҙе, шатлыҡлы мәлдәрҙе тик үҙ мәнфәғәтенә генә\nкүсереп, әҙәм балаһы башҡа көстәрҙең дә быға тәьҫир итеү\nихтималлығы хаҡында онота. Ысынбарлығында кешенең һәр уйы, һәр аҙымы, һәр эше юғары көстәр\nтарафынан билдәләнә һәм баһалана. Изге уйҙар, һүҙҙәр, эштәр, тормошто ҡөҙрәтле нурға сорнап, яҡшы тәҡдир тыуҙыра. Ә яманлыҡтар яҙмышты ҡатмарлаштыра. Тәҡдир – Ғаләмдең төп ҡанунын билдәләй һәм уның асылы “Нимә сәсһәң, шуны урырһың” мәҡәленең мәғәнәһенә ауаздаш. Был хаҡта үткән һанда әйтеп үткәйнек. Әле уның үҙенсәлектәрен тәрәнерәк өйрәнмәксебеҙ. Психологтар карманы аҡ һәм ҡара төҫтәге шарҙар сүрәтендә күҙ алдына килтерергә кәңәш итә. Һәр атҡан таңыбыҙ, кистәребеҙ һайын ғүмер ҡапсығыбыҙ йә аҡ, йә ҡара шарҙар менән тула бара.\nБеҙ тәҡдирҙе үҙгәртә алабыҙмы?! Ҡара карманы таҙартырға мөмкинме, тип һорарһығыҙ. Быға ышаныуы ла ауыр. Әммә мөмкин. Кемдәр юлыбыҙҙы ҡырҡырға маташа, яманлап һөйләй, тап улар гонаһтарыбыҙҙы ла йыуа икән. Шуға ундай бәндәләрҙән үс алырға ашыҡмау ҙа хәйерле. Иң яҡшыһы: ғәфү итеү! Тормошоғоҙҙа осраясаҡ бәләнең ниндәйҙер өлөшөн үҙ иңенә алғаны һәм ауырыраҡ яҙмыш һынауынан ҡотҡарғаны өсөн уларға эстән генә рәхмәт әйтеү ҙә файҙалы булыр, моғайын.\nӘ ауырлыҡтарҙан, кәртәләрҙән, аңлашылмаусанлыҡтан ҡурҡыу дөрөҫ түгел – бәндә һағыш-ҡайғыларҙы, ауыр кисерештәрҙе, хатта ҡыйырһытыуҙарҙы үтеп, үҙ тәҡдирен таҙарта. Әҙәм балаһы үҙе ниндәй – янына ла шундай уҡ холоҡло кешеләрҙе тарта, тигәйнек. Ҡайһы ваҡытта, киреһенсә, ҡапма-ҡаршылыҡлы кешеләр ҙә осрай. Яҙмыш бер кемде лә юҡҡа ғына табыштырмай. Бәлки, үткән тормошта улар бер-береһенә туған, дуҫ йәки дошман булып, уртаҡ тәҡдир менән бәйләнгәндәрҙер ҙә бөгөн гонаһтары өсөн бергә яуап тоторға тейештәрҙер. Һәр йән эйәһе яныбыҙға ниндәйҙер маҡсат менән ебәрелә. Шуға һәр тыуған көндө, һәр осраған кешене тормош бүләгеләй ҡабул итеп, яҙмыш ебәргән билдәләргә иғтибарлыраҡ булыу зарур.\nТормошон тик рәхәтлек татыуға, күңел асыуға ҡороусылар бөтә нәҫелгә бүленгән изге көстө тәләфләй, ти эзотериктар. Бәлки, шуғалыр ҙа үҙ ихтыяжын ғына ҡайғыртҡан, изгелекһеҙ бәндәләрҙең балаларына, ейәндәренә әсе яҙмыш һынауын үтергә насип булалыр. Ялҡау, тормош көтөүгә теләге һәм тырышлығы булмаған әҙәм затының нәҫелен дә шундай уҡ һынау көтә.\nТәҡдирҙең тағы бер үҙенсәлеге хаҡында белеү мотлаҡ. Баҡтиһәң, уйҙарыбыҙ, ҡылыҡтарыбыҙ ғына түгел, ә аралашҡан кешеләр ярҙамында ла тәҡдиребеҙгә йоғонто яһайбыҙ икән. Мәҫәлән, әхирәтегеҙ менән телефон аша һөйләштегеҙ ҙә, трубканы һалғас, ваҡытығыҙҙы алғаны өсөн асыуландығыҙ йәки әле ошо мәҡәләне уҡығанда, авторы хаҡында ниндәйҙер фекер тыуҙы икән, ти. Һеҙ уйҙарығыҙҙы, иғтибарығыҙҙы шул кешегә йүнәлтеп, тәнҡитләйһегеҙ йәки маҡтайһығыҙ… Тап шул мәлдә һеҙҙең арала көслө мәғлүмәт күпере барлыҡҡа килә һәм тәҡдир икәү-ара бүленә. Ғәҙелһеҙ мөнәсәбәт тә, урынһыҙ яманлау ҙа, ҡәһәр ҙә тәүге сығанағына әйләнеп ҡайта. Тимәк, ошо уҡ торошто, халәтте ҡасан да булһа үҙебеҙгә лә татыу ҡурҡынысы янай. Ә һоҡланыу, яратыу кеүек гүзәл тойғолар, яҡты хистәр уятып, кешенең күңелен үҫтерә. Тормошта көҙгөләй беҙ бер-беребеҙҙе сағылдырабыҙ. Һәр уй, һәр һүҙ, өҙлөкһөҙ көстәр ағымы хасил итеп, тәбиғәттәге һыу әйләнешеләй, ҡасан да булһа үҙ инешенә ҡайта.\nҺәр кемдең кармаһы туғандарына, балаларына, дуҫтарына, хеҙмәттәштәренә, яҡташтарына, ғөмүмән, тормош юлында осраған һәр йән эйәһенә йоғонто яһап, ниндәйҙер эҙ ҡалдыра. Мәҫәлән, һеҙҙең әрләүегеҙҙе, асыуығыҙҙы төрлө кеше төрлөсә ҡабул итә. Кемдер ауырлыҡтарҙан сыныға: әрләүҙе һығымта яһау өсөн ҡуллана һәм күңелендә нәфрәт һаҡламай. Ә ҡайһы берәүҙәр баҫырыуға ҡаршы тора алмай, тиҙ һына. Был – Йыһандың кеше аңы етмәҫтәй сере. “Яҙмыштарҙан уҙмыш юҡ” тигәндәре шулдыр инде, бәлки.\nӨйҙәге бөтә нәмә хужаһының энергетикаһы менән һуғарыла һәм яҙмышын сағылдыра. Күрәҙәселәр һәм бағымсылар бәндәнең тәҡдирен уның кейеме аша еңел билдәләй. Мәҫәлән, Ванга кеше тураһындағы мәғлүмәтте ул алып килгән шәкәр киҫәгенән “уҡый” алған. Шуға белмәгән кешенең кейемен кейеү тыйыла. Яман йәки ауырыу бәндәнең өҫ кейеме, көстө һурып, сиргә һабыштырыуы ихтимал. Ә тормошо уңышлы, сәләмәт һәм яратҡан кешегеҙҙең әйбере йылылыҡ, көс-ҡеүәт бирә.\nКарма һүҙе санскрит теленән эшләү, ижад итеү тигән мәғәнәне аңлата. Көнсығыш философтары карма һүҙенең эш барышын ғына түгел, хеҙмәт һөҙөмтәһен, ижад емешен дә билдәләүе хаҡында белдерә. Китап уҡыу ҙа, бала бағыу ҙа, иген урыу ҙа, кәсеп итеү ҙә, ҡунаҡ булыу ҙа, ял итеү ҙә – тәҡдирҙе барлыҡҡа килтереүсе ижади эшмәкәрлек ул. Тимәк, тәҡдир һәр эштең, шөғөлдөң тәмен белеп, уны лайыҡлы башҡарыуҙы талап итә.\nЙыһан киңлегендә бушлыҡ юҡ. Һауа тигәнебеҙ ҙә ҡеүәтле мәғлүмәт селтәренән тора. Ә инде ябай кеше күҙенә күренмәгән нескә киңлектәрҙең сағылышы хаҡында әйтергә лә түгел. Ҡайһы берҙә мөһим эште ниәтләйбеҙ ҙә уға тотонорға ҡул етмәй. Әйтерһең, ниндәйҙер көс артҡа тарта төҫлө. Һуңынан ваҡиғаларҙың мөғжизәле рәүештә башҡа йүнәлеш алыуын һиҙмәй ҙә ҡалабыҙ. Тимәк, Ғаләм дөйөм тәртип ҡанундарына тап килерҙәй мөмкинлекте үҙе һайлай һәм тәҡдиребеҙгә ярашлы һуҡмаҡҡа алып сыға. Нисек кенә үкенесле булмаһын, әҙәм заты изгелектең төп һәм мөһим көс икәненә инаныу юлында упҡындар аша үтергә, уны түбәнгә һөйрәгән кәмселектәрҙән арынырға тейеш.\nАртыҡ ваҡсылланып, тәкәбберләнеп, ғорурланып, уңыштарға ирәйеп китеүҙе лә Йыһан ғәфү итмәй. Шуға ниндәйҙер яңы эшкә тотонор алдынан, туҡталып йәки артҡа сигенеп, уйланыу, ял итеү, хаталарҙы төҙәтеү, һығымталар яһау мөмкинлеге бирелә. Ғаләм үҙ законы менән иҫәпләшмәгәнде, ян-яҡҡа тайпылғанды өнәмәй. Кешене ысын асылына ҡайтарыу өсөн, бигерәк тә иҫкәртеүҙәргә иғтибар итмәүсене, яңынан-яңы һәм береһенән-береһе аяуһыҙыраҡ һынау менән киҫәтә. Йыһан менән бер һулыштан ижад иткәндә генә, ҡаршылағы кәртәләр юҡҡа сығып, уңышҡа табан юл ярыла. Беҙҙең тормош ярыштағы ат сабышын хәтерләтә. Ҡайһы ваҡыт еңеүгә өлгәштем, тигәндә генә абынып йығылыуың ихтимал. Һөҙөмтәлә бүләк бөтөнләй башҡаға тәтей. Шуға туҡтап ял итеү, көс туплау ҙа мөһим. Бында юл һуңындағы бүләкте тәүмаҡсат итеп ҡарамайынса, уға илткән һуҡмаҡтың әһәмиәте хаҡында уйлау дөрөҫөрәк булыр, моғайын.\nЕр йөҙөнә тыуған һәр йән эйәһе һәләкәткә дусар. Тик изгелек кенә үлемһеҙ. Был хаҡта ниңәлер онотоп, йәшәүҙең, яҡындарыбыҙҙың ҡәҙерен белмәй, көндәрҙе мәғәнәһеҙ уҙғарабыҙ. Айырым кешеләрҙең, нәҫелдәрҙең генә түгел, ә тотош ауылдарҙың, ҡалаларҙың, илдәрҙең үҙ тәҡдире була. Милләттең яҙмышы шул халыҡ вәкилдәренең ни хәтлем белемле, тәрбиәле, зирәк булыуына, рухи көсөнә бәйле. Сөнки уларҙың уйҙары, теләктәре, маҡсаттары, тығыҙ сылбыр барлыҡҡа килтереп, бер-береһенә тәьҫир итә. Тимәк, айырым шәхестәрҙең яҙмышы аша тотош йәмғиәттең киләсәге хәл ителә. Уларҙың уй-хистәре, киләсәккә бағлаған өмөттәре оло бер маҡсатты күҙаллаһа, ғәмәл һис шикһеҙ тормошҡа аша. Бер төркөмгә көнсөл, наҙан, тар күңелле, яһил кешеләр йыйылһа, улар уңышһыҙлыҡ һаҙлығына яйлап бер-береһен батыра башлай. Сөнки ҡара көстәрҙең маҡсаты шул. Эскеселәрҙе, наркомандарҙы, кеше йәнен ҡыйыусыларҙы ла иблис ҡотҡоһо йөрөтә.\nЙәнлектәрҙең, ҡоштарҙың балаларына тыумыштан тәбиғи һиҙемләү һалына, шуға улар тормошҡа әҙерлекле тыуа. Ә әҙәм балаһына фани донъяла бар нәмәгә үҙенә өйрәнергә тура килә. Кешенең күңел торошо, холҡо, яҙмышы уны уратып алған мөхиткә тығыҙ бәйле. Сабый сағынан бүре балалары менән бергә үҫкән әҙәм бер ҡасан да кешеләр араһында ҡәҙимге тормош менән йәшәй алмай һәм, шул йәнлек йәшендә өлкәнәйеп, 15–20 йәшендә һәләк була. Тарихта бындай ваҡиғалар байтаҡ. Шуға йәмғиәттә, ғаиләлә киләсәк быуынды тәрбиәләүгә мөмкин тиклем ҙур иғтибар бүленергә тейешлеген аңлайһың. Тимәк, әҙәм заты аралашыу, дуҫлашыу, яратыу, үҙ-ара фекер алышыу, бәхәс ҡороу, һығымталар яһау аша ғына шәхес булараҡ үҫеш кисерә һәм, үҙенең генә түгел, башҡаларҙың яҙмышына ла үҙгәрештәр индерә ала. Ер кешеләре үҙ-ара туҡтауһыҙ энергиялар менән бүлешә.\nАсыҡ, изгелекле йәндәргә Йыһан оло ҡеүәт бирә, һәләт менән бүләкләй. Ҡайһы берҙә һәләт нәҫелдән ҡалған гонаһты таҙартыу өсөн дә бирелә. Ер тормошо матди байлыҡтарға ғына таянып алға китә алмай. Йәмғиәт өсөн һынылышлы, ҡатмарлы осорҙарҙа сәсәндәр, шағирҙар, яҙыусылар, күрәҙәселәр, бағымсылар, психологтар күбәйә. Ерҙәге бысраҡлыҡты йыуыу, күңелдәрҙе таҙартыу, йөрәктәрҙә ышаныс сатҡыһы уятыу өсөн ғөрөф-ғәҙәттәрҙе тергеҙеүгә, рухи ҡиммәттәргә, мөғжизәгә ихтыяж тыуа. Ерҙең, халыҡтарҙың, илдәрҙең яҙмышы ла, айырым кешеләрҙең тәҡдире кеүек, ҡатмарлы мәл кисерә һәм хатта һәләкәткә дусар була. Асыу, үпкә, көнләшеү, ризаһыҙлыҡ, зарланыу, яманлыҡ ҡылыу тормошобоҙҙо зарарлаусы ағыу икәнен аңлаһаҡ та, борондан ҡалған насар ғәҙәт – тиҫкәрелек барыбер үҙ булмышыбыҙға ҡайтара. Ошо быуындан-быуынға күскән наҙанлыҡ ҡалыптарын еңеп кенә яҙмышыбыҙҙы яңыса ҡора алабыҙ.\nБөтә изге көстө йәнде һәм тәнде һауыҡтырыуға, белем, уңыш һәм бәхет ҡаҙаныуға, мәрхәмәтлек ҡылыуға йүнәлтә алһаҡ, саф ғәмәлдәребеҙ ҡөҙрәтле шәмдәй киләсәгебеҙҙе яҡтыртып торасаҡ. Ғаилә хаҡында хәстәрлек күреү, балаларҙың киләсәгенә дөрөҫ йүнәлеш биреү, төрлө йәһәттән камиллыҡҡа өлгәшеү аша ғына быуындар сылбырының, тимәк, тотош халыҡтың сәләмәт үҫешен тәьмин итеү мөмкин.\nАльбина ҒӨБӘЙҙУЛЛИНА әҙерләне.


Стәрлетамаҡ районының Калинин хужалығында төбәк-ара баҫыу көнө үтте\nУнда Рәсәйҙең егермеләп төбәгенән 300-ҙән ашыу ауыл хужалығы эшсәндәре тәжрибә уртаҡлашты. Николаевка ауылында кукуруз һәм көнбағыш культураларын үҫтереү һәм эшкәртеү, беҙҙең төбәк шарттарында ниндәй сорттарға өҫтөнлөк биреү мәсьәләләре күтәрелде, хужалыҡта ҡулланылған заманса техника күргәҙмәһе ойошторолдо.\nТөбәк-ара семинар үткәреү өсөн Калинин исемендәге ауыл хужалығы предприятиеһы һайланыуы юҡҡа түгел. Хужалыҡ республикала алдынғылар рәтендә. Бында ауыл хужалығын үҫтереүҙә инновация алымдары һәм заманса техника ҡулланыла. Һөрөнтө ерҙәр 36 меңдән ашыу гектар майҙан тәшки итһә, 7000 баш эре мөгөҙлө мал аҫрала.\nАлександр Коваленко, Калинин исемендәге яуаплылығы сикләнгән ауыл хужалығы предприятиеһы директоры: «Иген культураларын тулыһынса йыйып алдыҡ. Уртаса уңыш гектарынан 26,5 килограмм самаһы. Яҡын арала көнбағыш һәм йөҙ гектарҙа кукуруз һуғырға төшәсәкбеҙ».\nДонъяла йыл һайын миллиард тоннанан ашыу кукуруз етештерелә. Был культураны юҡҡа ғына баҫыу батшабикәһе тип йөрөтмәйҙәр. Юғары энегетикалы һәм туҡлыҡлы аҙыҡ мал аҙығын үҫтереүҙә һәм төбәккә яраҡлаштырыуҙа Стәрлетамаҡ районы аграрийҙары мөһим эш башҡара. Тәжрибә баҫыуында илленән ашыу гибрид сорттар күрһәтелгән.\nПетр Чекмарев, Рәсәй ауыл хужалығы министрлығының үҫемселек, механикалаштырыу, химиклаштырыу һәм үҫемлектәрҙе һаҡлау департаменты етәксеһе: «Кукуруздың киләсәге бар. Уны күпләп үҫтереү иген буйынса уңыш күләмен күтәрергә ярҙам итә. Беҙ был культураны Рәсәйҙең көньяғында ғына түгел, Үҙәк, Волга буйында, Урал аръяғында, Себерҙә һәм Алыҫ көнсығышта ла үҫтереү мәсьәләһен күтәрәсәкбеҙ».\nКукуруз менән көнбағыш мобиль культураларҙан иҫәпләнә, ти , аграрийҙар. Уларҙы күпләп мал аҙығы рационына индергәндә һөт һәм ит етештереү күләмен арттырырға мөмкин.Был баҫыуҙарҙа Башҡорт дәүләт аграр университеты ғалимдары тәжрибә үткәргән. Йыл ҡоро һәм яуым-төшөмһөҙ булыуына ҡарамаҫтан кукуруздан мул уңыш алмаҡсылар.\nБашҡортостан аграрийҙары Краснодар селекционерҙары менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә. Беҙҙең төбәк өсөн иртә өлгөрөүсе сорттар етештереп кенә ҡалмай, йыл һайын рәсми делегациялар уларҙың эш алымдарын да өйрәнеп ҡайта.\nВладимир Короткин, «Кубань» орлоҡсолоҡ һәм мал аҙығы етештереү заводы вәкиле: «Башҡортостан менән ун йылдан ашыу хеҙмәттәшлек итәбеҙ. Ауыл хужалығында эшләүселәр орлоҡ етештереүселәрҙе танып белергә тейеш. Хәҙерге шарттарҙа орлоҡсолоҡ эшенә етди ҡараш булдырыу мөһим».\nКукуруз һәм көнбағыш культураларына арналған баҫыу көнө үҙ маҡсатына иреште. Ауыл хужалығы эшсәндәренең тәжрибә уртаҡлашыу, аралашыу майҙансығы артабан төбәктәр араһында эшлекле бәйләнештәр булдырыуҙа яңы мөмкинлектәр асты.


