“Телефонды ҡолаҡҡа бәйләп йоҡлай инек” » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » “Телефонды ҡолаҡҡа бәйләп йоҡлай инек”\n“Телефонды ҡолаҡҡа бәйләп йоҡлай инек” 09.05.2018 // Йәмғиәт\nБелорет районының Шығай ауылында йәшәгән Бөйөк Ватан һуғышы ветераны Мәһәҙей Бикбай улы Әбсәләмов быйыл 93 йәшен билдәләне. Бар ауырлыҡты иңендә күтәргән, ут-һыу кискән уҙамандың үҙ мәлендә дин юлына баҫып, сәләмәт тормош алып барыуы ла ошо олпат йәшкә етеүенә булышлыҡ иткәндер.\nМәһәҙей Бикбай улының ҙур булмаған йорто Шығай ауылының уртаһында урынлашҡан. Миңә уның менән осрашып, яҡындан һөйләшеү бәхете тейҙе. Ысынлап та, Мәһәҙей Әбсәләмовтың һәр ваҡиғаны йөрәгенә яҡын алған, һәр нәмәгә яуаплы ҡараған шәхес булыуын туғандары ла, ауылдаштары ла яҡшы белә. Уның күргәндәрен күпме яҙһаң да, осона сығырлыҡ түгел.\nМәһәҙей Бикбай улы 1925 йылдың 4 февралендә Шығай ауылында Өммөкамал Ғәлиулла ҡыҙы менән Бикбай Әбсәләм улы Әбсәләмовтарҙың ғаиләһендә икенсе бала булып донъяға килә. 1931 йылда атаһына “мулла” мөһөрө тағып, төрмәгә алып китәләр. Әсәһе өс бала менән тороп ҡала. Өйҙәрен дә тартып алалар: бер яртыһында Әбсәләмовтар үҙҙәре йәшәй, икенсе яртыһын балалар баҡсаһы итәләр. Йәшәргә урын булмағас, Әбсәләмовтар ғаиләһе Ятва тигән утарға (хәҙерге Сосновка) күсеп китә. Мәһәҙей Савинов тигән урыҫтың һарығын көтә. Шығай ауылында “мулла балаһы” тип мәктәпкә алмайҙар, шуға Ятвала рус мәктәбенә уҡырға бара.\n1934 йылда атаһы Бикбай Әбсәләм улы ҡайтып инә. Ул ауыл аръяғында ҡул менән таш аҡтарыу эшенә урынлаша. Үҙәнбаш ауылында артель асылғас, шунда ағас ҡырҡырға китә. Балалары атаһы эргәһендә ярҙамлашып үҫә. Төрмәлә ултырыу үҙенекен итә: 1936 йылда ул вафат була.\nАтайһыҙ ҡалғас, ғаилә Шығайға кире ҡайта. Ул саҡта өйҙәре лә булмай: уны һүтеп, ҡалаға күсергәндәр. “Башҡортостандың 10 йыллығы” колхозы рәйесе Ғәней Әминев ярҙам итеп, уларға Үҙәнбаштан мунса кеүек өйҙө күсереп бирәләр. Һарайҙары ҙур булғас, колхоз һарығын килтереп ҡуя, әсәләре шул һарыҡтарҙы ҡарай.\nМәһәҙей Әбсәләмов ауыл мәктәбендә IV класҡа тиклем белем ала, ә инде VII класты Сермән мәктәбендә тамамлай. Ул саҡта интернат юҡ, шуға ла Сермәндә йәшәгән апаһы Зөләйха Аҙнабаевала (ире Искәндәр Аҙнабаев һуғышта һәләк була) ятып уҡый. Сығарылыш имтихандарын тапшырған саҡта ул колхозда ат көткән була. Сермәнгә иптәше Мөжтәбә Ғәле улы Татлыбаев менән бергә ат егеп имтихан бирергә йөрөйҙәр.\n– Үҙем уҡыйым, төнөн ат ҡарайым. Имтихандарға ат менән йөрөйбөҙ. Ағиҙелдең ташҡан мәле, йылҡы малын йөҙҙөртөп сығабыҙ. Һуғыш башланған ваҡытта колхозда ат ҡараусы булып эшләп йөрөй инем. Бер ваҡыт шау-шыу китте: “Өйөрҙө алып ҡайтығыҙ, һуғыш башланған!” – тиҙәр. Беҙ ни һуғыштың нимә икәнен дә белмәйбеҙ. Аттарҙың иң яҡшыһын – айырып ҡараған “РКК” тип йөрөтөлгәндәрен алып киттеләр, – тип хәтерләй ул йылдарҙы Мәһәҙей Бикбай улы.\nБала сағынан колхоз малын көтһә лә, уға хеҙмәт кенәгәһен 1941 йылда ғына асалар. 1944 йылдың көҙөндә һуғышҡа алына. Элемтәсе була. Фронт командующийы И.С. Коневты элемтә менән тәьмин итеп, Польша, Германия ерҙәре аша үтә. Тыуған еренә 1947 йылдың башында ғына ҡайтып төшә.\n– Фронтта элемтәсе булыу еңелдән түгел ине. Иртәнсәк тораһың да аппарат, “тырнаҡ”, автомат, кабелде йөкмәп, линия буйлап китәһең. Ерҙә һөйләшеп булмай, бағанаға менергә кәрәк. Һигеҙ сым үтә ине: икеһе беҙҙеке, ҡалғаны хәрбиҙәрҙеке. Элемтә өҙөлһә, етешһеҙлекте бөтөрөү өсөн төндә лә сығып китергә тура килә. Ҡолаҡ төбөнән бер минутҡа ла телефонды алмайбыҙ, сөнки беҙ һәр саҡ бәйләнештә булырға тейеш. Телефонды хатта ҡолаҡҡа бәйләп ала инек, йоҡлағанда ла ысҡындырмайбыҙ. Телефонист-күҙәтеүсе булдым инде. Әле телевизорҙан Украинала барған хәлдәрҙе күҙәтеп барам һәм: “Беҙ шунда йөрөнөк”, – тип ҡарап ултырам. Беренсе Украина фронтында хеҙмәт иттем бит. Һуғышҡа Краковтан барып инелде, аҙаҡ Катовице һәм башҡа бик күп ауыл-ҡалаларҙы азат итеп, Бөйөк Еңеүҙе Польшаның баш ҡалаһы Варшавала ҡаршыланыҡ. Һуғыштан һуң хеҙмәт итеп, 1947 йылдың 1 ғинуарында тыуған ауылыма ҡайтып төштөм. Күҙ ауыртып, күреү һәләтем насарайғас ҡына ҡайтарҙылар. Хеҙмәт иткән саҡта бер иҫкәртеү алманым, – ти Мәһәҙей Бикбай улы.\nФронттан ҡайтҡан йәш егетте тәүҙә иҫәпсе итеп ҡуялар, аҙаҡ инде бригадир вазифаһын үтәй. Йәй колхозда эшләй, ҡыш урман ҡырҡыуға йәлеп итәләр. “Ул саҡта норманы үтәһәң, яҡшы эш хаҡы түләнә ине. Шуға ла мин 40-ар норманы үтәнем, күп аҡса алып эшләнем”, – тип хәтерләй һуғыштан һуңғы йылдарҙы ветеран.\nТәүҙә уны коммунистар партияһына “мулла балаһы” тип алмайҙар, аҙаҡ инде, 1954 йылда, КПСС сафына мәжбүри ҡабул итәләр.\nКолхозды үҫтереү өсөн күп көс һала Мәһәҙей Әбсәләмов. Үҙе бригадир сағында Шығайҙа быҙау, һыйыр аҙбары, һөт ҡабул итеү урынын төҙөттөрә. Шулай уҡ Хөсәйен ауылында быҙау, һыйыр һарайы, Үткәл фермаһында ат аҙбары ла уның тырышлығы менән эшләнә.\n– Бер урында иркенләп эшләп, пландарҙы тормошҡа ашыра ғына башлаһам, икенсе урынға күсерәләр ҙә ҡуялар. Миңә бер урында оҙаҡ эшләргә тура килмәне. Үткәлдә бригадир булған саҡта мәктәп төҙөттөрөргә йөрөй инем, тағы ла бүтән вазифаға күсерҙеләр. Йәй булһа, йәштәрҙе йыйып, Николаевкаға бесән әҙерләргә китә инем. Иң күңеллеһе – Ирәмәлдең түбәһендә бесән әҙерләгән ваҡыт. Бала-сағаға ҡаты бәрелмәҫкә тырыштым, әүрәтеп эйәртеп йөрөттөм, – ти ул, йәш саҡтарын иҫләп.\nЭшкә шәп, үҙен бер ерҙә лә аямаған Мәһәҙей Бикбай улына БАССР Юғары Советы Президиумының 1976 йылдың 19 июлендәге Указы менән Маҡтау грамотаһы тапшырыла. Хеҙмәт юлында күп кенә наградаларға, Рәхмәт хаттарына лайыҡ булһа ла, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан өсөн миҙалдары һәм БАССР Юғары Советы Президиумының Маҡтау грамотаһы – иң ҡәҙерле бүләктәр.\n1985 йылда 60 йәштән хаҡлы ялға сыға. Әммә йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашып йәшәүен дауам итә. Ата-бабалары юлын дауам итеп, дингә баҫа. 1995 йылда уның юллауы буйынса элекке китапхананы мәсет итеп үҙгәртәләр, хәҙер иһә Иман йорто элекке медпункт бинаһында урынлашҡан. “Дингә баҫыуыма күп факторҙар булышлыҡ итте. Беренсенән, атайым мулла булды. Икенсенән, туғандар араһында ла дин юлында йөрөгәндәр бар ине. Мәҫәлән, ҡайным Хәйбулла Аҡбашев мулла ине, Стәрлетамаҡ яғынан килгән Иҡсанов Шәмсетдин хәҙрәт тә бер туған еҙнәм булды. Уларҙың уҡығанын тыңлап, ишетеп йөрөнөм, Әбделвәлей Ғәлиуллин мине ныҡлап уҡырға өйрәтте”, – ти ул.\n– 93 йәшкә етермен, тип уйлаған саҡтарығыҙ булдымы? – тип ҡыҙыҡһынам.\n– Эйе, ҡартайғансы йәшәремде тоя инем, сөнки тәмәке тартманым, 30 йәшкә тиклем араҡының нимә икәнен дә белмәнем. Табындарҙа һирәк-һаяҡ эсергә тура килде, әммә 60 йәшемдә рюмканы түңкәрҙем дә: “Башҡаса ауыҙыма ла алмаясаҡмын”, – тинем. Әйткән һүҙемдә торам. Малайҙарымдың береһе лә тартмай. Армияла саҡта тәмәке бирәләр ине. Егеттәр шәкәргә алмаштырып һорайҙар. Мин уларға бушлай бирә инем. Армияла алама ботинка, шинелдә йөрөнөк. Йәш саҡта күрмәгәнде күрелде инде, бөгөн шуның рәхәтен татыйым. Балалар, ейән-ейәнсәрҙәр хөрмәт итә, бер-бер артлы килеп-китеп, хәл белеп торалар. Күршеләрем Алмабикә Ғәлиуллинаға, Әҡсән Ғизетдиновҡа, Хисам Хәйруллинға рәхмәтлемен. Фельдшерыбыҙ Филүзә Салауат ҡыҙы Миһранованың ярҙамы ҙур. Беҙҙең эргәнән үтеп барғанда ла хәл белеп, ҡан баҫымымды үлсәп китә. Һәр саҡ ярҙам итергә әҙер улар. Хәҙер ҡартайтылды. Тышҡа сығып йөрөүе ауыр. Кис урамға сығыуы бигерәк ҡыйын. Йәш саҡта һаулыҡты ҡайғыртмайһың икән, әле аяҡтар ауырта, йөрөүе ауыр. Утынды үҙем һатып алам. 1956 йылда һалынған йорт иҫкерҙе инде, яғып өлгөртөп булмай. Фатир кәрәк, яҙ! Бөйөк Еңеү байрамы хөрмәтенә Шығайға район хакимиәтенән етәкселәр килә, уларҙан фатир һорарға торам. Шунда барып йәшәр инем, – ти Мәһәҙей Әбсәләмов.\nҺуғыштан ҡайтҡандан һуң бер йыл үткәс, Мәһәҙей Бикбай улы Үҙәнбаш ауылынан Фатима Алсынбай ҡыҙы менән ғаилә ҡора. Шығай ауылының абруйлы ғаиләләренең береһе ете балаға ғүмер бирә. Ваҡыт үҙенекен итә, тигәндәй, бер нисә йыл элек тормош иптәше вафат була. Әлеге ваҡытта ике ҡыҙы һәм өс улы иҫән, һәр береһе матур итеп донъя көтә. Ветерандың 19 ейән-ейәнсәре һәм 21 бүлә-бүләсәре бар.\nБөгөнгө көндә Мәһәҙей Бикбай улы матур ҡартлыҡ кисерә, тип әйтһәк тә хата булмаҫ. Ауылдаштары уны хөрмәт итә. Шығай ауыл хакимиәтенең ветерандар советы рәйесе Фәтих Һаҙый улы Мөхәмәтдинов уның хәле менән даими ҡыҙыҡһынып тора, мөмкин булғанса ярҙам итә.\nАлтынға тиң ғүмер үткән һәр ветеран хөрмәткә генә лайыҡ. Улар илебеҙҙе һаҡлау һәм һуғыштан һуң аяҡҡа баҫтырыу өсөн бөтәһен дә эшләне. Мәһәҙей Бикбай улын да Бөйөк Еңеү көнө менән тәбрикләп, иҫәнлек-һаулыҡ, күңел тыныслығы теләйбеҙ.


Киләһе шәмбе өмәләре 24 апрель үтәсәк | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n21 апреля 2021 — 15:50 ГТРК «Башкортостан»\nӨфө ҡалахакимиәтендә үткән оператив кәңәшмәлә 17 апрель өмәһенә йомғаҡ яһап, автобус туҡталыштарына ла иғтибар итергә кәрәк, тине Сергей Греков. Ә 23 апрель ҡала халҡы иртәнге сәғәт 11-ҙә Дуҫлыҡ монументы янында Өфөнөң бөтә йылға флотын күрә аласаҡ. Шәмбе өмәләренән һуң ҡала йәнә күркәмләнеп ҡалды, йәшел үләндәр ҡалҡып сыға башланы. Сергей Греков автобус туҡталыштарына ла иғтибар кәрәклеген белдерҙе. Өфөлә төҙөлөш участкалары байтаҡ. Шуларҙың береһе — Өфө ҡалаһына көнъяҡ инеү юлында транспорт үткәүелен төҙөкләндереү эше башҡарыла. Подряд ойошмалар ике сменала эшләй. Был объект Өфөлөләрҙең күҙ уңында, төҙөлөш эштәренә ҡарамаҫтан, тирә яғы тәртиптә тотолорға тейеш, тине башаҡала мэры.Көнүҙәк мәсъәләләрҙең береһе – яҙғы ташҡын ҡаланың һәр районында ла контролдә тотола. Көндәрҙ бер аҙ һалҡынайыуы тын алырға мөмкинлек бирә, һыу кимәле тиҙ күтәрелмәй, тине Сергей Греков. Өфөлә навигация миҙгеле башланды. Әле йылға хеҙмәте һыу аҫтында ҡалған торлаҡ зоналарҙан халыҡты күсереү менән мәшғүл. 23 апрель иртәнге сәғәт 11-ҙә Дуҫлыҡ монументы янында Өфөнөң бөтә йылға флотын ҡала халҡы күрә аласаҡ. Пассажир суднолары төҙөкләндереү эштәренән һуң йылғаға сығырға әҙер. 1 майҙа Өфөлә фонтандар ҙа эшләй башлай. Инженер эштәре тамам, 28 апрель фонтандарҙы һынап ҡараясаҡтар.Алда май байрамдары. Еңеүҙең 76 йыллығына башҡала етди әҙерләнә. Сергеә Греков Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарына иғтибарҙы ксәйтергә ҡушты. 9 май иртәһе Еңеү паркындағы мемориал комплексҡа сәскә һалыу менән башлана. Сәғәт 10-да Октябрь проспектында хәрбиҙәрҙең парады үтәсәк. Ә “Үлемһеҙ полк” акцияһы онлайн форматта ойошторола.


Республика башлығы - Белорет районында » "Урал" гәзите\nҮткән шәмбе Башҡортостан президенты Рөстәм Хәмитов эш сәфәре менән Белорет районында булды. Ул блоклы ҡаҙанлыҡтарҙың эшен тикшерҙе, социаль обьекттар менән танышты һәм Тирлән ауылы халҡы, ветерандар менән осрашты.\nРөстәм Зәки улы Тирлән ауылындағы торлаҡ йорттарҙа һәм социаль сфераларҙа йылытыу системаһын реконструкциялау проекты менән танышты. Проектҡа ярашлы, ауылда бер йыл эсендә блоклы 4 газ ҡаҙанлығы булдырылған. Йылытыу миҙгеле башланыу менән яңы ҡаҙанлыҡ тест режимында эшләй башлай. Әлеге ваҡытта ҡоролмаларҙы яйға ебәреү тамамланған тиергә була. Тирлән участка больницаһын да ошондай ҡаҙанлыҡ йылыта. Элек был медицина учреждениеһы күмер яғып йылытылған була. Объекттың алыҫ, йылылыҡ үткәреү селтәрҙәренең үтә иҫке булыуы арҡаһында йылылыҡ тейешенсә бирелмәй. Һөҙөмтәлә, бер гигакалориялы йылылыҡ 2 мең һумға барып баҫа.\nОшо проект менән Тирләндә 431 фатирҙа шәхси газ ҡаҙанлығы ҡуйылған. Был иһә 2200 кешене йылылыҡ менән тәьмин итеүгә мөмкинлек бирә. Рөстәм Хәмитовҡа белдереүҙәренсә, проектты тормошҡа ашырыу һөҙөмтәһендә йылылыҡ өсөн түләүгә хаҡтар ике тапҡырға кәмегән. Яңы ҡорлманы яйға һалыуҙың дөйөм файҙаһы бер йылға 7 млн. 200 мең һумдан ашып китә. Яңы ҡаҙанлыҡтарҙың береһенә республика етәксеһе үҙ баһаһын бирҙе. Ул бындай проекттарҙың отошлолоғон, халыҡҡа файҙалы булыуын билдәләне һәм бындай эштәргә аҡсаны йәлләмәй ҡыйыу тотонорға саҡырҙы.\nРөстәм Зәки улы Тирлән ауылында йәшәгән ветеран Нина Григорьевна Гаева менән дә осрашты. Нина Григорьевна быға тиклем президентҡа өс тапҡыр мөрәжәғәт итә. Уның ике мөрәжәғәте газ, канализация үткәреүгә һәм өйөнә ремонт эшләүгә бәйле булды. Республика етәксеһе был мөрәжәғәт буйынса муниципаль район хакимиәтенә сара күрергә ҡушҡайны. Был килеүендә Рөстәм Хәмитов ҡушылған эште шәхсән үҙе тикшерҙе. Нина Гаева күрһәткән ярҙамы өсөн республика башлығына рәхмәтен еткерҙе. Уның әйтеүенсә, шәхси газ ҡаҙанлыҡтары ҡуйғанға тиклем, уға ай һайын 2 мең һум аҡса түләргә тура килгән, хәҙер был сумма 450 һумға тиклем кәмегән.\nҮҙенең эш сәфәрендә Рөстәм Хәмитов Тирлән халҡы менән дә осрашты һәм уларҙы борсоған һорауҙарға яуап бирҙе. Тирләндәр иҫке йорттарҙы ремонтлау һәм балалар өсөн уйын майҙансығы төҙөү проблемаларын күтәреп сыҡты. Республика Президенты ауылды төҙөкләндереү эштәрен киләсәктә лә дауам итергә вәғәҙә бирҙе.\nОсрашыуға килгән , «Селена» компанияһы цехтарында эшләгән бер нисә тиҫтә кеше инде ярты йыл буйына эш хаҡы ала алмауына зарланды. Улар, президентҡа бары тик шәхси хужалыҡтары булған өсөн генә быға тиклем ғаиләләрен ҡарай алыуын, балаларын асыҡтырмауын еткерҙе. Рөстәм Хәмитов был мәсьәләне лә мотлаҡ яйға һаласаҡтарын, арендаторҙарҙы тейешле эш хаҡын түләргә мәжбүр итәсәктәрен белдерҙе .\nТирләндә 13 саҡрымдан ашыу газ торбаһы үткәрелгән, яңы 4 газ ҡаҙанлығы булдырылған. Был эштәр быға тиклем күмер менән эшләп килгән ҡаҙанлыҡтарҙы алыштырыу өсөн башҡарылған.


