"Баш"лана башлайыҡ, башҡорттар! - Дѳйѳм форумдар - Башҡорт форумдары\n"Баш"лана башлайыҡ, башҡорттар!\nАвтор темы: Ишбулды Әбйәлилов , авг. 08 2012 04:29\n#1 Ишбулды Әбйәлилов\nОтправлено 08 Август 2012 - 04:29\nБыл темаға башҡортса ғына яҙыуығыҙҙы һорайым, сөнки башта үҙебеҙ фекер туплайыҡ, урыҫ телендә яҙып сығарғанға тиклем.\nФорумды уҡыусылар иғтибарына үҙем 1991 йылдың 1 ғинуарынан башлап күтәреп килгән һәм мине бик ныҡ борсоған "Башҡорт фамилиялары кәрәк" тигән теманы тәҡдим итәм. Был тема тураһында минең үҙемдең "Бәйләнештә" стенам һәм махсус блогым бар. Форум ҡағиҙәләре буйынса тура һылтанма бирергә ярамай, шуға уларҙы урынлаштырмай торам. Бында 1991 йылдан бирле миңә бирелгән күп кенә һорауҙарға яуап бирергә тырышып махсус рәүештә интернет өсөн яҙылған ""Баш"лана башлайыҡ, башҡорттар!" тигән мәҡәләмде урынлаштырам. Кемдәр тема менән төплөрәк ҡыҙыҡһына, улар күп кенә һорауҙарына яуапты минең блогты ҡарап табыр тигән ышаныста ҡаламын, сөнки видофайлдарҙы форумда урынлаштырыуы техник сикләүҙәр арҡаһында мөмкин түгел.\nДОНЪЯЛА МӘЛЕ КИЛЕП ЕТКӘН, ӨЛГӨРГӘН ИДЕЯНАН ДА ҠАҠШАМАҪЛЫҠ БЕР НИ ҘӘ ЮҠ.\nБер ваҡытта ла онотма, Америка ҡаҙанында ҡайнап бер-береһен йотоп, йотолоп, юғалып американдар милләтен барлыҡҡа килтергән милләт вәкилдәренең бөтәһенең дә (элеке ҡолдар - Африка негрҙарына тиклем) ситтә (Европала, Азияла, Африкала) үҙҙәренең сәскә атыусы милли дәүләттәре йәки халыҡтары бар. Рәсәйҙе икенсе Америкаға әүерелдерегә уйлайҙар икән, беҙҙең Башҡортостандан башҡа илебеҙ, һәм тыуған ерендә йәшәгән халҡыбыҙҙан башҡа "запас" халҡыбыҙ юҡ!!! Милләттәрҙе юҡҡа сығарырға йүнәлтелгән һәм йөҙәр йылдар ҡанға батырыу юлына хәтлем төшөп алға һөрөлгән мәкерле, хәйләле идеологияларға алданмайыҡ һәм ҡурҡмайыҡ!\nI. НИҢӘ КӘРӘК МИЛЛИ ФАМИЛИЯЛАР?\nБашҡорттоң быға тиклемге уңыш - ҡаҙаныштары "цемент" менән нығытылмаған. Улар сәйәси ситуация әҙерәк кенә үҙгәреү менән емерелергә тора. Шул емерелгән ерен "еүеш ҡом" һылап йүнәтәбеҙ ҙә, ҡайҙа, ҡасан яңынан емерелә башлар икән, тип көтәбеҙ. Һәр халыҡтың тарихының цементы, тарихтағы эҙе булып, милли фамилиялар тора. Фамилиялар кешеләр һәм халыҡтар донъяһында, актерҙар кеүек, төрлө ролдәрҙе башҡара. Тик ролдәрҙең төрлөһө була: төп роль, икенсе план роле, статист-фигурант роле. Фамилия милләттең булмышында төп ролде уйнай: - яңы тыуған балаға милләт исемен атаһынан йәки әсәһенән (әсәһенең фамилияһы бирелгәндә) автоматик рәүештә күсереү. Быны милләттең исемен "йоҡтороусы" үҙенсәлекле социаль ген, йәки милли тамға тип атар инем.\nНимә ул халыҡтың билдәлелеге, даны? Халыҡ ниндәйҙер мифик нәмә түгел. Һәр халыҡ конкрет кешеләрҙән, шәхестәрҙән тора. Шәхес үҙенең эштәре менән фамилияһын, ә фамилия милләтте данлай. Фамилия ниндәй милләт өсөн әтмәлләнгән, дан да шул милләткә эләгә. Шуға дәлил - билдәле Советтар Союзы Геройы Александр Матросов исеме йөрөткәндә һәм Шакирйән Мәхәмәтйәновҡа "әйләнгәс" уның милли идентификацияһы үҙгәреүе. Шул уҡ ваҡытта, алдан әйтеп үтке килә, "Мөхәмәтйәнов" фамилияһы хәҙерге заман милли фамилияларға ҡуйған талаптарға тулыһынса яуап бирмәй.\nБер фамилия аталғас, тағы ла миҫалдар килтереүҙе дауам итәйем:\n- Бөтә донъяға билдәле болероның исем-шәрифе ошолай яҙыла: Нуреев Рудольф Хаметович. Уның әсәһе татар, атаһы башҡорт. Үҙенең автобиографияһында Нуреев http://mynureyev.narod.ru/1.htm ул турала ап-асыҡ итеп яҙа. Бөйөк болеро башҡорттар тураһында йылы һүҙҙәр яҙып ҡалдырған:\n"Һуғыш башланыуға күп тә үтмәҫтән Мәскәүҙәге беҙ йәшәгән йортҡа бомба эләкте. Беҙ өй кәрәк - яраҡтарының бер өлөшөн ҡалдырып, күсенеп китергә мәжбүр булдыҡ, сөнки тиҙҙән ҡайтырыбыҙға ышана инек. Эвакуация беҙҙе беҙҙең ғаилә сыҡҡан Россияның мөйөшөнә - Башҡортостанға, Урал тауҙарының көнсығыш һыртына, Лениград менән Себер араһындағы яртылыҡ юлға, алып килде. Власть өсөн ышанысһыҙ һаналған күп кенә кешеләр бында 1917 йылдан уҡ һөргөнгә һөрөлгәндәр, белеүемсә, хәҙергәсә Башҡортостанда һәм Өфөлә власть тарафынан революциянан һуң, 1917 йылда Мәскәүҙән һәм Ленинградтан ҡыуылған бик күп байҙар йәшәй ине.\n... мин хәҙергәсә, беҙ ике йыл йәшәп киткән, бәләкәй генә башҡорт ауылын хәтерләйем, - хәтерләүемсә ул /Чишуна?/ тип атала ине. Беҙ бәләкәй генә өйҙә өс ғаилә менән йәшәнек. Булған ваҡиғалар хәҙер инде хәтерҙә бик тиҙ һәм әҙләп кенә томараланып ҡала: беҙ йәшел күлдең уртаһынан йөҙәбеҙ, илау, атыш. Мин шулай уҡ ике урыҫ ҡартын бик асыҡ хәтерләйем, улар беҙҙең, биш кешенән торған ғаилә менән, бер бүлмәлә йәшәнеләр. Мин "урыҫтар" тимен, ниндәйҙер кимәлдә был һүҙҙе айырып әйткәнмен икән, бының менән мин беҙҙең ғаилә тулы мәғәнәһендә урыҫ ғаиләһе тип һанамауымды әйтмәксемен. Минең әсәйем бик матур боронғо Ҡаҙан ҡалаһында тыуған. Беҙ мосолмандар. Атайым Башҡортостан республикаһының башҡалаһы - Өфө эргәһендәге бәләкәй генә ауылда тыуған. Шулай итеп ике яҡтан беҙҙең туғандар татарҙар һәм башҡорттар. Россияның ете быуат буйы бер ҡасан еңелеү белмәгән көслө һәм бөйөк башҡорт яугирҙәре расаһын бирелергә мәжбүр итеүенә ике быуат ваҡыт үтеп китте. Урал далаларында йәшәүсе башҡорттар бер ваҡытта ла үҙҙәренең, Азиянан алып Нева ярҙарына тиклем ҡурҡытып торған, ажғыр һәм ауыҙлыҡланмаҫлыҡ, холоҡтарын юғалтманылар."\nҮҙенең ғаиләһенең милли составы тураһында яҙып ҡалдырыуына ҡарамаҫтан Рудольф Нуреевты татарҙар тик татар милләтле генә болеро тип иғлан итеүҙән тартынмайҙар. Әгәр ҙә Рудольф ул турала үҙенең автобиографияһында иҫкә алмаһа хәҙер ниндәй ситуация булыры көн кеүек асыҡ. Тағы ла бында шуныһы аптырата - татарҙар үҙҙәрен мосолман һанайҙар. Ә мосолмандарҙа милләт атай буйынса һанала. Шунан татарҙар мосолмандармы, әллә йәһүд-ашкенАзилармы, тип тә уйлап ҡуямын. Әгәр башҡорттарҙың борондан милли фамилияһы булып, Рудольфтың атаһы башҡорт фамилияһы йөрөтһә, мәҫәлән, - Нурыйбаш, Рудольф та Рудольф Хәмит улы Нурыйбаш булыр ине. Ул үҙе лә һәм бүтәндәр ҙә уның ниндәй милләттән булыуын яҡшы белер, һәм уның ниндәй милләттән булыуы тураһында һорау урынһыҙ булыр ине;\n- Шундай уҡ хәл билдәле башҡорт тау промышленнигы, Санкт-Питербург Тау академияһына нигеҙ һалыусы, Исмәғил Тасимов менән. Татарҙар уны ғына түгел, бөтә ғәйнә башҡорттарын "приватизацияларға" әҙер торалар. Уларҙы ғына түгел, Шакирйән Мөхәмәтйәнов, Шәйхзада Бабич, Мостай Кәрим, генерал Шайморатов ("Ат уйнатып алдан бара Шайморатбаш генерал" тип йырлап йөрөгән булһаҡ хәҙерге ваҡытта, насар булыр инеме?) ... хатта ки Салауат Юлаевҡа ҡул һуҙалар. 2010 йылғы Параолимпия чемпионы башҡорт егете Ирек Зариповты, - ул татар егете, - тип һөйләп маташтылар. Билдәле бәндәбикә Фәүзиә Байрамова бөтә донъяға Силәбе өлкәһендәге, һәм 1934 йылға тиклем Башҡортостан составына ингән Арғаяш һәм Ҡоншаҡ райондарын 1956 йылда радиация менән ағыулауҙарын "Урал татарҙарын ағыуланылар", - тип яр һала. Төрөктәр беҙҙе, үҙҙәренә мәшәҡәттәр тыуҙырыусы ҡорттар менән бутамаҫ өсөн, "Урал төрөктәре" тип атайҙар. Зәки Вәлиди үҙ заманында : "Беҙ ҡыҙылдар ҙа түгел, аҡтар ҙа түгел, - беҙ башҡорттар", - тигәненә, - "татар ҙа, төрөк тә түгел", - тип өҫтәр инем;\n- Башҡорттарға ҙур фәнни асыштар яһап, донъя тарихында әлегә эҙҙәр ҡалдырырға мөмкинлек булманы. Уларға фән менән шөғөлләнеү урынына Рәсәйҙең бөтә һуғыштарында ҡатнашырға, ә һуғыштар араһында Рәсәй эсендә үҙенең миллилиген, башҡортлоғон һаҡлау өсөн көрәшергә тура килде. Шуның өсөн дә башҡорттоң бөтә тарихы - һуғыш һәм көрәш. Тик ... урыҫ дәүләтен һаҡлап көрәшкәндә биргән ҡорбандар милли йөҙһөҙ, бер кемгә лә билдәһеҙ булып ҡалды һәм ҡала;\nЛенинградта, хәрби училеще ла уҡығанда һәм ҡала ситендә тактик күнекмәләр үткәргәндә, бер нисә туғандар ҡәберлеген күрергә тура килде. Унда мосолман төрки фамилиялары бар ине, иҫләүемсә, -Ибраһимов, Әхмәтов. Шул ваҡытта беҙҙең төркөмдә уҡыған кесе сержант, Мәскәү украины, Григорий Рябчук минән, - "Бармы был теҙмә лә башҡорттар?", - тип һорап ҡуйҙы. "Әйтә алмайым." - тик кенә яуап бирергә тура килде. "Ә беҙҙең хохолдар бар," - тине ул "-ко" һәм "-чук"ҡа бөткән фамилияларға төртөп күрһәтеп. Ысынын әйткәндә, ул ваҡытта үҙемде икенсе сортлы милләт кешеһе итеп тойҙом. Шунан бирле башҡорт милли фамилиялары тураһында уй баштан сыҡҡаны булманы;\n- Россияла, Советтар Союзындағы кеүек, яҡынса ун йыл һайын халыҡ һанын алыу бара. Шул йәниҫәп башланыр алдынан бер нисә йыл элек башҡорт менән татар зыялылары бер береһен ғәйепләп "оло ағайға", яҡлау һорап, мөрөжәғәт итә башлайҙар. Бында татар зыялылары килештерәләр илауҙа, күҙ йәше түгеүҙә бер береһе менән ярышып. Мин аңламайым, нисек инде 6 миллионлы татар "аллигаторын" 1 миллион ярымлы башҡорт "суртаны" йотоуы мөмкин? Ә бит урыҫ мәҡәле буйынса суртан, үҙенең ҡайҙа икәнен онотоп, йоҡлап киткән карась менән туҡлана. Урыҫ менән украиндарҙың мөнәсәбәттәре татар менән башҡорт мөнәсәбәтенә оҡшаш. Тик урыҫтарҙың украиндарҙы рәсми рәүештә оятһыҙлыҡ сигенә төшөп кәмһеткәндәрен күргәнем, ишеткәнем юҡ. Икенсенән, башҡорттарҙа, диалекттарҙың үҙенсәлектәре арҡаһында, төньяҡ - көнбайыш башҡорттары проблемаһы бар. Форумсылар әйтеүенсә, әгәр ҙә власҡа Башҡортостанға президент йәһүд килһә, халыҡтың ниндәйҙер өлөшө йәһүд булып яҙылыр ине, - тиҙәр. Был дөрөҫлөккә яҡын тороусы әсе шаярыу тип аңлайым. Былай, бер беребеҙгә әсе ғәйепләүҙәр тағып, һуңынан, бер нимә лә булмағандай, "беҙ туғандаш халыҡтар", - тип кеҫә эсендә кукиш күрһәтеп йөрөү күпме дауам итергә тейеш?\n- Башҡорттар үҙҙәренең фамилияларын булдырып милләт булып тупланһын. Был төньяҡ - көнбайыш башҡорттарын да туплауға ныҡ ярҙам итер ине. Парадокс килеп сыға, урыҫ телендә һөйләшкән башҡорттарҙы беҙ башҡортҡа һанайбыҙ, ә үҙенең диалектында һөйләшкәндәрҙән көләбеҙ. Улар башҡорт һаналһын өсөн бөтәһе лә урыҫ теленә күсһенме? ТЕЛЕНӘ ҠАРАП БАШҠОРТ БАШҠОРТТАН КӨЛГӘН АЛАМА ҒӘҘӘТТӘН АРЫНЫРҒА КӘРӘК!!! Сөнки башҡорт хәҙер төньяҡ - көнбайыш диалектында ғына түгел, әллә ниндәй телдәрҙә (әлегә - тик урыҫ һәм үҙенең диалектарында) һәйләшә башламаҫ тип кем гарантия бирә ала?\n- Башҡорт фамилияһын булдырыу башҡорттоң ҡайҙа, ниндәй вазифа биләп тороуын асыҡ күрһәтәсәк, һәм "башҡорттар бөтә урында ла тик етәксе вазифаларын биләп торалар”, -кеүек уйҙырмалар килеп сығыуын фаш итеү еңелерәк буласаҡ;\n- Башҡорттар милли фамилиялар проблемаһы буйынса йоҡлаған ваҡытта, татар милләте эсендә яйлап ҡына фекер тупланыла. Мәҫәлән, "йән" һүҙен ҡушып яһалған тәрки исем - фамилияларҙың урыҫ транскрипцияһында түбәндәгесә: Галимьян, Галимъянов, Нигаметьян, Нигаметьянов тип яҙылыуына башҡорттар өйрәнеп бөткән. Тик татар туғандарҙан күп тапҡыр: "татар исем - фамилиялары Галимзян, Галимзянов, Галимзянович, Нигаметьзян, Нигаметьзянов, Нигаметзянович тип яҙыла", - тигәндәрен ишеткәнем бар. Ә МДУ ла Медведев студенттар менән осрашҡанда буласаҡ журнашлюханың "-лин"-лы "татар" фамилиялары тураһында ауыҙ асып һөйләп тороуын хәтерләйһегеҙҙер (был видеосюжет блогта бар, табыуы ҡыйын түгел). Үҙ ҡолағым менән ишеткәнем бар, улай тип уйлаусы һәм һөйләүсе татарҙар күп. Теләһәң ила, теләһәң тәгәрәп ятып көл;\n- Татарстандың Закондар сығарыу Йыйылышы ла йоҡламай. Ул Башҡортостандан һуңлап (2008 йылда) Ғаилә кодексын ҡабул итеүгә ҡарамаҫтан, 2009 йылдың 13 ғинурында уны тултырып, үҙгәрештәр индереп тә ҡуйҙы. Ата – әсәнең фамилияһы бер төрлө булмаһа, үҙгәрештәр буйынса, балаға фамилияны атаһы йәки әсәһе яғынан олатаһының исеменән милли йолаларҙы иҫәпкә алып яһарға мөмкин. Мәҫәлән, Исхаҡ исемле олатай исеменән Исхаҡи тигән фамилия яһарға мөмкин. Тик бында үҙенә күрә парадокс: былай эшләр эсен, әйтеүемсә, ата – әсәһенең фамилияһы төрлө булырға тейеш.