Атайымдың изге аманаты » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Шәхестәр » Атайымдың изге аманаты\nАтайымдың изге аманаты 08.05.2018 // Шәхестәр\nУйсан ҡараш. Арыған йөҙ. Ниңәлер атайым гелән шулай күҙ алдыма баҫа. Хатта беҙҙең, йәғни балалары менән аралашҡанда ла ул үҙ уйҙарынан тулыһынса арына алмаған, һәр саҡ эше тураһында ғына уйлаған төҫлө ине. Быны яҡшы һиҙә һәм аңлай торғайныҡ. Тимәк, атай ижад киңлектәренә уй-хис елкәнен кирә, фән тигән оло, мөғжизәле донъяла эҙләнеүҙәрен дауам итә, шуға ла теңкәһенә теймәҫкә, ваҡ-төйәк һорауҙар менән борсомаҫҡа тырыштыҡ.\nБәләкәй саҡ хәтирәләре ҡасан күңелгә уйыла башлайҙыр, уныһы һәр кемдең үҙенә генә хас. Әммә минең күңелгә ул атай булып һеңеп ҡалған. Моғайын, 1961 йәки 1962 йылдар булғандыр ул саҡта. Миңә өс-дүрт йәш. Ләкин һәр бер нәмә әле һаман иҫтә. Бәлки, күңел – аҡ ҡағыҙға тәүге тапҡыр аң-хәтирә булып яҙыла башлағанға ла шулайҙыр.\nБәләкәй генә ыҡсым бүлмә. Әсәй ҡулы менән биҙәлеп тегелгән тәҙрә ҡорғандары. Атайҙың китаптары тулған кәштә. Төн ҡараңғылығы бар донъяны йоҡоға сумдырғандай. Әсәй бер йәшлек Илдар ҡустымды ҡосҡан да, йоҡоноң илаһи көсөнә иҙрәп, тәмле төштәр күрә. Бәләкәй мейес алдындағы өҫтәлдә лампа яна. Атайҙың бармаҡтары етеҙ йүгереп машинка хәрефтәре өҫтөнә баҫа. Туҡ-туҡ-туҡ... Беҙ был тауышҡа күптән өйрәнгән, күнеккән, ул күңелгә яҡын булып һеңгән. Туҡ-туҡ-туҡ... “Башҡортостан” тип аталған был ҡара төҫлө механик машинка өйҙә иң ҙур әйбер һанала. Ауылдарҙа әбей-бабайҙарҙың серле, үҙҙәре өсөн хазина һандығы нисек булған, шундайыраҡ, юҡ, унан да ҡәҙерлерәк йыһаз ул. Атай ижад емештәрен ҡағыҙға төшөрә тора, машинка туҡылдай бирә. Беҙ иһә был тауышты ла ишетмәйбеҙ, атайҙың уй-хистәре урғылыуын да белмәйбеҙ. Тик тоябыҙ ғына һәм үҫеп еткәнсе шулай буласаҡ. Был беҙҙең өсөн, ғаилә өсөн ябай һәм ғәҙәти хәл ине...\nБүрәнәнән һалынған өй ҙур түгел ине. Ләкин атай йортонан да ҙурыраҡ, мейесе усағынан да йылыраҡ, уның эсен йәмләп, нурлап торған әсәй, атай ҡарашынан да, икеһенең дә бер-береһенә ҡарата мөнәсәбәтенән дә ҡәҙерлерәк ни бар һуң бала өсөн был донъяла?! Атайым менән әсәйем 1953 йылда матур көндәрҙең береһендә осрашҡан. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында барған “Еҙнәкәй” спектаклендә Ким тигән егет һылыу Рәйфәгә күҙ һала. Бер нисә көндән һуң егет ҡыҙҙы эҙләп табып, танышалар. Икеһе лә йәш, сибәр, һылыу, икеһе лә студент. Шулай улар осраша башлай. Беренсе ғашиҡ тойғолары ҙур һәм саф мөхәббәткә әүерелә.\n1955 йылда атайым университетты тамамлағас, йәштәр ғүмер юлдарын никах менән нығытырға була. Туғандарын саҡырып, туй яһап, өйләнешәләр. Кеше фатирында донъя көтә башлайҙар. Хужалары яҡшы кеше булһа ла, йәштәргә улар менән бер өйҙә йәшәүе ауырыраҡ булғандыр инде. Ярты йылдан һуң, тәүге сабыйҙары тыумаҫ борон, атайымдар күсергә була. Ғаилә кәңәшендә Әлфиә өләсәйем (әсәйемдең әсәһе) мунса төҙөр өсөн әҙерләнгән бүрәнәләрҙән бәләкәй булһа ла үҙ өйҙәрен һалырға тәҡдим итә. “Һәләтле кеше бөтә эштә һәләтле” тигән һүҙҙәр тап атайым тураһында. Отпуск ваҡытында күрше ағай ярҙамы менән бура бурап, өй һалалар. Атай үҙ ҡулдары менән мейес сығарҙы, өйҙө йыһазландырҙы. Милли батырыбыҙ Салауат Юлаев (ул саҡта берҙән-бер) исемен йөрөткән бәләкәй генә урамдағы, Туҡай мәсете эргәһендәге өләсәйемдең ҡураһында үҙ өйҙәрендә донъя көтә башлайҙар. Был изге йортта мин донъяға килгәнмен, Илдар ҡустым да тыуған. Атайымдың, ауыл балаһының, ҡулынан килмәгән эш юҡ ине. Үҙе лә тынғыһыҙ булды: төндәрен ижад итә, таңдан утын яра, һыу ташый, мейескә яға – ғаилә усағына әленән-әле ҡуҙ өҫтәп тора. Һуңынан инде үҙе эшләгән СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына юллана. Ул унда ғилми хеҙмәткәр булып эшләй ине. Әсәйем иһә Башҡорт дәүләт университетында ситтән тороп уҡыны, китапханаһында эшләне. Ҡустым менән икебеҙҙе ике балалар баҡсаһына йөрөттөләр. Береһе уның Аксаков, икенсеһе Чернышевский урамында урынлашҡан ине. Ҡайһы саҡта санаға ултырттылар, ҡайһы ваҡыт күтәреп алып барҙылар. Бөгөн килеп шуға аптырайым, нисек өлгөргәндәрҙер ҙә ҡайҙан көс тапҡандарҙыр. Ләкин атай-әсәйем һис төшөнкөлөккә бирелмәне, һәр саҡ йәшәүгә сәм таба белделәр, дәрттәре ташып торҙо. Күңелдәре киң ине. Шуға ла бәләкәй генә өйҙән дуҫтары, туғандары өҙөлмәне. Бары менән һыйланылар, ҡуна ҡалдырҙылар. Урын етмәгән сағында үҙҙәре өләсәйемдәргә китә торғайны.\nХәтер йомғағы һүтелеп барған һайын, әйтерһең, кино таҫмаһынан айырым мәлдәрҙе бер аҙға туҡтатып торғандай. Бына беҙҙең йорт алды, йәшеллеккә күмелгән ағастар. Күҙҙәрҙе ҡамаштырған ҡояш нурҙары, зәп-зәңгәр һауа... Ә атай-әсәйҙең йөҙҙәре... Шундай йәш, шундай матур улар! Атай беҙҙең менән уйнай, әйләндерә, һауаға сөйә. Онотолғоһоҙ осоу тойғолары менән бергә уның көслө ҡулдары ҡабат тотоп алырына ышаныс тәнгә, йәнгә әйтеп аңлата алмаҫлыҡ рәхәтлек бирә. Был сағында сикһеҙ бәхет даръяһында йөҙгәндәйһең.\n1963 йылда атайыма “Балалар шифаханаһы” (хәҙер “Дәүләт циркы”) туҡталышындағы биш ҡатлы өйҙән фатир бирҙеләр. Атай-әсәйемдең бәхетенең сиге юҡ ине, сабыйҙарса шатланыуынан түбәләре күккә тейгәндәй тойолдо. Хәҙер бит беҙҙең ике бүлмәле фатирыбыҙ бар! Береһе уның үтеп йөрөү өсөн ҡулланылды, икенсеһе – йоҡо бүлмәһе. Шунда уҡ, тәҙрә ҡырында, атайҙың эш өҫтәле урын алды. Атай арымай-талмай бик күп эшләне. Шулай уҡ, элекке өйҙәгесә, өҫтәлдә төндәрен лампа янды, төн тынлығын ярып машинка туҡылданы. Нисек кенә талсыҡмаһын, атай һис ҡасан беҙҙең менән уйнарға онотманы, эш күплеккә һылтанманы. Яҡшы атай ҙа, тоғро ир ҙә була белде. Был 1963 йыл икеләтә бәхетле килде: атайым кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡланы.\nТормош көткәндә күршенән уңыу – ярты бәхет. Был йәһәттән беҙ бәхетле. Күршеләребеҙ атайҙың дуҫтары, ҡәләмдәштәре ине: шағир Шакир Бикҡоловтың, әҙәбиәт белгесе һәм ғалим Әнүр Вахитовтың, иҡтисадсы Мәсғүт Бикйәновтарҙың ғаиләләре. Бик дуҫ йәшәнек, аралашып торҙоҡ, былай ғына, хәл белешер өсөн генә лә бер-беребеҙгә инә торғайныҡ. Беҙ, яҙыусыларҙың балалары, бер үк йәштә инек тиһәң дә була. Шуға ла һүҙҙәребеҙ, уйындарыбыҙ ҙа, хатта уйҙарыбыҙ, мауығыуҙарыбыҙ ҙа уртаҡ, оҡшаш булды. Шакир ағайҙың ҡатыны Сәбилә апай тәү ҡарашҡа ҡатыраҡ булһа ла, изге күңелле кеше ине. Балалар табибы булып эшләне. Ҡайһыбыҙ ауырып китһә лә, ярҙамға килде, дауаларға тырышты.\nӘнүр ағайҙың тормош иптәше, башҡорт һылыуы Дәүриә апай ул саҡта яңы ойошторолған телевидениела редактор булып эшләне. Ә Мәсғүт ағайҙың ҡатыны Рәйсә апай киң күңелле, алсаҡ хужабикә ине. Ғәзиз әсәйем Рәйфә һәр саҡ бик аҡыллы, сибәр, кеше менән аралашыусан, ҡунаҡсыл булды.\nҠатындар осрашһа, ғәҙәттә, һүҙ балалар, көнкүреш тураһында барҙы. Уныһы билдәле инде – ҡатын-ҡыҙ ҡайҙа ла әсә, ҡатын булып ҡала. Ә бына ирҙәрҙең аралашыуын ҡарап тороу миңә күпкә ҡыҙығыраҡ төҫлө: ижад, эш тураһында ярһып-ярһып һөйләшәләр, ҡыҙып-ҡыҙып бәхәсләшәләр, уртаҡ фекергә киләләр йәки һәр кем үҙ ҡарашында ҡала. Ә йөҙҙәренең үҙгәреүен, ялҡынланыуын күрһәгеҙсе: тәү ҡарашҡа етди һәм ҡәтғи Әнүр ағай ҡыҙыу бәхәскә инә, атайым да – ғәҙәттә, баҫалҡыраҡ кеше – унан ҡалышмай. Нәҡ бәхәстә дөрөҫлөктөң йөҙө асыла бит! Шакир ағайҙың киң күңеллелегенә өйрәнгән инек, бында иһә, киреһенсә, етдиләнә, бик һирәк кенә шаяртып ала. Ҡайһы саҡ бар фатирға уларҙың көлөүе яңғырай: атайҙың ихлас, Шакир ағайҙың яңғырауыҡлы, Әнүр ағайҙың ҡысҡырып көлөүе. Әнүр ағай көлгән саҡта бөтөнләй икенсе кешегә әйләнә торғайны: йөҙө балаларҙыҡы шикелле сафлана, күҙҙәрендә яҡты һәм эскерһеҙ йәненең осҡондары сағыла. Шакир ағай алсаҡ һәм көләс ине, моғайын, балалар өсөн яҙған шағир шулай булырға тейештер ҙә.\nЙыш ҡына беҙгә Рәми ағай Ғарипов та инә торғайны. Ҡайһы саҡ ул ҡысҡырып һәм бирелеп шиғырҙарын уҡыны. Үҙе лә ут кеүек энергиялы кеше ине.\nШуныһы ҡыҙыҡ, уларҙың дүртеһе лә 1932 йылда – әҙәби һәләттәрҙе күпләп өләшкән дәүерҙә донъяға килгән. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, яҙмыш уларға ҡыҫҡа ғүмер бирҙе. Фанилыҡтан бер-бер артлы баҡыйлыҡҡа күстеләр. Рәми ағай – 1977 йылда, уның артынса уҡ атайым беҙҙе 1980 йылда ташлап китте. Шакир Бикҡолов – 1983 йылда, ҡатыны Сәбилә апай менән бер көндә төрлө дауаханаларҙа, бер-береһенең мәрхүм булғанын да белмәйенсә. Артынса уҡ 1984 йылда иһә Әнүр Вахитов ер ҡуйынына инде, атайым кеүек, күптән яҙылған докторлыҡ диссертацияһын да яҡлай алмайынса.\n1983 йылда әҙәбиәтсе Вафа Әхмәҙиев (1937 йылғы) Рәми ағай йәшендә яҡындарын мәңгегә ҡалдырҙы. Барыһы ла халҡыбыҙҙың аҡыл эйәләре, ҙур һәләтле шәхестәре. Бик иртә, бик иртә киттеләр. Күпме әйтелмәгән һүҙҙәре, яҙылмаған хеҙмәттәре, ижадтары ҡалды. Людвиг Фейербах былай тип бик дөрөҫ әйткән: “Ысын яҙыусылар – кешелеклелек намыҫы”. Шуға ла улар халҡының үткәнен, бөгөнгөһөн генә белеп ҡалмай, ялҡынлы күңелдәре менән киләсәген дә тоҫмаллай, ошо киләсәк быуын өсөн ижад иттеләр. Ватаныбыҙҙың данлы улдары! Һеҙҙең оло исемдәрегеҙ халҡыбыҙҙың бөйөк шөһрәтен тәшкил итә. Изге илебеҙҙең тарихында данығыҙ алтын хәрефтәр менән мәңгелеккә яҙылып ҡаласаҡ. Халҡыбыҙҙың күңелендә исемдәрегеҙ мәңге һаҡланыр...\nАтайым иҫән саҡта беҙҙең фатир дуҫтарынан, ҡәләмдәштәренән өҙөлмәне. Әсәйем дә уларҙы ихлас ҡаршыланы. Шағирҙар Ғәлим Дәүләтов, Әсхәл Әхмәтҡужин, яҙыусы Ноғман Мусин, әҙәбиәт белгестәре Суфиян Сафуанов, Вафа Әхмәҙиев, Морат Рәхимҡолов... Йөҙҙәрендә ихласлыҡ, илаһи бер нур сағылыр, бәхәскә ингәндә күҙҙәрендә осҡондар уйнар ине. Фекерҙәштәрҙең аралашыуы шатлығын беҙ ҙә күрә, тоя инек. Бар фатир эсе мөғжизәгә тула тиерһең. Был мөғжизә – әҙәбиәт, үҙе бер ҙур, серле донъя! Ул дәүерҙе “60-сы йылдар энергетикаһы” тип тә атарға мөмкин.\nҺуңынан белеүемсә, ХХ быуаттың ошо 60-сы йылдары бар донъяла әҙәбиәттең, фәндең күтәрелеш осоро булған икән. Нәҡ ошо йылдарҙа атайым “Әҙәбиәт теорияһы” тигән фундаменталь хеҙмәт тураһында уйлап йөрөнө һәм эшкә тотондо. 1971 йылда Ким Әхмәтйәновтың ошо оло хеҙмәте баҫылып сыҡты һәм шунда уҡ йәмәғәтселектең юғары баһаһын алған “Әҙәбиәт теорияһы” филология фәне ҡаҙаныштарының береһен тәшкил итте. Был китабы өсөн 1972 йылда Ким Әхмәтйәновҡа Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде. Әҙәбиәтселәрҙән республикабыҙҙың иң ҙур премияһының беренсе лауреаты Ким Әхмәтйәнов булды. Уның “Әҙәбиәт теорияһы” күп яҙыусыларҙың өҫтәл китабына әйләнде, юғары уҡыу йорттарында белем алған студенттар, уларҙың уҡытыусылары, әҙәбиәтте баһалаусылар һәм һөйөүселәргә әҙәбиәтте өйрәнеү серҙәрен асыуҙа ныҡлы терәк булды.\nӘҙәбиәттең сихри көсө кешене, киләсәк быуынды шәхес булараҡ тәрбиәләүҙә әһәмиәтен яҡшы аңлағанға, Ким Әхмәтйәнов барлыҡ ижади ғүмерендә башҡорт мәктәптәре өсөн дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары, хрестоматиялар әҙерләүгә күп иғтибар һәм ваҡыт бүлде. Ул төҙөгән дәреслектәрҙә “образ”, “персонаж”, “метафора”, “әҫәрҙең кульминацияһы”, “рифма” һымаҡ әҙәби аңлатмаларға аңлайышлы итеп нигеҙ һалына. 1963-тән алып 1983 йылға тиклем башҡа авторҙар менән берлектә 45 баҫма баҫтырып сығаралар. Ошолар ғына ла күпме көс, һәләт талап итә!\nАтайымды гелән республика ҡалаларында балаларҙың туған телендә уҡый алмауы борсоно. 1965 йылдың 1 сентябрендә миңә лә беренсе класҡа барырға ваҡыт етте. Ул мине 1-се мәктәп-интернатына (хәҙерге Рәми Ғарипов исемендәге 1-се башҡорт республика гимназия-интернаты) алып барҙы. Күңелдә шатлыҡ урғыла. Юл ыңғайы атайым ҙур гөлләмә алып бирҙе. Күҙҙең яуын алып торған хуш еҫле сәскәләрҙе ике ҡуллап тотҡанмын. Шатлығымдың, хистәремдең сиге юҡ!\n1965 йылға тиклем интернатта балалар тик өлкән кластарҙа ғына уҡыған икән. Күптән түгел әсәйемдән башланғыс кластарҙы асыу эшендә атайымдың да әүҙем ҡатнашлығын белдем. Бының өсөн уға ҙур рәхмәт. Атайым бер төркөм фекерҙәштәре менән ул саҡтағы интернат директоры Төхвәт Хәлим улы Аслаевҡа – үҙенең Темәс педагогия техникумында әҙәбиәт буйынса уҡытҡан уҡытыусыһына һәм ҡасандыр республиканың Мәғариф министрлығында эшләгән кешегә мөрәжәғәт итә. Шулай итеп, дөйөм тырышлыҡ менән уңышҡа өлгәшелә.\nБеренсе класта тәүге дәрес. Бала өсөн генә түгел, ата-әсә өсөн дә тулҡынландырғыс минуттар. Урғылған хистәрҙе яҙып та, һөйләп тә аңлатырлыҡ түгел. Атайым, аҙ ғына булһа ла мине тынысландырырға, нисек тә рухи яҡтан ярҙам итергә тырышыптыр инде, иң арттағы партаға ултырҙы. Минең тәүге уҡытыусым Сайра Фәрих ҡыҙы кемдең башҡортса шиғыр һөйләй белеүе тураһында һораны. Шул саҡта ғорурланып электән атай ятлатҡан Ғабдулла Туҡайҙың “Туған тел” шиғырын һөйләнем.\n1970 йылда Өфөлә башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡытҡан тәүге урта белем усағы асылды. Ул мәктәп Достоевский урамында урынлашҡайны – хәҙерге Фатима Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһы. Был мәктәпте асыр өсөн башҡорт теле, тимәк, халыҡ яҙмышы өсөн янып йөрөгән кешеләрҙән бик күп көс талап ителде. Улар маҡсаттарына ирешер өсөн ҙур тырышлыҡ һалды, ҡыйыу булдылар, юлдарынан тайпылмайынса барҙылар. Ә бит ул заманда бының өсөн эшеңдән генә бушатыу түгел, башҡа “сара” ла күрергә мөмкиндәр ине. Хәҙер быға ышаныуы ҡыйын, заманалары шулай ине. Беҙ был кешеләр менән ғорурланабыҙ. Мин икеләтә ғорурланам: улар араһында атайым – Ким Әхмәтйәнов та бар ине!\n1966 йылда һеңлем Зифа тыуҙы. Атай-әсәйҙең шатлығының сиге булманы. Атайым, эшләп арыһа ла, бәләкәсе эргәһенән китмәне. Нисек тә әсәйгә ярҙам итте, сабыйҙы күтәреп йөрөнө, илаған сағында йыуатты.\n1967 йылда атайҙың ижад итер өсөн ябай ғына шарттар булмауын иҫәпкә алып, Добролетная урамынан (Зорге урамындағы 6-сы йорт ҡаршыһында) беҙгә ҙур фатир бирҙеләр. Хәҙер иһә уның айырым эш бүлмәһе булды. Беҙ уны “кабинет” тип йөрөттөк. Атай был бүлмәне үҙе йыһазландырҙы, стенаның буйынан-буйына китап, журнал кәштәһе эшләне, өҫтәл өҫтөнә эленмәле лампа ҡулайлаштырҙы. Һаман хәтеремдә, ул ҡайҙандыр эш креслоһын һатып алғайны. Дөрөҫөрәге, киң, ағас ултырғысты хәтерләтте ул. Артҡы яғына ағас дуға ҡуйылғайны. Унда һис кенә лә арҡа терәрлек түгел ине. Ә бит ул төндәр буйы эшләне. Үҙ-үҙенә бик талапсан ине, һис кенә лә бушарға, йомшарырға ирек бирмәне – һәр минутын ҡәҙерләне. Ҡайһы саҡ атай кабинетынан арып, шул уҡ ваҡытта бик ҡәнәғәт булып сыға ине. Был сағында уға илһам килгәнлеген, уйҙары ижади уңыштар тулҡынында тирбәлеүен аңлай торғайныҡ.\nБеҙ уның уңыштарына ихлас шатлана торғайныҡ. Атай бар йәнен биреп эшләне, үҙенең яҙмышын ижадҡа арнаны. Шундай саҡтар бик йыш ҡабатланды: иртән мәктәпкә китәбеҙ – атай эшләй, ҡайтабыҙ – ул өҫтәле янында, ятабыҙ – тағы эш өҫтөндә. Төндәр буйы кабинетында яҡтылыҡ һүнмәй ине. Мине һәр саҡ уның эшкә бирелгәнлеге, һәр эште матур һәм бик йөкмәткеле итеүе һоҡландыра ине. Һәр ваҡыт уға оло хөрмәт менән ғорурланып ҡараным. Һәләте тынғылыҡ бирмәй тип уйланым. Әлбиттә, тәбиғи һәләт, характер һәм эске азатлыҡ үҙенекен иткәндер.\nШулай ҙа бындай оло титаник эш башҡарыу һәм ныҡышмалы хеҙмәт өсөн ул ғына етмәйҙер. Ниндәй сихри көс көндәр, төндәр буйы атайҙың уйҙарын ҡайнатҡандыр ҙа, бер юлға һалып, ҡулын аҡ ҡағыҙ буйлап йөрөткәндер? Уйлап ҡараһаң, яуап бик ябай: донъяға аслыҡ һәм мөхәббәт идара итә. Атай өсөн халҡы, туған теле, уның шиғриәте оло мөхәббәт булһа, аслығы иһә үҙенең яратҡан эшенә ҡарата булған мөнәсәбәт һәм яңы үрҙәргә, асыштарға ынтылыуға, үрләүгә һыуһау ине. Был, әлбиттә, юғарыраҡ та яңғырайҙыр, әммә ысынбарлыҡтың асылы шулай.\nИзге Әбйәлил ерендә, ата-бабаһының төйәге “Ирәндек ҡуйынында, Ҡыҙыл һыуы буйында”ғы* атаҡлы Әлмөхәмәт ауылында тыуып, әсә һөтө менән ҡанына халҡының гүзәл туған телен, моңон һеңдергән ул. Әсәһенең сәңгелдәк йыры, һуңынан башҡорт халыҡ йырҙары бала саҡтан уны әсир итә. Бәләкәйҙән тыуған төйәгенең хозурлығына ғашиҡ була, ауыл кешеләрен яратып үҫә.\nТыуған ауылында ете йыллыҡ мәктәпте “бишле”гә тамамлап, ун дүрт йәшлек үҫмер көйө генә оло юлға сыға. Һуғыштан һуңғы ауыр йыл була ул: 1946 йылда атай йортонан етмеш саҡрымда ятҡан Темәс педагогия техникумына уҡырға инә. Үҙе өсөн әкиәттәгесә “серле һандыҡ” ҡапҡасын – Шиғриәт донъяһын аса. Артабан иһә ғүмерен әҙәбиәт менән шиғриәткә арнай. Техникумда әҙәби түңәрәктең рәйесе лә була. Нәҡ ошонда уның күңеленә шиғриәт матурлығының серҙәрен асыуға, ҡанундарын белергә ынтылыуға орлоҡ һалына ла инде. Ул ниәт шытым бирә, бөрөләнә. Һәм ул яҙмышын билдәләгән йондоҙона – Шиғриәт һәм Әҙәбиәткә табан атлай.\nБылар буш, яңғырауыҡлы һүҙҙәр түгел. Әсәйем атайымдың шул осорҙағы дәфтәрҙәрен, конспекттарын ҡәҙерләп һаҡлаған. Уларҙы ҡарағандан һуң нәҡ ошондай фекергә киләһең. Тәүге ижади аҙымдар ҙа сағыла: әҙәби әҫәрҙәрҙе анализларға тырышҡан, беренсе шиғыр юлдарын теҙгән. Һуңынан ошо шиғырҙарын гәзиттәрҙә баҫтырған. Тағы бер иҫтәлек һаҡлана – фоторәсем. Уның артына техникумдың уҡытыусылары “Иң яҡшы уҡыусыға” тип яҙып ҡуйған. Темәс педагогия техникумын өлгөлө тамамлап, атайым юғары белем алыу өсөн К.А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтына (хәҙерге Башҡорт дәүләт университеты – БДУ) юллана.\nПедагогия институты (БДУ) – атайымдың талпыныр сағында ижад ҡанаттарын нығытҡан изге белем йорто, белем һарайы. Ул унда “Шоңҡар” әҙәби түңәрәге эшендә әүҙем ҡатнаша. Һуңыраҡ ҡулъяҙма дәфтәрендә былай тип яҙыр: “Түңәрәктәрҙә бәхәсләшеп алған белемдән нығыраҡ белем булмай икән (М. Горькийҙың романтик хикәйәләре, З. Биишеваның “Гөлъямал”ы, Ғ. Әмириҙең хикәйәләре, Н. Нәжми шиғырҙары). Лекцияларға берәү ҙә ҡаршы түгел. Ләкин халыҡ бит былай тип әйткән: “Үҙең тапҡан икмәк тәмле була”, “Сәйнәп ҡаптырған ит тә әсе була”.\nУл ваҡыттағы “Шоңҡар”сылар – Шакир Бикҡолов, Әнүр Вахитов, Рәис Фәтҡуллин, Ихсан Әхтәмйәнов, Зөфәр Ғәбсәләмов, Саръян Хәсәнов, Фәнүн Рамаҙанов, Хәниф Сафаров фекерҙәштәр, көрәштәштәр ҙә ине. Морат Рәхимҡолов менән Әхәт Ниғмәтуллин да студент ваҡыттарынан уҡ атайымдың дуҫтары булған.\n1955 йылда институтты ҡыҙыл дипломға тамамлағас, атайҙы башҡорт әҙәбиәте кафедраһында ассистент итеп ҡалдыралар. Ул унда ике йыл уҡыта. Ҡайҙа ғына уҡымаһын, атайымдың билдә ҡуя торған табелендә гелән “бишле” тора. Башҡаға урын ҡалмай. Был ябай “бишле”ләр түгел, ә төплө белем алыу тигән һүҙ. Улар буласаҡ фәнни эштәрҙең нигеҙенә үҙенсә асҡыс та, һәләтен баһалау ҙа булып тора.\n1957 йылда атайым СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты аспирантураһына уҡырға инә. Фәнни эштәренең етәксеһе БАССР-ҙың атҡаҙанған фән хеҙмәткәре Әхнәф Ибраһим улы Харисов була.\nОшо уҡ йылда атайым рус һәм башҡорт фольклорында халыҡтар дуҫлығы тураһында тәүге ғилми эштәрен баҫтыра. Шунан башлап ғилми хеҙмәттәре бер-бер артлы төрлө республика журналдары, гәзиттәрендә баҫыла башлай. 1960 йылдан ул институттың кесе ғилми хеҙмәткәре була. Икенсе йылына Ким Әхмәтйәнов башҡорт әҙәбиәтендә яңы тема аса: “Башҡорт поэмаһының композиция мәсьәләләре”. Был теманы тулы һәм төплө итеп асып, китап баҫтыра. Был иһә кандидатлыҡ диссертацияһының темаһына әйләнә. 1963 йылда В.И. Ульянов-Ленин исемендәге Ҡазан дәүләт университетында диссертацияһын уңышлы яҡлай. Ошо ваҡытта атайым татар әҙәбиәте белгесе Нил Юзеев менән таныша, уларҙың дуҫлығы ғүмер буйы дауам итә.\nӘҙәбиәт һәм тел институтында ул Әхнәф Харисов, Ғилемдар Рамазанов, Ғайса Хөсәйенов, Әнүр Вахитов, Суфиян Сафуанов, Салауат Ғәлин, Зиннур Ураҡсин, Марат Минһажетдинов, Нур Зарипов, Рауил Бикбаев, Ғиниәтулла Ҡунафин, Мирас Иҙелбаев, Рәшит Шәкүров, Әхәт Вилданов һымаҡ әҙәбиәт һәм тел белгестәре, халҡыбыҙҙың арҙаҡлы шәхестәре менән бергә эшләй. Ниндәй һәләтле ғалимдар! Нәҡ улар үҙҙәренең фәнни хеҙмәттәре менән башҡорт әҙәбиәтен өйрәнеүгә күп көс һалды, байытты. Һәр ваҡыт беҙ ул саҡта институтты етәкләгән Әхнәф Ибраһим улы Харисовты хөрмәт менән иҫкә алабыҙ. 1960 – 1970 йылдар ысын мәғәнәһендә башҡорт әҙәбиәтен өйрәнеүҙә “алтын быуат” осоро – тиҫтә йыллығы булды.\nАтайым ғалимдарға һәм уларҙың хеҙмәттәренә хөрмәт менән ҡараны. Ләкин аралашҡанда ҙур ғалимдар менән дә, өлгөргән һүҙ оҫталары, әле башлап ҡына әҙәбиәткә атлаған шағирҙар менән дә бер тигеҙ, ихлас һөйләште, фекерләште. Ул туғанлыҡҡа, дуҫлыҡҡа ныҡ ышанды, ғәйбәттән, һүҙ йөрөтөүҙән юғары булды, һис ҡасан башҡаларҙың уңыштарына көнләшеп ҡараманы, киреһенсә, ҡыуанды ғына. Һәр саҡ кешегә шәхес итеп ҡараны, уларҙың фекеренә ҡолаҡ һалды. Әммә бүтәндәрҙең уй-фекеренән тыш гелән үҙенең ҡарашы булды. Бик матур, мәғәнәле итеп һөйләй белде. Аҙ һөйләп, күп нәмәне әйтә алды. Уның һүҙҙәре йәнгә үтеп инеп, йыш ҡына тынғы бирмәй, уйландыра торғайны.\n1975 йылдың июнендә мәктәптәге сығарылыш кисәһенә 300-ҙән ашыу кеше йыйылды (интернатты тамамлаусылар, ата-әсәләр, уҡытыусылар). Барыһы ла осрашыуҙан, көткән байрам өҫтәленән, хушлашыу кисәһенән геү килә. Ләкин атайым һөйләй башлағас, шундай тынлыҡ урынлашты: залда уның ғына тауышы яңғырай, барыһы ла иҫе китеп тыңлай. Шул тиклем аҡыллы, тәрән мәғәнәле һүҙҙәр әйтте. Һәр ҡайһыбыҙҙың йөрәгенә үтеп инде, әле лә күптәр был сығышты иҫләй, тормош юлына барлыҡ ата-әсәләрҙең васыяты итеп алған.\nНиндәй генә фәнни хеҙмәт өҫтөндә эшләмәһен, ул гел үҙе булып ҡалды: йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнашты, институттағы, республикалағы мәҙәни саралар унһыҙ үтмәне, республика ҡалалары, райондары буйлап күп йөрөнө, Башҡортостан делегацияһы менән Мәскәүгә, Ленинград, Ҡазан, Дүшәмбегә барҙы. Конференцияларҙа һәм секция ултырыштарында, семинарҙарҙа әүҙем ҡатнашты. Докладтар менән съездарҙа, юбилей кисәләрендә, мәктәптәрҙә, республика баҫмаларында сығыш яһаны. “Ағиҙел”, “Башҡортостан уҡытыусыһы” журналдарында мөхәрририәт ағзаһы булды. 1970 йылда СССР Юғары Советы Президиумы тарафынан “Өлгөлө хеҙмәте өсөн” миҙалы менән наградланды. 1974 йылда СССР Фәндәр академияһы Президиумының Почет грамотаһына, ошо уҡ йылда уңыштары өсөн СССР-ҙың Башҡортостан филиалы Фәндәр академияһы Президиумының Почет грамотаһына лайыҡ булды. Республика Яҙыусылар союзы идараһы, Башҡортостан Юғары Советы Президиумы эргәһендәге терминология комиссияһы ағзаһы ине. Өфө ҡалаһы Киров районының халыҡ депутаты итеп тә һайланды.\nТәү ҡарашҡа интеллигент һәм баҫалҡы, академик йөҙлө, күҙлек аша ҡараған моңһоуыраҡ, арығаныраҡ ҡарашлы булыуына ҡарамаҫтан, атайым теремек, алсаҡ, мәрхәмәтле, тормошто яратҡан һәм матурлыҡтың баһаһын белгән кеше ине. Ғаилә менән паркка йөрөргә яратты. Әсәйем менән үҫтергән баҡсаны, үҙе бурап ингән, йыһазландырған баҡсалағы өйҙө яратты. Ял минуттарында футбол, хоккей матчтарын кинәнеп ҡараны. Бигерәк тә мотоуҙышҡа ихлас йөрөнө, мине лә алып барғыланы. “Уйыл”, “Шәүрә”, “Азамат” һымаҡ башҡорт халыҡ йырҙарын яратып тыңланы. Был йырҙарҙың драматик тарихын белгәнгә, тыңлаған сағында күҙҙәренә йәш эркелә торғайны.\n“Критик – ул шундай кеше, уҡый ҙа белә, ошоға башҡаларҙы ла өйрәтә”, тиелә билдәле бер әйтемдә. Быны атайға ҡарата ла әйтергә мөмкин. Ул әҙәби әҫәрҙең бар нескәлектәренә төшөнөп, аңы, йөрәге менән уҡыны, авторҙың уйын, яҙғанда ни кисергәнен эләктереп алырға, тойорға, белергә тырышты. Әҫәрҙәрҙе рецензиялағанда ул үҙенең каллиграфик почеркы менән төрлө төҫтәге ручка менән билдәләп ҡуйыр, һәр төҫтөң үҙенең тәғәйенләнеше бар ине. Шул уҡ ваҡытта атайым һис ҡасан үҙ эшенән ҡәнәғәт булманы: баҫылып сыҡҡан китаптарына, ваҡытлы матбуғатта донъя күргән мәҡәләләренә гелән төҙәтмәләр, өҫтәмәләр индерҙе, нисек тә хеҙмәтен камиллаштырырға тырышты.\nАтай ғаиләнең үҙәге ине, дөрөҫөрәк әйткәндә, атай үҙе лә һәм уның ижады ла. Әсәйем беҙгә: “Шым булығыҙ, балалар, шаярмағыҙ – атайығыҙ эшләп ултыра”, – тип әйтә торғайны. Ысынлап та, һәләт тынлыҡта асылалыр, илһам килгәндә эшләп ҡалырға кәрәктер.\nӘсәй һәр ваҡыт атай өсөн уңайлы шарттар тыуҙырырға тырышты. Уны көндәлек, ваҡ-төйәк мәшәҡәттәрҙән арындырҙы, үҙенсә ярҙам итте: ҡулъяҙмаларын тәртипкә килтерҙе, хеҙмәттәренең картотекаһын төҙөнө, эштәрен иң тәү уҡыусы һәм баһалаусы булды, китапханаларҙан һирәк китаптар яҙҙырып алды.\nО, һеҙ, шағир һәм яҙыусыларҙың ҡатындары! Һәләтле ирҙәрегеҙ ижадына һеҙҙең күпме көйөүегеҙ, ныҡышмалылығығыҙ, наҙлы хәстәрлегегеҙ һалынған. Һеҙҙең алда баш эйәм.\nАтайым әсәйемде тәрән аҡылы, үҙаллылығы, һәр ваҡыт ярҙамға килгәне өсөн дә хөрмәт итте, яратты. Атайым мәрхүм булғас, әсәйем уның өс китабын әҙерләп нәшриәткә тапшырҙы. Рәхмәт һиңә, әсәй, һин һәр саҡ тоғро, иреңде һөйгән ҡатын, тормошонда ныҡлы терәк булдың!\n1976 йылда атайым докторлыҡ диссертацияһын тамамланы. Темаһы “Поэтик образлылыҡ” тип атала ине. Ләкин, рецензенттар тарафынан яҡшы фекерҙәр булһа ла, уны яҡлауҙы бер нисә йыл кисектереп килделәр. Тема төптән тикшерелгән, тулыһынса асып бирелгән. Ә ниңә шулай килеп сыҡҡан һуң? О,норе Бальзак һүҙҙәре менән әйткәндә, “урта ҡулдар һәр саҡ үҙенән юғарыраҡ торғандар менән туҡтауһыҙ, аяуһыҙ көрәш алып бара”. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, яҙыусының был һүҙҙәре бөгөн дә мәғәнәһен, асылын юғалтмаған. Аҙ ғына власҡа үрләү менән аҡылы, һәләте өсөн бер әҙәм аҡтығы үс алырға ниәтләй. Ул атайҙы эҙәрлекләүҙе, уға ҡаршы ағыуын сәсеүҙе ойоштора. Исемен атағы, бысранғы килмәй.\nШулай булыуға ҡарамаҫтан, атайым элеккесә үҙенең темалары өҫтөндә эшләүен дауам итте – аҡылды ауыҙлыҡлап та, йүгәнләп тә, кәмһетеп тә булмай. Ошо ваҡыт уға яңы – абсурдҡа торошло тема өҫтөндә эшләү йөкмәтелә: ғәрәп телен өйрәнеп, боронғо ҡулъяҙмалар менән шөғөлләнеү. Был йәш аспирантҡа, карьераһын башлаусыға түгел, ә илдә башҡорт әҙәбиәте буйынса үҙенең фәнни хеҙмәттәре менән танылыу алған ғалимға ҡушыла. Атайым үҙенең булмышын туған телһеҙ күҙ алдына ла килтерә алманы. Уның өсөн башҡорт әҙәбиәте йәшәү мәғәнәһе, маҡсаты ине. Шуға ла Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтынан – ғүмере буйы тиерлек эшләгән урынынан китергә мәжбүр булды. Егерме йылдан ашыу бергә хеҙмәт иткән дуҫтары, коллегалары менән айырылышыуҙы әсенеп, бик ауыр кисерҙе.\n1978 йылда ул Башҡорт дәүләт университетына доцент булып, башҡорт әҙәбиәт теорияһы буйынса лекциялар уҡырға күсте. Ким Әхмәтйәновтың һабағын тыңларға студенттар бик теләп йөрөнө. БДУ-ла эшләгән сағында ысын мәғәнәһендә педагогик һәләте асылды. Үҙенең студенттары менән ғорурланып, һәләттәренә һоҡланып һөйләр ине. Семинарҙарҙан, лекцияларынан бушаған сағында әҙәбиәт буйынса эҙләнеүҙәрен, фәнни хеҙмәттәр яҙыуын дауам итте.\nАтайым һәр саҡ таҙа, ныҡ кеше булды. Хатта тымау тейеп тә һис ҡасан ауырыманы. Ә бер нисә йылдан һуң, 1980 йылдың йәйендә ныҡлы ауырыу икәне йөҙөнә сыҡҡайны. Уға ҡарап йөрәк һыҡранды. Әсәйем тиҙерәк дауаханаға ятырға өгөтләне. Бер ай ятып сыҡҡас, дарыуҙар менән генә дауаланып йөрөнө, ләкин һаулығы яҡшырманы. Ауырыһа ла, БДУ-ла лекциялар уҡыны. Шулай ҙа өйҙә һирәгерәк эшләй башланы. Шул саҡ беҙ әсәйем менән ул үҙенә ял бирергә, һаулығы менән ныҡлы шөғөлләнергә ҡарар иткән икән тип уйланыҡ. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ауырыу үҙенекен иткән, көсө яйлап ташлай башлаған икән.\nАтайымдың әсәһе, Йәмилә өләсәйем, көйөнөп, берҙән-бер балаһының мәңгегә ташлап китерен йөрәге менән тойоп: “Ҡайтығыҙ, хәлем бик насар”, – тип хат яҙҙыртҡайны. Бөтә эштәрен ташлап, атайым менән әсәйем ауылға йыйынды. Лекцияларҙан һуң атайым БДУ-нан автовокзалға тиклем йәйәү ҡайтҡайны. Сирле көйөнсә! Һуңыраҡ әсәйем: “Күрәһең, Өфө менән хушлашыуы шул булғандыр”, – тип әйтте. Мин ауылға бара алманым, ауырлы инем. Хушлашҡанда атайым миңә бик оҙаҡ ҡарап торҙо. Ысынлап та, өйгә ул кире ҡайтманы...\nӘсәйем гелән: “Ким, бик күп эшләйһең, хәл йый, һаулығыңа аҙ ғына булһа ла иғтибар ит”, – ти торғайны. Атайым уға: “Кешенең эше күп булырға тейеш, эш бөтһә, тормошо ла, ғүмере лә бөтә”, – тип яуапланы. Атай мәрхүм булды. Тормошҡа ашмаған маҡсаттары, яҡланмаған докторлыҡ диссертацияһы, тамамланмаған хеҙмәттәре һәм яртылаш яҙылған дәфтәрҙәре ҡалды. Ҡәләм теймәгән ап-аҡ биттәр һәр ваҡыт үкенес тойғолары, кире ҡайтмаҫлыҡ юғалтыу хистәре уята. Күпме эшләй алыр ине ул...\nНисәмә йыл үтһә лә, беҙ уны юҡһынабыҙ. Етемлек тойғоһо эҙәрлекләп барған төҫлө – һаман үтмәй. Иҫтәлектәр яҙыуы ла ауыр, иҫкә төшкән һайын ҡыйын булып китә. Атайым – беҙҙең ғорурлыҡ та, йөрәк әрнеүе лә. Аранан китеүенә күп ваҡыт үтһә лә, уны һәр саҡ арабыҙҙа тоябыҙ. Балаларым, ейәнсәрҙәрем олатайҙарының кем икәнен яҡшы белә. Әбйәлилдәр уны онотмай, күренекле яҡташының иҫтәлеген ҡәҙерләп һаҡлай; 1992 йылда Ким Әхмәтйәнов исемендәге премия булдырҙылар. Был премия әҙәбиәт, сәнғәт һәм журналистика өлкәһендәге иң яҡшы әҫәргә бирелә. 2013 йылда Әлмөхәмәт ауылы мәктәбенә төкәтмә һалынып, унда Ким Әбүзәр улы Әхмәтйәновҡа (1932–1980), Рамаҙан Ғимран улы Өмөтбаевҡа (1924–1997), Ҡол-Дәүләткә (Рәмил Хөснөтдин улы Дәүләтҡоловҡа (1958–1998) арналған музей асылды. Әлмөхәмәт ауылында, район үҙәге Асҡарҙа Ким Әхмәтйәнов исемендәге урамдар барлыҡҡа килде. Асҡарҙағы тыуған яҡты өйрәнеү музейында атайымдың ижадына, тормошона арнап айырым стенд һәм мөйөш булдырылды.\nАтайым Ким Әхмәтйәнов ҡыҫҡа ғүмере эсендә (48 йәш) ҙур-ҙур томдарға торорлоҡ ғилми хеҙмәттәрен яҙып ҡалдырҙы, үҙ халҡы алдында оло ихтирам яуларға өлгөрҙө, һоҡландырғыс ижади асыштар, балҡыштар мираҫ итте. Ҡәләмдәштәре уны “Башҡорт Белинскийы” тип йөрөттө.\nКим Әхмәтйәнов – 12 китап һәм 200-ҙән ашыу мәҡәлә авторы. Мәҡәләләрҙең күпселеге 40–50 йыл элек гәзит биттәрендә генә баҫтырылып ҡалған. Ә ваҡытлы баҫма бит ул тарихтың бер мәле генә. Һәләтле һәм күренекле ғалимдың бай фәнни мираҫы иғтибарға, баһалауға лайыҡ.\nАтайымдың һәләте тәбиғәттән, ирке – характерынан, халҡына һөйөүе ялҡынланған йәненән, күңеленән ине. Бына ошо төп сифаттар уны шәхес булараҡ бер бөтөн итте. Ул фән өсөн тыуғайны, уға хеҙмәт итте, бар йәнен биреп һәм үҙен ҡорбан итеп уйҙары, эштәре менән шунда йәшәне. Уның ижади ҡараштарының киңлеге, тәрән аҡыллы булыуы, уйҙарының юғарылығы, үҙенсәлекле һәм яңылыҡ алып килеүе, үҙ алдына юғары маҡсаттар ҡуйыуы менән һоҡландыра ла, аптырата ла. Йылдар үтер, күп һыуҙар ағыр, был донъяға яңы һәләттәр килер. Ким Әхмәтйәновтың ғилми мираҫы улар өсөн гел өлгө булып торасаҡ. Фән йыһанында атайымдың йондоҙо яҡты нурҙар һибеп, юлсыларға ҡараңғы төндә юл күрһәткән Сулпан йондоҙо һымаҡ мәңге балҡып торор.\nАтай, ҡәҙерлем минең, тыуған халҡыңа ялҡынлы һөйөүең, ҙур һәләтең, киң күңелле булыуың һәм илеңә тоғро хеҙмәтең өсөн һинең алда баш эйәм.\nАвтор: Гөлшат ҒӘБИТОВА (ӘХМӘТЙӘНОВА).