Республика парламентарийҙары Конституцияға төҙәтмәне өсөнсө уҡыуҙа ҡараясаҡ // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nРеспублика парламентарийҙары Конституцияға төҙәтмәне өсөнсө уҡыуҙа ҡараясаҡ\n16:47, 18 февраля 2014 Сәйәсәт\nРеспублика парламентарийҙары Конституцияға төҙәтмәне өсөнсө уҡыуҙа ҡараясаҡ Фото: Олег Яровиков\nРеспублика парламенты депутаттары пленар ултырышта 40-лаған закон проекты ҡараясаҡ. Башҡортостан Дәүләт Йыйылышының сираттағы ултырышы 27 февралгә билдәләнгән, президиум көн тәртибен раҫланы.\n«Хөкүмәт сәғәте» сиктәрендә 2013 йыл өсөн эске эштәр органдары эшмәкәрлегенәң төп һөҙөмтәләре тураһында отчетты республика хоҡуҡ һаҡлау ведомствоһының башлығы Михаил Закомалдин тәҡдим итәсәк.\nӨсөнсө уҡыуҙа депутаттар Башҡортостандың Төп законына үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләрҙе ҡараясаҡ.\n— Конституцияға үҙгәрештәр власть органдарының ҡарарҙар ҡабул итеүендә граждандарҙың яңы ҡатнашыу формаһын индерә. Бындай форма йәмәғәттең фекер алышыуы булыуы мөмкин, ул ҡануниәтте әҙерләүҙә һәм камиллаштырыуҙа халыҡты йәлеп итергә мөмкинлек бирәсәк, — тип аңлатты журналистарға ултырыш һуңында республика парламенты спикеры Константин Толкачев. — Проект, мотлаҡ рәүештә Дәүләт Йыйылышында ҡараласаҡ, граждандарға закон проектын тәҡдим итергә хоҡуҡ биреүсе, граждандарҙың закондар инициативаһын ҡарай. Республиканың Конституция суды менән индерелгән закон проекты шулай уҡ республиканың иң юғары вазифалы кешеһе вазифаһын «Глава Республики Башкортостан» тип үҙгәртеп атауҙы ҡарай.\nКонстантин Толкачев республиканың Административ хоҡуҡ боҙоуҙар тураһында кодексына корректировка тураһында һөйләне. Тәҡдим ителгән үҙгәртеүҙәрҙең береһе – транспорт сараны махсус туҡтау урынына алып барыу, уларҙы һаҡлау һәм кире ҡайтарыу тәртибе менән бәйле.\nАдминистратив хоҡуҡ боҙоуҙар тураһында кодексҡа үҙгәртеүҙәр күп фатирлы йорттарҙа йәшәргә яраҡһыҙ бүлмәләрҙең планын үҙгәртеүгә штраф һалыуҙы ҡарай. Константин Толкачев әйтеүенсә, бер нисә субъектта быға оҡшаш планды алмаштырыу биналарҙың емерелеүенә алып килде.\nБаланы уллыҡҡа йәки тәрбиәгә алған граждандар, шулай уҡ, Рәсәйҙең Хеҙмәт Геройы исемен йөрөтөүсе кешеләр бушлай юридик консультацияға хоҡуҡлы буласаҡ. Депутаттар «Бушлай юридик ярҙам тураһында»ғы законға эләгеүсе граждандарҙың исемлеген киңәйтергә планлаштыра.\nАлдағы ултырышта «Башҡортостан Республикаһы территорияһында урынлашҡан күп фатирлы йорттарҙағы дөйөм милеккә капиталь ремонт үткәреүҙе ойоштороу тураһында» Башҡортостан Республикаһы законына үҙгәртеүҙәр индереү тураһында»ғы БР закон проектында эште тамамларға планлаштыра.\nБынан тыш, уҙасаҡ ултырыштың көн тәртибенә Дәүләт Думаһына закондар инициативаһы инә.


Өфө территорияһы илленән ашыу ауыл, ҡасаба һәм утарҙы үҙ эсенә ала. Черниковка ауылын да ошондай уҡ яҙмыш көтә. Башта\nул 1944 йылдың 5 декабрь көнө барлыҡҡа килгән Черниковск\nҡалаһына инә, һуңынан, 1956 йылдың 24 июнендә, Өфөнөң Черниковск менән ҡушылыуына бәйле, был ҡаланың исеме рәсми р әүештә юҡҡа сыға. Ҡаланың төньяҡ өлөшөндә Черниковка урамы һәм ошо исемде йөрөтөүсе тимер юл станцияһы ғына\nтороп ҡала. Әммә күп кенә өфөлөләр ҡаланың төньяҡ өлөшөн элеккесә Черниковка тип йөрөтөүен дауам итә. Уның ҡайҙа урынлашыуын барыһы ла белә, ә бына исеме ҡайҙан килеп сығыуы күптәр өсөн йомаҡтыр, моғайын.\nМәскәү архивында Черниковка ауылының барлыҡҡа килеүе тураһында һөйләүсе документтар һаҡланған. Уға 380 йыл элек Өфөлә йәшәүсе Иван Черников нигеҙ һала. "Йәшәүсе" (жилец) тип ул осорҙа Мәскәү һәм өйәҙ чиндары араһында торған феодал\n- ер биләүселәрҙе әйтәләр. Улар Мәскәүҙә батша һарайын һаҡлау һәм төрлө кисектергеһеҙ бурыстарҙы үтәү буйынса хеҙмәт итә. Походтар ваҡытында "жилецтар" батша полкына индерелә.\nТимәк, Иван Черников Өфөгә баш ҡаланың иң түбәнге чиндары\nиҫәбендә килә. Беренсе тапҡыр уға Өфө воеводаһы Н. В. Годунов ҡарамағында ер бүлеп бирелә ( сама менән 1607 йылда). Әммә был турала яҙылған кенәгә юғалып ҡала. Ул саҡта Иван Черников дозорный булып хеҙмәт итә, йәғни ҡала халҡына ер участкаларын бүлеп биреү, һалым оклады күләмен һәм халыҡтың түләү һәләтен тикшереү менән шөғөлләнә. 1615 йылда ул батшаға элекке ерен кире ҡайтарыу һәм быны яңы кенәгәлә раҫлауын һорап мөрәжәғәт итә. Уның үтенесе ҡәнәғәтләндерелә.\nЧерников биләмәләренең ыҙандары ентекле һүрәтләнә. 1620 йылда Иван Черников үҙенә тағы ла 500 чет ( чет - 5, 5 гекта р)\nер майҙаны юллап ала. Ауыл, ҡала, тимер юл станцияһы, урам да уның исеме менән аталып йөрөтөлә башлай.\nАрхив документтарын Мәскәүҙә йәшәүсе Наталья Демидова табыуын, ә ундағы Иван Черников тураһындағы яҙмаларҙы уҡырға Өфө тарихсыһы Әбүбәкер Усмановтың ярҙам итеүен генә ө ҫтәргә ҡала.\nЧерниковка урамы Калинин районы территорияһы буйлап үтә.


Башҡортостанстат Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуға әҙерлек сиктәрендә районлаштырыуҙы тамамланы // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБашҡортостанстат Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуға әҙерлек сиктәрендә районлаштырыуҙы тамамланы\n13:11, 25 ноября 2015 Иҡтисад\nӨФӨ, 2015 йыл, 25 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Олеся Серёгина/.\nБашҡортостанстат белгестәре 2016 йылғы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуға әҙерлек сиктәрендә районлаштырыу үткәрҙе. Республиканың ҡала округтары һәм муниципаль райондары биләмәләре инструктор һәм иҫәпләү участкаларына бүленде, иҫәп алыу объекттары тураһында мәғлүмәт йыйыусыларҙың һаны билдәләнде.\nБашҡортостанстатта билдәләүҙәренсә, районлаштырыу иҫәп алыу системаһының программа тәьминәтен, иҫәп алыу объекттары исемлектәрен төҙөү буйынса программа комплексын ҡулланып башҡарылған.\nҺәр муниципаль район һәм ҡала округы мәғлүмәттәре нигеҙендә республика кимәлендә йыйылма отчет яһаласаҡ, ауыл хужалығы иҫәбен алыу объекттары хаҡында мәғлүмәт йыйыусы кешеләрҙең һаны иҫәпләп сығарыласаҡ. Уларҙы уҡытыу планлаштырыла, инструктор участкаларын биләмәләргә урынлаштырыу, транспорт хеҙмәтләндереүе схемалары һәм башҡа саралар билдәләнә.


Автор: Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылының хаҡлы ялдағы тарих уҡытыусыһы Дәүләтбирҙин Заһир Сәлихйән улы\nОРИГИНАЛ ТЕЛЕ: башҡортса.\nИжад ителгән: 2006. СЫҒАНАҠ: “Киске Өфө” гәзитенең 2006 йылдың 30-31-32-се һандары\nБөрйән районы риүәйәттәре\nАлпамыша, Албаҫты, Шүрәле\nАбсолют хәҡиҡәт юҡ, әгәр булһа, алға үҫеш тә булмаҫ ине. Ниндәй тармаҡты өйрәнеүгә ҡарамаҫтан, бер фәнгә лә һуңғы нөктә ҡуйылмаған. Яңы асыштар менән бергә яңы һорауҙар тыуа. Үкенескә ҡаршы, цивилизация ҡорбанына әйләнгән тәбиғәттең дә әлегә беҙҙең аңға һыймаған, өйрәнелмәгән аҡ таптары күп.\nМатди байлыҡ артынан ҡыуып, кеше уға баһалап бөткөһөҙ зыян килтерә. Был үҙ сиратында кешелек алдында бер-береһе менән бәйле яңы глобаль проблемалар тыуҙыра. Уларҙы хәл итеү өсөн кешегә үҙ асылына ҡайтып, тәбиғәткә ҡарашын үҙгәртергә кәрәк.\nАта-баба урман яратҡан\nЙәшәү сығанағы ғына түгел, бай рухи аҙыҡ та биргән тәбиғәтте ата-бабаларыбыҙ аңлы оло зат итеп күргән, яратҡан, һаҡлаған. XVIII быуатта булып үткән ҡанлы ихтилалдарҙың да төп сәбәптәренең береһе – “саҡырылмаған ҡунаҡтарҙың” рөхсәтһеҙ урман ҡырҡып, завод, ҡәлғәләр төҙөүҙәренә юл ҡуймау икәнлеге барыбыҙға ла мәғлүм.\n- Һәр ағастың йәне, эйәһе бар. Ҡарағай – ирҙәр ағасы, уҫаҡ менән ҡайын – ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы. Ағасты күп ҡырҡырға ярамай, ҡоһоро төшә, донъяға ауырлыҡ килә. Урманды һатырға күп ҡырҡалар хәҙер. Аңһыҙ үлем күбәйҙе.Эскелек менән кеше күп үлә. Улар бер-береһе менән бәйле, кеше аңламай бит шуны. Борон ағасты “йоҡлаған сағында”, йәғни ҡыш көнө генә ҡырҡҡандар. Унда ла башта ағасҡа ҡарап, “хәжәтемә, кәрәгемә генә ҡырҡам” тип, ғәфү үтенгәндәр. Утынға ла тик ҡороған, үлгән ағасты ғына йыйып алдылар,- тип һөйләй ине мәрхүмә Ғазина Хөмәйрә инәй.\n- 1940 йылдан 1941 йылға ҡаршы ҡар күп яуып, ҡарағай ботаҡтарын һындырҙы. Ололар, ирҙәргә ауырлыҡ килә, һуғыш башланыр инде, тип хәүефләнде,-тип хәтерләй әсәйем Асия Зекрия ҡыҙы.\nШуныһы ҡыҙыҡ, ҡытай халыҡ дине даосизмда ла ҡарағай ағасы – ныҡлыҡ, тау – оҙон ғүмер символы. Билдәле, беҙҙең башҡорт ауыҙ-тел ижадында ла Урал тауҙары – Сал Урал, Ҡарт Урал, тип тергә алына.\nТағы ла үткән тарихтан, америка индеецтары ҡәбилә башлыҡтарының АҠШ президентына хатынан ошо юлдар иғтибарға лайыҡ: “… Беҙ һеҙгә еребеҙҙе һатабыҙ, әгәр һеҙ ергә беҙ ҡараған кеүек ҡараһағыҙ, сөнки ер – беҙҙең тәнебеҙ, һыу-йылғалар – ҡаныбыҙ. Әгәр һатмаһаҡ, һеҙ барыбер тартып аласаҡһығыҙ”.\n1966 йылда АҠШ-та ФБР хеҙмәткәре, “Детектор лжи” белгесе Клив Бакстер үҙенең приборы ярҙамында үҫемлектәрҙә лә, кеше йәки башҡа хайуандарағы кеүек, һиҙеү органдары барлығын, уларҙың да ҡыуана, хәүефләнә, ҡайғыра, ҡурҡа белеүҙәрен, ул ғына ла түгел, кешенең уйын да һиҙеүҙәрен аса. Ләкин фән ағалары, үҫемлектәрҙә кешеләрҙәге кеүек ҡатмарлы нервылар системаһының юҡлығына һылтанып, Бакстерҙың революцион асышын ҡабул итмәй.\nКүңел күҙе күрмәһә, маңлай күҙе күрмәй, ти халыҡ мәҡәле. Бөгөнгө быуын кешеһенең тәбиғәткә ҡараған күңел күҙен, өсөнсө күҙен, йәки тнтуитив тойғо һиҙемләүен томан баҫҡан. Оло быуын кешеләрендә һаҡланып ҡалған мифологик аң – халыҡ аҡылы, философияһы – оло хазина. Бөгөн ер, ағас сауҙа-байығыу объектына әйләнгәндә был аңды йәш быуынға еткереү, уның күңел күҙен асыу бик мөһим.\nТөрлө фән тармаҡтарында көндөн-көн шаҡҡатырғыс асыштар яһап, алыҫ йыһандарға юл һалған кеше, парадокс булараҡ, үҙенең ҡайҙан, ҡасан, ни өсөн был донъяға килеүен дә белеп етмәй. Һуңғы археологик асыштар күрһәтеүенсә, үҙебеҙҙең боронғо ата-бабаларыбыҙ тип һанаған неандерталецтарҙың бынан 20- 40 мең йылдар элек тә хәҙерге хомо сапиенс, аңлы кешеләр менән күрше көн итеүҙәре асыҡланды. “Тимәк, ер йөҙөндә хакимлыҡ итеү өсөн көрәштә кеше яңғыҙ булмаған”,- тигән фекерен әйтә А. Поздняков “Аргументы и факты” гәзитенең быйылғы 4-се һанында сыҡҡан “Дарвин нимәне белмәгән” исемле мәҡәләһендә. Әлегә тиклем мистика өлкәһенә ҡарап, тотолмаған “ҡар кешеһе”, “алпамыша” феномендарын өйрәнеү кешелектең килеп сығыу тарихына аныҡлыҡ индерер ине. Тик башта уларҙың барлығын иҫбатларға кәрәк.\nИзге китаптар нимә һөйләй\nБиблияла ғәҙәттән тыш көскә эйә булған алпамышалар рефаимдар, тип телгә алына:”Алла улдары рефаимдар кеше ҡыҙҙарының матур икәнлеген күреп, үҙҙәренә ҡатынлыҡҡа алдылар. Ошо никахтан рефаим –алпамышалар нәҫеле барлыҡҡа килде. Туфан һыуы ҡалҡҡас, улар үлделәр, әммә йәндәре ер йөҙөндә йөрөй.”\nБеҙҙең эраға тиклем VIII быуатта йәшәгән Исаия бәйғәмбәр (Иса йәки Ғайса бәйғәмбәр менән бутарға ярамай) китабының 26-сы бүлегендә, Хоҙайға мөрәжәғәтендә түбәндәгеләрҙе яҙа: “Үлектәр терелмәй, рефаимдар аяҡҡа баҫмай. Сөнки һин уларҙы күрҙең һәм ҡырҙың, улар тураһында хәтерҙе лә юҡ иттең”. Һуңғы рефаимдар Муса, Дауыт бәйғәмбәрҙәр ваҡытында ла осрай.\nҠөрьәндең Һуд, Шағирҙар, Ҡомдар, Ай, Ҡиәмәт көнө сүрәләрендә Ғәрәбстан ярымутрауының көньяғында йәшәгән ҡеүәтле ад ҡәүеме кешеләренең яҙмышы бәйән ителә. Поттарға табынып, төрлө гөнаһтарға, енси бәйһеҙлек, аҙғынлыҡҡа бирелгәнад халҡын Һуд бәйғәмбәр иманға килергә, Алланы танырға саҡыра. Мәгәр үҙ көстәренә ышанған тәкәббер алпамышалар уның һүҙен ҡолаҡҡа элмәй.