\n- Милли фамилия йөрөтөү ул конкрет шәхестең холоҡ-фигелен ныҡ итеп үҙгәртәсәк. Иғтибар иткәнегеҙ бармы, милли фамилия йөрөтөүселәр уҫал һәм тәүәккәл була. Тормошта илдәрҙең, милләттәрҙең конкуренцияһы бара. Был конкуренция милләттән уларҙың вәкилдәренә күсә. Йәмғиәт алдында элекке "фамилия- маскировка"һыҙ ҡалған кеше уңышлы булырға тырышып шәхси эгоизм менән бергә, теләһә лә - теләмәһә лә, милли эгоизмға эйә булырға тырышасаҡ. Ә нимә һуң милли эгоизм? Минең аңлауымса, милли эгоизм ул үҙ милләтеңде яратыу, уны үҙеңдең ҡулыңдан килгән алымдар менән яҡшыртыу тойғоһо тыуҙырыусы мотивацион рух, теләк. Ә башҡорт кешеһенең холҡонда милли эгоизм хәҙерге ваҡытта юҡ кимәлендә. Милли эгоизмы булмаған кеше бүтән милләттәрҙең ыңғай сифаттарын дөрөҫ баһалай алмай. Кеше эштә лә, өйҙә лә, ҡырҙа ла беренсе сиратта үҙен түгел, ә милләтен күрһәтә. Ситтәр, әгәр ҙә башҡорт Айрат үҙенең эшен яҡшы итеп башҡарһа, беренсе сиратта -"Бына башҡорт, афарин!" тип әйтәсәк, ә "Айрат афарин" тип түгел. Сөнки кешене беренсе сиратта, ни өсөндөр, шәхестең милләте ҡыҙыҡһындыра. Тик шул уҡ Айрат эш боҙһа, "Бына, башҡорт эш боҙҙо", - тип әйтәсәктәр. Шуға ла милли фамилиялы кеше, прожектор яҡтыһында сәхнәлә бер ниндәй шаршауһыҙ уйнаған артист һымаҡ, ижад итергә, эшләргә, дөйөм әйткәндә - йәшәргә мәжбүр буласаҡ;\n- Элек башҡорттоң күп нәмәһе булмаған. Мәҫәлән, ул мосолман динле булмаған. Кәрәге килеп еткәс башҡорттар уны ҡабул иткән, сөнки шул динде индереүселәрҙән әлегә үҙҙәренә билдәле булмаған мәғлүмәттәр алғандар, бүтән, диндәш, милләттәр менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен урынлаштырғандар. Хәҙерге башҡорт арҡаһы менән тоя, 1 миллиард ярымлыҡ мосолмандарҙың бер өлөшө икәнен. Ә заман яңы талаптар ҡуя. Күптән инде башҡорт фамилияһы ҡабул итергә ваҡыт. Ә тарих яҙылыуын дауам итә. Уны киләсәк өсөн цемент, - башҡорт фамилиялары менән, нығытып яҙып барырға кәрәк. Бөгөн башҡорт фамилияһын булдырһаҡ, был ваҡиға инде иртәгә тарихҡа әүереләсәк;\n- Милләтте һаҡлау буйынса хәҙер тел менән бер рәттән алға фамилиялар сыға. Был милли идентификацияның ышаныслы ысулдарының береһе. Милли фамилияларҙың әһәмиәте йыл һайын арта ғына барасаҡ. Кеше телен юғалтҡанда ла, фамилияһы уны милләте менән бәйләп торасаҡ. "Гугл"ға һорау бирегеҙ: "Билдәле әрмәндәр", - тип. Бик күп яуаптар киләсәк улар тураһында. Ҡайҙа ғына таралмаған улар, - Европанан алып Латин Америкаһына тиклем. Күптәре телдәрен онотҡандар, тик фамилиялары "ян"ға бөтә һәм улар үҙҙәренең Әрмәнстанына, әрмәндәргә дан килтереп кенә түгел, ярҙам итеп йәшәй. Мәҫәлән, АҠШ-та әрмән диаспораһы бик көслө. Әрмәндәрҙең милли фамилия алыу эше бик етеҙ үтте : 20-се быуат башында ғына улар милли фамилия булдырҙы. Ни бары бер быуат үтте, ә әрмәндең фамилияһын бөтә донъя таный;\n- Ғалимдар ошо йөҙйыллыҡта тәбиғәт, климат үҙгәреү арҡаһында миграция процесстары көсәйәсәк тип күҙаллай. Был Башҡортостанды урап үтер тип уйларға ярамай, бәлки, киреһенсә, Башҡортостанда бигерәк көслө булыр. Дөрөҫөн әйткәндә, миграция ялҡыны беҙҙе хәҙер үк ныҡ итеп өтөп алып бара. Милли фамилия шул миграция ялҡынына ҡаршы халыҡҡа тупланырға ярҙамға киләсәк.\nII. "БАШ" ҺҮҘЕНЕҢ МӨҺИМЛЕГЕ.\nХалыҡтарҙың нисек барлыҡҡа килеүен һәр ғалим үҙенсә аңлата. Мәҫәлән, шағир Николай Гумилев һәм шағирә Анна Ахматованың улы Лев Николаевич Гумилевтың (01.10.1912 й. - 15.06.1992 й.) хеҙмәттәре менән танышырға була. Л.Н.Гумилев махсус белемдәре булмағандарға популяр, ябай тел менән бирелгән лекциялар курсын ("Бөтөү һәм яңынан башланыу", - беренсе тапҡыр "Тарихи периодта этностың биографияһы" исеме аҫтында баҫып сығарыла) яҙған. Был лекциялар менән түбәндәге һылтанма буйынса танышырға була ( http://gumilevica.kulichki.net/EAB/index.html ). Уның дәлилдәре менән ризалашырға йәки ризалашмаҫҡа мөмкин. Мин үҙем уның милләт ғүмерен кеше ғүмере менән сағыштырып яҙыуын бик отошло форма тип уйлайым. Ниндәй халыҡ ҡайҙан, ҡасан, нисек барлыҡҡа килгән, ниндәй исемдәр менән йәшәгән, Хоҙайҙан башҡа берәү, аныҡ белмәй. Ә Ҡөрьәндә Хоҙай (49-сы сүрә, 13-сө аят) былай ти: "Эй һеҙ, кешеләр! Беҙ һеҙҙе бер ир менән ҡатындан барлыҡҡа килтерҙек. Бер-берегеҙҙе белер өсөн һеҙҙе халыҡтар һәм ҡәбиләләр яһаныҡ. Арағыҙҙан Алла ҡаршыһында иң хөрмәтле - иң тәҡүәллегеҙ. Алла, ысынлап та белә, хәбәрҙар!"\nБилдәле булыуынса ғалимдар араһында “Башҡорт” һүҙенең килеп сығыуы тураһында 30-ға яҡын фараз бар. Минең фараз да шулар араһында барҙыр, тимен. Башҡорт халҡының формалашыуы тураһында йыш уйландым һәм уның барлыҡҡа килеүендә, формалашыуында "башҡорт" һүҙенең килеп сығыуы, һәм уның "баш"ы төп роль уйнағандыр тип уйлайым.\nБыл тарихи процесты нисек күҙаллайым? Боронғо халыҡ вәкилдәре, белеүебеҙсә, ҡыҫҡа ғүмерле булған, шуға ла халыҡ һаны ныҡ һәм тиҙ арта алмаған. Кешеләр ҙур-ҙур территорияларҙа һибелеп, таралышып йәшәгән һәм ябай берләшмәләргә - ҡәбиләләргә тупланғандар.\nКеше һаны һәм территорияла уларҙың концентрацияһы артҡас ҡәбиләләр менән идара итеү мохтажлығы тыуған. Идара итеү нимәгә барып ҡала инде - башҡарыласаҡ эштәрҙе бүлешеп алыу, кешеләрҙе эштәрҙе башҡарыуҙа махсуслаштырыу. Бында инде ниндәйҙер иерархия барлыҡҡа килә. Килеп тыуған проблемаларҙы сисеү, эштәрҙе башҡарыу өсөн даими рәүештә йыйылып, һөйләшеп килешеп тороу ихтияжы бар. Ваҡыттар үткәс был йыйылышып кәңәшләшеүҙәрҙе, килешеүҙәрҙе "ҡорға йыйылыу", ә һуңғараҡ "ҡор" ти кенә атай башлағандар. Ә "ҡор" һүҙенең тарихы ла бик тәрәндәлер тигән уйҙамын. Башҡорт теленең һүҙлегендә "ҡор" һүҙенә бына ниндәй миҫалдар һәм аңлатмалар бар:\n-"ҡор" - тауыҡтар отрядына ҡараған эре ҡыр ҡошо, ҡыр тауығы, ҡор көтөүе, ҡор уйыны. Шул ҡоштарға оҡшатып кешеләр үҙҙәренең йыйылыуҙарын ҡор ҡоштары йыйылыу менән сағыштырып һуңынан "ҡорға йыйылыу", "ҡор" тип кенә атай башлағандыр. Боронғо халыҡтар бөтәһе лә, шул иҫәптән башҡорт та, тәбиғәт балаһы булған бит. Тәбиғәтте өйрәнгән, унан өлгө алған. Тәбиғәт боронғо халыҡтар өсөн төп уҡытыусы ла һәм имтихансы ла булған.\nТағы ла "ҡор" ижеге ингән бүтән һүҙҙәргә иғтибар итәйек:\n- "ҡор" - түңәрәкләп ултырған кешеләр төркөмө, бер берәмеккә ойошҡан халыҡ,\n- "ҡораҡ" - аралашып, серләшеп йәшәгән бер йәштәге бер быуын кешеләре,\n- "ҡораҡташ" - бер ҡораҡ кешеләре (бер-береһенә ҡарата); замандаш, йәштәш.\n- "ҡорал" - нимәнелер тормошҡа ашырыу, нимәгәлер ирешеү сараһы,\nҠыҫҡаса әйткәндә түбәндәгесә килеп сыға: "Борондан ҡорланып, ҡоралланып, ҡорамалар ҡороп, ҡорһаҡты ҡоротмай, ҡоралайҙан ҡорбандар биреп ҡорҙаштар йәшәгән". :rolleyes:/>/>/>/>/>/>/>/>/>/>/> Аңлауығыҙса, "ҡор" һәм унан барлыҡҡа килгән һүҙҙәр элекке төрки ҡәбиләләрҙә ҙур урын алып торған.\nТормош яйлап алға тәгәрәгән. Ҡәбилә һәр ваҡыт ҡорға йыйылып тора алмаған. Һәм ҡор, көндәлек эштәрҙе алып барыу өсөн, ҡорҙоң етәксеһен, ҡорбашын һайлап ҡуя башлаған. Был һүҙ хәҙергә тиклем килеп еткән һәм, мәҫәлән, урыҫ телендә "курбаши" тип атала.\nКүп йылдар, быуаттар үтеү менән элек бер үк шөғөл менән шөғөлләнгән, бер үк телдә һөйләшкән ҡәбиләләр бер-береһенән шөғөлдәре, телдәре менән айырыла башлаған. Ҡайһы бер проблемалар буйынса ҡәбилә-ара ҡаршылыҡтар ҙа тыуа башлаған тип ышаныс менән әйтеп була.\nБыл ҡаршылыҡтарҙы сисеп ҡәбиләләрҙең бер - береһенә зыян килтермәй, тарҡалмай, ярҙам итеп, кәрәкле саҡта яҡлашып йәшәү өсөн ҡәбиләләрҙең ҡорбаштары үҙҙәре өсөн тағы ла бер, юғарыраҡ торған ҡор йыйып, тормоштарын дауам иттергәндер. Шулай итеп ҡорбаштары үҙҙәре өсөн ҡор йыйған тигән фекерҙәмен. Ҡорбаштарының ҡорон ҡәбиләләрҙең ҡорҙарынан айырым рәүештә ҡор тип түгел, ә "баш ҡор" йәки "башҡор" ("төп ҡор" мәғәнәһендә) тип атауҙары бик мөмкин һәм шулай булғандыр тип фаразлайым.\nБашҡорҙоң башлығы нисек аталғандыр? Бәлки "башҡорбашы" типтер? Башҡорҙо етәкләүсене "башҡор" тип ҡыҫҡартып атай башлауҙарына аптырамаҫҡа мөмкин. Башҡор һәм уның етәксеһе ("башҡорбашы") үткәргән сәйәсәтте яҡлаусыларҙы һәм тормошҡа үткәреүселәрҙе "башҡорлар" тип атаһалар ваҡыт үтеү менән яңғырашын үҙгәртеп "башҡорттар"ға әйләнгәндер. 1922 йылда әҙәби телгә күскәнгә тиклем ҡайһы бер башҡорт ырыуҙары күплек ялғауы итеп "тар" урынына "лар"-ҙы ҡулланған кеүек.\n"Баш" һүҙе үҙе үк бер сихри көскә эйә. Беренсенән, баш кешенең кәүҙәһе менән генә түгел, бөтә тормош ағышы менән идара итә. Бөтә идара итеүсе етәкселәр "башлыҡ" тигән вазифа биләй.\n"Баш" һүҙе бик яңғырауыҡлы әйтелә һәм ишетелә. Шуға ла "баш" һүҙе ҡушып яһалған һүҙҙәрҙе лә танымаҫлыҡ итеп боҙоу мөмкин түгел: "башҡорт" - "башгирд" - "башкир" - "башкурд" тип әйтһәләр ҙә һүҙҙәрҙең тамырында "башҡор" ("башҡорт") һүҙе ятыуы асыҡ күҙаллана.\n"Башҡорт" исемле хан булған һәм башкорттар уның тирәләй тупланып башҡорт халҡы булып киткән тигән фараз да бар. Ул исем дә буштан - бушҡа килеп сыҡмағандыр, ул хан башҡор башлығы булғандыр, һәм "Башҡорт" уның ата-әсәһе биргән исем түгел, ә һуңынан, замандаштары тарафынан бирелгән, "Башҡор" атамаһы булыуы ла мөмкин.\nБик уңайлы алынған алынған милләт исеме башҡорттоң милләт булып ойошоуында, уның милли характеры барлыҡҡа килеүендә төп роль уйнағандыр. Урыҫтар әйтеүенсә, карапты нисек атаһаң, ул шулай йөҙөр.\nМилләт исемен аҡлар өсөн башҡорттар артта ҡалмаҫҡа, башлап йөрөргә тырышҡандар. Был, мәҫәлән, Рәсәй, СССР, РФ ҡатнашҡан бөтә һуғыштарға ла атлығып тороуында асыҡ күренә. Был атлығып тороуҙар файҙаһынан күберәк зыян килтерҙе милләткә.\nIII. БАШҠОРТТАРҘА ҮҘ-АРА ИДЕНТИФИКАЦИЯ\nБашҡортостан Рәсәйгә ҡушылғанға тиклем башҡорттар моноэтник формала йәшәгән. Араларында, сит милләт вәкилдәре булмағас, милләт-ара проблемалар ҙа булмаған. Башҡорттар йәшәгән мөхит тик башҡорт мөхите генә булған. Башҡортто бүтән милләт вәкилдәренән айырып таныу кәрәклеге лә булмаған. Сит милләт кешеләренең күпләп күсерелеп ултыртылыуы, ерҙәрҙең әҙәйә барыуы милли мөхитте яйлап ҡыҫа башлаған. Тик башҡорттар ҡалаларҙа бик әҙ йәшәгән, ә башҡорт ауылдарында тик башҡорттар ғына көн иткән. Килмешәктәр үҙҙәренең милли ауылдарын булдырып йәки ҡалаларҙа таралып йәшәгән. Был осраҡтарҙа ла әле башҡорттоң милли мөхитенә, милли булмышына ҡурҡыныс янамаған. Башҡорт телен, милли һыҙаттарҙы ҡулланыу өсөн әлегә тиклем ғаиләнән башҡа ла урын була: колхозда, совхозда, мәктәптә, мәҙәниәттә. Тик килмешәктәрҙең күпләп килтерелеүе, хөкүмәттең башҡорттарҙы, киреһенсә, кәсепкә ситкә ебәреүе, башҡорт теленең яһалма рәүештә сикләнелеүе, - башҡорттоң булмышына ҡурҡыныс янай башлай.\nБоронғо башҡорттар өсөн башҡорт донъяһы үҙе бер ҙур, бүтәндәр тарафынан тейелмәҫлек тойолған, айырым торған, донъя булған. Башҡа халыҡтарҙың башҡорттоң эске эшенә ҡыҫылыуҙары мөмкин тип баштарына ла килтермәгәндәр беҙҙең ата - бабалар. Шуға ла һәр бер ырыуҙы айырым идентификациялау ҙур урын алып торған. Һәм ырыу-ара идентификациялау әле лә дауам итә. Быға яһалма импульстар ҙа биргеләп ҡуйыла. Нимә тиһәң дә башҡорттар, ул стадияны үтеп, бер халыҡ булып уҡмашҡан бит инде.\nКүҙ алдына килтерегеҙ, бала кеше балалар баҡсаһында төрлө төҫлө ете киҫәк пластилинды бергә иҙеп бер ҙүр киҫәк әүмәләй. Был киҫәк, төҫө буйынса, икенсе балалар әүмәләгән киҫәктәрҙән ныҡ айырылмаясаҡ. Хәҙер уйлап ҡарағыҙ, һуңынан шул киҫәктән баштағы төрлө төҫтәге ете киҫәкте айырып алып буламы? Юҡ, күпме тырышһаң да киҫәктәр бер төҫлө буласаҡ. Баштағы төҫлө варианттар юҡҡа сыҡҡан һәм уларҙы тергеҙеп булмай. Беҙ, башҡорт ырыуҙарын терелтәбеҙ тип тырышһаҡ, яңы ҙур киҫәкте тағы ла етегә бүлеп уны кире элекке төҫтәренә буярға тырышҡан, баланы хәтерләтәбеҙ хәҙерге ваҡытта. Бала кеше нимә эшләргә тейеш үҙенең пластилины бүтәндәрҙеке менән буталмаһын өсөн? Яңы әүмәләгән ҙур пластилин киҫәген матур, сағыу төҫкә буярға тейеш. Ундай ҙур, матур пластилин киҫәген тиҙ генә юғалтып та бармайһың, юғалтһаң табыуы ла еңел! Бының менән нимә әйтергә теләгәнемде аңлағанһығыҙҙыр, бала әүмәләгән ҙур пластилин киҫәге - хәҙерге башҡорт халҡы, пластилиндың сағыу матур төҫө - уның фамилияһы. Һәр пластилин семтеме ҙур пластилин төҫөндә, шуға һәр башҡорт, башҡорт халҡының "төҫөн", - милли фамилияһын йөрөтһөн! Ә бына буталған ырыу-ара бәйләнештәрҙе сисеп шәжәрә ағастары төҙөүебеҙ бик дөрөҫ юл тип уйлайым һәм был ырыуҙарҙы боронғо формаларҙа тергеҙеү менән янамай. Милләтте модернизациялау юлында беҙҙең ретроградтарҙың төп дәлиле - "башҡорттарҙа бер ваҡыт та былай булмаған". Ни эшләп һуң башҡорт халҡы боронғо замандарҙағы һымаҡ мәмерйәләрҙә ут яғып йәшәмәй икән, улар араһында ла шулай уйлаған ретроградтар булғандыр бит? Тимәк ретроградтар еңелгән.\nҠурҡыныс нимәлә һиҙелә?\n- Башҡорт булмағандарҙың хоҡуҡтарын "яҡлап" башҡорт телен уҡытыу әҙәйтелә, региональ компонент юҡҡа сығарыла;\n- Ҡатнаш никахтар күбәйә. Мәктәптә өйрәтеүҙәренсә, кеше биосоциаль сифаттарға эйә. Икенсе төрлө әйткәндә, кеше яртылаш хайуан һәм яртылаш юғары аң һәм аҡыл эйәһе. Кеше үрсегәндә хайуан үрсегән кеүек үк үрсей. Хәҙер яһалма рәүештә яңы тоҡом йорт хайуандары сығаралар. Ундай эштәрҙе "заводчик"тар башҡара. Шуныһы ҡыҙыҡ, яңы тоҡом сығарыу ваҡытында инә хайуан планлаштырылмаған ата хайуан менән енси мөнәсәбәткә инһә, ул бракҡа сығарыла. Бына хәҙер, "совет халҡы" яһайбыҙ тип, халыҡтарҙы бутау касафаты генетик рәүештә халыҡтарҙың тыуыуы кәмеү формаһында өҫкә ҡалҡып сыҡты, был турала Л.Н.