Ацтектар — Башҡорт Википедияһы\nүҙәк Мексикалағы индеецтар\nАцтектар — Мексикала йәшәүсе, бигерәк тә нахуатль теле туған теле булған халыҡ. Ацтек (Ацтекатль) нахуатль телендә «берәү Ацтландан» тигәнде аңлата. Ацтлан — шул ваҡыттың нахуатль телендә һөйләшеүсе халыҡ мәҙәниәте өсөн мифологик урын.\nАцтектар цивилизацияһы XIV—XVI быуаттарҙа, Месоамерика хронологияһында һуңғы пост-классик дәүерендә Урта Американың байтаҡ ҙур өлөшөн биләп торған.\nМехикаларҙың ышаныуҙары буйынса Мехико-Теноститлан күл уртаһындағы утрауҙа, Ацтланда урынлашҡан, һәм уның халҡы ацтекатль тип аталған. Бынан ацтек һүҙе килеп сыҡҡан. Йыш ҡына «ацтек» төшөнсәһе Теночтитлан (хәҙерге ваҡытта Мехико ҡалаһы урынында) Мехика кешеләрен аңлата.\nҠайһы ваҡыт төшөнсә шулай уҡ Теночтитландың ике мөһим ҡала-дәүләтен — Техкокодағы Акольхуа һәм Тлакопандаг Тепанекты үҙ эсенә ала, был ҡалалар бөтәһе бергә ацтектарҙың өслөк альянсын — «Ацтек империяһын» тәшкил иткән.\nXIII быуаттан башлап Мехико үҙәне Ацтек цивилизацияһының йөрәге булып тора: бында Техкоко күлендәге утрауҙарҙа ацтектарҙың өс альянсының баш ҡалаһы Теночтитлан урнаша. Өслөк альянсының сәйәси гегемонияһы Мехико Үҙәненән бик алыҫ ерҙәргә тиклем етә.\nХалыҡ какао эсемлеген ярата, шунан тыш какаоны төрлө ризыҡтар яһауҙа ҡуллана. Ацтектарҙа аҡса ролен дә какао орлоҡтары үтәгәне билдәле. Хатта аҡсаны ялғанлап ерҙән, йәки балсыҡтан яһау осраҡтары ла була. Миҫал өсөн: бер ҡорбан өсөн «сифатлы» ҡолдоң баһаһы 4000 какао орлоғо була.\n1.1 Классик һәм унан һуңғы осорҙа Үҙәк Мексика\n1.2 Мешикаларҙың миграцияһы һәм Теночтитланға нигеҙ һалыу\n1.3 Мешикаларҙың тәүге хакимдары\n1.4 Монтесума I хакимлыҡ иткән дәүер\n1.5 Империяны артабан киңәйтеү\n1.6 Дәүерҙең тамамланыуы һәм испандарҙың баҫып алыуы\n2.1 Ацтек империяһы\n3 Ацтек йәмғиәте\n3.1 Синыфтар стуктураһы\n3.3 Күңел асыуҙар һәм уйындар\n4.1 Белем биреү\n5 Дин һәм мифология\n5.2 Мифология һәм донъя ҡоролошо\n5.4 Ҡорбан килтереү һәм каннибализм\nАстектарҙың Астлан мифик үҙәненән килеп сығыуын һүрәтләгән Ботурини Кодексынан бер бит\nАцтек империяһының барлыҡҡа килеү хронологияһы бер нисә сығанаҡ нигеҙендә төҙөлә. Археологик ҡаҙылмаларҙа табылған ғибәҙәтханалар пирамидаларынан алып һалам ҡыйыҡлы өйҙәргә тиклемге күп кенә табыштарҙы ацтектар донъяһының нимәгә оҡшауын аңлау өсөн файҙаланырға мөмкин. Шуға ҡарамаҫтан археологтарға башҡа сығанаҡтарҙағы мәғлүмәттәргә лә мөрәжәғәт итергә кәрәк. Ацтек цивилизацияһы шуның менән үҙенсәлекле: ул үҙенән һуң Ацтек империяһының аяҡҡа баҫыуын, үҫешен һәм күрше дәүләттәр менән нисек аралашыуын ентекле рәүештә тасуирлаған бик күп яҙма сығанаҡтар ҡалдыра. Был текстарҙа ҡайһы бер ацтек ҡала-дәүләттәренең сәйәси тарихы һәм уларҙа етәкселек итеүсе элитаһы тарихы тасуирлана. Бындай хроникалар кодекстарҙа глифлы (графюра) һүрәттәр итеп төшөрөлә. Испандар колонизацияһынан һуң ацтек тарихсылары, латин алфавитын өйрәнеп, хроникаларҙы текстар формаһында яҙып ҡалдыра. Испан монахтары ла был эшкә үҙ өлөшөн индерә: улар индеецтарҙың мәҙәниәттәре һәм көнкүреше тураһындағы телдән һөйләүҙәрен яҙма рәүештә теркәй бара. Испан Мексикаһының беренсе наместнигы хөрмәтенә аталған Мендос Кодексы XVI быуат башында яҙылған бик мөһим яҙма текст булып тора. Ә, бәлки, Ацтек империяһының сәйәси һәм иҡтисади структураһы тураһында испан коронаһына еткереү өсөн наместник Мендос ҡушыуы буйынса яҙылғандыр был Кодекс. Кодекста өсяҡлы алъянс яулап алған ҡала-дәүләттәр, айырым ҡалаларға һалынған яһаҡ, ацтек йәмғиәтенең синфи/гендер структураһы тураһында мәғлүмәттәр бар. Тарихи хроникаларҙы төҙөүҙә шулай уҡ Чимальпаин, Фернандо Альварадо Тезозомок, Фернандо де Альва Иштлильшочитль, Хуан Баутиста де Помар, Диего Муньос Камарго кеүек һәм башҡа индеец йылъяҙмасылары ла мөһим рол уйнай.\nИспан монахтары ла мезоамерикан мәҙәниәте һәм хронологияһы тураһында документаль хроникалар төҙөй. Мексикаға 1524 йылда килеп төпләнгән 12 францискандың береһе булған Торибио де Бенавенте был йәһәттән төп ролде уйнай. «Monarquia Indiana» китабы авторы Хуан де Торквемада ла билдәле урын тотҡан францисканлы була. Доминикан орденына ҡараған Диего Дуран шулай уҡ ацтек диненең асылын һәм Теночтитландға  нигеҙ һалыу тарихын ентекле итеп тасуирлай. Мексика индеецтары фекеренсә, ацтектарҙың дине, сәйәси һәм социаль структураһы, шулай уҡ испандарҙың яулап алыу тарихы тураһында Флорентия кодексы баһалап бөткөһөҙ мәғлүмәт сығанағы булып тора. Ул 1545 йылдан алып 1576 йылға тиклемге осорҙа ацтектарҙың динен, календарын, уларҙың ботаника һәм зоология, һөнәрҙәр һәм тарих тураһындағы мәғлүмәттәрен тасуирлаусы этнографик энциклопедия формаһында яҙыла. Кодексты францисканлы Бернардино де Саагун индеецтар тарихсылары  ярҙамында испан һәм науатель телендәрендә яҙа.\nХәҙерге заман науатель телендә аралашҡан кешеләрҙең мәҙәниәте һәм йолалары икенсе бер мөһим сығанаҡ булып тора, тап ошо мәғлүмәттәр испандарға тиклемге дәүерҙә индеецтарҙың көнкүреше һәм ғаиләһе ниндәй ҡағиҙә буйынса ҡоролоуын күҙалларға мөмкинлек бирә. Ацтек цивилизацияһын фәнни тикшереү йыш ҡына археологик табыштарҙы этнотарихи һәм этнографик  мәғлүмәттәр менән бәйләгән ғилми һәм төрлө фән йүнәлештәре ысулдарына нигеҙләнә.\nКлассик һәм унан һуңғы осорҙа Үҙәк МексикаҮҙгәртергә\n1519 йылда Мехико үҙәнен һәм ҡалаларҙы картала сағылдырыу\nНауа телендә аралашҡан халыҡ йәшәгән боронғо Теотиуакан ҡалаһының булыу-булмауы, шулай уҡ науаларҙың ата-олаталары Мехикоға Теотиуакан сәскә атҡан осорҙа килеп төпләнеүе тураһындағы мәсьәлә әле лә ғалимдар араһында бәхәс тыуҙыра. Әммә ғалимдар һәм тарихсылар науаларҙың үҙәк Мексиканың төп халҡы булмауын таный һәм улар төньяҡтан, хәҙерге ваҡытта Мексиканың төньяҡ төбәктәре һәм АҠШ-тың көньяҡ төбәктәре урынлашҡан ерҙәрҙән килеүе буйынса бер үк фекерҙә. VI быуатта Теотиуакан ташландыҡ хәлдә ҡала, үҙәк Мексика власы Сан-Педро-Чолула һәм Шочикалько кеүек ҡала-дәүләттәргә күсә, был ҡалалар, моғайын, науа халҡы килеп төплөнеү сәбәпле барлыҡҡа килгәндер. Ғилми тикшеренеүҙәрҙең береһендә, тәүҙә науа халҡы хәҙерге ваҡытта Мексиканың Гуанахуато штатына ҡараған Бахио төбәгенә килеп ултырғандыр, тигән фараз әйтелә. VI быуатта был төбәк иң күп халыҡ йәшәгән төбәк була, ләкин оҙайлы ҡоролоҡ арҡаһында халыҡ икенсе ерҙәргә китергә мәжбүр була. Тап ошо осорҙа Мехико үҙәненә яңы халыҡтар килеп төпләнә башлай. Ошо осорҙа науатель телле халыҡтың үҙәк Америкаға килеп төпләнеүе фаразлана . Улар, яңы ерҙәрҙе үҙләштергәндә ото-манг телендә һөйләшкәндәрҙе был ерҙәрҙән ҡыҫырыҡлап сығара һәм көньяҡта үҙҙәренең сәйәси йоғонтоһон тиҙ арала урынлаштыра. Элек күсмә тормошта йәшәгән һәм һунар менән көн иткән халыҡтар тиҙ арала мезоамерикан мәҙәниәтен, уларҙың йолаларын һәм динен үҙләштерә, шулай итеп, ацтек мәҙәниәтен үҫтереү өсөн нигеҙ булдырыла. IX быуаттан, йәғни классик осорҙан һуң, бөтә эре ҡала-дәүләттәрҙә күбеһенсә науа халҡы йәшәй. Ул заманда Тула, Тенайука, Колуакан һәм Куэрнавака кеүек ҡалалар була .\nМешикаларҙың миграцияһы һәм Теночтитланға нигеҙ һалыуҮҙгәртергә\nКолониаль дәүерҙең этнотарихи сығанаҡтарында мешикалар (ацтектар үҙҙәрен шулай атай) Мехико үҙәненә килеүҙәрен ентекләп тасуирлап яҙа. Ацтектар (Ҡалып:Lang-nah)ацтлан этнонимы — мифик төньяҡ төбәк кешеләре тип тәржемәләләнә. Тимәк, «ацтектар» термины үҙҙәренең сығышын ошо мифик урындан сығыуҙары тураһында раҫлаған бөтә халыҡтарға ҡарата ла ҡулланыла. Хроника яҙыусылар араларында мешика, тлашкальтек, тепанек, акольуа кеүек төрлө халыҡтарҙың Тескоко күле тирәһендәге үҙәндәргә төньяҡтан килеп ултырыуы тураһында бәйән итә. Был үҙәндәрҙең һәм күлдең ҡайҙа урынлашыуы яҡшы билдәле — ул хәҙерге заман Мехико ҡалаһының йөрәге. Риүәйәттәрҙә мешикаларҙың ата-олаталары төньяҡтан, Ацтлан тип аталған урындан килеүҙәре һәм ете науатлактың береһенә ҡарауы тураһында тасуирлана.\nМешикалар Мехико үҙәненә килгәндә төбәктә бик күп ҡала-дәүләттәр була. Көньяҡтағы Колуакан һәм көнбайыштағы Аскапоцалько ҡалалары иң ҡеүәтле дәүләттәр иҫәбенә инә. Мешикалар Чапультепек төбәгендә төпләнергә тырышып ҡарай, әммә уларҙы тепанектар үҙ ерҙәренән ҡыуып ебәрә. 1299 йылда Колуакан хакимы Кошкоштли мешикаларға вассал хоҡуҡтарында буш торған Тизапана үҙәнендә төпләнергә рөхсәт бирә. Мешикалар колуакан мәҙәниәтен һәм динен ҡабул итә . Мешикалар, Колуакандың аҡһөйәктәре вәкилдәренә өйләнеп, Колуакан дәүләте составында үҙ йоғонтоһон арттырыуға өлгәшә. Ә аҡһөйәктәр үҙ тамырҙарын легендар Тула ҡалаһы менән бәйләй. Әммә дипломатик конфликт һөҙөмтәһендә Колуакан мешикаларҙы Типазандан ҡыуып сығарырға ҡарар итә, мешикалар тағы ла бер урындан икенсе урынға күсенеп йөрөргә мәжбүр була . Шул мәлдә мешика халҡына Уицилопочтли («көньяҡ калибриһы») тип аталған Илаһ (Аллаһ) килә (Ҡалып:Lang-nah). Күл уртаһындағы утрауҙа үҫкән кактуста йылан ашап ултырған бөркөт тураһында киң билдәле риүәйәт бар. Бөркөт — күрәҙәселәр атап үткән образ, тимәк, ул халыҡҡа тап ошо урында төпләнергә кәрәклеген ишаралай. Ошо күренеш — йылан ашап торған бөркөт Мексика флагында ла һынландырылған.\nШулай итеп, 1256 йылда мешикалар саф шишмә һыуы һәм ауэуете ҡыуаҡлыҡтары менән уратып алынған ҡая өҫтөндә туҡталырға ҡарар итә. Был Чапультепек урманы була. Улар алдында даръялай булып Тескоко күле йәйрәп ята. Күл тирәһендәге ерҙәр мешикалар килгәнсе үк яр буйында ятҡан ҡала-дәүләттәр тарафынан бүленеп алынған була. Аскапоцалько ҡалаһының юғары власын танып, мешикалар ҙур булмаған ике утрауға урынлаша һәм Тлателолько ҡалаһын барлыҡҡа килтерә. Теночтитлан (Теноча) ҡалаһына нигеҙ 1325 йылда һалына. Аҙаҡ ул ғәйәт ҙур яһалма утрауға әйләнә, хәҙерге ваҡытта Теночтитлан Мехико ҡалаһының үҙәге. Риүәйәттәргә ярашлы урындағылар мешикаларҙы наҙан халыҡ тип иҫәпләй. Ләкин мешикалар башҡа халыҡтарҙан — бигерәк тә бик боронғо халыҡ булған тольтектарҙан бөтә белемде алырға тырыша. Тольтектарҙы улар бик боронғо Теотиуакан цивилизацияһы менән бутауы ла ихтимал. Мешикалар өсөн тольтектар бөтә мәҙәниәтте булдырыусылар булып тора. 1376 йылда мешикаларҙың батша династияһы барлыҡҡа килә. Атаһы мешика, әсәһе сығышы менән колуакан булған Акамапичтли Теночтитлан ҡалаһының тәүге хакимы (тлатоани) итеп һайлана.\nМешикаларҙың тәүге хакимдарыҮҙгәртергә\nМешика династияһына нигеҙ һалынғандан һуң тәүге 50 йылда Теночтитлан ул заманда Мехико үҙәнендә иң көслә дәүләт булған Аскапоцалькоға (хакимы Тесозомок) яһаҡ түләй. Мешикалар тепанектарҙы хәрбиҙәр менән тәьмин итә һәм уңышлы хәрби кампаниялар мәлендә яуланған дәүләттәрҙән килгән яһаҡтың бер өлөшөн ала. Был Теночтитланға иҡтисади һәм демографик үҫеш тәьмин итә.\n1396 йылда Уитцилиуитль икенсе хаким (тлатоани) итеп һайлана, ул Аскапоцалько менән яҡшы мөнәсәбәттәрҙе нығытыу өсөн Тесозмоктың ҡыҙына өйләнә. Уларҙың улы Чимальпопока 1417 йылда Теночтитлан хакимы итеп һайлана. 1418 йылда Аскапотцалько мешикалар менән союздаш булған Акольуа ҡалаһы менән һуғыша башлай һәм уның хакимы Иштлильшочитль Беренсене үлтерә. Иштлильшочитль мешика хакимы Чимальпопокиның ҡыҙына өйләнгән булыуына ҡарамаҫтан, Теночтитлан Тесозмокты яҡлап сығыш яһарға мәжбүр була. Тесозмок 1426 йылда үлә, һәм уның улдары Аскапотцалько тәхете өсөн үҙ-ара талаша башлай. Ошо талаш-тартыш ваҡытында Чимальпопок үлә, уны Тесозмоктың улы Маштла ла үлтергән булырға тейеш, сөнки Чимальпопок уның иң хәүеф янаған дошманы була. Уитцилиуитлдең Чимальпопоктың ағаһы Ицкоатль артабанғы хаким (тлатони) итеп һайлана. Теночтитлан башлыҡтары Маштла булған Аскапотцалькоға һуғыш аса һәм Тескоко һәм Тлакопандың үлтерелгән хакимы Иштлильшочитль Беренсенең улы Несауалькойотлды (хаким) союздаш итеп ала. Ицкоатль да Тлакопан ҡалаһында тепанектарҙың хакимы булған Маштла менән союз төҙөй. Шулай итеп, Теночтитлан, Тескоко һәм Тлакопандың өсяҡлы союзы барлыҡҡа килә, улар бергәләп 1428 йылда Аскапотцальконы буйһондора, ҡаланы юҡҡа сығара һәм Маштланы ҡорбан итә. Ошо еңеүҙән һуң Мехико үҙәнендә иң көслә ҡалаға әйләнә, ә өсяҡлы союздан Ацтекская империяһы барлыҡҡа килә.\nИцкоатль ерҙәр яулап алыу сәйәсәтен дауам итә, Кульякан, Сочимилько, Куитлауак һәм Микскик кеүек ҡала-дәүләттәрҙе үҙенә буйһондора һәм уларға яһаҡ һала, был байлыҡ тотошо менән Теночтитланда туплана. Был төбәктәрҙә иҡтисад һай ғына Сочимилько күле тирәһендәге ере бай булған яһалма участкаларҙа алып барылған ауыл хужалығынан юғары уңыш алына. Артабан Ицкоатль Морелос үҙәнендәге ерҙәрҙе яуларға ынтыла, Куаунахуак (хәҙер Куэрнавака) ҡала-дәүләтен үҙенә буйһондора.\nМонтесума I хакимлыҡ иткән дәүерҮҙгәртергә\nМонтесума Беренсене тәхеткә ултыртыу, Кодекс Товар\n1440 йылда Монтесума Илуикамина Теночтитландың хакимы (тлатоани) итеп һайлана. Ул — Уитцилиуитлдың улы һәм Чимальпопоктың ҡустыһы, элек бабаһы Ицкоатлдың тепенактарға ҡаршы алып барған хәрби походтарында хәрби башлыҡ булып хеҙмәт иткән була. Теночтитланда яңы хаким һайланыу менән, ғәҙәттә, уға буйһонған ҡалаларҙа, яһаҡ түләүҙән баш тартып, баш күтәреүҙәр булып тора. Шулай итеп, яңы тлатоани һайланғандан һуң тәхеткә ултыртыу церемонияһы ғына түгел, ә боласыларға ҡаршы үҙенең хәрби ҡеүәтен күрһәтеү һәм яңы ерҙәр яулап алыу ҙа була. Был юлы Монтесума вассал дәүләттәрҙең тоғролоғон икенсе төрлө ысул менән һынап ҡарарға була, ул Теночтитландың Бөйөк ғибәҙәтханаһын үҙгәртеп ҡороу өсөн ҡалаға эшселәр ебәреүҙе талап итә. Тик Чалько ҡалаһы ғына эшселәр ебәреүҙән баш тарта, һәм Чалько һәм Теночтитлан араһындағы низағ 1450 йылға тиклем дауам итә. Монтесума Морелос һәм Герреро ҡалаларын буйһондара, артабан төньяҡта Веракрус штатында йәшәгән уакстектар төбәгендә, миштектар йәшәгән Койхтлахуак төбәгендә, Оахаки төбәгенең ҙур ғына өлөшөндә баҫып алыу һуғыштарын алып бара, артабан ҡайтанан Веракрус төбәгенең үҙәк һәм көньяҡ өлөштәрендә Косамалопан, Ауилизапан һәм Куетлаштлан кеүек ҡалалар буйһондорола. Был осорҙа Тласкалан, Чолула һәм Уэшоцинко ҡалалары ацтектарҙың төп дошмандары була, улар ацтектар яулап алған ҡалаларға үҙҙәренең яунирҙәрен ебәреп тора. Шуға күрә Монтесума «һалҡын һуғыш» аналогын уйлап таба: әкренләп был ҡалаларҙың хәлен бөтөрөү маҡсатында, улар араһында низағтар тыуҙыра.\nМонтесума шулай уҡ өсяҡлы союздың сәйәси структураһын һәм Теночтитландың эске сәйәси ойошоуын нығыта. Уның ағаһы Тлакаелель Монтесуманың төп кәңәшсеһе һәм хакимлыҡ иткән власты нығытып, (Ҡалып:Lang-nah) юридик закондар йыйылмаһын булдырып һәм Теночтитланға тоғро булырға ант биргән ҡалаларҙа буйһондоролған хакимдарға хоҡуҡтарын ҡайтарып биреү практикаһын ҡулланып, шул осорҙағы сәйәси реформаларҙың төп ойоштороусыһы була.\nИмперияны артабан киңәйтеүҮҙгәртергә\nДәүерҙең тамамланыуы һәм испандарҙың баҫып алыуыҮҙгәртергә\nТөп мәҡәлә: Ацтекская империя\nАцтектарҙың территориаль биләмәләренең эволюцияһы\nАцтек империяһы, күпселек империялар кеүек үк, этник йәһәттән күп төрлө була. Йәш дәүләт берләшмәһе булғанға күрә, ул үҙенең структураһы буйынса боронғо Яҡын Көнсығыштың классик хәрби деспотияһын хәтерләтә — берҙәм идара итеү системаһы булыуға ҡарағанда ул күбеһенсә яһаҡтарҙы берҙәм йыйыу системаһы булып тора, шуға ла Арнольду Тойнбито уны Ассирия империяһы менән сағыштыра[сығанаҡ 2428 көн күрһәтелмәгән].\nҠала ацтектарға ҙур яһаҡ түләһә лә, археологик ҡаҙылмаларҙан күренеүенсә, был ҡалалар буйһондоролғандан һуң ябай халыҡтың тормош-көнкүреше яҡшыра. Хатта дошманлашҡан ҡалалар менән дә сауҙа бәйләнештәре урынлаштырылған була. Ацтектарҙы еңгән берҙән-бер халыҡ, — пурепеча (Ҡалып:Lang-nah) — баҡыр балталарҙы төп етештереүсе булып тора.\nАцтектар яуланған ҡалалар араһында элемтә системаһын булдыра. Месоамерикала йөк ташыу хайуандары һәм тәгәрмәсле транспорт саралары булмай, юлдар тик йәйәүлелер өсөн төҙөлә. Ғәҙәттә юлдар төҙөүгә яһаҡтың бер өлөшө тотонола. Юлдар даими күҙәтеү аҫтында тотола, шуға күрә хатта ҡатын-ҡыҙ бер үҙҙәре генә сәйәхәт итеүҙән ҡурҡмай; сәйәхәтселәр 10 — 15 саҡрым һайын махсус рәүештә яраҡлаштырылған урындарҙа ял итә, ашай һәм хатта шәхси ихтыяждарын үтәй ала. Ошо юлдар буйлап шулай уҡ ацтектарға иң һуңғы хәбәрҙәрҙе ваҡытында еткереп тороусы сапҡындар (пайнани) йөрөй.\nАцтектар империяһын булдырыу иң эре демографик «шартлау» тыуҙыра: Месоамерика халҡы 10 миллиондан 15 миллион кешегә тиклем арта[сығанаҡ 2428 көн күрһәтелмәгән].\nТеночтитлан хөкүмәтендәге иң мөһим чиновникты европалылар ацтек императоры тип атай. Император титулы Уэй Тлатоани (Ҡалып:Lang-nah) науатель теленә яҡынса «Бөйөк Оратор» кеүек тәржемәләнә: тлатони (Ҡалып:Lang-nah, «ораторҙар») йәмғиәттең аристократияһы, юғары класы була. Ауицотля хакимлыҡ иткән дәүергә «тлатоани» титулы император титулына тап килә, ләкин, Изге Рим империяһындағы кеүек үк, ул титул нәҫел буйынса тапшырылмай.\nXV быуат уртаһында империяла Тлакаелель (Tlahcaélel науатель теледә — «батыр йөрөкле») мөһим роль уйнай. Ул хаким (тлатоани) (Ҡалып:Lang-nah) була алыр ине, әммә күләгәлә ҡалыуҙы хуп күрә. Ул ҡаты ҡуллы реформатор була; ул илгә идара итеү өсөн яңы структура уйлап таба, Ацтек кодекстарын яндырта, йәнәһе улар тотошо менән ялған һәм ацтектар тарихын ҡайтанан яҙа. Бынан тыш Тлакаэлель диндә лә реформа индерә, ҡәбилә аллаһы Уицилопочтлины боронғо аллаһтар Тлалоко, Тескатлипок һәм Кетцалькоатль менән бер кимәлгә ҡуя. «Сәскәләр һуғышы», Кешене ҡорбан итеү йолаларын да ул булдырған, тип баралар</ref>. Ошо һәм башҡа «яңылыҡтар» Конкиста һәм Кортестың хәрби походтары дәүерендә ацтек империяһының тиҙ арала ҡолауына килтерә.\nКонкиста мәлендә ацтектар дәүләте Мексика ҡултығынан Тымыҡ океанға тиклемге, Бальсас һәм Панукодо йылғаларынан Майя цивилизацияһына тиклемге ерҙәрҙе биләгән була. Әммә Пуэбло үҙәнендәге Тласкала ҡала-дәүләте ацтектарға буйһонмаған була.\nҒәҙәттә йәмғиәт төрлө социаль ҡатламдарға, йәки синыфтарға бүленә, түбәндәгеләр шулар иҫәбенә инә: масеуалли (Ҡалып:Lang-nah «кешеләр»), йәки крәҫтиәндәр, һәм пилли (Ҡалып:Lang-nah), йәки аҡһөйәктәр[сығанаҡ 2428 көн күрһәтелмәгән]. Тәүге осорҙарҙа аҡһөйәк статусы нәҫел буйынса тапшырылмаған була, хатта аҡһөйәктәрҙең (пилли) улдарына белем алыу ресурстарын ҡулланыу еңелерәк булһа ла, сөнки улар бик еңел генә аҡһөйәк булып китә ала. Ваҡыт үтеү менән социаль статус нәҫелдән нәҫелгә тапшырыла башлай. Ацтек яугирҙары ла үҙҙәренең хәрби ҡаҙаныштары арҡаһында аҡһөйәк (пилли) булып китә. Һуғышҡан саҡта әсирҙәр алған яугир генә даими рәүештә яугир булып ҡала ала; ваҡыт үтеү менән хәрби даны һәм талап алынған байлығы уларҙы Пилли исемлегенә индерә. Ацтек яугиры дүрт йәки биш әсирҙе ҡулға алһа, уны текиуа (Ҡалып:Lang-nah) тип атайҙар, һәм ул Бөркөт йәки Ягуар рангына эйә була; аҙағыраҡ тлакатеккатль (Ҡалып:Lang-nah), йәки тлакочкалькатль (Ҡалып:Lang-nah) рангын алырға хоҡуҡлы. Тлатоани булыу өсөн кәмендә 17 дошман яугирын әсирлеккә алырға тейеш[сығанаҡ 2428 көн күрһәтелмәгән]. Үҫмер егет бәлиғ булғандан һуң, тәүге әсирен ҡулға алмай тороп, сәсен алдырмай; ҡайһы берҙә ошо маҡсатҡа өлгәшеү өсөн ике-өс егет берләшә, уларҙы ияк (Ҡалып:Lang-nah) тип атайҙар. Әгәр ҙә билдәле бер ваҡыт үткәндән һуң — ғәҙәттә өс яуҙан һуң — улар дошман яугирын ҡулға төшөррә алмаһа, улар масеуаллиға әйләнә (Ҡалып:Lang-nah); әсиргә ала алмаған яугирҙар, ни тиклем генә мәсхәрәле хәл булмаһын, оҙон сәс менән йөрөргә мәжбүр була; әммә масеуалли булырға теләүселәр ҙә табыла.