Их, мәктәп йылдарында, йәш саҡта күпме йыр белә инек. Гармун тартып ауыл урамын бер яңғыратып әле лә үт ине лә. Һантыйға һанаясаҡтар. Күҙҙәрен компьютер, телефон тәҙрәһенән алмаған әҙәмдәр һине аңламаясаҡ та. Ә ул йырҙар ниндәй моңло ине, иҫ киткес моңло ине. Ысын ине. Эй, ул саҡта сәй ҙә, шәкәр ҙә ысын ине. Ә шоколад, "Аленка", "Гулливер", "Мишка на севере", шәрбәт, мәктәп пирожныйы ҡалай тәмле... Колбаса тик иттән генә тора. Уныһына оло сират... Әле бер семтем генә тәмләп ҡарағанда... Юҡ, ашау тураһында уйларға ярамай".\n- Ярамай, - тип уйға ирен дә ҡушылды.\n"Йырҙарҙы ысынлап та күп белә инек. Башҡортсаһын да, руссаһын да. Фәрит Бикбулатов, Фидан Ғафаров, Мәғәфүр, Ғүмәр ағайҙар, Нажия, Ғәлиә апайҙар, "Битлз", "Модерн Токинг", Виктор Цой, "Ласковый май", инглизсәһен, нимессәһен дә", - ятҡан килеш кенә "гитара"ны ҡулына алды. Ҡылдарын сирткеләп, башындағы ҡалҡып торған төймәләрен борғолап, ҡоралының моңон, яңғырашын яйланы ла уйнап та, йырлап та ебәрҙе.\nЙыр кешене йәшәтә, йыр кешене йәшәргә өйрәтә. Һеҙ ҙә йырлағыҙ. Күңелгә рәхәт икән - йырлағыҙ, ҡыйын булһа... шулай уҡ йырлағыҙ. Йыр үлемдән дә ҡурсалай. Йырҙан хатта бүреләр ҡурҡа. Уға үҙенең театрында үҙе ҡуйған спектакль оҡшай ине. Ошо роленә инеп үҙенең хәлһеҙ икәнен бер килке онотоп та китте. Бер мәл ул бүре булып олорға кереште. Оҙаҡ олоно. Кипкән тамағы төптәре зыңлап-зыңлап ярылып киткәндә лә олоно. Олоған һайын, нисек кенә ҡыҙыҡ булмаһын, башы ял итте. Эйе, зиһене яҡтыра барғандай булды. Үҙ-үҙенәме, янындағы ярылып таралырға торған йомро йомғағынамы хәтирәләре менән уртаҡлашты. Әлбиттә, уйында һәм хәтерендә. - Тыңла мине, колобок. Хәтәр хәл һөйләйем .\nБер мәл шулай Ир үҙе - алтыла, Шәкүр ағаһы һигеҙҙә уҡығанда, ҡышҡы каникулдан һуң ятып уҡыған Белореттағы интернатҡа китеп баралар ине. Аталары лесхоз эше менән ат егеп урманға киткәйне, шуға үҙҙәре генә юлланды. Йәйәүләп. Элек үҫмерҙәргә ышаналар ине бит ул. Ауылдан трассаға тиклем - ете саҡрым. Ул араны тиҙ генә үттеләр ҙә туҡталышта оҙаҡ "голосовать" итеп торҙолар. Тура килгән ылауға ултырып, артабан 90 саҡрым ара үтәһе бар. Элек хәҙерге кеүек машиналар ҡырмыҫҡа иләүендәй гөжләп тормай ине шул. Осрағаны йә тулы була, йә туҡтамай. Ҡышҡы көн ҡыҫҡа, ҡараңғы төшә башланы, өшөттөрә. Ҡыйығы булған тимер ҡалайлы туҡталышта яуған ҡарҙан, елдән оҙаҡ, эңер төшкәнсе ышыҡланып торҙолар ҙа, юл уңманы былай булғас, тип, нишләрһең, аптырап кире ҡайтырға сыҡтылар.\nКирегә килгәндәге ете саҡрымды яңынан тәпәйләргә. Бер аҙ атлағас, малайҙар үҙҙәре менән бергә юл ситенән ҡара хәрәкәттәр барлыҡҡа килгәнен шәйләне. Улар бара - тегеләр ҙә килә, туҡтаһалар, хәрәкәт тә туҡтай. Йөрәк табанға төшөп китте - бүрелә-әр! Берәүһе олоп ебәрҙе. Шәкүр ағаһы, артыҡ һүҙ һөйләмәгән сабыр һәм аҡыллы ағаһы, ҡурҡма, тине лә, бар көсөнә:\nСплотила навеки Великая Русь ...- тип гимнды һуҙып ебәрҙе. Уға Зөбәйер ҙә ҡушылды. Уның артынса:\n- Башҡорттар китте һуғышҡа,\nШайморатов генерал", -\nтип йырҙы өҙмәй дауам иттеләр. "Беҙ Ильич балалары", "Орлята учатся летать", "Күбәләгем-түңәрәгем" , "Ғәлиә менән Заһир йыры", "Төнгө серенада"... - йырламаған йыр ҡалманы. Ауылға йырлап килеп инде егеттәр. Юлда утыҙҙан ашыу йыр һуҙғандарҙыр. Тамаҡтар ҡарлыҡҡансы ҡысҡырып һуҙҙылар ҙа һуҙҙылар. Бүреләр хатта яҡын килеү түгел, олорға баҙнат итмәне, әллә улар ишетмәне. Шәкүр ағаһының батырлығын әйт әле. Ҡурҡмай, тыпырсынмай үҙен дә, яратҡан ҡустыһын да үлемдән ҡурсып алһын әле. Йылы өйгә ингәс, ҡустыһының ҡулын тотоп: "Ҡурҡтыңмы?" - тип һораған булды ағаһы, ә үҙе бар тәне менән ҡалтырай ине...\nӘ иртәгәһенә... малайҙар торған трассалағы туҡталышта әсә менән балаға бүре өйөрө һөжүм итеүе хаҡында ишеттеләр. Әсә кеше туҡталыштың ҡалай башына ҡыҙын мендереп өлгөргән. Тик... баланың күҙ алдында әсәне өҙгөләйҙәр йыртҡыстар. Бала телһеҙ ҡала.\n- Бала телһеҙ ҡала... - шулай тине лә ир шымып ҡалды. Тәндәре ҡатты. Тик ятып аяғы, ҡулы, осалары ойоно. Кирелгеһе килде. Йыбанып ята бирҙе. Көскә стенаға тотоноп баҫты. Яралы аяғын һелтәп торҙо. Өшөгәндәй булғас, аяғына уралған свитерҙы кейеп алды. Йылынып китте.\n- Аҡ тауыҡ ҡара булмай,\nҠара тауыҡ аҡ булмай,\nҠара тауыҡ аҡ булмағас,\nАҡ тауык ҡара булма-й, - күңелле таҡмаҡлаған булды. Тик бейемәне. Дәрте сатан, дарманы самалы ине.\n"Ниндәй мәғәнәһеҙ һүҙҙәр, - тип уйланы. - Шуны ауыҙ тултырып һәр табында тиерлек йырлайҙар бит әле. Аҡ тауыҡтың ҡара була алмаҫы былай ҙа билдәле. Мейес эсендә көйөп ҡарайып ҡына сыҡмаһа, ха-ха, - ирен ситтәре хәрәкәткә килеп ҡуйҙы. - Торғаны менән ахмаҡлыҡ. Ә уйлап ҡараһаң, шул тиклем мәғәнәле һүҙҙәр. Ҡара тауыҡ аҡ булма-ай. Яҙмышың ҡара булғас, ғүмерең аҡ булмаҫ шу-ул".\nШәкүр ағаһы юҡ инде хәҙер. Яҙмышы ҡара булды. Артыҡ ғәҙел булып, түрәгә лә, ябай кешегә лә, бисәһенә лә тураһын әйтеп, был ер шарында үҙ урынын таба алмай, китеп барҙы. Юҡ, эсеп тә үлмәне...\nУйҙарын бүлеп, яҡында ғына эт өргән тауыш ишетелде. Ир һағайып ҡына өҫкә ҡараны. Ҡарлыҡҡан тауыш менән, тыныс ҡына:\n- Кем бар унда? Эһе-һей. Маһ-маһ! Аҡтырнаҡ, Казбеек, Лайка, маһ-маһ. Һарыбай, Боцман, Баламут, маһ-маһ, - тип саҡырҙы. Ысынлап та эт өрҙө шикелле. Өрҙө-өрҙө лә тынды. Шулайыраҡ аңланы ир. Шулай ҙа өндәшеүендә булды. - Вилли, Малыш, Ҡараба-ай... Бәлки, Барбосты-ыр. Китте шикелле. Ярай, өрөп булһа ла күңелгә өмөт бирҙе. Бөтөнләй яңғыҙ түгелмен әле донъяла...\nЭттең, өрөп, уйҙарын бүлеүенә ул асыуланманы ла. Ағаһы тураһында уйланы. Һағынды ул уны. Уны нишләптер күптән иҫкә алмаған икән дә. Их, соҡор, шәп булдың бит һин. Күптән шулай ултырып уйланырға булған Зөбәйергә. Ул күңеленең таҙарғанын, хәтеренең яңырғанын тойҙо.\nШәкүр ағаһы, юҡ, эсеп үлмәне. Аҫылынманы ла, аварияла ла һәләк булманы. Төн уртаһында күршеләренең өйө янғанын беренселәрҙән булып күргән дә бар халыҡты уятҡан. Шунан ут эсендә ҡалған өй хужаһын ҡотҡарам, тип, кешеләрҙең, һуң инде, тип тыйғанына ла ҡарамай, янғынға ингән дә сыҡмаған. Бер кемде лә ҡотҡармаған да. Сөнки күршеһе, мейесенә ныҡ итеп ут яҡҡан да арғы яҡтағы ҡоҙаһына эсергә сығып киткән... Хет ила, хет көл.\nӘсәһе, Шәкүрҙең бик ырыҫы булманы инде, һин, исмаһам, кешесә йәшәргә тырыш, ти торғайны Зөбәйергә.\n- Мин ырыҫлы булдыммы шунан? Ырыҫлы, ҡотло әҙәм ҡоҙоҡ төбөндә ултырамы? - Күҙен йомоп ҡатҡан ҡытыршы ҡулдары менән битен, башын һыйпаны. - Шәкүр ағайым көслө ине. Һәр саҡ ғәҙел булды, ҡурҡманы, урлашманы. Намыҫһыҙ етәкселәрҙе күҙҙәренә ҡарап эт ашамаҫ һүҙҙәр менән һүгә ине. Эшһеҙ, аҡсаһыҙ ултырған саҡтары ла булды. Бер кемгә йөҙ һыуын түкмәне, ярҙам һорап ултырманы. Еңгә, балалары ла түҙҙе. Ә мин?.. Мин, тормошҡа яраҡлашып, бисә һүҙен йөпләп, яҡлашып, һәр бәхәсте еңел генә яйлашып ғүмер үткәрҙем. Шулмы ырыҫ? Ә? Ә?\n"Анау туҡталышта беҙҙе үлемебеҙ һағалап торған би-ит. Ә беҙ уны, йыр менән алдап, юлынан яҙҙырғанбыҙ ҙа теге әсәгә йүнәлткәнбеҙ. Юҡ, беҙҙең үлем унда булмаған. Әжәлде бер нисек тә алдап булмай, йыр менән дә. Үлемем - ошо соҡорҙа. Уны хәҙер йыр менән дә, таҡмаҡ менән дә өркөтөп булмаясаҡ. Ул бүренән көслөрәк тә, хәтәрерәк тә".\nКешене әжәл ҡайҙа ла һағалай. Ғүмерең бөтмәһә, йәшәйһең инде. Төҙөлөштә эшләгәндә өсөнсө ҡаттан тәкмәс атып барып төшкән саҡтары булды ирҙең, иҫән ҡалды. Бәләкәй сағында йөклө трактор арбаһынан осоп төшөп китте лә... арба тәгәрмәсенең батҡағы сәстәренә һылашып үтте, улайһа, иҙә ине башын. Тәҡдирең шул икән, йәшәйһең инде. Хоҙай үҙе генә белә.\n"Тик бер үкенес ҡала: дөрөҫ үлмәйем мин. - Былай уйланһа, иҫәргә әйләнәсәк был ир. Әллә ысынлап тәүбәгә ҡайтырға хыялланамы? - Эйе, бөтөнләй дөрөҫ түгел. - Ул башы һыҙлағанын тойҙо. Башын ике ҡуллап ҡыҫып тотоп ултырҙы. - Ысынлап та, бүренән таланғансы йә бынау соҡорҙа һаҫып ятҡансы, дөрләп янған утҡа ташланыуың дөрөҫтөр? Ағайым кеүек. Кем белә. Үлемде һайлап алып булмай. Ахмаҡтар һәм аңһыҙҙар ғына һайлай уны. Аҫылынып үлгәндәрҙе әйтәм. Ә Матросов кеүек тәүәккәлдәрҙе үлем үҙе һайлай! Үлемһеҙ итер өсөн! Ә соҡорҙа нисек үлемһеҙ булырға мөмкин?!"\nАслыҡтан талсыҡҡан тән, уйҙарҙан тулышҡан йән ял һораны, таңға табан ир йоҡоға талды. Бөгөн ул төш күрмәне, бәлки, күрһә лә иҫләмәгәндер.\nШөкөр, ирҙең бәхетенә бөгөн дә салт аяҙ. Әбейҙәр сыуағы бар хоҡуғында ныҡлы тантана итә. Әллә бәхетһеҙлегенәме? Ямғыр яуһа, шәберәк тә булыр кеүек. Һыуыҡҡа түҙеп тора алмаҫ ине, моғайын. Ир күҙен асыр-асмаҫ кеҫә төбөнән ҡаҙағын тапты ла дүртенсе һыҙыҡты теркәп ҡуйҙы. Оҙаҡ һыҙҙы. "Бәлки, бөгөн һуңғы көндөр?"\nШешә төбөндәге һары шыйыҡсаға ҡарап торҙо ла йөҙөн сирылдыра-сирылдыра йотоп ебәрҙе. Уныһы тәүҙә, үтмәй, тамаҡ төбөндә һикергеләп торҙо ла, һуғыла-яндыра төшөп китте. Төкөргөһө, ҡоҫҡоһо килде. Башын күтәреп, нисек тә кире сығармай, аҫҡа төшөүен теләне.\nЯҡты көнгә ҡулын һуҙып, мөлдөрәп ҡараны. Ике күҙенән ике эре йәш бәреп килеп сыҡты, кипкән ирендәре:\n- Сәриә ҡыҙым, тыуған көнөң менән! - тип шыбырланы. Ҡарашы иҫ киткес йәлләткес, бар донъя һағышы ошо күҙ-ҙәргә һыйғайны. Ул ҡараштан хатта ҡояш тертләп китте, ҡарашын ҡулъяулыҡтай ғына болот араһына йәшерҙе. "Яныңда түгелмен инде. Алтынымды минең! Торғас та, атайым ҡайтманымы, тип һорағандыр инде, ҡәҙерлемде... Бәхетле, оҙон ғүмер теләйем, ҡыҙым, һиңә".\n- Ошо оло Ер шарын ҡалдырам һиңә, ҡыҙым. Бына соҡор эсендә, кабинала, - ҡулына түңәрәк "руль" алды. Уны тегеләй-былай борғоланы. Бер ҡулын бушатып, төрлө төймәләргә баҫҡыланы, "тиҙлек"кә лә һалып ебәрҙе, - Ер менән мин идара итәм. Уны һәлә-кәтһеҙ генә мин әйләндерәм, ҡыҙым. Ҡурҡмай, рәхәтләнеп йәшә, алтыным!.. Атай булмағас, тыуған көн үткәреү, байрам итеү ҡайғыһы ла юҡ инде. Бик йәл... Элек "Макдональдс"ҡа барырҙар ине. Төр-киәлә ял иткән мәлдәренә лә тура килгәне булды ҡыҙының тыуған көнө. Бер йыл ошондай сыуаҡ көндә тәбиғәткә сығып, шешлек бешереп, уйындар уйнап мәж килгәйнеләр. Ә быйыл...\n- Нимә быйыл? - ирҙең күҙҙәре янып китте. - Тәк, Әминә, - тигән булды эстән, - бөгөн ҡунаҡ саҡырып алабыҙ. Сәриәнең тыуған көнө. Иң ҙур көн!\n(Дауамы. Башы 11-15-се һандарҙа).\nЯҙылған: 16.04.21 | Ҡаралған: 358