\nОҙаҡ көттөрмәй, Хоҙай уларға башта ҡоролоҡ, аҙаҡтан көслө ҡом бураны ебәрә. Адиттар ете төн, һигеҙ көн буйы барған һалҡын ел, ҡом бураны аҫтында һәләк була. Уларҙың ҡасандыр сәскә атҡан иле сүллеккә әүерелә. Был әфәттән Һуд һәм уға эйәргән алпамышаларҙың бәләкәй төркөмө генә ҡотолоп ҡала.\nБоронғо Һинд Ведаларында ла аллалар тоҡомонан булған, кеше ҡиәфәтендәге великан-адитьялар, дайттар, данавалар хаҡында бәйән ителә. Улар аҡыллы, хәйләкәр, ҡиәфәттәрен үҙгәртә, төрлө хайуандарға әүерелә алалар, күҙгә күренмәү һәләтенә эйәләр.\nБыл ҡәүемдәрҙә фән, сәнғәт, сәнәғәт алға киткән була. Күп һанлы, төрлө типтағы ҡояш, ер, ай, һыу энергияһы ярҙамында һәм башҡа яғыулыҡтар файҙаланып осоусы “виман”, “агнихотр” тип аталған аппараттар төҙөйҙәр.\nХәрәкәт итеүсе “уй тиҙлегенә” еткән ошо аппараттарында улар һыу аҫтында ла йөҙәләр, ер шары атмосфераһында һәм хатта икенсе галактикаға осалар. Үрҙә әйтелгән ҡәүемдәр үҙ-ара һуғыш барышында бөтә нәмәне иреткән, яҙмаларҙа һүрәтләнеүе буйынса, ядро ҡоралын ныҡ хәтерләткән ҡорал ярҙамында бер-береһен ҡырып бөтөргән.\n“Урман эйәһе”н кем күргән\nӘгәр мин бер үҙем күрһәм, миңә бер кем дә ышанмай, “Юрий, һинең менән белая горячка булғандыр”, тип көлөрҙәр ине. Беренсенән, мин эсмәйем, икенсенән, минән башҡа тағы ла унлап кеше бар ине. Улар шаһит,-тип һүҙ башланы Иҫке Собханғол ауылында йәшәүсе пенсионер Евстигнеев Юрий Серафимович саф башҡорт телендә.\n1972 йылдың декабрендә Белорет базаһынан районға машинаға он тейәп ҡайтып киләбеҙ. Төн уртаһы яҡынлашҡайны. Аралбай ауылын үткәс, бәләкәй ағас күпер алдында беҙҙең колонна туҡтап ҡалды.\nАлда, юлды быуып, фаралар яҡтыһында ап-аҡ булып ғәжәп ҙур кеше тора. Буйы өс метр самаһы барҙыр, күберәк булмаһа. Аҡ сал сәстәре, ялбырап, яурынына, ҡуйы һаҡалы күкрәгенә төшкән, ялан аяҡ, өҫтөнә аҡ халат кеүек нимәлер кейгән, бик мөһабәт, матур кәүҙәле бабай ине. Үҙе тауыш-фәлән сығармай. Яңғыҙ булһам, ҡотом осоп үлер инем.\nШулай бер аҙ тора биргәс, бер егет машинаһы менән аҡһаҡал эргәһенән яйлап үтеп китергә самаланы. Алпамыша машинаны ҡул ҡыры менән уйынсыҡ кеүек кенә күпер ситенә шылдырып ҡуйҙы. Икенсе машинаны ла еңел генә артҡа этәреп ебәрҙе. Ә машинаның тәгәрмәстәре алға өйөрөлә ине. Ҡайҙан унда шул тиклем көс? Бына мөғжизә! Ҡеүәтле “Урал”, ЗИЛ машиналарын уйынсыҡ саналар кеүек этәреп алып йөрөй.\nШулай беҙҙе ярты сәғәт самаһы күперҙән үткәрмәй торҙо ул.\n- Ул берәй йөнтәҫ маймыл-фәләнгә оҡшамағанмы?\n- Юҡ. Был ысын кеше. Бик ҙур кеше. Минең менән Собханғолдан Вәлитов Факил, Ғәбитов Риф, Коннов Степан, Медведев Павел, Мөфтәхетдинов Фауарис, тағы ла икенсе райондарҙан килгән егеттәр бар ине. Уларҙың күптәре хәҙер юҡ инде. Урман сәнәғәт хужалығында, урман ҡырҡыуҙа эшләгән кеше оҙаҡ йәшәмәй. Мин ваҡытында икенсе эшкә күсеп өлгөрҙөм.\n- Алпамышанан нисек ҡотолдоғоҙ?\n- Бергә йыйылып һөйләшеп, уға ҡаршы сығырға булдыҡ. Юлда таң аттырып булмай бит инде. Ҡайтып етергә кәрәк, етмәһә, һыуыҡ ҡына. Егеттәр балта көрәктәр менән ҡоралланып, аҡһаҡалдың алдына сыҡты. Беҙ уның биле тирәһенән булғанбыҙҙыр. Теге һаман ҡуҙғалмай тора бирә. Мин паяльный лампаны ҡабыҙып, утын ныҡ ҡына асып ебәрҙем. Лампанан бөркөп торған утты күргәс кенә Алпамыша юҡ булды. Былай алышҡанда, әлбиттә, ул беҙҙе тапар ине, уттан ғына ҡурҡты, буғай.\nБеҙҙең дә ҡурҡыу шул тиклем көслө булғандыр, беребеҙҙең машина прицебының тәгәрмәсе ысҡынған булған. Уны ла алып тормай, ҡайтыуға ҡарай һыҙҙыҡ. Артҡа ла ҡарамай ҡыуабыҙ ғына.\n- Юрий ағай, Алпамышаның барлығына ышанмаған кешеләр ҙә бар бит.\n- Шул ышанмаған кеше беҙҙең менән булһа, ыштанын бысратып ҡайтыр ине, әлбиттә. Икенсе көнөнә тәгәрмәс артынан барҙыҡ. Ҡарҙа Алпамышаның эҙҙәре ҡалғайны. Эҙҙәр ҙур, табаны 40 см тирәһе барҙыр. Ул ваҡытта уның артынан барып, тикшереп йөрөгән кеше булманы. Бөтәһенең дә башында нисек тә булһа план үтәү. Башҡа хәсрәт юҡ. Берәү килеп һорашып, “ҡар кешеһе” тип мәҡәлә яҙып сығарҙы, шикелле.\nҮрҙә телгә алынған Аралбай күперенән 15 саҡырым самаһы алыҫлыҡта Алпамыша Иҫке Монасип ауылында йәшәүсе Хөсәйенова Ғилмисафа инәйгә лә осрай.\n- 1942 йылдың йәйендә Ҡуян кәлтәгәүендә “Партизан” колхозының малын көтәбеҙ, - тип һөйләгәйне Ғилмисафа инәй.\n– Минең менән бергә Исрафил һәм Мөжәүер исемле ҡәйнештәрем дә бар, улар әле бәләкәй малайҙар ине. Бер саҡ 20-30 метр самаһы алыҫлыҡта ағас араһынан Ҡайынйорт яғына төшөп барғанбик ҙур яланғас кешене күреп ҡалдым. Буйы өй бейеклегеләй барҙыр. Ул кешене бына һине нисек күрәм, шулай асыҡ күрҙем. Башын минең яҡҡа ҡарап бороп үтте, күҙҙәре ҙур, ҡарашы ауыр. Елкә, беләк мускулдары бүртеп тора. Тиреһе кеше тиреһе төҫөндә, тик саҡ ҡына ҡуңырыраҡ. Ул йылғаға төшөп китте. Шул ыңғайы йөрәк, башым ауырта, ҡоҫтора башланы. Малайҙар шаярып килеп , Алпамышаны күрмәй ҡалды. Минең атларға хәлем ҡалманы. Ҡәйнештәрем һөйрәп тигәндәй алып ҡайтты.\nҺатыбалов Мөхәррәм бабай ферма мөдире ине. “Еңгәбеҙ үлеп бара”,- тип, малайҙар илай. Мөхәррәм бабай өшкөрөп, сүрәләр уҡып, Ҡөрьән менән туҡмап, кеше итеп ебәрҙе. Улым Хәйҙәр бер нисә айлыҡ ҡына ине, мин тамам һауыҡҡансы, уны имеҙергә ҡушманылар.\nМөхәррәм бабай: “Иҫкәртергә онотҡанмын, Алпамыша кешегә элек-электән осрай. Кешенең йәнен һурып ала ул. Ярай эргәңдә малайҙар булған, һиңә лә ҡағылыр ине”,- ти. Күпме йылдар үтһә лә, иҫкә төшһә, йөрәгем ҡалтырай башлай.\n“… Алпамышаға ҡарау менән сабый үлә, йөклө ҡатындың балаһы төшә”,- тип яҙа 922 йылда башҡорт ере аша Болғар батшалығына сәфәр ҡылған Әхмәт ибн Фаҙлан үҙенең юлъяҙмаһында.\nҒәрәп сәйәхәтселәре яҙмаларынан\nXII быуат башында башҡорт һәм болғар ерҙәре аша үткән икенсе ғәрәп сәйәхәтсеһе Әбү Хәмит Әл-Ғарнати башҡорт илендә ад ҡәбиләһе кешеләренең күп ҡәберлектәрен күреүен телгә ала.\nАртабан ул Болғарҙа ад ҡәбиләһе кешеһен, йәки Атлант-алпамышаны күреүен яҙа: “… Мин уның биленән генә инем. Ул салынған йылҡының һөйәктәрен көсәнмәйенсә һындыра, тиреһен бик тиҙ һыҙырып ала, тарамыштарын өҙә. Мин ул тиҙлектә йылҡыны балта менән дә турай алмаҫ инем. Һуғышта ҙур имәндән эшләнгән суҡмар менән алыша. Был суҡмарҙы ҡәҙимге ир кеше күтәрә алмай, ә ул һыңар ҡулында таяҡ кеүек йөрөтә. Кеше уны күрһә - ҡаса. Шуға ҡарамаҫтан, ул кешелекле, ғәҙел, тоғро һәм тыныс ине”.\n- Алпамышалар борон беҙҙең яҡта күп йәшәгән,- тип һөйләй торғайны бабайҙар, - тип иҫләй Нәби ауылында йәшәүсе пенсионер Һатыбалов Бәхтиәр ағай. – Ҡайынйорт йылғаһы ярында Алпамыша ҡәбере лә бар. Элек бесәнгә барғанда бабайҙар туҡтап, ҡәбер янында аят уҡып китә торғайны.\n- Бәхтиәр ағайҙан ҡәберҙе алып барып күрһәтеүен һораным. Ҡәбер тигәнебеҙ өҫтөнә ағас үҫеп бөткән тәбиғи уба булып сыҡты.Уба тирәләй ябай алюмин сыбыҡ ярҙамында биополе эҙләп сыҡтым – бер нәмә лә юҡ. Ләкин убаға күтәрелгәс, ҡулымдағы сыбыҡ сама менән 3,5 метр аралыҡта уртала ерҙән биоэнергия сығыуын күрһәтте. Кеше ҡалдыҡтары, нисә йыл ятыуына ҡарамаҫтан, биоэнергияһын юғалтмай. Тимәк ҡәбер буш түгел.\nТирә яҡта ҡуйы шырлыҡ-урман. Хәс тә джунглиҙағы кеүек. Йәй көнө 5-10 метрҙан үлән, ағас япраҡтары аша бер нәмә лә күрерлек түгел. Кеше лә йөрөмәй, иң яҡын ауылға 20 саҡырым самаһы булалыр.\nАлпамыша ҡәберлектәренең Учалы, Әлшәй, Асҡын райондарында ла барлығы билдәле.\n1954 йылдың йәйендә Алпамыша-ҡатын Янһары ауылы Манапов Салауат ағай мәрхүмгә Нәби-Кәлтәгәү юлында тап була. 1962 йылда Яңы Монасип ауылы ситендә төндә уҡытыусы Йәғәфәрова Шәмсинур апайға осрай. “Шунан һуң кис урамға сығырға ҡурҡтым”, - тип һөйләй Шәмсинур апай.\n1970 йылдарҙа, йәй көнө, Йылайыр районы ситендә Бастан тигән ерҙә Евстигнеев Юрий ағай Алпамыша менән осрашыуын һөйләгәйне.\n- “Урал” машинаһы менән бесән алып ҡайтырға барҙыҡ. Бесәнде тейәй ҙә башланыҡ, ҡайҙандыр Алпамыша килеп сыҡты. Дүрт кеше инек, ҡурҡыштан, кабинаға инеп бикләндек. Алпамыша алдан килеп, машинаны ике ҡулы менән ҡосаҡлап, дер һелкетә башланы. Ҡулдары иҫ китмәле ҙур. Бер иптәштең ҡушкөбәк мылтығы бар.\n“Атайым мин уны”,- ти. “Уйлама ла, үҙеңде лә, беҙҙе лә һәләк итерһең”, - тим уға.\n– Атып ҡына үлтереп буламы ни шул тиклем дә ҙур кешене. Машинаны уйынсыҡ кеүек кенә һелкетә. Артҡа сигенеп, тегенән ҡасып ҡотолдоҡ. Бесәнде икенгсе көнөнә алып ҡайттыҡ. Башҡаса ул беҙгә күренмәне.\n2003 йылдың авгусында райондың “Таң” гәзите биттәрендә “Ҡар кешеһе бармы беҙҙә?” исеме аҫтында шағирә Таңһылыу Баһауетдинованың мәҡәләһе көн күргәйне. “Район үҙәгендә йәшәүсе Әҡсән ағай Байморатов һөйләне. Ул ошо ваҡиғаның бер шаһиты.\n- 2001 йылда булды был. Балалар менән Бастан тигшән ерҙә бесән эшләп ята инек. Ул ер Йылайыр районы биләмәһе сигендә. Көн кискә ауышҡайны. Фәнис улыбыҙ бер йөк бесән тейәп, ауылға ҡайтып китте. Ҡыҙҙарыбыҙ Фәнүзә менән Миңзәлә бакуйҙарҙы йыйып йөрөй, кейәүҙәр күбәләп бара. Мин арттан күбәләрҙе рәтләп киләм. Шул ваҡыт урман эсендә ағасҡа доңғолдатҡансы һуҡтылар, хаттааяҡ аҫтындағы ер һелкенеп киткәндәй булды. Ҡыҙҙар, ҡурҡышып, йүгереп килде. Айыуҙыр ул, тигән булыптынысландырҙым уларҙы.\nТимер будкала йоҡлап йөрөй инек. Төндә шунда килеп һуғып китте.\nБыйыл йәй ҙә ул “дуҫ” үҙенең барлығын белдереп алды. Шул Бастин яғындағы Һорлат тигән ергә бесәнгә барғайныҡ. Йоҡларға ҡалдыҡ. Салғыларҙы сүкештереп ҡуяйым, тип, иртәнге сәғәт алтынан тороп сыҡһам, йәнә урман эсендә ағасҡа килтереп һуҡтылар. Шунан икенсе яҡҡараҡ, тау яғына барып, кемдер яман итеп ҡысҡырҙы, - тип һөйләй Әҡсән ағай.\n- Айыу булманымы икән? – тип ҡыҙыҡһынам.\n- Урманда йөрөгәс, беләм, был айыу тауышы ла, бүтән берәй беҙгә таныш яныуар тауышы ла түгел. Айыу ғәҙәттә, йә һайыҫҡан булып шыҡырыҡлай, йә эт булып өрә. Улар, ғәҙәттә, талашҡанда ғына үкерә. Был ҡот осҡос көслө тауыш ине, ныҡ ҡалын тауыш. Хатта урман бер килке яңғырап торҙо. Будкала йоҡлап ятҡан кейәүҙәр ҙә ишеткән.\n2001 йылда Берлектән дә берәү, Мәсемдә һунарсылар ҡар өҫтөндә яман ҙур эҙ күреп ҡайтҡан, тип һөйләй торғайны. Минең уйымса, “Ҡар кешеһе” бар ул беҙҙең урмандарҙа.\nӘҡсән ағайҙың улы Фәнис тә ошо фекерҙә. Уның дәлилдәре тағы ла нығыраҡ ышандыра: Фәнис менән еҙнәһе Бастанға бесән тейәргә баралар. Шунда улар теге ғифриттың эҙенә юлыға.\n- Эҙе асыҡ ярылып ята ине. Айыуҙыҡы түгел, уныҡын күргән бар. Эҙ бик ҙур (Фәнис эҙҙең яҡынса ҙурлығын күрһәтте). Шуныһы ҡыҙыҡ – алты бармаҡ эҙе асыҡ күренә. Айыуҙың бармаҡтары бишәү була, тырнаҡ эҙе ҡала. Ә бында тырнаҡ эҙе юҡ. Ә аҙымы,ике эҙҙең араһы була инде, 2 метр тирәһе,- тип һөйләй ул.\n- Баяғы “бәлки” күңелдә тимәккә әйләнмәксе. Тимәк, беҙҙең урмандарҙа ла билдәһеҙ йән эйәһе. Беҙҙең ата-бабалар уны “Ҡар кешеһе” тип түгел, “урман эйәһе” тип йөрөткән…”\nМәҡәләне уҡып сыҡҡас, Байморатов Әҡсән ағайҙың үҙен күреп, теге серле йән эйәһе тураһында ғына һүҙ ҡуҙғаттым.\n- Тауышы Аллам һаҡлаһын инде,- тине Әҡсән ағай.\n– Көслө ир кеше тауышы. Айыу, болан тауышынан күпкә көслөрәк. Бик тиҙ хәрәкәт итә. Бер яҡта ерҙе һелкеткәнсе ағасҡа һуҡҡас, күп тә үтмәй, икенсе юл яғына сығыа, яман итеп ҡысҡырып ебәрә. Бер нисә секунд эсендә ул араны үтеү мөмкин түгел. Урманда осраһа, уның күҙенә ҡарарға ярамай. Ауырыу булып ҡалыуың бар. Болан, айыу кеүек йәнлектәр осраһа, баҫтырып ыҙаламай, күҙ ҡарашы менән арбап туҡтатып, тотоп ашай. Көслө гипноз һәләтенә эйә, тиҙәр,- ти Әҡсән ағай.