Бишенсе быуын истребителдәрен һынау дауам итә\nФронт авиацияһы перспективалы авиацион комплексын, икенсе төрлө әйткәндә үҙебеҙҙә етештерелеүсе бишенсе быуын истребителдәрен һынау раҫланған план буйынса үткәрелә. Яңы самолетты сираттағы һынау, йәғни унда урынлаштырылған электрон ҡорамалдарҙы ысынбарлыҡ шарттарында һынау М.М. Громов исемендәге осош-тикшереү институты территорияһында алып барыла. Баш конструкторҙың хәбәр итеүенсә, истребитель бортта урынлашҡан штаттағы системалар ярҙамында тикшерелә, һәм һәр осош һайын машина етештереүселәр менән күрһәтелгән характеристикаларҙы раҫлай.\nСамолет принципиаль яңы авионика комплексы, шулай уҡ камил радиолокацион система менән йыһазландырылған. Истребителдең юғары интеллектуаль йыһазланышы летчикка көсөргәнеште кәметә һәм уға иғтибарын тактик мәсьәләләрҙе үтәүгә йүнәлтергә мөмкинлек бирә.\nХәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, Фронт авиацияһы перспективалы авиацион комплексы кооперацияла етештерелә: уны әҙерләү һәм етештереүгә йөҙҙән ашыу предприятие йәлеп ителгән. Авиацион двигателде «Сатурн» фәнни-производство берекмәһе асыҡ акционерҙар йәмғиәте менән берлектә «Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» асыҡ акционерҙар йәмғиәте етештерә. Тәүге һынау осошо быйылғы йылдың 29 ғинуарында булып үткәйне.\nФронт авиацияһы перспективалы авиацион комплексы өлгөһөнә истребителгә етеҙ маневрҙар яһауға мөмкинлек биреүсе, үҙгәреүсән тартыу көсө векторы булған ике “117” двигателе ҡуйылған. Оҙайлы ваҡыт тауыштан шәберәк осоуы һәм күҙгә күренеп бармауы истребителдең уникаль үҙенсәлектәре булып тора, тип хәбәр итә уны эшләп сығарыусылар.


Халҡыбыҙҙың тотош тарихын үҙ эсенә ала\n12 Апрель 2011, 16:59\n8 апрелдә Конгресс-холда «Башҡорт халҡының тарихы» китабының V томының исем туйы үтте. Унда китаптың авторҙар коллективы, БР Фәндәр академияһы, РФ Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты вәкилдәре ҡатнашты.\nБашҡорт халҡының тарихы буйынса академик хеҙмәттең ете томға бүленеүе халҡыбыҙҙың күп йыллыҡ тарихының бөтә аспекттарын үҙ эсенә алыуға ынтылыуҙан килә.\n2010 йылда республиканың Дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул итеүенең 20 йыллығы һәм Башҡортостан автономияһына нигеҙ һалыусы бөйөк ғалим Зәки Вәлидиҙең тыуыуына 120 йыл тулыу айҡанлы 5-се томы донъя күрә.\nКүп томлыҡтың баш мөхәррире һәм ғилми етәксеһе, тарих фәндәре докторы Марат ҡолшәрипов әйтеүенсә, был ғилми хеҙмәт, халҡыбыҙҙың республиканан ситтә йәшәүсе вәкилдәрен дә иҫәпкә алып, башҡорт йәмәғәтселеге тарихын комплекслы өйрәнеү булып тора.\nТарих, тел һәм әҙәбиәт институты директоры Фирҙәүес Хисамитдинова, быйыл «Башҡорт халҡының тарихы»ның тағы өс томы донъя күрәсәк, тип белдерҙе. Ә 2012 йылда был киң машстаблы ғилми проект тамамланасаҡ.


Хәбәрсенең һәр эш көнө – яңы тормош бите » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Медиа » Хәбәрсенең һәр эш көнө – яңы тормош бите\nХәбәрсенең һәр эш көнө – яңы тормош бите\nРадиола эш башлауым "Юлдаш" каналы асылыу осорона тура килде, был хеҙмәттәшлеккә ун биш йыл да булып киткән. Бар республика тыңлаған радио каналында мин әҙерләгән материалдар яңылыҡтар сығарылыштарында, шулай уҡ "Даирә" программаһында яңғырай. Шундай мөмкинлек биргән "Юлдаш" радиоһына сикһеҙ рәхмәтлемен. Район халҡын, әлбиттә, иң тәүҙә үҙҙәре йәшәгән мөхиттәге хәбәрҙәр ҡыҙыҡһындыра, шунан ғына – республика һәм ил хәлдәре. Урында яңылыҡтарҙың төрлөһө бар, әммә бөтә республика өсөн ҡыҙыҡлы сюжеттар эҙләйем. Мәҫәлән, фермерҙың миллион һумлыҡ грант алыуы, йә булмаһа, сағыу байрам тураһындағы репортаж халыҡтың йәшәйешен сағылдыра.\nРадио өсөн сюжет, тапшырыу әҙерләүҙең үҙенсәлектәре бар. Респонденттар араһында һөйләргә яратҡаны ла, ауыҙынан бер һүҙ тартып алып булмағаны ла бар. Һуңғылары: "Шулай тип үҙең әйтерһең дә ҡуйырһың, мине яҙҙырып торма", – тип үтенә. Ә миңә һәр хәл-ваҡиғаны иҫбатлап тороусы тауыштар булыуы шарт. Шуға ла ярҙамлашып, кәрәкле һөҙөмтәгә өлгәшергә тырышам.\nӘйткәндәй, етәксе һәм эшҡыуарҙар араһында башҡортса һөйләшә белгәндәр аҙ. Әммә күбеһе үҙ телендә һөйләшергә, телмәрен камиллаштырырға тырыша. Ауырыраҡ һөйләшкәндәргә: "Башҡорт телендә сыҡҡан гәзит-журналдарҙың бер генә битен көн һайын ҡысҡырып уҡыһағыҙ, телегеҙ камиллашыр", – тип кәңәш бирәм. Күптәр һүҙемә ҡолаҡ һала һәм, ысынлап та, был алымдың һөҙөмтәле булыуына инана.\nҺәр эш көнө – яңы тормош бите. Сюжет эшләгәндә ҡыҙыҡлы кешеләр менән осрашам, уларҙан фәһем алам. Кемдер ҡойо ҡаҙый, баҫма һала, шулай итеп, Сафый ҡоҙоғо йә Мәһәҙи күпере кеүек исемдәр тыуа. Шуға һөйөнәм: ауыр ваҡытта үҙемә кәңәш бирерҙәй, күңелде йылытырҙай яҡындарым, тыңлаусыларым бар. Урамдан үткәндә: "Тауышыңды радио аша ишетеп торабыҙ, һине яратып тыңлайбыҙ," – тип әйтеүҙәре Маҡтау грамотаһына алмаштырырлыҡ баһа.\nХәбәрсе эше ял, график ҡанундарына һыймай. Йыш ҡына эштән һуң ҡайтырға тура килә. Юл төшөп, берәй район яғына сығырға тура килһә лә, диктофонымды ҡалдырмайым. Күрше район яңылыҡтарын да һирәкләп булһа ла радиоға ебәрергә тырышам. Беҙҙең районға килеүсе башҡа төбәк вәкилдәре менән осрашырға тура килһә лә, был мөмкинлекте ҡулдан ысҡындырмайым. "Юлдаш" каналын мәғлүмәттәр менән байытыуҙа, уның эшмәкәрлегендә минең дә тамсылай булһа ла өлөшөм булыуына һөйөнәм. Киләсәктә үҙ тапшырыуымды булдырыу тураһында хыялланам. Уй-ниәттәр күп, әле халыҡҡа ишеттермәгән яҙмалар ҙа байтаҡ. Уларҙы радио тыңлаусыларға еткерергә яҙһын.\n"Юлдаш" радиоһының Учалылағы үҙ хәбәрсеһе.\nСығыу ваҡыты 8-07-2016, 10:16 | Ҡаранылар: 471\n“Афарин!” тиергә генә ҡала


Бөгөн – Рәсәй Хөкүмәтенең тулы составта отставкаға киткән көнө\n15 Ғинуар , 12:31\nБынан ике йыл элек Президент Путиндың Мөрәжәғәтнамәһенән һуң, Премьер-министр Дмитрий Медведев Хөкүмәттең отставкаға китеүе тураһында иғлан итте. Барыһы ла шул тиклем тиҙ булды: сығыштан һуң бары тик өс сәғәт кенә үткәйне. Ныҡ әҙер торғандар, буғай.\nУл саҡта, йәғни 2020 йылдың 15 ғинуарында, Рәсәй Президенты Владимир Путин Федераль Йыйылышҡа Хат менән сығыш яһағанда ил Конституцияһын үҙгәртеү тураһында хәбәр итте.\nХөкүмәттең тулы составта отставкаға китеүе лә шуға бәйле ине. Путин был ҡарарҙы ҡабул итте. Дмитрий Медведевҡа шундуҡ яңы вазифа тәҡдим ителде: ойоштороласаҡ Хәүефһеҙлек советы рәйесе урынбаҫары булыу. Рәйесе – Президент үҙе. Тиҙ арала был совет булдырылды һәм яңы рәйесте тәғәйенләп тә ҡуйҙылар.\nИзге урын буш тормай тигәндәй, РФ Хөкүмәте лә етәксеһеҙ оҙаҡ ултырманы. Уға Владимир Владимирович үҙе Федераль Һалым хеҙмәте башлығы Михаил Мишустинды күрһәтте. Һөҙөмтәһен күрәһегеҙ: әле Мишустин һин дә мин эшләп йөрөй.\nӘйткәндәй, Медведевтың Хөкүмәте составы 2018 йылдың майында ғына раҫланғайны. Бик ҡыҫҡа ваҡытлы булды.


Бер аҙ тәнәфестән һуң, бөгөн Континенталь хоккей лигаһы чемпионаты уйындары яңыртыла\nАлдан хәбәр ителеүенсә, уйындарҙың туҡтап тороуы Рәсәй йыйылма командаһының Беренсе канал кубогына ярышта ҡатнашыуына бәйле ине. Был матчта ил хоккейсылары айырыуса ҡунаҡсыллыҡ күрһәтеп, иң һуңғы урында ҡалды. Бөгөнгө уйынға килгәндә, Өфөнөң Салауат Юлаев клубы үҙ боҙонда Мәскәүҙең «Динамоһын» ҡабул итә. Мәскәүҙә яҡташтарыбыҙ динамосыларҙан 3-6 иҫәбе менән еңелгәйне. Бөгөнгө ярыш «Өфө-Арена» боҙ һарайында киске етенсе яртыла башлана. Уны Башҡортостан юлдаш телеканалы тура эфирҙа күрһәтәсәк