Шарттар журнал утарға танлова |\nШарттар журнал утарға танлова\nӘлеге акция буласаҡ активына 3-сө, 10се, 17се, 24- сы һәм 31 май 2016 (МСК).\nБары ҡаралды, килем һәм сығымдарҙы (П&Л) әүҙемлек акцияны үткәреү ваҡытында уйын автоматы зачтется күтәреү квалификацияһын.\nБүлеп сығарыу буласаҡ бирелде буйынса табыш (выигрыш реаль аҡсаларҙа) был уйын автоматтары.\nӘгәр һеҙҙең саф табыш&Мин настил, иң бәләкәй тигәндә, 10 фунт стерлинг был выигрыш, һеҙ аласаҡһыҙ өлкәндәр буйынса иҫәпләнә: 10% брутто-барлыҡ килем уйындарында.\nӨсөн судҡа мөрәжәғәт итеү еңеүгә арттырырға промо, уйынсылар яһарға тейеш минималь депозит күләмендә £10 тәүлеккә.\nМаксималь суммаһы бонус тәшкил итә £50.\nПриздар алырға мөмкин 72 сәғәт булыу инә һеҙҙең иҫәбенә.\nБер генә лә Шарттар ҡулланырға. Управленческий ҡарар өҫтәрәк ҡушыла окончательно бөтә осраҡтарҙа ла.\nШарттар чемпиондар Кубогы старт ала еңеүгә арттырырға\nШарттар 20% Өйрәнеү Өлкәндәр Бөтә Аҙна