Гумилев та бер нисә һөйләм менән әйтеп үткән;\n- Тәреләндереүҙән ҡасып Башҡортостанға килеп тулған татарҙар үрсеп, көс-хәл йыйып алып, үҙҙәрен кәмһетелгән, бахыр милләт тип күрһәтергә яраталар. Уларҙың оятһыҙлыҡтары, Башҡортостанда татар телен дәүләт теле тип иғлан итеүҙе талаплауға тиклем барып етте;\n- Элекке башҡорттар өсөн уның түрәһе лә, күршеләре лә, туғандары - таныштары ла башҡорт булған, килеп тыуған проблемаларҙы хәл иткәндә яһалма тотҡарлыҡтар (бигерәк тә килмешәктәрҙең хоҡуҡтарының "ҡыҫылыуы" мөмкинлеге менән ҡурҡытыу) булмаған;\n- Бөтмәҫ баҫып алыу, һуғыштар алып барыу политикаһы арҡаһында мөһаббәт, баһадир кәүҙәле ирҙәр - тоҡом дауам итеүселәрҙең кәмеүе башҡорттарҙа ғына түгел, бүтән милләттәр ҙә лә дауам итә;\n- Көсләп төрлө - төрлө милләт вәкилдәре тултырылған ауылдарҙа халыҡтың холоҡ-фигеле боҙола. Бына нимәләр һөйләнеләр Хәйбулла районындағы Н. ауылында (был ауыл 50-се йылдарҙа һәм унан һуң килгән сиҙәм күтәреүселәр менән тулған): эскелек, фәхишәлек, һуғышыу. Эштәр шуға барып етә, кеше мәрхүм була ҡалһа ҡәбер ҡаҙыу түгел, мәрхүмдең өйөнә килеп ҡайғы уртаҡлашыусы булмай;\n- Киреһенсә, бер генә милләт йәшәгән ауыл, ҡалаларҙа (башҡорт, татар, урыҫ һ.б.) кешеләр бер - береһе һәм ситтән килеүселәр менән яҡшы мөнәсәбәттә. 1980 йылда производство практикаһында Рыбинск тигән урыҫтар ғына йәшәгән ҡалала булдым. Улар үҙ-ара һәм сит кешегә итәғәтле. Был урындағы милләт өсөн бер милләт кешеләренең дә уларҙың милли мөхитен боҙоуға дәғүә итмәүендә, урындағы милләттең ошо ҡаланың, ауылдың ысын, милли, хужаһы итеп тойоуҙан килә. Ә беҙ, башҡорттар, республикабыҙҙа 30% тирәһе генә тәшкил итәбеҙ. Бына нимәнән алып Рәми Ғарипов - “Тыуған илемдә илемде һағынам”, - тип яҙған;\n- Бөтә һанап кителгән янауҙарҙы тикшереп, уларҙың бер-береһенә бәйле икәнен күрербеҙ һәм иң төп сәбәптәр булып география һәм демография тороуын аңларбыҙ, демографик фажиғә - ул халыҡтың борондан йәшәгән ерендә күпселек булыуҙарын юғалта барыуы;\n- Күпселекте юғалта бара, сөнки яҡшы тормош эҙләп башҡорттар сит яҡтарға күсә бара. Кемдер әйтер, - ни өсөн ситкә күсәләр, беҙҙең үҙебеҙҙә аҡса эшләп яҡшы тормош яһап булмаймы, ни? - тип;\nБының сәбәптәре төптә ята. Башҡорт үҙенең тормошон ҡасандан бирле төҙөй һуң? Мин генә иҫ белгәндән бирле ауыл тураһында йырҙар тыңлап, хикәйә, повесть, романдар уҡып, спектакльдәр ҡарап үҫтем. Һәм һаман шул ауылға тешебеҙ-тырнағыбыҙ менән йәбешеп ятабыҙ. Ә ауылда, йөҙәр йылдар дауамында, төп проблема, Айрат Дилмөхәмәтов әйткәнсә, - "мал-бесән". Боронғо олатайҙар, атайҙар шулай йәшәгән, беҙ ҙә тик шулай ғына йәшәргә тейешме? Һуңғы ваҡытта табылған тарихи сығанаҡтар буйынса борон башҡорттоң бер нисә ҡалаһы булған. Улар шул ҡалаларҙан татар - монголдар тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарылған тип кенә уйларға ҡала. Әгәр ҙә башҡорттоң үҙенең тарихи үҫеше дәүерендә ҡалала йәшәү тәжрибәһе булмаһа, ул әллә ҡасан уҡ юҡҡа сыҡҡан булыр ине. Башҡорт ауыл деградацияһынан ҡасып тағы ла ҡала милләтенә әүерелергә тейеш.\nҺуңғы ваҡытта йәштәр ата-әсәләренең юлдарын ҡабатларға теләп бармай. Күпләп ауылды ташлап ҡалаларға күсәләр, шулай итеп крәҫтиән, ауыл кешеһе булыуҙан туҡтап, ҡала кешеһе була алмай аптырап ҡала. (Ҡалай ҡыҙыҡ һөйләм килеп сыға, - "ҠАЛАла аптырап ҠАЛА"). Һуңғы ваҡыттарҙа бөтә Рәсәйҙә генә эҙләп түгел, донъя гиҙеп кенә үҙеңә оҡшаған һәм аҡсалы эш, шөғөл табырға мөмкин. Тик... гел бер үк мөхиттә, башҡорттар араһында ғына, йәшәп өйрәнгәндәр, әйтеүемсә, аптырап ҡала. Сит ҡалаларҙа ғына түгел, Башҡортостандың үҙенең ҡалаларында башҡортҡа башҡортто табыуы ҡыйын. Беренсенән, беҙ ҡалаларҙа әҙбеҙ, икенсенән бер - беребеҙҙе табып таный алмайбыҙ. Үҙемдән алып әйтәм, башҡортҡа оҡшатып һүҙ ҡушҡан кешеләрем башҡорт булмай, ә урыҫ тип уйлағандар - башҡорт булып сыға. Бер булған хәлде һөйләйем әле, биш йылдар элек Сибай дауаханаһында табип кабинеты алдында сиратта торабыҙ, Бер кавказ кешеһе сиратһыҙ кабинетҡа ынтылды. Мин уны индермәнем, бүтәндәр ҙә мине яҡлап сыҡтылар. Тауышҡа кабинеттан табип сыҡты һәм теге... "кавказлы" менән башҡортса һаулыҡ һорашып, башҡортса һөйләшеп алып киттеләр. Теге "кавказлы" ... башҡорт һәм ошо уҡ кабинетта эшләүсе табип булып сыҡты. "Йомаҡ" шунда уҡ, күҙ алдында, сиселмәһә мин уны танымаҫ инем, бигерәк тә Башҡортостандан ситтә. Ә әрмән, грузин кеүек, - үҙ фамилиялары булған халыҡтар менән булған ситуацияларҙы алайыҡ. Әрмән Бадалян йәки грузин Георгадзеның Башҡортостандың берәй мөйөшөнә килеп эш башлауы була, уларҙы милләттәштәре фамилия буйынса табып ойоша алалар, сөнки әрмән Бадаляндың фамилияһы - "мин әрмән", ә Георгадзенең фамилияһы - "мин грузин" тип ҡысҡырып тора. Ә башҡорт башҡортто нисек табырға тейеш? Беҙ төрки фамилия ишетеп, элекке кеүек , "был башҡорт" тип ышаныс менән әйтә алмайбыҙ. Әйтеүемсә, мин Сибайҙың Сибайында, осраған сағында, башҡортто тиҙ генә таный алмайым, быны башҡорттоң биш антропологик типтан тороуынан да киләлер . Бала саҡта, икенсе быуында ҡала кешеһе булғанда, минең тиҫтерҙәрҙең дә ата - әсәһе яңыраҡ ауылдан күсеп килгәс, башҡорт телен яҡшы беләләр ине. Башҡортса өндәшһәң, улар менән башҡортса һөйләшеп, башҡорт икәнен танырға була ине. Ә хәҙер... Бына бер аҙна элек магазинда һатыусы, башҡорт ҡатыны, менән булған диалог:\n- Һеҙҙә икмәк бармы?\n- Миңә ике буханка бирегеҙ әле.\n- (Бармаҡ менән күрһәтеп), - икене, - тейем.\n- Тағы ла, - егерме йомортҡа бирегеҙ.\n- Йомортҡа, - это яйца?\n- А сколько надо, десять?\n- Юҡ, егерме кәрәк?\n- А это сколько будет?\n- Ә һеҙ шуны ла белмәйһегеҙме?\n- Меня этому не учили.\n- Был бит ябай ғына һан.\n- Я не националистка, как вы, - тип һүҙҙәрен тамамлап ҡуйҙы.\n- Улай булғас Һеҙ белгән икмәкте алам, ә йомортҡаны икенсе урындан алырға тура киләсәк, - тип йомортҡаны эргәһендә торған мәрйә һатыусынан алып, теге "не националистканың" ауыҙын тупайттырып киттем. Был ҡатынды милләт өсөн юғалғандыр тип тә әйтеп булалыр, ә бына уның башҡорт фамилияһы булһа, фамилияһы ғына булһа ла уны милләте менән бәйләп торор ине.\nМин, шулай итеп, Сибайҙа башҡортто нисек табырға тейеш бер үк фамилиялы татар, ҡаҙаҡ, үзбәк һәм үҙ телен белмәгән башҡорттар араһында?\nИке меңенсе йылдар башында Татарстан менән Башҡортостан етәкселеге бер ҡубып алғайны, "беҙгә милләтһеҙ паспорттар кәрәкмәй", - тип. Миңә шул ваҡыттарҙа күңелле булып китә торғайны, - сөнки паспорттағы милләт дәүләт эшенә егелгәндә, сәйәси эштәрҙә кәрәк. Ә көндәлек тормошта нисек башҡортто танырға? Бына яңыраҡ Башҡортостандан Дәүләт Думаһы депутаттарының фамилиялары билдәле булды. Араларында төрки фамилиялар ҙа бар, тик уларҙың ҡайһыныһы башҡорт? Ә бына Поцупян тигәндең кем икәне һорауһыҙ ҙа билдәле. Шулай итеп бөтә әрмәндәр ҙә уға ағыласаҡ инде: - уҡытыу, яңыраҡ рөхсәт ителгән үҙҙәренең аппостол сиркәүҙәрен тиҙерәк һәм осһоҙораҡ итеп төҙөүҙе хәстәрләп, - ауыртмаған башҡа тимер таяҡ. Башҡорттарҙың милли фамилиялары булмауы. - БЫУАТТАР БУЙЫ ЙӘШӘП КИЛГӘН ДИСКРИМИНАЦИЯ. Ни эшләп был проблема ошоғаса хәл ителмәй килгән? Мин үҙем, хәлемдөн килгәнсә, был турала 1991 йылдың 1 се ғинурында "Йәшлек", һәм 1992 йылдың 25 ғинарында "Башҡортостан" гәзиттәрендә яҙып сыҡтым.\nМин уйлағайным, оло йәштәгеләр, консерватив быуын булараҡ, ҡаршы, сығыр тип. Аллаға шөкөр, улай булманы. Тик ике генә автор, шулар иҫәбенән йәш ЖУРНАЛИСТ Илдар Аҡъюлов, ҡаршы сыҡты. Ул кемдең сәйәси заказын үтәгәндер, минең өсөн әлегәсә ҡараңғы. Түбәндә икенсе хаттан өҙөк килтерәм:\nЮҡ-бар менән булышҡансы\n"Йәшлек" гәзите биттәрендә сыҡҡан мәҡәләләр ("Атың кем, затың кем, башҡорт?", "Исемеңдә милләт тамғаһы", "Күптән күтәреләһе мәсьәлә!", "Йәшлек", 6.02.99, 18.02.99, 30.03.99) һәм башҡа төрлө сәбәптәр ҡулыма ҡәләм алырға мәжбүр итте.\nӨс автор ҙа, минеңсә, юҡ-бар менән булыша. Әлеге заманда ваҡытында эш хаҡы, пенсия, балаларға пособие түләү, йәштәргә эш урындары булдырыу, кем эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнергә теләй уларға кредит бүлеү, фермерҙарға хәкүмәт тарафынан ярҙам күрһәтеү кеүек мәсьәләләр хәл ителергә тейеш. Тормошто үҙгәртерлек эш һәм закондар тураһында яҙырға кәрәк. Әйтәйек, башҡорт фамилияларына "зат" тип ялғау ҡуштыҡ, ти, нимә үҙгәрә һуң? Шулайзат, Былайзат тип күкрәк һуғып йөрөргә ҡаламы? Бының өсөн аҡса түккәнсе, исмаһам, берәй ауылға юл һалып ҡалдырыу хәйерлерәк. Бына "Йәшлек"тә миңә үткән һуғыш тураһында хәтирәләр рубрикалары оҡшамай. Уның урынына Президент Мортаза Рәхимовтың эшмәкәрлеге тураһында һәм Закондар сығарыу Палатаһы ниндәй закондар сығарып ятыуы хаҡында белһәк, һәйбәт булыр ине. Әтеү, һайлағанда һайлайбыҙ ҙа, улар нимә эшләй - белгән дә, ишеткән дә юҡ... .\nЖурналистың позицияһын тәнҡитләп бәләкәй генә мәҡәлә яҙҙым. Ә М.Шаҡмандың псевдонимын сит ерҙәрҙә уҡыһалар (уның ситтә оҙаҡлап йөрөгәне, йәшәгәне булдымы икән, юҡтыр, ундай проблема менән осрашҡанға оҡшамаған?) йәһүд тип ҡабул итерҙәр ине тип йылмайҙым да, бигерәк ныҡ "туҡмап" ҡуйыуым бар тип, тәнҡитләмәнем. Сөнки мәҡәләһенең икенсе өлөшөндә күтәрелгән проблемалар менән мин дә риза инем.\nҠалған фекерҙәр ыңғай ҡарашта булды, һәм конкрет тәҡдимдәр, һорауҙар рәүешендә ине. Мәҫәлән, әгәр ҙә "зат" тигән ялғау менән булһа фамилиялар, ҡатын кешегә килешмәйәсәк. Уныһы менән тулыһынса ризалашамын. Һәм был ялғау азербайжандар һәм фарсилар тарафынан борондан уҡ "приватизацияланған" тип өҫтәр инем. Бик күп тәҡдимдәр башҡорт топономикаһын ҡулланыу буйынса ине. Мәҫәлән "Баймаҡлы", "Бөрйәнле" һәм башҡалар. Бында нимә әйтергә була? Беренсенән, башҡорт фамилиялары былай ҙа оҙон һәм ҡатмарлы. Мәҫәлән, Солтангәрәев (был әле иң оҙон фамилия түгел), Солтангәрәй-Баймаҡлы буласаҡ. Икенсенән, бындай осраҡта башҡорт фамилиялары күбәйәсәк. Кемдер халыҡҡа билдәһеҙ ауылының исемен фамилия итеп алһа, уны һәм уның буласаҡ тоҡомдарын, дөрөҫөн әйткәндә, ауылдаштары һәм райондаштары ғына таныясаҡ. Ә Башҡортостандан ситтә, киләсәктә Рәсәйҙән дә ситтә, тыуған башҡорттарҙың күбеһе Башҡортостан географияһын белмәй, тик уларҙа әле милли тойғо ниндәйҙер кимәлдә һаҡлана. Улар яңы әтмәлләнгән бик күп башҡорт фамилияларын таныуҙарына мин ныҡ шикләнәм.\nӨҫтә яҙылғандарҙан шундай һорау килеп сыға, - башҡорт фамилиялары ниндәй талаптарға яуап бирергә һәм формаһы буйынса нисек булырға тейеш?\nIV. БАШҠОРТ ФАМИЛИЯЛАРЫ НИНДӘЙ БУЛЫРҒА ТЕЙЕШ?\n1. Фамилия ялғауы башҡорт теленең ҡанундарына ниндәйҙер кимәлдә яуап бирһен. Мәҫәлән, күп кенә башҡорт исемдәрен "йән" һүҙен ҡушып яһағандар: Ғәлимйән, Шакирйән. Шул формаға эйәреп, фамилия итеп ҡулланыр өсөн яңы исемдәр яһап булыр ине, мәҫәлән: ("Ағиҙел" журналының 2005 йылғы мөхәрририәте буйынса һанап китәм) Әминйән, Байымйән, Бикбаййән, Ишморатйән, Йәнбәкйән, Кәримйән, Күзбәкйән, Ҡоҙаҡаййән, Мусайән, Хөсәйенйән, Шәрипйән, Юлдашбаййән. Рус транскрипцияһында яңғырау түбәндәгесә буласаҡ: Галимъян, Шакиръян, Аминьян, Баимьян, Бикбайян, Ишмуратъян, Янбакъян, Каримъян, Кузбакъян, Кудакайян, Мусаян, Хусаинъян, Шарипъян, Юлдашбайян. Был фамилиялар оҙаҡ та үтмәй боҙолоп яҙылып "ь, ъ" хәрефтәре төшөп ҡаласаҡ һәм башҡорт фамилиялары әрмәндекенә, ә сит илдәрҙә шунда уҡ, латин хәрефе менән яҙғанлыҡтан, әйләнәсәк. Аңлауыбыҙса, "йән" төрөк һүҙе фамилиялар яһағанда әрмәндәр тарафынан "приватизацияланған".\n2. Латин хәрефтәре менән яҙылыу мөмкинлегенең мәжбурилеге һәм әһәмиәте мөһим. Ғөмүмән әйткәндә, төрлө телдә һәм шрифта, фамилиялар боҙолоуға ныҡ тотороҡло булһын, мәҫәлән инглиз телендә, ҡытай йә һинд телендә яҙылып йә яңғыраһа ла.\n3. Яңғырауыҡлы булһын. Мәҫәлән, башҡорттоң "ура" ораны (был турала Яныбай Хамматовтың бер нәфис әҫәрендә бик дәлилле яҙыла, ҡабатлап тормайым) мең йылдан һуң да шулай яңғыраясаҡ, боҙолмайынса. Яңғырауыҡлы ялғаулы фамилия ла боҙолоуға бирешеп, үҙгәреп бармаясаҡ.\n4. Теләһә ниндәй милләт исемен башҡортлаштырып әйтерлек булһын. Сөнки хәҙер башҡорттар урыҫ, кореялыларға, италиян, испандар, американдар, немецтарға һ.б. өйләнәләр һәм кейәүгә сығалар. Әгәрҙә шул сит ил фамилиялары йөрөткән башҡорттар үҙебеҙҙең фамилияға ҡайтабыҙ (шул уҡ ваҡытта булған фамилияһының тамырын һаҡлап ҡалабыҙ) тиһәләр, яңы фамилиялар булдырыу уңайлы булһын. Мәҫәлән: Петробаш, Иванбаш (мәҫәлән литвалыларҙа Петраускас, Ивнаускас фамилиялары бар бит), Цойбаш, Челентанобаш (Берлусконибаш), Фердинандбаш, Джонсонбаш, Фишербаш һ.б.\n5. Башҡорт милли фамилияларының ялғауы берәү генә булһын. Фамилиялар этимологияһы буйынса Россияға ҡағылышлы хеҙмәттәр бик әҙ. Фундаменталь хеҙмәттәрҙең береһе булып Б.О.Унбегаундың "Рус фамилиялары" (Б.О.Унбегаун, "Русские фамилии", перевод с английского. Под общей редакцией Б.А. Успенского. Москва. "Прогресс". 