\nҠотан ауылында йәшәүсе Постубаев Хәмит ағай түбәндәгеләрҙе һөйләгәйне. “Бер нисә йыл элек Шүлгән ауылы эргәһендә урманда ялан аяҡлы бик ҙур кеше эҙҙәренә юлыҡтым. Аҙымы ғына ике метр булалыр. Улар икәү булған, береһен һунарсылар атҡан, тип ишеткәйнем Икенсеһе һаман парын эҙләй булһа кәрәк”.\nБрәтәк ауылы егеттәре балыҡҡа барғанда йылға буйындағы ҡомда бик ҙур кеше эҙҙәре күрә. Урманда тауышы ла ишетелә. “Тауышы шул тиклем көслө, мейегә үтеп тора”,- ти егеттә.\nИҫке Монасип ауылынан Ҡотлобаев Йәмил Ишбулды улының һөйләгәндәренән: “Нөгөш буйына трактор менән бесән алырға барҙыҡ. Иптәштәр санаға бесән тейәгәнсе, сәй ҡайната торайым, тип, һыу алырға йылға буйына төштөм.\nБоҙ уя башлағайным, ҡаршылағы урманда берәү ҡысҡырып ебәрҙе. Көслө ҡатын-ҡыҙ тауышы. Нисектер тамаҡ төбөнән ҡалтыранып сыҡҡан кеүек матур тауыш.Әллә ҡайҙарға яңғырай. Ябай кеше улай көслө ҡысҡыра алмай. Яҡын арала ауыл-фәлән юҡ, тыныс урын. Кемдең йөрөүе мөмкиндер инде? Ул тауышты йәй көнө улым менән дә ишеткәйнек”. Бындай миҫалдарҙы дауам итергә була\nАлпамышалар ҡайҙан килеп сыҡҡан\nЕр өҫтөндә ҡасандыр атлант-алпамышалар ҡәүеме, йәғни расаһы йәшәүе бер кемгә лә яңылыҡ түгел. Уларҙы күп халыҡтарҙың миф-легендаларында осратырға мөмкин. Ә легенда, әкиәттәр - халыҡ хәтере, Платон һүҙе менән әйткәндә, “хәҡиҡәт һаҡлаусы ҡумта”. Улар индуизмдың нигеҙен тәшкил иткән Ригведа гимндарында, иртә ислам әҙәбиәтендә лә осрай.\nҠол-Ғәлиҙең үлемһеҙ “Ҡисса и Йософ”ында Йософ бәйғәмбәрҙе бала сағында ағалары туфан һыуы ҡалҡҡанға тиклем йәшәгән ад ҡәбиләһе кешеләре ҡаҙып ҡалдырған ҙур ҡоҙоҡҡа төшөрөп ҡалдыра. Ғәрәп сәйәхәтселәре яҙмаларында ла улар ад ҡәбиләһе йәки ҡәүеме (расаһы) кешеләре тип иҫкә алына. Әйткәндәй, бөгөн дә күп ғалимдар, шул иҫәптән Э. Мулдашев та, төрлө мәғлүмәт-сығанаҡтарға таянып, атлант алпамышаларҙы туфан һыуы сыҡҡанға тиклемге йәшәгән гигант кешеләр расаһы тип иҫәпләй.\nАтланттар төҙөп ҡалдырған мегалит ҡоролмалар үҙенең мөһабәтлеге менән кешелекте хайран ҡалдыра. Англиялағы Стоунхендж, Грецияла һаҡланған 125 тонналыҡ таштарҙан һалынған Тиринф ҡәлғәһе, Ливандағы Баальбек стенаһы, Непалдағы Изге Кайлас пирамида-тауы тирәһендәге серле гигант ҡая, таш конструкциялар, пирамидалар һәм башҡалар.\nҠыҫҡаһы, ер йөҙөндә ҡасандыр ҡеүәтле атланттар цивилизацияһы булыуына һис бер шик юҡ. Бөгөн нефть цивилизацияһы ахырына яҡынлашҡанда яңы арзан энергия сығанағы табыуҙа атланттар цивилизацияһы белеме бик урынлы булыр ине.\nҒалимдар араһында алпамышаларҙың ҡайҙан килеп сығып, ни өсөн юҡҡа сығыуҙары хаҡында күп фараздар йәшәп килә. Әммә бөгөн береһе лә иҫбатланмаған, инҡар ҙа ителмәгән. АҠШ-тың Вашингтон, Теннеси штаттарында осраған гигант йөнтәҫ гуманоид сасквач йәки (биг фут) ҙур аяҡлы, шулай уҡ ер шарының теге йәки был мөйөшөндә мөғжизә менән һаҡланып ҡалған башҡа кешегә оҡшаш реликтив заттарҙы “ҡар кешеһе” исеме аҫтында Альп атланттары менән бутап, бер ҡалыпҡа һалыусылар ҙа бар. Уларҙың барыһын бер зат итеп ҡарау һис мөмкин түгел.\nУҙған йыл йәй ер-һыу атамалары буйынса мәғлүмәт йыйғанда, Иҫке Монасип ауылынан пенсионер Мәжит ағай Бикметов Тимер менән Иҫке Монасип ауылдары араһында Мәйгәште йылғаһына төшкән Шүрәлдеуй исемле тәрән уйһыулыҡ барлығын әйткәйне.\nБоронғоларҙың әйтеүе буйынса, был уйҙың үрендә ҡасандыр урман кешеләре- шүрәлеләр йәшәгән мәмерйәләр ҙә булырға тейеш.\n– 1938 йылдың ноябрь айында бер төркөм малайҙар, яңы боҙҙа шыуып, Ағиҙел буйлап түбәнгә төштөк. Йылға буйындағы тау итәгендә, яңы яуған ҡырпаҡ ҡарҙа өс-дүрт йәшлек бәләкәй баланың ялан аяҡ эҙҙәренә тап булдыҡ. Тауға күтәрелеп, урман эсенә инеп киткән эҙҙәр артынан бара бирҙек тә, ҡурҡып, кире боролдоҡ.\nАлбаҫты, шүрәле, бәрей йәки урман кешеләре\nҺуғыштан алда бер төркөм малайҙар Сибәкәй яланынан еләктән ҡайтып киләбеҙ. Бер ҡалҡыулыҡ аҫтына еткәс, тегеләй-былай сабып йөрөгән Еҙтырнаҡ исемле этебеҙ, ҡойроғон ҡыҫып, беҙҙең аяҡ аҫтында урала башланы. Ҡалҡыулыҡты менгәс, эргәләге шырлыҡта, сауҡалар араһында кемдер оҙон итеп һуҙып ҡысҡырып ебәрҙе.\nКинолағы Тарзан ҡысҡырған кеүегерәк, тик тауышы нәҙегерәк һыҙғырыуға оҡшаш, - тип һөйләне Мәжит ағай.\nБер нисә йыл элек “Комсомольская правда” гәзите Поляр Уралда геологтарҙың ҡая башында “һыҙғырып” торған ҡар кешеһен күреүен яҙып сыҡҡайны.\nЭлегерәк Белорет районынан бер бабайҙың “урман кешеләре һыҙғырып һөйләшә” тип һөйләгәне иҫтә ҡалған.\nТүбәндәге тарихты һөйләгән кеше ни сәбәп менәндер үҙенең исемен атамауҙы үтенде.\n- 1984 йылдың йәйендә Мәйгәште тамағында балыҡ тотоп, эңер төшөүгә ҡайтырға сыҡтым. Тауға күтәрелгәс, һуҡмаҡ ситендә, 15-20 метр самаһы алыҫлыҡта ағас араһынан тәнен йөн ҡаплаған яланғас кешенең ҡарап тороуын күреп ҡалдым. Шул урындан ауылға табан бөтә көскә йүгерҙем, ҡайтып еткәнсе туҡтаманым.\n- Ул кеше ҙур инеме?\n- Беҙҙең кеүек урта буйлы, тик ҡурҡыныс йөнтәҫ ине. Аҙаҡ ҡурҡыуҙан бер ай буйы урманға сыҡмаҫ булдым.\nУрманда түгел, ә ҡаҙаҡ далаларында ла көтөүселәр, ант итеп, “албаҫты” күреүҙәрен һөйләйҙәр. Тимер ауылы кешеләрен район эсендә, ҡайһы саҡ шаяртып, “бәрей” йә “бире заттары” тип тә ебәрәләр. Уның легендаһы барыбыҙға ла мәғлүм.\nТөрмән исемле Тимер ауылы һунарсыһы урманда бәрей менән алышып, уны яралай. Аҙаҡ эҙенән эйәреп барып, мәмерйәлә бәрейҙе үлтерә. Ҡыҙын үҙенә кәләш итеп алып ҡайта. Бәрей ҡыҙы ауыл тормошона өйрәнеп, йәшәп китә. Тимер ауылында әле лә биреләр араһы бар. Шәжәрә буйынса олатайҙары Төрмән бабай.\nХалыҡтың ауыҙ-тел ижадында бире йәки бәрей төрлө сүрәткә инә алған мифик зат булараҡ та билдәле. Был осраҡта һүҙ урман йә ҡар кешеһе хаҡында барыуы ихтимал. Ағиҙел буйында үрҙә телгә алынған Шүрәлдеуйҙан бик йыраҡ түгел Бәрей мәмерйәһе лә бар. Ҡар кешеһенең ябай кеше менән тоҡом бирә алыуы ла билдәле.\nXIX быуатта Дағстандың хәҙерге Очамчирерайоны Тхин ауылында ла ҡулға эйәләштерелгән Зана исемле “ҡар ҡатыны” йәшәй. Был хаҡта “XX быуат серҙәре” гәзитенең 2005 йылдың 15-се һанында Ирина Петрованың мәҡәләһендә яҙылып сыҡҡайны.\n“Күп йылдар кешеләр араһында йәшәп, Зана бер һүҙ ҙә өйрәнә алмай. Тик бәйләнешһеҙ өндәр генә сығара . Үҙенә кейҙерелгән күлмәкте йыртҡылап ташлай. Биленә бәйләнгән сепрәккә генә риза була. Бик көслө һәм сыҙамлы. Йүгергәндә атты еткермәй. Йәйен-ҡышын үҙенең исемен йөрөткән шишмәлә йыуына. Дөйөм алғанда, Зана тулы мәғәнәһендә кеше була алмай. Ләкин… кеше әсәһе була! Зана бер нисә тапҡыр ауырға ҡала һәм бала таба. Яңы тыуған балаларын һалҡын шишмә һыуында йыуындыра. Метис балалар һалҡын ваннаны күтәрә алмай, үләләр. Аҙаҡ ауыл кешеләре Зананан тыуған балаларын тартып алып, үҙҙәре ҡарай. Уның ике улы, ике ҡыҙы аҡыл һәм физик яҡтан бер аҙ сәйерерәк була, әммә хеҙмәткә, йәмғиәт тормошона яраҡлы кеше булып һанала. Дағстанда ҡар ҡатыны тоҡомдары әле лә йәшәй”.\nҒалимдар ниңә өйрәнмәй\nҮкенескә ҡаршы, Алпамыша, ҡар кешеләре феноменын Рәсәйҙә әлегә етди өйрәнгән фән тармағы юҡ.\n1958 йылдың ғинуарында СССР Фәндәр академияһында, тарих һәм философия фәндәре докторы Б. Поршнев инициативаһы менән, ҡар кешеһен өйрәнеү буйынса комиссия төҙөлә.\nШул уҡ йылда Фәндәр академияһы ҡар кешеһен табыу маҡсатында Памир тауҙарына фән эшмәкәрҙәренән торған экспедиция ойоштора. Баштан уҡ ғалимдар араһында экспедицияның маршрутын билдәләү һәм ойоштороу эштәре буйынса фекер айырымлыҡтары тыуа. Поршнев экспедицияла ҡатнашыуҙан баш тарта. Экспедиция көтөлгән һөҙөмтә бирмәй. Фәндәр академияһында ҡар кешеһен өйрәнеү онотолоп ҡала.\nЦивилизация ҡаҙаныштары тарафынан иркәләтелгән кешегә үрҙә телгә алынған ҡәрҙәштәребеҙҙең барлығына ла ышаныуы ҡыйын, әлбиттә. Ә инде уларҙың йәшәү рәүешен белмәгәнлектән, һәр кемдә урынлы һорау тыуырға мөмкин: ҡаты Урал ҡышын, нимә менән туҡланып, ҡайҙа үткәрәләр? Ни өсөн ҡарҙа эҙҙәре күренмәй? Нишләп быға тиклем береһе лә тотолмаған?\nҠыш көнө улар күсенеү территорияларын сикләп, кеше кеше йөрөмәгән төбәктә бикләнеүҙәре ихтимал. Ҡайҙа йәшәүҙәренә килгәндә, Урал тауҙары ҡыуыштарға бай. Мәмерйә эсендә йәйен дә, ҡышын да даими +4 градус самаһы температура, туңып үлергә мөмкинлек юҡ.\nАҙыҡ мәсьәләһенә килгәндә, күп тереклектәр ҡышҡа аҙыҡ запасы туплай, ҡар кешеһенең дә аҙыҡ туплауы ихтимал. “Аргументы и факты” гәзите Африкала һалҡын төшкән саҡта ҡайһы бер йәнлектәр, һөйрәлеүселәр кеүек, тән температураһы түбәнәйеп, йоҡо хәлендә ҡалыуға һәләтле пигмей ҡәбиләһе хаҡында яҙғайны.\nШуныһы ҡыҙыҡ, был ҡәбиләнең тотемы миллион йылдар элек үлеп юҡҡа сыҡҡан тиранозавр һыны. Донъя мөғжизәләргә бай. Тәбиғәт Алпамыша, ҡар кешеләренә лә был һәләтте биреүе ихтимал. Ә был саҡта аҙыҡ мәсьәләһе юҡҡа сыға.\nҺиндостанда, Ҡытайҙа, Непалда мәмерйәләрҙә сомати, йәғни , үҙаллы консервация йәки оҙайлы медитация хәлендә меңдәрсә, бәлки, миллион йылдарға ҡатып ҡалған тере альп-атланттарҙың, шулай уҡ беҙҙең цивилизацияның ябай кешеләренең ултырыуы билдәле. Бындай йәшерен сомати мәмерйәләр Себерҙә лә бар, тип иҫәпләйҙәр. Себер яҡын ғына, тимәк Уралда ла булыуы мөмкин. Юлда машина менән көс һынашып йөрөгән атланттың да ваҡытлыса сомати хәленән сығып йөрөүе ихтимал. Быныһы инде икенсе һөйләшеү.\nНи өсөн быға тиклем тотолмай йәшәп килеүҙәренә килгәндә, А. Македонскийҙың һинд аҡыл эйәләре менән әңгәмәһе иҫкә төшә.\n- Ер йөҙөндә иң хәйләкәр хайуан нимә?\n- Быға тиклем кеше ҡулына эләкмәгәне, - тип яуап бирә аҡһаҡалдар.\nБыл хәйләкәр йән эйәһе интеллект яғынан башҡа кейектән юғары булған ҡар кешеһе булыуы мөмкин. Тибет монахтары, йети кеше мейеһенең эшмәкәрлеген туҡтатыуға һәләтле, тип иҫәпләй.\nБынан егерме йыл элек бер һунарсы егет урманда, бәләкәй мунсалай ғына һунарсы өйөндә йоҡларға ҡалыуын һөйләгәйне. Йоҡларға ятҡас та тыштан стена аша кемдеңдер көслө тәьҫир иткәнен тойҙом. Аяҡ-ҡулдар ҡатып ҡалды, ҡыбырлатып булмай, аң томалана башланы. Кемдер бик ҙур көс менән ишеккә килтереп һуҡты. Өй һелкенеп ҡуйҙы. Шунда ғына тертләп, ҡыбырлап киттем. Мылтыҡты ишеккә тоҫҡап, “Йә, инһәң ин!”, - тип ҡысҡырып ебәрҙем. Ул ғәләмәт инмәне лә, башҡа бимазалап та йөрөмәне. Йоҡо осто, төн буйы мылтыҡты ҡулдан ысҡындырмай, ултырып сыҡтым. Был ғифриттың “урман эйәһе” - Алпамыша ла булыуы мөмкин.\nКриптозоологтар күҙәтеүҙәр һөҙөмтәһендә ҡар кешеһенең ҡурҡыныс тыуған саҡта күҙҙән юғалыу һәләтенә эйә икәнлектәрен аса. Тибетта, Памирҙа ҡар кешеләрен эҙәрлекләгәндә улар көтмәгәндә күҙҙән юғала, юҡҡа сыға.Профессор Б. Поршнев иҫәпләүенсә, ҡар кешеһе юғалмай, ә суггестив хәленә керә, йәғни башҡаларҙың аңына йоғонто яһау һөҙөмтәһендә күренмәй. Әйткәндәй, күҙгә күренмәү һәләтенә доға ярҙамында ҡайһы бер көслө дин әһелдәре лә эйә.\nБоронғо халыҡта албаҫты-шүрәлене йәки ҡар кешеһен ен-пәрей (бәрей, бире) менән бутауыуларҙың ошо күҙҙән юғалыу һәләтенән дә булыуы мөмкин.\nҠар кешеһенең ҡайҙан килеп сығыуҙарына килгәндә, улар мәҡәлә башында телгә алынған неандерталецтар булыуы ихтимал. Ҡасандыр ҡырағайлашҡан кеше-маугли төркөмө булыуы ла мөмкин.\nКемдәр булыуына ҡарамаҫтан, уларҙың бөтөнләйгә юҡҡа сығыу ҡурҡынысы аҫтында икәнлектәре асыҡ. Шунлыҡтан, был феноменды өйрәнеү үтә ныҡ һаҡлыҡ, түҙемлек һәм энтузиазм талап итә.\nБөрйән районы Иҫке Монасип ауылының хаҡлы ялдағы тарих уҡытыусыһы Дәүләтбирҙин Заһир Сәлихйән улы\nСығанағы — «https://ba.wikibooks.org/w/index.php?title=Алпамыша_эҙенән&oldid=24030»\nБыл бит һуңғы тапҡыр 06:24 6 ғинуар 2021 үҙгәртелгән.