26 Июнь , 07:51\nӨфө ҡалаһының матур бер мәҙәниәт һарайында шағирә Ләйлә Аҡшишмәнең ижад кисәһе бара. Шығырым тулы зал уны алҡышлай, күҙ яуын алыр аҫыл сәскәләргә күмә. Композиторҙар шиғырҙарына байтаҡ йыр ҙа ижад иткән икән, күренекле артистар уларҙы башҡара. Дәрәжәле ир-егеттәр шағирәнең ҡулын үбә.\n– Һеҙ йондоҙло ижадығыҙ менән милләтебеҙ ғорурлығына әүерелдегеҙ. Һеҙҙең поэзия ҙур тәрбиәүи әһәмиәткә эйә!\nОшондайыраҡ юғары һүҙҙәр аша һәр сығыш яһаусы уға үҙенең һоҡланыуын белдерә.\nУниверситет талибәләре Зиләрә менән Гөллирәнең дә һоҡланыуының сиге юҡ:\n– Ләйлә апай ниндәй сибәр! Кейгән кейеме үҙенә ҡайһылай ҙа килешә! Уның ижады ҡайһылай ҙа юғары баһалана! – тине улар таң ҡалып, бөгөнгө сәхнәнең йондоҙона әүерелгән ижадсынан күҙҙәрен айырып ала алмайынса.\n– Тауышының аһәңлелеге! Күңеле тулы хис, моң, наҙҙыр инде уның! Яҙмышы уны гел иркәләтеп кенә йәшәтәлер!\n– Ҡыҙый, әйҙә, яҙған шиғырҙарыбыҙҙы Ләйлә апайға күрһәтеп ҡарайыҡ!\n– Әлләсе, – тине нескә күңелле Зиләрә тартыныбыраҡ. – Ваҡыты булырмы икән?\nШулай ҙа ҡыҙҙар кисәнән һуң шағирәне күреп, һөйләшеп ҡарарға булды. Тик уларға иғтибар бүлергә ваҡыт табырмы?\nИх, әгәр улар ҙа ошо Ләйлә Аҡшишмә апалары кеүек шағирә була алһалар!? Бәхеттәренең тәхете шул булыр ине! Донъяла ошонан да юғары хыялдың булыуы мөмкинме ни? Кешеләргә кәрәк булыу, дан-шөһрәт, халыҡ һөйөүен тойоу – шунан да юғары тағы нимә бар?\nӘлегә ҡыҙҙар университетта уҡый, ундағы әҙәби түңәрәккә йөрөй, башлап ҡына яҙыша. Яңы һут йыйып, бөрөгә тулышырға әҙерләнгән талсыбыҡтай ғына саҡтары. Шуға уларҙы был залда хатта белеүсе лә юҡ.\nҺәр яҡшы нәмә лә, насар нәмә лә бер килеп тамамлана тигәндәй, был һоҡланғыс кисәнең дә аҙағы етте. Шағирә рәхмәт әйтеп залға башын эйҙе лә, минең өсөн ҡәләм хаҡы бына ошо инде, – һеҙҙең таныуығыҙ, тигәндәй йомғаҡлап ҡуйҙы:\n– Минең ижадым – ул фиҙакәрлек, халҡыма хеҙмәт итеү, – тине. – Эшем хаҡ – йөҙөм аҡ. Ижадымды баһалағанығыҙ, бында килгәнегеҙ өсөн рәхмәт!\nШағирәне күреп ҡалырға ашыҡҡан ҡыҙҙар башҡаларҙан алда тамашасы залынан сығып йүгерҙе. Бына фойела ҡулына сәскәләр тотҡан шағирә күренде. Эргәһендәге дуҫ-иштәре менән һөйләшә-көлөшә килә, йөҙөнән бәхет сайпыла. Ҡыҙҙар, оялһа ла, мөмкинселектән файҙаланып ҡалырға булды, ҡаршыһына барып:\n– Апай, беҙ ҙә шиғыр яҙып ҡарағайныҡ, һеҙгә күрһәтергә иткәйнек, мөмкинме? – тинеләр.\n– Әлбиттә, әлбиттә, – алсаҡ тауыш бында күп һөйләшеп тороп булмаҫын аңғартып ашығыс бышылданы. – Бына визиткам. Ял көнө өйгә килегеҙ, иркенләп һөйләшеп ултырырбыҙ.\n– Ярар, ярар! – визитка тотҡан ҡыҙҙар атҡа менгәндәй шатланды. – Рәхмәт, рәхмәт!\nЮл буйы Гөллирә менән Зиләрәнең телендә Ләйлә Аҡшишмә булды. Шағирә апайҙары донъяға шатлыҡ, бәхет сығанағы булыр өсөн тыуғандай тойолдо ҡәләм тибрәтеүсе йәш ижадсыларға.\n– Псевдонимы ниндәй бит әле! Аҡшишмә! – Зиләрә был аһәңле һүҙҙе күңеленә һеңдерергә иткәндәй, бер нисә рәт ҡабатланы.\n– Үҙе ҡайһылай ҙа ябай, эйе бит!? – тип хайран ҡалды Гөллирә үҙ сиратында, – хатта беҙҙе тәү күргәндән өйөнә саҡырҙы.\nТик ҡыҙҙарҙың икеһе лә бер нәмәне аңлап етмәне: ниңә шағирә үҙенең ижадын фиҙакәрлек тип атаны? Фарсы теленән ингән «фиҙакәр»лек тигән ятыраҡ һүҙҙең мәғәнәһе әллә уларға аңлашылып етмәйме? Үҙ-үҙеңде ҡорбан итеү, тиеберәк аңлай ине уны талибәләр. Ижадта ниндәй ҡорбан булһын ти? Йөрәк хискә мөлдөрәмә саҡта тыумаймы икән ни шиғыр?\nШағирә менән тиҙерәк яҡынданыраҡ танышырға ашыҡҡан ҡыҙҙар Ләйлә Аҡшишмәгә барыуҙы һуҙмаҫҡа булды. Шәмбе көн, моғайын, өйөндә булыр әле, тип кеҫә телефонына шылтыратҡайнылар, нәҡ өҫтөнә баҫтылар: шағирә йәш дуҫтарын ихлас саҡырҙы. Зиләрә менән Гөллирә ижад дәфтәрҙәрен сумкаһына һалып алып, дөйөм ятаҡтан осорҙай булып ҡанатланып сығып китте.\n– Анауындай күренекле шағирә булғас байҙыр инде ул,– тип һөйләште ҡыҙҙар сәскә һайлағанда. Бынау ҡарҙай ап-аҡ ҡына арзан хризантемаларҙы мөрхәтһенмәҫме икән? Улар иң һуңғы аҡсаларын ҡушып, бүләккә балҡып торған роза гөлөн алды.\nШағирә Өфө ҡалаһының урта тошондараҡ йәшәй икән. Ҡыҙҙар был тирәне насар белгәнлектән, юлда осраған бер ҡатындан өй номерын һорашты. Анау яҡтараҡ, тип бейек йорттар теҙелеп киткән юҫыҡҡа табан күрһәтте теге кеше. Ҡыҙҙар күп уйлап тормай, шундағы иң бейек, иң күркәм йортҡа ҡарай атланы. Шағирә булғас, ул ошонда йәшәргә тейеш, тип уйланы талибәләр һәм бер подъезлы матур өйҙөң номерын-фәлән ҡарап тормаҫтан, тупһаһына табан атланы. Улар ауыр тимер ишекте көскә асып эскә үтте. Шунда уҡ юлдарын швейцар бүлде.\n– Ҡайҙа бараһығыҙ?\n– Беҙгә шағирә Ләйлә Аҡшишмә кәрәк!\n– Ниндәй шағирә? – Швейцар күҙҙәрен ҙур асып аптыраны, әйтерһең, унан бында айыу йә бүре йәшәйме, тип һоранылар. Шунан төҫөнә мыҫҡыллы йылмайыу сығарҙы ла теш араһынан сыртылдатып төкөргәндәй итеп:\n– Был өйҙә шағирәләр, яҙыусылар түгел, ә байҙар йәшәй! – тине. – Журналистар, газетчиктар ҙа юҡ! Һыпыртығыҙ тиҙерәк!\nОло ғына йәштәге ир ҡыҙҙарға тартыныуһыҙ, ҡаты екереп, ҡулындағы резина дубинкаға ымлап ҡуйҙы. Әммә шағирәне күрергә йән атҡан ҡыҙҙарҙы улай тиҙ өркөтөрлөк түгел ине. Гөллирә сумкаһынан шағирә биргән визитканы алып швейцарға һондо.\n– Бына, ышанмаһағыҙ ҡарағыҙ!\n– Әйттем бит! – һаҡсы ирҙең йөҙөнә үҙ-үҙе менән ҡәнәғәт йылмайыу сыҡты. Тағы ла мыҫҡыллыраҡ тауыш менән: – Һеҙҙең шағирәгеҙ, моғайын, ана, анауындағы дөйөм ятаҡта тора. Улар өсөн махсус йорт ана шул. Аҡшишмә тинегеҙме әле? Барығыҙ, шағирәгеҙҙе шунан эҙләгеҙ!\nҺөмһөҙ әҙәм баҙап ҡалған ҡыҙҙарҙы этә-төртә ишек төбөнә тиклем килтерҙе лә, тышҡа уҡ сығарып:\n– Ана тора дөйөм ятаҡ. Шунда йәшәй улар, – тип ҡабатланы һәм һоро төҫкә буялған шөҡәтһеҙ генә өйгә ҡулы менән төртөп күрһәтте. Шунан эре ҡыланып, әйтерһең, үҙе дәрәжәле ҙур урын биләгән кеше: “Йөрөй шунда өйөрлө әтрәгәләм!” – тип һөйләнә-һөйләнә тышҡы ишекте шарт ябып, бикләп тә ҡуйҙы.\nҠуҡыр әҙәм күрһәткән өйгә табан бара башлағас, ҡыҙҙарҙың кәйефе бермә-бер боҙолдо. Бысраҡ, ҡыйлы күтәрмәнән үтеп, эскә ингәс, был хис тағы нығыраҡ көсәйҙе. Улар ары барырға теләмәгәндәй туҡтап ҡалды. Юҡ, булмаҫ, Ләйлә апай бында йәшәмәҫ. Уны яңыраҡ үткән кисәлә йондоҙға тиңләнеләр, ижадын күккә күтәреп маҡтанылар. Теге швейцар беҙҙе барыбер яңылыш сығарып ебәрҙе, тип уйланы ҡыҙҙар. Хатта был йәмһеҙ урында сәскә тотоп йөрөүҙе килештермәй, Зиләрә ҡулындағы роза гөлөн баштүбән әйләндереп, аҫҡа ҡаратып тотто.\n– Бер килгәс, визиткала күрһәтелгән бүлмәне эҙләп ҡарайыҡ әле, – тине Гөллирә. Күңелдәре Ләйлә Аҡшишмәнең бында йәшәүенә ышанмаһа ла, улар бер бүлмәнең ишеген шаҡып ҡарарға булды. Көттөрмәй ишек асылды, ни күҙҙәре менән күрһендәр, алдарында ябай ғына күлдәк кейгән шағирә баҫып тора ине. Ирекһеҙҙән икеһе бер юлы:\n– Һеҙ бында йәшәйһегеҙме ни?– тине. – Ә беҙ һеҙҙе анау яңы төҙөлгән матур йорттан эҙләп йөрөйбөҙ, һеҙҙе шунда йәшәргә тейештер, тип уйлағайныҡ,– тине лә ҡыҙҙар аптырап, көлөшөп ҡуйҙы.\nЛәйлә Аҡшишмә, әйтерһең, ҡунаҡтарының һүҙен ишетмәне, яуап биреп торманы, уларҙы әйҙүкләп эскә үтергә саҡырҙы:\n– Ҡыҙҙар, үтегеҙ, үҙ өйөгөҙҙәге кеүек булығыҙ! – тип алсаҡ өндәште хужабикә. Бүлмәнең ныҡ тынсыулығын күреп, ҡыҙҙар тағы аптыраны: бәләкәй генә бүлмәнең эсе тулы кеше булып сыҡты. Яңы килеүсе талибә ҡунаҡтарға хатта терәлер урын да юҡ ине.\n– Ғәфү итегеҙ, ҡыҙҙар, – тине шағирә, уларҙың уйын һиҙгәндәй. – Өй тар булһа ла, күңел иркен. Күңел етһә, аш етә, тиҙәрме әле? Әйҙә, бында аш-һыу бүлмәһенә булһа ла үтәйек. Ултырығыҙ. Хужабикә ҡыҙҙарға иҫке генә ике бүкән шылдырҙы.\n– Туғыҙынсыла уҡыған улым, ауырыу әсәйем менән торабыҙ. Ауылдан апайымдың ҡыҙҙары килгән. Анау һары сәслеһе – улымдың дуҫы, беҙгә килергә ярата, өйҙәре тар, тип тә тормай, көн дә ошонда, – тип башта Ләйлә үҙ хәлен һөйләп алды. Бында күргәндәренән албырғап, хатта алып килгән бүләкте бирергә онотоп тороуҙары иҫенә төштө Гөллирәнең, әхирәтенең ҡолағына бышылданы:\n– Сәскә, сәскә... онотма!\nШунан ғына Зиләрә, ниңәлер, ғәфү үтенгәндәй, ҡулындағы розаларҙы шағирәгә һондо. Өсөһөнә лә бындай тар, тынсыу бүлмәлә аҫыл сәскә урынһыҙ кеүек тойолдо. Былай ҙа ярлы, ҡойто өй эсе тағы ла меҫкен, тағы ла фәҡирерәк күренде. Бүләкте ҡабул итеп алған шағирә лә уны ҡайһы ергә ҡуйырға белмәй булышты, тегендә-бында ҡаранды, урын тапманы. Кухня өҫтәленә ҡуйыр ине, бөтә урынды алып компьютер, принтер ултыра. Тәҙрә төбө, өҫтәл артындағы ултырғыс журнал, гәзит, яҙылған ҡағыҙҙар менән шығырым тулы. Хужабикә бүләк сәскәләрҙе газ плитәһе эргәһендәге тар ғына бер мөйөшкә илтеп ҡуйҙы.\n– Һеҙҙе мәшәҡәтләнек, ваҡытығыҙ ҙа юҡ шикелле,– тине Зиләрә.– Әллә осрашыуҙы икенсе юлға ҡалдырып торайыҡмы?\n– Юҡ, юҡ! Ултырығыҙ әле, һеҙ бит беҙгә алмашҡа үҫеп килеүсе йәштәр, һөйләшәйек, шиғырҙарығыҙҙы уҡып ҡарайыҡ. – Шулай тип әйтеп бөтөүе булды теге яҡтан улының тауышы ишетелде:\n– Әсәй, әсәй, кил тиҙерәк! Ана, һине телевизорҙан күрһәтәләр!\nЫсынлап та, эфирҙа Ләйлә Аҡшишмә тураһында телетапшырыу бара икән. Бына шағирә үҙенең «Халҡыма» тигән шиғырын уҡый башланы.\nХалҡым булһа, мин дә булырмын,\nХалҡым торһа, мин дә торормон.\nХалҡым тип күккә ашырмын,\nХалҡым тип гүргә төшөрмөн,\nЯҙын сәскә булып атырмын,\nҠышын аҡ ҡар булып ятырмын,\nҠояш нуры булып ҡалҡырмын!\nБыл күңелгә үтеп инер юлдар шунда уҡ ҡыҙҙарҙың күңеленә уйылып ҡалды, хатта махсус ятлау ҙа кәрәкмәне.\n«Ошондай шарттарҙа йәшәп тә, ҡайһындай шиғыр яҙа алған! Ә мин шулай эшләй алыр инемме?» – тип уйланы Гөллирә. –Ата- әсәйемдәр, ана, ауылда мал аҫрап, ҡош- ҡорт көтөп тә бына тигән йәшәп ята. Яландай өй, бөтә шарттар булдырылған матур донъя, мул ризыҡ.Ҡоро маҡталыуҙан ни файҙа? Шағирә тигән оло исем күтәреп, ултырып яҙышыр өсөн айырым бүлмәң, хатта өҫтәлең дә булмаһынсы әле?\nЗиләрә шағирәгә үҙенсә һоҡланды.\nТәү ҡарашҡа нәфис кенә, иркә, наҙлыҡай һымаҡ күренһә лә ниндәй көслө рухлы икән дәһә был апай, тип уйланы.\nТелетапшырыуҙы ҡарап та бөтә алманылар, ишек шаҡынылар. Өҫтөнә ҡиммәтле тун, башына затлы бүрек кейгән үҙ дәрәжәһен белеүе йөҙөнә сыҡҡан урта йәштәрҙәге бер сибәр ханым килеп инде. Бик эшлекле ҡиәфәттә, ҡатын- ҡыҙға хас булғанса хәл- әхүәл белешеп тә ваҡыт әрәм итеп тормайынса, туп- тура йомошон әйтте:\n– Госдумаға депутатлыҡҡа үҙемдең кандидатурамды ҡуям. Һеҙҙе доверенное лицо итеп алмаҡсымын. Ризаһығыҙмы?\n– Әллә, халыҡ һайлаһа ни, мин ни риза,– тине шағирә.\n– Ана шул халыҡты тыңлата, минең яғыма бора алырҙай ҡатын- ҡыҙ кәрәк миңә.\n– Әлләсе,– шағирә уңайһыҙланды.– Мин ни үҙ хаҡымды хаҡлай алмағанды, һеҙҙе нисек яҡлармын?\n– Уныһы бүстәк. Иң главныйы - кәрәк саҡта плакат булырлыҡ шиғри һүҙеңде әйт! Бер куплет шиғырың менән минең яҙмышымды хәл итә алыуың ихтимал.\nЛәйлә Аҡшишмә һаман уйланды, ниңәлер, ризалыҡ белдерергә ашыҡманы. Элегерәк тә берәү бик ялынғас ярҙам иткәйне. Депутатлыҡҡа үтеп киткәйне, халҡы барлығы, уның мәнфәғәтен яҡларға кәрәклеге иҫенә лә инеп сыҡманы: бары үҙенең байып ҡалыуын уйланы. Ә Ләйләнең ҡасандыр үҙенә ярҙам итеүен бөтөнләй онотто. Шағирәнең өндәшмәй тороуынан депутатлыҡҡа кандидатураһын ҡуйырға әҙерләнгән ханым үҙенсә фекер йөрөттө: «Шағирә баһаһын арттырырға самалай,» – тип уйланы.\n– За ценой не постоим, – тине ҡатын руссалап.– Депутат була ҡалһам, һиңә квартира вәғәҙә итәм. Ул минең өсөн раз плюнуть буласаҡ, – тип эре сирттерҙе ниндәй хаҡ түләп булһа ла юғары власҡа ынтылыусы, өй эсе тулы кеше булыуға ла, телевизорҙа барған тапшырыуға ла иғтибар итеп тормай, күҙенә аҡ- ҡара күренмәй сапҡан эт кеүек, һаман үҙенекен тылҡыны:\n– Эйе, эйе квартира вәғәҙә итәм!\nБер аҙҙан Ләйләнең ипле генә итеп әйткән яуабы ишетелде:\n– Ҡуйығыҙ, мәшәҡәтләнмәгеҙ. Был эш минең ҡулдан килмәҫ. Зинһар, ғәфү итегеҙ, икенсе ҡулай кеше табығыҙ.\nӘммә үҙ һүҙен һүҙ итергә өйрәнгән сибәр ханым бирешергә теләмәне:\n– Ярҙамсы булырға кеше тапмағанлыҡтан килмәнем мин бында, вот! Һеҙҙең ижад үтемле, тип ишеткәйнем, уйла, фатирлы булғың килһә, әйтерһең, әле ваҡыт бар.\nБуласаҡ кандидат төптә ултырған кешеләргә күҙ һалып та тормай, тынсыу һауаға сирҡанып танауын йыйырҙы ла, ишек төбөнән сығып китте.\n– Һайлау етә башлаһа ҡаҡшата торғандар, – тине әлеге күренеш өсөн йәш ҡәләмдәштәренән уңайһыҙланған хужабикә.\n– Ҡана, шиғырҙарығыҙҙы уҡып алайыҡ әле, – тип ҡыҙҙарҙың дәфтәрҙәрен алып эргәһенә генә һалғайны, телефон шылтыраны.\n– Алло,алло, был филармония борсой. Сценарий әҙерме? Беҙгә бик кәрәк!\n– Эйе, әҙер. Төнө буйы ултырып булһа ла яҙып бөттөм. Килеп алығыҙ.\n– Хәҙер кеше ебәрермен, – тине бойороҡ бирергә өйрәнгән тауыш. Телефон трубкаһын һалып, инде ҡыҙҙар эргәһенә ултырайым тигәйне, йәнә телефонға саҡырыу яңғыраны.\n– Миңә шиғыр кәрәк! Йыр яҙам,– тине композитор.\nАптыраған шағирә ҡыҙҙарға ҡарап: «Әйҙә, башта сәй эсеп алайыҡ әле, – тине. – Дәфтәрҙәрегеҙҙе ҡалдырып тороғоҙ, аҙаҡ аулаҡта ҡарап сығырмын.»\nӨҫтәл артына инде ултырғайнылар ғына ишек асылды ла өҫтө- башы керләнгән, бите- күҙе шешенгән урта йәштәрҙәге бер әҙәм килеп инде:\n– Һылыу, үлтермә, бер яртылыҡ аҡса бир, баш ярылып килә,– тине хужабикәгә ялбарып ҡарап.\n– Асыҡтым, икмәк бир, тиһәң ҡолаҡҡа яғыр.\nЛәйлә шулай тиһә лә, асарбаҡты буш сығарманы. Кеше яҡшы тормоштан теләнселәмәйҙер, тип уйлай ул. Әле лә бер булка икмәк, ун һум аҡса биреп оҙатты һаҡал- мыйыҡ баҫҡан ыздарауай ирҙе.\nСәй артында Гөллирә килгәндән бирле үҙен борсоған, уйлап- уйлап та осона сыға алмаған һорауҙы бирҙе.\n– Ләйлә апай, һеҙ шул тиклем талантлы, кешеләргә кәрәкһегеҙ, ижадығыҙҙы юғары баһалайҙар, ә тормош шарттарығыҙ насар, ниңә улай? Был бит ғәҙел түгел!\n– Күптәрҙең хатта ошондай фатиры ла юҡ әле, һылыу. Минең әлхәм, ҡайтып инер үҙ мөйөшөм бар, – тине шағирә. Фатиры тарлыҡҡа ла, етешһеҙ тормошона ла, ваҡыт етмәүгә лә, эше күплеккә лә зарланманы, киреһенсә, Зиләрәне һоҡландырып, юғары пафослы һүҙҙәр менән артабан аңлатты:\n– Ижадсы үҙен беренсе планға ҡуйырға тейеш түгел. Ул – халҡына рухи аҙыҡ биреүсе. Үҙ мәнфәғәтен ҡайғыртып, байлыҡ артынан ҡыуа башлаһа, нисек халҡын артынан әйҙәр?!\n– Ә ниңә хөкүмәт ҡайғыртмай һеҙҙе? Шағирҙар, яҙыусылар беҙҙә әллә ни күп түгел дәһә? – тине Гөллирә шағирәнең ошондай шартта йәшәүен барыбер башына һыйҙыра алмайынса. – Ана, минең инәйем баҙарҙа ваҡ- төйәк кенә һатып тора, дүрт бүлмәле фатир һатып алды.\nБыл тура һорауға шағирә ҡапыл ни тип яуап бирергә лә белмәй баҙап торҙо. Шунан Гөллирәгә йылмайып ҡараны ла уйынлы- ысынлы итеп:\n– Һылыу, һинән шағирә сығырмы икән? – тине. – Матди яҡты ныҡ ҡайғыртаһың.- Шунан етди итеп өҫтәне, – Шағирҙәр рухи тормош менән йәшәй. Улар донъя ваҡлыҡтарынан өҫтөн. Шағирҙар – фиҙакәр булырға тейеш!\nКиләсәктә иркен, мул тормошта йәшәргә хыялланған ҡыҙыҡайға, ысынлап та, бындай фиҙакәрлек кәрәкмәй ине. Ул артабан бәхәсләшергә уңайһыҙланды, мәгәр үҙ фекерендә ҡалды: тимәк, шиғыр яҙып ҡына тамаҡ туйҙырып булмай!\nЗиләрә өндәшмәне, әммә ул да үҙенсә уйланды, әммә уны уйы әхирәтенекенән бер аҙ айырылды. Ниңә беҙҙә рухи байлыҡ баһаланмай икән,тип уйланы ул. Ысынлап та, ниңә шағирәләр, ижад кешеләре анауындай матур өйҙәрҙә йәшәй алмай? Ниңә шағирҙарҙы үҙҙәренә кәрәк саҡта флаг урынына алып йөрөтәләр ҙә кәрәге бөткәс, демонстрациянан һуң ырғытҡан транспарат һымаҡ, бер ситкә быраҡтыралар? Әҙме- күпме уйланған, яҙышып ҡараған ҡыҙыҡай тағы ошоларҙы уйланы: «Бер шиғыр яҙғансы, күпме ғазап сигәһең, уйланаһың? Бер яҙғаныңды оҡшатмай, һыҙып ташлап киренән яҙаһың.Ҡайта- ҡайта уйланаһың. Ә шиғырың кешеләр күңеленә хуш килһә, үҙеңә ҡанаттар үҫеп сыҡҡандай хис итәһең. Ләйлә апай һымаҡ башҡа бер нәмә лә кәрәкмәй ҙә кеүек. Бер китаплыҡ шиғыр яҙыр өсөн күпме йоҡоһоҙ төн, йөрәк хисе кәрәк?»\nБыл осрашыуҙан ике ҡыҙҙың башында ике төрлө уй төйнәлде. Зиләрә: «Их, Ләйлә апай кеүек ысын шағирә булырға етерме минең фиҙакәрлегем, рухи көсөм, – тип уйланы. – Уның кеүек үҙемде-үҙем аямай ижад итә алырмынмы? Кешеләрҙе матди байлыҡҡа ҡарап баһалаған саҡта хәйерсе хәлендә йәшәү, халҡым тип үҙеңде ошондай тормошҡа дусар итеү еңел аҡыллылыҡ булып күренмәҫме?» Төрлөһөн уйланы ҡыҙыҡай. Ана бит, бая анау швейцарҙың швейцары,үҙен-үҙе әллә кемгә ҡуйып, ижад кешеләрен мыҫҡыл итә: бында шағирҙар түгел, ә байҙар йәшәй, тигән була. Ошондай йәмғиәттә бөтә ғүмеремде тик ижадҡа ғына арнап йәшәргә көсөм етәрме?– тип һораны ул үҙенән ҡат-ҡат, әйтерһең, нәҡ ошо минутта уның шағирә булыу- булмауы хәл ителде. Бер аҙҙан: «Шулай ҙа тырышып ҡарайым әле!» – тип ҡуйҙы.\nӘ Гөллирә иһә бынан ары түбән шиғыр яҙып маташмаҫҡа булды. Шағирә булам тип йән ҡыйғансы, фәҡирлектә интеккәнсе, рәхәтләнеп теләгәнсә йәшәрмен, тигән фекергә килде. Ана, күрше ауылдан бер бай фермерҙың улы артынан йөрөй, шуға тормошҡа сығыр ҙа бер нужа күрмәй, байлыҡта, муллыҡта маҙрап йәшәр.\nШулай ҙа шағирә менән осрашыу Зиләрә менән Гөллирә күңелендә онотолмаҫ яҡты эҙ ҡалдырҙы. Бар бит әле донъяла изге күңелле кешеләр,тигән уйҙан икеһенә лә донъя яҡтырып киткәндәй тойолдо. Изгелек алыҫтағы ҡояш нуры кеүек шул, күңелдәргә бик яй барып етә,ә шулай ҙа ҡасан да бер килеп етә бит ул.