1989 г. 443 стр.) тигән хеҙмәте тора. Был китапты интернетта табырға була. Б.О.Унбегаун Россияла тыуып үҫкән. Революциянан һуң сит илгә эмиграцияға китә һәм шунда ғалим - филолог булараҡ таныла. Үҙенең китабында Унбегаун бөтә Рәсәй халыҡтарының тиерлек фамилияларының этимологияһын аңлатырға тырышҡан. Беҙҙе ҡыҙыҡһындырған төрки фамилиялар тураһында ул бына нимәләр яҙып ҡалдырған: "Төрки телдәр бигерәк тә консерватив һәм улар араһындағы айырымлыҡтар сағыштырмаса ҙур түгел. Шуның өсөн дә төрки фамилиялар бөтә ерҙә лә бик яҡындар ғына түгел, ә бер иш тип әйтеп була, бигерәк тә руслаштырылған формаларҙа. Исемдәрҙең алдына йәки артына "бек", "нур", "сәит", "ша-.шах", "али", "бай","б", "берды", "хан", "ходжа", "дин", "джан", "кул", "назар", "нияз" ҡуйып яһалған бик әҙ таралған милли фамилиялар ҙа бар. Һәм был фамилияларҙың бөтәһе лә шулай уҡ руслаштырылған". Күреүебеҙсә, төрки фамилияларҙың ялғауҙарының төрлөлөгө бик күп. Был инде хәҙерге заман талаптарына яуап бирмәй. Ә бына, шул уҡ Б.О.Унбегаун әйтеүенсә, монгол, ҡалмыҡ, бүрәт исемдәре бер береһенән айырыла һәм, шулай булғас, фамилиялар ҙа, хатта руслаштырылған варианттарҙа ла, айырылалар. Тағы ла шуны өҫтәмәксемен, милли фамилияларҙың кәрәклеге кеше ситтә булған да беленә бигерәк тә. Унбегаундың эмиграция ла фамилиялар тураһында яҙыуы буштан түгелдер.\nЯлғау берәү генә булһа уны күберәк халыҡтар һәм кешеләр беләсәк һәм таныясаҡ, хатта Ер шары масштабында. Ул ваҡытта милләттәштәрҙе эҙләүе лә, табыуы ла еңелгә төшәсәк. Ябай ғына арифметик иҫәпләү үткәрәйек. Фамилия ялғауы ике хәрефтән генә торһон, ти. Башҡорт алфавитында 42 хәреф, шуларҙың икәүһен, - "Ь һәм Ъ" баштан уҡ алып ташлайбыҙ. 40 хәрефтән килеп сыға: - 40*40=1600 комбинация, шуларҙың күбеһе АА, ББ, БВ, ҢҢ, ШШ, ЯЯ һымаҡ "брак" ялғауҙар. Ҡалған комбинацияларҙан нимәнелер аңлатҡан: "УЛ", "ЯН" - башҡортса әйткәндә - "ЙӘН", "АТ"-исем, йорт малы" комбинациялары тороп ҡала. "УЛ" һәм "ЯН" ялғауҙары ҡаҙаҡтар һәм әрмәндәр менән официаль рәүештә үҙләштерелгән, "АТ" ялғауын алырға булыр ине, тик милләт исемендә "ҠОРТ" һүҙе булыуы еткәндер тип уйлайым. "ЛЕ", "ЛЫ" ялғауҙарынан фамилия төҙөп була, мәҫәлән, - ӘминЛЕ, БайымЛЫ, русса АминЛЫ, БаимЛЫ, инглизса AminLE, BaimLY (нисек яңғырағанын тыңлар өсөн Google.ru - ла электрон һүҙлектә һүҙҙәрҙе йыйып яңғыратып ҡарағыҙ, бик уңайлы), тик күп кенә төрки телдәрендә "ЛЕ", "ЛЫ" ялғауҙары хәҙер ҙә ҡулланыла. Төрки телле халыҡтар менән ундай "киҫешеүҙәр" кәрәкмәҫтер тип уйлайым.\nШулай итеп башҡорт фамилияларының ялғауы өс йәки унан да күберәк хәрефтән торорға тейеш. Өс хәрефтән торған киң таралған ялғауҙар: -"ЗАТ", "ЙӘН", "ЙӘР", "ҠОЛ", "БАШ". Әйткәнемсә, "ЗАТ" - азербайжандыҡы,"ЙӘН" - әрмәндеке, "ЙӘР" - төрки халыҡтарының дөйөм ялғауы, "ҠОЛ" - төрки һүҙ, етмәһә тормошта ҡол булып фамилиялы "ҡол" булып йөрөгө килмәй. Күреүегеҙсә, фамилия ялғауы һайлағанда, интернеттағы домендар исемдәре кеүек, ниндәй ил ике хәрефлене алып өлгөрмәгән, уға өс хәрефлеһе ҡала. Башҡорт фамилияһына иң уңайы - "БАШ" буласаҡ. Ни өсөн?\n- Башҡорт һәм мосолман телдәрендә "баш" ялғауын һүҙҙең аҙағына ҡушып һүҙҙәр һәм исемдәр (кеше, ауыл, район, ҡала, тау, йылға, вазифа һ.б.) барлыҡҡа килтереү өсөн ҡулланыла, мәҫәлән; Ҡарабаш, Ҡыҙылбаш, Иҙелбаш, Стәрлебаш, Избербаш, Елбаш, Бикбулатбаш, Миәкебаш, Ҡорманайбаш, Ослобаш, Күгәнәкбаш, Ҡашалаҡбаш, Юлбаш, Бүләкбаш, Ҡаранбаш, Урҙайбаш, Иҙәшбаш, Шарбаш, Ниязбаш, Кәкребаш, Нәсибаш, Аҡтанышбаш, Торонбаш, Йөҙбаш, Меңбаш, Төмәнбаш, Төрөкмәнбаш;\n- Яңғырауыҡлы ялғау, тимәк боҙолмайынса оҙаҡ хеҙмәт итер. Боҙолған осраҡта ла ялғауҙың тамыры - "баш" үҙгәреүһеҙ ҡаласаҡ. Мәҫәлән, билдәле драматург Кәбир Мөхәммәтшәрип улы Аҡбашевтың фамилияһы элек Аҡбаш ҡына булғандыр тип уйлайым;\n- Башҡорт телендә генә түгел, бөтә телдәрҙә лә бер төрлө яңғырай һәм яҙыла, мәҫәлән, инглизса - "bash" тип;\n- Ир менән ҡатынды күп кенә бүтән халыҡтарҙағы кеүек, фамилия буйынса тигеҙләй;\n- "Баш" ялғауы ялғауҙың үҙен икенсе милләт менән күпләп үҙләштереүҙән һаҡлаясаҡ, үҙем башҡорт булмағандарҙан тик телепродюсер Андрей Разбашты ишетеп кенә белә инем, интернеттан татар яҙыусыһын Фирдус Дәүбаш (русса Девбаш) http://devbas.ru/ тигән псевдонимлы, (ысын исеме Фирдус Нурислам улы Фәтҡлисламов, 2000-се йылдарҙа сыҡҡан китаптарын ысын исеме менән сығарған) табып алдым;\n- Кешеләр менән башҡорт фамилиялары тураһында фекер алышҡанда ҡайһы берәүҙәр “баш” ялғауының сәйер яңғырауын әйтеп үтәләр. Урыҫтар әйткәнсә “дело времени и привычки”. Үткән быуаттың 90-сы йылдарына тиклем беҙ, дөрөҫөн әйткәндә, абхаздарҙың фамилияларын белеү түгел, ул халыҡ тураһында ла бик әҙ белә инек. Мәҫәлән беренсе тапҡыр ишеткән Ардзинба, Багапш фамилиялары бик сәйер яңғырай ине. Ваҡыт үтеү менән был сәйерлектәр артта ҡалды. Ҡайһы берәүҙәр фамилияны боҙоп икенсе “яҡҡа” бороу яғын да әйтте. Быға яуап итеп Хәйбулла районы Вәлит ауылында ишеткән бер бәләкәй генә хәлде һөйләйем. Бер һеңлекәш, - “Кешеләр бынау N әллә алйот инде тиҙәр” – ти. “Нимәнән алып улай тип әйтәләр”, - тейеүемә ошондай яуап ишеттем: - “Һыбай китеп барғанда эттәр абалап сығып өрә башлаһалар, атынан төшөп эттәргә таш ырғыта башлай. Эттәр уғата ныҡлап өрә башлайҙар. Эт булғас өрөргә тейеш бит ул. Эт менән эт булып маташа”, - тип яуап бирҙе. Ҡыҫҡаһы, мәҡәлдә әйтелгәнсә, - “Эт өрөп торор, бүре йөрөп торор”. Мәҫәлән, йәһүдтәрҙе нимә тип кенә әрләмәйҙәр, көлмәйҙәр, улар ыжлап та бирмәй.\n- Фамилияның аҙағында "баш" һүҙен был фамилияны йөрөтөүсе үҙе һәм эргәһендәгеләр ошо фамилияны хәҙерге ваҡытта "баш"лап ебәреүселәр булып аңлата алалар. Мәҫәлән, һеҙ үҙегеҙҙең Мусин фамилияһын Мусабаш тип үҙгәртһәгеҙ, үҙегеҙҙең эшегеҙҙе һеҙ, - "Муса исемен үҙгәртеп Мусинды Мусабаш тип мин башлап яҙҙырҙым, шуға фамилиям Муса"баш" тип атала", - тип маҡтана алырһығыҙ;\n- Милли фамилия ҡабул итеү ул үҙенә күрә башҡорт халҡына милли ревизия үткәреү ул;\n- Был процестың милләтте туплау буйынса әһәмиәте дин ҡабул итеүҙән дә юғарыраҡ булыуы мөмкин;\n- Милли фамилия йөрөтөү кешеләрҙе бер нисә быуын үтеү менән милләтенә кире ҡайтыуға килтерәсәк. Мәҫәлән, әгәрҙә Украина көслө, алдынғы илгә әйләнһә, Рәсәйҙәге украиндарҙың үҙҙәрен тулыһынса украин тип һанаясаҡтарына ышанам;\n- Милли фамилия ҡабул итеү менән барлыҡҡа килгән ығы-зығы үтер. Әҙерәк яңырған (фамилия булдырыу сәбәпле) тормош ҡанундары буйынса йәшәү дауам итер.\nV. БАШҠОРТ ФАМИЛИЯЛАРЫНА КҮСЕҮ ПРОЦЕСЫНЫҢ ЭТАПТАРЫ\n- Башҡорт фамилияһы булдырыу өсөн Рәсәйҙә хоҡуҡи прецедент бар, - Забайкалье крайында йәшәүсе бүрәттәр крайҙың Закон сығарыу йыйылышына мөрәжәғәт менән сыға- уларға яңы тыуған балаларына халыҡ йолаһы буйынса бүрәт фамилиялары бирерлек булһын. Быға крайҙың юстиция министрлығы ҡырҡа ҡаршы сыға, - РФ-ҙың Ғаилә кодексы быны рөхсәт итмәй, - тип. Ә Дәүләт Думаһы, киреһенсә, бүрәттәрҙе яҡлап ошошндай ҡарар сығара: - “Ғаилә кодексы региондарға балаларға фамилия биреүҙең ҡәғиҙәләрен үҙҙәренә, шулай уҡ милли йолаларҙы иҫәпкә алып, булдырыға мөмкинлек бирә”, - тип. http://ria-sibir.ru/viewnews/45201.html Бүрәттәр афарин, әлбиттә. Был край законы 2011 йылдың 12 майында көсөнә инә. Хәҙер Башҡортостан Республика Ҡоролтайы депутаттары менән ғәлимдәр бергәләшеп эш башлап уны параллель алып барһындар ине. Ғәлимдәрҙең рәсми тәҡдиме, депутаттарҙың Башҡортостан Республикаһының Ғаилә кодексына кәрәкле үҙгәрештәр индереүе кәрәк. Был эште, иң оҙағы, бер йылда атҡарып сығырға була.\n- Башҡорт фамилияларын “эшкә ҡушыу” өсөн ғәсҡәр йыйып, ҡулға ҡорал тотоп кемгәлер ҡаршы һуғышырға кәрәкмәй. БР-ҙың Ғаилә кодексына кәрәкле үҙгәрештәр индереү менән яңы тыуған балаларығыҙға, ейәндәрегеҙгә шәхесте раҫлаусы документ тултырғанда башҡорт фамилияһы (һүҙҙе "баш" ялғауын ҡулланыу тураһында алып барам, сөнки уның рәсми рәүештә милләт тамғаһы булып китеренә мөмкинлеге ҙур) бирегеҙ. Ошоноң менән һеҙҙең ата-әсә, олатай-өләсәй булараҡ яңы тыуған бала алдында тәүге төп бурыстарығыҙҙың береһе үтәлде тип һанаһағыҙ дөрөҫ буласаҡ. Ә республика, дәүләт кимәлендә нимәнән башларға кәрәк һуң? Тәүге аҙымдар, минеңсә, түбәндәгесә булырға тейештер тип уйлайым;\n- Киң мәғлүмәт сараларында, бигерәк тә башҡорт сайттарында, интернет форумдарҙа фекер алышыуҙарҙы киң йәйелдерергә;\n- Ғалимдар был проблеманы төрлө яҡлап тикшереп, фамилия ялғауы менән билдәләнергә һәм үҙҙәренең рәсми һығымтаһын иғлан итергә тейештәр. Бәлки, икенсе фекергә килеп, икенсе, тағы ла яҡшыраҡ, отошлораҡ фамилия ялғауы тәҡдим итерҙәр;\n- Киң мәғлүмәт сараларында был турала бөтә илгә иғлан итергә;\n- Аңлатыу эштәрен һәм яңы милли фамилияны пропагандалау эшен киң йәйелдерергә, һабантуйҙарҙа һәм концерттарҙа артистар тарафынан тамашасыларға төрлөсә алымдар ҡулланып аңлатыуға тиклем;\n- Иң отошлоһо һәм осһоҙо - яңы тыуған сабыйҙарға һәм беренсе тапҡыр паспорт алыусылырға, кисектермәйенсә, милли фамилия биреүҙе башларға, Ҡаҙағстанда һәм Азербайджанда милли фамилияларға күсеү шундай формала бара ла инде;\n- МИЛЛИ ФАМИЛИЯ АЛЫУ ХАЛЫҠ-АРА ХОҠУҠ БУЙЫНСА КЕШЕНЕҢ ШӘХСИ ХОҠУҒЫ ТИП ҺАНАЛА. ПАСПОРТТА ЛА МИЛЛӘТТЕ КҮРҺӘТЕҮ КӘРӘКЛЕГЕ ҠАЛМАЙ.\n-Беҙҙә демократия һәм тигеҙ хоҡуҡлыҡ. Дәүләт Думаһы депутаты Хөснөтдинов Эдуард Хасим улы Мурзин Эдвард булып киткәндә, ябай башҡорттар ҙа теләгән фамилияларын ниңә алмаҫҡа тейеш?\n- Милли фамилия булдырыу һәм алыу, тарихтан күренеүенсә, әҙселек тә ҡалған милләттең үҙен һаҡлау өсөн төп ҡоралы;\n- Глобаллаштырыу осоронда фамилияны барлыҡҡа килтереүсе ялғау ҙа глобаль саҡырыуға ҡаршы сығырға ярҙам итерлек булһын, шуға бағышланым да инде был мәҡәләмде;\nҮрҙәге мәҡәлә һәм мили фамилияларға ҡағылышлы бүтән материалдар www.bashkortfam.blogspot.com һылтанмаһы буйынса урынлаштырылған.\n1. Урыҫ телендә ҡурҡаҡтарҙың балаһын Трусов, уйларға теләмәгәндерҙекен - Дураков, ҡалмыҡтыҡын Калмыков, һ.б. исемен есеменә килтереп фамилия биргәндәр. Башҡорт фамилиялары булһа гипотетически Ҡурҡаҡбаш, Алйотбаш, Ҡалмыҡбаш тигән фамилиялар барлыҡҡа килеүе лә мөмкин.\n2. Хәҙерге заманда башҡортто яйлап ҡына бушҡа сығарыусы ҡатнаш никахтар күбәйҙе. Шул иҫәптән башҡорт - татар никахтары. Ике халыҡта мосолман булғанлыҡтан традиция булараҡ ҡатын кеше иренең фамилияһын ала. Ә һуңынан, ире мәшәү булһа, башҡорт иренән тыуған баланы әсәһе татар милләтле тип атай башлай һәм ысынлап та ваҡыт үтеү менән бала үҙен татар тип тоя башлай. Татар ирҙән тыуған баланы татар тип атарға була мосолман традициялары буйынса, ә бына киреһенсә - ярамай. Бындай хәлдәрҙе ике миҫалда ҡарап үтәйек;\n- Өйләнмәҫ борон башҡорт иренең фамилияһы Мусин, ҡатындыҡы Кәмитова булһын ти. Өйләнешкәс ҡатыны иренең фамилиһын алып ғаилә Мусиндар булып китә. Малайҙары тыуһа уға, мәҫәлән, Салауат тип исем ҡушалар ти. Атаһының мәшәүлеге, русса әйткәндә подкаблучник булыуы, әсәһенең баҫымы арҡаһында Салауат Мусин үҫкәс татарға әйләнеп китә;\n- Өйләнмәҫ борон башҡорт иренең фамилияһы Мусабаш, ҡатындыҡы Кәмитова булһын ти. Өйләнешкәс ҡатыны иренең фамилиһын алып ғаилә Мусабаштар булып китә. Малайҙары тыуһа уға, мәҫәлән, Салауат тип исем ҡушалар ти. Атаһының мәшәүлеге, русса әйткәндә подкаблучник булыуы, әсәһенең баҫымы арҡаһында Салауат Мусабаш үҫкәс татарға әйләнеп китәсәкме? Ул тыуғас та "маңлайында" башҡорт фамилияһын йөрөтә. Балалар баҡсаһында, мәктәптә, уҡыу йортонда уның башҡорт фамилиялы башҡорт балаһы икәнен беләләр бит инде, милләт исеме уның ҡанына һеңеп өлгөргән була. Шунан был баланың үҙен уның татар икәненә ышандырыуы бик ауыр буласаҡ;\n- Был аңлатыу башҡорт ире татар түгел, ә икенсе милләтле ҡатынға (йәһүдтән башҡа) өйләнһә лә дөрөҫкә сығасаҡ.\n3. Интернетта тап булған бәләкәй генә информация менән уртаҡлашам Сталиндың ысын фамилияһы Джугашвили тураһында\nwww.sem40.ru/interview/hot/13367/. Был бәлки ысындыр, бәлки юҡтыр, тик грузин фамилияһы (этимологияһын өйрәнгәндә шәп булыр ине, тик сығанаҡтар юҡ) күп кенә серҙәр һаҡлағанға оҡшай.\n- Что касается Сталина, то - не знаю, насколько серьезно, - но лет так двадцать тому назад в Бухаре (я там случайно оказался) те евреи, которые потом все выехали в Израиль и дальше, очень активно атаковали меня и доказывали, что Сталин был еврей. Почему? "Швили" в отличие от "дзе", "ва" и так далее - это суффикс, который дается только инородцам, так или иначе ассимилированным в Грузии. Не знаю, как дело обстоит с Гурамишвили и другими-прочими знаменитыми грузинами, но я за что купил, за то продаю.