\nБай хәрби табыш ацтектарҙың ғәҙәти йәмғиәтенә хас булмаған өсөнсө синыфты: почтека (Ҡалып:Lang-nah), йәки һатыусылар синыфын барлыҡҡа килтерә. Уларҙың эшмәкәрлеге тик коммерция менән генә бәйле булған, тип әйтеп булмай; почтекалар шулай уҡ бик яҡшы лазутчиктар ҙа була. Яугирҙар уларға ерәнеп ҡарай, әммә нисек кенә булмаһын, яу мәлендә талап алынған әйберҙәрҙе юрған, ҡауырһын, ҡол һәм башҡа тауарҙарға алмаштырып алырға мәжбүр булалар.\nИмперияның һуңғы йылдарында масеуалли төшөнсәһенең мәғәнәһе үҙгәрә. Эдуардо Ногера иҫәпләүенсә, халыҡтың тик 20 проценты ғына ауыл хужалығы эштәре һәм аҙыҡ-түлек тауарҙарын етештереү менән шөғөлләнә. Чинампа (Ҡалып:Lang-nah) тип аталған хужалыҡ итеү системаһы бик эффектив була, ул 190 000 тирәһе кешене аҙыҡ-түлек менән тәьмин итә[сығанаҡ 2428 көн күрһәтелмәгән]. Аҙыҡ-түлектең байтаҡ өлөшө яһаҡ булып килә, йәки сауҙанан алына. Ацтектар ерҙәр яулап алыу менән генә шөғөлләнеп ҡалмай, ә оҫта ҡуллы һөнәрмән дә һәм булдыҡлы сауҙагәр ҙә була. Аҙағыраҡ масеуаллиларҙың күбеһе үҙҙәрен сәнғәткә арнай һәм оҫта ҡуллы һөнәрмәндәр була, уларҙың эше ҡала өсөн мөһим табыш сығанағы ла була.\nАцтек ҡалаларының ҡайһы берҙәрендә үткәрелгән археологик ҡаҙылмалар биҙәнеү әйберҙәренең ҙур ғына өлөшөнөң Теночтитланда етештерелеүен раҫлай.\nҠолдар, йәғни тлакотин шулай уҡ хәрби әсирҙәрҙән айырылып торған мөһим синыфты тәшкил итә. Бындағы ҡоллоҡ Европа илдәре колонияларында күҙәтелгәндән ныҡ айырылып тора, боронғо замандағы ҡоллоҡ менән уның уртаҡлыҡтары күп була. Беренсенән, ата-әсәһе ҡол булһа ла балалары ирекле була. ҡолдоң шәхси мөлкәте, хатта үҙенең ҡолдары булыуы ихтимал. Ҡолдар үҙ иркен һатып алырға хоҡуҡлы була, әгәр ҙә уға ҡарата рәхимһеҙлек, шәфҡәтһеҙлек күрһәтелеүен иҫбат итә алһа, йәки хужаларҙан балалары булһа, йәки хужаһында кейәүҙә булһа, ҡолдарға ирек бирелә.\nХужаһы вафат булғандан һуң ғәҙәттә эштәре юғары баһаланған ҡолдарға ирек бирелә. Ҡалған ҡолдар мираҫтың бер өлөшө булараҡ вариҫҡа тапшырыла.\nМануэль Ороско-и-Берра (исп. Manuel Orozco y Berra) ҡолдарға ирек биреүҙең икенсе бер ғәжәп юлын тасуирлай: баҙарҙа саҡта ҡол, хужаһының күҙәтеүенән ҡасып, баҙар диуарҙарынан тышҡа сыҡһа һәм унда кеше экскрементына баҫһа, ул был турала судьяларға еткерә ала, һәм уға ирек бирелә. Артабан ҡол булған кешене йыуындыралар, уға яңы кейем бирәләр (ул элекке хужаһыныҡы булған кейемде кеймәһен өсөн) һәм ирекле тип иғлан итәләр. Европа илдәрендәге колонияларына бөтөнләй хас булмаған һыҙат: әгәр бер кеше ҡолдоң ҡасырға тырышыуына ҡаршы төшһә (әгәр ул ҡол хужаһы нәҫеленән булмаһа), уны ҡол тип иғлан итәләр, шуға ла бер кем дә хужаға ҡолон тоторға ярҙам итмәй.\nОроско-и-Берра шулай уҡ түбәндәгеләрҙе яҙа: ҡолдоң үҙенең ризалығынан башҡа ҡолдо икенсе кешегә һатыу ҙа рөхсәт ителмәй, тик властар тарафынан, был ҡол тыңламаусан ҡол, тип танылған осраҡта ғына ҡолдоң ризалығы талап ителмәй; ә тыңламаусанлыҡ ялҡаулығына, бер нисә тапҡыр ҡасып китергә тырышыуына һәм тәртибенең насар булыуына ҡарап билдәләнә. Ҡушҡан эште эшләүҙән баш тартҡан ҡолдоң муйынына ағас бығау кейҙерелә. Бығау ҡолдоң ғәйепле булыуын таныу билгеһе генә түгел; бығауҙың ҡоролошо йүгереүҙе тотҡарлап ҡына ҡалмай, ә кеше араһынан йәки тар урындарҙан үтергә лә ҡамасаулай.\nБығауланған ҡолдо һатҡанда һатып алыусыға уның нисә тапҡыр һатылыуы тураһында ла мәғлүмәт бирелә. Тыңламаусанлығы өсөн дүрт тапҡыр һатылған ҡолдо ҡорбан итеү өсөн һата алалар; бындай ҡолдар бик ҡиммәт хаҡҡа һатыла.\nӘммә бығаулы ҡол үҙен батша һарайында йәки ғибәҙәтханала күрһәтеүҙәренә өлгәшһә, ул иреккә сығарыла.\nАцтекҡа яза бирергә теләһәләр, уны ҡолға әйләндерәләр. Кеше үлтергән ҡолға үлем язаһы бирелгәндә үлтерелгән кешенең тол ҡатынына, әгәр ул теләһә, үлтереүсене уға ҡол итеп тапшыралар. Әгәр власть берәүҙең улын тыңламаусан холоҡло тип таныһа, атаһы уны ҡоллоҡҡа һата ала. Бурыстарын түләмәгәндәрҙе лә ҡол итеп һата алалар.\nМотолини́я яҙыуынса, ҡорбан өсөн һатып алынған әсир ҡорбан итеү ваҡытына тиклем ҡол булараҡ файҙаланыла; ләкин был ҡолдоң ҡасып китеүен нисек итеп иҫкәртә алыуҙары билдәһеҙ (икенсе бер фараз буйынса, ҡорбанлыҡ роле почетлы, тип иҫәпләнелә)[сығанаҡ 2428 көн күрһәтелмәгән].\nКүңел асыуҙар һәм уйындарҮҙгәртергә\nПулькены (алкоголе әллә ни күп булмаған әсетелгән эсемлек) эсеү рөхсәт ителә, әммә оло йәшкә еткән ацтектарға ғына; был тыйыуҙы тыңламаған кешегә үлем язаһы янай.\nХәҙерге заман Мексикаһындағы кеүек үк, ацтектар туп (тлачтли) (Ҡалып:Lang-nah) уйнарға ярата. Улама тип аталған боронғо Месоамерика уйынының ацтек варианты. Был уйында кеше башы ҙурлығындағы резина туп ҡулланыла. Олли (Ҡалып:Lang-nah)исп. hule, резина тап шул һүҙҙән барлыҡҡа килгән дә инде.\nАцтек ҡалаларында ғәҙәттә был уйын өсөн ике махсус урын бүленеп ҡуйыла. Уйынсылар тупты бото менән тибергә тейеш була (ҡайһы бер фараздар буйынса, туп тибеү, ырғытыу өсөн терһәктәр, ракеткалар, битолар һәм таштарҙы ҡулланырға мөмкин); уйын ваҡытында тупты таш ҡулса аша ташлау фарыз. Уңышҡа өлгөшкән уйынсыға публиканың бөркәнсектәрен тартып алыу рөхсәт ителә. Кешеләр уйын һөҙөмтәһенә үҙҙәренең хаҡын ҡуя: ярлылар үҙҙәренең аҙығын, пилли байлығын, текутли (Ҡалып:Lang-nah «милек хужалары») һөйәркәләрен, хатта ҡалаларын ҡуя ала, ә бер нимәһе лә булмағандар, үҙҙәренең азатлығын ҡуйып, ҡол булырға ризалыҡ бирә.\nТөп мәҡәлә: Образование ацтеков\nҒәҙәттә балаларға белемде ата-әсәһе бирә. Ҡайһы бер малайҙар биш йәше тулғандан һуң мәктәпкә йөрөй башлай, унда яҙырға һәм һанарға өйрәнәләр. Мәктәп уҡыусыларының бөтәһе лә сәсен бер төрлө йөрөтә: сәстәрен ике бүләләр һәм бер яҡтағыһын толом итеп үрәләр. Икенсе яҡтағы сәсте баш таҡыр булғансы ҡырып алалар. Уэуэтлатолли(Ҡалып:Lang-nah «ҡарттар кәңәштәре») тип аталған аҡыллы кәңәштәр йыйылмаһы ҡулланыла, унда ацтектарҙың әҙәп-этик идеалдары тасуирлана. Сәләм биреү, бала тыуғас теләк теләү, вафат булғанды оҙатҡанда һаубуллашыу һүҙҙәре әйтелә. Атайҙар үҙҙәренең ҡыҙҙарына мөләйем булыуҙы, әммә ауиани (Ҡалып:Lang-nah) кеүек күренмәүҙе кәңәш итә. Әсәйҙәр ҡыҙҙарына ирҙәрен һәр саҡ хуплап тороуҙы кәңәш итә: хатта ире ябай крәҫтиән булһа ла. Малайҙарҙы баҫалҡы, тыңлаусан һәм эшһөйәр булырға өйрәтәләр.\nАцтектарҙың ике типтағы белем биреү учреждениелары була: тепочкалли (Ҡалып:Lang-nah) тип аталған училищеларҙа тарих, дин, хәрби әҙерлеккә, шулай уҡ сауҙа һәм һөнәрҙәргә өйрәтәләр; нигеҙҙә, пилли балалары уҡыған кальмекак (Ҡалып:Lang-nah) тип аталған мәктәптәрҙә юлбашсылар (тлактоков), ғанбабалар, ғалимдар һәм уҡытыусылар тлатиними (Ҡалып:Lang-nah) һәм яҙыу-һыҙыу эше менән шөғөлләнеүселәрҙе (тлакуило) (Ҡалып:Lang-nah) әҙерләйҙәр. Улар йолаларҙы, грамота, йылдар иҫәбен, шиғриәткә һәм, тепочкалли кеүек үк, хәрби һөнәрҙәргә өйрәнә.\nҺәләтле балаларға ике мөмкинлек бирелә: берәүҙәрен йыр һәм бейеүҙәр йортона, ҡалғандарын туп менән уйнай йортона ебәрәләр. Занятиеларҙың ике төрө лә юғары статусҡа эйә була.\nТөп мәҡәлә: Медицина ацтеков\nАцтектар медицинаһы Боронғо Көнсығыштың төп ҡаҙаныштары кимәлендә, шулай уҡ боронғо Греция һәм боронғо Рим медицинаһына тиң була. Ацтектарҙа кеше тәненең төрлө урындарын атау өсөн бер нисә йөҙ термин ҡулланыла. Континентта дарыу менән дауалау тылсым менән тығыҙ бәйләнештә алып барыла, әммә ул ғәмәлдә халыҡтарҙың күп быуатлыҡ эмпирик тәжрибәһенә таяна. Сирҙәрҙе дауалау менән ҡанбабалар һәм дауалаусылар шөғөлләнә, уларҙы тиситль тип атайҙар. Улар бөтә кеше алдында дауалай һәм күбеһе европалылыр өсөн бөтөнләй билдәле булмаған дарыу саралары ҡуллана. Был дарыуҙар үләндәрҙән яһала. Ацтектар тәрбиәләп үҫтергән дарыу үләндәре баҡсалары испан конкистадорҙарын хайран итә (ул ваҡытта Көнбайыш Европа кешеләре аптекарь баҡсаларын үҫтерергә кәрәклеген аңламай ҙа).\nXVI быуаттың бөтә хроникасылары — (Эрнан Кортес, Берналь Диас дель Кастильо, Диего Дюран, Тесосомок, Иштлильшочитль, Торквемада, Мотолиниа, Мендьета, Акоста, Мартин де ла Крус, Саагун) — Месоамериканың дауалаусылары һәм дарыу үҫемлектәре тураһында ҡыҫҡаса ғына булһа ла туҡталып үтә. Бернардино де Саагун был мәсьәләгә айырыуса энтузиазм менән тотона, ул бөтә үҫемлектәр тураһында ла тасуирлап яҙа, урындағы телдә уларҙың нисек аталыуын да еткерә, ә ҡайһы берҙә теге йәки был үҫемлектең үҫкән урынын да атап үтә. Үҙенең «Общей истории о делах Новой Испании» тигән эшендә Саагун 123 дарыу үҫемлеген тасуирлай, ә уның информаторҙарының текстарында 266 үҫемлек телгә алына.\nСаагундың мәғлүмәттәре суҡындырылған ацтек Мартин де ла Крустың бынан элегерәк науатель телендә яҙып ҡалдырған яҙмаларынан ныҡ айырыла. Саагундың кодексында (X һәм XI китаптар) махсус үләндәр бүлегендә 251 дарыу үҫемлеге тасуирлана һәм 158 үҫемлектең төҫлө һүрәттәре бирелә. Бөгөн уларҙың күбеһе өйрәнелгән һәм медицина практикаһында ҡулланыла. Ләкин уларҙың байтағы хәҙерге заман фәненә билдәһеҙ булып ҡала.\n1570—1577 йылдарҙа Мексикала Франсиско Эрнандес де Толедо (1514 или 1517—1578) латин телендә ботаника һәм зоология буйынса ғәйәт ҙур хеҙмәт өҫтөндә эшләй, ләкин уның хеҙмәте тик 1615 йылда ғына испан телендә «Естественная история Новой Испании», или «История растений Новой Испании», или «Растения и Животные Новой Испании…», или «Четыре книги о природе и достоинствах растений и животных» («Historia Natural de Nueva España», или «Historia de las plantas Nueva España», или «Plantas y Animales de la Nueva Espana, y sus virtudes por Francisco Hernandez, y de Latin en Romance por Fr. Francisco Ximenez», или «Quatro libros de la naturaleza y virtudes de las plantas y animales…») исемдәре аҫтында донъя күрә. Эрнандес ете йыл буйы эҙләнеүҙәр менән шөғөлләнә һәм 3076 үҫемлек һәм 500 хайуан тураһында мәғлүмәьттәр туплап өлгөрә. Ботаниктар Вальдес менән Флорес 1985 йылда 3076 үҫемлектән 667-һен генә, төрҙәргә бүлеп, идентификациялай, ә 347-һен ғаиләләргә бүлә. Аҙағыраҡ уның был китабы күп тапҡырҙар ҡайтанан нәшер ителә. Халыҡ-ара Ботаника Номенклатураһы Кодексына ярашлы (МКБН) уға F.Hern. исеме бирелә.\nСаагундың ғилми хеҙмәттәренең Эрнандес хеҙмәттәренән төп айырмаһы йыйылған үҫемлектәрҙең күплегендә генә түгел, ә Саагундың индеец информаторҙарҙың мәғлүмәттәренә таянып эшләүендә. Ә Эрнандес үҙ көсө менән үҫемлектәрҙе йыя һәм, Европа традицияларына таянып, уларға тасуирламалар яҙа. Тап шуның менән Бернардино де Саагундың ғилми хеҙмәтендә Колумбҡа тиклемге аутентик тәжрибә лә сағыла.\nДин һәм мифологияҮҙгәртергә\nТөп мәҡәлә: Мифология ацтеков\nАцтектар бик күп Аллаларға табына. Уларҙың дини йолалары календарҙа билдәләнгән төрлө ғөрөф-ғәҙәттәрҙе үтәү тирәһендә ойошторола. Мезоамерика индеецтарының башҡа илаһ пантеондары кеүек үк, ацтектарҙың дине үҙ эсенә бик күп Аллаларҙы һәм анимизмдарҙы индерә. Аллаларға ҡорбан килтереү дини пратикала мөһим элемент булып тора, сөнки индеецтар, тап шул юл менән донъя ҡоролошоноң йәшәү циклын һаҡлап ҡалырға мөмкин, тип иҫәпләй.\nКетцалькоатль — ел, күк, йондоҙҙар, һәм мәҙәни батыр Аллаһы, Тескатлипока — төн, тылсым һәм күҙаллау Аллаһы, Уицилопочтли — һуғыш, ҡояш һәм ацтектарҙы яҡлаусы Алла, һәм Тлалок — ямғыр һәм дауыл Аллаһы Аллалар пантеонында иң мөһим урынды биләй. Теночтитландың ҡап уртаһында «Теночтитландың бөйөк ғибәҙәтханаһы» урынлашҡан — ғәйәт ҙур ҡалҡыулыҡ, уға Тлалоку һәм Уицилопочтли Аллаларына арнап төҙөлгән ике ғибәҙәтхана урынлаша. Ацтектарҙың шулай уҡ ер, тормош, үлем,үлгәндәр доъяһы һәм башҡа аллалары була.\nМифология һәм донъя ҡоролошоҮҙгәртергә\nДонъя үҙәгендә ут Аллаһы Шиутекутлиҙы һүрәтләгән космологик һүрәт. Үҙәк дүрт тарафҡа айырыла, уларҙың һәр береһе донъя ағасы, ҡош, ике Алла һәм календар исемдәре булараҡ һынландырыла. Кодекс Фейервари-Майер\nАцтектарҙың мифологияһына ярашлы донъяны булдырыу тураһындағы мәғлүмәт испан колониаль осоро башланғандан һуң индеецтар тарафынан төҙөлгән бер нисә яҙма сығанаҡтарҙан билдәле. Уларҙың иң танылғаны булып донъяны булдырыу мифы иҫәпләнә, унда дүрт бөйөк дәүер һүрәтләнә, һәр береһенә ацтек патеонындағы бер Алла идара итә, ә донъяла һәр төрлө тере йәндәр көн итә. Һәр дәүер бөтә ғәләмдең һәләкәте менән тамамлана. Беҙҙең эра — Науи-Оллин, бишенсе дәүер, бишенсе ҡояш йәки бишенсе донъя, — Алла Нанауатля үҙен-үҙе ҡорбан иткәнгә күрә һәләкәттән ҡотолоп ҡалған, шуға ла ул «яралар менән ҡапланған». Был миф боронғо Теотиуакан ҡалаһы менән бәйле (туранан-тура: «Аллаға әйләнеү урыны»), ул донъяны ташлап китә һәм хәҙерге заман Мехико үҙәненә ацтектар килгән дәүергә алып барып ташлана.\nИкенсе бер миф Ерҙе ике игеҙәк Алла Тескатлипока (Ҡалып:Lang-nah) Һәм Кетцалькоатлдәрҙең барлыҡҡа килтергән есем булара тасуирлай. Ике Алла Сипактли аҙаҡ ергә әйләнгән гигант крокодилды еңә һәм, кешеләр аҙаҡ аллаларға үҙ ҡанын тәҡдим итеү шарты менән, уларға ерҙе эшкәртеүҙе һәм унда орлоҡтар ултыртыуҙы рөхсәт итә. Тескатлипока донъяны барлыҡҡа килтергән мәлдә аяғын юғалта, шуға күрә ул бер аяҡһыҙ һәм яраһынан аяҡ һөйәге күренгән килеш һүрәтләнә. Культтың икенсе бер төрөндә Кетцалькоатляде шулай уҡ аҡ Тескатлипока тип тә атала.\nТағы ла бер версия буйынса Кецалькоатль Сиуакоатлгә һөйәктәрҙе тапшырыу өсөн үҙенең игеҙәге Шолотль менән бергә сәйәхәт итә, ә әл тапшырылған һөйәктәрҙе, кукуруз кеүек итеп, ҡул тирмәнендә ыуалай һәм шул массанан кеше фигураһын эшләп ҡуя. Кецалькоатль был фигураға үҙ ҡанын һирпеп, уға йән өрә һәм тәүге кешене барлыҡҡа килтерә..\nМешикаларҙың (ацтектарҙың) килеп сығышында һәм уларҙың сәйәхәтендә шулай уҡ ацтектарҙың ҡәбилә аллаһы Уицилопочтли ла ҡатнаша. Риүәйәткә ярашлы, Уицилопочтли ҡанаттарҙан торған йомарлаҡҡа уҡмаша, уны мешика руханийы тейешле урынына алып бара һәм яңы күршеләр ҡаршы сыҡһа улар менән һуғышырға өндәй. Икенсе бер мифта әсәйҙәре Коатликуэны үлтерергә теләгән апаһы Койольшаукины һәм ҡалған 400 ағай һәм ҡустыларын Коатепетль убаһында үлтерә һәм уларҙы еңә. История мифа также была воплощена в архитектуре великого храма, названного в честь горы Коатепетль, а у подножья лестницы, которая вела к капищу Уицилопочтли, располагался каменный монолит с изображением расчлененной богини.\nҠояш ташы — 1790 йылда Мехикола табылған ғәйәт ҙур таш монолиты, ул ацтектарҙың мифик тарихынан биш дәүерҙе календарь һүрәттәре менән һынландыра.\nАцтектарҙың дини тормошо календарҙар тирәләй ойошторолған. Күпселек мезоамериканлыларҙағы кеүек үк, ацтектар бер юлы ике календарҙан: 260 көнлөк тональпоуалли тип аталған ритуал календарь, һәм 365 көнлөк шиупоуалли тип аталған ҡояш календарынан файҙалана. Ике календарҙа ла һәр көндөң атамаһы һәм һаны бар. Ике календарҙа ла циклдар башланыу 52 йылға бер тапҡыр ғына тап килә. Тональпоуалли календарын, нигеҙҙә, тик күрәҙәселек маҡсатында ғына ҡулланыла, 20 көндөҙгө билдәләрҙән һәм 1-13 һандарының циклдар һайын беркетелгән тәртиптә ҡабатланып торған коэффициенттарынан тора. Шиупоуалли 18 «айҙан» төҙөлә, һәр ай 20 көндән һәм «йыл» аҙағында ҡалған биш көндән тора. Һәр бер 20 көнлөк ай билдәле бер ритуал фестивале хөрмөтенә атала, был байрам һәр саҡ ай башында үткәрелә. Был фестивалдәр ауыл худалығы циклы менән бәйле була. Ғәлимдар әле булһа, ацтек календары кәбисә йылын иҫкә алғанмы, әллә алмағанмы, тигән һорау буйынса бәхәсләшә. Ай һайын үткәрелгән байрамдарҙа бар халыҡ та ҡатнаша, йолалар һәр йортта, ғибәҙәтханаларҙа һәм төп изге майҙанда ла үткәрелә. Күп кенә фестивалдәр бейеүҙәрҙең төрлө формаларын үҙ эсенә ала, шулай уҡ дини мифологиянан сәхнәләр күәҙәләндерелә. Жрецтар ризыҡты, хайуандарҙы һәм хатта кешеләрҙе ҡорбан итә ала.\n52 йылға бер тапҡыр ике календарь ҙа бер көндә бавшланып китә. Был ваҡиға мәлендә ғәйәт ҙур байрам Яңы Ут церемонияһы үткәрелә. Ошо көн алдынан иҫке керамиканы ваталар һәм иҫке цикл менән бәйле һауыт-һабаны тотошо менән ваталар. «Яңы Утҡа тиклем» бер көн ҡалғас, йорттарҙа һәм ғибәҙәтханаларҙа уттар һүндерелә һәм «ҡурҡыу төнө» башлана, когда согласно поверьям ацтеков, мир оказывался беззащитными перед демонами ночного божества Цицимитль и которые могли уничтожить землю, таким образом закончив пятую эру. В день нового огня жрецы в главном храме приносили в жертву человека и в его груди разжигали «новый огонь», который затем разносился в другие храмы и дома жителей.\nҠорбан килтереү һәм каннибализмҮҙгәртергә\nТөп мәҡәлә: Жертвоприношения ацтеков\nТыныс ваҡытта ацтек яугиры өсөн шиғриәт берҙән-бер уға лайыҡ шөғөл булып иҫәпләнә. Дәүер бик ауыр булһа ла Конкисталар заманында тупланған шиғри әҫәрҙәр беҙҙең көндәргә лә килеп етә. Шиғыр авторҙарының ҡайһы берҙәре беҙгә лә билдәле, мәҫәлән, Несауалькойотль (Ҡалып:Lang-nah) һәм Куакуацин (Ҡалып:Lang-nah). Науатель теле буйынса тәржемәсе булараҡ билдәле булған Мигель Леон-Портилья тик шиғырҙарҙа ғына ацтектарҙың ысын ниәттәрен һәм уйҙарын белергә мөмкин, сөнки унда «рәсми» фекерҙең ҡыҫылышы булмаған.\nТөп Ғибәҙәтхананың подвал ҡатында (исп. Templo Mayor) находился «Бөркөттәр Йорто» (ҡара. шулай уҡ «Ягуарҙар Йорто») урынлашҡан була, тыныс ваҡытта ацтек хәрби начальниктары ял итер булған, был кисәләрҙә улар шиғыр әйтештә лә ярышыр булған. Шиғыр уҡығанда һуҡма музыка ҡоралының тауышы ла оҙатып барған(Ҡалып:Lang-nah).\nХуан Баутиста де Помар шиғырҙарҙың иң ҙур коллекцияһын туплауға өлгәшә. Аҙағыраҡ был йыйынтыҡты испан уҡытыусыһы Леона-Портильи баҫтырып та сығара. Хуан Баутиста де Помар Нецауалькойотлдең бүләһе була. Ул науатль телендә һөйләшкән, әммә христианин булараҡ тәрбиәләнә, олатаһының шиғырҙарын латин хәрефтәре менән яҙып ҡалдыра.\nАцтектар драманы ярата, әммә был сәнғәт төрөнөң ацтек вариантын театр тип атау дәрәҫ тә булмаҫ кеүек. Һәр сығыш — акробатик номерҙар һәм аллалар тураһында бәйән итеү музыка менән оҙатылып бара.\nАцтектар — Мезоамерикан пирамидаларын төп төҙөүселәренең береһе була.\n↑ Berdan, Anawalt, 1997\n↑ Boone, 2000\n↑ Batalla, 2016\n↑ Beekman, Christensen, 2003\n↑ Smith, 1997, p. 41—43\n↑ Smith, 1984, p. 173\n↑ 10,0 10,1 Smith, 1997\n↑ Townsend, 2009, pp. 60–62\n↑ Townsend, 2009, p. 63\n↑ Townsend, 2009, pp. 64–74\n↑ Townsend, 2009, pp. 74–75\n↑ Townsend, 2009, pp. 78–81\n↑ Smith, 1997, p. 51\n↑ Hassig, 1988\n↑ 18,0 18,1 Townsend, 2009, pp. 91–98\n↑ Smith, 1997, p. 51—53\n↑ Carrasco, 1999\n↑ «Орлы» т «Ягуары» — воинские братства.\n↑ Саагун, 2013, с. 13—14\n↑ 26,0 26,1 Саагун, 2013, с. 14\n↑ Smith, 1997, pp. 204, 211-212, 221-222\n↑ Taube, 1993, pp. 31–33\n↑ Taube, 1993, pp. 41–44\n↑ Taube, 1993, pp. 33–37\n↑ Taube, 1993, pp. 44–50\n↑ Hassig, 2001, pp. 7–19\n↑ Elson, Smith, 2001\nАстеки // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ацтектар&oldid=979827 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 25 октябрь 2020 в 18:28\nБыл бит һуңғы тапҡыр 18:28 25 октябрь 2020 үҙгәртелгән.