31 Декабрь 2020, 02:30\n"...- Алһыу инәй! Әсәй менән атайҙы үлтереп беҙҙе үҙегеҙҙеке итеп ни файҙа инде һеҙгә?- Рәмис, балам! Ни тигән һүҙең был? Мин үлтергәнменме ни?Эргәлә генә ыштанының артын алға кейеп, кире сисеп маташҡан Рәмзиә барлығын иҫләп тауышты баҫа бирҙе Алһыу.-Атыу нишләп һеҙ беҙгә индегеҙ ҙә әсәй менән талаштығыҙ? Ошоға тиклем дә араҡы эсһәләр ҙә үлмәнеләр бит?! Именно һеҙ инеп сыҡҡан кисте улар үлделәр. Ә?.."\n- Инәй, тағы ла икәү ҡалаҡ бир! етмәне.\n- Теүәл генә биргәйнем түгелме һуң? Мә, атыу, ал ошонан.\nӘйҙә әле, иҫәпләйек икәүләп.\n- Вис дөрөҫ һалдым. Бына - инәйгә, апаға, Рәмис ағайға, миңә... атайға әсәйгә ҡалаҡ етмәгәйне, быныһы - атайға, быныһы - әсәйгәә...\nТәтелдәп йөрөп, өҫтәлгә түше менән ятып ҡалаҡ бүлгән өс йәшлек Рәмзиәнең һүҙҙәренә бер ни тип әйтә алмай, күҙҙәремә тығылған йәш бөрсөктәрен күрһәтмәҫкә, тиҙләп икенсе бүлмәгә сыҡтым...\nӨс йәшлек кенә ҡыҙсыҡ һаман да ата- әсәһенең үлемен ҡабул итә алмай ҡалаҡ бүлә, йә тәм- томонан өлөш өҙөп ҡалдырып үҙәкте өҙә. Өсөнсө синыфта уҡыған Рәмис ағаһы арыуыҡ иҫ белгәс ни, улай уҡ һиҙҙермәй. Күҙ -ҡарашын баҫып, ирлегенә һалынамы әллә, күҙ йәшенә лә әллә ни батмай. Ҡырыҫ, ҡатҡыл ир булмаҡсы ул. Рәмзиәнең шулайтып ата- әсәһенә өлөш бүлеүен яратмай малай, уларҙың күптән үлгәнлеген ярып әйтә лә һала. Әле лә мәктәптән ҡайтып инеп, төпкө бүлмәлә кейемен алмаштырып тора ине. Аш бүлмәһендәге һеңлеһенең һүҙҙәрен ишетеп атылып килеп тә сыҡты\n- Һиңә күпме тапҡыр әйтергә була, атай ҙа, әсәй ҙә юҡ хәҙер! Улар үлде! Ҡайтмайҙар башҡа беҙгә, ҡунаҡҡа ла, эшкә лә китмәнеләр. Көтмә Рәмзиә башҡа улай! Алдайҙар бит ул былар һине!\nБарыһына ла ҡалаҡ тәрилкәләр теүәлләп бөткәненә ҡыуанып ултырған Рәмзиә өсөн ағаһының ярһып күҙҙәренә инә яҙып ҡысҡырыныуы әллә нисек ине. Ҡурҡышынан илар сиккә етеп:\n- Үлмәгәәән, үлмәгәәәән беҙҙең әсәй...\nАлдама, һин үҙең алдаҡсы! Атай тиҙҙән ҡайта, күүп итеп мәмәйҙәр алып...\nЫшанмаһаң әйҙә инәйҙән һорайыҡ...,-тине.\nӨҫтәл янында һүҙ көрәштергәндәрҙең миңә табан тыптырлашып килгәнен һиҙеп, ни тип яуап бирергә лә белмәй баҙап ҡалдым.\nТелдәр ҡыҙ ағаһына ауыҙ асырға ла ирек бирмәй тәтелдәй генә. Бит алмаһында һытылып сыҡҡан тамсы ғына күҙ йәше тәгәрәп төшә алмай йылтырап тора. Һыҙылып сеңләп ебәрергә әҙер ҡыҙсыҡ, өмөтлө күҙҙәрен миңә төбәй\n- Инәәәй, иртәгәәәә атай ҡайта ла инде ивет?! Әсәй ҙә...\n- Эйе шул. Иртәгәәә ҡайталар.\nҺүҙгә Рәмис тә ҡушылды\n- Алһыу инәй! Алдамағыҙ! Лутсы дөрөҫөн генә әйтегеҙ. Бала тигәс тә... Күрҙем бит үҙҙәрен ергә күмгәндәрен. Улар юҡ. Үлделәр.\nАуыҙ асып та өлгөрмәнем, башын баҫып мышнап Рәмис төпкө бүлмәгә ашыҡты. Ағаһының атлаған ыңғайына үкһеп илауын күргән Рәмзиә лә сыйнап илап ебәрҙе. Бая бит алмаһында һалынған тамсы ғына күҙ йәше һыҙылып сыҡҡан әсе тамсыларға баш булып аҫҡа тәгәрәне.\n- Алдамағыҙ, үлмәгән минең әсәйем! Атайым да ҡайтасаҡ! Эшкә киткәндәр, күреп тороғоҙ! ҡайтасаҡтар. Күүүп итеп тәмдекәстәр алып ҡайтасаҡтар.\nҺин үҙең алдаҡсы! Инәй, Рәмис ағай алдай ивет?!\nИҙән уртаһында күҙ йәшенә мансылып торған Рәмзиәне йәлләүҙән түҙмәй күҙ йәштәремә быуҙығып ҡосаҡлап алдым.\n-Инәй, нишләп илайһың һин дә, инәй? Әйт, ҡайта тиең! Ҡайта бит, ивет?\n-Эйе ҡыҙым, ҡайта әсәйең, атайың да ҡайтыр. Сабыр ғына көтәйек...\nРәмис ағайың яңылыш күргән, илама йәме?! Әйҙә аш эсәйек.\nТөпкө бүлмәнән Рәмистең тауышы ишетелеп ҡалды\n-Беҙҙе алдап ни файҙа һеҙгә? Үлгәс -үлде тиегеҙ. Нишләп алдашырға? Ҡайтмаҫтары билгеле бит инде, алдаҡсылар...\nЕтәгемә эйәргән ҡыҙ был һүҙҙәргә башҡаса иғтибар итмәне шикелле. Илауҙан һыңҡылдап туҡтай алмай, ултырғысына тубыҡланып менеп ултырҙы. Тәрилкәләргә аш бүлеп ҡойғанда тағы ла атаһы, әсәһенә өлөш һалдырып өҫтәлгә ҡуйҙырҙы. Шым ғына аш эсәбеҙ. Күңелдәге төйөрҙө ҡайнар аш ҡуҙғатып алып китә алмай. Өҫтәлдә быуы күтәрелеп ултырған ике эйәһеҙ тәрилкәгә күҙ төшә лә, илағы килеп тик тора. Мышнамай ғына, танауҙы ла тартмай бит йөҙөмдө тәрилкә менән ҡаплап йәшемә ҡушып һурпа һемерәм. Эргәмдәге кескәй ҡыҙҙың һәр хәрәкәтен, һәр ҡарашын тотоп алырға итәм, һиҙәм ул да һәр ҡалағын ауыҙына оҙатҡан һайын теге тәрилкәләр яғына ҡарап ала. Эй, бала!\nБашын баҫып, ҡыҙарған күҙҙәрен йәшереп маташҡан Рәмис тә ашын тиҙләп эсеп бөтөп, төпкө бүлмәгә йүгерҙе. Эсен бошороп һеңлеһенең әсәй - атаһын иҫкә алыуына йәне көйә ине уның.\nБала бала инде, һауыт - һаба йыуғанда ла, ҡош -ҡортҡа ем һалғанда ла әсәһен теленән төшөрмәй. Ике өй аша ғына күренгән өйҙәренең мөрйәһен ҡарап- ҡарап ҡуя тәҙерәнән. Ҡайтып инеп ут яғып ҡуйырҙар тиҙер инде, бисара. Ҡайтмаҫтар шул...\nҠайтмаҫҡа киттеләр Алһыуҙың килендәше менән ҡәйнеше. Алмалай балаларын ҡалдырып һыуға төшкәндәй бер төптән юҡ булдылар бер төндә. Ауыр уйҙарынан арына алмай, күҙҙәрен тамсы йоҡо йомдоралмаҫ төндәре артты Алһыуҙың. Әйтерһең дә үҙенең бала сағын ҡосоп ята ул. Кескәй генә яралы ҡыҙсыҡ. Юҡ, Алһыу яҙмыш әселәренә ташламаҫ балаҡайҙарҙы. Үҙе әҙ һемерҙеме ни әсе һурпаны? Еткән яғаһынан ҡармағаны ла!\nКүҙ алдында кеүек барыһы ла.\n…Атай тип ауыҙ асып та әйтә алманы Алһыу. Иҫ белгәнендә ул юҡ ине. Асия апайы, әсәһе барлығын белде. Аҙаҡ өйгә йыйылып күңел асырға яратҡан инәй апайҙарҙың исемдәрен дә яттан, йөҙҙәрен әллә ҡайҙан таныны. Шәрхизә, Мәрүәр, Сәлимә инәйҙәр, һылыу ғына үҙе йәш кенә Нурия еңгәй ҙә беҙҙең өйҙә йыш "ҡунаҡ" була ине. Күңелдәре көр, шаян ширҡылдашҡандар тауышы тынманы өҫтәл тирәһендә уларҙың. Берсә илап та алалар, ауып йоҡлап та китерҙәр ине. Эскәндәре әсе һыу икәнен дә белде Алһыу. Араҡыға аҡса бөтә башлаһа бал әсеткәндәрен дә күреп йөрөнө. Шулай булырға тейеш ине һымаҡ уға. Үҫә төшкәс, мәктәпкә бара башлағас, башҡалар тормошона күҙ һалырға өйрәнгәс кенә аңланы әҙерәк. Ҡыйын ине уға эскесе балаһы булыуы. Мәктәптән ҡайтып килгәндә лә иң ныҡ теләгәне әсәһенең өйҙә, айныҡ булыуы ине. Байрам кеүек бит ул әсәһенең айныҡ көндәр. Һирәк кенә тәтей. Ишек тыштан, йә эстән бикле саҡта туҡылдап астыра алмай, асҡыс эҙләп өшөп ҡатҡан саҡтары ла аҙ булманы. Апайы ҡалаға киткәс бөтөнләй ҡарауһыҙ ҡалды Алһыу. Ас, һыуыҡ өйҙә ултырған саҡтары артты. Тәмләп эскән боламыҡтарынан уртап ҡарағаны ла булды. Тел осо әсетеп кире төкөрҙө түҙмәй. Этлек -мәстек менән буй етте Алһыу. Эскесе балаһы тип төртөп күрһәтеп үсекләшкән класташтарынан да биҙрәп торҙо. Ара - тирә ҡайтып торған Асия апайы юл фажиғәһенә эләгеп үлгәс, әсәһе оторо шашты. Ҡайғыһын зәһәр һыу менән йыумаҡ булды ахрыһы. Алһыу япа яңғыҙ ҡалды. Әсәһе нишләптер уға әллә ни иғтибар итмәне лә. Ә бит Алһыу ҙа илай, ҡайғыра, әсенә ине.\nЮғары уҡ булмаһа ла урта махсус белем алып, бер аҙ эшләп алғас кейәүгә сыҡты. Тормош иптәшенең эсмәүен генә теләне Алһыу. Хоҙайҙың "амин" тигән сағына тура килдеме, тамсы ла араҡыға тамшанмаҫ зат булды Расихы. Тик ҡәйнә кешенең яйы сыҡҡан һайын эскесе балаһы, тип төрттөрөүе йәненә тейҙе. Атаҡлы алкаш балаһы, эскесе тоҡомо... ауылынан арыуыҡ алыҫ китһә лә эҙәрлекләй төштө ошо һүҙҙәр үҙен ғүмеренең буйына.\nТелдәшмәне Алһыу ҡәйнәһе менән, сабыр түҙҙе. Ярай ҙа айырым йәшәй, ярай ҙа Расихы аңлай. Илаулап үпкәләгән саҡтарында Расихы аңлап йыуатып - йыуатыр ине үҙен...\nҠәйнеше кәләште затлы нигеҙҙән алғас, эй маҡтанып ауыҙ һыуы ҡороно ҡәйнәһенең. Бирнә һандығындағы төңкөһө менән ҡорған түлдәрен, һауыт һабаһының күплегенә иҫе китеп бер булды. Яйы сыҡҡан саҡта тип буш һандыҡ һөйрәп килгәндәрҙең маңлайына сиртте минең килен тип төрттөрҙө. Аҙаҡ ҡыҙыл дипломлы килендең ҡойошҡаһы ҡойолоп йөрөгәндәрҙән мең артыҡ тип алдынан алды. Һүҙ юҡ ине, бухгалтер булып эшкә төшкән йәш килен, районда бер кәттә генә түрә ҡыҙы ине. Ҡәйнеше лә төшөп ҡалғандарҙан булманы, ауыл хужалығы институтын бөтөп агроном булып эшләп йөрөгән мәле ине. Күптәрҙең күҙен ҡыҙҙырыр пар, гөрләреп йәшәп китте. Ағастан түгел, таштан өй күтәреп, заманса ҡыйыҡ - түшәмдәр ҡуйып ауылды йәмләнеләр. Улдары тыуҙы. Ауылда эш яғы хөртәйҙе. Колхоз тарҡалды. Декрет ялындағы ҡатын аҡса йомарлап тотоп өйрәнгән, ҡәйнеште алыҫ себер яҡтарына эш эҙләтеп сығарып та ебәрҙе. Эҙләгән тапмаймы ни?! Тапты эшен дә, аҡсаһын да Радик ҡәйнеше. Оҙон юлдан ҡайтҡас байрам итеүҙәр, һыныҡ яҙыуҙар яйлап башланды. Ҡәйнә кеше күрһәтмәҫкә тырышты быны, арып ҡайтҡас әҙерәк кенә була инде, эш кешеһе бит улар, тип ҡуйыр ине. Смена артынан смена, байрам артынан байрамдар көттө. Килендең декрет ялын икенсе декретҡа сығыу оҙайтты. Ҡыҙҙары тыуҙы. Эскегә бата башлағандарын һиҙенгән ҡоҙа ҡоҙағыйҙар килеп тыйыу ҙа урынһыҙ булды. Оло кешеләр һиҙемле шул, күп тә тормай килендең әсәһе үлеп ҡалды. Һағыштан эсте был юлы килен. Килендәше Алһыуҙың үҙе ыңғайына булмауына йәне көйҙө . Бәйләнер сәбәп тапмай ни тип әйтергә белмәй эҙләнде. Уның менән бергә эсмәүен һөйһөнмәне. Нахаҡтан ҡәйнешенә ҡушып ҡараны, берсә доньяларын күрә алмауҙа ғәйепләне, аҙаҡ килеп мин бала тапҡанға көнләшәһең тип ҡуйҙы.\nЭйе, уныһы хаҡ, күҙе ҡыҙа Алһыуҙың йәш балаға, Хоҙай уға тик бер генә тапҡыр мөмкинлек бирҙе шул әсәй булырға. Ирен уллы итергә үҙе лә теләгәйне бит, булманы. Бала саҡтан бөйөрҙәренә һыуыҡ алдырғанға буғай, башҡаса балаға уҙманы шул...\nУйҙарын бүлеп, ете төн уртаһында телефон зыңғырланы.\n-Алло, Алһыу һаумы! Ғәфү ит, төндөр инде һеҙҙә, - Расих ине был.\n-Эйе, төн. Йоҡламай инем, былай ҙа. Үҙең һаумы?\n- Һаумын, арыу ғына. Беҙҙә әле көн. Хәҙер эшкә йыйынам. Хәлегеҙҙе беләйем тигәйнем дә...\n-Хәлдәр ни шул бер көйө. Илайбыҙ, әүрәтәбеҙ, йыуатабыҙ шунда.\nРәмис үсегеп ала, алдашмағыҙ ти. Рәмзиә ҡалаҡ тәрилкә бүлә һаман.\n- Шулай инде.\nҮтә бөтөрөнмә үҙең Алһыу, үтер әле быныһы ла. Бурыстарын ҡапларлыҡ йөрөһәм, бөтөнләй ҡайтам. Эргәгеҙҙә булһам беленмәҫ тә әле.\n-Эйе шул. Һин дә һау йөрө. Беҙҙең өсөн борсолма. Мал- тыуар ҙа, беҙ ҙә именбеҙ. Ҡәйнәм дә ингеләп йөрөй. Уның да эсе боша. Рәмис көндөҙ өйҙәренә китә лә бара. Йә ҡапҡа тышында, йә тупһаларына барып ултыра. Үҙе иламаған да һымаҡ. Ныҡ ҡайғыра. Исмаһам һин ҡайтһаң да уға иптәш булыр инең.\n-Күп ҡалманы инде. Ҡарап тор үҙен. Күҙ алма балаларҙан, беҙҙең өҫтә бит улар хәҙер.\n-Беләм. Тырышам хәлдән килгәнсе.\n-Ярай, оҙаҡ һөйләшә алмайым. Имен тороғоҙ. Әсәйгә сәләм әйт.\n-Әйтермен. Үҙеңде һаҡла Расих. Һау бул!\nЕр аяғы ер башынан Расихтың тауышын ишетеү күңеленә йылылыҡ бирҙе Алһыуҙың. Ҡуйынында йомарланып ҡына ятҡан Рәмзиә ялбыр сәстәрен ҡалҡытып, йоҡо баҫҡан күҙҙәрен ҡулдары менән ышҡып тороп ултырҙы:\n-Инәәәй, атайым шылтыраттымы әллә?\nИртән ҡайтам тинеме?\nАлһыу, Рәмис ишетмәһен тигәнгә ишара итеп бармағын ирен осона ҡуйып, баш һелкеп ҡуйыуҙан ары китә алманы...\nТаң һарыһы беленер беленмәҫ тороп һыйырҙарҙы һауып көтөүгә ҡыуғас, утлыҡсала һөт айыртырға, шул ыңғайҙан әллә ҡасандан бирле әсеп ултырған эркетте ҡайнатырға булды Алһыу. Көндөҙ ҡыуан ел сыҡһа усаҡ яғыу хәүефлерәк тә бит. Сепарат тауышына аңғармай ҙа торған, иртә менән ҡәйнәһе килеп ингән икән. Бала бит инде, тәүләп Расихтың хәлен һорашты. Төнө буйы һаташып, Зәлиә киленде күреп бөткән төшөндә, шуны һөйләп уйланып алды. Буш торған өйҙәренә инеп аят уҡып сығайым тип асҡыстарын һорарға ингән икән. Йәлләне Алһыу шул саҡ ҡәйнәһен дә, ҡасандыр үҙен ситкә тибеп кәмһеткән, эшен түгел, бер һүҙен дә үҙ итмәҫ ҡәйнәһе йөҙө лә ҡайғынан ҡарайған, ҡанаты ҡайырылған ине. Ғәзиз кинйә улын, анау ике бөртөк баланы үкһеҙ етем итеп килененең дә бер төптән юҡ булыуы ай- һай ауыр шул.\nҠулындағы асҡысты алғанда ла :\n-Риза булып ҡына көт инде балаларҙы Алһыу килен, һинән башҡа уларҙың кеме бар?,-тине.\nЭйе, кемгә көнөң ҡалып, кем тупһаһына барып йығылырыңды, кем күҙенә тилмеререңде ҡайҙан беләһең инде?!\nИртәнге сәйгә туҡтарға теләмәне ҡәйнә кеше. Тупһанан төшкәндә лә, әллә артынан Алһыуҙың эйәреп оҙата сыҡҡанын шәйләмәнеме, "һаҡһыҙ ғына нахаҡтарҙан рәнйеттем бит , әллә шул гонаһтарым өсөнмө был яза? Ярлыҡа Хоҙайым, ярлыҡа " тип атланы.\nӘр- битәр Алһыуға әҙ эләкмәне был ерҙәрҙә. Хатта ошо Зәлиә килене менән ҡәйнеше үлемендә лә үҙен ғәйепләп маташтылар. Шул тиклем теүәл килеп сыҡты дәлилдәре, хатта үҙе шаңҡыны Алһыу.