\nЕще. "Джуга" - по-грузински "еврей". Таким образом, эта фамилия в переводе на русский означает "сын еврея".\nИли - жидович.\nТретье. Сапожники в Грузии были традиционно евреи.\nЭто как зубные врачи и гинекологи.\nА Виссарион Джугашвили был холодный сапожник. Такие три соображения.\n4. ПРОТИВ ИСКАЖЕНИЯ ИСТОРИЧЕСКОЙ ПРАВДЫ.\n"... видные сановники - башкиры, сыгравшие заметную роль в некоторых государствах средневекового Арабского Востока, имели этнические "нисба" (слово, добавляемое к имени человека и свидетельствующее о его этническом или региональном происхождении). Все башкиры - сановники имели одну и ту же этническую "нисбу" - аль-Башкурди, вынуждая окружающих воспринимать их в качестве башкир, а не только в качестве мусульманина Гильмитдина Санжара, мусульманина Насыри и т.д... . (Лучше и не скажешь - И.С.Әбйәлилов)"\nИльшат НАСЫРОВ, старший преподаватель БГУ, кандидат философских наук.\n("Ватандаш", # 6, 2000 год,)\n"Аль (также передаётся в русской транскрипции как эль, الـ) — определённый артикль в арабском языке. «Аль» не является отдельным словом, и всегда пишется слитно со следующим словом, как показано на иллюстрации; однако он не является и неотъемлемой частью этого слова." - Википедиянан.\nМин 1991 йылдың 1 ғинуарында "Йәшлек" гәзитенең 1-се номерында сыҡҡан "Башҡорт фамилиялары кәрәк!" (уны ошо һылтанма буйынса уҡырға була http://bashkortfam.b...og-page_26.html ) тиггән мәҡәләмде яҙғанда, өҫтә килтерелгән мәҡәләне (өҙөктө) әле күрмәйенсә, тик тормош тәжрибәһе ашалыр - интуитив рәүештә башҡорт фамилияһының аҙағы "баш" булырға тейеш тип иҫбатлағайным. Әлбиттә, хәҙер заманалар икенсе: оҙон-оҙон фамилиялар йөрөтөү ауыр һәм уңайһыҙ, ундай оҙон фамилияларҙы тыңлап ултырырға, дөрөҫөн әйткәндә, ваҡыт та юҡ, икесенән беҙ бөтәбеҙ ҙә сановник - чиновник та түгелбеҙ. Әммә ләкин, беҙ үҙебеҙҙең башҡорт фамилияһы менән бөтә халыҡтар, илдәр алдында башҡорттоң "илсеһе" булып, башҡорт исеменә тап төшөрмәй, уны тик яҡшы яҡтан күрһәтеп өйрәнергә бурыслыбыҙ!\nУйлап ҡараһаң, "Баш" һүҙе "аль-Башкурди"-ның тамыры булып тора. Алда әйткәндәрҙән сығып, башҡорт фамилияһының ялғауы "баш" булырға тейеш тигән фекерҙә нығындым.\n5. Интернетта (vk.com)-да түбәндәге мәғлүмәткә тап булдым:\nПисьмо Мөхәммәт-Ғәбделхәй Ҡорбанғәлиева японскому министру.\nПринимая во внимание огромную важность культурно-экономического сближения туркских (тюркских) народностей с Японией как в целях поднятия культурно-экономического благосостояния всей Азии, так и в интересах установления мировой справедливости путем обеспечения расового равноправия, я предлагаю вниманию Вашего высокопревосходительства следующее письмо о нижеследующем.\nВ настоящее время тюркские народы занимают больше половины Азии, значительной части юго-восточной Европы и северо-восточной части Африки — начиная с Ледовитого океана (якуты) до Куень-Луня (полу, испагани, туркмены Персии) и от берегов Калымы и Желтой реки до Центральной России (татары касимовские и Македонии, османы) — и, кроме того, встречаются в значительном числе в разных частях Сибири.\nДля сохранения своего свободного существования и экономического поднятия своей страны эти народы заинтересованы в искренне дружеском отношении к ним более могущественных народов великой урало-алтайской семьи и других народов Азии, цивилизованным авангардом которых в настоящее время могла бы быть Япония.\nПосле мировой войны устанавливаются новые взаимоотношения народов, и мир, несомненно, стоит перед новым переустройством, на других началах.\nЕсли тюркские народы, выступившие на арену истории более чем за 2 000 лет до Рождества Христова и показавшие миру пример культуры и цивилизации и могущество своей расы, в настоящее время путем национального движения вооруженной борьбы в Турции, образования семи автономных республик в России, как то: Туркестанская, Киргизская, Башкирская, Татарская, Азарбейджанская(II) и Крымская — стремятся взять свою судьбу в собственные руки, то, я полагаю, было бы актом справедливости оказание им хотя бы моральной поддержки «Страной восходящего солнца».\nЭкономический кризис Европы, упадок ее духа и единодушия способствуют облегчению самоопределения тюркских народов на совершенно новых и демократических началах, также положительным основанием к этому движению является крепкий союз туркских (тюркских) народностей с другими магометанскими народностями мира, насчитывающими в своих рядах магометан в числе 200 миллионов.\nУстановление же дружеских взаимоотношений с другими азиатскими народами послужило бы исправлением той исторической ошибки, которая привела азиатов к внутренней борьбе между собою, способствовала падению когда-то великой и могущественной Азии и наконец довела до настоящего положения.\nНачалом культурно-экономического сближения может служить только взаимное изучение друг друга, но для этого первым и непременным условием должно быть знание тюркского языка. Поэтому в виде пробного шага по означенному стремлению тюркских народов в целях образования крепкой связи между магометанскими народами и Японией и закрепления расового тяготения друг к другу, прошу Вас, Ваше высокопревосходительство, не отказать поднять вопрос об изучения тюркского языка в правительственных школах.\nСо своей стороны я мыслил бы разрешить этот вопрос так. В первую очередь, открытием тюркского отделения при Институте иностранных языков в Токио, который оказал немало услуг Японии в подготовке ориенталистов. Если вопрос этот разрешится в благоприятном смысле, то я мог бы всемерно содействовать этому начинанию как по привлечению достойных преподавателей, так и в подборе надлежащих учебников.\nТак как в тюркской письменности приняты арабские буквы (арабскими буквами пишет весь магометанский мир), то изучение этой письменности японцами облегчило бы в дальнейшем и изучение арабского и персидского языков.\nПри сем прилагаю две справки: одну о тюркских наречиях, а другую об изучении русскими тюркского языка.\nПредставитель башкир М.-Г. Курбангалиев (подпись).\nБыл башҡорт алға ҡараған бер нисә быуатҡа! Әгәр ҙә "башкир" тигән һүҙе булмаһа ҡултамғаһында уны хәҙер кемгә һанарҙары көн кеүек асыҡ.\nБАШҠОРТ ФАМИЛИЯҺЫ МОТЛАҠ КӘРӘК, УЛ ВАҠЫТТА РӘСМИ РӘҮЕШТӘ ҮҘЕҢДЕҢ МИЛЛӘТЕҢДЕ ЯҘМАЙҺЫҢ, Ә УЛ КҮРЕНЕП ТОРАСАҠ!\n6. "Өлкән ағайҙың" милләтсе - шовинистары бына бит ниндәй пландар ҡороп йәшәйҙәр беҙгә ҡаршы. Был пландар хөкүмәт планынан бер ни менән дә айырылмай тип әйтеп була, бәлки, хөкүмәттеге тағы ла мәкерлерәктер.\nМатериал из свободной русской энциклопедии\n«Традиция». Вы можете дополнить или исправить его.\nОпределение: Ассимиляция идентичности А в идентичностью Б в регионе В - стойкая локальная тенденция уменьшения относительной численности\nносителей идентичности Б и увеличения А.\nПостановка пробемы: Имеет ли место в России процесс ассимиляции? Очевидно нет, относительное количество русских (государствообразующего этноса) имеет тенденцию сокращаться. В подавляющем же большинстве национальных республик бывшего СССР имеет место процесс увеличения относительной численности государствообразующего этноса, причём независимо от демографического тренда.\n1. Опережающая. Ассимиляция достигается за счёт более высокого демографического тренда нации-большинства. Этот тип ассимиляции характерен для Китая и был характерен вплоть до 20 века в России. Колоссальная биологическая сила русского этноса была надломлена после революции в результате коллективизации и индустриализации. Русский народ был форсированно поставлен в условия демографической теоремы. Положение осложнилось насильственной ликвидацией идеологических институтов традиционной страты, прежде всего Русской Православной Церкви.\n2. Вытесняющая. Ассимиляция достигается за счет вытеснения национального меньшинства с территории. Этот тип ассисмляции исторически наиболее распространён. Спектр методов от этнических чисток до поощрения миграции.\n3. Самый сложный тип ассимиляции- конверсионный. Ассимиляция достигается за счёт смены идентичности её носителями. Остановимся на этом типе подробнее. Для конверсии идентичности А в идентичность Б необходимо выполнение двух условий:\n1. Идентичность А должно быть энергетически невыгодно носить- т.е. для потока идентичности должна быть создана разность потенциалов. (В РФ это условие невыполняется, поскольку диаспоры и нац. меньшинства обладают влиянием и собственностью непропорционально большим своей численности, для создания разности потециалов они дожны обладать влиянием меньшим и занимать низшие социальные ступени.) Разность потенциалов может быть создана ксенофобией и этническим протекционизмом большинства на всех высших социальных уровнях и/или политикой государственной дискриминации меньшинств.\n2. Должна существовать возможность конверсии из А в Б, т.е проводник. Здесь всё определяется не только желанием носителя А, но и возможностью для большинства Б признать его за своего. Рассмотрим основные национальные группы и оценим их перспективы ассимиляции, а также политику, которую должны проводить русские националисты для её поощрения.\nа) Украинцы, белорусы и др. восточные славяне. Ассимиляция возможна полная и безпроблемная- эти нации просто вернутся к своему генетическому истоку. Никаких особых политических мер не требуется, хотя кое-какие идеологические шаги были бы полезны, например объявление украинства[ТСДНЭ] искусственно сфабрикованной русофобской идеологией.\nб)финно-угорские народы русских равнин (мордва и прочая чухна) -Генетически, культурно, религиозно они весьма близки (если не идентичны) к русским ("отличить" визуально русского от какого-нибудь мордвина может только ультроортодоксальный националист, да и то после какой-нибудь гадости по отношению к русским и пальцем в небо), родной их язык практически вытеснен из употребления, единственное что удерживает их имя- это национальные автономии и искусственная фабрикация "национальных культур". Посему для их полной ассимиляции достаточно ликвидация национальных автономий и снятие с поддержки национальных имён.\nв)Татары и другие бывшие кочевые народы великой степи. Благодаря многовековому благотворному генетическому влиянию русского этноса антропологически они уже близки к русским. (поскреби татарина, найдешь русского, да) Серьёзным препятствием к ассимиляции является религия- ислам. (тут и ограничения на совместную трапезу и на совместную выпивку, делающие мусульманина чужим среди русских) Поэтому политика русских националистов должна поддерживать РПЦ при нетерпимом отношении к другим религиям (прежде всего к исламу). В настоящий момент многие националисты видят в РПЦ врага из-за её открытой поддержки властей многонационалии. Однако тут надо понимать что церковь это тысячелетний консервативный и стабилизационный институт, требовать от него оппозиционности просто смешно. Из-за сиювековой исторической коньюктуры церковь не откажется от древней политики лояльности цезарям. Утешением тут может служить то, что буде националисты придут к власти, церковь будет им служить с ещё большей охотой, бо священникам не придётся переступать через себя. :)/>/>/>/>/>\nг) Каквказоиды. Антропологически, культурно они далеки от русских. Единствеенный шанс к их ассимиляции - смешанные браки и растворение их генов в массе русского народа. Поэтому политика русских националистов по отношению к ним- депортация всех кавказцев, не имеющих русскую супругу/супруга или детей от смешанного брака.\nд)монголоиды. Ввиду длительного сохранения монголоидных черт в их потомках была бы целесообразна депортация всех монголоидов, не принадлежащих к числу коренных народов России.\n7. Бурные исторические события последующих эпох, особенно начиная со времени Великого переселения народов, не могли не отразиться на физическом типе, быте и языке башкир.