Кәбеҫтә — Башҡорт Википедияһы\nАҡ күсәнле кәбеҫтә\nКәбеҫтә (лат. Brassica — әүернә сәскәлеләр ғәиләһендәге үҫемлек. Ҡиммәтле йәшелсә культураһы. Ике йыллыҡ үҫемлек.\n1 Культуралаштырыу тарихы\n2 Кәбеҫтәнең төрсәләре\n3 Аҡ күсәнле кәбеҫтә\n4 Ҡыҙыл күсәнле кәбәҫтә\n5 Сәскәле кәбәҫтә\n6 Брюссель кәбәҫтәһе\nКультуралаштырыу тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nКәбеҫтәне кеше бынан 4 мең йылдан ашыу элек үҫтерә башлаған. Кәбеҫтәнең культуралы сорттары хәҙерге көндә лә Урта диңгеҙ ярҙары буйында үҫә торған ҡырағай кәбеҫтәнән башланғыс алған.\nБыл кәбеҫтә — оҙон һабаҡлы, күсән барлыҡҡа килтермәй торған түңәрәк япраҡлы ҙур булмаған үҫемлек. Кеше ҡырағай кәбеҫтәне күп быуаттар буйына үҫтергән, уны тәрбиәләгән һәм орлоҡҡа эре япраҡлыларын ғына һайлап алған. Бына шулай ҡиммәтле йәшелсә культураһы алынған.\nКәбеҫтәнең төрсәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nХәҙерге ваҡытта кәбеҫтәнең бик күп төрсәләре килтереп сығарылған: - аҡ күсәнле кәбәҫтә\n-Ҡыҙыл күсәнле кәбәҫтә\n- Пекин кәбәҫтәһе\n- Кале, йәки Грюнколь\nИң популяр йәшелсәләрҙең береһе. Улар үҫтерелмәгән бер төбәк тә юҡ итерлек. Һәр төрсәһенең бихисап сорттары алынған.\nИң ныҡ үҫтерелгәне — аҡ күсәнле кәбәҫтә. Ҡат-ҡат булып йомарланған итләс япраҡтары өсөн үҫтерелә.\nАҡ күсәнле кәбеҫтәнән тыш, сәскәле кәбеҫтә үҫтерелә. Ашау өсөн уның өлгөрөп етмәгән сәскәләрҙән торған тығыҙ аҡ сәскәлектәрен ҡулланалар.\nБрюссель кәбеҫтәһен ҡуйын бөрөләренән барлыҡҡа килгән бәләкәй генә күсәндәре өсөн, ә кольраби кәбеҫтәһен йыуан, һутлы, шалҡанға йәки һыйыр шалҡанына оҡшашлы ер өҫтө һабағы өсөн үҫтерәләр.\nАҡ күсәнле кәбеҫтә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nАҡ күсәнле кәбеҫтә — ике йыллыҡ үҫемлек. Беренсе йылда аҡ күсәнле кәбеҫтә орлоғонан үҙәк тамырлы, ҡыҫҡа һабаҡ-күсән барлыҡҡа килтереүсе эре түңәрәк япраҡлы үҫемлек үҫә. Һабаҡтағы япраҡтары араһында ҙур булмаған ҡуйын бөрөләре урынлашҡан һәм бер ос бөрөһө бар.\nКүсәндең тышҡы япраҡтары йәшел. Япраҡтарҙың хлоропластарында һыу һәм углекислый газдан шәкәр барлыҡҡа килә. һуңынан ул һыуҙа иреп, күсәндең эске аҡ япраҡтарына ағып килә.\nКүсәндә органик матдәләр күберәк тупланһын өсөн, кәбеҫтәне яҡшы ашланған дымлы тупраҡта үҫтерәләр, үҫемлек үҫкән саҡта, уны ентекләп тәрбиәләйҙәр.\nКәбеҫтәнең үрсетмәһен алыу өсөн, уның орлоҡтарын яҙ көнө парниктарға сәсәләр. Шытымдар сыҡҡас, үҫемлектәрҙе, һирәкләп ултырталар (пикировать итәләр) һәм көндәр тамам йылынғансы парниктарҙа тоталар. Яҙғы ҡырауҙар туҡталғас, кәбеҫтә үрсетмәһен ергә сығарып ултырталар. Был ваҡытҡа үрсетмәнең 3—4 ысын япрағы үҫеп сыҡҡан була.\nКәбеҫтә—дым яратыусы үҫемлек. Ысынлап та һәр оло үҫемлек эҫе көндәрҙә тәүлегенә бер күнәккә тиклем һыу һура һәм уны парға әйләндерә.\nШуға күрә кәбеҫтәгә күп итеп һыу һибәләр, ә тупраҡтағы дымды һаҡлау өсөн рәт араларын йомшарталар.\nКәбеҫтәне ултыртҡандан һуң 10—15 көн үткәс, уны шымыҡ-тиреҫ ашламаһына суперфосфат ҡушып, өҫтәмә туҡландыралар.\nӨҫтәмә туҡландырғандан һуң уның төбөн аҫҡы япраҡтарына еткәнсе еүеш тупраҡ менән күмәләр. Дымлы тупраҡ ҡатламы аҫтында кәбеҫтә һабаҡтарында өҫтәлмә тамырҙар барлыҡҡа килә. 2—3 аҙна үткәс, икенсе тапҡыр йомшарталар, күмәләр һәм өҫтәмә туҡландыралар.\nУңыш йыйған ваҡытта иң яҡшы кәбеҫтә күсәндәре араһынан орлоҡлоҡ үҫемлектәр һайлап ҡалдыралар. Уларҙы ерҙән тамырҙары менән ҡаҙып алып, яҙға тиклем мөгәрәптә һаҡлайҙар.\nИкенсе йылда орлоҡлоҡ кәбеҫтәне тупраҡҡа сығарып ултыртҡас, күсәндең ҡуйын һәм ос бөрөләренән япраҡлы һәм сәскәле һабаҡтар үҫеп сыға.\nКәбеҫтәнең аҡһыл һары сәскәләре тәлгәш сәскәлеккә йыйылған. Сәскәләренең төҙөлөшө әүернә сәскәлеләр семьяһындағы бөтә үҫемлектәрҙеке кеүек үк. Көҙ көнө был үҫемлектәрҙә емештәр — орлоҡло пәрҙәле ҡуҙаҡ өлгөрә.\nАҡ күсәнле кәбеҫтә витаминдарға бай: С, А, В1, B2, В6, P, D, К, U һәм башҡалар.С витамины лимондыҡынан күберәк.\nШулай уҡ составында каротин, ферменттар, минеральные матдәләр – калий, кальций, фосфор, көкөрт, микроэлементтар – алюминий, цинк, железо, марганец, углеводтарҙан – глюкоза, фруктоза һәм сахароза, аҡһымдар, клетчатка, майҙар, пантотен һәм фолиевая кислоталары бар.\nУндағы витамин U (язваға ҡаршы витамин һанала)ашҡаҙандағы һәм бөйәндәге сей яранан, экземы, псориаз, нейродермиттан дауалай.\nҠыҙыл күсәнле кәбәҫтә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nҠыҙыл күсәнле кәбәҫтә эҫене һәйбәт кисерә, ҡояшты һәм дымды ярата. Цельсий буйынса 7 градус һыуыҡты ла үткәрә ала. Иң популяр сорттары: Фаберже, Марс МС, Рубин.\nКүп кенә сорттары ҡышҡыһын һәйбәт һаҡлана. Аҡ күсәнле кәбәҫтәнән шәмәхә (красно-фиолетового цвета) төҫө менән айырыла.Кәбәҫтәгә был төҫтө антоциант пигменты бирә.\nУнда аҡ күсәнле кәбәҫтәгә ҡарағанда витаминдар күберәк: С витамины — 2 тапҡырға , каротин 4 тапҡырға күберәк. Минераль матдәләр, шәкәр, аҡһымдар һәм йод та күберәк.\nСәскәле кәбәҫтә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nКәбәҫтәнең бер йыллыҡ төрсәһе. Һабаҡтың осонда сәскә бутондарынан торған сәскәлеге аҙыҡ итеп ҡулланыла. Составында аҡһымдар, минераль тоҙҙар: калий, кальций, тимер, фосфор, С, РР һәм В төркөмө витаминдары бар.\nСәскәле кәбәҫтә уңдырышлы тупраҡты ярата. Цельсий буйынса 7 градусҡа тиклем һыуыҡты кисерә ала. Әммә +10 градустан тңбәндә сәскә бутондары барлыҡҡа килтермәй.Эҫене һәм ҡоролоҡты насар кисерә. Таралған сортары: Латеман, Кокетка, Снежный шар, Сноуболл.\nЭшкәртелмәгән килеш оҙаҡҡа һаҡлап булмай.\nБрюссель кәбәҫтәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nБрюссель кәбәҫтәһе ян һабаҡтары ваҡ ҡына күсәндәргә (4-5 см) әйләнгән оҙон һабаҡ барлыҡҡа килтерә.Апрелдә сәскәндә өлгөрөү ваҡыты октябрь айына барып сыға. Аҡ күсәнле кәбәҫтәгә ҡарағанда витаминдарға һәм аминокислоталарға, фосфорға бик бай.Составында гәрсис майы ла бар.\nҠоролоҡҡа бик бирешеп бармай. Цельсий буйынса 7 градусҡа тиклем һыуыҡты кисерә ала. Сорттары: Геркулес, Горнет, Сапфир.\nБрокколи[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nСәскәле кәбәҫтәгә оҡшаған.Тик үҙгәргән сәскәлек йәшел төҫтә. Брокколи витаминдарға һәм аминокислоталарға бик бай. Күп микдарҙа С витамины, метионин( радиацияға ҡаршы торорғаярҙам итә, эшкә һәләтлелекте арттыра) һәм ҡартайыуға ҡаршы торорға ярҙам иткән антисклеротик матдәләре бар.\nҮҫеү шарттарына талымһыҙ, бай тупраҡ талап итмәй.Сәскәлек яралған ваҡытта ғына дым мулыраҡ кәрәк. Цельсий буйынса 7 градусҡа тиклем һыуыҡты кисерә ала. Любит поливы, когда головки растут Сорттары: Линда, Тонус, Цезар. Оҙаҡҡа һаҡланмай.Шуға уны туңдырып һаҡлайҙар.\nКольраби[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nБыл кәбәҫтәнең һабағында һутлы шалҡан хасил була. Составында С витамины лимондыҡынан күберәк.Шулай уҡ, калий һәм кальцийға, фруктозы һәм глюкозаға бай. Гл\nСезон эсендә икерәт уңыш бирә ала. Әммә һалҡынҡа бирешеңкерәй. Сорттары: Деликатесная, Гигант, Повариха, Венская голубая, Виолетта.\nXXI быуат башында кәбеҫтәне йәшелсәгә һәм башҡа төрҙәргә бүлеү ҡабул ителә.\nBrassica oleracea var. oleracea L. — Күсәнле кәбеҫтә; бында аҡ һәм ҡыҙыл күсәнле кәбеҫтәләр керә\nBrassica oleracea var. botrytis L. — Сәскәле кәбеҫтә\nBrassica oleracea var. costata DC. — Португаль кәбеҫтәһе\nBrassica oleracea var. gemmifera DC. — Брюссель кәбеҫтәһе, йәки Кочешков кәбеҫтәһе\nBrassica oleracea var. gongylodes L. — Кольраби, йәки Шалҡан кәбеҫтә\nBrassica oleracea var. sabellica L. — Кале, йәки Грюнколь\nһулдан уңға: «Ацефала» сорты(Киото, Япония), «Сабуда» сорты\nЯпраҡ ситтәре семәрле сорт\nРабатка декоратив сорт\nКөл төҫөндәге япраҡлы сорт\nКорчагина В. А. Биология: Үҫемлектәр, бактериялар, бәшмәктәр, лишайниктар: Урта мәктәптең 6—7 синыфтары всөн дәреслек. 23-сө баҫманан тәржемә. Башҡортса өсөнсө баҫмаһы. — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1999\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Кәбеҫтә&oldid=951140 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 17:52 31 май 2020 үҙгәртелгән.