Ерләү мәлендәге хәбәр дөрөҫ түгел\n16 Май 2019, 14:50\nӨфө ҡалаһы хакимиәте яңылыш хәбәр таратҡан. Имеш, Хөкүмәт вице-премьеры вазифаһын башҡарыусы Артур Әхмәтхановты ерләү ваҡытында ҡаланың тарихи үҙәк өлөшө ябылған, ошо сәбәпле урамдарҙа тығын барлыҡҡа килгән.\nБыл хәбәрҙе республика Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге идаралығының баш дәүләт инспекторы Динар Ғилметдинов инҡар итте. Ул ваҡытлыса тығындарҙың генерал менән хушлашырға килгән кешеләрҙең күплеге арҡаһында булғанын белдергән.\nЮХХДИ-нан хәбәр итеүҙәренсә, инспекторҙар иртәнән бирле урамдарҙа хәрәкәтте яйға һалыу буйынса көсөргәнешле эшләй, кешеләргә уңайһыҙлыҡтар тыуҙырмаҫҡа тырыша, сөнки Артур Әхмәтханов үҙе лә бындай эштәргә гел иғтибар менән ҡараған.\nФото: БР ЮХХДИ


Йәйҙең бер көнө ҡышты туйҙырған мәл » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Ауыл хужалығы » Йәйҙең бер көнө ҡышты туйҙырған мәл\nЙәйҙең бер көнө ҡышты туйҙырған мәл 04.09.2018 // Ауыл хужалығы\nТырыш хеҙмәт яҡшы баһалана\nБаҫыуҙарҙы иңләгән ҡеүәтле комбайндарҙы шағирҙар юҡҡа ғына диңгеҙҙәрҙе гиҙгән караптарға тиңләмәйҙер. Ҡалмашбаш бригадаһының йәйрәп, тулышҡан башаҡтарын түбән эйеп, талғын елгә тулҡынланып ятҡан иген баҫыуҙары иртәнән кискә тиклем гөр килә. Ужым бойҙайы һуҡҡан туғыҙ “Нива” комбайны, тағылмалы ике КамАЗ машинаһы бөгөн туҡтауһыҙ эшләүен дауам итә.\n– Көндөң һәр сәғәте ҡиммәт, – ти агроном Фоат Зәйнуллин. – Ҙур тырышлыҡ менән үҫтерелгән байлыҡты әрәм-шәрәм итеүгә юл ҡуйырға ярамай. Егеттәр кискә тиклем ошо баҫыуҙағы эште тулыһынса тамамларға иҫәп тота. Техника иртәгә башҡа бригадаларға күсә.\n– Тәбиғәт тә һеҙгә рәхимлек күрһәткән, ахыры, Фоат Фларит улы. Кәйефегеҙгә ҡарағанда, быйылғы уңыш һеҙҙе ҡәнәғәтләндерә төҫлө…\n– Өс йыл инде бойҙайҙың “скипетр” сортын сәсәбеҙ. Былтыр гектарынан 71 центнер уңыш алып ҡыуанғайныҡ, быйыл да һынауҙы яҡшы үтте – һәр гектарҙан 65 центнер. Тәбиғәт факторҙарына ярашлы орлоҡто һайлай белеү отошло. Мәҫәлән, “скипетр” сорты ҡоролоҡҡа бирешмәй, яҙғы ҡырауҙарға тотороҡло, һабаҡтары көслө, елгә йығылып бармай. “Московский-40” сортын да сәскәнбеҙ, уның да уңышы яҡшы. Яҙғы бойҙайҙың “экадо” сорты ла тәбиғәт ҡырыҫлығына бирешеп бармай. Ғөмүмән, нимә сәсһәң – шуны ураһың, орлоҡто һайлай белеү ҙә, тәбиғәт шарттары ла мөһим игенсе өсөн, – ти агроном.\n– Көндәрҙең бер аҙ һалҡынайтыуы эшкә ҡамасауламаҫмы һуң?\n– Кисә арпа һуҡҡанда дымлылыҡ 15 процент ине. Уңыш йыйыу өсөн бик ҡулайлы. Ямғыр яуып ҡына кәйефте боҙмағайы. Бөтә техниканы эшкә еккәнбеҙ. Ҡеүәтле “Акрос”, “Нива” комбайндары (бөтәһе 48) көнө-төнө баҫыуҙа, егеттәребеҙ иртәнән кис ысыҡ төшкәнсегә тиклем иген һуға.\n“Баҙы” ауыл хужалығы предприятиеһы эшсәндәренең республикабыҙҙа ғына түгел, илебеҙҙә иң алдынғы позицияла тороуын, йыл да үткәрелгән “Алтын көҙ” агросәнәғәт күргәҙмәләрендә призлы урындар яулауын яҡшы беләбеҙ. Саҡмағоштар быйыл да һынатмай, 300 гектар майҙанда борсаҡ йыйып алынған, ошо көндәрҙә орлоҡ өсөн сәселгән рапсты сабып алмаҡсылар. Игенселәрҙең ҡара көҙгә тиклем мәшәҡәттәре етерлек: һалам эҫкертләйһе, ерҙәрҙе яҙға әҙерләйһе бар.\nТырыш хеҙмәт яҡшы баһалана, комбайнерҙарҙың айлыҡ эш хаҡы 45-50 мең һумға етә, тиҙәр. “Акрос” комбайнында эшләүсе механизаторҙар Роберт Ғатауллин, Рифат һәм Мәснәүи Насруллиндар, Николай Сайдяков һәм Владислав Солтанов, шоферҙар Илфаҡ Афзалов, Финат Ғәлин, Азат Зарипов, Урал Ғарифуллин кеүек көндө төнгә ялғап эшләүсе егәрле егеттәр булғанда, быйылғы ураҡтың да уңышлы тамамланасағына ышаныс ҙур.\nТотош уҡырға 934\nТотош уҡырға 916