\n…Яңы ғына быҙаулаған һыйырын быҙауына ла ҡушмай, исмаһам әйтеп тә аңғартып тормайса ҡалаға киткән ине ҡәйнеше менән килене. Белмәҫ тә ине әле, урам ярып һыйыры аңҡылдамаһа. Үҙҙәре ҡайтҡансы һарайын асып, быҙауын имеҙеп, бесән һалып,һыу ултыртып ҡайтты Алһыу. Мал йәл бит. Кисләтеп кенә ҡайттылар. Урам ҡапҡаларының ҡаты даңҡылдап ябылыуынан ғына белде аныһын да. Балаларын да бергә алып сыҡҡастары ҡоҙаларға барғандарҙыр тип уйланы. Кискелеккә малды ҡарап бикләгәс, барып хәлдәрен белешергә тип инде. Ыҡтырып араҡы тейәп ҡайтҡандар икән. Өйҙәренә ташып ҡына торған саҡтары булған. Оло ғына һауыттарҙа ла ниндәйҙер күкһел шыйыҡлыҡтар бар ине. Машинаға кәрәкте нәмәләрҙер тип әллә ни иғтибар итмәне Алһыу уларына. Еңгәй кешенең килеүен килен яратмағаны һиҙелде, шундуҡ һырты менән баҫты килен. Һыйырҙы сәбәп итеп һүҙ башланым :\n- Урам яңғыратып һыйырың аңҡылдағас килеп быҙауына ҡушып ҡайттым. Шуны әйтеп китһәгеҙ ни була? Йәл түгелме мал?\n- Былар юҡта тип вис темеҫкенеп сыҡтың инде урамды. Һораманыҡ бит ҡуш тип, аңҡылдаһа ни минең мал. Һинеке үҙ һарайыңда.\nБындай уҡ дорфалыҡты көтмәгәйне Алһыу, ишектән инеп килгән ҡәйнешкә һаулыҡ һорашып, һүҙһеҙ сығырға ынтылды. Һыртынан:\n-Хәйерсе, өҫтөңә кейер йүнде кейемең, өҫтәлеңдә ризығың юҡ, кеше тикшереп маташа ишеү,- тигәнен ишетеп ҡалды.\nИт изгелек - көт яуызлыҡ. Һыу уртағандай сығып барып ней тип:\n-Аллаға шөкөр, хәрәм һыу ғына юҡ миндә, һиндәгенең ҡалғаны вис бар. Хәйерлегә булһын был ылығыуығыҙ,-тине.\nАртынан шарылдап аҡлы күкле һүҙҙәр менән әрләп ҡалды килене. Ауыҙ асып бер һүҙ өндәшмәгән ҡәйнеш ишек төбөндә индергән йәшниктәренең өҫтөнә костюмын һелтәп, араҡыларын йәшереп маташып тороп ҡалды. Әсәләренең үкереп ендәнеүенә илаған балалар тауышы ла өҫтәлде. Урам ҡапҡаһы аша сығып барғанында артынан тимер биҙрә тауышы сығарып ниҙер быраҡтырып та ҡуйҙы зәһәр килен. Боролоп ҡараманы Алһыу артына. Теләһә нишләһендәр, башҡаса аяғымды ла баҫмайым тип үҙ өйөнә ашыҡты...\n-Әү, ҡыҙым! Торҙоңмо ни? Әле иртә бит?!\n-Инәәй, инәй, әйҙә тиҙерәк!\n-Аһ! Ҡайҙа ҡыҙым? Ҡайҙа бараң? Аяғыңа кей! Ай! Тороп тор!\n-Инәй, әсәйем тора ҡапҡа төбөндә, яңы ғына күрҙем, яңы ғына! Әйҙә тиҙерәк!\n-Тороп тор! Рәмзиә! Кей аяғыңа!\nӘле генә өйҙән уянып сыҡҡан ҡыҙ йылп итеп тупһанан да сығып йүгерҙе.\nЯланаяҡ ысыҡлы үлән буйлап барған Рәмзиә артынан ҡалмаҫҡа тырышып өтәләнде Алһыу. Әллә һаташа инде? Көлә - йылмая йүгерә үҙе.\n-Туҡтале Рәмзиә, ҡыҙым көт мине!\nЮҡ. Туҡтарға ла, тыңларға ла теләмәй ҡыҙый. Урам ҡапҡаһын сығып, үҙҙәренең өй ҡапҡаһына килеп терәлде. Кескәй генә аҙымдар менән шул тиклем шәп елдергән бала артынан уфылдап саҡ килеп етте. Бая ғына йылмайған, көлгән бала аптыраулы ҡапҡа төбөн тетеп ҡарай.\n-Әсәй! Әсәәәәй! Яңы ғына ошонда тора ине! Мин килгәнсе киткәәән,-тип ҡысҡырырып илап та ебәрҙе.\nҠыҙҙың төштө өн менән бутауын саҡ аңланы. Иртәнге һалҡынға һыуыҡһыған тәнен һаҡ ҡына ҡосаҡлап, табандарына йәбешкән тупраҡтарын һыпырып өҫкә күтәрҙе. Һыңҡып илаған ҡыҙ Алһыуҙы ла илатты. Быҙау ҡыуып ҡайтып килгән түбән ос ҡатындары ла һүҙһеҙ ҙә аңлап хәлде илауға ҡушылдылар.\n-Инәәй, әсәйем әле генә ошонда ине бит. Нишләп мине көтмәне икән?\nӘллә урамға индеме? Әйҙә ҡарайыҡ?!\nКүптән кеше аяғы баҫмаған урамды арыуыҡ эре үлән баҫҡан. Өйрөлтөп бар ишек алдын күрһәтеп сығыуҙан башҡа сара тапманы.\n-Инәй, асҡысты ҡалдырайыҡ ошонда. Әсәй төнөн ҡайтһа инә алмай йөрөр, атай ҡайтһа ла...\n-Ярай, ҡыҙым, ярай, ҡуйырмын ошонда асҡысты ла...\nҠайтҡанда Рәмис уянып түбәгә текләп ята ине. Төштәге әсәйҙе эҙләп килгәнсе ҡаҙандағы эркет буйтым бүҫкәргәйне ҡайнап. Йәһәтләп бушатып алып, иртәнге сәйгә йылы ҡаймаҡ тотоп өйгә үтте Алһыу. Рәмистең күҙҙәре һаман түбәлә. Рәмзиә үҙенсә кейенеп маташып ултыра.\n-Рәмис? Әллә ауырып киттеңме? Ҡаналэ башыңды.\n-Юҡ,-шундуҡ һыртын ҡуйҙы малай.\n-Атыу нишләп тик ятаһың?\n- Сер булмаһа ни хаҡында уйлай икән Рәмис егет?\n-Ярай, әйткең килмәгәс - әйтмә.\nҺикереп тороп ултырҙы малай.\nОлоларса етди төҫ алып\n- Алһыу инәй! Әсәй менән атайҙы үлтереп беҙҙе үҙегеҙҙеке итеп ни файҙа инде һеҙгә?\n- Рәмис, балам! Ни тигән һүҙең был? Мин үлтергәнменме ни?\nЭргәлә генә ыштанының артын алға кейеп, кире сисеп маташҡан Рәмзиә барлығын иҫләп тауышты баҫа бирҙе Алһыу.\n-Атыу нишләп һеҙ беҙгә индегеҙ ҙә әсәй менән талаштығыҙ? Ошоға тиклем дә араҡы эсһәләр ҙә үлмәнеләр бит?! Именно һеҙ инеп сыҡҡан кисте улар үлделәр. Ә?\n-Рәмис, балам. Һин әлегә аңламаҫһың да, балағынаһың бит әле. Мин үлтермәнем һинең әсәйеңде лә атайыңды ла... тсс, Рәмзиә ишетмәһен.\n-Бала түгел мин...\n-Ағыулы булған бит алған араҡылары. Шул ғына еткән баштарына.Ярай, етте!\nӘйҙә сәй эсергә.\nӨндәшмәҫ шым бала эсендә бына бит ниндәй уйҙар йәшеренгән. Алһыу -үлтереүсе тимәк улар өсөн.\nҠәйнеш менән килен ҡалдырған тауҙай кредит бурыстарын ҡаплау өсөн өс йыл буйы себер яҡтарын тапаны Расих. Ниһайәт әҙерәк бурыстарҙан тын алып, үҙ өй -ҡурабыҙ тирәһенә лә ҡулы тейә башланы. Урам эсе баҡсаһына күптән алмағастар ултыртыу уйы менән яна инек, һуңғы вахта эшенән ҡайтыштай биш төп алмағас алып ҡайтты. Беҙҙең яҡтарға районлаштырылған тип маҡтағандар. Көҙҙөң әле иң матур сыуаҡ көндәре, ағас ултырта ғына торған мәл әле. Тотош ғаилә менән башҡарырға сыҡтылар Алһыуҙар был эште. Ҡаланан ялға Айһылыу ҡыҙҙары ла ҡайтҡан мәл . Ҡыҙҙар сөкөрләшеп соҡорға ташып һыу ҡойһа , ирҙәрсә таһыллыҡта көрәк тотоп ер ҡаҙыған Рәмис тә күңелле генә күренеп күңелде күтәрҙе бөгөн. Балаларҙың яйлап ҡына үҙҙәренә ныҡлап ылыға барыуҙарына айырыуса ҡыуанды Алһыу. Алты йәш менән барған Рәмзиә күбәләктәй осоноп тәтелдәй генә :\n-Расих апа, ә был алмағастарға нисә йәш икән?\nЯуап тапмай ҡаш йыйырған апаға ярҙамға сыҡмаға булды Алһыу :\n-Улар һинән күпкә бәләкәйерәк әле.\nИкенсе йыл һин мәктәпкә барасаҡһың. Ап -аҡ бантиктар тағып, ап- аҡ туфлиҙар кейеп. Өр яңы сумка ла алып бирербеҙ, алмағастар һиңә һоҡланып ҡарап торорҙар. Һин әлифбаны өйрәнеп бөтөүгә улар матур итеп сәскә атасаҡтар. Ә дүртте йә биште уҡый башлауыңа тәмле алмалары менән һөйөндөрөр әле.\nКүҙ ҙә алмай йотлоғоп тыңлаған ҡыҙый барыһын да күҙ уңынан үткәреп, урынында һикереп сәпәкәйләп үк ҡуйҙы.\n-Рәмис ағайым менән беҙ икәүләшәп етәкләшеп барабыҙ мәктәпкә. Ивет, Рәмис ағай?!\nБашын баҫып алмалар төбөн тапаған Рәмис ауыҙ эсенән ниҙер мығырланы.\n-Инәй, ә әсәйем ҡайтмаҫ микән мин мәктәпкә барыуға?\nАтай ҙа ызванить итмәй...\nБарыбыҙ ҙа шым ҡалдыҡ. Ошоғаса әллә ни телгә алмағас онотҡандыр тиһәк , бына тағын иҫләтте ҡыҙый яраны. Телгә бер һүҙ килмәй. Ни тиергә? Нисек йыуатырға? Һораулы ҡыҙ ҡарашы барыбыҙҙы ла урап сыҡты.\nШул саҡ , тотҡан көрәген ҡырын ғына ҡоймаға терәп Рәмис өйгә инеп китте. Һыу эсеп сығалыр тип уйланыҡ. Оҙаҡта торманы һин дә мин сығып , велсәпитен менеп урам буйына ашыҡты. Ҡайҙа бараң тип һорау урынһыҙ. Барыбер яуап бирмәҫе билгеле. Берәй барыр ере барҙыр тип уйланыҡ, йә Рәмзиәнең һүҙенә йәне көйгәндер ҙә шуға һыуынырға ситләштелер тинек эстән.\nМал -тыуар ҡайтып теүәлләп бөтөлдө. Буйтым ҡараңғы ла төшә башланы, ә Рәмис һаман юҡ. Эҙләргә сыҡтыҡ. Өләсәһенә лә инмәгән, класташтарына ла бармаған. Бет итеп эҙләйбеҙ, ә ул табылмай ҙа ҡуя...\nРәмзиәгә ағай ышығында етәкләшеп мәктәпкә барырға яҙманы. Рәмистең үҙ өйҙәренә ҡайтып урта ишектәренә ҡуйылған әүһәләк бауына эленгән йәнһеҙ тәнен икенсе көндө генә күреп ҡалдылар. Алһыуҙы яҙмыш тағын бер һелкетеп алды. Райондан килгән опека бүлеге, тәфтиш органдары түлке тетеп һалып ҡына тикшермәнеләр генә үҙен. Килендәше Зәлиә мәрхүмдең бығаса күренмәгән, хатта балаларҙың хәлен дә килеп белмәгән туғандары ҡалҡып сығып, Алһыуҙың муйынын саҡ борманылар. Затлы нигеҙҙе ҡулға төшөрмәктән Рәмисте элмәккә тыҡтың тип асыҡтан асыҡ яла яҡтылар. Ярай ҙа был юлы ҡәйнәһе үҙе яғында булды Алһыуҙың. Тикшереү тентеү эштәре барыһын да дөрөҫлөктә асып һалды. Яманатлы ямғара, һаман да шул Алһыу ғәйепле барһына. Бер йөрәгенә күпме көс, түҙ генә!\nАуыр ҡайғылы көндәр... Ун дүрт йәше тулырға бер нисә ай ғына ҡалған үҫмер бала ниҙәр уйлап ҡына инде икән өйөнә? Шкаф артында элеүле торған асҡысты күреп алыр ҙа, бындай уҡ һәләкәткә барыр тип һис уйламағайны Алһыу Рәмисте.\nӨләсәһенең яйы сыҡҡан һайын атайыңдың өйө һиңә була, ир етһәң гөрләтеп донья көтөрһөң тигәненә ҡарыштымы әллә, әллә ата - әсәһе үлгән нигеҙҙә ҡот табалмаҫына үҙ үҙен һәләк иттеме? Йомоҡ ине шул Рәмис Алһыу өсөн дә, һеңлеһенә лә әллә ни бөтөрөлөп һөйләшеп барманы. Расих апаһы менән балта сүкеш тотҡанда ғына ниҙер хаҡында ҡыҙыу ғына һөйләшерҙәр ине былай. Уныһыҡла һирәкләп була. Уҡыу яғынан шәп булды ул, тик өҫтәлмә түңәрәктәргә ылығыуы булманы. Бирелгән өйгә эштән ары бер ни ҙә ҡыҙыҡһындырманы уны...\nРәмзиәнән был юлы бер ни ҙә йәшереп булманы. Үле кәүҙәне районға алып барып экспертиза үткәреп, өйгә индереп һалғас , айырып алып булмаҫлыҡ итеп йығылып һығып ҡосаҡлап иланы ла иланы ағаһы өҫтөндә. Хәле бөткән, мамыҡ шикелле һалынып төшкән бала Расихтың ҡосағында саҡ ойоп китте.\nЕр өҫтөн алтын япраҡтар япҡан миҙгелдә зыяратта тағын бер кескәй ҡәбер ҡалҡып ҡарайҙы. Йөрәкте яндырып урамда вилсәпите, шифонерҙа кейем һалымдары, өҫтәлдә уҡый башлаған китаптары, тамамланмаған инша - өйгә эштәре үҙәкте өҙҙө. Көн дә тиерлек класташ малайҙары аша уҡытыусылары Рәмистең дәфтәрҙәрен ебәреп тере утта өттө. Матур, тигеҙ хәрефтәр менән яҙған иншалары, киләсәккә ҡорған хыялдары яраларҙы аҡтарып аҡтарҙы...\nЕйәне үлеменән һуң бөтөнләй ҡаужыны ҡәйнәһе лә Алһыуҙың. Әллә тамағына аш бармаймы, урата баҫып килә лә инә үҙҙәренә. Бер хәбәрҙе ҡырҡ әйләндереп һөйләп ҡуя, хыялый ғына булып барамы әллә тип тә ҡуйҙылар үҙен. Бала ҡайғыларынан башы ҡатҡан ҡәйнәһен , Алһыу ай - байына ҡуймай үҙенә күсертеп алып ҡайтты. Ҡарышып ҡына маташһа ла, эстән ҡыуанысы һиҙелә үҙенең. Бер үҙенә анһат түгелдер инде. Етмәһә тәҙрәһе төбөнән теге өй күренеп йөрәген өйкәп тора, етмәһә Рәмисе лә шул өйҙә үҙен һәләк итеп ҡуйҙы. Элекке ҡәйнә түгел инде иллә мәгәр, сәсрәп торған теле лә, ялтлап торған күҙе лә юҡ. Бала ҡайғылары арыу баҫты үҙен...\nРәмзиә уҡыуға барҙы. Етәккә Алһыуҙы алып, икенсе яғына өләсәһен эйәртте. Шул тиклем осона ине ҡыҙый, әйтерһең дә күбәләк . Күҙ йәштәре аша бәхет, оҙон ғүмер теләп торҙо һәр икеһе. Нисек тә күҙ ҡараһылай һаҡлап үҫтерергә ине ошоно...\nҒүмер ағым һыуҙай, туҡтамай ҙа, көтөп тә тормай. Кисә генә кеүек ине Рәмзиәнең уҡыуға төшөүе. Ун йыл ғүмер күҙ асып йомғансы үтте лә китте. Иҫенә йыш төшөрҙө Рәмзиә ағаһын, тик әсәһен - атаһын башҡа телгә алманы тиерлек. Әллә үҙ алдына ғына һыҙылып һыҙландымы? Белгертмәне.\nАлһыуҙың һәм Расихтың үҙ ҡыҙҙары Айһылыу уҡып бөтөп кейәүгә сыҡты. Өләсәй - олатай булыуҙары ла тиҙҙән бик мөмкин. Кейәү бала ҡырға йөрөп эшләгәс Айһылыу айлап тиерлек ауылда була. Бер шулай өләсәһе, Айһылыу апайы менән Рәмзиәнең һөйләшкәнен икенсе бүлмәнән тыңлап торҙо Алһыу. Һүҙ кейәү һайлау хаҡында ине.\n-Айһылыу апай, еҙнәй нишләп улай оҙаҡҡа китә ул эшкә? Үҙең бында, ул тегендә, улай донья көтөү буламы шунан?\n- Абау балам, ҡайһылай ҡаты әйттең?-ҡәйнәһе ине был.\n- Квартира алырбыҙ тип йыйына инек, шуға оҙағыраҡ эшкә күсте шул еҙнәң,-тип һүҙгә яуапланы Айһылыу ҡыҙы.\n- Ә мин уҡып һөнәр алам да, өйлө машиналы ғына егетте һайлап кейәүгә сығам. Туғандары күп булһын чтоб. Атыу бер кемгә ҡунаҡҡа йөрөп булмай, өй ҙә - өләсәй, өләсәй ҙә - өй.\nБындайуҡты көтмәгән өләсәй кеше аптыраулы ҡарап ҡуйҙы Рәмзиә ҡыҙына. Алһыуға барыһы ла ек аша асыҡ күренә. Сығып яндарына хәбәрҙәрен бороп ебәргеһе килмәне.\n-Улай тимә балам, байлыҡта эш тормай. Тәүфиҡ кәрәк. Байлыҡ ней шаурап ята ла ҡала. Беҙҙең халыҡта тапҡыр ғына бер һүҙ бар "үтә ҡыҙыл тиҙ уңа " тиҙәр. Үҙ атаң да, хатта әсәң дә ҡыҙыл алма кеүек кенә инеләр ҙә бит. Күптәрҙең күҙен ҡыҙҙырғайнылар. Ана бит! Ғүмергенәләре шулай булғас ҡалайтаң...