Ауырығанлыҡ ҡағыҙҙары автоматик тәртиптә бирелә башлай | ГТРК «Башкортостан» - Хәбәрҙәр | 248193\n30 ноября 2021 — 15:26 ГТРК «Башкортостан»\nРәсәй Хөкүмәте ауырыу менән бәйле ваҡытлыса эшкә яраҡһыҙлыҡ танытмаларын һәм йөклө булыу һәм бала табыу уңайынан түләүҙәрҙе яңыса алыу тәртибен раҫланы.\n2022 йылдан эшкә яраҡһыҙлыҡ танытмалары тик электрон өлгөлә яҙыла, ә улар буйынса түләүҙәр автоматик рәүештә күсереләсәк. Йөклө булыу һәм бала табыу уңайынан түләнгән пособиелар алыр өсөн дә ғариза яҙыу талап ителмәй.\nХөкүмәт рәйесе Михаил Мишустин дәүләт учреждениелары һәм эш биреүселәрҙең Социаль страховкалау фонды менән хеҙмәттәшлегендә яңы ҡағиҙәләрҙе раҫланы.\nПособиелар, элеккесә, соцстраховкалау фондынан тура күсереләсәк, тик граждандарға түләүҙе үтенеп ғариза яҙырға һәм ниндәйҙер документтар тапшырырға кәрәкмәй. Хеҙмәт хаҡы, йөклө булыу һәм бала табыу уңайынан отпускыға китеү тураһындағы белешмәләр социаль страховкалау фондына эш биреүсенән, ә бала тыуыу тураһында мәғлүмәт ЗАГС мәғлүмәт селтәренән ебәреләсәк.\nАуырығанлыҡ ҡағыҙҙарының электрон өлгөләрен дауахана һәм поликлиникалар социаль страховкалау фондының мәғлүмәт селтәренә тапшыра. Больничный асыу, ябыу, оҙайтыу тураһындағы мәғлүмәттәр артабан автоматик рәүештә эш биреүсегә һәм бер ыңғай хеҙмәткәрҙең үҙенә, Госуслуги порталындағы шәхси кабинеты аша, еткерелә.\nҠабул ителгән документтар нигеҙендә ССФ пособие күләмен иҫәпләп хеҙмәткәрҙең иҫәбенә күсерә. Түләүҙәрҙе билдәләү һәм күсереү тураһындағы мәғлүмәт социаль тәьминәттең берҙәм дәүләт мәғлүмәт селтәрендә урынлаштырыла һәм граждандарҙың дәүләт хеҙмәттәре порталындағы шәхси кабинетына ебәрелә. Талап ителһә ССФ Пенсия фонды, Һалым хеҙмәте һәм башҡа дәүләт учреждениелары аша өҫтәмә мәғлүмәттәр алырға мөмкин.\nХөкүмәт яңы ҡағиҙәләр эш биреүселәр өсөн ҡағыҙ эш күләмен кәметергә, граждандарҙы ғаризалар яҙыуҙан азат итергә, түләүҙәрҙе тиҙләтергә булышлыҡ итер, тигән өмөттә.\n«Хөкүмәт социаль казначейлыҡ принцибы буйынса ярҙам күрһәтеү системаһын үҫтереүҙе дауам итә. Был иһә тейешле ярҙамды әүҙемләштерә, кешеләрҙе инстанциялар буйлап йөрөүҙән, белешмәләр туплауҙан, сираттарҙа тороуҙан аралай», — тине Михаил Мишустин.


Башҡортостан Республикаһы мәғариф һәм фән министрлығы берҙәм дәүләт имтиханын тапшырырға теләүселәрҙе тағы бер тапҡыр иҫкәртә, ғаризалар 1 февралгә тиклем ҡабул ителә, унда тапшырыла торған предметтар исемлеге билдәләнә.\nАғымдағы йылда мәктәпте тамамлаусылар берҙәм дәүләт имтиханын (БДИ) тапшырыуға ғаризаны уҡыған урыны буйынса бирә ала. Бынан алдағы йылдың сығарылыш уҡыусылары берҙәм дәүләт имтиханын тапшырыу хаҡындағы ғаризаһын БР мәғариф һәм фән министрлығы тарафынан билдәләгән урындарҙа теркәй ала.\nҒаризаларҙы мәктәп һәм сығарылыш уҡыусылары шәхсән тапшыра. Әгәр ҙә инде улар исеменән ата-әсәләре (законлы вәкилдәре) килә икән, үҙҙәре менән паспорт һәм ышаныс ҡағыҙы (доверенность) алып килергә тейештәр.\nМөмкинлектәре сикләнгән уҡыусылар ғариза менән бергә психологик-медик-педагогик комиссия тарафынан бирелгән справканың күсермәһен, ә инде инвалид таныҡлығы булғандар документтың төп нөсхәһен йәки рәсми раҫланған справканың күсермәһен алып килергә тейеш.\n1 февралдән һуң берҙәм дәүләт имтиханында ҡатнашыу тураһындағы ғариза имтихан башланғансы ике аҙна алдан имтихан тапшырыусының ыңғай сәбәптәре булған осраҡта ғына БР дәүләт имтихан комиссияһы ҡарары нигеҙендә ҡабул ителәсәк.\nБерҙәм дәүләт имтихандары тураһындағы тулы мәғлүмәтте ҡыҙыу линия аша 8 (347) 218-03-81 и 8 (347) 218-03-28 телефоны буйынса алырға мөмкин


Ермолаевкалағы ҡуйы төтөн бер нисә километр алыҫлыҡта ла күренә\nБыл хаҡта видеояҙма интернет селтәренә һалынған. Күреүегеҙсә, кадрҙа Көйөргәҙе районы. Янғын хаҡында рәсми мәғлүмәт юҡ. Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығынан иҫкәртеүҙәренсә, республикала эҫе һауа торошона бәйле айырым янғын хәүефһеҙлеге режимы индерелде. Шулай уҡ 5 августан урман массивтары янында көнкүреш сүп-сарын, сәнәғәт ҡалдыҡтарын яғырға ярамай.


Республикала йыл башынан 42 ҡатын сабыйҙарын бала табыу йорттарында ҡалдырған // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nРеспубликала йыл башынан 42 ҡатын сабыйҙарын бала табыу йорттарында ҡалдырған\n10:39, 19 июля 2012 Йәмғиәт\nБашҡортостанда йыл башынан бала табыу йорттарында 42 ҡатын яңы тыуған сабыйҙарынан баш тартҡан. 2011 йылда ошо уҡ осор эсендә бындай 50 осраҡ теркәлгәйне.\nБыл һәм башҡа һандарҙы БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы сабыйҙарынан баш тартҡан әсәйҙәр араһында аноним рәүештә анкета тултырыу сиктәрендә алған. Был тикшеренеүҙең төп маҡсаты – социаль етемлекте иҫкәртеү буйынса саралар системаһын булдырыу.\nМәғлүмәттәргә ярашлы, сабыйҙарын бала йорттарында ҡалдырғандарҙың күпселек өлөшөн (42,9%, йәғни 18 кеше) 18-25 йәштәрҙәге ҡатындар тәшкил итә. Уларҙың 38,1% (16 кеше) – 26-35 йәштәрҙәге, 11,9% (5 кеше) – 35 йәштән өлкәнерәк, 7,1% (3 кеше) – 18 йәшкә тиклемге әсәйҙәр.\nАнкета төҙөүселәр ҡатындарҙың белем кимәленә лә иғтибар иткән. Шулай итеп, яуап биреүселәрҙең күпселеге (54,8%, йәғни 23 кеше) – урта, 16,7% (7) – урта махсус, 11,9% (5) – тулы булмаған урта һәм шулай уҡ кеше юғары белемгә эйә.\nЭш хаҡына килгәндә, ҡатындарҙың 54,8 процентының (23) килеме – йәшәү минимумынан түбәнерәк, 23,8% (10) – 6 меңдән ашыуыраҡ, 21,4% (9) – 4300-ҙән алып 6000-гә тиклем сумма тәшкил итә.\nҒаилә хәленә килгәндә, һандар түбәнгесә: әсәләрҙең яртыһынан күберәге 52,4% (22) – бер ҡасан да никахта булмаған, 23,8% (10) – рәсми никахта тора, 11,9% (5) – гражданлыҡ никахында, шуның сама уҡ кеше – айырылышҡан.\nҠатындарҙың яртыһы тиерлек 40,5% (17) – ата-әсәһе менән йәшәй, 35,7 процентының (15) – шәхси торлағы юҡ, 11,9 процентының ғына (5) – үҙ фатиры бар.\nСабыйҙан баш тартыу сәбәптәре араһында анкета тултырыусыларҙың 50 проценты (21) – матди яҡтан тәьмин ителеүҙең тейешле кимәлдә булмауын, 40,5% (17) – йәшәү шарттары булмауын, 26,2% (11) – эш булмауын атаны, 66,7% (28) – был һорауға яуап бирергә ҡыйынһынды.\nШулай итеп, анкета мәғлүмәттәренә таянып, сабыйҙарын бала табыу йорттарында ҡалдырған ҡатындарҙың социаль портретын түбәндәгесә билдәләргә була: 25 йәшкә тиклемге, урта һәм махсус урта белемле, эшләмәгән, никахта тормаған, матди ярҙамға мохтаж, үҙҙенең социаль статусын насар тип иҫәпләгән әсә.


Анонстар » Страница 4\nСаялыҡ та, сәм дә тиртә ҡанда!\nРәми Ғарипов исемендәге 1-се башҡорт республика гимназия-интернаты Башҡортостан тарихында, мәғарифын үҫтереүҙә лайыҡлы урын биләй. Ошо мәктәпте тамамлағандар белеме менән генә түгел, лидерлыҡ сифаттары, илһөйәр, телһөйәр шәхес булып етешеүҙәре,...\nҠатын-ҡыҙ ҙа тигән мөғжизә!\nАлып барыусы Инга Юмашеваның мөләйем йөҙөн республикабыҙҙа зәңгәр экран аша күптәр танып өлгөргәйне. Ун туғыҙ йәшендә Башҡортостан юлдаш телевидениеһында иғлан ителгән бәйгелә еңеп, республикабыҙҙа эфир йондоҙо булып балҡыған, Рәсәй телевидениеһы...\nЕр йөҙөндәге һәммә күренеш үҙ-ара тығыҙ бәйле, һәр ғәмәл, ҡасан да булһа, ағымдағы ваҡиғаларға ыңғай йә кире йоғонто яһап, киләсәккә ойотҡо һала, бер һүҙ менән әйткәндә, япраҡ һелкенеүенең дә үҙ мәғәнәһе бар. Мең ҡыуаныс вә әрнеү аша үтеп, байтаҡ...\n…Халыҡ ижады геройҙарының ҡаршыһына бер-бер килеп: «Ҡайһы яҡҡа китергә?» – тигән һорау тыуа. Әкиәт тормоштан алынһа ла, кеше иһә ысынбарлыҡта ваҡыт һәм йәшәгән урыны арауығында, теге йәки был социаль ҡыҫала йәшәй, эшләй. Сибай ҡалаһы...\nБер-беребеҙгә бер ҡасан да битәр менән өндәшмәнек, пар ҡанаттар булып йәшәнек, тиҙәр улар йылмайышып. Ғаилә ҡороп, бәхетле ғүмер кисереүҙәренә тиҙҙән 57 йыл тула. Балалары ла уңышлы. Республикала Таңһылыу һәм Миҙхәт Байрамғоловтарҙы белмәгәндәр...\nБашҡорт халҡының арҙаҡлы ҡатын-ҡыҙҙарының береһе ул. Сәлиә Мырҙабаеваны республикала белмәгән кеше һирәктер. Медицина фәндәре докторы, V – VI саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. Ҡайҙа ғына йөрөмәһен, ниндәй генә вазифалар биләмәһен, ул һәр ваҡыт...