Наркотиктарҙан нисек ҡотолорға? » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Сәләмәт булайыҡ » Наркотиктарҙан нисек ҡотолорға?\nНаркотиктарҙан нисек ҡотолорға? 20.04.2018 // Сәләмәт булайыҡ\nСтәрлетамаҡта быйыл тәүге өс айҙа йәмғеһе 10 килограмға яҡын наркотик тартып алынған.\nБыл хаҡта ҡала хакимиәтендә наркотиктарға ҡаршы комиссия ултырышында Рәсәй Эске эштәр министрлығының Стәрлетамаҡ буйынса идаралығы өлкән оператив вәкиле Денис Петров хәбәр итте. Шулай уҡ наркотик матдәләр әйләнешенә ҡаршы көрәш бүлеге хеҙмәткәре килтергән тағы бер һан уйға һалмай ҡалманы: ошо өлкәлә теркәлгән енәйәттәр һаны – 515! Комиссия ултырышында, ғөмүмән, хафаланырлыҡ статистика ла килтерелде, бындай хоҡуҡ боҙоуҙарҙы кәметеүгә булышлыҡ итерлек алымдар тураһында етди фекерҙәр ҙә яңғыраны.\nСығыш яһаусыларҙың һүҙҙәренә ҡарағанда, наркотиктарға ҡаршы көрәш һөҙөмтәһендә ҡалала шаҡтай эш башҡарыла. Мәҫәлән, әлеге докладсы билдәләүенсә, был матдәләр менән бәйлелеге өсөн 130 кеше иркенән мәхрүм ителгән. Ә ҡала хакимиәтенең йәштәр сәйәсәте буйынса бүлеге начальнигы Азат Күскилдин:\n— Махсус рәүештә муниципаль программа эшләй, былтыр 379 сара уҙғарылды, психологик ярҙам күрһәтелде, консультация, тренингтар үткәрелде, наркотиктарҙың зарары хаҡында мәғлүмәт теркәлгән 200-ҙән ашыу ҡағыҙ бите таратылды, — тип билдәләне.\nӘ күпме медицина ярҙамы күрһәтелә, төрлө реабилитациялау үҙәктәре эшләп килә? Әүҙем рәүештә енәйәттәр асыҡланыуын, 9,8 килограмм наркотик тартып алыныуын билдәләнек инде, хәүефле сайттарҙың ябылыуы тураһында ла яҙылып тора. Тик был саралар ғына, үкенескә ҡаршы, ҡаланы тулыһынса наркотиктан азат итергә мөмкинлек бирмәй, ҡорбандар йәштәр араһында ғына түгел, үҫмер быуында ла табылып тора. Ошо сарала мәғариф бүлеге начальнигы Йыһангир Ишбаев билдәләүенсә, мәҫәлән, 1 мартҡа ҡарата 195 мәктәп уҡыусыһы “хәүеф төркөмөнә” ҡарай, бер бала иһә наркология диспансерында иҫәптә тора.\nТөрлө йүнәлештә шул йәһәттән оператив эш алып барырға мөмкин. Был комиссия хәбәрсе өсөн сираттағы бер сара булып та ҡалыр ине, тик уның аҙағында, миңә ҡалһа, Стәрлетамаҡ ҡына түгел, тотош республика, ил, донъя өсөн мөһим һүҙҙәр яңғыраны. Наркотиктарға ҡаршы көрәште һөҙөмтәлерәк итеү өсөн йәнә бер күренеште иҫәпкә алыу мотлаҡ. Ул хаҡта ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары Альберт Шәйхетдинов билдәләне:\n— Наркотиктарҙы интернет ярҙамында тараталар, шулай уҡ сауҙа үҙәктәрендә урынлаштырылған терминалдар аша аҡса күсереүҙәрҙе, уларҙа наркотик таратыусыларҙың адресына тиклем барлығын оноторға ярамай. Бина хужаларына, ғөмүмән, барыбыҙға иғтибарлыраҡ булырға кәрәк, — тине ул. — Наркотиктарҙы рекламалаған, быға юл ҡуйған өсөн тейешле язаһы бар, тимәк, ағыуҙы һатыусы ғына түгел, уны һатырға юл ҡуйғандар ҙа енәйәтсе, — тип шелтәләп тә алды.\nЫсынлап та, яҡындарыбыҙ, балаларыбыҙ наркотик ҡолона әйләнмәһен тип ҡот осоп тора, ә бына шул бәләгә ҡаршы көрәште, Альберт Наил улы әйтмешләй, тейешле органдар эше тип кенә күрәбеҙ, енәйәттәргә күҙ йомабыҙ. Комиссия ағзалары халыҡты әүҙемлеккә, уяулыҡҡа әйҙәргә кәрәк тигән маҡсат ҡуйҙы.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - №24, 11 - 17 июнь, 2016 - Информационные страницы\n№24, 11 - 17 июнь, 2016\nДӨРӨҪ ӨЛГӨ - ҺЕҘҘӘ...\nМәскәү һәм Бөтә Рәсәй Патриархы Кирилл Башҡортостанда эш сәфәре менән булып китте.\n- Быуаттар дауамында Өфө һәм Башҡортостан бөтә илгә, донъяға Хоҙайға ышанған, әммә төрлө дин тотҡан кешеләрҙең бергә йәшәй, эшләй, бер-береһен хөрмәт итә, никахлаша, балалар тәрбиәләй алыуын күрһәтә алды. Бында мәҙәни, дини ыҙғыштар юҡлығын беләбеҙ, - тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рус Православие сиркәүе башлығы республика Башлығы Рөстәм Хәмитов менән осрашыу ваҡытында. - Башҡортостанда иҡтисадтың нисек үҫешеүен, аҡсаның нисек һаҡсыл тотонолоуын күреү ҡыуаныслы булды. Мин Өфөнөң тышҡы күренешенә, юлдарҙың һәйбәт булыуына хайран ҡалдым. Баш ҡаланан алыҫтараҡ урынлашҡан райондарға барыу ҡош бейеклегенән тәбиғәттең матурлығы менән һоҡланырға мөмкинлек бирҙе... Рәсәйҙең баш мөфтөйө Тәлғәт Тажетдин менән осрашыуында ул: "Тап Башҡортостан ерендә осрашыу - һоҡланғыс мөмкинлек, - тип белдерҙе. - Юҡҡа ғына Екатерина бында Рәсәй исламы үҙәген төҙөмәгән. Дини-ара һәм милләт-ара мөнәсәбәттәр өсөн иң имен урын. Үткән йөҙ йыллыҡтар дауамында бында низағтар юҡ, иң яҡшы мөнәсәбәттәр һаҡлана. Иң мөһиме - Ватаныбыҙҙың берҙәмлеген, дини-ара, милләт-ара тыныслыҡ һаҡлайбыҙ. Беҙҙең дөйөм эшмәкәрлегебеҙ барлыҡ халыҡтарға ла дөрөҫ юл күрһәтеп торалыр тип уйлайым. Ә илдең бөйөклөгө уның иҡтисадында ғына түгел, кешеләрҙең рух көсөндә. Тотош Рәсәйҙә, Башҡортостандағы кеүек, православие һәм ислам йәмғиәттәре араһында дуҫтарса мөнәсәбәттәрҙе нығытырға кәрәк..."\nөфө ғәҙәттәре күркәм\nМАТУР ҮҘГӘРЕШТӘРГӘ ӨЙРӘНЕП ТӘ БӨТКӘН ХАЛЫҠ\nИҡтисадта көрсөк күренеше күҙәтелһә лә, Өфөнөң социаль-иҡтисади күрһәткесенең динамикаһы ыңғай. Бюджетҡа аҡсаның үҙ ваҡытында күсеүе ҡаланың тотороҡло үҫешен дәлилләгән күрһәткестәрҙең береһе булып тора.\nНи өсөн тап 20-се ҡала башҡорт гимназияһы уҡыусылары өлөшөнә төшкән был бәхет? Был һорауға Вячеслав Швайко мотлаҡ: "Башҡорт телен белгән балалар инглиз телен яҡшыраҡ, еңелерәк үҙләштерә", - тигән яуап бирәсәк.\nЭрнст Мулдашевтың телевидениелағы бер тапшырыуҙа "Урал батыр" эпосын һаҡлап, әлеге көнгәсә килтереп еткергән өсөн башҡорт халҡына рәхмәт еткереүе юҡҡа ғына түгел.\n"Ҡалын" кеҫәле кеше менән аҡсаһыҙҙың кемеһе аҡыллыраҡ? Ҡырҡа ғына әйтеп булмай. Идара йәһәтенән кешенең аҡсаһы күп булыуы ғына әле уның аҡыллы булыуын гарантияламай. Кооператив ошо етешһеҙлекте төҙәтә лә инде.\nБашҡорт ирҙәр баш кейемдәре иҫ киткес күп төрлө, бихисаплығы менән хатта ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы менән ярыша ала. 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорттар төшөрөлгән француз һәм рус рәссамдарының һүрәттәрендә генә лә бик күп төрлө баш кейемдәрен күрергә мөмкин, уларҙың ҡайһы берҙәренең исемдәре лә билдәһеҙ.\nБик яуаплы ҡараған байрамға белореттар. Төрлө-төрлө һауыттарҙағы буҙалар, күҙ ҡыҙҙырып бызылдап, рәт-рәт булып ултырыша. "Эх..." тип уйлап өлгөрмәйһең, ҡойоп та бирәләр!\nКем Алланың тыйған нәмәләрен ололаhа, был уға Раббыhы ҡаршыhында хәйерлерәк. Диндарҙарға Уның мөхәббәте шундай даирәле вә сикhеҙ, бөтә тыйыуҙары ла шәхесте, ғаиләне, йәмғиәтте яҡшыртыуға бағышланған.\nСИБАЙ ИНСТИТУТЫНЫҢ ЙӘШТӘРҘЕ БЕРЛӘШТЕРЕР БАЙРАМЫ\nБашҡорт дәүләт университетының Сибай институтында уҡыу йылы аҙағында студенттарҙың, уҡытыусыларҙың бар өлкәләге уңыштарын барлап, яуаплы имтихандар алдынан һәр кемгә матур кәйеф бүләк иткән һабантуй үткәреү матур йолаға әйләнгән. Был юлы байрам институттың 25 йыллыҡ юбилейына арналды.