Дмитрий Медведев: 2009 көрсөк йылы өсөн беҙ күп түләмәнек // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nДмитрий Медведев: 2009 көрсөк йылы өсөн беҙ күп түләмәнек\n17:11, 24 декабря 2009 Сәйәсәт\nРәсәйҙәр 2009 көрсөк йылы өсөн сағыштырмаса аҙ хаҡ түләне. Бер юлы өс федераль каналдың – «Беренсе», «Россия» һәм НТВ – тура эфирында уҙған йылға йомғаҡ яһап, Рәсәй Президенты Дмитрий Медведев бөгөн ошондай фекер әйтте.\n— Иҡтисади көрсөккә ҡарамаҫтан, 2009 йыл беҙгә сағыштырмаса еңел бирелде, — тине Президент. – Хәҙер, ил иҡтисады бирешмәне һәм беҙ өс нәмәгә өлгәшә алдыҡ, тип тулы ышаныс менән әйтергә мөмкин. Беренсеһе – бөтә социаль түләүҙәрҙең тотороҡлоғон тәьмин итеүгә һәм пенсияларҙың күләмен арттырыуға өлгәштек. Был йүнәлештә эш, әйткәндәй, киләһе йылда ла дауам иттереләсәк. Икенсеһе – беҙ финанс тотороҡлолоғон һаҡлай, банк һәм кредит өлкәләрендә тәртип булдыра, милли валютабыҙҙың тотороҡлолоғон тәьмин итә алдыҡ. Һәм өсөнсөһө – беҙ системаны тәшкил итеүсе предприятиеларыбыҙҙы һаҡлай алдыҡ, уларҙың береһенең дә банкротлығына юл ҡуйманыҡ.\nДмитрий Медведев фекеренсә, быйыл Рәсәйҙә инфляцияның туғыҙ процент ҡына тәшкил итеүе лә беҙҙең көрсөк йылы өсөн түләгән хаҡтың түбән булыуы хаҡында һөйләй, ә 2008 йылда ул 13 процент булғайны.\n— Шул уҡ ваҡытта быйыл беҙҙә эске тулайым продукт 8,7 процентҡа кәмене, — тине Президент, — әммә мин 2010 йылда уҡ уның 2,5 проценттан биш процентҡа тиклем үҫешен күҙәтәсәгебеҙгә ышанам.\nҮҙенең һис шикһеҙ ыңғай үҙгәрештәре менән бер рәттән уҙып барыусы йыл беҙгә, Президент фекеренсә, бик күп хәл ителмәгән проблемалар ҙа ҡалдырҙы. Улар араһында иң мөһимдәре – эшһеҙлек, иҡтисадтың сеймал экспортына бәйле булыуы һәм илебеҙҙә конкуренцияға һәләтһеҙ предприятиеларҙың күплеге.\n— Тауарҙарыбыҙ эске Рәсәй һәм бөтә донъя баҙарҙарында талап ителһен һәм конкуренцияға һәләтле булһын өсөн инновацион технологияларҙы индерергә кәрәк, — тип иҫәпләй Президент. Әммә был йүнәлештә эш әлегә беҙҙә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бик һүлпән алып барыла.


Атап әйткәндә, ҡала төҙөлөшө һәм Евпаторийҙағы Башҡортостанға бирелгән “Юбилейный” шифаханаһын төҙөкләндереүҙең архитектура концепцияһы ҡаралды. Шулай уҡ ике төбәк араһында шифахана-курорт, төбәк-ара туризм бәйләнештәре булдырыу шарттары, сыймал һәм әҙер продукция менән алмашыу ихтыяжы һәм мөмкинлектәре барланды.\nР. ХӘБИРОВ: Хәйерле көн, хөрмәтле коллегалар, хөрмәтиле, Сергей Валерьевич!\nҺеҙҙең Башҡортостанға килеүегеҙ – беҙҙең өсөн мөһим ваҡиға. Сөнки Ҡырым Республикаһы Рәсәй составынан ингәндән алып, хәҙер инде биш йыл, беҙ һеҙҙең менән ысын дуҫтарса һәм эшлекле мөнәсәбәттәр булдырҙыҡ. Бөгөн нефтехимия, ауыл хужалығы һәм башҡа тармаҡтар буйынса хеҙмәттәшлек итәбеҙ. Ғөмүмән, Һеҙ беҙҙең өсөн туғандарса яҡынһығыҙ.\nСергей Валерьевич, кисәге осрашыу барышында артабанғы хеҙмәттәшлек юлдарын барлап үттек, беҙҙең республикаға ҡағылғандарынан һуңғы килешеүебеҙгә иғтибар бүлгем килә.\nҺеҙгә мәғлүм, бөгөн Сибай ҡалаһында ярайһы ҡатмарлы хәл күҙәтелә. Карьер төтәү сәбәпле һауа бысрана, ҡала халҡы ҡыйынлыҡтар кисерә. Ошо хаҡта фекер алышҡанда Һеҙ дауаланыу һәм профилактика өсөн беҙҙең 500 баланы үҙегеҙҙең шифаханаларға ҡабул итәсәгегеҙҙе белдерҙегеҙ.\nИке төбәк араһындағы мөнәсәбәттәрҙең нигеҙен – тап ауыр саҡта ярҙам ҡулы һуҙырға, терәк-таяныс булырға ашыҡҡан ысын дуҫлыҡ тәшкил итә. Тағы ла бер тапҡыр ҙур рәхмәт!\nС. АКСЁНОВ: Хөрмәтле Радий Фәрит улы, хөрмәтле коллегалар!\nШәхсән үҙемдең һәм коллегаларым исеменән быға тиклем атҡарылған уртаҡ эштәр өсөн рәхмәтемде белдерәм. Делегация составында, Башҡортостан Республикаһы үҙ ҡанаты аҫтына алған, Белогорск районы вәкилдәре лә бар. Ысынлап та, беҙ бөтә йүнәлештәр буйынса ла Һеҙҙең ярҙамығыҙҙы тоябыҙ. Бөгөн Һеҙҙең менән булған шәхси дуҫлығыбыҙ һәм нәҡ 2014 йылда күрһәткән ярҙамығыҙҙы баһалап, ике төбәк араһында иҡтисади бәләнештәрҙе нығытыу һәм үҫтереү өсөн яңы мөмкинлектәр күрәм.\nМинең коллегалар Башҡортостанға саҡ ҡына иртәрәк килде, улар тәжрибә уртаҡлашып өлгөрҙө. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ағзаларына бөтә йүнәлештәр буйынса методик ярҙам күрһәткәндәре өсөн рәхмәт. Үҙебеҙҙе ҡыҙыҡһындырған һорауҙар буйынса тулы мәғлүмәт алдыҡ. Беҙ өлгөлө практикаларҙы үҙләштереүҙе маҡсат итеп ҡуйғанбыҙ, Башҡортостанда ҡулланған алдынғы ысулдарҙы үҙебеҙҙең республикала тиражларға әҙербеҙ. Беҙҙеңсә, Рәсәй төбәктәренең үҫеше үҙ-ара тығыҙ һәм емешле хеҙмәттәшлеккә лә бәйле.\nӨҫтәүенә ил Президенты бөтә субъекттар алдына уртаҡ бурыс ҡуйҙы – милли проекттарҙы тормошҡа ашырыуға бәйле һорауҙарҙы хәл итеү. Тәжрибә уртаҡлашыу, алдынғы ысулдарҙы үҙләштереү һәм таратыу юлы менән төп маҡсатҡа ирешәсәкбеҙ. Мин дә Һеҙгә оло рәхмәтемде һәм ихтирамымды белдерәм.\nБарығыҙҙы ла Ҡырым Республикаһына ҡунаҡҡа саҡырам. Хәҙергә Башҡортостан балаларын көтөп ҡалабыҙ. Шул уҡ ваҡытта үҙ-ара туристик мөнәсәбәттәрҙең нығыныуына ышанысыбыҙҙы белдерәбеҙ.\nСибайҙағы ғәҙәттән тыш хәлгә килгәндә, тағы ла бер тапҡыр ҡабатлайым, беҙ иңебеҙҙе терәргә әҙер. Иң ауыр саҡта беҙгә таяныс булыуығыҙҙы, һүҙ менән генә түгел, аныҡ эштәр менән дә ярҙам итеүегеҙҙе онотмайбыҙ. Шуға әле, тәү сиратта, балаларға иғтибар бүлергә теләйбеҙ, уларҙы Ҡырым Республикаһында ҡабул итеү өсөн барыһы ла әҙер, ял һәм дауаланыу шарттары оҡшар, бай тәъҫораттар менән ҡайтырҙар, тип ышанабыҙ.\nӘ иҡтисади бәйләнештәргә килгәндә, иманым камил - ул үҫешәсәк, шул иҫәптән Һеҙҙең менән беҙҙең шәхси дуҫлыҡ нигеҙендә лә. Һеҙгә ҙур рәхмәт.\nР. ХӘБИРОВ: Ҙур рәхмәт, Сергей Валерьевич!\nҺеҙгә һәм рәсми делегацияға тағы ла бер тапҡыр рәхмәт һүҙҙәремде еткерәм. Ысын дуҫлыҡ ауыр саҡта һынала. Бөгөн беҙҙә ярайһы ҡатмарлы ғына мәсьәлә, Һеҙҙең тәҡдим бик урынлы һәм мөһим.\nМин Һеҙҙе Халыҡтар Дуҫлығы ордены менән бүләкләү тураһындағы Указға ҡул ҡуйҙым. Ошо награданы тапшырырға рөхсәт итегеҙ!


Сифат менеджменты өлкәһендәге сәйәсәт | «АММА» ғилми -етештереү предприятиеһы,, яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте\nГлавная » Сифат менеджменты өлкәһендәге сәйәсәт\nISO 9001:2008 сифаты өлкәһендәге сәйәсәт\n«АММА» ғилми – етештереү предприятиеһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте — ул\nблоклы-модуль ҡорамалдар нигеҙендә нефть һәм газ тармағындағы инжинирингыны тәьмин итеүгә махсуслашҡан компания.\nКомпания линияһы — углеводородтар сығарыу процесының , нефть һәм газ объекттарын төҙөүҙең һөҙөмтәлелеген арттырыуға булышлыҡ итеү.\nБеҙҙең компания үҙ Заказсыларының ҡәҙерен белә. Беҙҙең өсөн һәр Заказсы үҙенсәлекле һәм беҙ уның мәнфәғәттәре бәрәбәренә үҙ мәнфәғәттәребеҙҙән ваз кисергә лә әҙербеҙ.\nБеҙ барлыҡ ҡыҙыҡһынған яҡтар — Заказсы, үҙ хеҙмәткәрҙәребеҙ, акционерҙар, күҙәтеүсе һәм контроллек итеүсе ойошмаларҙың вәкилдәре, дөйөм йәмғиәт – араһындағы үҙ-ара отошло хеҙмәттәшлек принциптарынан сығып эш итәбеҙ.\nБеҙ ойошманың тышҡы һәм эске мөхитендәге үҙгәрештәргә һөҙөмтәле яуап бирерҙәй идара итеү системаһын булдырҙыҡ. Даими үҫеш — беҙҙең эшебеҙҙәге төп ҡағиҙә.\nОптималь сифатҡа оптималь процестар иҫәбенә ирешәбеҙ.\nҒәмәлдәге эш циклдарының бөтә стадияларынан дөрөҫ һәм үҙ ваҡытындағы мәғлүмәттәр уларҙың үтәлешенә ышаныслы контролде тәьмин итә.\nБеҙҙең хеҙмәткәрҙәр — юғары кимәлдәге һөнәрмәндәр. Һәр хеҙмәткәрҙең үҙ эше өсөн шәхсән яуаплылығы—уның эш сифатының күрһәткесе. Компания хеҙмәткәрҙәре сит илдәрҙәге семинарҙарҙа, ғилми-тикшеренеү институттарында үҙ квалификацияларын даими рәүештә күтәрәләр.\nКомпанияның барлыҡ персоналы сифат системаһы принциптарын яҡлай, уны төҙөү процесына йәлеп ителгән, үҙ эшенең маҡсатын асыҡ аңлай, һөҙөмтәне күрә һәм уға йоғонто яһай . Һәр хеҙмәткәрҙең фекере сифат системаһы эшендә иҫәпкә алына.\nБеҙҙең компания тәбиғәтте һаҡлау һәм хәүефһеҙ производство мөхите булдырыу проектын хуплай һәм әүҙем үҫтерә. Беҙ киләсәк өсөн тирә-яҡ мөхитте һаҡлау зарурлығы һәм хәүефһеҙ производство даирәһе өсөн яуаплылыҡ тоябыҙ.\nБеҙ компанияның кадрҙар потенциалын матди ҡыҙыҡһындырыу һәм тейешле социаль шарттар булдырыу юлы менән һаҡлайбыҙ һәм үҫтерәбеҙ.\nКомпания етәкселеге ошо сифат сәйәсәтен үтәү шарттарын тәьмин итеү бурысын үҙ өҫтөнә ала.Тирә-яҡ мөхитте һәм хеҙмәт хәүефһеҙлеген һаҡлау сәйәсәте беҙҙең компанияның бөтә хеҙмәткәрҙәре өсөн дә мотлаҡ булып тора.