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ХАЛҠЫБЫҘ ИМЕНЛЕГЕ ГАРАНТЫ – БАШҠОРТОСТАН РЕСПУБЛИКАҺЫ - 2021 - Мәҡәләләр\nХАЛҠЫБЫҘ ИМЕНЛЕГЕ ГАРАНТЫ – БАШҠОРТОСТАН РЕСПУБЛИКАҺЫ\nУҡыусыларыбыҙға күренекле дәүләт эшмәкәре, хоҡуҡ белгесе, Башҡортостан Республикаһы Конституция Суды рәйесе, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, юридик фәндәр докторы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы, Салауат Юлаев ордены кавалеры Зөфәр Ирғәле улы ЙӘНЕКӘЕВ менән әңгәмә тәҡдим итәбеҙ.\nЗөфәр Ирғәле улы, һеҙ ғүмерегеҙҙең етмеш йәш баҫҡысына аяҡ баҫтығыҙ. Етмеш һүҙенең нигеҙендә ғүмерҙең бер дәрәжәһенә, кимәленә барып етеү мәғәнәһе лә ята. Ошо юғарылыҡтан сығып ҡарағанда үткән йылдарығыҙ нисек күренә, ҡайһы мәлдәрегеҙҙе иң бәхетлеһе тип атар инегеҙ?\n- Хоҙайға шөкөр, тормошомда бәхетле мәлдәрем күп булды. Балалыҡ, үҫмер йылдарымдың ниндәй генә ауырлыҡтары булмаһын, атай-әсәй ҡуйынында үҫкәс, барыбер бәхетле инем. Беренсенән, мин бик дан ҡартатайҙарҙың ейәне булдым. Әсәйемдең атаһы Ғәйзулла ҡартатайым революцияға тиклем Берлинда йәшәгән һәм шунда ветеринарға уҡып, 1923 йылда тыуған иленә әйләнеп ҡайтҡан. Немец телендә бик матур һөйләште. Ни өсөндөр беҙ унан был телде өйрәнергә диҡҡәт итмәгәнбеҙ - шуныһы ғына үкенесле. Ғәйзулла ҡартатайымдың немецтарға хас теүәллегенә бәйле бик ҡыҙыҡлы тарихтары, халыҡ теленә күскән лаҡаптары бар. Шуларҙың береһе ҡунаҡ саҡырыуға бәйле. Беҙҙә бит инде ҡунаҡҡа саҡырыу һәм ҡунаҡҡа килеү ваҡыты сама менән әйтелә, әйтәйек, киске 7-гә саҡырһаң, 9-ға килергә лә мөмкиндәр. Ҡыҫҡаһы, ҡартатайым ауыл халҡын ҡунаҡҡа саҡырған ваҡытҡа теүәл йөрөргә өйрәткән. Үкенес, ҡартатайым иҫән саҡта күп нәмәне һорашып яҙып алмағанмын.\nАтайымдың атаһы Сафый ҡартатайым революциянан һуң ҡаҙаҡтар яғына барып, унда ике йыл эшләп, ике ат, ике һыйыр алып ҡайта, ҡарағастан йорт һала. Ҡартатайым сирләп үлеп китә, атайым алты йәштән етем үҫә. Өләсәйем мәрхүмә Таһира ҡарсыҡ күмәк бала менән тороп ҡала, улар астан үлмәһен өсөн ҡарағас йорттарын һатып, землянкала йәшәргә мәжбүр була. 1954 йылдан һуң ғына, миңә өс йәш тулғанда, атайым яңы йорт һалып сыға. Атайым Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашып, өс тапҡыр яраланыу сәбәпле, 2-се төркөм инвалиды ине. Йәш булыуына ҡарамаҫтан, ауылдаштары араһында абруйы ҙур булды. Уны һәр ваҡыт иптәштәр суды рәйесе итеп һайланылар.\nТыуған ауылым Моҡастан ун саҡрымдағы Әхмәр ауылы мәктәбенә бишенсе класҡа йөрөп уҡыған саҡтарым иҫтә. Ул саҡта транспорт юҡ, яҙлы-көҙлө тракторҙың асыҡ арбаһында өшөп-туңып йөрөйбөҙ. Ул заманда хәҙерге һымаҡ ашхана ла булмай торғайны. Бишенсене тамамлағас, Темәс интернатына уҡырға барҙым. Мин ул саҡта үҙемде Гарвард университетына ингәндәй хис иттем. Бәхетле инем. Ярты сирек уҡығас, Темәс интернаты Баймаҡҡа күсте. Тап ошо интернатта уҡыу тормошомдо ғилем, фән юлына борҙо ла инде. Туғыҙынсы класҡа еткәс, юрист булам, тигән хыял барлыҡҡа килде.\nНиңә фәҡәт ошо һөнәрҙе һайларға булдығыҙ һуң?\n- Йәшлек романтикаһы көслө булғандыр инде. Шерлок Холмс, Джеймс Бонд, комиссар Мегре тураһында китаптар уҡый инем. Урыҫ телен яҡшы белдем, тип әйтә алмайым. Шулай ҙа туғыҙҙа уҡығанда ҡулыма "Урыҫса-башҡортса һүҙлек" алып, бер ай самаһы Толстойҙың "Һуғыш һәм солох" романын уҡып сыҡтым. Ҡалған әҫәрҙәрен һүҙлекһеҙ ҙә һыу кеүек эстем. Чернышевскийҙың "Что делать?" романындағы үҙен инҡилапсы итеп тәрбиәләгән Рахметов образы әсир итте.\nРахметов һымаҡ, ҡаты түшәктә йоҡлап ҡараманығыҙмы?\n- Юҡ. Һуңынан, аспирантурала уҡығанда, йога менән шөғөлләндем. Уҡырға ингәнсе ауылда көтөүсе булып эшләргә тура килгәйне бит. Үҙемде хәҙер студенттарға "ковбой" булып эшләнем тип һөйләйем. Ауылда фермала эшләгәндә Баймаҡ китапханаһына барып, 12 том китап алдым. Мәскәү дәүләт университеты студенттары өсөн "СССР тарихы", "Рәсәй тарихы" китаптары ине улар. Шул китаптарҙы уҡығанда, әлбиттә, урыҫ телемде лә шымарттым.\nИнтернатташығыҙ, класташығыҙ, һуңынан билдәле шағир булып киткән Буранбай Исҡужиндың да һеҙҙең менән Свердловскиға юридик институтҡа уҡырға барғанлығы хаҡында ишеткәнебеҙ бар. Шағир биографияһының был осоро уҡыусыға мәғлүм түгел. Буранбай үҙе лә һөйләгәне булманы. Шул хаҡта ла һөйләп үтһәгеҙ ине?\n- Эйе, интернатта уҡығанда карауаттарыбыҙ йәнәш торҙо. Беҙ төндәр буйына серләшә инек. Киләсәккә пландар ҡорҙоҡ. Урта мәктәпте тамамлағас, ул Свердловск геология институтына һынау тотоп инә алмағайны, Баймаҡта машиналар төҙөү заводында эшләп йөрөй ине. Мин уны үҙем менән Свердловскиға юрислыҡҡа уҡырға барырға күндерә алдым. Унда барғас, беҙҙе ятаҡҡа урынлаштырҙылар. 17 кеше бер бүлмәлә яттыҡ. Милли мәктәпте тамамлағандарҙы (ҡаҙаҡ, сыуаш, татар, бүрәт, яҡут һ.б.) бер төркөмгә туплап, рус теленән диктант яҙҙырҙылар. Буранбай ҙа, мин дә диктантты "дүртле"гә яҙҙыҡ. Рус теленән телдән имтиханды "дүртле"гә, ә тарихты "бишле"гә тапшырҙым. Буранбай дуҫыма көндөҙгө факультетҡа инергә бер генә балл етмәне, киске факультетта уҡырға мөмкинлек биргәйнеләр, ризалашмай, ҡайтып китте. Ул бик белемле егет ине. Ҡайтҡас, Өфө дәүләт авиация институтына уҡырға инде. Беренсе курста уҡығанда ул миңә Свердловск ҡалаһына посылка менән еҙ ҡурай ебәрҙе. Шул ҡурайҙа студенттар араһында уйнап, күңел аса инек.\nБеренсе курста, май байрамдарында Өфөгә Баймаҡ районы студенттарының яҡташтар ойошмаһы йыйылышына, ул ваҡытта Сәфәрғәли Йәнтүрин етәксе ине, Свердловск өлкәһенең Башҡортостан студенттары ойошмаһы президенты булараҡ килдем. Яланға сығып, һабантуй үткәрҙеләр. Унда Буранбай дуҫым менән осрашып, авиация институтының дөйөм ятағында төнө буйы һөйләшеп сыҡтыҡ. Шунда ул миңә: "Техник һөнәр мине ҡыҙыҡһындырмай, минең шиғырҙар яҙғым, яҙыусы булғым килә", - тине һәм мин уның киләһе йыл Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инергә тигән ниәтен хупланым. Ысынлап та, ул киләһе йылына уҡыуын БДУ-ла дауам итте. Уҡыуҙы тамамлағас, билдәле шағир, прозаик һәм драматург, Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы булараҡ танылыу яуланы. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бик иртә мәрхүм булып ҡалды. Иң яҡын баласаҡ дуҫтарымдың береһе ине ул Буранбай Исҡужин.\nҺеҙ институттан һуң республикабыҙҙың төрлө райондарында төрлө урындарҙа тәфтишсе булып эшләгәнһегеҙ, әрме сафында хеҙмәт иткәнһегеҙ, артабан аспирантурала уҡығанһығыҙ, шунан һуң инде донъяла ҡырҡа үҙгәрештәр башланып китеүе сәбәпле дәүләт хеҙмәтенә килгәнһегеҙ. Биографияғыҙҙы яҙмалар буйынса өйрәнгән кеше тормош юлығыҙҙың бындай боролоштарын осраҡлылыҡ тип билдәләр ине. Әйтәйек, кемдер берәү: "Әгәр ҙә Зөфәр Ирғәле улы юриспруденция буйынса киткән булһа - кәмендә республика прокуроры, фән буйынса киткән булһа - институт, университет ректоры булыр ине", - тип әйтер һымаҡ. Был хәлде үҙегеҙ нисек аңлатаһығыҙ?\n- 1973 йылда Свердловск юридик институтын тамамланым. Дыуан районында, Салауат ҡалаһында, Баймаҡ ҡалаһында прокуратура тәфтишсеһе булып эшләнем. Әрме хеҙмәтенән һуң Сибай ит комбинатында юрисконсульт, торлаҡ-хужалыҡ коммуналь хужалыҡ участкаһы начальнигы урынбаҫары, граждандар оборонаһы штабы начальнигы ярҙамсыһы булып хеҙмәт иттем. Ғилми эшмәкәрлегемә килгәндә, ул йүнәлеш һәр ваҡыт заман проблемалары менән бәйле барҙы. Әйтәйек, кандидатлыҡ диссертацияһы темам экологияға бәйле булғас, мин тирә-яҡ мөхитте ҡыйратыуҙы етештереү технологиялары шарттарын боҙоу һөҙөмтәһе тип кенә алдаша алмай инем. Нимә генә тимә, бигерәк тә совет осорондағы экологик һәләкәттең нигеҙендә теге йәки был төбәк граждандарының хоҡуҡтары боҙолоуы ятҡанын күҙһеҙ лә күрер, һуҡыр ҙа ишетер. Шуға күрә, "Быуаттан - быуатҡа" тигән китабымда мин ғүмеремдең был өлөшөн "Тәбиғәтте һаҡлауҙан - сәйәсәткә" тип атаным. Үткән быуаттың һикһәненсе йылдар аҙағындағы, туҡһанынсы йылдар башындағы илебеҙҙәге киң билдәлелек, үҙгәртеп ҡороуҙар еле һөҙөмтәһендә минең сәйәсәттән дәүләт хеҙмәтенә килеү ваҡиғалары докторлыҡ диссертацияһы темаһына әйләнде.\nҺеҙҙең менән үткән быуаттың 90-сы йылдарынан башлап аралашабыҙ, һәр ваҡыт бер сифатығыҙға ҡарап һоҡланам: ул да булһа, ниндәй генә ситуация, ҡаршылыҡ, ауырлыҡ булмаһын, һәр ваҡыт оптимисһығыҙ. Оптимизмығыҙ нимәгә нигеҙләнә: тәжрибәгеҙгәме, туплаған белемегеҙгәме, атай-олатайҙарыбыҙ рухынамы?\n- Барыһыналыр. Рәсәйҙең тарихы бик үҙенсәлекле, әгәр ҙә уны маятник тирбәлеше менән һынландырһаң, урталығы юҡ: йә уңға, йә һулға. Ниндәй генә ауырлыҡ булмаһын, беҙгә уны ирҙәрсә күтәреп, хәлдән килгәнсе республикабыҙ мәнфәғәтенә эшләп ҡалырға тырыштыҡ. Илдәр, дәүләттәр, милләттәр тарихын, уларҙың үҫеш закондарын, диалектиканы өйрәнеүем дә миңә киләсәгебеҙгә өмөт менән ҡарарға ярҙам итә. Философияның өс закондарының береһе инҡар итеүҙе инҡарлау (отрицание отрицания), шуның буйынса бөгөн йәшәүселәрҙең үткәнде инҡар итеүе иртәгәһе көнгә, киләсәккә нигеҙ булып тора. Был үҫештең спираль формаһы. Ҡыҫҡаһы, тормошта бер нәмә лә, бер тарихи ваҡиға ла юҡҡа ғына булмай. Халҡыбыҙ был саҡта "Юҡтан бар булмай" ти. Инҡар итеүҙе инҡарлау ҡануны һәр ваҡыт эшләй.\nЙәштәр менән осрашҡанда уларға шулай тием: "Һеҙгә уҡырға, белем тупларға, өйләнергә, күберәк балалар табырға кәрәк. Ихтилалдарға лимитыбыҙ бөткән. Беҙгә яңы быуын башҡорттарын тәрбиәләргә кәрәк. Бер ниндәй ҙә провокацияларға бирелмәйенсә, халҡыбыҙҙы һаҡларға бурыслыбыҙ..."\nБер тапшырыуҙа: "Мин ҡурайсылар алдында ҡурай уйнамайым, тик үҙем өсөн генә уйнайым", - тигәйнегеҙ. Шул фекерегеҙҙе аныҡлап китегеҙ әле? Бында "Ҡулымдан килмәгән нәмәгә тотонмайым", тигән аңлау ҙа ята шикелле. Шулай түгелме?\n- Эйе, бында шулай уҡ "Оҫта барҙа, ҡулыңды тый, сәсән барҙа, телеңде тый" тигән аңлау ҙа бар. Шуға күрә, ысынлап та, ҡурайҙа кеше алдында уйнамайым. Дәүләт эштәре, ғилми конференциялар менән сит илдәргә сыҡҡанда ҡурайымды алып йөрөйөм. Улар ҡурайҙы күргәндәре булмағас, экзотика булараҡ, мин ситтә "ҡурайсы", икенсерәк итеп әйткәндә "сәйәсмәндәр араһында иң яҡшы ҡурайсы, ҡурайсылар араһында иң яҡшы сәйәсмән".\nОшоларҙан сығып тағы ла бер һорау: ҡурайсылар алдында ҡурай уйнамаған һымаҡ, биләгән вазифаларығыҙ буйынса ниәтләгән ниндәй эштәрегеҙҙе атҡарыу ауыр булды йәки килеп сыҡманы?\n- Телебеҙгә дәүләт теле статусы биреү бик ауыр булды, уның өсөн туғыҙ йыл буйына көрәштек. Әммә ҡаршылыҡтарҙы йырып сыҡтыҡ. Тел буйынса закондың ҡабул ителеүенә ҡарап ҡына үҙемде бушҡа йәшәмәнем, тип әйтә алам. Сит ил ғалимдары, мәҫәлән, Башҡортостан Республикаһы Конституцияһын иң яҡшы конституция тип тапты. Беҙ әҙерләгән тарихи-ғилми (хоҡуҡи) комментарий Рәсәй Федерацияһы ғалим-юристары тарафынан юғары баһалана. Хәҙер ул, әлбиттә, ҙур үҙгәрештәр кисерҙе, күп йәһәттән Үҙәктекенә яраҡлаштырылды.\nХалыҡтың тиҙ арала ғәскәр төҙөй алыуы тик дәүләтселек тәжрибәһенән генә килә. Мәҫәлән, Бөйөк Ватан һуғышында кавалерия дивизияһы төҙөй алыуыбыҙ ҙа шул уҡ дәүләтселек тәжрибәһенән килә, һ.б. Ошоларҙан сығып, шундай һорау: һеҙ 90-сы йылдарҙа республикабыҙ дәүләтселегенең яңы формаһына нигеҙ һалғанда халҡыбыҙҙың боронғо тәжрибәһенә мөрәжәғәт иттегеҙме һәм ул ниндәй формала сағылыш тапты?\n- 1917 йылда милләтебеҙ юлбашсылары Рәсәй Федерализмының нигеҙ таштарын һалғанда ла боронғо дәүләтселек тәжрибәбеҙгә таянып эш иткән. 90-сы йылдарҙа инде беҙ шул эстафетаны дауам иттек. Иң күҙгә күренеп торғаны: республикабыҙҙың закондар сығарыу органы Дәүләт Йыйылышының Ҡоролтай тип аталыуы ине. Элек-электән халҡыбыҙ барлыҡ мәсьәләләрен йыйындарҙа, ҡоролтайҙарҙа хәл иткән бит. Минең докторлыҡ диссертациямдың исеме лә "Башҡортостандың дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы" тип аталды. Совет осоро идеологтары: "Һеҙ бер кем дә түгел инегеҙ, республика төҙөп бирҙек, беҙгә рәхмәт әйтегеҙ", - тип барлыҡ халыҡтарға ҡарата кәмһетеү сәйәсәтен алға һөрҙө. Ә беҙ тарихтан шуны ла беләбеҙ: руна, орхон-йәнәсәй яҙмалары боронғо төрки яҙмалар булған. Шул дәүерҙәрҙә Дәште (Тышҡы) Ҡыпсаҡ, Хазар, Барын-Табын ҡағанаттары, Һундар дәүләттәре булған. Улар атамаһында "башҡорт" һүҙе булмаһа ла, асылда, улар төрки халыҡтарының уртаҡ дәүләте. Беҙҙең эраға тиклем үк йәшәгән саҡ-мәсәғүттәр ҙә беҙҙең боронғо ата-бабаларыбыҙ. Аҫаба башҡорт үҙенең шәжәрәһен, ете быуынын белергә тейеш. Ошо факт ҡына ла дәүләтселек күренеше хаҡында һөйләй. Был йола һәм ғөрөф-ғәҙәт хоҡуғы. Был турала беҙ белергә, белергә генә түгел, шәжәрәне белеүҙе дәүләтселектең төп шарты тип баһаларға тейешбеҙ.\nМине төрөкмән ырыуҙарының Византия империяһы ерҙәрен баҫып алып, Ғосман империяһын төҙөүе һоҡландыра. 1700 йыл буйы 23 армия ала алмаған Константинополь ҡалаһын 21 йәшлек Мәхмүт Икенсе яулап алып, хәҙерге Истанбул ҡалаһына әйләндерә. Ике мең йылдан ашыу донъя буйлап һибелеп йөрөгән йәһүдтәр ҙә үҙ дәүләтен - Израилде төҙөй. Ғөмүмән, һәр бер халыҡтың үҙ дәүләтен төҙөүе милләт булараҡ үҙҙәрен һаҡлап ҡалыуға йүнәлдерелгән. Шулай бит?\n- Тап шулай. СССР тарҡалғас, 15 союздаш республика кимәлендә йәшәгән ҡаҙаҡ, үзбәк, төркмән һ.б. халыҡтар үҙ мөстәҡил дәүләттәрен төҙөүгә өлгәште. Әгәр ҙә ГКЧП булмаһа, беҙ реаль федералистик дәүләттә йәшәр инек. Ул сағында республикабыҙ һәм элекке Советтар Союзы ҡеүәтле үҫеш юлынан киткән булыр ине. Горбачевтың юлы бик дөрөҫ ине. Йәһүдтәргә килгәндә, улар бер генә кеше һөйләшкән телдәрен дәүләт кимәленә күтәрә алды. Уларға үҙ дәүләтселеген төҙөүҙә үҙҙәренең меңәр йыллыҡ тарихын яҡшы белеүе, диндәре ярҙам итте. Ысынлап та, тарихһыҙ рух булмаған кеүек, рухһыҙ ҙа тарих юҡ. Совет осоронда аҙ һанлы халыҡтарҙың тарихын юҡ итергә тырышыу ҙа рухыбыҙға һөжүм булды.\nФилософияға бәйле бик ҡыҙыҡлы, юморға ҡоролған әйтемдәр бар: "Яҡшы ҡатын эләкһә, бәхетле булырһың, насары эләкһә, философ булырһың". Һеҙҙең был фәнгә мөнәсәбәтегеҙ нисек?\n- Мин һәр ваҡыт: "Юриспруденция - законлы ҡатыным, философия- һөйәркәм", тип шаяртам. Свердловскиҙа уҡығанда беҙ боронғо Рим, Византия тарихын өйрәндек. Дәүләттең үҫеш тарихы мәсьәләләре лә беҙҙең иғтибарҙан ситтә булманы. Ә ҡайҙа дәүләт, ҡайҙа тарих бар, ул философиянан, йәмғиәт үҫеше ҡанундарынан азат була алмай. Гегелдең һәм башҡа философ ғалимдарҙың барлыҡ хеҙмәттәре минең өй китапханаһында тора, уларға мөрәжәғәт итәм, фекерҙәремде нығытам.\nҺеҙ бер тапшырыуҙа халҡыбыҙҙың бер әйтемен килтергәйнегеҙ: үҙеңдән башҡаны фәрештә тип бел. Быны нисек аңлайһығыҙ?\n- Бында бик тәрән философик һәм юридик мәғәнә ята. Юриспруденцияла ул ғәйепһеҙлек презумпцияһы (презумпция невиновности) тип атала. Ҡартатайым, атайым, әсәйем миңә бала саҡтан: "Кеше һинең менән нисек кенә шаярып һөйләшһә лә, һәр ваҡыт етди яуап бир, бер ваҡытта ла кешене мыҫҡыл итмә, һәр кешене фәрештә тип ҡабул ит", - тип әйтә торғайнылар. Ғәйепһеҙлек презумпцияһы ла шулай уҡ: кешенең ғәйебе суд тарафынан раҫланмайынса, ул ғәйепле түгел. Боронғо халыҡтарҙың, дәүләттәрҙең был ҡануны башҡорттоң ҡанында һаҡлана. Ошо әйтем генә лә халҡыбыҙҙың боронғолоғон күрһәтеүсе дәлил. Халҡыбыҙҙың ҡунаҡсыллығы ла ошо принципҡа нигеҙләнә. Йәғни "Ҡунаҡ Хоҙайҙың илсеһе".\nАуылығыҙҙа тарихты белгән ҡарттар, олатайҙар бар инеме?\n- Был йәһәттән мин өс быуат араһында үҫтем, тип әйтә алам. Илленсе йылдарҙа әле ун туғыҙынсы быуат кешеләре бар ине. Егерменсе быуат кешеләре менән бергә йәшәйем, әле бына егерме беренсе быуаттамын. Был иҫ китмәле байлыҡ, аңлай һәм һанлай белһәң, әлбиттә. Ауылым ҡарттарының донъяға ҡарашы, фәлсәфәһе боронғоса ине. Бер үк ваҡытта беҙҙең ауылда олатайҙар шул тиклем мәрәкәсел булды. Бер-береһенә үпкәләмәнеләр, һүҙ күтәрә, төрттөрөп әйткәнде үткәреп ебәрә белделәр.\nБатша дәүерендә тыуып үҫкән кешеләр һөйләгән фәһемле, әһәмиәтле һәм ҡыҙыҡ ваҡиғаларҙы тыңлап үҫеү бәхете тейҙе. Мәҫәлән, Мәсәғүт тигән бабай Беренсе донъя һуғышында ҡатнашҡанын һәм бер иптәш егетенең һәр ваҡыт: "Һуғыштан имен-аман тыуған яғыма ҡайтып, бер генә көн йәшәп үлһәм дә, үкенмәҫ инем," - тигәнен һөйләр ине. Ысынлап та, был егет ауылына ҡайтып, бер көн йәшәгәс, ниндәйҙер сәбәп менән яҡты донъянан китеп барған. Был хәл минең өсөн һәр саҡ фәһем булып торҙо. 90-сы йылдарҙа мөстәҡиллек - суверенитет өсөн ҡаты көрәш барған бер көндө башыма: "Ошо ваҡиғаларҙа һүҙебеҙ өҫкә сығып, маҡсатыбыҙға ирешһәк, үлһәм дә үкенмәҫ инем", - тигән фекер килде. Мәсәғүт бабайҙың әйткән һүҙҙәрен иҫкә төшөрөп, шунда уҡ ул уйҙы баштан юйҙым. Шунан инде суверенитетты ғәмәлгә ашырып, халыҡтың мәҙәниәтен, телен хоҡуҡи яҡтан ҡурсалап, үҙемдең илемдә йәшәргә Аллаһы Тәғәләнән оҙон ғүмер һораным...\nВаҡытында совет осоро мәғариф системаһы иң алдынғыһы һаналды. Хәҙер мәктәптәргә Берҙәм дәүләт имтиханын индерҙеләр. Был форманың ыңғай һәм кире яҡтарын нимәлә күрәһегеҙ?\n- Берҙәм дәүләт имтиханының яҡшы уҡыған кешегә бер ниндәй ҙә зыяны юҡтыр. Хәҙер барыһы ла юғары белем алырға тырыша, күптәр аҡсаға диплом һатып ала. Юғары белем алыусы 30 кешенең 5-6-һы ғына ысын мәғәнәһендә юғары белем алыусылар, ҡалғандары белемгә түгел, дипломға ғына эйә булыусылар.\nНисек уйлайһығыҙ, илебеҙҙәге иҡтисади көрсөк, сәнәғәттең, ауыл хужалығының үҫешмәүе, тәбиғи байлыҡтар иҫәбенә генә йәшәү иҡтисадтың фәндән айырылыуына бәйлеме? Әллә был сәйәси мәсьәләме?\n- Бында сәйәси мәсьәлә өҫтөнлөк итә, әлбиттә. Әммә иҡтисадыбыҙ улай уҡ артта ҡалған тип әйтмәҫ инем. Мәҫәлән, ауыл хужалығын ғына алайыҡ. Беҙ 90-сы йылдарҙа Ҡаҙағстандан иген һорай инек, хәҙер үҙебеҙ сит илдәргә иген һатабыҙ. Ауыл хужалығы продукцияһын етештереү буйынса Рәсәй хәҙер юғары кимәлдә бара. Үҙебеҙҙең ауылдарҙы ғына алып ҡарайыҡ. Элек колхоздарҙа күпме трактор булған да, хәҙер күпме? Ялҡауы килмәгән кеше ауылда йәшәй ала хәҙер. Әлбиттә, ауылдарҙа йәшәүселәрҙең барыһы ла үҙ эшен аса алмай. Шул уҡ ваҡытта совет власының ауыл халҡын бөлгөнлөккә төшөрөүен дә онотмайыҡ.\nӘ сәнәғәткә, тәбиғәт байлыҡтарын эшкәртеүгә килгәндә, улар барыһы ла олигархтар ҡулына күсте. Рәсәйҙә йөҙҙән ашыу миллиардер бар. Улар барлыҡ ил халҡы етештергән байлыҡты бүлешеп алды. Бында инде сәйәсәт башлана.\nХХ быуат башҡорто менән XXI быуат башҡорто ни яғы менән айырыла?\n- Был айырылғанлыҡ иң тәүҙә йәштәрҙә күренә. Уларҙың донъяға ҡарашы беҙҙекенән икенсе. Беҙ күберәген дәүләткә һалынһаҡ, улар барыһын да үҙ көсө, үҙ ҡулы менән башҡара. Миндә ике егет водитель булып эшләне. Икеһе лә ауылдан килеп, Өфө янында өй һалды, икеһе лә институтта ситтән тороп уҡый, өйләнгәндәр, балалар үҫтерәләр. Ҡасан Хөкүмәт аҡса, фатир бирә, тип көтөп ултырмайҙар. Балаларын башҡорт мәктәбендә уҡыталар, айыҡ тормош алып баралар. Һуңғы йылдарҙа Өфөлә башҡорттарҙың артыуын күреп ҡыуанам. Магазинға инеп, "Һеңлекәш!" тип өндәшеүең була, шундуҡ туған телебеҙҙә яуап биреп, һораған тауарыңды килтереп тә еткерәләр. Телебеҙгә дәүләт теле статусы яулауҙа туранан-тура ҡатнашҡан кеше булараҡ, бында минең дә өлөшөм бар, тип ҡыуанып йөрөйөм. Йәштәргә ҡараһам, киләсәккә оптимистик ҡараш тыуа.\nНурсолтан Назарбаев Ҡаҙағстанды нисек күтәрә алды тип иҫәпләйһегеҙ?\n- Беренсенән, уларҙың тәбиғи байлығы күп, икенсенән, Европаның ниндәй генә иленә барһам да, ундағы вуздарҙа белем алыусы меңәрләп ҡаҙаҡ егеттәрен осрата торғайным. Бөгөн ҡаҙаҡ егеттәре туған телендә, урыҫ һәм инглиз телендә иркен аралаша. Тағы ла Назарбаев хужалыҡ бәхәстәренә бәйле суд эштәрен Англиянан судьялар саҡыртып үткәрә башланы. Был Ҡаҙағстанға инвестициялар йәлеп итеү мөмкинлеге бирҙе, нимә генә тимә, инвесторҙар тотороҡло климатлы илгә ынтыла.\nЕвропала, Америкала йөрөгәндә уларҙың тормошондағы ниндәй күренештәргә ҡарап һоҡланғанығыҙ булды? Мәҫәлән, Америкала булыусылар уларҙың закон ҡоло булыуы хаҡында һөйләй. Был дөрөҫмө?\n- Сөнки закон уларға лайыҡлы тормош өсөн гарантия булып тора. Беҙҙә иһә, законды төрлө яҡҡа борорға, кемдеңдер файҙаһына йүнәлтергә була. Америка конституцияһы 300 йыл буйына үҙгәрешһеҙ һаҡлана. Беҙҙә иһә уны һәр ил башлығы үҙенә ҡулайлаштыра. Был хәл ил үҫешен тотҡарлай, граждандарҙа Төп законға ҡарата ышанысты кәметә. Америка штаттарҙан тора, штат һүҙе (state) инглиз теленән дәүләт тигәнде аңлата. Ғөмүмән, АҠШ-ты инглиз теленән Америка Ҡушма Дәүләттәре тип тәржемәләү дөрөҫ һәм ул уның юридик йөкмәткеһенә тура килә. Һәр бер штат айырым дәүләтте тәшкил итә. Уларҙа губернатор, вице-губернатор, дәүләт секретары, баш казначей, прокурор, аудитор - барыһы ла халыҡ тарафынан һайланып ҡуйыла. Шул принципта төҙөлгән дәүләттә урлашыу, халыҡ милкен үҙләштереү мөмкин түгел. Шуға күрә лә АҠШ-тың 300 йыллыҡ тарихында штат етәксеһе - губернаторҙарҙың берәүһе лә яуапҡа тарттырылғаны юҡ. Беҙҙең илдә иһә, 20 йыл эсендә йылына берәр губернатор, йәғни республика башлығы урлашып, төрмәгә эләгә... Был бик хәүефле күренеш!\nВаҡытында Башҡортостан менән Татарстан суверенитет яулағас, йәнәһе, Рәсәй составынан сығырға йыйыналар, тип лаф орҙолар. Шул саҡта мин Башҡорт хөкүмәтенең 1917 йылда ҡабул иткән докуметтарын өйрәндем. Был документтарҙа тәҡдим ителгән Рәсәй Федерацияһының ҡоролош концепцияһы ысын мәғәнәһендә федерализм принциптарына тура килә ине. Докторлыҡ диссертацияһы яҡлағанда Мәскәү һәм Санкт-Петербург университеттарында эшләүсе Рәсәйҙең билдәле ғалим-юристары "Башҡорттар - Рәсәй Федерацияһына нигеҙ һалыусылар", тигән фекерем менән тулыһынса килеште...\nЕтмеш йәшкә еткән кеше үҙ алдына ниндәйҙер ҙур пландар, башланмаған эштәр ҡуя аламы икән? Әле ниндәй ғәмдәр менән йәшәйһегеҙ?\n- Алдағы йылдарымда ғилем өлкәһендә эшләрмен, хеҙмәттәр яҙырмын тием. "Быуаттарҙан - быуаттарға" тигән китабымды башҡорт телендә яҙҙым. Әле уны сығараһы бар. Унда документтар урыҫ телендә килтерелә. Хоҙайға шөкөр, улым менән ҡыҙым үҙаллы донъя көтәләр. Улым ейән, ҡыҙым ейәнсәр бүләк итте. Ҡыҙым төп эшенән башҡа сабыйҙарҙы башҡорт теленә өйрәткән "Тел асҡысы" тигән йәкшәмбе түңәрәге алып бара. Ҡыҫҡаһы, башлаған эштәремде балаларым дауам итә.\n"Башҡорт халҡының михнәттәр сигеп, инҡилаптарҙа көрәшеп яулаған дәүләте - Башҡортостан Республикаһы - уның именлегенең гаранты булып тора" - был һүҙҙәр Зөфәр Ирғәле улы яҙған ғилми хеҙмәттәрҙең төп тезисы булып тора. Уның 70 йыллыҡ ғүмере лә ошо инаныуҙа үткән. Юбилейығыҙ менән, Зөфәр Ирғәле улы!\nЯҙылған: 02.04.21 | Ҡаралған: 54