6 Февраль 2018, 14:26\nРәсәй Үҙәк һайлау комиссияһы Владимир Путиндың ышаныслы кешеһенә уның файҙаһына ҡултамғаларҙы тикшереү йомғаҡтары буйынса протоколды тапшырҙы. Һүҙ Владимир Путиндың һайлау алды штабы ирекмәндәре тапшырған 315 мең ҡултамға хаҡында бара. Был үҙ-үҙен тәҡдим итеүсе кандидатҡа Үҙәк һайлау комиссияһына тапшырырға рөхсәт ителгән иң күп ҡултамғалар һаны. Бөтөн ил буйынса кандидат файҙаһына йәмғеһе 1,5 миллиондан ашыу ҡултамға йыйылған.\nҠултамғаларҙы тикшереү йомғаҡтары хаҡында протоколды тапшырыу Үҙәк һайлау комиссияһына Рәсәй Президентын һайлауҙа В.В. Путинды кандидат сифатында теркәү мәсьәләһен хәл итеү өсөн ултырыш уҙғарыу хоҡуғы бирә. Әммә Үҙәк һайлау комиссияһынан билдәләүҙәренсә, аталған документты тапшырғандан комиссия ултырышына саҡлы кәмендә ике тәүлек үтергә тейеш, шуға шишәмбенән иртәрәк булмаясаҡ, тип хәбәр иттеләр Владимир Путиндың һайлау алды штабында.\nАлдан Үҙәк һайлау комиссияһы ҡултамғалар биттәрен тикшереү һөҙөмтәләрен иғлан итте. Осраҡлы рәүештә һайланған 60 мең ҡултамғанан 0,39 проценты ғына дөрөҫ түгел тип танылған. Был бик түбән һөҙөмтә.


Һуңғы арала интернет киңлектәрендә борсоулы хәбәр таралды\nЙәнәһе лә, билдәһеҙ кешеләр балаларға организмда күнегеү барлыҡҡа килтереүсе һағыҙ тарата. Уны бер тапҡыр сәйнәүселәрҙә бәйлелек барлыҡҡа килә. Ә икенсегә инде һағыҙҙы һатып алырға, йә иһә дуҫыңды ылыҡтырырға тәҡдим итәләр.\nСпайс - үлем һүҙенең синонимына әйләнде. Төрлө синтетик матдәләрҙән торған тартыу ҡатнашмаһы менән илдә уҙған йылдың көҙөнән алып ҡына йөҙҙәрсә кешенең ағыуланыуы, ғәрип ҡалыуы, һәләк булыуы билдәле. Һәм бына тағы.\nИнтернет киңлектәре спайсты һағыҙ эсенә төрөп таратыу хаҡындағы хәбәрҙәр менән тулды. Бигерәк тә «Бәйләнештә» сайтында - «Һаҡ булығыҙ! Спайс менән эшләнгән һағыҙҙарҙы мәктәптәр эргәһендә балаларға тәҡдим итәләр. Бер дозанан һуң организм наркотикка күнегә. Икенсеһен биш йөҙ һумға тәҡдим итәләр, йә уны ҡулланыусы дуҫын алып килергә тейеш» - тигән иғлан пәйҙа булды.\nГөлшат Вәлиева, әсә: «Әлбиттә, ундай иғландар аптырата. ,,Бәйләнештә" сайтында күрҙем. Улым мәктәптән эсе ауыртып ҡайтҡайны, шунда уҡ Интернеттағы ошо хәбәр иҫкә төштө. Ҡурҡыта инде, ғәзиз балаң өсөн…»\nҠурҡыныс иғланда был хәлдең күрше Татарстанда булыуы күрһәтелгән. Хәүефле хәбәр интернет киңлектәрендә йәшен тиҙлегендәй таралды. Ата-әсәләрҙең балалары өсөн хәүефләнеүе юҡҡа түгел. Спайс менән ағыуланған уҡыусыларҙы дәрестән дауаханаға алып китеү осраҡтары Һамар һәм Пермь ҡалаларында теркәлде.\nҮлем менән һатыу итеүселәр аҡса эшләү маҡсатында ниндәй генә юлға бармай. Күптән түгел генә тәү ҡарашҡа үтә хәүеф тыуҙырмаған тартыу үләндәре лә көслө наркотиктар исемлегенә индерелде. Һағыҙ рәүешендә лә наркотиктар барлыҡҡа килмәҫ тимә. Шулай ҙа тилерткес матдәләрҙең был төрө ысынлап та булыу-булмауы тураһында аныҡ ҡына мәғлүмәт юҡ.\nКонстантин Максимов, наркотиктар әйләнешен күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәтенең Башҡортостан идаралығы бүлеге етәксеһе: «Беҙ Татарстандағы хеҙмәттәштәребеҙҙән ҡыҙыҡһындыҡ. Уларҙа спайслы һағыҙ таратыу осраҡтары теркәлмәгән. Был мәғлүмәт Башҡортостанда ла раҫланманы. Беҙ уҡыусылар, йәштәр араһында аңлатыу һәм профилактик эштәр алып барабыҙ. 8-800-347-20-30 һандары буйынса Ышаныс телефонына шылтыратып наркотиктарҙың законһыҙ әйләнеше хаҡында хәбәр итергә мөмкин».\nТимәк, ығы-зығы тыуҙырған хәбәрҙең интернетта аҡса эшләүселәр өсөн өҫтәмә килем сығанағы булыуы ла ихтимал. Виртуаль донъяла һин индергән мәғлүмәтте ни тиклем күберәк ҡарайҙар шул тиклем килем алыу ҙа мөмкин. Шуға күрә хәбәр күберәк таралһын өсөн кешенең күңеленә үтеп инерлек төрлө имеш-мимештәр уйлап сығаралар.\nЙыш ҡына бындай спамдарҙы шәхси мәғлүмәткә инеү өсөн дә ҡулланалар. Һин ҡыҙыҡһынған мәғлүмәттең асылыуы менән компьютерыңдың йоҙаҡтары ла ватыла. Һөҙөмтәлә төрлө вирустар инә. Психологтар Интернет биттәрендә үҙәкте өҙөрлөк ниндәй генә мәғлүмәт булмаһын айыҡ аҡыл менән эш итергә саҡыра.\nТимәк, күптәрҙе ҡурҡыуға һалған иғлан ялған булып сыға. Һәр хәлдә беҙҙең республикала бындай хәлдәрҙең ысынлап та, теркәлгәне ишетелмәне.\nШулай ҙа, тынысланырға ярамай. Үлем менән кәсеп итеүселәр уны таратыуҙы сикләгән һайын яңынан-яңы алымдар уйлап сығара. Һаҡланғанды һаҡлармын, тигәндәй, һәр ата-әсәгә үҙ балаһына иғтибарлыраҡ булыу, уның шөғөлдәре, буш ваҡытын нисек үткәреүе менән ҡыҙыҡһынып тороу ҡамасауламаҫ.


ҺӘМ ТАҒЫ ЛА:“ҺАУМЫ, ҠАРАБОЙҘАЙ!” » «Йәшлек» гәзите | Газета "Йэшлек"\nГазета "Йәшлек" » Иҡтисад » ҺӘМ ТАҒЫ ЛА:“ҺАУМЫ, ҠАРАБОЙҘАЙ!”\n14.11.2014 ҺӘМ ТАҒЫ ЛА:“ҺАУМЫ, ҠАРАБОЙҘАЙ!”\n“Ни сыҡһа, шул ҡарабойҙайҙан сыға!” – тип әйтһәң дә, артыҡ булмаҫ – республикала ошо ярманың хаҡы ҡапыл күтәрелеп, тағы ла ығы-зығы уятты. Уның ғәйебе юҡ инде бында, ни тиһәң дә, хаҡты баҙар иҡтисады ҡанундары билдәләй. Тик шулай ҙа, бөгөн әлеге ярманың хаҡын ҡапыл ғына ике тапҡырға тиерлек арттырып ебәрерлек ниндәй һәләкәт булды һуң әле? Быйыл беҙҙә уңыш яҡшы булды, тип белә инек бит – һәр хәлдә. Мәҡәләнең исемен уҡығас, ҡайһы бер бәндәләр бутҡа ашамай икән, тип уйлап ҡуймағыҙ. Унан ваз кискән юҡ, бында икенсе мәсьәлә: 2010 йылда ла ҡарабойҙай ярмаһының хаҡы ҡапыл һәм ныҡ артып китеүе тураһында яҙғаныбыҙ хәтерҙә. Ул ваҡытта ла тик торғандан дефицитҡа әйләнгән ярма тирәһендә ығы-зығы ҡупҡайны. Ярай, ул йылда ҡоролоҡ бәкәлгә һуҡты. Ә был юлы нимә булды һуң?\nТеге аҙнала иң тәүҙә ярма баш ҡаланың ҡайһы бер супермаркеттарынан юҡҡа сыҡты. Бер-ике көндән, хаҡы 60 һум тирәһе ҡуйылып, тағы ла кәштәләргә теҙелде. Тик нишләйһең инде – дефициттан ҡото осҡан халыҡ уны шундуҡ ҡырып-һепереп алып та бөттө. Бер танышым: “Һигеҙ кило ҡарабойҙай алдым, етерме икән? Үҙем әллә ни ашамайым инде уны, тик бөтә тиҙәр бит”, – тип һөйләп аптыратты. Дефицит була икән тип ҡурҡып, мәңге ашамаған аҙыҡ-түлекте запасҡа ала башлаһаң, дефицит мотлаҡ була инде ул. Үәт, ҡыҙыҡ. Әлеге лә баяғы 2010 йылда картуф та уңмағас, шул йәшелсәне башҡа ваҡыттағынан да күберәк ашағы килеп аптыратҡаны хәтерҙә. Кеше ҡыҙыҡ бит инде ул, тыйылған нәмәләргә айырыуса ныҡ ымһына.\nЯҡын-тирәләге өс супермаркетта ла ҡарабойҙай, берҙән, бик аҙ, икенсенән, ныҡ ҡиммәт тойолғас, баш ҡаланың күмәртәләп һәм ваҡлап һатыу иткән, халыҡ араһында “Гурьев баҙары” тип аталған баҙарына юлландыҡ. Эш сәғәте булғанлыҡтандыр инде, унда пенсия йәшендәге әбей-бабайҙар ғына күренә тиерлек. Күҙлектәрен кейеп, ҙур сумкаларын һөйрәп, хаҡтарҙы ентекле тикшерә-тикшерә йөрөп яталар. Уларға ҡушылып, хәбәрҙәрен тыңлай-тыңлай, хаҡтарҙы ҡараштырам. Бөтә аҙыҡ-түлек тә ҡиммәтләнгән тип әйтергә була. 10 килограмм һыйҙырышлы тоҡта һатылған шәкәрҙең хаҡы 370 һум тип ҡуйылған. Тары ярмаһының бер килоһы 30 һум тирәһе. Ҡарабойҙайҙың килоһы 55 һумдан 65 һумға тиклем тип ҙур итеп яҙып ҡуйылған. Бер нәмәгә лә ҡытлыҡ һиҙелмәй, хаҡтарҙың ғына артыуы күренә.\n– Нимә булды икән был ярмаға, нишләп хаҡы артты? – тип һорашам һатыусынан. “Белмәйем”, – ти ул. Шунан, Алтайҙа ҡарабойҙай баҫыуҙарының ҡар аҫтында ҡалыуы арҡаһында ярма быйыл дефицит буласаҡ, тип аңлатырға маташты. Ҡыҫҡаһы, хаҡтарҙың артыуы нимәгә бәйле булыуын аңламай инде үҙе лә. Һатыусы әйтеүенсә, ярмалар, шәкәр, он һәм үҫемлек майы ошо ике аҙна эсендә күберәк һатыла башлаған. Кешеләр, бигерәк тә оло һәм урта йәштәгеләр, аҙыҡты запасҡа ала, хаҡтарҙың артабан да артыуынан, дефициттан ҡурҡа икән.\nСода һәм тоҙға ла ҡытлыҡ буласаҡмы?\nМәҡәләне яҙып ултырғанда, билдәле магазиндар селтәрендә эшләүсе танышым шылтыратты: “Магазиндан аш содаһы, шырпы һәм тоҙҙо ҡырып-һепереп алып бөттөләр. Ҡарабойҙай бөттө инде, дөгөнө лә күпләп ала башланылар. Күп итеп тоҙ һәм аш содаһына заказ бирҙек, шырпыны әҙерәк алырға тура килә – магазин складында урын ҡалманы. Был ниндәй истерия ул? Уф-ф-ф, әллә кешеләрҙең башы эшләмәй инде, һуң тоҙ һәм аш содаһын Франциянан килтермәйҙәр ҙә инде – ҡайҙа булһын улар, ялҡтым заказ бирә торғас!”\nБаҙарҙа кешеләр, һатыусылар менән һөйләшкәндән, танышымдың шылтыратыуынан һуң ҡәтғи ҡарарға килдем – “истерия”ны халыҡ үҙе тыуҙыра. Ҡасандыр шырпыһыҙ интеккән кешеләр “дефицит” һүҙен ишетеп ҡалыу менән башын юғалта һәм магазинға саба. Мәфтуха ун шырпы алһа, Шәмсиә ун биш ҡап итеп тултыра…\nӘ бит ҡарабойҙайҙы республика баҫыуҙарынан юғалтыуҙарһыҙ, ваҡытында йыйып алдылар. Балтас һәм Дүртөйлө райондарында уңыш бер гектарынан 20 центнер самаһы булды. Ҡыҫҡаһы, уңыш насар түгел, хатта яҡшы ғына. Башҡортостан ҡарабойҙайҙы һәр ваҡыт башҡа төбәктәргә лә һатты. Тик ҡайҙа булған һуң ул? Был һорауға яуап бар, тип уйлап ҡуймағыҙ – яуап юҡ. Шул ғына билдәле: быйыл республикала ла, тотош Рәсәйҙә лә ҡарабойҙайҙың уңышы насар булманы, уның хаҡын арттырыу өсөн бер ниндәй ҙә етди сәбәп табырлыҡ түгел. Етмәһә, бер йылда үҫтерелгән ҡарабойҙайҙы шул уҡ йылда ашап та бөтөрмәйбеҙ, йылдың-йылы запасҡа ҡала бара. Халыҡ уны артыҡ күп ашай тип әйтеп тә булмай хатта. Һәр хәлдә, дөгө ярмаһы күпкә артығыраҡ һатыла.\nБеҙҙең республикала “Өфө икмәк продукттары” комбинаты ҡарабойҙайҙы эшкәртеүсе иң ҙур предприятие булып һанала. Әлеге ваҡытта унда быйылғы уңышты туплау һәм магазиндарға ебәреү эштәре бара. Яңы уңышты артыҡ ҡиммәт хаҡҡа һатырға йыйынмайҙар.\nШуныһы ла бар: ҡарабойҙай, башҡа ярма, он һатыусы, етештереүсе ойошмаларҙы аҙыҡҡа түгел, ә яғыулыҡҡа хаҡ артыуы борсой. Хатта халыҡтың, төрлө белгестәрҙең йылына ике-өс килограмм ғына ашалған ҡарабойҙай ярмаһы өсөн төрлө тикшереүҙәр ойоштороуын, әммә яғыулыҡҡа, электр энергияһына хаҡтарҙың артыуына иғтибарһыҙ ҡалыуын аңламауҙарын да белдерәләр. Бер уйлаһаң, дөрөҫ инде – дүрт кешенән торған ғаилә ошо ярма өсөн йылына 1 мең һум да аҡсаһын тотонмай. Йәғни уны ни тиклем генә ҡиммәтләндерһәләр ҙә, шул арҡала проблемаға сумасаҡ түгелбеҙ. Ә көн һайын ҡулланылған нәмәләргә хаҡ, тинләп кенә артҡан хәлдә лә, һәр кемгә зыян килтерә.\nҒәйепте Алтайҙан эҙләгеҙ!\nКүмәртәләп һатыу компанияларының береһендә эшләүсе белгес аңлатыуынса, Өфөлә ҡарабойҙайҙың әҙәйеүенең сәбәбе ябай ғына – әлегә уны ситтән һатып алмай торалар. Йәғни быға тиклем беҙгә ҡарабойҙай һатҡан ойошмалар, был культураның уңышы Алтайҙа насар булғанлыҡтан, хаҡты ныҡ күтәргән. Яҙын уның килограмының күмәртәләп һатыу хаҡы 15 һум тип ҡуйылһа, хәҙер 40 һумға барып еткән. Хаҡ, ысынлап та, тәбиғи булмаған юл менән, тик торғанда күтәрелгән. Шуға ла күмәртәләп алыусылар хаҡтарҙың төшөүен көтөңкөрәп тора. Ә инде беҙгә булған ярманы ашап торорға тура килә.\nКүптән түгел генә социаль аҙыҡ-түлеккә ҡуйылған хаҡты көйләүсе яңы закон сыҡҡайны. Унда социаль аҙыҡтарға ҡуйылған иң юғары хаҡтың сиктәре билдәләнде. Ҡарабойҙай ҙа социаль аҙыҡтар исемлегенә индерелгән. Ләкин был закон да беҙҙе ябай ғына аҙыҡ-түлек кәрзинен арзаныраҡ хаҡҡа тултырыуҙан ҡотҡармай. Ҡағиҙә булараҡ, Рәсәй кешеһе йылына ике-өс килограмм ҡарабойҙай ашай. Уны тоҡлап-тоҡлап алып ултыртыу нимәгә кәрәктер – аңлашылмай. Етмәһә, ҡаптарға һалынған ярма ярты йылдан да оҙағыраҡҡа сыҙамай. Шулай булғас, уны күрә тороп дефицитҡа әйләндереү дөрөҫлөккә тап килмәй һәм кемгәлер аҡса эшләү ысулы ғына булып сыға. Аптыраған көндән Пенза өлкәһендә ҡарабойҙай ҙа һатыласаҡ йәрминкә ойошторорға булғандар. Унда ярма 30 һум тирәһенә һатыласаҡ. Алыпһатарҙар шашмаһын өсөн бер кешегә һатыласаҡ ярманың күләме лә сикләнәсәк хатта.\nКартуф та 100 һум булырмы?\nЭксперттар фекеренсә, Яңы йыл байрамдарына тиклем Башҡортостанда картуфтың хаҡы ике тапҡырға тиклем артасаҡ, имеш. Быныһы – минимум әле, хаҡтың тағы ла нығыраҡ күтәрелеүе ихтимал, тип фараз итеүселәр бар. Сәбәбе? Ямғыр яуҙы, йәшелсәләр уңды бит инде. Бар икән шул сәбәп – беҙҙә йәшелсә һаҡлау урындары юҡ. Мәсьәлә тағы ла Рәсәйгә ҡаршы иғлан ителгән санкцияларға барып төртөлә. Баҡтиһәң, беҙ үҙебеҙ үҫтергән йәшелсәләрҙе йыл буйына һаҡлай алмайбыҙ. Шуға ла, картуф уңһа ла, уңмаһа ла, ситтән дә алырға тура килә. Тик хәҙер уны теләгән бер урындан алып булмай, санкциялар кәртә булып тора. Ҡыҫҡаһы, йәшелсәләрҙе бөтә республика халҡын йыл әйләнәһенә туйҙырырлыҡ итеп үҫтерә беләбеҙ, ләкин йыл буйына серетмәй генә һаҡлай алмайбыҙ. Күңелһеҙ хәл, әлбиттә. Беҙҙең илдә ҡасандыр йәшелсә базалары күпләп төҙөлгән булған да ул, ләкин хәҙер иҫкереп бөткәндәр. Яңыларын төҙөү ситтән йәшелсә алыуға ҡарағанда ҡиммәтерәккә төшкәс, был эш менән берәү ҙә шөғөлләнмәгән. 2015 йылда Өфөлә йәшелсә һаҡлау базаһын төҙөргә ниәтләйҙәр.\nМониторинг буйынса, Башҡортостанда сентябрь аҙағы һәм октябрь башында йәшелсәләргә һәм емештәргә хаҡ артҡан. Ситтән килтерелгән емештәрҙең хаҡы артыуын аҡыл менән аңларға мөмкин – миҙгел тамамлана, етмәһә, Европаға беҙ ҡуйған санкциялар ҙа үҙ өлөшөн индерә. Улар менән бер рәттән, ит, балыҡ һәм һөткә лә хаҡ артҡан. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте аҙыҡ-түлек баҙарында тотороҡлоҡ һаҡлау өсөн бөтә шарттарҙы ла булдырырға тырыша. Хаҡтарҙы бәйҙә тотоу менән бергә, халыҡ яратып ашаған, әммә быға тиклем ситтән индерелгән ҡайһы бер аҙыҡтарҙы алмаштырыу проблемалары ла килеп ҡушыла.\nАтап әйткәндә, һуңғы айҙа бер литр һөттөң хаҡы – 50 тингә, аҡ майҙы күмәртәләп һатыу хаҡы – 13 һумға, эремсектеке 1 һумға күтәрелгән. Бик күп һорау уятҡан ҡаты сырҙарҙың да хаҡы бер урында тормай, дөйөм алғанда, 24 – 44 һумға арттырылған. Ондоң да хаҡы арта, тимәк, икмәк һәм ондан бешерелгән башҡа аҙыҡ-түлектеке лә.\nБыйыл Өфөлә ауыл хужалығы йәрминкәләре ғинуарға тиклем дауам итергә тейеш, унда картуфты күпләп алырға мөмкин. Хаҡтарҙы киҫкен күтәреү өсөн бер ниндәй ҙә нигеҙ юҡ. Юҡҡа ығы-зығы тыуҙырмайыҡ, үҙебеҙгә үҙебеҙ дошман булып, хаҡтарҙың артыуына юл ҡуймайыҡ.