Рәшиҙә Туйсинаға - 80 йәш\n11 Май , 17:20\nХалҡыбыҙҙың атаҡлы бейеүсеһе, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1978) һәм БАССР-ҙың халыҡ артисы (1974), Башҡортостандың Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбленең элекке солисы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1974), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2012) Рәшиҙә Туйсина 80 йәшлек юбилейын билдәләне. Бейеү алиһәһен түңәрәк ғүмер байрамы менән ҡотлайбыҙ һәм иҫәнлек, сәләмәтлек, һүнмәҫ рух көсө, шатлыҡ-ҡыуаныстар теләйбеҙ. Пионервожатый булып эшләп йөрөгән ҡыҙ нисек бейеүсе булып киткән һең?\nРәшиҙә Ғилметдин ҡыҙы Туйсина 1942 йылдың 10 майында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Сыңғыҙ ауылында тыуған.\n1960 йылда Баймаҡта пионервожатый булып эшләгән сағында Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбленә бейеүселәр йыйыу тураһында иғлан ишетә. Конкурста үҙе яратып бейегән «Заһиҙә»не башҡара. Ансамбль етәксеһе Фәйзи Ғәскәров тал сыбығындай нәҙек, һомғол буйлы йәш ҡыҙҙың киләсәктә башҡорт бейеүе сәнғәтенең ынйыһы буласағын төҫмөрләп ҡала һәм ансамблгә саҡыра. Шунан бирле ошо танылған коллективта оҙаҡ йылдар эшләп, дан һәм шөһрәт ҡаҙанып ҡына ҡалмай, ә башҡорт бейеү сәнғәтен донъя кимәленә күтәрә.\nБейеүсенең репертуарында «Заһиҙа», «Гөлнәзирә», «Ете ҡыҙ», «Шаян ҡыҙҙар» һ.б. бейеүҙәр бар.\n1968 йылда Рәшиҙә Туйсина ире Әнүәр Ишбирҙин һәм Салауат Дәүләтбаев менән Софияла Йәштәр һәм студенттарҙың IX Бөтә донъя фестивалендә ҡатнаша. Фестивалдән бейеүсе алтын миҙал алып ҡайта. Шул уҡ йылда уға Ғәлимов Сәләм исемендәге премия бирелә.\nМәскәүҙең Кремль һарайы, Франция, Һиндостан, Испания, Германия, Швеция, Пакистан, Финляндия һәм башҡа илдәр тамашасылары алҡышлай.\nБашҡорт бейеү сәнғәтен юғары кимәлгә күтәргәне өсөн Рәшиҙә Туйсинаға Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә.


Мал урлау - ҙур проблема\n10 Июль 2018, 18:18\nРеспубликала элеккесә мал урлау проблемаһы киҫкен тора. Беҙҙең район да был йәһәттән ситтә ҡалмай\nЙәйге һәм көҙгө осорҙа граждандар малдарҙы көтөүгә ҡыуа, төнгөлөккә иһә торлаҡ пункттарынан алыҫта һәм автомобиль юлдарына яҡын урында ҡалдыра, был үҙе үк ҡараҡтар өсөн еңел табыш булып тора.\n7.3 статья. Көтөү һәм ауыл хужалығы малдарын ҡыуып сығарыу тәртибен боҙоу.\n1. Башҡортостан Республикаһы норматив хоҡуҡ акттары тарафынан урынлаштырылған көтөү һәм ауыл хужалығы малдарын ҡыуып сыығарыу тәртибен боҙоу. Әгәр ул Рәсәй Федерацияһының ҡануниәтендә (БР2012 елның 19 июлендә сыҡҡан 578-се Законы редакцияһында) күҙ уңында тотолған хоҡуҡ боҙоу составына тура килмәһә,граждандарға 1000 һумдан алып өс мең һумға ҡәҙәр, юридик шәхестәргә - ун мең һумдан алып алып ун биш мең һумға ҡәҙәр административ штраф янай (БР 2014 елның 29 майында сыҡҡан 99-сы Закон редакцияһында).\nАғымдағы йылдың алты айында ошондай 43 факт асыҡланған, уларҙан 27 эш ҡаралған. 27 мең һумлыҡ штраф һалынған. Әммә, профилактик эш алып барылыуға ҡарамаҫтан, граждандар төнгө ваҡытта ла малдарын бәйҙә ҡараусыһыҙ ҡалдыра. Был нимә менән бәйлелер, әйтеүе ауыр, шулай ҙа, ҡайһыбер граждандар бесәнде экономиялауға әҙер, шул уҡ ваҡытта урлашыу осрағында 9 мең һум унан да күберәк аҡса юғалтыуын аңламай. Мал шәхси ихатанан һәм ферма территорияларынан урлана. Бындай енәйәттәр йылдан-йыл арта бара. Килеп тыуған хәл районда күпселек халыҡтың эшһеҙ, бәләкәй эш хаҡы булыуына бәйле. Шул уҡ ваҡытта күп кенә енәйәт мал хужаһының ғәйебе менән дә эшләнә. Был, тәү сиратта, малдарҙың аҙбарҙа аҫрағанда һаҡлаусыһыҙ булыуына йәки ҡарауылсыларҙың үҙ вазифаһына һалҡын ҡарауында. Хужалыҡ етәкселәре тарафынан да контроль юҡ, улар мал аҫрау урындарын йыһазландырыуға бәйле талаптарҙы тейешенсә үтәлмәй (мал ябылған биләмәләрҙең яҡшы ҡоймаһы һәм яҡтылығы юҡ). 2018 йылдың алты айында районда биш мал урланған: ат урлауҙың өс факты Туҡай ауылында һәм “Богдан\nагрофирмаһы йәмғиәтендә ике факт. Барлыҡ әлеге урлашыусылар милекселәрҙең үҙҙәренең ғәйебе менән булған, һөҙөмтәлә уларға байтаҡ зыян килгән. Йыш ҡына ер биләүселәр иректә көтөлгән малдарҙы төнгөлөккә ябып ҡуймай. Ҡайҙа булғаны хаҡында ла ҡыҙыҡһынмай, әгәр мал юғалһа, бер нисә көндән һуң ғына Эске эштәр органдарына мөрәжәғәт итә. Граждандарҙың полицияға үҙ ваҡытында мөрәжәғәт итмәүе, малдарҙы үҙҙәре табырға теләүе әлеге енәйәттәрҙе асыу ихтималлығын кәметә. Граждандарҙың һәм хоҡуҡ һаҡлау органдарының уртаҡ көсө менән генә уғрылыҡты кәметеп буласаҡ.\nРәсәй Эске эштәр министрлығының Бишбүләк район


Өфөнөң Баҡалы урамында теркәлгән юл-транспорт фажиғәһе тураһындағы эш судҡа тапшырылды\nИҫегеҙгә төшөрәбеҙ, 26 июнь иртәһендә Константин Федотов эскән килеш руль артына ултырып «Лифан» автомобиле менән бәрелешә. Авария һөҙөмтәһендә 31 йәшлек ҡатын һәләк була. Уның ҡыҙы оҙаҡ ваҡыт дауаханала ята. Тикшереүҙәр барышында, ғәйепле ирҙең бер нисә тапҡыр водитель таныҡлығы алынған булыуы асыҡлана. Уға хәҙер ете йылға тиклем иркенән мәхрүм итеүеү янай.