«Өфө йортоноң ғәҙәттәге йорт йыһаздары» күргәҙмәһе асылды // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\n«Өфө йортоноң ғәҙәттәге йорт йыһаздары» күргәҙмәһе асылды\n19:30, 29 сентября 2017 Мәҙәниәт\nФото: «Боронғо Өфө» музейы\n«Боронғо Өфө» музейы «Өфө йортоноң ғәҙәттәге йорт йыһаздары. XX быуаттың тәүге яртыһы» тигән яңы күргәҙмәне асты. Күргәҙмәлә йорт эсе реконструкцияһы, йыһаздар, кейем-һалым һәм баш кейемдәре, халыҡтарҙың сигеү өлгөләре, хужалыҡ кәрәк-яраҡтары, үҙешмәкәр оҫталарҙың ҡоралдары күрһәтелгән.\nБыға оҡшаш тәүге тематик күргәҙмә апрель айында «Башҡортостан» лайфстайл-үҙәгендә үтте, унда XIX быуат һуңындағы – XX быуат башындағы Өфө йорттарынан алынған 11 яңыртылған ағас тәҙрәләр тәҡдим ителде, тип хәтергә төшөрҙө музейҙың директоры Гәүһәр Батталова.\nКүргәҙмә Урман техникумы урамы, 49 адресы буйынса «Боронғо Өфө» музейының фонд һаҡлағысы залында (ТК «Октябрь» сауҙа комплексы туҡталышы) үтә һәм 17 ноябргә ҡәҙәр бара.\nXX быуат башындағы Өфө йорттарының ысын һәм яңыртылған интерьерҙары рәссам А.Э.Тюлькиндың, яҙыусы М.Ғафуриҙың йорт-музейҙарында, һуңғараҡ осорҙағылар – С.Т. Аксаковтың мемориаль йорт-музейында һаҡланған.\nТеги: күргәҙмәләр, йорт йыһазы, Боронғо Өфө


Бөгөн -сәк-сәк көнө\n14 Октябрь 2021, 14:28\nБөгөн, белгегеҙ килһә, сәк-сәк көнө билдәләнә икән. Ҡунаҡсыллыҡ символы булып торған был тәм-томдо башҡорттар ҙа, татарҙар ҙа, ҡаҙаҡтар ҙа, үзбәктәр ҙә, хатта төрөктәр, ҡырғыҙҙар һәм башҡа төрки халыҡтар үҙҙәренеке тип иҫәпләй. Сәк-сәк бешереүҙең төрлө ысулы бар. Замана хужабикәләре иһә сәк-сәк, бауырһаҡ бешереүҙе үҙҙәренсә замналаштырып та ебәрә. Шулай ҙа күптәр классик рецептҡа өҫтөнлөк бирә. Һеҙҙең иғтибарға яҡташыбыҙ, "Тамыр" балалар телеканалы мөхәррире Гөлназ Ишемғолованан һыналған ысул тәҡдим итәбеҙ.\n- Бауырһаҡты,сәк-сәкте әнейем тәмле итеп бешерә. Үҙем дә ваҡыт булғанда бешерергә яратам. Башта 5 йомортҡаны (һыуытҡыстан алдан алып ҡуйырға кәрәк, йылына торһон өсөн) оҙак ҡына итеп туғырға кәрәк.Матур булып күпереп сыҡҡансы. Был иң мөһиме! Шунан семтем тоҙ һибергә лә, он өҫтәп, ҡамыр баҫырға (әгәр теләһәгеҙ балғалаҡ осонда сода ла һалып ебәрергә була, ике төрлө итеп бешергәнем бар, тегеләй ҙә,былай ҙа оҡшай). Ҡамыр йомшаҡ ҡына булырға тейеш. Аҙаҡ ҡамырҙы йәйеп, үҙегеҙ теләгән оҙонлоҡта ҡырҡып, майлы суйында бешерергә генә ҡалды! Һәр партияны бешереп алғас, суйынды алдан әҙерләп ҡуйған һалҡын һыулы тимер табаҡҡа ултыртып, аҙыраҡ майҙы һыуытып алыр кәрәк. Шулайтҡанда ғына бауырһаҡтар ярылмай бешә. Мин үҙем ҙур бауырһаҡтарҙы яратам, шулай тәмлерәк һымаҡ. Теләйһегеҙ икән, нәҙек итеп ҡырҡып бешерегеҙ.\nӘ сиропты әнейем былай эшләй: бер стакан шәкәргә ярты стакан һыу һалып шәкәр ирегәнсе ҡайната, шунан ҡайнап ултырған сиропҡа ярты стакан бал һала ла, биш минуттан һүндерә. Аҙаҡ, ошо сиропты бауырһаҡ өҫтөнә ҡойоп бутай ҙа, матур итеп өйөп ҡуя.\nШулай итеп, төркөмдәштәр, яҡындарыбыҙҙы бөгөн тәмле бауырһаҡ, сәк-сәк менән һыйлайыҡ әле!


Башҡортостанға эш визиты менән Валентина Матвиенко килде // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостанға эш визиты менән Валентина Матвиенко килде\n14:34, 23 апреля 2013 Сәйәсәт\nБашҡортостанға эш визиты менән РФ Федераль Йыйылышының Федерация Советы рәйесе Валентина Матвиенко килде. Өфө аэропортында Федераль Йыйылыштың юғары палатаһы спикерын Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов, БР Дәүләт Йыйылышы Константин Толкачев һәм башҡа рәсми кешеләр ҡаршы алды.\nБер көнлөк визит программаһында республика етәкселеге менән осрашыу, Өфө дәүләт авиация техник университетына барыу ҡаралған. Юғары уҡыу йортонда Валентина Матвиенко уҡытыусылар һәм студенттар менән осрашасаҡ. Артабан Башҡорт дәүләт медицина университетына барыу планлаштырыла.\nШулай уҡ визит сиктәрендә Валентина Матвиенко БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттары, Йәштәр йәмәғәт палатаһы вәкилдәре, республика муниципалитеттары һәм ҡала округтарының вәкәләтле органдары рәйестәре һәм депутаттары менән осрашасаҡ.