\n«Однако, — пишет Руденко, — ни контакт с северными финно-угорскими племенами, ни проникновение на территорию Башкирии гуннских, позднее татаро-монгольских, казахских племен, ни взаимосвязи с калмыками и, наконец, позднейшее проникновение с запада таких народностей, как казанские татары и мишари, коренным образом не изменили ни физического типа, ни языка, ни быта башкир»\nРуденко яҙып ҡалдырған ул замандағы башҡорт халҡына ҡаршы килеп сыҡҡан (алып барылған) демографик һөжүм хәҙерге ваҡыттағы демографик һөжүм менән сағыштырғанда ниндәйҙер ваҡ - төйәк кенә ул. Ул һөжүм йыл һайын көсәйгәндән көсәйә бара. 1990-сы йылда Сибай башҡорттары йыйынында бер ағайҙың һөйләүе әле иҫтә: "Ул һөжүм күп кенә ғаиләләр эсенә үтеп инеп мендәр аҫтына барып етте. Хәҙер беҙҙең күбебеҙ татар менән йоҡлай". Был беҙҙең өсөн һуңғы ҡыңғырау һәм башҡорт халҡы үҙенең "һуңғы патронын" ҡулланып башҡорт милли фамилиһын булдырырға тейеш. Блогты уҡыған бер ир-аттан ошондай хат алдым: -\n"Башҡорттар милләттәрҙе фамилияһы буйынса бөтөнләй айыра белмәй. Шуға ла башҡорт үҙен үҙе, шулай уҡ сит милләттәр уны тиҙ танып өйрәнһен өсөн иң яҡшыһы һәм иң уйланылғаны "баш" фамилия ялғауы булырға тейеш. Милләттең исеме "баш" менән башланып, фамилияһы "баш" менән бөтһөн. Килеп сыҡҡан проблемаларҙы сисеү өсөн үҙебеҙҙең ғалимдар бар бит." - тигән.\n8. 17 февраль көнө мин "В Контакте"ла үҙемдең түбәндәге посымды урынлаштырҙым:\n"Бурные исторические события последующих эпох, особенно начиная со времени Великого переселения народов, не могли не отразиться на физическом типе, быте и языке башкир.\nРуденко яҙып ҡалдырған ул замандағы башҡорт халҡына ҡаршы килеп сыҡҡан (алып барылған) демографик һөжүм хәҙерге ваҡыттағы демографик һөжүм менән сағыштырғанда ниндәйҙер ваҡ - төйәк кенә ул. Ул һөжүм йыл һайын көсәйгәндән көсәйә бара. 1990-сы йылда Сибай башҡорттары йыйынында бер ағайҙың һөйләүе әле иҫтә: "Ул һөжүм күп кенә ғаиләләр эсенә үтеп инеп мендәр аҫтына барып етте. Хәҙер беҙҙең күбебеҙ татар менән йоҡлай". Был беҙҙең өсөн һуңғы ҡыңғырау һәм башҡорт халҡы үҙенең "һуңғы патронын" ҡулланып башҡорт милли фамилиһын булдырырға тейеш. Блогты уҡыған бер ир-аттан ошондай хат алдым:\n- Башҡорттар милләттәрҙе фамилияһы буйынса бөтөнләй айыра белмәй. Шуға ла башҡорт үҙен үҙе, шулай уҡ сит милләттәр уны тиҙ танып өйрәнһен өсөн иң яҡшыһы һәм иң уйланылғаны "баш" фамилия ялғауы булырға тейеш. Милләттең исеме "баш" менән башланып, фамилияһы "баш" менән бөтһөн. Килеп сыҡҡан проблемаларҙы сисеү өсөн үҙебеҙҙең ғалимдар бар бит." - тигән."\nУға яуап итеп ВК-ла минең личкаға бер ҡатындан ошондай яуап килде:\n"...1990-сы йылда Сибай башҡорттары йыйынында бер ағайҙың һөйләүе әле иҫтә: "Ул һөжүм күп кенә ғаиләләр эсенә үтеп инеп мендәр аҫтына барып етте. Хәҙер беҙҙең күбебеҙ татар менән йоҡлай"...\nТотаһығыҙ ҙа шулай ти башлайһығыҙ. Ҡатыны башҡорт татарҙарҙың- балалары башҡорт рухлы итеп тәрбиәләнә. Ире башҡорт булып, ҡатыны бүтән милләт кешеһе икән, был ғаиләләрҙең күбеһендә БЕҘҘЕҢ башҡорт ИРҘӘРЕ "БАХЫР" хәлендә... Беҙҙең башҡорт егеттәре уҡымышлыраҡ икән, йүнлерәк эштә эшләй икән -танауын юғары күтәреп, бүтән халыҡ ҡыҙҙарына өҫтөнлөк бирә. Күренекле башҡорттар араһында улар әҙме ни? Иң беренсе егеттәрҙе Салауат рухлы итеп тәрбиәләгеҙ. Рухлы башҡорт ҡатын-ҡыҙы кем менән йәшәмәһен, балаларын башҡорт итеп тәрбиәләй...."\nУл ҡатын яҡтан дөрөҫ һөйләй. Тик уның тәҡдиме шул тутыйғош һымаҡ бер туҡтауһыҙ "... тәрбиәләгеҙ!..."-тип ҡабатлауҙан ары китә алмай!!! Башҡорт ҡатындарының татар ирҙәрен ныҡ итеп "уҡмышынан алып" тотҡанын күргәнем, белгәнем бар. Ә бына ирҙәр ысынлап та татар (бүтән милләтлеләрҙе лә) ҡатындарын тота алмайҙар шикелле. Был бәлки тормош ҡанунылыр берәй. Бындай тормош ҡануны бар икән, уны психологтар йәки социологтар ошо форум биттәрендә аңлатып китһә яҡшы булыр ине.\nУл ҡатынға түбәндәгесә яуап бирергә мәжбүр булдым:\n"...Фамилия, ғәҙәттәгесә, ирҙән бирелә. Ниңә ул фамилия хәҙергә тиклем милли фамилия түгел! Әрмәндәр азерҙарға әйткәнсә "У этих баранов до сих пор нет своих фамилий". Бар белгәнегеҙ попугай һымаҡ "тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ,..............тәрбиәләгеҙ, тәрбиәләгеҙ...."\nКүпме тылҡырға була балаға "һин башҡорт, башҡортса һөйләш, башҡортса уҡы!...һ.б." тип. Ул ундай өгөттәрҙән ялҡып китә, дөрөҫөн әйткәндә. Быны күреп, белеп әйтәм! Ә бына башҡорт фамилияһы уны ғүмере буйы милләте тураһында иҫенә төшөрөп торасаҡ. Бәлки аң белә башлағас баланың беренсе һорауы ошондай булыр: "...мама, а почему моя фамилия Гайнуллабаш, а мальчика с соседней группы - Гайнуллин" тип. Бына шунда инде кешеләрҙең милләте була, үҙ теле була тип аңлатыуы күпкә еңелерәк һәм аңлайышлыраҡ була түгелме? Мин был миҫалды урыҫ мөхитендә үҫкән балаға яраҡлаштырып килтерҙем.\n9."Башҡортостан" N 57, 22 март, 2013 йыл гәзитенән бер генә өҙөк:\n"...Нисәнсе йыл булғандыр, хәҙер анығын әйтә алмайым. Мәскәүҙәге милли мәктәптәр институты директорының фән буйынса урынбаҫары Нариман Мирсәйет улы Хәсәнов миңә шылтыратты. Баҡтиһәң, Амур өлкәһендәге бер башҡорт ауылына башҡорт теле уҡытыусыһы кәрәк икән. Бындағы түрәләргә мәсьәләнең айышын аңлатып маташҡансы, Татарстандан ул ауылға татар теле уҡытыусыһы барып та төшкән. Шулай итеп күҙ менән ҡаш араһында бер башҡорт ауылы ябылды...."\nБыл нимә тураһында һөйләй?\n1. Әгәр ҙә башҡорт фамилияһы булып һәм ул фамилия, исмаһам, Рәсәйҙә таныла башлаһа, ауыл кешеләре лә башҡорт фамилиялары йөрөтөр ине, үҙҙәренең башҡорт икәндәрен белерҙәр ине. Татар уҡытыусыһы ҡайҙан килгән шунда кире ҡайтып китергә мәжбүр булыр ине, - тип уйлайым!!!\n2. Ауыл һаҡланыр, башҡорттар үрсер һәм ошо күңелһеҙ хәбәр гәзит битенә килеп ҡунмаҫ ине.\n10. ВКонтакте селтәрендә минең личкаға Башҡортостандан ситтә йәшәүсе бер башҡорт ҡатынынан түбәндәге хат килеп төштө:\n"Бик шәп башҡорт булып сыҡтың бит әле молодец! Блогыңды уҡып күҙемдән йәшем сыҡты. Мин дә бит һинең кеүек уйлайым. Ул нисек инде, 1991 йылдан бирле, башҡорттоң власта ултырған берәүе ҡымшанмаған был проблема буйынса? Мин үҙем күпме башҡортто беләмен ситтә йөрөп башҡортлоғон юғалтҡанын. Башҡорт ир-егеттәре мәрйә, татаркаларға өйләнеп балалары ғына түгел, үҙҙәре урыҫ, татар булып киттеләр. Татарҙар телдәрен юғалтһалар ҙа Биккузин, Абдулгузин, Аккузин, Байгузин, Ахмедзянов, Ахунзянов, Галимзянов тигән "з"-лы фамилияларына ныҡ йәбешеп яталар. Бер-береһен таныйҙар."\nУл ҡатынға ошолай яуап бирҙем: - "Рәхмәт инде Н-ханым. Һеҙҙең хатығыҙҙы уҡығас минең үҙемдең күҙҙән йәш атылып килеп сыҡты. Нимә әйтә аламын? Властағы башҡорттар ғына түгел, ә ябай зыялыларҙың да бында эше юҡ. Көнө-төнө гәзиттән, радионан, телевидениенан мал-бесән, юл-күпер, башҡорт тарихы һ.б. темаларҙан үтеп китә алмайҙар. Ә бит улар сәйнәгән темалар кисә, бөгөн сәйнәлде һәм иртәгә сәйнәләсәк. Ниңә алға ҡараш юҡ? Был проблемаға ҡараш шул зыялыларҙың интеллект кимәлен күрһәткес кенә булып ҡалыуҙан ҡурҡам."\n#2 Ишбулды Әбйәлилов\nОтправлено 09 Август 2012 - 06:06\nФорумды уҡыусыларға ҙур үтенес бар. Бынан 3 - 6 йыл элек башҡорт матбуғатында ("Башҡортостан", "Йәшлек", "Шоңҡар" һ.б.) "Башкирин" фамилиялы башҡорт ғаиләһенең яҙмышы тураһында һөйләнелә. Был фамилияны Себергә һөргәнгә ебәрелгән башҡорт үҙенең балаһына милләтен онотмаһын тип ҡалдыра. ("Башкирин" фамилияһы, интернеттан белешеүемсә, урыҫ, украинлылар араһында хәҙерҙә киң таралған икән). Шул мәҡәләне ҡайҙан табып була, шуны әйтеп китмәҫһегеҙме икән?\nОтправлено 09 Август 2012 - 06:16\nФорумды уҡыусыларға ҙур үтенес бар.\nБынан 3 - 6 йыл элек башҡорт матбуғатында ("Башҡортостан", "Йәшлек", "Шоңҡар" һ.б.) "Башкирин" фамилиялы башҡорт ғаиләһенең яҙмышы тураһында һөйләнелә. Был фамилияны Себергә һөргәнгә ебәрелгән башҡорт үҙенең балаһына милләтен онотмаһын тип ҡалдыра. ("Башкирин" фамилияһы, интернеттан белешеүемсә, урыҫ, украинлылар араһында хәҙерҙә киң таралған икән).\nШул мәҡәләне ҡайҙан табып була, шуны әйтеп китмәҫһегеҙме икән?\nГәзит-журналдарынын сайттары була, facebook.com тигән социаль сетьта профильдәре бар (һәр хәлдә - Шонҡарҙыҡы), скайпта ла булырға тейештәр. Мөрәжәғәт итегеҙ.\n#4 Un citoyen\nОтправлено 11 Август 2012 - 11:51\nИшбулдының мәҡәләһен уҡып сыҡҡас, мин бер нәмәгә иғтибар иттем. Ул башҡорттарҙың үҙидентификация мәсьәләһен бик үҙенсәлекле аңлай икән. Идентификация - башҡортса үҙ тиңлегеңде билдәләү тигән төшөнсә. Милли тиңлек бер ваҡытта ла үҙаллы, айырым йөрөмәй, ул ижтимағи, иҡтисади, мәҙәни тиңлек менән тығыҙ бәйләнештә. Әгәр һин Рәсәйҙә йәшәйһең икән, Өфөлә йәшәп ятаһың икән, башҡорт икәнеңде фәҡәт һин үҙең шәхсән билдәләйһең. Дәүләт, рәсми органдар, иҡтисад ширҡәттәре һ.б. һинең идентификацияңа төкөрә ул. Был объектив факт. Сөнки һеҙ үҙегеҙ мультинациональ, мультикультураль тормош өсөн, һеҙҙең ата-бабаларығыҙ милләтселәргә, нацистарға, коммуналистарға, общинниктарға ҡаршы, бына ошо дөйөм, глобаль, транснациональ тормош өсөн ҡан ҡойғандар. Фамилияны үҙгәртеп кенә ҡотолоп булмай ул. Бына мин башҡорста яҙғанда бер ваҡытта ла үҙ фамлиямды рус суффикстарын ҡулланып яҙмайым, перестройка заманынан алып. "Независимая газета"лағы мәҡәлдәрҙә рус телендә 1990 йылдарҙа ла минең исем-фамилиямды "Мәсәлим" тип кенә яҙҙырттым. Бынан тайпылғаным юҡ. Бына шул исем-фамилия мине йә башҡорт, йә татар, әллә хатта ҡаҙаҡ икәнемде белдерә. Ләкин мин беләм бит кем икәнемде. Индивидуум һәр ваҡыт индивидуум инде ул, ниндәй исем ҡушма.\nОтправлено 19 Август 2012 - 12:40\n"-затлы" тигэн ялгау мн яхалган фамилияларзы ла индереу дорос булыр ине тип уйлайым. "зат-бот", "ниндэй заттан" тип айтеу бар бит. Асылгужа Бэхмэнов вакытында был ялгаузы кулланып атай торгайны узен элбиттэ - "Бэхмэнзат", эммэ -затлы тип языу грамматик яктан тулырак янгырай. шулай ук эйзербайджандарзан айырыла. "баш" ялагуы ла, быныхы ла булхын. Узегез айтеп китеуегезсэ, украиндарза -ко,-чук (ике торло вариант) бар бит. Шулай ук грузиндарза ла -швили йэ булмаха -дзе ялгаузары йорой. Эйткэндэй, Эбйэлилов узе фамилияхын узгэрттеме икэн? Эллэ нимэнелер(?) котэме?\n#6 Ишбулды Әбйәлилов\nОтправлено 27 Август 2012 - 11:32\n1. Фамилия ялғауҙары тураһында Б.О. Унбегаундың "Русские фамилии" тигән китабында яҡшы әйтелгән. Был китапты интернетта табырға була. Фамилиялар тураһында урыҫса бүтән фундаменталь хеҙмәттәр юҡ тип әйтеп була. Кемдәр эҙләргә йыбана "Бәйләнештә" минең биттән күсереп алып була. Битте табыуы ауыр түгел "Ишбулды" исеме аша эҙләгәндә (бәхеткә күрәме, ҡаршымы) Ишбулдылар бик әҙ хәҙер.\n2. "Зат" ялғауы тураһында мин мәҡәләлә асыҡ әйткәнмен, ҡабатлап тормайым.\n3. Ололарҙың фамилияларын үҙгәртеү файҙаға ҡарағанда зыян ғына килтерәсәк кешеләрҙең һәм властәрҙең башын ҡаңғыртып. Бүтән илдәрҙәге (Азербайджан, Ҡаҙағстан) кеүек эшләргә кәрәк - яңы тыуған баланың тыуыу тураһындағы таныҡлығына милли фамилия яҙырға йәки беренсе тапҡыр паспорт алыусыларға. 2 - 3 быуын үткәс фамилиялар үҙгәрәсәк. Милли фамилия алыуҙа коллективизация темптары кәрәкмәй һәм ул урынһыҙ.\n4. Төрләнергә, бүтән башҡорттарҙан айырылырға башҡорт кешеһен генә ҡуш. Ҡайҙа ике төрлө - унда 3 төр, ҡайҙа өсәү - унда дүртәү... булмаҫмы? Башҡорттар диалекттарына, ырыуҙарына, хужаларының өндәүҙәренә ҡарап инде официаль рәүештә фамилия буйынса тарҡалмаҫ тигән гарантия бармы? Шуның өсөн ялғау берәү генә, ләкин берәгәйле булырға тейеш. Башҡорт фамилияларының төп, күпкә ҙурыраҡ өлөшө, "баш" ялғауын алыуҙан насар яңғырамаясаҡ. Әгәр ҙә проблемалар булһа фамилияны атай, олатайҙар исеменән яһап алып була.\n#7 Ишбулды Әбйәлилов\nОтправлено 27 Август 2012 - 11:50\nОтправлено 11 Август 2012 - 23:50\n1. Милли тиңлек, үҙидентификацияны һәм милли идентификацияны бутамайыҡ.\n2. Бына Һеҙ үҙегеҙ өсөн үҙегеҙ уйлап сығарған "идентификацияға" дәүләт, рәсми органдар төкөрә, сөнки ул бер нәмә менән дә нығытылмаған.\nһеҙҙең ата-бабаларығыҙ милләтселәргә, нацистарға, коммуналистарға, общинниктарға ҡаршы, бына ошо дөйөм, глобаль, транснациональ тормош өсөн ҡан ҡойғандар.\nтип яҙаһығыҙ. Бында Һеҙ бөтә төшөнсәләрҙе бергә бутағанһығыҙ. Үҙегеҙ нимә яҙғанды үҙегеҙ аңланығыҙмы? Мин аңланым, беҙҙең ата-бабалар глобализм өсөн көрәшкән тип. Ярай, шулай булһын. Ундай ваҡытта милли идентификация үҫешмәһә милләттәр тиҙ арала юҡҡа сығасаҡ. Минең мәҡәләне йыбанмай ғына уҡып сығығыҙ башта!\nЛәкин мин беләм бит кем икәнемде\nтиһегеҙ. Һеҙҙең үҙегеҙҙең генә һеҙҙең кем икәнегеҙҙе белеүҙән бүтәндәргә ни файҙа, улар һеҙҙең "идентификациянан" милләтегеҙҙе танымағас? Әллә Һеҙ милләтегеҙҙе танытыу урынына уны шул рәүешле йәшереүҙе хуп күрәһегеҙме?\n#8 Ишбулды Әбйәлилов\nОтправлено 29 Август 2012 - 10:00\n"Бәйләнештә" сайтында төрлө видеолар ҡарап тикшереп ултырғанда 40 минутлыҡ 45 секундлыҡ "Башкиры на курултае венгров" http://vk.com/video169347606_163335887 тигән видеоға тап булдым. Был видеофильм БСТ тарафынан Венгрияла төшөрөлгән материалдарҙан яһалған видеотапшырыу булып сыҡты. Форумсыларҙы был видеоның 10-сы минутынан алып халыҡ табибы Зария Галамбаш тураһындағы өлөшөн ҡарап сығырға саҡырамын. Зария Галамбаш Баймаҡтан башҡорт ҡыҙы, 1963 йылда Венгрияға барып эләгә, шунда кейәүгә сыҡҡан. Уның тураһында сюжетты ҡарағас һорауҙар барлыҡҡа килде. 