Башҡорт халҡының Карамзины\nМөхәмәтсәлим Өмөтбаев үҙе иҫән саҡта уҡ күп яҡлы талант эйәһе, туған халҡына ғилем һәм мәғрифәт нурҙарын таратыуҙа бихисап хеҙмәт күрһәткән һоҡланғыс кеше һәм олпат шәхес булараҡ ҙур абруй ҡаҙана. Асылда XIX быуаттың һуңғы сирегендә — ХХ быуат башында Өфөнөң һәм ул саҡтағы Өфө губернаһының ижтимағи фекер тормошон шағир һәм публицист, тарихсы һәм этнограф, ысын мәғәнәһендә киң профилле филолог, телсе һәм тәржемәсе, педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре М.И.Өмөтбаевтан башҡа күҙ алдына килтереүе мөмкин дә түгел. Ғүмеренең нәҡ ошо дәүерендә ул айырыуса емешле ижад итә һәм, шуның менән бергә, ил, халыҡ тормошонда әүҙем ҡатнашып йәшәй, уға күп кенә мөһим мәҙәни, ижтимағи ваҡиғаларҙың уртаһында булырға тура килә. Шул айҡанлы ул губернаның урыҫ телендә сыҡҡан матбуғат сараларында башҡорт халҡының тарихы, теле, этнографияһына, фольклор хазиналарына, милләтебеҙҙең көнүҙәк мәсьәләләренә арналған мәҡәләләр менән сығыш яһай. Уның ғилми-әҙәби эшмәкәрлеге, бер яҡтан, үҙ туған халҡының фәнен һәм мәҙәниәтен үҫтереүҙә ҡиммәтле күренешкә әйләнһә, икенсе яҡтан, губернаның урыҫ телле рәсми даирәләрендә, Иҙел-Урал төбәгенең урыҫ мөхитендә ул үҙ милләтенең ысын илсеһе ролен үтәне. Хәйер, бөтөн ғүмерен халыҡ мәнфәғәтенә хеҙмәт итеүгә арнаған М.И.Өмөтбаев үҙе хаҡында “Беҙ ғауамдың ходатайы” тиеүе менән бик хаҡлы ине, әлбиттә. Үҙ заманының матбуғат биттәрендә уның мәғрифәтселек эшмәкәрлегенә ҙур баһа бирелә, әҙип башҡорт тарихы буйынса киң белемгә эйә булыуы менән танылыу таба. Ә инде 1903 йылдың 11 июнендә “Уфимские губернские ведомости” гәзите уның хаҡында ошондай һүҙҙәр яҙып сыға: “Башҡорттарҙың Сәлим Өмөтбаев тигән 60 йәшлек үҙ шағиры бар. Ул тулҡынландырғыс һәм көслө стилгә эйә. Пушкиндың “Баҡсаһарай”ын бик һәйбәт тәржемә итте; Ҡазанда ла, Ырымбурҙа ла, Уралда ла, Өфөлә лә киң билдәле”.\nМөхәмәтсәлим Ишмөхәммәт улы Өмөтбаев 1841 йылдың 21 авгусында (2 сентябрендә) элекке Ырымбур губернаһы Өфө өйәҙе Йомран-Табын олоҫоноң (Башҡортостан Республикаһының хәҙерге Ҡырмыҫҡалы районы) Ибраһим ауылында башҡорт кантон башлығы ғаиләһендә донъяға килә. Мөхәмәтсәлимдең атаһы Ишмөхәммәт Ишемғол улы Өмөтбаев башҡорт йәмғиәтенең юғары мәҙәниәтле, алдынғы ҡарашлы административ хакимиәт вәкиле булған, күп йыллыҡ хәрби хеҙмәте өсөн орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. Әсәһе Бәлхизә Балапан ҡыҙы шулай уҡ уҡымышлы, халҡы рухиәтен күңелендә һаҡлаған шиғри күңелле ҡатын була. Уларҙың ғаиләһендә ете бала яҡшы тәрбиә алып үҫә. Башланғыс белемде Мөхәмәтсәлим тыуған ауылы мәҙрәсәһендә ала. 1852 йылда атаһы уны Ырымбурҙағы Неплюев кадет корпусына уҡырға урынлаштыра. Ошонда һигеҙ йыл уҡыу осоронда М.И.Өмөтбаев урыҫ, фарсы, ғәрәп, төрки телдәрен өйрәнә, каллиграфия, архитектура, һынлы сәнғәт, хәрби белем серҙәренә төшөнә, математика, география, тарих, әҙәбиәт буйынса яҡшы әҙерлек үтә. Корпуста көнсығыш телдәре белгесе, өлкән уҡытыусы булып эшләгән мәғрифәтсе-ғалим Мирсалих Биксуриндың буласаҡ әҙип һәм ғилем эйәһенә йоғонтоһо ҙур була. Аҙаҡ, 1878 йылдың февралендә, М.И.Өмөтбаев уға арнап “Остазым Мирсалих Биксуринға” тигән шиғыр яҙа, уны Ырымбур йортоноң ғилем баҡсаһындағы бер ҙур ғалим (“сәрри әфраз”) тип атай.\n1860 йылдың авгусында атаһы Мөхәмәтсәлимде, кадет корпусынан алып, тыуған яҡҡа ҡайтара. Ошо ваҡыттан М.И.Өмөтбаевтың хеҙмәт юлы башлана. Башта ул кантон идаралығы тәржемәсеһе вазифаһында Башҡорт ғәскәрендә хеҙмәт итә. 1864 йылда Ҡырмыҫҡалы олоҫо мировой посреднигы писары итеп тәғәйенләнә. 1869 йылда шул уҡ олоҫтоң старшинаһы итеп һайланып, ун йыл буйы ошо тынғыһыҙ вазифаны атҡара, халыҡтың хәлен яҡшыртыр өсөн бик күп тырышлыҡ күрһәтә, колониаль сәйәсәттең бер өлөшө булараҡ нәҡ ошо ваҡытта айырыуса киң ҡолас алған башҡорт ерҙәрен һатыуға ҡулынан килгәнсә ҡаршылыҡ күрһәтә. Артабан был тема уның поэтик ижадында ла сағылыш таба. 1879 йылда, Стәрлетамаҡҡа барып, мәҙрәсә янында асылған урыҫ класында урыҫ теле менән математика уҡытыусыһы булып урынлаша, ошо ваҡыттан алып, Ғ.С.Ҡунафин әйткәнсә, “мәҙәниәт һәм мәғрифәт донъяһына алыҫ сәфәргә юллана”1. Бер йыл да дүрт айҙан һуң, Өфөгә килеп, етем балалар приютында уҡытыусы-тәрбиәсе һәм мосолмандарҙың Диниә назараты (ул ваҡытта аталғанса, Ырымбур Духовный собраниеһы) кәнсәләрендә тәржемәсе булып эшләй башлай. Уны тиҙҙән окружной судҡа тәржемәсе эшенә ылыҡтыралар. Өфөлә М.И.Өмөтбаев ныҡлап әҙәби-ғилми ижад эшенә сума. Рәсәйҙең үҙәк һәм губерна гәзиттәрен, шулай уҡ төрки телендә сыҡҡан атаҡлы “Тәржемән” гәзитен алдырып уҡып бара, үҙе лә матбуғат биттәрендә мәҡәләләр менән сығыш яһай. Ғилми йәмғиәттәр, һәр төрлө комиссияларҙың эшендә ҡатнаша. Урыҫ һәм башҡорт интеллигенцияһы вәкилдәре, төбәкте өйрәнеүсе Рәсәй яҙыусылары менән бәйләнеш тота. Ошонда уҡ, бер аҙ алға китеп, әйтеп үтәйек: 1894 йылдың сентябрендә Диниә назаратында мөфтөй Мөхәммәтйәр Солтанов һәм Ризаитдин Фәхретдинов ҡатнашлығында арҙаҡлы илгиҙәр шағирыбыҙ Мифтахетдин Аҡмулла менән сәй мәжлесендә табындаш була, күңелдәре асылып китеп, икәү-ара шиғыр әйтешеп алалар. Башта Аҡмулла “мөфтөй хәҙрәткә хитап итеп”, “һүҙҙәрен үә өслүбен монасип килтереп”, шиғыр һөйләй. Уның артынса, “һис көтөлмәгән ваҡытта”, кәйефләнеп, Мөхәмәтсәлим шиғри һүҙҙе дауам итә. “Уның туҡтауына Аҡмулла, Аҡмулла туҡтауына Мөхәмәтсәлим… шиғырҙарын һөйләнеләр. Үҙҙәренең йәш ваҡыттарын хәтерҙәренә төшөрөп, бөгөнгө ваҡыттарын һәм дә ниндәй мәжлестә булыуҙарын да онотоп ебәрҙеләр”2, тип иҫкә ала аҙаҡ был мәжлес хаҡында Ризаитдин Фәхретдинов. Ул ваҡытта инде Аҡмулла талантлы сәсән-шағир булараҡ дан ҡаҙанһа, М.И.Өмөтбаев “төрлө мәжлес күргән… Мәскәү һәм Петербургтарҙа йөрөгән… мөфтөй Сәлимгәрәй менән таж кейеү байрамдарында ҡатнашҡан”, шуның өҫтөнә “әҙәбиәт үә тарих менән етди шөғөлләнгән”, урыҫ әҙиптәре үә мөхәррирҙәренең тәржемәи хәленән хәбәрҙар3 мәшһүр бер зат була. Уны, мәҫәлән, 1883 йылда Урыҫ география йәмғиәтенең Ырымбур бүлегенә ағза итеп һайлайҙар, шул уҡ йылда Мәскәүҙә Александр III батшаны тәхеткә ултыртыу тантанаһында ҡатнаша. 1886 йылда Өфөнөң 400 йыллығын, 1899 йылда А.С.Пушкиндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы юбилей комиссияларының ағзаһы була. 1887—1889 йылдарҙа ваҡеф (мөлкәт) эштәрен тикшереү комиссияһына эшкә саҡырылып, бер аҙ ваҡыт Петербургта, аҙаҡ Ҡырымда йәшәп, оҙайлы сәфәрҙә йөрөп ҡайта. Уға үҙ заманы өсөн мәртәбәле һаналған коллегия теркәүсеһе (1884), губерна сәркәтибе (1885), коллегия сәркәтибе (1889), титуллы кәңәшсе (1892) һымаҡ исемдәр бирелә. Ул йәнә III дәрәжә Изге Станислав ордены, көмөш һәм бронза миҙалдар менән бүләкләнә. Әммә, һаулығы ҡаҡшау сәбәпле, 1899 йылдың 21 авгусында барлығы 59 һум 40 тинлек пенсия менән отставкаға сыға. Өлкән йәштәге әҙип ғилми-ижади эшмәкәрлеген ауыр шарттарҙа дауам итә. Пенсияһын арттырыуҙы һорап, власть органдарына хаттар яҙып ҡараһа ла, үтенесе ҡәнәғәтләндерелмәй. 1904 йылдың 14 декабрендә, ниһайәт, батша ғали йәнәптәренең үҙенә хат менән мөрәжәғәт итә. Унда ошондай юлдар бар: “Отставкаға сыҡҡандан бирле мин йәшәү сығанағын үҙемдең тәржемәләремде, проза һәм шиғри әҫәрҙәремде баҫтырыу юлы менән табам. А.С.Пушкин әйткәнсә, мин ҡышын утынһыҙ, йәйен еңел арбаһыҙ шағир булып йәшәйем”. Әммә бынан һуң да әҙиптең матди хәле һис бер үҙгәрешһеҙ ҡала.\nТалантлы ғалим-энциклопедист, мәғрифәтсе шағир, публицист һәм тәржемәсе М.И.Өмөтбаев 1907 йылдың 28 июнендә 66 йәшендә вафат була. Ул үҙенең тыуған төйәгендә — хәҙерге Ҡырмыҫҡалы районы Ибраһим ауылы зыяратында ерләнгән. 1991 йылда, әҙиптең тыуыуына 150 йыл тулған көндәрҙә, Ибраһим ауылында уның тормошона һәм ижадына арналған музей асылды.\nXIX быуаттың икенсе яртыһында һәм XX быуат башы башҡорт әҙәбиәтендә, башҡорт халҡының ижтимағи фекер тарихында Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев ижады — сағыу күренештәрҙең береһе. М.Өмөтбаевты М.Аҡмулла менән сағыштырып ҡараһаң, бик ҡыҙыҡ бер күҙәтеү яһарға мөмкин: характер һәм эшмәкәрлектәре менән улар икеһе бөтөнләй ике төрлө шәхес һәм әҙиптәр. М.Аҡмулла — тынғыһыҙ дала улы, илдән илгә күсеп йөрөп ижад итеүсе сәсән-шағир. Уның поэтик таланты ла, һәр ваҡыт тиерлек халыҡ алдында һөйләү, әйтештәрҙә ҡатнашыу мәнфәғәтенән сығып, импровизаторлыҡ йүнәлешендә сарлана, үткерләнә бара. М.Өмөтбаев иһә европаса йәшәү рәүешен ҡабул иткән, ауылдан сыҡһа ла, ҡалала төпләнеп, бер юлы бер нисә фән менән шөғөлләнеүсе ғалим һәм шағир. Уның башҡорт мәҙәниәтен, ижтимағи аңыбыҙҙы үҫтереүгә, рухи донъябыҙҙы байытыуға индергән өлөшө һәм хеҙмәте нәҡ ошо күп ҡырлы, күп төрлө эшмәкәрлеге менән баһалана ла.\nМ.И.Өмөтбаевтың күренекле хеҙмәттәре араһында “Фарсы нәхеүе” (“Фарсы грамматикаһы”), “Йыһаннамә”, “Татар нәхеүе” һымаҡ ҡулъяҙма китаптары булғанлығы билдәле. Уларҙың ҡайһы берҙәре, үкенескә күрә, һаҡланмаған. Әҙиптең 1897 йылда Ҡазанда баҫылған “Йәдкәр” исемле йыйынтығы — XIX быуат аҙағы башҡорт мәҙәниәтенең күркәм ҡомартҡыларының береһе. Ә инде уның әҙәби һәм ғилми ижадының иң мөһим өлгөләре беҙҙең дәүерҙә, 1984 йылда, шул уҡ исем аҫтында айырым йыйынтыҡ булып донъяға сыҡты. Китапҡа М.И.Өмөтбаевтың шиғырҙары, публицистик әҫәрҙәре, юл яҙмалары, тарихи-этнографик хеҙмәттәре, фольклор яҙмалары, тәржемәләре, шул иҫәптән А.С.Пушкиндың “Баҡсаһарай фонтаны” поэмаһының тәржемәһе урынлаштырылған.\nМөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың поэтик мираҫы күләм яғынан бик үк ҙур түгел — уның беҙгә билдәле шиғырҙары дүрт тиҫтә самаһы. Әммә был мираҫ үҙенең ысын халыҡсанлығы, ил ғәмдәре менән һуғарылған булыуы йәһәтенән әҙәбиәтебеҙ тарихында мөһим урынды ала. “Өмөтбаев шиғырҙарының күҙгә ташланып торған үҙенсәлеге лә тап ана шунда — уларҙың башҡорт тематикаһына яҙылған булыуында, — тип яҙҙы был хаҡта профессор Әхнәф Харисов. — Ул иң характерлы шиғырҙарында үҙен шағир-тарихсы, шағир-этнограф итеп күрһәтә”4. Образлылыҡҡа ҡарағанда, күберәк хәл-ваҡиғалар теҙеп һөйләп биреүгә ҡоролған. Әммә уның ижадында “Йомран иле”, “Шикәйәт”, “Бында ерҙең ниғмәттәре” һымаҡ шиғырҙары тыуған ерҙе, халыҡ тормошон образлы тел менән һөйләп биреү йәһәтенән айырылып тора. “Йомран иле” әҫәрендә ул башҡорт шағирҙарынан тәүгеләрҙән булып ер-һыуҙарыбыҙҙың яҙмышы мәсьәләһен күтәреп сыға:\nБалапан һәм Кесе Талпаҡ\nЯталар миҫле* аҡ ҡалпаҡ.\nАғастары бөгөн ваҡ-ваҡ,\nУлар ҙа һәм һирәкләнгән.\nӘгәр күл булһа ағасһыҙ,\nШулай ил ҡала башһыҙ.\nЙә булһа ауыҙың тешһеҙ,\nНи файҙа шул ирендәрҙән!\nКөйөрһөң һәм тирәк өсөн,\nТабалмаһаң кәрәк өсөн.\nБөгөн, ахыр, ярағы өсөн,\nКөйөрһөң, булһаң ирҙәрҙән.\nБашҡорт ерҙәренең колонизаторҙар тарафынан аяуһыҙ таланыуы “Шикәйәт” шиғырында айырыуса әсенеү тойғоһо менән бәйән ителә:\nЗаманында бай булған был ерҙәрҙә\nТулы урман менән ҡорт, мал-тыуарҙа,\nКүмәк ғәскәр һәм закон ярҙамында\nҠарар тапты сауҙагәрҙәр сауҙаһында.\nАяҡлы мал тамам бөтә яҙҙы,\nАғастар аҡты, Әстерханға уҙҙы.\nУның артынса осто ҡорт һәм әре,\nЮҡ инде тағ* кеби ағас тауары.\n“Ишек төбөндә” исемле шиғырҙа замандың социаль йөҙө ғәйәт асыҡ сағыла биреп ҡуя:\nБайлыҡ-муллыҡ ишегенә ҡаҡтым мин оҙаҡ,\nТөштө тәҙрәнән алдыма ярты тин аҙаҡ.\nҮтә алманым мәрхәмәттең тупһаһын атлап,\nУнда бик күптәр сират торалар, һаҡлап.\nШағирҙың был һүҙҙәре осраҡлы әйтелмәгәйне, әлбиттә. Ул үҙенең тормошо, яҙмышы менән дә шундай юлдарҙы яҙырға хаҡлы ине.\nМ.Өмөтбаев ижадында, Ә.И.Харисов һүҙҙәре менән әйтһәк, “үҙенең этнографик мәғлүмәт биреү өҫтөнлөгө менән” айырылып торған “Үткән заманда башҡорт ҡыҙҙарының оҙатылыуы” тигән шиғыр ғәйәт ҡыҙыҡлы урын алып тора. Әҫәр хәҙер инде онотолоп бөткән йола күренештәрен — башҡортта ҡыҙ оҙатыу тәртиптәрен йәнле һәм мауыҡтырғыс бер тамаша итеп, халыҡсан тел менән тасуирлап биреүе айҡанлы этнографтар өсөн генә түгел, киң ҡатлам уҡыусылар, шулай уҡ туған тел уҡытыусылары өсөн дә үҙенсәлекле бер сығанаҡ булараҡ әһәмиәт ҡаҙана.\nЖанрҙар йәһәтенән М.Өмөтбаев поэзияһы шулай уҡ үҙенсәлекле: унда лирик шиғырҙар ҙа, шикайәт тә, элегия, шулай уҡ мәҫәл дә бар. Уның “Ҡайыш илә Йүкә” исемле мәҫәле әҙәбиәтебеҙ тарихында ғәйәт киң билдәле. Ә.И.Харисов был мәҫәлде “Һүҙ сәнғәтенең шаҡтай камил әҫәре” тип атаған.\nМ.И.Өмөтбаевтың тарихи-этнографик хеҙмәттәре араһында “Башҡорттар”, “Өфөнөң тарихына ҡағылышлы материалдар”, “Башҡорт халҡының аҡ һәм ҡара көндәре”, “Кесе табын халҡының бабалары һәм унан айырылған йомран-табын ере”, “Әй башҡорттарының нәсәбнамәһе”, “Башҡорттар һәм торғауыт ҡалмыҡтары тураһында бер нисә һүҙ”, “Аҡташ хан”, “Ағиҙел буйындағы ғөләмә үә мәшәйехтәр” тигән очерктары һәм мәҡәләләре Башҡортостан һәм башҡорт тарихын өйрәнеүҙә баһалап бөткөһөҙ ҡиммәтле мәғлүмәттәр тупланған булыуы менән оло баһаға лайыҡ.\nҒалим һәм әҙип башҡорт халҡының фольклоры, көнкүреше, йолалары, ғөрөф-ғәҙәте, халыҡ медицинаһы буйынса бай материал йыйыуы менән дә фән үҫешенә ҙур өлөш индерҙе. Ғилми хеҙмәттәрендә, публицистик ижадында һәм ижтимағи эшмәкәрлегендә ул үҙ халҡының яҙмышында мөһим урын тотҡан социаль, мәҙәниәт, мәғариф, матбуғат мәсьәләләрен күтәреп сыҡты, башҡорт ерҙәрен талауҙы фашлап сығыш яһаны, башҡорттарҙы үҙ туған телендә уҡытыу талабын алға ҡуйҙы. Уның был идеялары беҙҙең заманда ла актуаль мәсьәлә булып ҡала.\n“М.Өмөтбаев — шағирҙың башҡорт мәғрифәтселек әҙәбиәтен үҫтереүҙәге роле ҙур, — тип билдәләне академик Ғайса Хөсәйенов. — М.Өмөтбаев ғалим һәм әҙип йөҙөндә яңы типтағы башҡорт ғилеменең һәм әҙәбиәтенең күтәрелеше асыҡ күренә, ул милли тормошобоҙҙа Көнбайыш менән Көнсығыш мәҙәниәтенең, ғилеменең иң яҡшы традицияларын берләштереүҙә һәм артабан үҫтереүҙә оло хеҙмәт күрһәтте”5.\nЭйе, Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев барса ғүмерен, талантын, киң белемен туған халҡына хеҙмәт итеүгә арнаны, башҡорттар тураһында төрлө уйҙырмалар таратыусы яуыз йәндәргә ҡаршы сыҡты, милләтебеҙҙең рухи бөйөклөгөн яҡлап һәм һаҡлап, арымай-талмай ижад итте. Ул ысын мәғәнәһендә оло аҡыл эйәһе, үҙ халҡының тоғро күңелле, арҙаҡлы эшмәкәре булды. Ғалим һәм әҙиптең бик күп фекерҙәре һәр заманға ауаздаш, һәр быуындың рухи ынтылыштарына йүнәлеш биреп торорҙай. Үҙе тарих һәм этнография фәненең тәрәндәге ҡатламдарына күҙ һалып, үҙ халҡы күҙлегенән ул ошондай һығымтаға килде: “Аҫаба башҡортҡа өс нәмәне белеү мотлаҡ: беренсеһе — үҙеңдең сығышыңды, йәғни үҙ ырыуыңды белеү, икенсеһе — йондоҙҙарҙы исемләп аңлатыу һәм өсөнсөһө — риүәйәттәрҙе һәм өләңдәрҙе белеү”.\nУл йәшәгән дәүерҙә башҡорттарҙы өйрәнеү фәне әле яңы башланып ҡына тора ине. Уның ваҡытында ла, унан һуң да башҡорт тарихын фальсификациялау күренештәре аҙ булманы. Шуның өсөн дә М.И.Өмөтбаевтың “Һәр халыҡтың тарихы өйрәнелһен өсөн уның үҙ Карамзины булыуы шарт” тигән мәшһүр һүҙҙәре бөгөнгө көн өсөн дә әһәмиәтле. Иншалла, киләсәктә лә үҙ Карамзиндарыбыҙ булыр, улар үҙ халҡын яратып, уның олонан да оло, ысын мәғәнәһендә бөйөк тарихы менән ғорурланып, фәнебеҙҙе артабан да шул тарихҡа һәм шул халыҡҡа торошло итеп үҫтереү хәстәрлеген күрерҙәр.


Шишмә районында яҙғы баҫыу эштәре 50 мең гектар майҙанда башҡарыласаҡ, әлегә пландың өстән бер өлөшө үтәлгән\nБигерәк тә, «Яңы Троицк» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә эштәр көйлө бара. Әлегә ауыл уңғандары иртә яҙғы культулар менән бер рәттән 500 гектарҙа көнбағыш сәсә. Быйыл кукуруз да үҫтереләсәк. Хужалыҡта орлоҡ, яғыулыҡҡа ҡытлыҡ юҡ, эшсе ҡулдар ҙа етерлек. Бында башлыса йәш коллектив йыйылған. Механизаторҙар көндәрҙең аяҙ тороуына ҡыуана.\n«Яңы Троицк» хужалығында эшләүселәр мул уңышҡа өмөтләнә. Быйыл техник культураларҙан ғына 15 миллион һумлыҡ килем көтөлә. Был сумма башлыса техниканы яңыртыуға тотоноласаҡ. «Фермалағы малдар өсөн дә аҙыҡ мул әҙерләнә»,-ти ойошма етәксеһе.


Былтыр республикала финанс өлкәһендә 700 миллион һумдан ашыу суммаға тәртип боҙоу осраҡтары иҫкәртелгән\nШулай уҡ тикшереүҙәр ваҡытында асыҡланған етешһеҙлектәрҙе бөтөрөүҙе талап итеү системаһы айырыуса үҙ һөҙөмтәлелеген күрһәткән.\nБыл турала бөгөн Башҡортостан Контроль-иҫәп палатаһының йыл йомғаҡтарына арналған коллегия ултырышында билдәләнде. Финанс тәртибен боҙоуҙы асыҡлау һәм уның күләмен билдәләү - беҙҙең тикшереү эшмәкәрлегенең бер өлөшө генә, тиелде кәңәшмәлә. Ведомство барлыҡ бюджет процесын, йәғни планлаштырыуҙан алып дәүләт һәм муниципаль хеҙмәтләндереүҙе ҡулланыусыға алып барып еткергәнгә тиклем булған бөтә эште үҙ эсенә ала. Һуңғы йылдарҙа палата вәкилдәре алдан контроллек итеүҙе эшмәкәрлектең өҫтөнлөклө йүнәлеше итеп алған. Был ысул хәүеф ихтималын асыҡлау һәм уны иҫкәртеү мөмкинлеге бирә.\nБылтыр бюджет аҡсаларын маҡсатҡа ярашлы файҙаланмағаны өсөн 69 етәксеһе административ, 105-е дисциплинар яуаплылыҡҡа тарттырылған. Ете кешегә биләгән вазифаһын ҡалдырырыға тура килгән. Финанс өлкәһендә тәртип боҙоусылар өсөн 1 миллион 100 мең һум самаһы штраф һалынған.


"Һөт иле"ндә - "Башҡортостандың иң яҡшы сыры" | «Ашҡаҙар» радиоhы сайты\n"Һөт иле"ндә - "Башҡортостандың иң яҡшы сыры"\nӨфөлә «Һөт иле» фестивале барышында «Башҡортостандың иң яҡшы сыры» конкурсы уҙғарыла. Республика Ауыл хужалығы министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, профессиональ жюри республиканың иң яҡшы сырын һайлай. Унда ҡатнашыуға ауыл хужалығы кооперативтары, фермер һәм шәхси ярҙамсы хужалыҡтар, һөт эшкәртеү предприятиелары саҡырыла.\nҒаризаны 20 авгусҡа тиклем hasanova.ii@bashkortostan.ru электрон почтаһына ебәрергә кәрәк, белешмәләр өсөн телефон: 218-05-39.\nИң яҡшы сырҙар конкурсы Конгресс-холда йома, 24 августа уҙа. Фестиваль иһә Салауат Юлаев майҙанында 25 августа була.


Владимир Путин 2018 йылда Рәсәй президентын һайлауҙа ҡатнашыуы хаҡында иғлан итте | «Ашҡаҙар» радиоhы сайты\nВладимир Путин 2018 йылда Рәсәй президентын һайлауҙа ҡатнашыуы хаҡында иғлан итте\nВладимир Путин 2018 йылда Рәсәй президентын һайлауҙа ҡатнашыуы хаҡында иғлан итте, тип яҙа ТАСС агентлығы. Был турала дәүләт башлығы ГАЗ автомобиль заводы ветерандары һәм эшсәндәре менән осрашыуҙа белдерҙе. Дәүләт башлығының һүҙҙәрен алҡыштар менән ҡаршы алдылар. Владимир Путиндың вәкәләт ваҡыты 2018 йылдың 7 мартында тамамлана. 2018 йылда Путин президентҡа дәғүәсе сифатында һайлау алды кампанияһында дүртенсегә ҡатнаша. Һайлауҙа еңгән осраҡта дәүләт башлығы вазифаһын 2018 йылдан 2024 йылға тиклем тағы алты йыл биләйәсәк. Рәсәйҙең дәүләт башлығы итеп ул беренсе тапҡыр 2000 йылда 4 йылға һайланғайны.


Радий Хәбиров сүп-сар сығарған өсөн хаҡты йәнә төшөрөүҙе талап итте\n15 Ғинуар 2019, 12:49\nРеспублика Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров йәнә яңы коммуналь хеҙмәт — сүп-сар сығарған өсөн хаҡты кәметеүҙе талап итеүе хаҡында иҫкә төшөрҙө.Ҡалала түләү — 70, ә элек сүп-сар йыйыу системаһы ойошторолмаған тораҡ пункттарҙа 35 һумдан артмаҫҡа тейеш. «Был һандарҙы — 70-те һәм 35-те социаль-иҡтисади, халыҡтың социаль хәленән сығып атаным. Мине ишетегеҙ. Башҡа һандарҙы ҡабул итмәйем», — тине Радий Хәбиров.\nКисә Хөкүмәттәге оператив кәңәшмәлә республика Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров йәнә яңы коммуналь хеҙмәт — сүп-сар сығарған өсөн хаҡты кәметеүҙе талап итеүе хаҡында иҫкә төшөрҙө.\nУның фекеренсә, ҡалала түләү — 70, ә элек сүп-сар йыйыу системаһы ойошторолмаған тораҡ пункттарҙа 35 һумдан артмаҫҡа тейеш.\n«Был һандарҙы — 70-те һәм 35-те социаль-иҡтисади, халыҡтың социаль хәленән сығып атаным. Мине ишетегеҙ. Башҡа һандарҙы ҡабул итмәйем», — тине Радий Хәбиров.\nБашҡортостанда ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары менән эш итеү буйынса яңы коммуналь хеҙмәт өсөн иҫәп 25 ғинуарҙан килә башлай. Ләкин әле үк идара итеүсе компанияларҙан яңы хеҙмәт өсөн хаҡ яҙылған түләү ҡағыҙҙарын алыу осраҡтары бар.\n«Кемдер аҡса алырға ашыға, күрәһең. Был законға ҡаршы, бындай хәлдәрҙе принципиаль ҡарайбыҙ, ҡырҡа бөтөрәбеҙ, башҡаса бер кем дә икенсе улай эшләмәһен өсөн. Ошондай икеләтә түләүҙәрҙе булдырмау маҡсатында быны махсус контролгә ҡуйыуҙы һорайым», — тип билдәләне Радий Хәбиров.\nБынан тыш, төбәк етәксеһе район хакимиәттәре башлыҡтарына 2019 йылдың аҙағына тиклем барлыҡ тораҡ пункттарҙы контейнер майҙансыҡтары менән тәьмин итергә ҡушты. Уның һүҙҙәренсә, республика уларҙы әҙерләү сығымдарын ҡапларға әҙер. Әлеге ваҡытта 10 меңдән ашыу контейнер майҙансыҡтары, шулай уҡ 20 меңдән күберәк контейнер кәрәк.\nРадий Хәбиров Башҡортостандың тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры урынбаҫары Нияз Фазыловты республикала ҡалдыҡтар менән эш итеү өлкәһендә реформаны тормошҡа ашырыуҙы контролдә тотоу өсөн яуаплы итеп тәғәйенләне.\n25 ғинуарҙан төбәктә ауыл биләмәләре башлыҡтары менән кәңәшмәләр үткәрелә башлай. Унда ағымдағы хәлде һәм ошо тәңгәлдәге мәсьәләләрҙе тикшереү күҙаллана.