Хәрәкәттә - бәрәкәт, йәки спортҡа маһирлыҡ\nХәҙерге компьютер, телефон, планшет, айфон һәм башҡа электрон мөмкинлектәр үҫешкән заманда балаларҙы физик культураға, спортҡа йәлеп итеү, уларҙың шөғөлөнә әйләндереү батырлыҡҡа тиңдер ул.\nХәҙерге компьютер, телефон, планшет, айфон һәм башҡа электрон мөмкинлектәр үҫешкән заманда балаларҙы физик культураға, спортҡа йәлеп итеү, уларҙың шөғөлөнә әйләндереү батырлыҡҡа тиңдер ул. Динис Бүләков исемендәге урта мәктәптең физкультура уҡытыусыһы Әхтәм Юлмөхәмәтов балаларҙа спортҡа һөйөү тәрбиәләү, сәләмәт тормошҡа ылыҡтырыу, хәрәкәттә - бәрәкәт икәнлеген төшөндөрөү өсөн бар көсөн һала, яңы алымдар уйлап таба. Яратҡан һөнәренә бөтә күңелен биреп эшләгәнгә лә ҡыуанырлыҡ, ғорурланырлыҡ һөҙөмтә бар. Мәктәптә балалар һаны кәмеһә лә, спорт яратҡандар күп. Уның уҡыусылары төрлө ярыштарҙа әүҙем ҡатнаша: минифутбол, көрәш буйынса Башҡортостан Республикаһы чемпионы исемен йөрөткәндәр ҙә бар.\nӘхтәм Йомагилде улы 1954 йылда Мәләүез районы Ҡотош ауылында тыуған. Ғаиләһе менән Смаҡ ауылына күсеп килгәндә уға өс йәш була. Ошо ауылда Арыҫлан урта мәктәбендә белем алған. Ун класс тамамлағас, колхозда эшләй, Күмертау ҡалаһында хәрби водителгә уҡып сыға. 1972-1974 йылдарҙа Германияла хеҙмәт итә. Армиянан ҡайтҡас, Күмертау педучилищеһында физкультура бүлеген тамамлай, һуңынан Аҡмулла исемендәге дәүләт институтында ситтән тороп белем ала. 1977 йылдан башлап Смаҡ ауылы урта мәктәбендә физкультура уҡытыусыһы булып эшләй.\nТормош иптәше Земфира менән өс бала тәрбиәләп үҫтерәләр. Оло ҡыҙҙары – Эльвира, Аҡмулла исемендәге институтты тамамлап, әлеге көндә Өфөлә балалар баҡсаһында эшләй, бер малай, бер ҡыҙ үҫтерәләр. Икенсе улы – Илмир, Силәбе физкультура академияһын бөтөрөп, хәҙерге көндә Ергән спорт мәктәбендә тренер, ике ейән бүләк иткәндәр. Өсөнсө улдары – Айҙар, Мәләүез МДИТУ филиалында уҡып сыға һәм Д.Бүләков исемендәге урта мәктәптә инглиз теле һәм информатика дәрестәрен алып бара, әлегә йәш ғаиләлә - бер ҡыҙ.\nӘхтәм Юлмөхәмәтовтың хеҙмәте РФ Мәғариф алдынғыһы, “Башҡортостан Республикаһы иң яҡшы физкультура уҡытыусыһы” исеменә, БР Мәғариф министрлығының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнгән.\nТыуған ерендә йәш быуынды тәрбиләүгә ҙур иғтибар биргән ысын педагог киләсәктә ил, ер хужалалары сәләмәт булғанда ғына уңышҡа өлгәшергә мөмкин тип, тәрән фекер йөрөтә ул. “Элекке осор менән сағыштырғанда, уҡыусылар араһында айырма - ер менән күк араһы. Элек балаларҙы тыштан индереп булмай ине, ә хәҙер тышҡа сыҡҡандары юҡ. Тәнәфес ваҡытында спорт залында хәрәкәтләндерергә һәм спорт менән шөғөлләнеүҙең тормошта әһәмиәтен аңлатырға тырышам”, - ти ул.\nМораҙым Шаһманов, Д.Бүләков исемендәге урта мәктәп директоры.\nҺүрәттә: Әхтәм Юлмөхәмәтовтың маҡсаты - сәләмәт йәш быуын тәрбиәләү.


Мортаза Рәхимов 5 декабрҙә Мәләүез районында йөрөп ҡайтты // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nМортаза Рәхимов 5 декабрҙә Мәләүез районында йөрөп ҡайтты\n12:46, 7 декабря 2009 Сәйәсәт\nБашҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов шәмбе көнө, 5 декабрҙә, республиканың Мәләүез районында йөрөп ҡайтты. Ул Ергән ауылында Салауат исемендәге ауыл хужалығы кооперативында һәм Мәжит Ғафури исемендәге ҡошсолоҡ комплексында булды.\nСалауат исемендәге ауыл хужалығы производство кооперативында президент һыйыр аҙбарын, һауыу залын һәм быҙауҙарҙы һимертеү аҙбарын ҡараны. Малсылыҡ өлкәһендә предприятие һөтсөлөктө үҫтереүгә йүнәлеш алды. Шуға күрә һауын һыйырҙар өсөн малсылыҡ биналары төҙөү һәм реконструкциялау әүҙем алып барыла, тоҡомло юғары һауымлы мал һатып алына. Иң элек, Рәсәйҙең үҙәк райондарынан, башлыса, Вологда өлкәһенән, ҡара-ала тоҡомло һыйырҙар килтерелә. Улар тәүлегенә 20 килограмға тиклем һөт бирә.\nҺуңғы йылдарҙа хужалыҡ үҙ средстволары иҫәбенә ике заманса аҙбар төҙөнө, унда һауыу процесына компьютер аша идара итәләр. Президент һауыу залын ҡараны, уның үҙенсәлеге булып һауын ваҡытында инструменталь, классик һәм башҡорт йырҙары көйҙәрен файҙаланыу тора. Был көйҙәр аҫтында һыйырҙар яҡшыраҡ эйә; был асыш Башҡортостанда 5-6 йыл инде файҙаланыла.\n«Әлеге ваҡытта беҙҙең предприятие һөт етештереүгә йүнәлеш тотһа ла, беҙ ит производствоһын үҫтереүҙе лә күҙ уңында тотабыҙ, — ти хәбәр итте Салауат исемендәге ауыл хужалығы производство кооперативы рәйесе Сибәғәт Ғәйнуллин. – Рәсәйҙә ул әлегә етерлек үҫешмәгән. Әгәр Европала бөтә һыйыр малының – 50 проценты, ә Америкала – 70 проценты итле булһа, Рәсәйҙә ни бары бер ярым проценты ғына итле мал. Шуға күрә лә ауыл хужалығы производство кооперативын был йүнәлештә үҫтереү өсөн перспективалар ҙур».\nМортаза Рәхимов күргәндәре менән ҡәнәғәт ҡалды һәм Салауат исемендәге ауыл хужалығы производство кооперативы эшсәндәренең пландарын хупланы.\nМәләүез районының күркә ите етештереү менән шөғөлләнеүсе Мәжит Ғафури исемендәге ҡошсолоҡ комплексы – илдә аналогтары булмаған уникаль предприятие. Бындай ауыл хужалығы предприятиеһы Ростов өлкәһендә генә бар, шуға күрә Башҡортостан комплексы продукцияһы ҙур һорау менән файҙалана. Быға бөгөн Рәсәйгә сит илдәрҙән индерелгән күркә итенең 80 проценты түбән сифатлы булыуы ла булышлыҡ итә. Комплекс ҡош итенән деликатестарға тиклем 30 төр продукция сығара.\nРеспублика башлығы иғтибарын төрөү линияһы, һуйыу һәм итте һаҡлау линияһы йәлеп итте. Төрөү линияһында күптән түгел Германиянан һатып алынған юғары етештереүсәнле «Мультиват» ҡоролмаһы, шулай уҡ «Херманн» фирмаһы ҡоролмалары файҙаланыла. Дөйөм алғанда, бындағы ҡорамалдар Европаның һигеҙ иленән, Американан һәм Израилдән килтерелгән.\n«Хәҙерге ваҡытта ҡош-ҡорт өсөн ҡатнаш аҙыҡ Свердловск өлкәһенән һатып алына, — тине генераль директор урынбаҫары Владимир Лысяков. – Ләкин 2010 йылдың беренсе кварталында уҡ беҙ үҙ элеваторыбыҙҙы эшкә ебәрергә планлаштырабыҙ һәм комплекс талаптарын үҙ аллы тәьмин итәсәкбеҙ».\nҺаҡлау линияһы һыуытылған итте 15-20 көнгә тиклем һаҡлау мөмкинлеге бирә. Көн һайын Мәскәүгә генә 12-15 тонна күркә ите оҙатыла. Комплекстың әҙер продукцияһы шулай уҡ Татарстанға, Һамар, Тула, Ырымбур, Свердловск өлкәләренә ебәрелә. Башҡортостанда продукция Мәләүездә, Салауатта, Өфөлә, Күмертауҙа, Благовещенда, Ишембайҙа, Стәрлетамаҡта һатыла.\nКомплекс төҙөлөшөнөң икенсе сираты Михайловка һәм Романовка ауылдары зонаһында уны киңәйтеүҙе күҙ уңында тота. Дарьино ауылы эргәһендә һимертеү майҙансыҡтары төҙөү планлаштырыла. 2010 йылдың мартында комплекстың икенсе сиратын сафҡа индергәндән һуң бында булған 29 ҡош аҙбарына тағы 33 өҫтәләсәк, ә ит етештереү йылына 30 мең тоннаға етәсәк. Эшләүселәр һаны ла ике тапҡырға артасаҡ, бөгөн иһә бында 330-ҙан ашыу кеше эшләй.\nНиколай Ермоленко | фото: Нурмөхәмәтов Айрат автор: Николай Ермоленко | фото: Нурмөхәмәтов Айрат


Өфөлә скейт-парк асыла // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nӨфөлә скейт-парк асыла\n13:18, 5 сентября 2012 Йәмғиәт\nӨфө йәштәре ҡала хакимиәтенән көптән көткән бүләген аласаҡ — йома, 7 сентябрҙә, 18 сәғәттә баш ҡалала скейт-парк асыла. Уның проекты активистар һәм Өфөнөң йәштәр сәйәсәте буйынса комитеты менән әҙерләнгән. Объект тулыһынса бағыусылар иҫәбенә төҙөлгән.\nБарлыҡ Өфө халҡы һәм ҡунаҡтары скейт-парк асыу тантанаһында ҡатнашып, баш ҡала райдерҙарының сығыштарын ҡарай ала. Парк Конгресс-холдың түбәнге майҙансығында асыла.\nТеги: экстремаль спорт төрҙәре,скейт-парк


1929 йылғы Уолл-Стрит һәләкәте — Башҡорт Википедияһы\n1929 йылғы Уолл-Стрит һәләкәте — Америка Ҡушма Штаттарының фонд биржаһында акция хаҡтарының ҡырҡа түбән төшөүе.\n1929 йылдың 29 октябренән һуң Уолл-Стрит урамында биржа алдында халыҡ йыйылыуы\nҺәләкәткә тиклемге ун йыл эсендә акцияларға хаҡтар бер туҡтауһыҙ үҫә. Миллионлаған кеше аҡсаларын акцияларға әйләндерә. Акция алырға теләүселәрҙең һаны артыуы уларҙың хаҡын ҡабарта, был тағы акцияларҙа байырға теләгән келәр һанын күбәйтә. Күптәр биржала уйнау өсөн аҡсаны банктарҙан бурысҡа ала.\n1929 йылдың Ҡара кесаҙна тип аталған 24 октябренән алда уҡ биржала хаҡтар тотороҡһоҙ була. Хаҡтар төшөүе һәм ҙур күләмдә һатыуҙар ҡыҫка арауыҡтағы хаҡтар күтәрелеү менән алмашынып килә. Был ваҡытҡа Доу-Джонс сәнәғәт индексы 381,17 кимәлендә була. Хаҡтарҙың түбән төшөүе 24 октябрҙә тиҙләнә. Был көндә барыһы 12,9 миллион акция һатыла.\nЯл көндәрендә был ваҡиға тураһында хәбәр гәзит-журналдар аша бөтә Ҡушма Штаттар буйлап тарала. Ҡара дүшәмбе тип аталған көндә, 28 октябрҙә тағы ла күберәк кеше акцияларҙан ҡотолорға тырыша, Доу-Джонс индексы 13 процентын юғалта. 29 октябрҙә — Ҡара шишәмбе көнөндә — 16 миллион акция һатыла, Доу-Джонс индексы тағы 12 процентҡа төшә. Фонд биржаһы был көндә йәмғеһе 14 миллиард доллар аҡсаһын юғалта. Аҙна эсендә иһә 30 миллиард доллар юғала — был АҠШ-тың Беренсе донъя һуғышы ваҡытында сарыф иткән аҡсанан да күберәк тәшкил итә.\nАкцияға һалынған аҡсаларын ҡайтара алмай, күп банктар юҡҡа сыға, ойошмалар ябыла, эшһеҙҙәр һаны ҡырҡа арта. 1929 йылғы һәләкәт иҡтисади хәлде ҡаҡшата һәм Бөйөк депрессияға башланғыс бирә.\n13 ноябрь көнө Доу-Джонс индексы 198,60 кимәлендә була. Ошо көндән биржа бер нисә ай дауамында яйлана һәм 1930 йылдың 17 апреленә тиклем 294,07 кимәленә менә. Әммә биржалағы хаҡтар кәмеүе 1930 йылдың апрелендә дауам итә һәм 1932 йылға тиклем, Доу-Джонс индексы 41,22 һанына төшкәнсе дауам итә, был һан иң юғары нөктәнән 89 процентҡа ҡайтыш була.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=1929_йылғы_Уолл-Стрит_һәләкәте&oldid=465301 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 11 февраль 2015 в 06:35\nБыл бит һуңғы тапҡыр 06:35 11 февраль 2015 үҙгәртелгән.