1. Әлбиттә фамилияһының "Баш" ялғауына бөтөүе иғтибарҙы йәлеп итә. 2. "Галамбаш" уның иренең фамилияһымы әллә кейәүгә сыҡҡанда үҙе уйлап сығарып үҙенә шуны алдымы икән? 3. Иренең фамилияһы булһа был фамилия венгрҙар араһында ныҡ таралғанмы һәм тағы ла "баш" ялғаулы венгр фамилиялары бармы икән? 4. Әгәр ҙә "баш" ялғаулы фамилиялар венгрҙарҙа әҙме күпме таралған икән, уларҙың барлыҡҡа килеү тарихы ниндәй икән? Видеола венгрҙар ҡоролтайында ҡатнашыусы бер нисә башҡорт ғалимы күренеп ҡалды, мәҫәлән Фирҙәүс Хисаметдинованың бик матур интервьюһы бар. Шуның өсөн дә минең һорауҙар яуапһыҙ ҡалмаҫ тип уйлайым.\nОтправлено 29 Август 2012 - 11:45\n- яуабыгыз осон рэхмэт, эммэ, фекерегез дэлилхез, эмоцияга королган булып янгырай. "-зат" ялгауы турахында яззым тигэнегез - унда бит эйзербайджандарзыкы тип кенэ эйткэнхегез. Мин ихэ "-затлы" тигэн ялгаузы тэкдим итэм. Таркаулыкка килтерэсэк тигэн фекер мн дэ килешеп булмай - башкорттарза ысынында таркаулык тел аркахында гына барлыкка килгэн. Э уз ырыуынды танып белеу бер ниндэй таркаулыкка килтермэй. Шулай ук ике торло ялгаулы фамилия ла ундай куркыныс мн янамай тип уйлайым. Был бит форум, шуга курэ торло караштар булырга тейеш, бер генэ кешенен фекере дорос тип, бар халык кабул итеуе икеле.\nОтправлено 30 Август 2012 - 09:05\nМин 1993 йылда уҡ "Йәшлек" гәзитендә "заты" тигән өҫтәмә менән фамилия яһарға кәрәк тигән тәҡдим индергәйнем инде...\nОтправлено 30 Август 2012 - 10:06\nФорумсыларҙы был видеоның 10-сы минутынан алып халыҡ табибы Зария Галамбаш тураһындағы өлөшөн ҡарап сығырға саҡырамын.\nэээ,скорее всего у нее фамилия Галамбош, а не баш... а что значит бош, низнай.\nОтправлено 30 Август 2012 - 10:12\nусе, таптым, оксфордка ышанабыз мы, йук мы инде ....\nOxford Dictionary of Family Names:\nHome > Library > Literature & Language > American Family Name Origins\n(number of times this surname appears in a sample database of 88.7 million names, representing one third of the 1997 US population)\nHungarian: metonymic occupational name for a keeper of doves, from galamb ‘dove’, ‘pigeon’.\nGIVEN NAMES: Hungarian 4%. Bela, Laszlo, Nandor.\nRead more: http://www.answers.com/topic/galambos#ixzz250G5PkPd\nПЫсЫ, теге 6 тел белгэн малай 5 тел генэ белэ шикелле, башкортсахын йазмаган резюмега )))\n#13 Ишбулды Әбйәлилов\nОтправлено 30 Август 2012 - 11:26\nАжар һәм miraj апай, "зат" ялғауына ҡаршы "Йәшлек" гәзитенең 29 майҙағы 1999 йылдағы 59-сы номерында Бөрө башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты исеменән Р. МӘСӘЛИМ, Р.СИРАЖЕТДИНОВ авторлығында "Ҡатын - ҡыҙҙар иргә әйләнһә" тигән мәҡәлә сыҡҡайны. Мин үҙем ул мәҡәләнең йөкмәткеһе дөрөҫ тип шуға таянып яҙҙым. Ул мәҡәләне http://www.bashkortfam.blogspot.com/p/blog-page_26.html һылтанмаһы буйынса табып уҡырға була. Ажар, мин һеҙҙең менән дискуссияла фекер төрлөлөгө булырға тейешлеге менән тулыһынса ризамын. Тик башҡорттың "Берәү булһа ла берәгәйле булһын" тигән тос фекере бар. Ул да минең яҡтан аргумент була ала бит. PS: Р.МӘСӘЛИМ Un citoyen түгелме икән? Булһа, мин бик шатмын, тимәк ул да был тема буйынса осраҡлы кеше түгел.\n#14 Ишбулды Әбйәлилов\nОтправлено 30 Август 2012 - 11:31\nЛатин транскрипцияһында нисек яҙыла икән венгр телендә. Әгәрҙә "bash" ижеге бар икән минең һорау актуаль булып ҡала, "bos" булһа үҙенең актуаллеген юғалта.\n" Заты" һүҙе тормошҡа сыҡҡан ҡатын өсөн кәртә була алмай, сөнки ҡатын фамилияһында ла ҡала ала, ә иренекенә күскән сүрәттә ул бит иренең затын дауам итеүсе! Күрше темаларҙа башкҡорт гаплотиптары тураһындағы яҙмаларҙы ҡарағыҙ! Ҡанды бит ирҙәрҙән генә алып, затын билдәләйҙәр!\n#16 Ишбулды Әбйәлилов\nОтправлено 30 Август 2012 - 12:02\nАзербайджанлыларҙа "заде" ялғауы ҡулланыла. Миҫал өсөн алайыҡ Аликзаде - азербайджанлы, Аликзаты - башҡорт булһын. Латин транскрипцияһында улар нисек яҙыласаҡ? Alikzade һәм Alikzaty типме? Латин хәрефтәре бик күп төрлө халыҡтар тарафынан ҡулланыла. Инглиз, француз, испан, португал, немец, венгр һ.б. Был телдәрҙә был азербайджан һәм башҡорт фамилияларын (мин әлегә иранлылар һәм тажиктар тураһында һүҙ алып бармайым)айырыу мөмкинлеге буласаҡмы:\n1. Бер - береһе менән бутамай,\n2. Ҡайҙа азербайджан, ҡайҙа башҡорт икән үҙҙәре танып һәм беҙ ҙә (азербайджанлылар һәм башҡорттар) танырлыҡ итеп яҙырҙармы икән?\n3. Бының менән "кемеһе бында башҡорт, татар, үзбәк, ҡаҙаҡ һ.б." тип баш ватыу урынына "кемеһе бында тажик, фарси, азербайджанлы, башҡорт һ.б." тигән башватҡыс тәҡдим итеү кәрәкме? Ә демография бик тиҙ, һәм беҙгә ҡаршы үҙгәрә. "Зат", "заты" ялғауҙары глобаль күҙлектән ҡарағанда, ә беҙ глобализм ҡыҫыуына ҡаршы торорға әҙер булырға тейешбеҙ, милли идентификация проблемаһын сисеү урынына уны ҡатмарлаштырасаҡ.\nӘ "баш" ялғауын нисек аңлатырға була ябайлаштырып? Мин үҙемдең аватарҙа "abzelilbash" тип бушҡа яҙманым. Ул инглиз, француз, испан, португал, немец, венгр һ.б. латин алфавитына нигеҙләнгән телдәрҙә үҙгәрешһеҙ һәм бүтән милләт фамилиялары менән буталышһыҙ яҙыласаҡ. "Әбйәлилбаш" аңлатасаҡ минең быуында булған Әбйәлил олатайҙан (шәжәрә буйынса шулай ҙа) хөрмәтенә Әбйәлилбаш (Әбйәлилдән башлана, Әбйәлил башлаған) фамилияһы булдырылған, башланған тип. Мин үҙемдең фамилияны пропагандалай тип уйламағыҙ, Әбйәлил урынына икенсе берәй фамилияны ҡуйып ҡарағыҙ!\n#17 Ишбулды Әбйәлилов\nОтправлено 30 Август 2012 - 12:38\nМин таба алған сайттарҙа кәрәкле информация табылманы. Бер апайҙан ғына хәбәр килеп етте, 5 йылдар элек "Башҡортостан" гәзитендә ул турала мәҡәлә булғайны тип.\nОтправлено 30 Август 2012 - 04:01\nGalambos: тик Галамбош тип укыла\n#19 Ишбулды Әбйәлилов\nОтправлено 15 Сентябрь 2012 - 04:54\nБыл посты мин иҫкәрмә рәүешендә төп мәҡәләғә лә өҫтәнем. 2. Хәҙерге заманда башҡортто яйлап ҡына бушҡа сығарыусы ҡатнаш никахтар күбәйҙе. Шул иҫәптән башҡорт - татар никахтары. Ике халыҡта мосолман булғанлыҡтан традиция булараҡ ҡатын кеше иренең фамилияһын ала. Ә һуңынан, ире мәшәү булһа, башҡорт иренән тыуған баланы әсәһе татар милләтле тип атай башлай һәм ысынлап та ваҡыт үтеү менән бала үҙен татар тип тоя башлай. Татар ирҙән тыуған баланы татар тип атарға була мосолман традициялары буйынса, ә бына киреһенсә - ярамай. Бындай хәлдәрҙе ике миҫалда ҡарап үтәйек; - Өйләнмәҫ борон башҡорт иренең фамилияһы Мусин, ҡатындыҡы Кәмитова булһын ти. Өйләнешкәс ҡатыны иренең фамилиһын алып ғаилә Мусиндар булып китә. Малайҙары тыуһа уға, мәҫәлән, Салауат тип исем ҡушалар ти. Атаһының мәшәүлеге, русса әйткәндә подкаблучник булыуы, әсәһенең баҫымы арҡаһында Салауат Мусин үҫкәс татарға әйләнеп китә; - Өйләнмәҫ борон башҡорт иренең фамилияһы Мусабаш, ҡатындыҡы Кәмитова булһын ти. Өйләнешкәс ҡатыны иренең фамилиһын алып ғаилә Мусабаштар булып китә. Малайҙары тыуһа уға, мәҫәлән, Салауат тип исем ҡушалар ти. Атаһының мәшәүлеге, русса әйткәндә подкаблучник булыуы, әсәһенең баҫымы арҡаһында Салауат Мусабаш үҫкәс татарға әйләнеп китәсәкме? Ул тыуғас та "маңлайында" башҡорт фамилияһын йөрөтә. Балалар баҡсаһында, мәктәптә, уҡыу йортонда уның башҡорт фамилиялы башҡорт балаһы икәнен беләләр бит инде, милләт исеме уның ҡанына һеңеп өлгөргән була. Шунан был баланың үҙен уның татар икәненә ышандырыуы бик ауыр буласаҡ; - Был аңлатыу башҡорт ире татар түгел, ә икенсе милләтле ҡатынға (йәһүдтән башҡа) өйләнһә лә дөрөҫкә сығасаҡ.\nБашҡортса әйткәндә, шисто психологишеске, баш һүҙен ҡуйыу етди ҡабул ителмәй, сөнки (ғәфү үтенәм) "башы" тип ҡушып әрләшәләр.Иң ғәрлеге " тауыҡбаш". Вульгаризм һымаҡ ҡабул ителәсәк ул


«Салауат Юлаев» клубы Алыҫ Көнсығыш төбәктәрҙәге сәфәрен еңеү менән тамамланы\nБөгөн юлаевсылар Владивостокта «Адмирал» хоккейсылары менән осрашты. Уйын Башҡортостан командаһы өҫтөнлөгө менән башланды. Һөҙөмтәлә Игорь Макаров иҫәпте өсөнсө минутта уҡ асты. Ә инде тәнәфестән һуң Денис Бодров икенсе шайбаны индерҙе. Был уңыштан һуң хужалар ҡунаҡтарҙың тынысланыуын файҙаланып, иҫәптәр айырмаһын кәметә алды.\nӨсөнсө осор аҙағында моряктарҙың ике уйынсыһы штраф эскәмйәһенә ултырҙы. Күп кенә көйәрмәндәр яҡташтарыбыҙҙың бындай мөмкинлекте ҡулдан ысҡындырмаҫына өмөт иткәйне. Әммә Владивостоктар үҙ ҡапҡыһын «ҡоро» һаҡлап ҡына ҡалманы, өсәүләп иҫәпте тигеҙләүгә өлгәште. Күпте күргән көйәрмәндәр ҙә бындай хәлде әлегә тиклем күргәне булмағандыр. Өҫтәмә биш минут ваҡытта еңеүсе асыҡланманы. Ә бына буллиттар серияһында Максим Майоров «Салауат Юлаев» клубына 3-2 иҫәбе менән еңеү килтерҙе. Киләһе уйынын юлаевсылар 26 октябрҙә Омскиҙың «Авангард» клубына ҡаршы үткәрә.


Санатор-курорт эшен үҫтереү буйынса яңы программа эшләнә // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nСанатор-курорт эшен үҫтереү буйынса яңы программа эшләнә\n16:27, 8 декабря 2010 Йәмғиәт\nБашҡортостанда санатор-курорт эшен үҫтереү буйынса яңы республика программаһы индереләсәк. Был турала Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратының һаулыҡ һаҡлау, социаль үҫеш һәм административ берәмектәр менән үҙ-ара хеҙмәттәшлек бүлеге советнигы Салауат Туғыҙбаевҡа һылтанып, БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы матбуғат хеҙмәте хәбәр итә.\n«Бөгөн республика Президенты Рөстәм Хәмитов ҡушыуы буйынса БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығында һәм Башҡорт дәүләт медицина университетында оҙайлы ваҡытҡа «2011-2020 йылдарға республикала санатор-курорт эшен үҫтереү» яңы маҡсатлы программаһы әҙерләнә. Яңы программала элекке программаны тормошҡа ашырыу барышында хәл ителмәгән бөтә етешһеҙлектәр һәм проблемалар иҫәпкә алынасаҡ» — тип, Салауат Туғыҙбаевтың һүҙҙәрен килтерә матбуғат хеҙмәте.\nӘйтергә кәрәк, бөгөн республика Һаулыҡ һаҡлау министрлығы ҡарамағында туғыҙ санаторий дәүләт унитар предприятиеһы, уларҙа дөйөм урындар иҫәбе 3300 самаһы койка тәшкил итә.\nҺаулыҡ һаҡлау министрының беренсе урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы Рәлиҙә Шакированың һүҙҙәренә ҡарағанда, йыл һайын республика шифаханаларында Башҡортостандан һәм Рәсәйҙең башҡа төбәктәренән 120 меңдән ашыу кеше үҙ һаулығын нығыта. 2009 йылда ғына өлкәндәр өсөн санаторийҙарҙа 85 меңдән ашыу кеше һаулығын нығытты. 21 балалар санаторийында был осорҙа 40 меңдән ашыу бала сәләмәтләндерелде. Нәҫелдән килгән, онкогематологик сирҙәр менән, телмәре боҙолған, тыумыштан йөрәк өйәнәге менән сирле балаларға операция яһатҡандан һуң 300-ҙән ашыу бала өсөн маҡсатлы заездар ойошторолдо.\nТеги: һаулыҡ һаҡлау, санатор-курорт хеҙмәтләндереүе


Август аҙағына тиклем Стәрлетамаҡта 2 миллиондан ашыу снаряд юҡ ителәсәк\nБыл эш дәүләт оборона заказы нигеҙендә «Авангард» заводында башҡарыла. Снарядтың төп өлөшө ҡайтанан эшкәртеүгә ебәрелә. Өҫ башы шартлатыу ысулы менән юҡ ителә. Был эш Первомайский ҡасабаһындағы полигонда башҡарыла. Тап шундағы шартлау тауыштарын Стәрлетамаҡ халҡы ишетә лә инде. Көнөнә 45 шартлатыу башҡарыла һәм уның һәр ҡайһыһында 400-гә яҡын снаряд юҡ ителә.\nӘсғәт Ибраһимов, «Авангард» заводының генераль директоры: «Дәүләт оборона заказы билдәләгән шарттарға ярашлы 1 сентябргә барлыҡ эштәр тамамланырға тейеш. Снарядтарҙы юҡ итеү менән юғары квалификациялы белгестәр шөғөлләнә. Шуға ла Стәрлетамаҡ халҡына һәм ҡунаҡтарға борсолорға урын юҡ». Хәрби техника һәм ҡоралды утилләштереү менән «Авангард» заводы 2006 йылдан шөғөлләнә. Ул республикала был эште башҡарыуға лицензияһы булған берҙән бер предприятие. 2013 йылда снарядттарҙы ябай шартлатыу менән бәйле бер нисә ғәҙәттән тыш хәлдән һуң, Оборона министрлығы уларҙы сәнәғәт юлы менән юҡ итергә ҡарар итте. Был ысул ярҙамында 2020 йылға тиклем 3 миллион ярым тонна ҡара һәм 520 мең тоннанан ашыу төҫлө металл алыу күҙаллана. Утилләштерелгән продукцияны һатыуҙан федераль бюджет ун миллиард ярым һум табыш алыр, тип көтөлә.


Баймаҡта көслө янғындан зыян күргән йортта төҙөкләндереү эштәре бара\nИҫегеҙгә төшөрәбеҙ, 5 февральдә киске сәғәт һигеҙҙәр тирәһендә ҡаланың Әлибаев урамындағы өс ҡатлы йорттарҙың береһендә газ шартлап көслө янғын сыҡты.\nҺөҙөмтәлә фатирҙың эсе ныҡ ҡына зыян күрҙе, хужабикәһе ауыр хәлдә Өфөнөң 18-се дауаханаһына килтерелде. Тағы ла ике кеше еңелсә тән бешеүе алды. Янғын йорттағы башҡа фатирҙарға ла зыян килтерҙе. Әле торлаҡта тәҙрәләр алмаштырылған, тыштан йылытыу материалдары менән көпләнгән. Эшселәр фатирҙа стеналарҙы һылай, йылытыу ҡоролмаларын алмаштыра.