Поло — Башҡорт Википедияһы\nПо́ло (фарс. چوگان) (ингл. Polo) — туп менән командалы спорт төрө, бында ҡатнашыусылар аттарға менеп тупты майҙансыҡ буйлап махсус сәкән ярҙамында күсереп йөрөтәләр. Көнәркәш ҡапҡаларына ни тиклем күберәк туп индереү — уйындың маҡсаты булып тора.\nПоло уйнау. Урта быуат фарсы миниатюраһы\nАргентинала поло буйынса чемпионат\nҠышҡы поло. Рәссамы С. Л. Кожин\nБеҙҙең эраның беренсе мең йыллығында командалы уйын — човган (човган-поло) уйыны булараҡ барлыҡҡа килгән. Быуаттар дауамында човган уйыны Урта Азияла, Иранда, Әзербайжанда, Төркиәлә, Ираҡта, Ҡаҙағстанда һәм уларға сиктәш төрки илдәрҙә популяр була. Уйындан күренештәр боронғо миниатюраларҙа йыш ҡына һүрәтләнә, шулай уҡ боронғо ҡулъяҙмаларҙа уның тураһында ентекле тасуирлама һәм уйын ҡағиҙәләре бирелә. Човган буйынса тәүге халыҡ-ара ярыштар XII быуатта Бағдад ҡалаһында Урта Көнсығыш һыбайлылары араһында ойошторола.\nУйындың Европала һәм бөтә донъяла таралыуында һәм үҫешендә инглиздәр ҙур роль уйнай. XIX быуатта Һиндостандан Англияға килтерелгән човган уйыны бик тиҙ популярлыҡ яулай, ә яңы ҡағиҙәләр индереү был уйындың Европала һәм Америкала тиҙ таралыуына булышлыҡ итә.\nИнглиздәрҙең инициативаһы буйынса был уйын хәҙерге атама менән — атлы поло тип атала һәм 1900 йылда Парижда үткән II Олимпия уйындары программаһына кертелә. Был ярыштарҙа өс илдән 5 команда ҡатнаша. Артабан 1908, 1920, 1924, 1936 йылдарҙағы Олимпия уйындары программаларында була.\nБыл спорт төрө бигерәк тә Бөйөк Британияла, АҠШ-та, Һиндостанда, Пакистанда, Аргентинала һәм Австралияла таралған.\n1987 йылдан поло буйынса донъя чемпионаттары уҙғарыла. Аргентина, Бразилия, Чили һәм АҠШ командалары иң юғары уңыштарға өлгәшәләр.\nКоманда дүрт чабандан тора. Асыҡ һауала уйын өсөн туптың диаметры 3¼ дюйм (8.3 сантиметр), ауырлығы — 4 унция (113,4 грамм). Сәкән традицион рәүештә бамбук йәки тал таяҡтарынан яһала. Уйын өсөн пони аттарының махсус тоҡомдарын үҫтерәләр һәм өйрәтәләр.\nМатч чакка (ингл. chukka) тип аталған периодтарҙан тора, уларҙың дауамлылығы — 7 минут. Теге йәки был ярыштың ҡағиҙәләренә ҡарап, матч 4, 6, йәғни 8 периодтан торорға мөмкин. Бигерәктә 6 периодтан торған матч бик популяр.\nУйын майҙансығының оҙонлоғо 300 ярд, ә киңлеге − 160 ярд (яҡынса 5-6 футбол майҙансыҡтарына тиң). Ҡапҡалар майҙансыҡтың ситке һыҙыҡтарҙың уртаһында ҡуйыла, улар бер-береһенән 8 ярд алыҫлығында урынлашҡан ике штанганан тора.\nВикимилектә Поло темаһы буйынса медиафайлдар бар.\nХалыҡ-ара Поло Федерацияһы (инг.)\nБыл спорт тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып\nҠалып:Командные виды спорта\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Поло&oldid=773649 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 13 ғинуар 2018 в 05:10\nБыл бит һуңғы тапҡыр 05:10 13 ғинуар 2018 үҙгәртелгән.


Йәрәбә һалынған, яҙмышҡа яҙылған\nНисек йәшәйһең, оло кеше?\n11 Сентябрь 2019, 12:07\nХәйбулла районы Аҡъяр ауылында йәшәгән Гөлдәр Ҡадаеваның яҙмышы – бер китап яҙырлыҡ. Уның менән яратҡан журналымдың уҡыусыларын да таныштырғым килә.\n– Гөлдәр! Гөлдәр, ас ишегеңде! – Ныҡ итеп ишек шаҡыуға Гөлдәр апай йоҡо аралаш: «Тағы бер-бер хәл булдымы икән?» – тине лә, урынынан һикереп тороп, ғәҙәттәгесә, йүгереп китергә уйлағайны ла карауаттың ситенә саҡ тотоноп ҡалды. Ҡултыҡ таяғын алып, ишеккә юлланды. Элекке танышы булып сыҡты, ҡаланан ейәнсәре килгән, туҡтауһыҙ эсе китә, тип, ҡурҡышынан төн уртаһында ишек шаҡый икән. Гөлдәр апай үҙ кәңәшен бирҙе лә йәнә карауатына килеп ятты, тик ары йоҡлап китә алманы. Эйе, ундай ете төн уртаһында ишек шаҡыуҙарҙың иҫәбе-һаны юҡтыр, шул шаҡыуҙар хатта мейеһенә һеңеп ҡалған. Иртәнме, кисме, төн уртаһымы – тәүлек әйләнәһенә ауыл медпунктынан да, Ҡадаевтарҙың өйөнән дә кеше өҙөлмәне. Ғүмер буйы халыҡты дауалаған Гөлдәр Фәтҡулла ҡыҙы хаҡлы ялда, инде һикһәнен тултырҙы. Күпме кешенең һаулығын һаҡлап алып ҡалған, күпмеһенең ғүмерен оҙонайтҡан ул!\nСиләбе өлкәһенең Арғаяш районы Ҡолой ауылында 1939 йылдың 12 авгусында донъяға килгән ҡыҙ балаға ата-әсәһе, гөл кеүек балҡып йәшәһен тип, Гөлдәр исемен ҡушҡан.\nГөлдәрҙең әсәһе Ғәлиә Кәрим ҡыҙы Кинйәбулатова, медицина техникумын тамамлап, тыуған яҡтарында матур ғына эшләп йөрөгәндә, ҡаты сирләп, яҡты донъя менән хушлаша. Бәпесенә туғыҙ ай ғына булып ҡала. Атаһы Фәтҡулла Бәхтегәрәев һуғышҡа киткән еренән әйләнеп ҡайтмай.\nҮкһеҙ етем ҡалған Гөлдәрҙе туғандары ҡарай. Әсәһе Ғәлиәнең бер туғандары Кәтибә менән Уран – Өфөлә, Мөхлисә менән Ынйыҡай тыуған яҡтарында ғүмер кисерә. 10 йәше тулғансы Силәбе өлкәһендә йә бер апаһы, йә икенсеһе ҡарамағында була. 12 йәше тулғас, Ынйыҡай апаһы Гөлдәрҙе Силәбе – Өфө поезына ултыртып, Кәтибә апаһына, Өфөгә оҙата. «Бөтә әйберемде бер яулыҡҡа бәйләп, ҡулыма тоттороп, матрас ҡосаҡлатып оҙатты», – тип иҫләй ул. Кәтибә апаһы менән вокзалда аймылышалар. Ҡыҙ юғалып ҡалмай, адрес буйынса йортон үҙе эҙләп бара. Кәтибә апаһының ғаиләһе ҡуртымға алынған фатирҙа бер бүлмәлә йәшәй икән. Уның улы Рамаҙан һәм Мөхлисә һеңлеһенең ике ҡыҙы янына Гөлдәр өҫтәлә, шулай итеп, биш кеше бергә ғүмер итәләр.\nКәтибә апаһы, Гөлдәрҙең киләсәген хәстәрләп, уны Гоголь урамындағы 4-се балалар йортона урынлаштыра. Йыш ҡына янына барып йөрөй, ял көндәрен, каникулдарын ҡыҙ апаһында үткәрә. 8-се класты тамамлағас, әсәһе Ғәлиә белем алған Өфөләге медицина техникумына уҡырға инә, уны уңышлы тамамлап, фельдшер-акушер дипломына эйә була. Гөлдәр Фәтҡулла ҡыҙы, туғандары йәшәгән Бикҡол ауылына ҡайтып, эш башлай. Ул заманда Башҡортостанда уҡыу йортон бөтөргән белгес республикала эшкә ҡалырға тейеш була. Ҡыҙҙы Өфөгә саҡыртып алып, Хәйбулла районына йүнәлтмә бирәләр. Бына шулай тәҡдире хәл ителә, йәрәбә һалына, яҙмышы яҙыла.


Борай районы — Башҡорт Википедияһы\nБорай районы (рус. Бураевский район) — Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге — Борай ауылы. Районда 25982 кеше йәшәй.\n14 ауыл биләмәһе\nНурисламов Борис Шәрәфғәли улы\nВяльшин Ремил Закир улы\n1 820 км² (35 урын)\nБашҡортостандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. 1930 ойошторолған. Майҙаны — 1820 км². Халыҡ һаны (мең кеше): 1979 — 39,2; 1989 — 29,7; 1995 — 29,2. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — км²-ға 16 кеше. Күпселек башҡорттар, удмурттар һәм татарҙар йәшәй. Район үҙәге — Борай ауылы.\n5 Соцаль-мәҙәни өлкә\n6 Билдәле шәхестәр\nРайон территорияһында Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегенең һәм Түбәнге Ағиҙел уйһыулығының бер өлөшөн биләй, төньяҡ урман-дала ауыл хужалығы зонаһына инә. Климаты йылы, аҙ ғына ҡорораҡ. Тере Танып йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары йылға селтәрен тәшкил итә. Киң япраҡлы, ылыҫлы урмандар дөйөм майҙаны 17%-тан күберәген биләй, 81 % тирәһе — ауыл хужалығы ерҙәре. Ере көлһыу ҡара, һоро урман һәм туғай тупраҡлы.\nРайон территорияһы геотектоник йәһәттән Бөрө биләненә һәм Башҡортостан көмбәҙенең сиктәге зонаһына ҡарай. Нефть ятҡылыҡтары асылған (Борай, Касияр, Киҙгән һ.б.), шулай уҡ Әзәк, Борай, Баҙраҡ, Казанцево һәм Мулла балсыҡ, ҡом ятҡылыҡтары кирбес һуғыуға яраҡлы. Запасы — 2 млн м³. Салҡаҡ һәм Вострецово ауылы араһында дөйөм запасы 7,6 млн м³ булған Ҡара Яр һәм Меңле ҡомло-ҡырсынташ ятҡылыҡтары бар.\nЕтештереүҙең төп тармағы — ауыл хужалығы. Ул иген культуралары (яҙғы бойҙай, ужым арышы, ҡарабойҙай, борсаҡ), картуф үҫтереү, һөт-ит малсылығы һәм сусҡасылыҡ буйынса махсуслашҡан. Сәнәғәте ваҡ нефть промыслалары, сыр-май, ҡатнаш мал аҙығы з-дтары һәм ремонт-техника, ағас әҙерләү һәм эшкәртеү, төҙөлөш материалдары етештереү предприятиеларынан тора.\nРайон терретироияһы аша Өфө—Яңауыл автомобиль юлы үтә. Ағиҙел йылғаһындағы Вострецово пристане республика йылға транспорты системаһына инә.\nРайонда 63 дөйөм белем биреү мәктәбе шул иҫәптән 20 урта мәктәп, 34 дөйөм китапхана, 73 клуб учреждениеһы, 3 дауахана бар. Тыуған яҡты өйрәнеү (Борай ауылы) һәм С. С. Вострецовтың мемориаль музейҙары эшләй.\nТатар телендә «Алга» район гәзите сыға.\nБикбов Сәрүәй Шәйбәк улы (26.10.1908—5.02.1990), совет партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1956—1972 йылдарҙа Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының 2—8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ленин (1948), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), өс «Почёт Билдәһе» (1944, 1945, 1967) ордендары кавалеры. Иҫке Бикмәт ауылынан.\nВолодина Октябрина Федоровна (10.09.1927), Борай ауылының 1-се мәктәбендә 1949—1982 йылдарҙа эшләгән педагогик хеҙмәт ветераны, РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.\nГәрәев Ибраһим Сәхипгәрәй улы (25.12.1918—3.10.1997), хужалыҡ эшмәкәре, 1957—1980 йылдарҙа В. И. Ленин исемендәге колхоз рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1973). Ленин (1971), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966) ордендары кавалеры. Бәләкәй Баҙраҡ ауылынан.\nҒәзизов Хәтиб Шәрифйән улы (1.05.1949), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2003). Берләҫ ауылынан.\nЗакиров Әхмәт Закир улы (19.03.1911—29.03.1988), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия лейтенанты (1944), Советтар Союзы Геройы (1944). Кәшкәләү ауылынан.\nСәмиғуллин Рәдис Ниғәмәтйән улы (16.04.1939), ғалим-ветеринар врач. Ветеринария фәндәре докторы (1991), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2008), РСФСР ауыл хужалығының социалистик ярыш отличнигы (1976, 1978). Оло Баҙраҡ ауылынан.\nТимерғәлиева Хәмдүнә Сәйетғәли ҡыҙы (24.05.1949—14.09.2020), йырсы. 1976–1998 йылдарҙа Ғабдулла Туҡай исемендәге Татар дәүләт филармонияһының солист-вокалисы. Татар АССР‑ының (1991) һәм Башҡортостан Республикаһының (2020) халыҡ артисы. Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге призға республика йәш йырсылар конкурсы (Өфө, 1971), «Татар йыры» халыҡ‑ара эстрада фестивале (Ҡазан, 2013) лауреаты. Ҡотлояр ауылынан.\nХәбисламов Вәсил Карам улы (15.08.1937), үҙешмәкәр композитор, 1972—1997 йылдарҙа Борай музыка мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). (Абдулла ауылы) .\n↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Население Башкортостана:XIX-XXI века: статистический сборник. — 2008. — Б. 448.\n↑ Башҡорт энциклопедияһы — Бикбов Сәрүәй Шәйбәк улы 2019 йылдың 24 декабрь көнөндә архивланған. (Тикшерелеү көнө: 20 октябрь 2018)\n↑ Башҡорт энциклопедияһы — Гәрәев Ибраһим Сәхипгәрәй улы 2016 йылдың 21 апрель көнөндә архивланған. (Тикшерелеү көнө: 24 декабрь 2018)\n↑ Башҡорт энциклопедияһы — Ғәзизов Хәтиб Шәрифйән улы 2016 йылдың 21 апрель көнөндә архивланған. (Тикшерелеү көнө: 27 апрель 2019)\n↑ Башҡорт энциклопедияһы — Сәмиғуллин Рәдис Ниғәмәтйән улы 2016 йылдың 21 апрель көнөндә архивланған. (Тикшерелеү көнө: 12 апрель 2019)\n↑ Звание народной артистки Башкортостана вручили родным покойной Хамдуны Тимергалиевой. ИА «Башинформ», 15 сентября 2020 года (Тикшерелеү көнө: 15 сентябрь 2020)\n↑ Башҡорт энциклопедияһы — Тимерғәлиева Хәмдүнә Сәйетғәли ҡыҙы 2016 йылдың 21 апрель көнөндә архивланған. (Тикшерелеү көнө: 20 май 2019)\n↑ Набиуллин Р. Б. История деревни Абдуллино. Сборник архивных документов, воспоминаний. — Салават: Издательство «Фобос», 2012. — 352 с. — ISBN 978-5-903334-42-1. (рус.) (Тикшерелеү көнө: 12 август 2017)\nБашҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия. «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.\nОфициальный сайт Администрации Бураевского района\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Борай_районы&oldid=1051415 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 9 август 2021 в 11:29\nБыл бит һуңғы тапҡыр 11:29 9 август 2021 үҙгәртелгән.