\n-Эй ошо өләскә һүҙ һөйләһәң. Хыялланырға ла ярамай инде атыу.\n-Хыяллан балам, хыяллан! Тик хыялдарың изге булһын, анһат тормош уйлама, тиң йәрең менән йыйған хәләл донья ғына ҡәҙерле була ул, онотма йәме.\n-Ярай өләсәй, етәр! Әллә нимәләр һөйләп бөттөң. Тиң йәр, хәләл?,-ауыҙын салшайтып бер аҙ үсегә биргән йөҙ менән ҡалҡынды Рәмзиә өҫтәл артынан.\n-Ә һин Айһылыу ҡыҙым яҡшы иткәнһең ҡайтып, тыуыр сабыйыңа ауыл һауаһы, ауыл ризығы хаттин файҙаға ғына. Ҡайтыр ерегеҙ барҙа ҡайтып тороғоҙ шул...\nӘ бер көн мәктәптән ҡайтҡан Рәмзиә ҡырт киҫеп үҙ фамилияһын һәм атаһы исемен үҙгәртергә теләүен еткерҙе.\n- Алһыу инәй, өләсәй, тыңлағыҙ әле!\nХәҙер үҙең теләгән фамилияға күсеп, үҙең теләгәнсә атайың исемен үҙгәртеп була ти. Ун һигеҙем тулһын ғына, вис үҙгәртәм! Надоело алкаш Радик ҡыҙы булып йөрөү!\nӨләсәй кеше өсөн был күтәргеһеҙ ут булып ҡаҙалды. Ағарынып киткәндәй кеүек сирыш йөҙҙәре әбейҙең.\n- Ай, балам! Кем әйтте улай тип?\n-Кем -кем! Кем осраһа ла шулай ти. Һин кем ҡыҙы әле?,-тип һорайҙар тәүлә. Радиктыҡы тием. Ҡайһы Радик тип иҫләй алмайҙар. Ноғоманова тиһәм, әәәә, теге эсеп үлгән Радиктың ҡыҙы мы ни? Ҡайһындай матур ҡыҙы булған икән?!,-тип үтеп китәләр.\n-Әҙәм яҡшылыҡты тиҙ онота шул.\nКалхуздың гөрләп торған саҡтарында баш агроном ғына булды улым, Радик Риязович ҡына тип йөрөттөләр үҙен атаңдың. Почет таҡтаһынан исеме төшмәне .\nХәйер, мискә балға бер ҡалаҡ дегет тә етә шул, үләм тип эсте тиеңме әллә шул араҡыны атаң. Аңһыҙ ҡаза йыҡты аяҡтан балағынамды...\nЯулыҡ осон бөкләп шым ғына илауға күсте әбей. Алһыу ни тиергә һүҙ тапмай. Күс әйҙә икенсе исемгә тиер ине, ҡәйнәһе ҡотортаң тиер һымаҡ. Эскесе балаһы исемен күтәреп йөрөүе анһат түгел икәнлеген үҙе лә белә бит. Әсенгән мәлдәре әҙ булманы Алһыуҙың да йәш саҡтарында. Ул саҡта ундай закон юҡ ине шул. Хәйер, исем үҙгәртеп кенә ҡотолоп булһа икән дә...\n- Ә һин алдаш Рәмзиә ҡыҙым. Расихтың ҡыҙымын тиең башҡа. Алһыу минең әсәйем тип әйт. Бер кем дә бер ни әйтмәҫ.\n- Ысынлап та, ну баш та һуң үҙеңдә өләс! Нисек шундайға минең баш етмәгән!\n- Фамилияң былай ҙа кейәүгә сыҡһаң үҙгәрер, ҡағыҙ буяп маташма балам. Исемең үҙгәрһә лә есемең шул ҡала барыбер. Алма ағасынан ары китә алмай ул...\n- Ярай өләсәй, ярай. Әллә ниндәй алма һөйләй башланың атыу.\n-Атаҡ! Ниндәй алма булһын! Йыйырға кәрәк бит алмаларҙы! Нисек тә шуларҙың бешеп алланғанын күрмәй йөрөйһөң? Иң сосо иң йылғыры был өйҙә һин! Әйҙә сәйеңде эс тә сыҡтыҡ алма йыйырға. Атыу малай шалай шылдырып бөтөр бит!\n-Слушаюсь капитан!,- честь биреп шаян һикертә баҫып китте Рәмзиә өләсәһе янынан.\nЫсынлап та, алланып бешкәйне алмалар. Күҙҙең яуын алып ҡып ҡыҙыл бешкәндәре әллә ҡайҙан күҙгә салына. Йә ҡойолоп бөтөр, йә ҡорт фәлән кимерер, өлгөрөр кәрәк йыйып.\nАяғы тамам ауырайған Айһылыу аҫтан ғына, буйы етер ерҙән генә йыйып кәрзингә тултырҙы. Рәмзиә торғаны менән маймыл! Ботаҡтан ботаҡҡа үрмәләп алмағастың иң үрендәге ҡып -ҡыҙыл алмаға табан ашыҡты. Мәктәптән ҡайтҡанда, киткәндә күҙен ҡыҙҙырған ошо баллыҡайҙы тик үҙе генә ашағыһы килеп хыялланғайны. Ниһайәт, тотто алманы. Ҡуш усы ҙурлыҡ ҡып - ҡыҙыл алма. Футболкаһы салғыйына арлы-бирле һөртөштөрөп матҡып умырып ҙур асып тешләп тә алды ауыҙына . Ҡырт итеп ҡалды алма. Һуты сәсрәп торған алма ауыҙ эсенә тәмле итеп өйрөлә генә, кинәнестән йомолған күҙҙәрен ауыҙҙағын йотоп оҙатҡас асып тағын тешләргә алмаға ҡараны Рәмзиә. Ни күҙҙәре менән күрһен! Алманың ҡап уртаһын, үҙәген ҡымйып торған аҡ ҡорт баҫҡан ине. Сикәнесенән алманы аҫҡа табан һелтәп ебәрҙе Рәмзиә\n-Өләсәәәй! Ҡыҙыл алманың уртаһы ҡортло булған! Тфү, сикәнес! Нисек аңғармағанмын! Фу!\nРәмзиәнең һүҙенә аптыраған өләсәй, ҡулына әле был әле теге алманы алып ҡараштырғыланы.\n-Төш һуң бында, нимә ҡарап үргә ынтылдың әле улай. Әллә беҙ йыябыҙ бына Айһылыу апайың менән, берҙә генә лә ҡортлолары күренмәй. Ҡып- ҡыҙыл түгелдәр түгеллеккә, әммә ҡортһоҙҙар.\nЕн ботағы кеүек остандаҡ тыҙ алма ағасы башынан һикереп үк килеп төштө, шундуҡ ҡорһаланып өләсәһе ҡулына тотоп торған алманы алып ҡырт тешләп уртаһын ҡараны.\n-Вот быныһы таҙа. Атыу ана ҡыҙыл тип ҡыҙығып менгәйнем үргә, саҡ ҡоҫманым аҙаҡ. Уртаһын вис ҡорт ашап ята.\nӨйҙән кәрзиндәр тотоп сығып килгән Алһыу ҙа Рәмзиәнең ҡыланышын күптән ситтән күҙәтеп аңлап тора ине.\n- Инәй, ҡарале, бер төптә ике төрлө алма :ҡыҙылы ла бар, йәшеле лә тәмле генә. Бына тешләп ҡарале инәй, тәмле ивет?!\nАйһылыу апай, тешлә әле!\nУсындағы алмаһын һәр ҡайһыһына тешләтеп йөрөгән Рәмзиә өләсәһенең һүҙҙәрен ишетмәй ҡалды.\n- Алмағастың алмалары кеүек, бер ҡарында ла төрлө яҙмыш ярала шул балаҡайҙар...


Һаулыҡ һаҡлау » Страница 31 » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Новости » Һаулыҡ һаҡлау » Страница 31\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 14-02-2014, 14:46\nЭш менән булып йөрөгәндә үҙебеҙ ҙә һиҙмәҫтән ҡулыбыҙҙы йә берәй еребеҙҙе ҡырҡып ебәрәбеҙ. Бына шул саҡта бал яраны тиҙ генә бөтәштерергә ярҙам итер. Яраны марганцовка иретмәһе менән йыуығыҙ һәм таҙа бинтҡа бер ҡалаҡ бал һөртөп бәйләп ҡуйығыҙ. Бәйләместе көн һайын яңыртып торорға онотмағыҙ. Ә инде яра эренләй башлаһа, башлы һуғанды йәиһә һарымһаҡты ҡырғыс аша үткәреп, ауыртҡан урынға шул массаны һалып, бәйләргә кәрәк. 2 – 3 сәғәттән һуң уны яңыртып бәйләгеҙ....\nЕлдең ҡайҙан иҫеүе лә мөһим\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 14-02-2014, 14:25\nРумын табиптары фекеренсә, елдең көсө һәм йүнәлеше кеше кәйефенә тәьҫир итә икән.\nМәҫәлән, әгәр көнбайыштан дымлы ел иҫһә, үпкә, тын юлдары ауырыуҙары үҙҙәрен һиҙҙерә. Ә көнсығыштан иҫкәненең башы һәм йөрәге сирле кешеләргә кире тәьҫир итеүе мөмкин. Йылы көньяҡ елдәре ҡандың ойошоуын арттыра. Төньяҡтан иҫкән ел ҡан баҫымын күтәрә....\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 28-01-2014, 06:12\nҺарымһаҡ – донъялағы иң популяр йәшелсәләрҙең береһе. Пифагор уны тәмләткестәр батшаһы тип йөрөткән һәм, һәр ризыҡҡа йән өрөүсе үҫемлек, тигән. Һарымһаҡ тәмләткес кенә түгел, яҡшы дарыу ҙа. Составындағы калий, тимер, кальций, марганец, йод, фосфор, магний һәм цинк кеүек элементтар, төрлө кислоталар һәм ҙур күләмдәге аҡһым, Д, С, Р, В төркөмө витаминдары һаулыҡҡа ҙур файҙа килтерә. Һарымһаҡтың үҙенсәлекле еҫе һәм тәме ундағы аллицинға бәйле....\nКиҙеүгә – “ЮҠ!”\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 28-01-2014, 06:11\nКиҙеүҙең төп билдәләре йыл һайын бер үк килеш ҡала. Улар – юғары тән температураһы, хәлһеҙлек, баш ауыртыуы, тымау, тамаҡ шешеүе, быуындар һыҙлауы, күҙ ҡыҙарыуы. Сирҙең еңел формаһы ла, үтә ауыры ла осрай. Киҙеү өҙлөгөүҙәре, хроник ауырыуҙарҙы ҡуҙғытыуы менән ҡурҡыныс, шуға күрә уны бер ҡасан да аяҡ өҫтө үткәрергә ярамай....\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 24-01-2014, 12:12\nҺәр беребеҙ балаларыбыҙҙың аҡыллы, матур һәм сәләмәт булып үҫеүен теләй. Әммә улар бер ҙә сирләмәй тормай шул. Бигерәк тә ошо ваҡытта ауырый башлайҙар. Күп ата-әсә балаларҙы дауалағанда хаталарға юлыға. Шуларға туҡталайыҡ....\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 24-01-2014, 12:11\nРеспублика перинаталь үҙәге – бөтөн Башҡортостанға билдәле дауалау учреждениеһы. Унда эшләүсе табиптар ярҙамы менән күптәргә ата-әсә бәхете насип булған, байтаҡ кеше сәләмәтлеген һаҡлап ҡалған. Ошо үҙәктең гинекология бүлеге мөдире, юғары категориялы табип Светлана ЗАКИРОВА менән әңгәмә ҡорҙоҡ.\nСветлана Изаровна 1976 йылда Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаған. Ул төрлө йылдарҙа баш ҡала дауаханаларында эшләгән, шул иҫәптән ун биш йыл 18-се ҡала дауаханаһының гинекология бүлеге мөдире булған. Абруйлы табиптың һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге фиҙакәр хеҙмәте бихисап Маҡтау ҡағыҙы, шул иҫәптән Рәсәйҙең Почет грамотаһы менән баһаланған. Уның ҡулы аҫтында бишенсе быуын табиптар тәжрибә туплай.\n– Светлана Изаровна, һеҙҙең бүлектә йышыраҡ ниндәй сирле пациенттар дауалана?...\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 18-10-2013, 15:22\nКиҙеү һауа температураһы төшөү менән үҙе хаҡында иҫкәртә һала. Көндәрҙең кинәт һалҡынайыуы һәм көслө ел иҫеүе, һуңынан температураның күтәрелеүе, дымлылыҡтың артыуы киҙеү вирусына әүҙемләшеп, үрсеп китеү өсөн уңайлы шарттар тыуҙыра.\nБелгестәр белдереүенсә, республикабыҙҙа әлегә тиклем киҙеү менән сирләүселәр һаны күҙәтелмәй, әммә шулай ҙа һалҡын алдырып, тымау тейҙереп, йүткереп, ОРВИ менән сирләүселәр бихисап. Бөгөн табиптар бөтә донъя буйлап киҙеүҙең йөрөшөн, үҙ-үҙен тотошон күҙәтә. Өфө ҡалаһы ла Санкт-Петербургтағы Киҙеү институтының терәк пункты булып тора. Республикала киҙеү менән сирләүселәр даими күҙәтелә, мониторинг уҙғарыла һәм барлыҡ мәғлүмәт институтҡа тапшырыла....\nХалыҡ йәнле табип\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 18-10-2013, 13:05\nТыуған төйәгебеҙҙең тәбиғәтен һаҡлау, ул биргән байлыҡтарҙы халыҡ мәнфәғәтендә файҙаланыу тураһында күп һөйләйбеҙ, ә бына уны эш менән дәлилләүселәр һирәк. Шуларҙың береһе – Көйөргәҙе районы Мораптал дауаханаһының баш табибы, СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы, Салауат Юлаев ордены кавалеры Рәжәп ЮЛБАРЫҪОВ. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы Рәжәп Рамаҙан улы 90-сы йылдарҙан алып үҙенең тыуған районындағы Яҡут ауылы янындағы Тоҙлогүлде тергеҙеү, уның шифалы ләме менән ябай халыҡты дауалау өсөн көрәшә. Тәүҙә сиҙәм ерҙәр аҫтында ҡалған күлде эҙләп табып, ләмде Башҡорт дәүләт медицина һәм Һамар дәүләт медицина университеттарының лабораторияһына алып барып тикшертеп, ысынлап та, сәләмәтлек өсөн бик файҙалы булыуын дәлилләй....\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 18-10-2013, 12:57\nЙәки Анестезиология фәне тураһында\nКешелек донъяһында хирургик әмәлиәттәр (операциялар) бик борон замандарҙан уҡ башҡарылып килгән. Уны көтөргә, үткәрергә мәжбүр кешеләр оло ҡурҡыу тойғолары кисергән. Шуға күрә хирургтар меңәр йылдар буйы әмәлиәттәр ваҡытында ауыртыуҙы булдырмау юлдарын эҙләгән. Медициналағы был үтә мөһим мәсьәлә фәҡәт ХIХ быуат урталарында ғына ныҡлап сиселә башлаған. Шул быуаттың ҡырҡынсы йылдары уртаһында АҠШ-тың Бостон ҡалаһынан хирург-стоматолог У. Мортон, бер химиктың кәңәше менән, эфир парҙары ҡатыш һауа һулатып, этте йоҡлатыуға өлгәшкән. Ул һуңынан бүтән йорт хайуандары менән дә тәжрибәләр үткәргән. Эфир менән һауа ҡатнашмаһын һулатып, уларға әмәлиәттәр яһап ҡараған. Ҡатнашма менән тын алған һәм йоҡлаған хайуандарға әмәлиәттәр тыныс шарттарҙа үткән. Йоҡлатмайынса тәжрибә үткәрелгән хайуандарға ҡарағанда улар күпкә тынысыраҡ булған, тиҙерәк һауыҡҡан....\nЯңы йөрәкле пациент үҙен яҡшы тоя\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 13-09-2013, 13:37\nОшо көндәрҙә Башҡортостанда беренсе мәртәбә йөрәкте күсереп ултыртыу буйынса операция үтте. Ул республика кардиология үҙәгендә эшләнде.\n52 йәшлек Олег Зыряновтың ғүмере ҡыл өҫтөндә була – унда миокардтың ауыр сире табыла. Йөрәге бик яй тибә, камералары киңәйгән була. Бындай “мотор” менән ул тулы тормош менән йәшәй алмай. Ир бер йыл самаһы донор йөрәген көтә. Һәм, ниһайәт, ауырлығына һәм йәшенә, ҡан төркөмөнә тура килгән ағза табыла. Уны Стәрлетамаҡтың беренсе клиник дауаханаһынан санавиация ярҙамында Өфөгә килтерәләр....\nАртҡа 1 ... 27 28 29 30 31 32 33 34 35 ... 50 Алға


Йөрәк һәр саҡ йәш!\nХаҡлы ялдағы ололарҙың ҡартлыҡҡа бирешеп, күңелһеҙләнеп ултырырға ваҡыты юҡ. Уларға тулы ҡанлы тормош алып барырға «Өсөнсө быуын халыҡ университеты» ярҙамға килә.\nӨфөлә йәшәүсе ололарҙы берләштергән «Таңсулпан» йыр ансамблендә йыр-моңға ғашиҡ ун ике кеше шөғөлләнә. Улар аҙнаһына ике тапҡыр осрашып, сәғәттәр буйы репетиция үткәрә, сит ил йырҙарын да өйрәнә. Бынан тыш, өлкән йәштәгеләр\nһаулыҡ һаҡлау, психология, хоҡуҡ, финанс өлкәһендә лә белем эстәй ,ҡул эштәре буйынса оҫталығын камиллаштыра. Ә инде ансамбль ағзалары тамашасы алдында һәр саҡ илһамланып сығыш яһай.