Башҡорт теленең өс тағаны » Башҡортостан гәзите\n(Аҡъюл, “Ҡыуаҡан ҡойроғо” ҡасан ҡырҡылыр?”,\n2014 йыл, 6 сентябрь)\nШулай итеп, яңы әлифба буйынса I Бөтә Башҡортостан конференцияһы һәм партия өлкә комитетының йомғаҡтары буйынса ҡарары әҙәби тел тирәһендә барған бәхәстең һуңғы этабы була, тип әйтергә мөмкин. Уның артабан ҡуйырып китеүенә республикала яңы төрки алфавитына күсеү хәрәкәтенең көсәйеүе ҡамасаулаған булырға тейештер. 1928 – 1929 йылдарҙа уҡ уны уҡыу йорттарына индерә башлау бурысы ҡуйылғайны. Өҫтәүенә Х. Ҡушаевтың Мәскәүгә эшкә күсерелеүе лә Ҡыуаҡан һөйләше яҡлылар, иң элек Академүҙәк өсөн көтөлмәгән хәл булмай ҡалмағандыр. Хәҙер уларға әҙәби телдә үҙ шиүәһенең күплек ялғауҙарын һаҡлап алып ҡала алыуы менән ҡәнәғәтләнергә генә ҡала ине. Был йәһәттән яңы алфавитҡа күсеү улар файҙаһына булып сыҡты. Әҙәби тел ҡағиҙәләрендә Ҡыуаҡан һөйләше компонентының да үҙ урынын табыуы уны бүтән һөйләштәргә тиңләй, улар менән бер итә, киләсәккә ышанысын нығыта ине. Ғәмәлдә шулай булып сыҡты ла. Ҡыуаҡан һөйләше Юрматы һөйләше менән бер дәрәжәлә әҙәби телдә үҙ урынын алды, уның айырылғыһыҙ өлөшө булып танылды.\nЯҙмышты бер һүҙ хәл итә\nӘлбиттә, юрматысылар менән ҡыуаҡансылар араһындағы үҙ ваҡытындағы бәхәсте үткәнгә генә ҡайтарып ҡалдырырға ла мөмкиндер. Тик бәхәстең Ҡыуаҡан һөйләшенә бәйле тарихҡа инеп ҡалыуы үҙе үк сәйер, сөнки унда Ҡыуаҡан һөйләше Юрматы һөйләшенә тиң күреп һүҙ алып барыла. Әммә Юрматы һөйләше үҙаллы ырыу теле булһа, Ҡыуаҡан һөйләшенә ҡарата быны әйтеүе ауыр. Ул Р. Кузеевтың “Башҡорт шәжәрәләре” китабына ингән ырыуҙар исемлегендә бөтөнләй күренмәһә, Р. Янғужиндың “Башҡорт ырыуҙары” (1998 йыл) китабында ла ике-өс һөйләм менән генә телгә алына, табындар ҡәбиләһенә ҡараған алты нәҫелдең береһе итеп күрһәтелә. Шулай уҡ Р. Кузеевтың “Происхождение башкирского народа” (1974 йыл) һәм “Историческая этнография башкирского народа” (1978 йыл) китаптарында ла ул табындарға ҡараған алты ырыуҙың береһе рәүешендә телгә алып кителә. Н. Мәжитов һәм Ә. Солтанованың “История Башкортостана с древнейших времен до ХVI века” (1994 йыл) һәм “История Башкортостана. Древность. Средневековье” (2009 йыл) исемле китаптарында ла ҡыуаҡандарға бәйле бер тапҡыр ҙа һүҙ ҡуҙғатылмай.\nОшо урында Әхмәтзәки Вәлидиҙең уйғыр теле, яҙыуы һәм сығатай әҙәби теле, әҙәбиәте тарихын күҙаллап, уларҙың заманында төркиҙәр донъяһында киң танылыуын һәм киң таралыуын кеше факторына бәйле ҡарауын иҫкә төшөрөп үтеү артыҡ булмаҫтыр. Башҡорттар ҙа туған телендә яҙыуға күскәндә, шундай уҡ факторҙың йоғонтоһон кисермәнеме икән?! Булмаһа, йәнә әҙәби тел мәсьәләһе буйынса партия өлкә комитеты тарафынан 1923 йылдың 12 декабрендә уҙғарылған кәңәшмәгә әйләнеп ҡайтайыҡ. Был башҡорттарҙың әҙәби тел мәсьәләһенең уларҙың үҙаллы милли дәүләте мәнфәғәте күҙлегенән тәү тапҡыр шундай юғары кимәлдәге һөйләшеүгә сығарылыуы ине. Ул башҡорт телен дәүләт теле булараҡ әҙәби тел аша тормошҡа ашырыу мәсьәләһенә ҡайтып ҡалды. Ҡыуаҡан һөйләше ошо кәңәшмәлә тәү тапҡыр телгә алына ла инде. Унда был һөйләште беренсе булып БашЦИК Президиумы рәйесе Х. Ҡушаев телгә ала. Ул Академүҙәккә һылтанып, Ҡыуаҡан һөйләшенең төп башҡорт теле икәнлеген раҫлай һәм уның әҙәби телгә нигеҙ итеп алынырға тейешлеген билдәләй.\nАкадемүҙәк кәңәшмә артынса уҡ 17 декабрҙә уҙғарылған ултырышында Ҡыуаҡан һөйләшенә бәйле махсус ҡарар ҡабул итә һәм уны “төп башҡорт теле” тип нығытып ҡуя, шул нигеҙҙә артабан “ҡыуаҡан” һүҙен “төп башҡорт теле” төшөнсәһе менән алмаштырып йөрөтөргә тейешлеге хаҡында күрһәтмә бирә. Шулай итеп, Академүҙәктең был “тарихи” ҡарарының яңы әлифба буйынса I Бөтә Башҡортостан конференцияһының Ҡыуаҡан һөйләшенә бәйле ҡабул иткән ҡарарынан килеп сыға икәнлеген күрмәү мөмкин түгел. Шулай уҡ әҙәби тел тарихы өсөн был ике мөһим дәлил артында бер үк фактор, йәғни кеше факторы, торғанлығын танымау хаҡ булмаҫ ине. Ошолай партия өлкә комитеты башҡорт телен, дәүләт теле булараҡ, әҙәби тел нормалары аша тормошҡа ашырыу мәсьәләһе буйынса уҙғарған ултырышта Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы рәйесенең, образлы итеп әйткәндә, ауыҙынан сыҡҡан бер һүҙ әҙәби тел яҙмышын хәл итә. Артабан Ҡыуаҡан һөйләше компоненты уның төп үҙенсәлегенә әүерелә.\nӘле бары шуны ғына өҫтәп ҡуйырға ҡала: бөгөнгө әҙәби телдең төп үҙенсәлеге булған күплек аффикстары йәки дүрт бөгөлөш үҙ ваҡытында Ҡыуаҡан шиүәһе “байрағы” аҫтында әҙәби телдең айырылғыһыҙ компонентына әүерелһә лә, ҡыуаҡандар үҙаллы айырым субъект булараҡ тарих ағышында Юрматы, Үҫәргән, Ҡыпсаҡ һәм бүтән ырыуҙарҙай тәрән эҙ ҡалдыра алмаған кеүек, башҡорт халҡы тарихына арналған хеҙмәттәрҙә лә үҙенә урын таба алманы. Тик әҙәби тел тарихында ғына, күреүебеҙсә, төп герой ролен уйнауын дауам итә. Шул сәбәпле уҙған быуаттың утыҙынсы йыл башында яңы әлифбаға күсеү һәм шуға бәйле наҙанлыҡты бөтөрөү хәрәкәте әҙәби тел тирәһендәге бәхәсте баҫтырып ҡалдырғандай булһа ла, ул быҫҡып ятҡан булып сыҡты. Бер көн килеп, 1937 йылда дөрләп янып китә ул. Шулай ҙа был бер нисә йыл алда үҙен һиҙҙерә биреп ҡуйған була.\nБындай хәл 1933 йылда Башҡорт ғилми-тикшеренеү институтында орфография буйынса уҙғарылған кәңәшмәгә бәйле ҡалҡып сыға. Шул уңай менән башҡорт теле орфографияһының 1930 йылдың 17 июнендә ҡабул ителгән күләмле генә варианты ла тәнҡитләнә, уны төҙөүселәр уға үҙгәрештәр индерергә теләмәүҙә, мәңге шулай һаҡлап ҡалырға тырышыуҙа ғәйепләнә. Айырым алғанда, хат авторы үҙенең дүрт бөгөлөш аффиксын күҙ уңында тотоуын күрһәтә. Ул быны мәҙәниәт өлкәһендәге милли тайпылыш тип баһалай. 1937 йылда иһә был рәсми рәүештә сәйәси төҫ алып, милләтселектә ғәйепләү менән барып бөтә. Шулай итеп, билдәле телсе ғалим Ғәббәс Дәүләтшиндың ғүмере өҙөлә. Ул НКВД органдары тарафынан күплек ялғауҙарының дүрт формала йөрөтөлөүе норма булған Ҡыуаҡан һөйләшенең әҙәби телгә нигеҙ итеп алыныуында ғәйепләнә. Йәнәһе, был – башҡорт халҡының аҙ ғына өлөшө (Арғаяш, Белорет кантондары һәм Йылайыр кантонының бер өлөшө) ҡулланған тел, артта ҡалған һөйләш. Шуның менән, йәнәһе, ғалим башҡорт халҡының иң ҙур өлөшө һөйләшкән телгә аяҡ сала, шулай итеп, башҡорттарҙың советлашыуына ауырлыҡ тыуҙыра.\nСирек быуаттан һуң Ҡыуаҡан һөйләшенә бәйле әҙәби тел мәсьәләһе тел ғилеме йәһәтенән дә үҙенең яңынан ҡуҙғатылыуын таба. Билдәле телсе Таһир Байышев 1959 йылда Мәскәүгә ебәргән хатында: “…Башҡорт теленең айырым диалектында һөйләшкән был башҡорттарҙы (төньяҡ-көнбайышта йәшәүсе. – З.Н.) һанға һуҡманылар, башҡорт милли мәҙәниәтенә ылыҡтырырға теләмәнеләр, татарлашҡанһығыҙ, тип ситкә этәрҙеләр. Был бик күп зыян килтерҙе һәм һаман да еңеп сыға алмайбыҙ” (“Ағиҙел”, 1993 йыл, № 3), – тип яҙҙы.\nЯңы әлифба буйынса I Бөтә Башҡортостан конференцияһы алдынан “Белем” журналында баҫылған (1927 йыл, № 7-8, № 9-10) бер мәҡәләнән алынған түбәндәге юлдар ғалимдың фекерен асыҡлай төшә: “Бер аҙ татарлашҡан башҡорттар шул дүрт төрлө (тар-тәр, ҙар-ҙәр, дар-дәр, лар-ләр) ялғау урынына һәр ваҡыт ҡалын һүҙҙәргә ”-лар”, нәҙек һүҙҙәргә “-ләр” ҡушып һөйләшә. Бына был төп башҡорт теле менән бер аҙ татарлашҡан башҡорт теле араһында булған фактик айырмалыр”. Аңлашылыуынса, Академүҙәктең үҙ ваҡытында Ҡыуаҡан һөйләшен “төп башҡорт теле” итеп күтәреүе лә шундай уҡ тезисҡа ҡайтып ҡалды ла. Шул сәбәпле ул Юрматы һөйләшенең айырым компоненттарын әҙәби тел нормаһы итеп алмай булдыра алмаған хәлдә лә, күплек аффикстарының дүрт төрөн һаҡлап ҡалыу өсөн барыһына ла әҙер ине. Шуға күрә уның төньяҡ-көнбайыш башҡорттары телен һанға һуҡмауы аңлашыла, әлбиттә. Был үҙ нәүбәтендә тел ғилемендә сағылышын табып, уҙған быуаттың 90-сы йылдары аҙағына ҡәҙәр башҡорт телендә ике генә – көнсығыш һәм көнбайыш – диалект бар тигән ҡараштың өҫтөнлөк итеүенә сәбәпсе булды.\nТәжрибәле ғалим Т. Байышевтың бынан сирек быуат элек Мәскәүгә яҙған хаты республика етәкселегендә яҡлау таба алған осраҡта башҡорт теленә дәүләт статусын тормошҡа ашырыу күпкә еңелгә тура килер ине, тип уйларға кәрәк, сөнки төньяҡ-көнбайыш башҡорттары һөйләшенең үҙаллы башҡорт диалекты итеп танылыуы ғәмәлдә уларҙың этник сығышын рәсми рәүештә таныуға тиң ине. Көньяҡ һәм көнсығыш диалекттарына ҡараған башҡорт һөйләштәре башҡорттарының үҙен шул һөйләш башҡорто итеп тойған кеүек, төньяҡ-көнбайыш һөйләш башҡорттарында ла үҙен үҙ һөйләше башҡорто итеп таныу аңы нығыныр ине.\nҮкенескә ҡаршы, Т. Байышевтың Мәскәүгә яҙған хаты партия өлкә комитетында уҙғарылған кәңәшмәлә теләктәшлек таба алмау ғына түгел, башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты булыу мөмкинлеге үҙе кире ҡағылды. Ә әҙәби тел тарихы ошо хатҡа таянып үҙенә төҙәтмә индерелеүен көтә ине. Бының өсөн уның иң элек республика етәкселеге юғарылығында танылыуы кәрәк булды. Ә етәксе органдар быға әҙер булмай сыҡты. Уларҙы әҙәби телдәге күплек аффикстары нормаһының татар теленә яҡынлығы һағайтты. Ғәмәлдә иһә эш танылған ғалим Таһир Байышевҡа һағайып ҡарау менән барып бөттө. Әҙәби тел мәсьәләһе йәнә уҙған быуаттың 20-се йылдарындағыса ҡуйылыуына әйләнеп ҡайтып, “ҡыуаҡан ҡойроғо”н тағы бер тапҡыр нығытып ҡуйҙы.\n(Дауамы. Башы 35–36-сы һандарҙа).


Кәсепле ил тарҡалмаҫ\nХалҡыбыҙ борон-борондан урманға һыйынып көн иткән. Туйындырған да, кейендергән дә урман булған, тора-бара кешеләр ағастан төрлө йыһаздар эшләргә лә өйрәнгән. Был шөғөл быуындан-быуынға күсә килеп беҙҙең көндәргә лә килеп еткән. Аҡъяр ауылында йәшәүсе Зәлифә һәм Рәмил Билаловтар боронғо кәсепкә ғаиләһе менән тотонған.\nБыл ыҡсым оҫтахананың даны тирә-яҡта күптән билдәле. Унда һәр ваҡытта эш ҡайнай. Уңған хужалар Еңеү байрамының «Үлмәҫ полк»ы проекты өсөн ағас рамдар етештерә. Оҫталар шулай уҡ ишектәрҙе, тәрҙә рамдарын, йорт йыһаздарын да күңел биреп эшләй.\nБилаловтарҙың был шөғөлө студент йылдарынан уҡ килә. Йәшләй үк ағас, таш эшкәртеү менән ҡыҙыҡһыныусылар ун ике йыл эсендә ҙур тәжрибә туплаған. «Һәләткә йүнселлек ҡушылғанда килем алырға ла мөмкин»,- ти Билаловтар. Рәмил үҙе йорт йыһаздары с увенирҙар эшләй. Инде бер мөсәл яратҡан эше менән шөғөлләнеүсе Рәмил Билалов шәхси эшҡыуар булараҡ теркәлеп, субсидия алырға ниәтләнә.\nСемәрле һандыҡтар, кесе йәштәге балалар өсөн карауаттар, төрлө ҙурлыҡтағы өҫтәлдәр, ишектәр, уйынсыҡтар, гөл кәштәләре: улар етештергән сифатлы тауарҙың төрө ҡырҡтан ашыу. Йыһаздарҙа милли биҙәктәр һәм һырҙар, яман көстәрҙән һаҡлаусы тамғалар һалынған. Биҙәктәр менән тулыландырыу тормош иптәше Зәлифәгә йөкмәтелгән.\nҺәр ғаилә үҙенә күрә бәләкәй дәүләт, тибеҙ. Билаловтар өлгөһөндә кескәй дәүләттәр артҡан һайын илебеҙ ҙә ҡеүәтлерәк буласаҡ.