Салауат Юлаев – халыҡ хәтерендә (12.07.2019)\nБыл теманың таралыуы Степан Злобиндың “Салауат Юлаев” романы йоғонтоһо менән бәйле булыуы ла бик мөмкин. Шулай уҡ Салауаттың ҡалмыҡ, сыуаш, татар ҡыҙҙарына өйләнеүе тураһында риүәйәттәр бар. Әлбиттә, былар – уйҙырма сюжеттар. Уларҙың тыуыуы Емельян Пугачев һәм Салауат Юлаев етәкселегендә батша хакимдарының һәм алпауыттарының иҙеүенә ҡаршы берлектәге азат итеү көрәшендә ҡатнашҡан халыҡтарҙың башҡорт батырына булған ихтирамы тураһында һөйләй.\nЯҙма сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Салауат Юлаевтың өс ҡатыны булған. Батырҙы ҡулға алғанға тиклем үк ҡатыны һәм балалары аманаттар сифатында Өфөгә килтерелгән. Бер ҡатыны улы менән ҡала коменданты полковник С.С. Мясоедов һағы аҫтында торған. Икенсе улын, Салауаттың яҙыуына ҡарағанда, генерал Ф.Ю. Фрейман алған... Ә башҡа ҡатындарын һәм балаларын ҙур кешеләр, йәғни урындағы хакимиәт вәкилдәре һәм офицерҙар бүлеп алған. Уның ғаилә ағзаларының артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. Документтарҙа ҡатындарының, балаларының исемдәре тураһында ла әйтелмәй, ә фольклор материалдары буйынса Салауаттың ҡатындары: Әминә, Зөләйха, Гөлбәзир (Гөлнәзирә), Айһылыу, Мәүдиә исемле булған, һуңғы икеһе берәр генә риүәйәттә телгә алына, Әминә һәм Гөлбәзир исемдәре иһә йыш осрай. Гөлбәзир тураһында төрлө мәғлүмәттәр бар. Бер осраҡта ул Ҡалмаҡ ауылында тыуып үҫкән, Йонос ауылы байы Иштүбәгә кейәүгә бирелгән (Салауат уны тартып алған), икенсе осраҡта Гөлбәзир – тархан Һағынбай ҡыҙы. “Юлай менән Салауат” эпосындағы түбәндәге юлдар шул хаҡта һөйләй:\n“Кинәт яуға бармайса,\nҠулға алайыҡ”, – тигәндәр.\n2003 йылда Балтас районының Иҫке Балтас ауылында Айрат Муллый улы Мәғзүмов һөйләүе буйынса беҙҙең тарафтан яҙып алған риүәйәттә Гөлбәзир – Ҡолой Балтасов ҡыҙы. М.В. Лоссиевский яҙмаларында Балтасовтың ҡыҙының исеме – Фариза, Яныбай Хамматовтың “Салауат батыр” романында – Зөләйха. Ф.Д. Нефедов яҙмаларында – Зөләйха менән Буранбикә.\nСалауат Юлаевтың ҡатындары тураһында һүҙ барғанда, дүрт юллыҡ бер йыр ҡыҙыҡһыныу уята. Унда өлкән ағалары вафат булған осраҡта энекәшен тол еңгәһенә өйләндереү (левират) йолаһы сағылдырылған. “Йәш кенә Салауаттың нисек өс ҡатыны булды икән?” тигән һорауға яуап алып була ул йырҙан:\nСалауаттың кейгәне –\nҠыҙыл да түгел, һары буҙ.\nСалауаттың һөйгәне –\nИкеһе – еңгә, береһе – ҡыҙ.\nБатырҙың әсәһе хаҡындағы бер риүәйәт ҡыҫҡа ғына һүҙҙәр менән әсә һөйөүенең көсөн, уның хәүеф тойғоларының тәрәнлеген бирә алыуы менән ҡиммәтле. Ауылдан-ауылға йөрөп, улының ҡайҙа икәнлеген белгән кешегә өйөр мал вәғәҙә итеп үтенеүҙәре күңелдә тетрәндергес тойғолар уята.\nИкенсе бер риүәйәт эсендәге “Салауаттың атаһының йыры” тип килтерелгән йыр ҙа күңел йылылығы, яҡты хистәр менән һуғарылған:\nБәпкәм дә бәпкәм, бәпкә икән,\nБәпкәм дә батыр ир икән...\nШулай итеп, риүәйәттәрҙә Салауат Юлаевтың бала һәм үҫмер сағы, ғаиләһе, йәшәү мөхите, донъяға ҡарашы; баш күтәреүселәр хәрәкәтен етәкләүе, уның көрәштәштәре, дошмандары; һуғыш урындары, хәрби операциялары, уңыштары һәм уңышһыҙлыҡтары; ҡулға алыныуы, һөргөнгә оҙатылыуы сағылыш тапҡан. Күп кенә темалар башҡа жанрҙарҙа күтәрелгән темалар һәм мотивтар менән тап килә.\nСалауат Юлаев хаҡындағы риүәйәттәрҙә 1773 – 1775 йылдарҙағы ихтилалдың мөһим ваҡиғалары, батша тәхетен тетрәткән оло күтәрелештә башҡорт халҡының уйнаған роле дөрөҫ яҡтыртыла. Әммә художество күренеше булараҡ, улар уйҙырманан да азат түгел, хатта мифологик мотивтар ҙа күренеп ҡала (“Салауатты үрмәкес ҡотҡара”, “Юлайға һыу ҡыҙының әйткәне”). Факт һәм ваҡиғаларҙы бутау, төрлө осорға ҡарауы ихтимал булған күренештәрҙе бер ваҡиға һәм осорға ҡайтарып ҡалдырыу осраҡтары ла бар (әйтәйек, Салауат яуынан ҡалған һуғыш ҡоралдары, ҡәберлектәр хаҡындағы мәғлүмәттәр). Уйҙырмалылыҡ һыҙаттары айырыуса Салауаттың ғаилә тормошон, шәхси сифаттарын һүрәтләүгә бағышланған риүәйәттәрҙә асыҡ күренә: батырҙың утта янмаҫ, һыуҙа батмаҫ бәһлеүән булыуы, ун һигеҙ-егерме бот тартҡан кәүҙәһе, типһә тимер өҙөрлөк көсө һ.б. Был, әлбиттә, аңлашыла торған хәл: йәш кенә көйө төрлө милләттән меңәрләгән кешеләрҙе оло яуға күтәрә алырлыҡ рух көсө булған батыр һәм шағир образын халыҡ ҡыйыулыҡ идеалы итеп күтәрә, уның тарихи эшмәкәрлеген шәхси һәм гражданлыҡ батырлығын эпик традициялар алымы менән һүрәтләй һәм быуындар хәтерендә мәңгеләштерә.\nЙыйып ҡына әйткәндә, Крәҫтиәндәр һуғышын һәм унда Салауат Юлаевтың ролен яҡтыртыусы төрлө жанрҙарға ҡараған фольклор әҫәрҙәре өсөн баш күтәреүселәр хәрәкәтенең милли-азатлыҡ характерында булыуын аңлау; халыҡ һәм айырым шәхестең ролен күрһәтеү; башҡорт халҡының башҡа милләттәр менән дуҫлығы; Салауат Юлаевты ҙур хәрби етәксе һәм шағир булараҡ данлау; фажиғәле ваҡиғаларҙы һәм шуның менән бәйле халыҡ ҡайғыһын һүрәтләү, өмөтлө мотивтарҙың булыуы – уртаҡ күренеш.\nСалауат Юлаев, Емельян Пугачевтың тоғро көрәштәше булараҡ, Урал һәм Иҙел буйы халыҡтары араһында киң билдәле. В.П. Кругляшованың топонимик риүәйәттәр тураһындағы мәҡәләһендә башҡорттарҙың милли батырының Урта Уралдағы рус ауылдарында ла яҡшы танылыуы тураһында мәғлүмәттәр бар. 1773–1775 йылдарҙағы ихтилал батырҙарының Башҡортостанда ғына түгел, күрше өлкәләрҙә лә популярлығы тураһындағы мәғлүмәттәр профессор Л.Г. Барагтың мәҡәләләрендә лә осрай. Салауат Юлаев тураһындағы риүәйәттәр “Рус фольклоры”ның сәсмә жанрҙарына ҡараған хрестоматияһында, “Татар халыҡ ижады” ғилми йыйынтығына (риүәйәттәр, йырҙар, бәйеттәр) индерелгән.\nСалауаттың һуңғы төйәге булған Эстония ерендә яугир-шағирҙың исеме Палдиски ҡалаһындағы һәйкәл, музей һәм урам атамаһы менән нығытылған. “Башҡорт батыры йыш ҡына диңгеҙгә ҡарап йырлар булған. Уның тауышы йыраҡтарға киткән”, – тигән риүәйәтте, эстон ҡатыны ауыҙынан ишетеп, шағирә Гөлшат Әхмәтҡужина ҡағыҙға теркәгән (“Башҡортостан”, 2005 йыл, 111-се һан).\nСалауат исеменең халыҡ хәтерендә мәңгеләшеүе уның азатлыҡ көрәшендә айырыуса ҙур роль уйнауы менән бәйле. Тарихи яҙмаларҙан күренеүенсә, бер йылдан саҡ ҡына артығыраҡ ваҡыт эсендә Салауат Юлаев 28 оло яуҙа ҡатнашҡан, шуларҙың 11-ен үҙаллы атҡарған. Ул үҙенең көрәшен 1774 йылдың июлендә Пугачев ғәскәре Волга буйына киткән хәлдә лә туҡтатмаған, июль-ноябрь айҙарында ихтилалдың төп ваҡиғалары Салауат Юлаев етәкселегендә барған. Бына ни өсөн хатта баш күтәреүселәрҙең дошмандары – генерал-майор П.С. Потемкин, генерал-аншеф П.И. Панин үҙҙәренең Екатерина Икенсегә яҙған хаттарында Салауат Юлаевты “уҙған фетнәнең төп юлбашсыһы” тип танырға мәжбүр булған, уны “данлы Салауат” тип атаған. Потемкин Әбей батшаға ебәргән бер яҙмаһында: “Салауаттың исеме ысынлап та башҡорт халҡының йөрәгендә булырға хаҡлы”, – тип танырға мәжбүр булған. Ихтилалдан һуңғы йылдарҙа уҡ Европала немец һәм француз телдәрендә сыҡҡан баҫмаларҙа Салауат хаҡында мәғлүмәттәр барлығы билдәле (уларҙы әле өйрәнәһе бар).\nБашҡорт халҡының 1773 – 1775 йылдарҙағы ихтилалдағы роле, Салауат Юлаевтың яугирлек эшмәкәрлеге төрлө заман тарихсылары, яҙыусылары һәм мәҙәниәтселәре тарафынан юғары баһаланды. Үҙенең “Пугачев тарихы” (ул тәү башлап 1834 йылда “Пугачев бунтының тарихы” исеме менән донъя күрә) тигән китабында бөйөк рус шағиры А.С. Пушкин былай тип яҙҙы: “...Башҡорттар тынысланманы, 1741 йылғы язалап үлтереүҙәр ваҡытында ҡасып ҡалған ҡарт фетнәселәре Юлай үҙенең улы Салауат менән килеп сыҡты. Бөтә Башҡортостан баш күтәрҙе һәм афәт тағы ла ҡеүәтлерәк көс менән ҡыҙып китте”.\nСалауаттың яугирлек абруйын дворян тарихсыһы академик А.Ф. Дубровин, тарихсы-краевед П.Л. Юдин һ.б. таныны. Ихтилалды идара итеүсе синыфтар күҙлегенән ҡараған был ғалимдарҙың ошо оло яуҙа башҡорт халҡының көрәшенә, Салауатҡа айырым иғтибары һәм баһаһы үҙе генә лә күп нәмә тураһында һөйләй.\nБашҡорттарҙың күтәрелештә тотҡан урынына, Салауаттың яу етәксеһе булараҡ эшмәкәрлегенә XX быуат тарихсылары Ю.А. Лимонов, В.В. Мавродин, В.М. Панеях, Р.В. Овчинниковтарҙың иғтибары ла осраҡлы түгел.\nИ.М. Гвоздикова үҙенең “Салауат Юлаев: Документаль сығанаҡтарҙы өйрәнеү” исемле монографияһында (Өфө, 1992) 1773 – 1775 йылдарҙағы ихтилалда Салауат Юлаевтың етәкселек маһирлығына, уның батырлығына, маҡсатына тоғролоғона, ғөмүмән, тарихта тотҡан урынына бик ҙур баһа бирә, Салауатты башҡорт халҡының милли геройы, “ихтилалға күтәрелгән халыҡтың иң күренекле етәкселәренең береһе, социаль иҙеүгә һәм милли тигеҙһеҙлеккә ҡаршы фиҙакәр көрәш һынланышы, иҙеүселәргә ҡаршы көрәштә батырлыҡ һәм ғәййәрлек, рус һәм башҡа халыҡтар менән туғанлыҡ символы” тип атай.\nМәскәү ғалимы профессор В.В. Трепавлов Юлаевты шулай ук “сағыу тарихи шәхестәрҙең береһе” булараҡ билдәләне, тотош бер осорҙо – ихтилал йылдарын “Салауат дәүере” тип нарыҡланы. Яугир-шағирҙың азатлыҡ хәрәкәтенә индергән өлөшөнә, етәкселек роленә Ә.Н. Усманов, Ә.З. Әсфәндиәров, Н.М. Ҡолбахтин һ.б. тарихсыларҙың хеҙмәттәрендә лә тейешле юғары баһа бирелде.\n1773 – 1775 йылдарҙағы ихтилал темаһының әҙәбиәттә, һынлы сәнғәттә, музыкала, ғилми тикшеренеүҙәрҙә урын алыуы – шулай уҡ халыҡ хәтере файҙаһына хеҙмәт иткән ыңғай фактор. С. Юлаевтың үҙ шиғырҙары һәм уның хаҡындағы шиғыр һәм йырҙар; Степан Злобиндың “Салауат Юлаев”, Ғәли Ибраһимовтың “Кинйә”, Аҫылғужа Баһумановтың “Салауаттың йәше” романдары, Мостай Кәримдең “Салауат” трагедияһы, Мирас Иҙелбаевтың “Юлай улы Салауат” исемле тарихи-документаль китабы; Сафуан Әлибаевтың “Салауат тауышы” исемле пьесаһы; Шәйехзада Бабич, Рәшит Ниғмәти, Зәйнәб Биишева, Рауил Бикбаев, Ҡәҙим Аралбай, Хәсән Назар, Тамара Ғәниева, Факиһа Туғыҙбаева, Ғәзим Шафиҡов, Ирек Кинйәбулатов, Тимер Йосопов һ.б. бик күп шағирҙарҙың шиғырҙары; Заһир Исмәғилевтең “Салауат Юлаев” операһы, Хөсәйен Әхмәтов менән Нариман Сабитовтың “Тау бөркөтө” балеты, Сосланбәк Тавасиевтың атаҡлы Салауат һәйкәле, Тамара Нечаеваның скульптуралары; Ғабдулла Мостафин, Рәхим Ишбулатов, Алексей Кузнецов һ.б. рәссамдарҙың Салауатҡа һәм, ғөмүмән, ихтилалға бағышланған картиналары; Әхнәф Харисов яҙмалары, Инга Гвоздикованың монографияһы, Фәнүзә Нәҙершинаның башҡорт, рус һәм инглиз телдәрендә әҙерләнеп, “Салауат башҡорт фольклорында” тигән ике томдағы йыйынтығы (2008) һ.б. баҫмалар – былар бөтәһе лә халыҡтың милли ғорурлығы һәм гражданлыҡ, илһөйәрлек тойғоларын үҫтереүсе әҫәрҙәр. Уларҙың нигеҙендә тарихи яҙмалар менән бер ҡатарҙан фольклор мотивтары ята. Телебеҙҙә йәшәгән “халыҡ хәтере” тигән оло һәм изге төшөнсә, быуаттарҙы быуаттарға тоташтырып, бер быуындың аманатын икенсеһенә еткереп, хәҙергегә һәм киләсәккә хеҙмәт итә.\nСалауат Юлаев Өфө төрмәһенән яҙған бер хатында (1775 йылдың 7 майы), үҙенең яуҙаш дуҫтарына һәм туғандарына мөрәжәғәт итеп, былай тигән: “Беҙҙән ҡурҡмағыҙ. Беҙ хәҙер йәшәй торған йортта халыҡ тураһында бер ниндәй ҙә күрһәтеү бирмәнек, уның именлеген ҡайғырттыҡ. Ул халыҡ беҙҙе лә үҙенең изге доғаларынан ҡалдырмаһын ине”. Регуляр ғәскәр командаһының ҡулына эләккән был хат заманында тәғәйенләнгән урынына барып етмәй, әммә тотҡондоң ырыуҙаштары, батырҙың азатлыҡ байрағы аҫтында берләшкән халыҡтар, әйтерһең дә, Салауаттың васыятын үҙ ҡолаҡтары менән ишетеп, мәңгелеккә хәтеренә һеңдергән.\nБына өсөнсө быуат инде башҡорттар, Рәсәй халыҡтары “милләтенең символына әйләнгән беренсе башҡорт” (Мостай Кәрим) Салауат Юлаевтың яҡты образын хәтеренән юймай, күңеленән сығармай ҡәҙерләп һаҡлай. Башҡортостандың беренсе Президенты Мортаза Рәхимовтың Указы менән республикала йыл һайын июнь айында Салауат Юлаев көндәре байрам ителә. Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гербының үҙәгендә Салауат һынының тороуы, яугир-шағирға бағышлап “Салауат Юлаев: Энциклопедия” (баш ред. И.Ғ. Илешев) тигән фундаменталь хеҙмәттең нәшер ителеүе шул хаҡта һөйләй, шәхестең масштабын, юғарылығын күрһәтә.\nБеҙҙең ошо яҙманы ла уҡыусылар данлы Салауатҡа, халыҡтың мәңге тере хәтеренә ҡәҙер, бөтмәҫ-төкәнмәҫ хөрмәт билдәһе булараҡ ҡабул итһен ине.