Башҡортостанға визит менән Кувейт вәкилдәре килде // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостанға визит менән Кувейт вәкилдәре килде\n10:21, 21 февраля 2012 Сәйәсәт\nӨфөгә Кувейт дәүләтенең ике вәкиле — «Аль-Васатыйя» халыҡ-ара үҙәгенең бүлек директоры доктор Салем Аль-Байануни һәм шәйех Джафар Аль-Хаддад килде. Ҡунаҡтар Башҡортостанға М.Солтанова исемендәге Ислам колледжы директоры Илдар Малахов тәҡдиме менән Рәсәйҙең «Аль-Васатыйя» фәнни-ағартыу үҙәге (Мәскәү) директоры Вячеслав Али Полосин саҡырыуы буйынса килде.\nИлдар хәҙрәт һөйләүенсә, Ислам фәндәре өлкәһендәге белгестәр аҙна дауамында лекциялар уҡый, Өфө вуздарында асыҡ дәрестәр үткәрә, Башҡортостан мәсет һәм мәҙрәсәләрендә сығыш яһай. Бынан тыш, республиканың башҡарма власть вәкилдәре менән бер нисә рәсми осрашыу планлаштырыла.\nШулай итеп, көн элгәре улар М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты студенттары һәм уҡытыусылары алдында сығыш яһаны. Шул уҡ көндө профессор Аль-Байануни һәм шәйех Джафар Аль-Хаддад М.Солтанова исемендәге Ислам колледжында студенттарға диндәге төрлө фекерҙәр тураһында һөйләне.\nБилдәләп үтәйек, «Аль-Васатыйя» Рәсәй үҙәгенең программаһы буйынса Кувейт белгестәре беҙҙең илдә булып киткәйнеләр, әммә Башҡортостанға улар тәүгә килде. Ҡағиҙә булараҡ, Кувейт шәйехтәре һәм профессорҙары илдең төбәктәрендә халыҡ араһында Ислам дине нигеҙҙәре буйынса ағартыу эшмәкәрлеген алып бара һәм педагогик процестың яңы методикалары буйынса оҫталыҡ дәрестәре үткәрә. Рәсәйҙең дин әһелдәре, шулай уҡ дәүләт власы органдары вәкилдәре (шул иҫәптән Башҡортостандан да) үҙ сиратында ваҡыты-ваҡыты менән Кувейтҡа барып ҡайта, унда улар теоретик курстар үтә һәм дәүләттең алдынғы сәйәси һәм дини хеҙмәткәрҙәре менән рәсми осрашыуҙар үткәрә.\nТеги: дин, халыҡ-ара хеҙмәттәшлек, мәғариф


Туған тел - ӘҘИПТӘР - Ғәбдрәхим Усман\nҒәбдрәхим Усман (1754-1834)\nҒәбдерәхим Усман — XVIII быуат аҙағы һәм XIX быуат башы башҡорт һәм татар әҙәбиәттәре тарихында тәрән эҙ ҡалдырған шағир. Ул 1754 йылда Ҡаҙан губернаһы Чистай өйәҙе Утыҙ Имән (хәҙерге исеме Яңы Кәди) ауылында тыуған. Үҙ ауылында, аҙаҡ Ҡарғалы һәм Бохара мәҙрәсәһендә уҡыған. 1798 йылда Афғанстан буйлап сәйәхәткә сығып китә. Унан ҡайтышлай Стәрлетамаҡ өйәҙе Мерәҫ ауылында туҡтай һәм шунда өйләнеп күпмелер ваҡыт донъя көтә. Ошо хаҡта Р. Фәхретдинов түбәндәгеләрҙе яҙып ҡалдырған: “... Стәрлетамаҡ өйәҙе Мерәҫ ауылында (Ғәбдерәхим Усман) башҡорттар түрәһе Лоҡман кантон улы Ибраһимовтың Ғәбдерәхим исемле юғалған улы урынына ул булырға ризалыҡ биргән. Уллыҡҡа алыу хөкүмәт органдары тарафынан рәсмиләштерелгән. Ошбу сәбәптән мишәр булараҡ донъяға килгәне хәлдә, саф баҡшорт булараҡ әхирәткә китмеш”.\nТыуған яғына ҡайтҡас, Ғ. Усман бер нисә ауылда балалар уҡыта, аҙаҡтан Чистай өйәҙе Тимәш ауылына килеп төпләнә һәм ғүмеренең аҙағынаса, йәғни 1834 йылдың апреленәсә шунда йәшәй.\nҒ. Усмандың әҙәби мираҫы ғәйәт бай һәм ҡатмарлы. Беҙҙең көндәргә уның иллегә яҡын шиғыры килеп еткән. Уларҙа донъяуи һәм дини мотивтар үҙ-ара үрелеп бара. Әҙип ғилемгә, мәғрифәткә дан йырлай, яуызлыҡты, хөсөтлөктө аяуһыҙ тәнҡитләй. Ул кешене тышҡы матурлығына ҡарап түгел, ә күңел сафлығына, белеменә ҡарап баһаларға саҡыра.\nҒ. Усман тиҫтәнән артыҡ сәсмә әҫәр яҙған, шулай уҡ һүҙлектәр төҙөү һәм тәржемә эше менән дә шөғөлләнгән. Ул Ҡол Ғәлиҙең “Ҡиссаи Йософ” поэмаһының төрлө ҡулъяҙма варианттарын сағыштырып, йыйылма тексын әҙерләгән. Шул текст поэманың 1839 йылда Ҡаҙанда нәшер ителгән баҫмаһына нигеҙ булып хеҙмәт иткән.\nШағирҙың әҫәрҙәре заманында башҡорттар араһында киң таралған булған, ҡайһы берҙәре, мәҫәлән, “Мөнәжәт” исемле шиғыр, авторлыҡты юғалтып, бөтөнләй үк халыҡлашып киткән. Уның поэзияһының айырым мотивтары XIX быуат башҡорт яҙыусыһы Ғ. Соҡорой әҫәрҙәренә лә килеп ингән. Былар барыһы ла Ғ. Усмандың башҡорт әҙәбиәте тарихында үҙ урыны булыуы тураһында һөйләй.


Осло ҡалаһында Башҡортостан йырсыһы Светлана Атанғолованың концерты үтәсәк // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nОсло ҡалаһында Башҡортостан йырсыһы Светлана Атанғолованың концерты үтәсәк\n14:01, 12 апреля 2012 Йәмғиәт\nБөгөн, Космонавтика көнөндә, Норвегияның баш ҡалаһы Ослола Өфөнөң йәш һәләтле йырсыһы Светлана Атанғолованың концерты үтәсәк. Норвегия тамашасыһына ул билдәле Рәсәй композиторы Игорь Зубковтың шағир Константин Арсенев һүҙҙәренә яҙған «Серенада» йырының премьераһын тәҡдим итәсәк. Шулай уҡ Светлана Европа һәм Америка мюзиклдарынан популяр ариялар башҡарасаҡ. Ике йырҙы ул башҡорт һәм татар телдәрендә йырлап ишеттерәсәк, тип хәбәр итә Норвегия-Рәсәй мәҙәни үҙәге.\nСветлана Атанғолова Өфөлә инженер һәм уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Фортепиано белгеслеге буйынса балалар музыка мәктәбен тамамлай, балалар ижады үҙәгендә вокал менән шөғөлләнә. Мәктәпте тамамлағандан һуң, Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһына уҡырға инә. 2009 йылда уны уңышлы тамамлай. Светлана күп төрлө телдәрҙә йырҙар башҡара. Ҙур уңыш менән төрлө илдәрҙә сығыш яһай. Бөгөн Осло ҡалаһында үтәсәк сара – Светлана Атанғолованың Норвегияла ҡуйыласаҡ берҙән-бер концерты.\nТеги: концерттар,светлана атанғолова


Үлсәүҙәргә һалып яҙмышты » журнал Башкортостан кызы | Башҡортостан ҡыҙы журналы\nҮлсәүҙәргә һалып яҙмышты\nӨфө ҡалаһы 51-се поликлиникаһының профилактикалау бүлеге мөдире, БР-ҙың атҡаҙанған табибы, I категориялы терапевт Рәйлә Һиҙиәт ҡыҙы Ниғмәтуллинаның хеҙмәт кенәгәһендә бер генә яҙыу, уныһы ла эшкә алыныуы хаҡында. Ошо дауаханала тәүге хеҙмәт көнөн башлап, ул инде утыҙ йылдан артыҡ ауырыуҙарҙы ҡабул итә. Һәр һүҙен үлсәп һөйләгән, һиҙҙермәй генә кешенең тышҡы торошонан күңел халәтен тойомларға өйрәнгән аҡ халатлы ханымдың рухи донъяһы, өлөшөнә төшкән яҙмышын сәбәләнмәй, һәр яҡтан самалап, аҡыл менән ҡабул итеүе — үҙе бер фәһем.\nҠанат ҡуйған бала саҡ\nЕйәнсура районы Абзан ауылында Гөлзәйнәп һәм Һиҙиәт Бикмөхәмәтовтарҙың татыу ғаиләһендә өсөнсө бала булып донъяға килгән ҡыҙыҡай уҡыуҙа яҡшы өлгәшә. «Әтейем сельпо рәйесе булып эшләне. Ғәҙел кеше ине ул. Иң тәүҙә башҡаларға булһын тип тырышты. Мал, байлыҡ артынан ҡыуманы. Үкенескә ҡаршы, беҙҙең аранан ул бик иртә китте. Ҡырҡ йәшен уҙғас та уны инсульт аяҡтан йыҡты. Әнейем балаһы һымаҡ итеп тәрбиәләһә лә, мандый алманы. Ҡәҙерлебеҙ шулай итеп дүрт бала менән яңғыҙы тороп ҡалды. Ике абзыйымдың, Әмир менән Рәмилдең, ғүмерҙәре ҡыҫҡа булды, Наилә һеңлем менән шуның өсөн дә бик әрнейбеҙ. Әнейебеҙҙе ҡурсалайыҡ, еңелерәк булһын тип, ҡалаға күсереп алдыҡ, әммә уны күнегелгән еренән, яратҡан ауылдаштарынан айырылыу һағышы баҫты. Шуға ла таныштарыма әйтә йөрөйөм: «Атай-әсәйҙәрегеҙҙе ҡарт көндәрендә көсөргәнешкә дусар итмәгеҙ, ғүмер буйына йәшәгән урындарынан ҡуптармағыҙ, зинһар!» – тием.\nҒаиләләрендәге ете ҡыҙҙың береһе Гөлзәйнәп апайҙың моңо, уңғанлығы, маһирлығы, кешеләргә яҡты йөҙлө, татлы һүҙле булыуы ҡыҙҙарына күскән. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ул мәрхүмә булып ҡалған инде. Рәйлә ҡыҙына, төҫөм итеп ябынырһың, тип бәйләгән мамыҡ шәле һаман да уның күңел йылыһын һаҡлай кеүек.\nБелем тауҙары текә\nТаҙлар урта мәктәбен уңышлы тамамлаған ҡыҙыҡай Башҡорт дәүләт аграр институтының иҡтисад факультетына уҡырға инә. Табип булырға тигән хыялы тынғылыҡ бирмәгәс, бәхетен һынап ҡарарға теләй. Шулай итеп, бына ул –Башҡорт дәүләт медицина институты студенты! Класташы, хәҙер инде БДУ-ның тарих факультеты студенты Ришат Вәхит улы менән ғаилә ҡоралар. Ҡыҙҙары Эльвира тап студент йылдарында тыуа.\nИре кандидатлыҡ, докторлыҡ диссертациялары яҡлай, милиция полковнигы дәрәжәһен ала. Икенсе ҡыҙҙары Гөлнара тыуыуын ғаиләлә ҙур бәхет итеп ҡабул итәләр. Ике ҡыҙҙары ла Һупайлыла урынлашҡан 136-сы лицейҙы, аҙаҡ БДУ-ның юридик факультетын ҡыҙыл дипломға тамамлай. Эльвира кейәүгә сығып, тормош иптәше Артур менән Арсен һәм Эмир исемле улдар үҫтерә. Әле ул теркәү палатаһында белгес хеҙмәтен башҡара. Икенсе ҡыҙҙары Гөлнара Мәскәүҙә Рәсәй Финанс министрлығында бүлек консультанты булып эшләй. Әлегә кейәүҙә түгел. Үкенесле, 20 йылдан һуң Рәйлә менән Ришаттың йәшлектә ҡорған ғаиләһе тарҡала. Тормошта килеп тыуған хәлдәрҙе, һынауҙарҙы сабыр ҡабул иткән, сәбәләнеү фиғелендә булмаған Рәйлә ханым яҙмышындағы был боролошто ла тәбиғи тип ҡабул итә. Өмөтһөҙлөккә бирелеү, сәс йолҡоп илау, юҡ нәмәләр өсөн ҡайғырыу, ҡаңғырыу уға ят. Үткәненә сикһеҙ рәхмәтле, киләсәгенә яҡты хыялдан елкән киреп йәшәгән изге күңелле заттарыбыҙҙың береһе бит ул.\nҠәйнәһе, балаларының өләсәһе, оҙаҡ йылдар Ейәнсура районында китапхана мөдире булып эшләгән, әлеге көндә Өфөлә йәшәгән Мөсфирә Ширғәзе ҡыҙы Ниғмәтуллина менән дә ул ихлас аралашып йәшәй. Дәртләнгәндә илһамланып тормош, кешеләр араһындағы мөнәсәбәттәр хаҡында шиғырҙар яҙа. Юбилейҙарҙа Рәйлә Һиҙиәт ҡыҙы шиғри теләктәр яҙып ҡотлауҙы хуп күрә. Шахматта оҫта уйнай. Медицина хеҙмәткәрҙәре араһында үткәрелгән Республика шахмат бәйгеһендә үҙ поликлиникаһының намыҫын яҡларға ла ебәрелә. Мәктәп йылдарынан гармунда ла һыҙҙыра. Ете йәштән шәл бәйләп үҫкән ҡыҙыҡай, ҡул эше башты эшләтә, тип һанай. Был шөғөлөн ул әле лә ташламай, ҙур-ҙур шәлдәр бәйләп ҡуя. Тимер атты ла ауыҙлыҡлаған егәрле ханым. «Төшөнкөлөккә бирелергә ярамай, бөгөн булған иртәгә үтә лә китә ул. Уның өсөн ҡайғыраһы түгел. Төпкә төшөп фекерләй белмәгән, аҡса тип күҙенә аҡ-ҡара күренмәй сапҡан кешеләргә аптырайым. Барыһын да аҡыл менән уйлап, үлсәп ҡараһаң, маҡсатыңа ынтылыуҙан туҡтамаһаң, уңыш ташламай. Был донъяға ғүмерлеккә килгән кеүек ҡыланмай, бер-береңә ярҙам ҡулы һуҙып йәшәүҙән дә яҡшыһы юҡ бит», – ти Рәйлә ханым.\n51-се поликлиниканың баш табибы Раян Нурулла улы Миһрановтың эште аныҡ ҡора белеүе, яуаплы ҡарауы оҡшай ҡул аҫтындағыларға. Иң мөһиме – Рәйлә ханым эшенә ашҡынып килә, ҡыуанып ҡайта. Үтенес менән мөрәжәғәт иткәндәргә ул һәр ваҡыт ярҙам ҡулы һуҙырға әҙер.\n«Сифатһыҙ аҙыҡ менән туҡланыу, экология торошо һаулыҡҡа кире йоғонто яһай. Күптәр хәҙер үҙҙәре дауалана, табипҡа кәңәшкә генә килә. Гипертония – ҡан баҫымы юғары булыуы менән йонсоусылар күбәйҙе. Сөнки көсөргәнештә йәшәйҙәр. Инсульт, шәкәр ауырыуы һәр унынсы мөрәжәғәт итеүселә күҙәтелә. Төрлө ауырыуҙар бар. Элек диагностика булманы. Шуға ла күп сирҙәр асыҡланмай ҙа ҡалған.\nОло йәштәгеләрҙең һаулығы ныҡ, улар оҙаҡ йәшәүсән. Йәштәрҙең үлеме тетрәндерә. Ауыл тирәһендәгеләргә, физик эш яғынан ауырыраҡ булһа ла, рәхәтерәк. Берҙән, үҙ баҡсаһындағы сифатлы ризыҡ, үҙҙәре ашатып үҫтергән малдың ите менән туҡлана, саф һауала йөрөй», – был да Рәйлә ханымдың һығымталары.\nУл үҙе бөтә Ер шары буйлап сәйәхәт итергә ярата. Ҡайһы ғына илдә булмаған! Ситтә йәшәүселәрҙең тормошон күреү, һығымталар яһау өсөн иң ҡыҙыҡлы сәфәр – Европалағы медицинаны өйрәнеү маҡсатынан Францияла уҡып ҡайтыуы. Үҙебеҙҙә барыбер ҙә яҡшыраҡ, ти ул. Унда, баҡтиһәң, ауырып киткән кеше «Тиҙ ярҙам» саҡырта, әммә уның һаулығын даими рәүештә күҙәтеп тороусы участка терапевтары юҡ. Ауырыуҙарҙың да эс-бауырына инеп хәлен белешеү – ят күренеш.\nӘсәй, өләсәй, ҡәйнә\nЭльвира менән Гөлнараға өлгөлө әсәй ул. Кешеләргә ихласлыҡ, мохтаждарға ярҙамға килергә ашҡыныу, тыйнаҡлыҡ, әҙәплелек, ҡаршылыҡтарҙы еңел генә үткәрә белеү, йомшаҡлыҡ менән еңеү, өлкәндәргә хөрмәт менән ҡарау кеүек гүзәл сифаттарҙы ҡыҙ балалар әсәләренән күреп өйрәнмәй кемдән өйрәнһен?\nЕйәндәре Арсен менән Эмиргә ул яғымлы өләсәй ҙә. Балаларға һалған тәрбиә, бүленгән ваҡыттан да ҡиммәте юҡ икәнен яҡшы аңлай һәм ғәзиздәренә үҙенең рухи көсөн, күңел йылыһын йәлләмәй.\n«Кейәү менән бер ваҡытта ла һүҙгә килешкәнебеҙ юҡ. Ҡыҙыма һәйбәт мөнәсәбәттә, бала-сағаларын ҡарай. Шундай кешегә нисек ауыр һүҙ әйтәһең? Артурҙы үҙ балам кеүек күрәм», – ти Рәйлә Һиҙиәт ҡыҙы. Әсәһенә ҡарап ҡыҙын ал, тигәндәр бит. Ҡыҙының үҙ яртыһы менән матур итеп мөнәсәбәт ҡора белеүенә, ғаиләһе өсөн өҙөлөп тороуына һөйөнә ҡәйнә кеше.\n«Оҙаҡ йәшәү өсөн артыҡ ауырлыҡтан ҡотолоуға һәм дөрөҫ туҡланыуға иғтибар итергә кәрәк. Шуға ла тәүлектең бер үк сәғәттәрендә ашауҙы яйға һалыу мөһим. Киске табын 7-8 сәғәттән дә һуң булырға тейеш түгел. Әҙ, әммә йышыраҡ туҡланыу мотлаҡ. Хәрәкәттә – бәрәкәт, тиһәләр ҙә, ауыр эште артыҡ көсәнеп эшләргә ярамай. Йөрәккә зыян итеүе бар. Моторҙы һаҡларға кәрәк! Күтәренке күңел менән йәшәү ҙә һаулыҡҡа яҡшы. Бәләкәй генә ҡаршылыҡты ла ҙур итеп ҡабул итеп, төшөнкөлөккә бирелеү ҙә һаулыҡҡа хилафлыҡ килтереүе ихтимал. Ауырлыҡты ла еңел генә үткәреү, рәнйеткәнде кисерә белеү ҙә мотлаҡ. Рухи үҫешкә ынтылыу мөһим. Сәнғәт, әҙәбиәт күңелде үҫтерә. Үҙеңдең кәйефеңде күтәрә белеү ҙә һаулыҡҡа ыңғай тәьҫир итә. Яҡшылыҡ эшләү, изгелек ҡылыуҙан да ҙур ҡәнәғәтлек табып буламы икән?!» – ти табип.\n...Тормошто, кеше күңелендәген, уның кисерештәрен үлсәүҙәргә һалып булмай. Әммә һүҙ ҡеүәтен, рух көсөн, йән йылыһын тойғандар тигеҙлеккә, аһәңгә өлгәшә, йәшәүҙең, ғүмерҙең асылдарын төшөнөү уларҙың һәр аҙымын, һәр тын алышын изгелек менән һуғарырға этәргес бирә. Рәйлә Һиҙиәт ҡыҙы Ниғмәтуллинаның да һәр көнө кешеләргә изгелек ҡылыуға бағышлана. Һөнәр һайлағанда ла яҙмышында ҡырҡа боролош яһарға ул тап ошо маҡсаттан сығып ҡарар ҡыла бит. Яҡты ниәт, ҡанатландырыусы хыялдар менән йәшәгән аҫыл заттың үлсәүе тик яҡшылыҡ яғында, тынғыһыҙ йөрәге тик изгелек юлында. Ошондай ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ барында донъя ла яҡтыраҡ, тормош та күркәмерәк.