Открытый урок "Кисер мине, әсәй"\nИнфоурок › Другое › Рабочие программы › Открытый урок "Кисер мине, әсәй"\n«Кисер мине 9с9й, 19ф7 ит.»\n«Кешег9 й5к й5км9терг9 к9р9к.\nАуыр й5к – 72е яуаплылы3, кешене 76тер9.»\nМаҡсат. Әҫәрҙең идея-тематик йөкмәткеһен асыу; уҡыусыларҙың һөйләү телмәрен үҫтереү, үҙ фекереңде әйтергә, ҡарашыңды яҡларға өйрәтеү; әсәләргә ҡарата хөрмәт тәрбиәләү.\nЙыһазландырыу. Магнитофон, аудиокассета, һүрәттәр.\nӘсә күңеле — балала,\nБала күңеле — далала.\nI. Ойоштороу. (Ғ. Иҙрисов һүҙҙәре, Р. Хәсәнов көйөнә "Кисер мине, әсәй, ъәфү ит " йыры яңьырай.)\nУҡытыусы. Уҡыусылар, был йырҙа ни 2с2н бала әсәһенән ғәфү үтенә? (Вәъәҙә итеп тә, ваҡытында ҡайта алмаъан 2с2н.)\nӘсәйҙәргә бағышланған тағы ниндәй йырҙар беләһегеҙ? ("Әсәйҙәр бит я4 кеүек " (Г. Юнысова һүҙҙәре, Д. Кәримова көйө), "Минең әсәй гөл ярата ине" (Р. Ханнанов һүҙҙәре, Р. Хәсәнов көйө), "Әсәй " (Р. Миңнуллин һүҙҙәре, С. Садиҡова көйө).)\nӘсәләр бөйөклөгө шағирҙар ижадында данлана, йырҙарҙа маҡтала, яҙыусыларҙың әҫәрҙәрендә һүрәтләнә. Әсә һөйөүе хаҡында халҡыбыҙ хәтерендә тиҫтәләрсә легендалар һаҡлана. Бөгөнгө дәрес әсәләргә, уларҙың баланы ҡәҙерләү, һөйөү хисенә, фиҙаҡәрлегенә бағышлана.\nЯҙыусы Т. Ғиниәтуллиндың "Әсә һәм бала" хикәйәһенең йөкмәткеһе буйынса һеҙ өйҙә эшләп килтергән һүрәттәр дәрес барышында ҡулланылыр.\nI. Төп өлөш.\n1. Хикәйәнең йөкмәткеһе буйынса һорауҙар:\n— Әҫәрҙә ниндәй осор сағылдырылған?\n— Хикәйә нисек башланып китә? (Автор тыуъан ауылына ҡайтҡан һайын өлкән йәштәге, һуъыш ауырлыҡтарын уҙ елкәләрендә татыъан кешеләрҙең берәм-берәм фани донъяны ҡалдырыуы тураһында әйтеп тора ла шуларҙың береһе — Сафия апай тураһында хикәйәләүгә күсә.)\n— Ни 2с2н әҫәрҙең төп геройына "Ир Сафия" тигән ҡушамат тағылған? (Ул һуъыш йылдарында ауыр эштәр башҡарып, ил иңенә төшкән ауырлыҡтарҙы үҙенең нескә яурындары менән күтәрешә.)\n(Әҫәрҙән өҙөк уҡыла.)\n— Берҙән-бер улы ниндәй кеше булып үҫә, әсәнең өмөтөн аҡлаймы? Ейәндәре уны өләсәй тип таныймы? (Ҡәҙерле улы елъыуар, әсә ҡәҙерен белмәгән кеше булып үҫә, 8 үҙ ъүмерендә бер кайтҡан килене менән еиәндәре уны үҙ итеп ҡабул итмәй.)\nУҡытыусы. Улы әсәһен ерләргә ҡайтмай. "Уны көттөләр, ике көн ҡарсыҡтың мәйете үҙ өйөндә ятты, көтөп ятты, әммә улы ҡайтманы", ти ҙә автор, "Ә бит уның булмауы ла ихтимал ине...", тип уҡыусыла ҡыҙыҡһыныу уята. Артабан яҙыусы беҙгә ниндәй ваҡиғаны бәйән итә?\n2. Уҡыусыларҙың, үҙҙәре төшөргән һүрәттәргә таянып, хикәйәнең сюжет һыҙығын билдәләүе. #үрәттәрҙең тематикаһы:\n^ Сафияның кескәй балаһы менән госпиталдә ятҡан ире эргәһенә барырға әҙерләнеүе.\n^ Уның беренсе тапҡыр тимер юл вокзалын, паровозды, вагондарҙы күреүе.\n^ Башҡорт кешеһенең поезға ултырырға ярҙам итеүе.\n^ Сафия һәм улы — поезда.\n^ Сафияның улы — сит кешеләр ҡулында.\n^ Сафия, сит ҡатын, уның ире һәм милиционер.\n^ Бала яҙмышы 2с2н хәл иткес көрәш.\n^ Баланы Сафияға кире биреү.\nУҡытыусы. Уҡыусылар, ә ни 2с2н пассажирҙар ҙа, проводницалар ҙа, милиционерҙар ҙа Сафияға ышанмайынса, нәзәкәтле, матур ханымға ышаналар? (Үткер ҡатын һәм уның дәрәжәле ире башҡалар4а күберәк ышаныс уята, сөнки, беренсенән, Сафия, русса һөйләшә белмәү сәбәпле, хәлде аңлатып бирә алмай. Икенсенән, барыһы ла, матур кейенгән, үҙҙәрен интеллигенттарса тотҡан ҡатын менән ир алдашыръа тейеш түгел, тип уйлай.)\n— Яҙыусы был ике ҡатындың төҫ-баштарындағы һәм рухи булмыштарындағы ҡапма-ҡаршылыҡты нисек күрһәтә? (Әҫәрҙән өҙөк уҡыла.)\n— һеҙ нисек уйлайһығыҙ, ни 2с2н был көрәштә Сафия еңеп сыға? (Ул — ысын әсәй, үҙ ъүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып, балаһы 2с2н ҡаһармандарса көрәшә.)\nУҡытыусы. Әҫәрҙең кульминацияһында яҙыусы эскерһеҙ, саф күңелле, мәкер-хәйлә, алдашыуҙың ни икәнен белмәгән ауыл ҡатынының балаһын ҡайтарып алыу 2с2н ти7һеҙ көрәшкә ташланыуын һәм еңеүен һүрәтләй. Автор әсә һөйөүенең тетрәткес оло тойғо икәнлеген күп төрлө психологик һүрәтләү саралары аша еткерә. Иҫ киткес физик һәм рухи көс талап иткән көрәштә әсә яңғыҙы еңә. Әммә улын юғалта яҙыу ҡурҡынысы уның йөрәгенә мәңгегә инеп оялай. Уғры ҡала ҡатыны сабыйын урлай алмаһа ла, Сафияның ъүмерлек йән тыныслыъын ала. Әсә үҙе кеймәһә кеймәй, ашамаһа ашамай, балаһына ел-дауыл тейҙермәй, бер мохтажлыҡ күрһәтмәй үҫтерә. Шуның 2с2н улы эгоист, кешелекһеҙ, выжданһыҙ булып үҫә. Был уғрылар һуңлап булһа ла үҙ эштәрен эшләй: әсә улын "юъалта ".\nСирләп киткәс, ул һуңғы көнөнә тиклем улын көтә, әммә улы ҡайтмай. "Әсә күңеле — балала, бала күңеле — далала" тигән халыҡ мәҡәле был осраҡта дөрөҫ булып сыға.\n3. Әҫәрҙең идеяһын асыҡлау. (Экранда һорауҙар яҡтыртыла.)\n^ Хикәйәнең аҙағында яҙыусы ниндәй һүҙҙе ҡат-ҡат ҡабатлап, улының әсәгә булған ғәмһеҙ, мәғәнәһеҙ ҡыланышына ҡаршы ҡуйып, хикәйәне эмоциональ-экспрессив яҡтан көсәйтә?\n^ Әҫәрҙең төп идеяһы нимәлә? (Балалар ъумер биргән әсәләренә ҡарата битараф булырьа тейеш түгел. Бала тәрбиәләүҙә лә иътибарлы булырьа кәрәк.)\nУҡытыусы. Эйе, әсә баланы яратырға тейеш, шул уҡ ваҡытта уны артыҡ иркәләтмәйенсә ысын кеше итеп үҫтерергә лә бурыслы.\n- Әсә булараҡ, Сафияның ғәйебе бармы, әгәр булһа, нимәлә? (Уның ъзйебе — улына тейешле тәрбиә бирә алмауҙа, артыҡ ныҡ яратыуҙа, ауырлыҡтарҙан ҡурсалауҙа.)\n- һеҙ Сафия урынында булһағыҙ, баланы нисек тәрбиәләр инегеҙ? Тормошта ошоға оҡшаш хәлдәр бармы? (Уҡыусыларҙың яуаптары, һыъымта.)\n— Әгәр һеҙ яҙыусы булһағыҙ, әҫәрҙең ҡайһы ерен һәм нисек үҙгәртер инегеҙ? (Яуаптар төрлө. Мәҫәлән, "Мин Сафия апайҙың һуңъы көндәрендә улын ҡайтартыр инем, ваҡытында ҡайта алмаъан 2с2н ъәфү үтендертер инем", "Улының һуңлаъан үкенестәрен күрһәтер инем ".)\n— Ни 2с2н автор хикәйәне тап ошолай итеп тамамлай? (Уҡыусы йәки тыңлаусыъа көслөрәк тәьҫир итеү, тәрбиәүи йөкмәткеһен тәрәнәйтеү 2с2н .)\n5. Мәҡәл-әйтемдәрҙе уҡыу, мәғәнәләрен асыҡлау.\n^ Ожмах — әсәләрҙең аяҡ аҫтында.\n^ Бал татлы, балдан бала татлы.\n^ Бала саҡта — һөйҙөрә, үҫә килә — көйҙөрә.\n^ Алһыу таңды Сулпан уята,\nӘсә күңелен бала йыуата.\n^ Ҡояш янында — яҡтылыҡ,\nӘсә янында — йылылыҡ.\n^ Баланың бармағы ауыртыр,\nӘсәнең йөрәге ауыртыр.\n^ Балаһыҙ ғүмер — һүнгән күмер.\nЯҙыусы Т. Ғиниәтуллиндың "Әсә һәм бала" хикәйәһе әсәй ҡәҙерен белергә, хөрмәт итергә өйрәтә.\n("Кисер мине, әсәй, ъәфү ит " йыры ишетелә.)\nУҡыусылар, был йыр Сафия апайҙың күҙ төбәп үҫтергән, ят тарафтарға китеп олағып, донъяла ғәзиз әсәһенең барлығын онотҡан улы һәм уның ишеләрҙең ғәфү үтенеүе булып яңғыраһын. Бауыр ите — балалар ҡартайған көндәрендә үҙ әсәләрен яҙмыш ҡосағына ташламаһын!\nЮлъа сыъам, әсәй, ҡайтыр юлъа,\nУтыңды һүндермәй, мине көт.\nБыл юлы ла әгәр оҙаҡлаһам,\nКисер мине, әсәй, ъәфү ит!\nНомер материала: ДБ-366561


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ҠАТЫНДАР КӨТӘЛӘР… - 2015 - Мәҡәләләр\nБәләкәй саҡта өлкәндәргә эйәреп, кис ултырырға йөрөй инек. Ниндәй генә хәбәр һөйләшмәй ине улар унда. Берәүҙәр башынан үткәнде бәйән итә, кемдәндер мәҙәк һөйләтәләр йәки йырлаталар. Хәбәр һөйләгән булып, беҙҙе тормошҡа әҙерләгән улар, йәшәргә өйрәткән, яҡшылыҡҡа өндәгән. Һуғыш ваҡытындағы хәлдәрҙе лә йыш иҫләйҙәр ине инәйемдәр. Күпме йылдар үтһә лә, ошо хәтирәләр барыһы ла һаман иҫтә. Ысынлап та, ватандаштарыбыҙҙың фронттағы ҡаһарманлығы, тыуған ер өсөн аяуһыҙ көрәше тураһында бәләкәйҙән китаптарҙан уҡып, кинофильмдар аша күреп үҫтек. Ә эргәбеҙҙә генә шул дәһшәтле көндәрҙең күпме тере шаһиттары, һуғыш ветерандары йәшәне. Бөгөнгө көндә лә беҙҙең арала һуғыш йылдары балалары бар әле.\nҺуғыш тураһында һөйләгәндә иң тәүҙә тол ҡатын Миңлебикә инәй Ғаязова күҙ алдыма килә. Ул күршелә генә йәшәне, ғүмеренең аҙағынаса һуғыштан ҡайтмаған ирен көттө. Бер үҙенә ҡыйын, тип, мин йәки туғандарым уға иптәшкә ҡунырға керә инек. Ҡасан барһаң да бер үк хәл ҡабатлана торғайны: таң алдынан Миңлебикә әбей йүгереп ишеккә бара ла: "Ғилмишәриф, йөрәккәйем, ҡайттыңмы ни?" - ти. Алданғанын аңлағандан һуң, һығылып илай. Бындай ваҡытта шуныһы ҡыйын - йыуатып та булмай, ярҙам да итә алмайһың. Тәүҙәрәк әбейҙең яуҙа үлгән ирен һаман көтөүенә, яратыуына аптырай инек, аҙаҡ өйрәндек - тоғролоғона хайран ҡалырлыҡ ине шул. Кейәүгә сығып, өс ай йәшәп ҡалған ул ире менән, ҡыҙы Сәүиә тыуған. "Ғилмишәриф мине танымаҫ та инде, бигерәк ҡартайҙым, йәмһеҙләндем", - тип көҙгөнән ҡараған булыр ине. Инәйем Хәҙисә Садиҡ ҡыҙы Ғәниева менән икәүләп һуғыш осорон иҫкә алмаған көндәре лә булмағандыр. Эвакуацияланып, беҙҙең яҡтарға килгән Ленинград кешеләрен исемләп, уларҙың кейемдәрен икмәккә алыштырыуҙарын, һыуыҡ тейгәндә ниндәй үләндәр ҡулланғандарын да иҫләйҙәр ине. Урманда йәшенеп ятҡан ҡасҡындар менән күҙмә-күҙ осрашҡандарын да йыш һөйләнеләр. "Биғылдар һуғыштан ҡасып ятҡандыр инде, ҡайһы берҙә военныйҙар килеп, урмандарҙы һыҙырып эҙләй торғайны", - тип һөйләй ине Миңлебикә әбей. "Биғыл" тигәне "беглый", "беглец" тигәнде аңлатҡандыр.\nӘсәйемдәр күрше Әлшәй районы Ташлы ауылына йөрөп уҡыған. "Ун биш кеше уҡый башлағайныҡ, аҙаҡтан Гөлсөм, Ғәрифә менән өсөбөҙ ҡалдыҡ, һуңынан улар ҙа, ҡасҡындарҙан ҡурҡып, уҡыуҙы ташланы. Бер мәл иртән дәрескә китеп барабыҙ, саҡ ҡына туңдырған, ҡырпаҡ ҡар төшкән. Алдыбыҙҙан ғына эре аяҡ эҙҙәре үткән. Һалдат итеге эҙе. Беҙҙең үтәһе юл аша сыҡҡан. Ҡараһаҡ, алдыбыҙҙа, юлдың ситендә генә талдарҙы ҡосаҡлап, оҙон буйлы, һаҡал-мыйыҡ баҫҡан кеше тора. Өҫтөндә шинель. Ҡыҙҙар кирегә йүгермәһә ярар ине, тим. Артыма боролоп, бөтә көсөмә: "Ағаааай, тиҙерәк булығыҙ, дәрескә һуңлайбыҙ бит!"- тип ҡысҡырҙым да, ҡыҙҙарҙы етәкләп, алға йүгерҙек. Артта кешеләр килә тип уйланымы, үҙе лә ҡурҡтымы - урынынан да ҡуҙғалманы, өндәшмәне лә теге әҙәм. Уҡыуҙан ҡайтҡанда ла ҡурҡып ҡайттыҡ, ҡыҙҙар ҡабат барманы, бер үҙем йөрөй башланым", - тип һөйләй ине әсәйем. Һәр иҫтәлеге йыр, шиғыр менән үрелә, беҙ рәхәтләнеп тыңлайбыҙ. Билдәле яҙыусы, яҡташыбыҙ Рәис Низамов менән дуҫ булып, уның Өфөгә уҡырға барырға өндәүен дә йыш хәтерләй ине. Тик артабан белем алыуына әсәһе ҡаршы төшкән, ҡыҙ кешегә уҡыу кәрәкмәй, өйҙәге эште белһәң - шул етте, тигән.\nБала сағы һуғыш осорона тура килгән Сания еңгәбеҙ Әхмәтрәхимованың да иҫтәлектәрен тыныс ҡына тыңлап булмай. Ул Бөрйән районы Янһары ауылында тыуған. Ғүмере буйы төҙөлөштә эшләп, хаҡлы ялға сыҡҡан. Бик күп наградалары бар. Иң ҙур теләге - донъялар имен булһын, балалар бәхетле йәшәһен. Һәр еңеү байрамында ветерандар араһында атаһын-әсәһен күргәндәй тоя ул, байрамды ашҡынып көтөп ала.\n"Атайым магазинда эшләй ине. Ике-өс ат менән Ишембайға тауарға бара торғайнылар. Бер көндө ни эшләптер уларҙы оҙатырға күп кеше йыйылды. Атайым кәнфит, шәкәр алырға барабыҙ, тине. Аттарға тейәлешеп киттеләр, беҙ, өс бала, әсәйемдең итәгенә йәбешеп тороп ҡалдыҡ. Был мәлдә дүртенсе балаға ла йән ингән булған. Тауарҙан ике-өс көндә әйләнеп ҡайта торғайнылар, ә был юлы оҙаҡланылар. Әсәйҙән атайҙы таптырабыҙ, ул өндәшмәй. Шулай итеп, беҙҙең ғаиләне пыран-заран килтерәсәк һуғыш башланды. Ҡышҡы һыуыҡтарға аслыҡ михнәте өҫтәлде. Атайҙы күреп тә өлгөрмәгән малай 11 айлыҡ булғас, астан үлеп ҡалды. Мине балалар йортона биргәйнеләр. Ҡышҡы сатлама һыуыҡ. Бер көндө ағайым килеп инде балалар йортона. Ишек тотҡаһын да ысҡындырмай тик тора ишек төбөндә аҫҡа ҡарап. Әсәй менән килгәндер, тип, шатланып йүгереп сығырға итәм. Ә ул миңә кейенергә ҡуша, әсәй үлде, ҡайтабыҙ, ти. Нисек ҡайтҡанбыҙҙыр, белмәйем. Аслыҡтан йонсоған, ҡайғынан шаңҡыған ағайым мине йыуатҡан була. Балаларҙы өйгә бикләп, ашарға эҙләп сығып киткән әсәйем ауыл осонда туңып үлә. Атайығыҙ ҡайтҡансы, тип, өсөбөҙҙө лә Байназар балалар йортона бирҙеләр. Шулай аслыҡтан ҡотолоп ҡалдыҡ. Апайҙарҙың ашлы һыу түккәнен ҡарауыллап тора инек. Биҙрәләрҙе түккәнде күреп тә ҡалабыҙ, яланаяҡ сығып та йүгерәбеҙ. Күмәкләп тотонабыҙ картуф ҡабығын йыйырға. Алып кереп сайҡайбыҙ ҙа, түңәрәк ҡара мейесте уратып, киптереп ашайбыҙ. Балалар йортонда ла аслыҡ үҙен ныҡ һиҙҙерҙе. Ә атайым һуғыштан ҡайтманы. Берүк һәр бала ата-әсәһе менән үҫһен, донъялар имен була күрһен!" - тип теләй еңгәм бөгөн дә.\nИл буйынса күпме ҡатын-ҡыҙҙы тол, балаларҙы етем иткән аяуһыҙ һуғыш. Ул осорҙағы ҡыйынлыҡтарҙы замандаштарыбыҙға, киләсәк быуындарға күрергә яҙмаһын. Именлекте, тыныслыҡты һаҡлайыҡ!\nДәүләкән районы Мәкәш ауылы.\nЯҙылған: 12.05.15 | Ҡаралған: 1032