Гриптан һаҡланыу сараһы\n13 Ноябрь 2018, 13:25\nГрипп һәм башҡа киҫкен респираторлы вируслы инфекциялар (ОРВИ) халыҡ араһында һауа-тамсы юлы менән таралыусы иң йыш осраған сирҙәр. Эпидемия йыл һайын һалҡындар башланғас тарала һәм халыҡтың 5-6 %-ына йоға. Киҫкен респираторлы башҡа сирҙәргә ҡарағанда грипп ауыр формала үтә һәм өҙлөгөүҙәргә килтерә.\nГрипп таралыуы Башҡортостанда һәм районда декабрь-февраль айҙарында күҙәтелә. Әлеге ваҡытта районда миҙгелле киҫкен вируслы респираторлы инфекциялар теркәлә, грипп менән сирләү осраҡтары асыҡланмаған. Сир таралыу кимәле эпидемиологик күрһәткестәрҙән түбәнерәк.\nБыға халыҡҡа грипҡа ҡаршы иммунизация үткәреү булышлыҡ итә. Бөгөнгө көнгә районда халыҡтың 19 процентына – 6215 кешегә (уларҙың 4685-е – өлкәндәр, 1530-ы – балалар) прививка эшләнгән. Грипҡа ҡаршы вакциналар әлеге эпидемиологик миҙгелдә көтөлгән вирус штамдарынан һаҡлай.\nФедераль бюджет иҫәбенә балалар баҡсалары тәрбиәләнеүселәре, уҡыусылар, мәғариф, социаль һәм медицина учреждениелары хеҙмәткәрҙәре, 60 йәштән өлкәнерәктәр, студенттар һәм башҡа хәүеф төркөмөнә ингәндәр вакцинациялана. Профилактик прививкаларҙың милли календарына ингән кешеләр эш биреүселәр һәм башҡа финанс сығанаҡтар иҫәбенә прививкалана. Был категорияға ҡарамаған предприятие, ойошмалар етәкселәренә үҙ ваҡытында грипҡа ҡаршы вакцина алыу өсөн аҡса бүлеп, хеҙмәткәрҙәренә (коллективтың 75 %-ынан күберәк) прививка эшләтергә тәҡдим ителә. Вакцинация предприятиеларҙың өҙөклөкһөҙ эшләүенә булышлыҡ итәсәк. Прививканы грипп башланырҙан 2-3 аҙна (алда ағымдағы йылда - декабргә тиклем) яһатырға кәрәк.\nБР буйынса Роспотребнадзорҙың Стәрлетамаҡ территориаль бүлеге


Республиканың киң мәғлүмәт саралары вәкилдәренә федераль наградалар тапшырылды // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nРеспубликаның киң мәғлүмәт саралары вәкилдәренә федераль наградалар тапшырылды\n16:20, 2 ноября 2017 Йәмғиәт\nХалыҡтар берҙәмлеге көнө алдынан Башҡортостандың Профсоюздар йортонда республиканың киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәрҙәрен Рәсәй Федерацияһы Элемтә һәм киң коммуникациялар министрлығының Почет грамоталары менән бүләкләү тантанаһы уҙҙы. Журналистар, нәшриәт, типография, редакция структуралары, радио һәм телекомпания хеҙмәткәрҙәре һөнәри эшмәкәрлектәге юғары ҡаҙаныштары өсөн лайыҡлы наградалар алды.\n«Был залда тармаҡтың иң яҡшы вәкилдәре йыйылған. Һеҙҙең арағыҙҙа хеҙмәттәре күҙгә күренеп бармаған кешеләр — баҫмасылар, кадрҙар хеҙмәте вәкилдәре, корректорҙар бар. Ләкин барығыҙ ҙа дөйөм эш башҡараһығыҙ — йәмғиәттең, тамашасыларҙың һәм уҡыусыларҙың мәнфәғәттәре өсөн хеҙмәт итәһегеҙ. Һөнәрегеҙгә булған һөйөүегеҙ һәм тоғролоғоғоҙ өсөн һеҙгә рәхмәт белдерәм», — тип сәләмләне бүләкләнеүселәрҙе республиканың Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы етәксеһе урынбаҫары Марат Ғәзизов.\nҒүмеренең күп өлөшөн яратҡан һөнәренә бағышлаған Рәзидә Әхмәтйәнова бөгөн үҙенең лайыҡлы наградаһын алды. Бына 40 йыл инде ул Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә баҫмасы булып эшләй.\n«Мин нәшриәткә йәш саҡта уҡ килдем һәм 40 йыл бер цехта эшләнем, — тип һөйләне ул «Башинформ» агентлығына. — Киләһе йылда «Китап» нәшриәтенә 100 йыл тула һәм мин шуның 40 йылын яратҡан коллективым менән үтеүемә бик шатмын. Хеҙмәтемде ошондай юғары кимәлдә баһалағандары өсөн барыһына ла рәхмәт».\nТағы бер бүләкләнеүсе Оля Ниғмәтуллина — Тәтешле районынан. Ул республикала удмурт телендә сыҡҡан берҙән-бер гәзиттең — «Ошмес» («Шишмә») — яуаплы секретары.\nШун әйтергә кәрәк: бүләкләү тантанаһын мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре профсоюзының республика комитеты ойошторҙо. Федераль ведомствоның Почет грамоталарына бөтәһе 21 киң мәғлүмәт сараһы вәкиле лайыҡ булды.\n2010 йылдан алып ошо грамота менән республиканың 200-ҙән ашыу матбуғат һәм полиграфия хеҙмәткәре бүләкләнгән.\nТеги: киң мәғлүмәт саралары, бүләкләү


Йөҙ йыл элек булған ваҡиғалар\n23 Октябрь 2017, 14:24\nҺандар һәм иҫтәлекле көндәр тылсымы: Яңы йыл, Еңеү көнө, күп һанлы төрлө иҫтәлекле ваҡиғалар... Шул иҫәптән 1917 йыл – бер аҙ онотолған булһа ла, беҙҙең өсөн мөһим, түңәрәк, бөйөк һәм ҡот осҡос дата.\nҺандар һәм иҫтәлекле көндәр тылсымы: Яңы йыл,\nЕңеү көнө, күп һанлы төрлө иҫтәлекле ваҡиғалар... Шул иҫәптән 1917 йыл – бер аҙ онотолған булһа ла, беҙҙең\nөсөн мөһим, түңәрәк, бөйөк\nһәм ҡот осҡос дата.\n...Беренсе донъя һуғышы бара, уны “машиналар һуғышы” тип тә атай-ҙар. Унда беҙ, Рәсәй халҡы, европалылар, американдар һәм, негрҙарҙы һәм алыҫ австралиялыларҙы индереп, башҡалар ҙа әүҙем ҡатнашты. Сәйәсмәндәр кәмендә 50 млн. кешене йәлеп итте.\n1917 йылда “Ваҡытлы хөкүмәт хәбәрҙәре”ндә Рәсәй дәүләтенә тоғро хеҙмәткә ант тексы баҫылып сыға, мосолмандар өсөн уның махсус төрө була һәм ул бына нисек тамамлана: “Ошо антымды изге Ҡөръәнде үбеп нығытам һәм ҡултамғам менән беркетәм”. Һуғыш алдынан Рәсәйҙең регуляр армияһында хеҙмәт иткән төрки-мосолман халҡы вәкилдәре (башҡорт, татар, мишәр һәм типтәрҙәр) байтаҡ иҫәпләнә: түбән дәрәжәлә – 38 мең, офицерҙар (штабс-капитан, поручиктар, подпоручиктар һәм прапорщиктар, полковниктар, подполковниктар капитандар, генералдар) өс йөҙләп кеше. Беренсе донъя һуғышының биш йылы дауамында армияға, тарихсылар фекере буйынса, миллионға яҡын төрки һалдат саҡырыла.\nБыл һуғышта немецтар берен-\nсе тапҡыр күптән түгел уйлап\nтабылған танктарҙы күпләп ҡуллана. Быға тиклем автомобил-дәрҙе лә күргәне булмаған һал-даттарҙың был ғифриттарҙы күреү менән ҡото оса. Тағы ла бер яңылыҡ – авиация һәм ағыулы газ. Тарихсылар яҙа: был һуғыш түгел, был – һуйыш-ҡырылыш. 1917 йылда йәп-йәш килеш һуғышҡа ингән Сәлих олатайым (һуғыш аҙағында барыһын да, хатта үҫмерҙәрҙе лә алалар) һуңыраҡ ҡатыны – өләсәйемә һөйләй: кешеләрҙе яңы ҡоралдан ҡыйраталар, улар салғы менән сапҡан кеүек ҡырыла, иҫән ҡалғандары һуңынан мәйеттәр ме-нән тулы яу ҡырында илап ултыра.\nҺуғышыусы донъя тарҡала. Был ҡурҡыныс ваҡиғалар биш йыл дауам итә – 1914 йылдан 1918 йылғаса һуҙыла.\nКүптән түгел, Беренсе донъя һуғышының йөҙ йыллығына, ике музей барлыҡҡа килде. Береһе – Петербург эргәһендәге Батша ауылында (Царское Село), икенсеһе Францияла. Беҙ дуҫтарым менән шунда булдыҡ.\nБөйөк һуғыш музейына Париждан ярты сәғәтлек юл. Был урын осраҡлы һайланмаған, әлбиттә: бында “Марна эргәһендәге алыш” тип исемләнгән атаҡлы һуғыш булған.\nМин Марнаны күрҙем. Ҙур булмаған, матур йылға. Беҙҙең Ағиҙелгә оҡшаш. Аҡҡоштар, өйрәктәр йөҙә. Йылға буйында спорт юлдары һалынған, иртән бик күптәр йүгерергә сыға, киске яҡта һауа һулайҙар, сәләмәтлектәрен ҡайғырталар. Ҡайһы берәүҙәр хәҙер бик һирәк телевизор ҡарауын, көндәлек яңылыҡтарҙан күрһәтелгән һуғыш-ҡан ҡойош күренештәре менән кәйефтәрен ҡырырға теләмәүен белдерә.\nСимволик образ тураһында һүҙ барһа, һуғыш минең өсөн йә Триумфаль арка, йә торба рәүешендә кәүҙәләнә. Архитекторҙар Франция музейын бер үк ваҡытта тантаналы ла, бөйөк тә итеп яһаған. Алыҫтан уҡ ер өҫтөндә эленеп торған ҙур яҫы тартма күҙгә ташлана. Машина ҡуйыу майҙансығынан бина аҫтындағы күләгәле урынға килеп сығаһың һәм көтмәгәндә тоноҡ гөрөлдәү һәм алыҫтан шартлау тауышы ишетелә. Тирә яғыңа ҡарана башлайһың: тояҡ тауышы атыш менән алышына. Артыҡ көслө лә, ҡурҡыныс та түгел, әммә сәйер. Спектакль тип уйлап ҡуйҙым мин. Беҙҙе лифтта залға менеп, кассаға еткәнсе үк шул рәүешле һуғыш мөхитенә йәлеп иттеләр.\nҠалған бер нисә сәғәт бик тиҙ үтте. Бөтә маршрутты иҫкә төшөрөү ҡатлаулы. Айырым залдар юҡ, бер күренеш икенсеһе менән алышына, иҙәндә, стеналарҙа, түшәмдә ниндәйҙер ваҡиғалар бара, карталар, тәбиғәт күренештәре, ҡала, вокзалдар күренеп ҡала; бар ерҙә ысын фотоһүрәттәр, көнкүреш кәрәк-яраҡтары, ҡорал, ҙур-ҙур макеттар.\nЭрц-герцог Фердинандты үлте-реү мәленән башлап – ҡалалар һәм барлыҡ ҡитғалар буйынса һуғышҡа күтәрелергә саҡырыу-өндәүгә тиклем, барыһы ла ысын кеүек. Славян, француз, итальян ҡатын-ҡыҙҙары ирҙәрен һуғышҡа оҙата: күҙҙәрендә сараһыҙлыҡ, әммә ирендәрендә йылмайыу, ирҙәре лә һуғыштың тиҙҙән тамамланасағы-на, еңәсәктәренә ышана, кәйефтәре көр. Барыһы ла еңәсәк.\nКөтмәгәндә соҡорҙан сығып килгән танкка барып төртөләһең, залда уның тубы ғына күренә. Һиҫкәнеп, артҡа сигенәһең, ирекһеҙҙән өҫкә күҙ ташлайһың, ә унда һоро-йәшел\nсамолёт беҙҙең өҫкә килә, уны ҡанаттары өсөн “этажерка” тип атайҙар. Башҡа кешеләргә эйәреп тар ғына ишеккә боролаһың. Унан ҙур залға килеп сығаһың. Беҙ траншеяла: баш ҡалҡытмалы түгел, өҫтә утҡа тоталар. Алыш ахырынаса шунда ҡалабыҙ, тынлыҡ урынлашҡас ҡына сығабыҙ. Эргәлә һалдаттарҙың үле кәүҙәләре, ботаҡ-тары һынған ағастар.\nКүпме ҡорал! “Максим”ға оҡшаш пулемёт ҡына таныш. Форма буйынса махсус автомобилдәр – юл дилижанстарын хәтерләтә, шул иҫәптән күгәрсен оялары менән: күгәрсендәр – күсмә элемтә сараһы. Һуғышҡа ингән илдәрҙең ҙур линкорҙары, макеттарҙа кескәй өлөштәре лә сағылдырылған рубкалар, капитан баҫмалары, палуба ҡоралы... Фото һәм видео күренештәрҙә – немец, инглиз, Америка һалдаттары кейемдәре (матроскаларҙың фасондары төрлө-төрлө, американдарҙы-ҡы иң ҡулайы), диңгеҙселәрҙең йөҙҙәре, шартлау, корабтарҙың төпкә китеүе...\nАртабан – ер, пехота, балсыҡ тултырылған тоҡсайҙар менән нығытылған блиндаждар, траншеялар, бысраҡ, санитар машиналары. Госпиталдәр, оҙон аҡ алъяпҡыстар кейгән шәфҡәт туташтары, операция бүлмәһендәге кәштәләрҙә – ырғаҡтар, ҡырғыстар, борғостар, протездар – аяҡ-ҡулдарын юғалтыусылар өсөн. Ҡыр кухнялары, фирма стакандары. Һәм, ниһайәт, бар ерҙә алышыусы кешеләр. Тәбиғи үлсәмдәге скульптуралар, һуғышыусы илдәр армияларының тотош отрядтары, һәр ҡайһыһы айырым быяла бинала. Ҡайһы берҙәре быяла эсенән сығып килә йәки сыҡҡан, улары аҡ һәйкәлдәргә әүерелгән.\nҺуғыш яңылыҡтарын бик йыш хәрби ваҡиғалар театры тип атайҙар, юғиһә театрҙан бында фа-жиғәле күренештәр генә барҙыр, бәл-ки. Марналағы интерактив музей тәҡдим иткән күренештәр – спектакль түгел. Меңләгән документ, кинохроника, инновациялы компьютер технологиялары – үткәндәрҙе тергеҙеү өсөн барыһы ла урынлы.\n“Алла бармы?” –\nкүргәҙмәләрҙең береһе шулай атала. Фотоһүрәт: ерләү командаһы мәйеттәрҙе йыя. Һәм: “Алла бармы?” – 300000 ир-ат Верден янында был һорауға яуапты бик тиҙ тапты”, – тип яҙылған.\nРәсәй Сербияны яҡлап сыға һәм һуғышҡа йәлеп ителә, был шуның һөҙөмтәһе. Үлтерелгәндәр һәм яраларҙан һәләк булғандар – 643614 кеше. Яраланғандар, контузия алғандар һәм газ менән ағыуланғандар – 2754202. Әсир төшөүселәр һәм хәбәрһеҙ юғалғандар (һуңғылары иҫәбендә үлтерелгәндәре күп) 3638271. Союздаштар ҙа байтаҡ юғалтыу кисергән. Был барыһы ла кешелек донъяһының ижтимағи (бер-беребеҙгә ярҙам итәбеҙ), шәфҡәтле (беҙ кеше ашаусы канибалдар түгел) йәмғиәт булыуын кире ҡағырға һәләтле.\nҺуғыш музейы, әлбиттә, Эрмитаж да, Лувр да, Версаль да түгел. Улар тарихты, сәнғәтте сағылдыра, ә бында – ысынбарлыҡ. Туптар камиллаштырыла, һалдаттар өсөн уңайлы-\nраҡ форма тегелә, әммә тотош алған-\nда беҙ телевизорҙан күрергә күнек-кән ҡайнар нөктәләрҙән килгән яңылыҡтар был: йөҙ йыл элек тә һуғышта үлтергәндәр һәм үлгәндәр.\nДуҫтарым бында юҡҡа ғына килмәне. Улар яңы музейға ейән-сәрҙәрен алып килергә ваҡыт түгелме тип уйға ҡалды. Ҡарарҙа-ры: әле иртәрәк.\nНимә әйтергә була? Өләсәйем һәм уның замандаштары әйткәнсә: “Һуғыш ҡына була күрмәһен”. Бөгөн һуғыш йорттарын ҡыйратҡан кешеләрҙе Аллаһы Тәғәлә ҡыҙғанһа ине.\nМузейға беҙ күреү, танышыу, та-\nнып белеү өсөн йөрөйбөҙ; әммә тәрәнгәрәк тә китергә була – кисерергә. Тормош ҡатлаулы, шуға күрә беҙ, нигеҙҙә, кисерергә яратмайбыҙ, ниңә уны тағы ла ҡатлауландырырға. Икенсе донъя һуғышы музейына бармаҫ инем мин. Сталинград, Тоцкий лагерҙары, Освенцим, Берлин, Бабьи Яр тураһында белгәндәрем дә еткән. Париждағы был музейға ла икенсегә бармаясаҡмын. Беренсеһе хаҡында үкенмәйем. Унан сығып китеү еңел түгел, тормош тәжрибәһе был, ауыр йөк, унан арынырға ла уйламайым.\nР.S. Петербургтағы Һуғыш даны палатаһына барып булманы. Уның Николай I заманында уҡ ойошторолоуын уҡып белдем: Рәсәй империяһының, уның ҡаһармандарының Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыуына бағышланған күргәҙмә был. Әммә империя тарҡала, музей әле генә барлыҡҡа килә һәм “Рәсәй Бөйөк һуғышта” тип атала. Гәзит уҡыусыларыбыҙҙың берәйһе унда булып ҡайтҡан йәки барырға йыйына икән, тәьҫораттарын ур-таҡлашһын ине. Бәлки ҡайһы берәүҙәрҙең ғаилә архивында беренсе донъя һуғышында ҡатнашҡан олатайҙарының хаттары, фотолары һаҡланғандыр. Мәҫәлән, РФ Президенты матбуғат хеҙмәте һәм “Парламентская газета” (5 сентябрь һанында) хәбәр итеүенсә, Рәсәй Президенты Владимир Путин Американың атаҡлы режиссёры Оливер Стоун менән әңгәмәһендә олатайы Спиридон Путиндың Бе-\nренсе донъя һуғышында ҡат-нашыуын һәм окоп алыштары ваҡытында уға Австрия һалдаты килеп йәбешеүен хәтерләүен һөйләй. Әммә Президенттың олатайы беренсе булып атырға өлгөрә, австриялы ҡолай. Унан һуң ул һалдаттың иҫән булыуын күреп ҡала, шыуышып барып, дошмандың яраһын бәйләй. Президент Путин һыҙыҡ өҫтөнә алғанса, олатаһы һуңынан дошмандың уға мылтығын төбәүен күрмәһә, беренсе булып атырға йыйынмауын белдерә. Бынан тыш, ҡаршы яҡтағы һалдаттарҙың да ябай эшселәр булыуы тураһында һөйләй.