Урыҫ теле көнө. — Рәсәйҙә Пушкин көнө\nЙыл һайын 6 июнь донъя кимәлендә Рәсәйҙә Рус теле көнө уҙғарыла. Ошо ваҡиғаға арналған саралар быйыл онлайн режимында уҙа. С.Низаметдинов исемендәге Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт колледжының рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы ...\nРеспублика этнографик онлайн –диктанты.\n21 майҙа Башҡортостанда Рус география йәмғиәте булдырылыуға 175 йыл тулыу айҡанлы һәм Бөтә донъя диалог һәм үҫеш хаҡына мәҙәни төрлөлөк көнөнә бағышланған Республика этнографик онлайн-диктанты уҙғарылды. Колледж уҡытыус...\n“Еңеү йөҙҙәре” онлайн-күргәҙмә\nЖогин Владислав Максим улы 3 курс “ Антонов Александр Николай улы һәм Вергузов Георгий Степан улы” Вергузов Георгий Степан улы 1918 йылда тыуа. 1942 йылдың 2 февралендә Рохоссовскийҙың командованиеһы аҫтында булған ик...\nМузыкальная эстафета «Мелодии песен военных лет. Играем и поем дома»\nСсылка на видео: Наиля Валеева https://yadi.sk/d/gDpfZztDWp5pRQ Оркестр "Уралым" https://yadi.sk/d/N9O2Sut1rCGldQ...\n«Бөйөк Еңеүҙең 75 йыллығы»на арналған олимпиада-викторина\n2020 йылдың 6 майында Салауат Низаметдинов исемендәге Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт колледжында Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 75 йыллығына арналған олимпиада-викторина үтте. Олимпиадала колледждың бөтә курс студенттары ла ҡ...\nҠалмурзина Лия Руслан ҡыҙы 3 курс “Минһажев Нәүшит Минһаж улы” Минең олатайым Башҡортостан республикаһы Ҡыйғы районы Арыҫлан ауылында тыуа. Тормош иптәше – Һылыу Минһажева, ғаиләләрендә 8 бала була. 1939 йылдың 12 дек...\nБаһаутдинова Алһыу Нәғим ҡыҙы 3 курс “Файза Ниғмәтуллина (Шәһәлиева)” 1914-2005. Файза Ниғмәтуллина 1914 йылда Төмәндә тыуа. 1941 йылдың июль айында үҙенең әсәһен һәм ағаларын эҙләп Ленинград ҡалаһына килә. Ләкин ул ва...\nАетбаева Зөлхизә Руслан ҡыҙы 3 курс “ Ғәйнуллина Фәриҙә Хәләфетдин ҡыҙы” Ғәйнуллина Фәриҙә Хәләфетдин ҡыҙы 1922 йылддың 16 мартында ябай крәҫтиән ғаиләһендә беренсе бала булып донъяға килә. Ул өләсәйемдең әсәһе, Мәрғи...\n«Бер кем дә, бер нәмә лә онотолмай…» (1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы Бөйөк Еңеүҙең 75 йыллығына арнала) 1941-1945 йылдар осоро\nҺуғыш башы. «Барбаросс» планы 1941 йылдың 22 июнендә таңғы сәғәт 4-тә фашистик Германия һуғыш иғлан итеп тормайынса беҙҙең илгә һөжүм итә. Фашистик Германия менән Адольф Гитлер идара иткән була. Улар Советтар Союзын ба...


26 Апрель 2019, 12:09\nПомидор – бик наҙлы йәшелсә. Һалҡын йә эҫе һауа тәьҫирендә тышы ярылып, сатнап бара. Тәме лә үҙгәрә. Шунлыҡтан уны һыуытҡыста йә ҡояш нуры төшөп торған тәҙрә төбөндә һаҡлау килешмәй.\nИң яҡшыһы – аш бүлмәһендә, бер ҡат ҡына йәйелгән килеш һаҡлау. Ҡышҡылыҡҡа туңдырып ҡуйып та була. Бының өсөн йәшелсәләрҙе бер нисә урындан әүернә рәүешендә ҡырҡып сығалар, 1-2 минутҡа ғына ҡайнар һыуҙа тоталар һәм һалҡын һыуҙа һыуыталар. Шулай иткәндә, тышы еңел генә әрселә. Иҙеп, уңайлы һауыттарға тултырып, һыуытҡысҡа урынлаштырһаң, ҡышҡылыҡҡа витаминдың бер төрө әҙер. Ашҡа, башҡа төр ризыҡҡа уны иретеп тормай ғына һалыу яҡшы.\nЙәшелсәләр төҫөн юғалтмаһын, иҙелеп китмәһен, тиһәгеҙ, бешергәндә 1 литр һыуға бер балғалаҡ сода өҫтәү кәңәш ителә.\nҺуған турағанда иламаҫ өсөн, теш араһына 2-3 шырпыны көкөртлө яғын ҡабып тешләп тороу ярҙам итә.\nҠашығаяҡ тирәһендә таҫтамалдар тиҙ тапланып-бысранып бара. Уларҙы таҙартыу еңел генә. Гәрсис онтағына ҡайнар һыу һалып, болғаталар ҙа, төбөнә ултырғансы көтәләр. Шунан һөҙәләр. Ошо һыуға таҫтамалдарҙы бер нисә сәғәткә һалып торһағыҙ, улар ағарып, таҙарып китер, микробтары ла бөтөр.\nАртыҡ таҙа булырға тырышыу ҙа файҙаға түгел икән. Көн һайын өйҙө ентекләп йыуыу кешенең ауырыуҙарға ҡаршы тороу көсөн кәметә. Ғалимдар артыҡ таҙалыҡҡа ынтылыусыларҙың аллергия менән йышыраҡ яфаланыуын билдәләй. Организм, күнегелгән тәбиғи “дошман”дарын тапмағас, әйләнә-тирәләге әйберҙәргә ҡаршы көрәшә башлай. Сәскә һеркәһеме, хайуан-йәнлектең ҡылдары тура киләме… Шуға ла һәр нәмәне ҡырып-һепереп, ялтыратып ваҡыт үткәреү мотлаҡ түгелдер.


Нуклеотидтар — Башҡорт Википедияһы\nНуклеотидтар (нуклеозидфосфат) — нуклеозидтарҙың фосфорлы эфирҙары. Ирекле нуклеотидтар, атап әйткәндә АТФ, цАМФ, АДФ, күҙәнәк эсендәге энергетик һәм мәғлүмәт процестарында мөһим роль уйнай. Шулай уҡ, нуклеин кислоталарының һәм күп коферменттарҙың состав өлөшө булып тора.\n3 Биологик әһәмиәте\nТөҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nНуклеотидтар нуклеозидтар менән фосфор кислотаһының ҡатмарлы эфирҙары. Нуклеозидтарҙең составында гетероциклик фрагмент бар (ул шәкәр ҡалдығының С-1 атомы менән азот атомы аша бәйләнгән).\nТәбиғәттә иң таралған нуклеотидтар — пурин йәки пиримидиндарҙың һәм пентозалар— D- рибоза- йәки D- 2-дезоксирибозаның β-N-глюкозидтары.\nСоставында ниндәй пентоза булыуына ҡарап, рибонуклеотидтарҙы (РНК-ың мономерҙары) һәм дезоксирибонуклеотидтарҙы (ДНК мономерҙары) айырып йөрөтәләр.\nНуклеотидтарҙа фосфат ҡалдығы рибонуклеозидтарҙың 2'-, 3'- йәки 5'-гидроксил төркөмдәре менән ҡатмарлы эфир бәйләнеше булдыра. Дезоксинуклеозидтар осрағында бәйләнеш 3'- йәки 5'-гидроксил төркөмө аша булдырыла.\nКүпселек нуклеотидтар ортофосфор кислотаһының моноэфиры. Әммә нуклеотидтар диэфир ҙа барлыҡҡа килтерәләр. Улар ике гидроксил ҡалдыҡ аша этерификация үтә.\nМәҫәлән, циклик нуклеотидтар — циклоаденин- һәм циклогуанин монофосфат (цАМФ һәм цГМФ).\nНуклеотидтар — ортофосфор кислотаһының эфирҙары (монофосфаттар) менән бер рәттән, тәбиғәттә пирофосфор кислотаһының моно- һәм — диэфирҙары (мәҫәлән, дифосфат — аденозиндифосфат) һәм триполифосфор кислотаһының моноэфиры (мәҫәлән, трифосфат — аденозинтрифосфат).\nНоменклатура[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nНуклеотидтарҙан кодты билдәләү өсөн хәрефле коды\nA A T ДНК;\nйәки T (U)\nМолекула ике нуклеотидтан торһа, динуклеотид, өсәүҙән — тринуклеотид, аҙ һанлыһы — олигонуклеотид, күп булһа — полинуклеотид тип атала, йәки нуклеин кислотаһы.\nНуклеотидтарҙың атамалары 3- йәки 4 хәрефтән торған аббревиатура\nӘгәр аббревиатура «д» (ингл. d) тигән бәләкәй хәреф менән башланһа, тимәк, был дезоксирибонуклеотид; «д» хәрефенең булмауы рибонуклеотид тигәнде аңлата.\nӘгәр аббревиатура бәләкәй «ц» (ингл. c) хәрефе менән башланһа, нуклеотидтың циклик формаһы тураһында һүҙ бара (мәҫәлән, цАМФ).\nАббревиатураның беренсе хәрефе конкрет азотлы нигеҙҙе йәки мөмкин булған башҡа нигеҙ төркөмдәрен күрһәтә. Икенсе хәреф фосфор кислотаһы ҡалдыҡтарының һанын күрһәтә (М. — моно-, Д — ди-, Т — өс).\nӘ өсөнсө хәреф — хәрефе һәр ваҡыт Ф («-фосфат»; ингл. PP).\nНуклеин өсөн кодтары нигеҙендә латин һәм рус телдәрендә:\nA — A : Аденин;\nG — Г: Гуанин;\nC — Ц: Цитозин;\nT — Т: Тимины (5-метилурацил), бактериофагтарҙың ДНК-да осрай. РНК-ла урацилдың урынды биләй\nU — У: РНК-ла осрай РНК , ДНК- ла тиминдың урынын биләй.\nДНК (ген, сайты, хромосома) участкаһының йәки бөтө геномдың оҙонлоғон нуклеотидтарҙың пары (пн), йәки нигеҙҙәрҙең пары (ингл. base pairsbase pairs, ҡыҫҡаса bp), менән күрһәтәләр.\nБында нуклеин кислоталарының парлашҡан комплементар нигеҙҙәрҙән торған ике сылбырлы молекула икәнлеген күҙ уңында тоталар.\nБиологик әһәмиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n1. Универсаль энергия сығанаҡтары (АТФ һәм уның аналогтары).\n2. Ланцизи һәм актив булһа,күҙәнәктә мономерҙарҙы әүҙемләтереүсе һәм күсереүсе булып торалар (УДФ-глюкоза)\n3. Коферменттар (ФАД, ФМН, ӨҪТӨНДӘ+, НАДФ+) ролендә сығыш яһайҙар.\n4. Циклик мононуклеотидтар гормондар һәм башҡа сигналдарҙың (цАМФ, цГМФ) эшмәкәрлегендә икенсел аралашсы булып тора.\n5. Ферменттарҙың әүҙемлеге яйға һалыусы аллостерик көйләгестәр.\n6. Нуклеин кислоталары составында мономер булып торалар. Үҙ-ара 3'-5'-фосфодиэфирный бәйләнеш менән тоташалар.\n↑ Nucleotide // http://purl.org/sig/ont/fma/fma82740\n[ Нуклеотиды] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә\nБуквенные коды нуклеотидных оснований согласно номенклатуре ИЮПАК  и IUBMB (инг.)баш. (инг.)баш. \nПара нуклеотидов (base pair) в Словаре биотехнологических терминов интернет-журнала «Коммерческая биотехнология»\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Нуклеотидтар&oldid=1036566 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 16:10 24 май 2021 үҙгәртелгән.


Башҡортостан сауҙа үҫешенә бюджет сығымдарын өстән бер өлөшкә арттыра // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБашҡортостан сауҙа үҫешенә бюджет сығымдарын өстән бер өлөшкә арттыра\n14:11, 14 января 2015 Иҡтисад\nБашҡортостан сауҙа үҫешенә бюджет сығымдарын өстән бер өлөшкә арттыра Фото: Андрей Старостин\nӨФӨ, 2015 йыл, 14 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльвира Латипова/.\n2013-2018 йылдарҙа «Башҡортостан Республикаһында сауҙаны үҫтереү» дәүләт программаһын республика бюджеты саралары иҫәбенә финанслау 32,2 процентҡа арта — 187,7 миллиондан алып 248 миллион һумға тиклем. Үҙгәрештәр рәсми хоҡуҡи мәғлүмәт порталында баҫылған Башҡортостан Хөкүмәте ҡарары нигеҙендә индерелгән.\nБюджеттан тыш сығанаҡтарҙы иҫәпкә алып программаны финанслауҙың дөйөм күләме 42 процентҡа — 428,3 миллиондан 606,7 миллион һумға тиклем арта.\nБөгөнгә республиканың тупланма бюджетында һалым керемдәрендә сауҙа өлөшө 10 процент тирәһе тәшкил итә. Ошо күрһәткес буйынса тармаҡ сәнәғәттән генә ҡалыша. Эш урындары һаны буйынса лидерҙар рәтендә, ул 200 меңдән ашыу кешене эш менән тәьмин итә. Тулайым төбәк продукты структураһында сауҙа өлөшө — 15 процент.\nПрограмманы төҙөүселәр фекеренсә, тармаҡтың төп проблемалары — сикләнгән һатып алыу һәләте нигеҙендә инфляцияның юғары кимәле, инфрастуктураның етерлек үҫешмәүе, административ ҡаршылыҡтар.\nТеги: сауҙа,дәүләт программаһы,бр хөкүмәте


Иң ҙур бәхет – бала ҡыуанысы!\n24 Апрель 2021, 13:00\nЙылайыр районының Һултантимер һәм Хәйбулла районының Атингән ауылдары араһын туғанлаштырып, Торсонбаевтар менән Дәүләтҡоловтарҙың ҙур ғаиләләре араһында шаулап-гөрләп туй мәжлесе үтте. Кәләш менән кейәүҙең туғандары шундай пар килгән ҡоҙалар булыуы менән бар халыҡты һоҡландырғандыр ул! Алыҫ араларҙы яҡын итеп, ике яҡта ла өс көн буйына уйын-көлкө, йыр-бейеү тантана итте. Манма тиргә батҡан гармунсылар алмаш-тилмәш гармун телдәрен һайратты, ә ҡоҙалар табандары уттай ҡыҙғансы бейешеп тә, тауыштары ҡарлыҡҡансы йырлашып та мас булды...Бөгөн килеп шул күңелле, онотолмаҫ мәлдән алып сирек быуаттан ашыу ваҡыт үтеп тә киткән, имеш...\nЙылайыр районының Һултантимер һәм Хәйбулла районының Атингән ауылдары араһын туғанлаштырып, Торсонбаевтар менән Дәүләтҡоловтарҙың ҙур ғаиләләре араһында шаулап-гөрләп туй мәжлесе үтте. Кәләш менән кейәүҙең туғандары шундай пар килгән ҡоҙалар булыуы менән бар халыҡты һоҡландырғандыр ул! Алыҫ араларҙы яҡын итеп, ике яҡта ла өс көн буйына уйын-көлкө, йыр-бейеү тантана итте. Манма тиргә батҡан гармунсылар алмаш-тилмәш гармун телдәрен һайратты, ә ҡоҙалар табандары уттай ҡыҙғансы бейешеп тә, тауыштары ҡарлыҡҡансы йырлашып та мас булды...\nБөгөн килеп шул күңелле, онотолмаҫ мәлдән алып сирек быуаттан ашыу ваҡыт үтеп тә киткән, имеш... Кисәге йәштәр ҙә ғүмер уртаһын аша атлаған абруйлы уҙаман менән ханым инде... Бөгөн Рәүилә Ғәле ҡыҙы менән Әхмәт Сәлимйән улы Дәүләтҡоловтар Сибай ҡалаһында йәшәй. Ғаилә башлығы Себер тарафтарында тир түкһә, хужабикә ҡаланың өҫтәмә белем биреү үҙәге педагогы. Дүрт бүлмәле иркен фатирҙа бик татыу йәшәй улар, үҙҙәренән кеше өҙөлмәй. Ике яҡтың да туғандарын берҙәй тигеҙ күреп, һәр береһен ихтирам итеп, ҡәҙер-хөрмәт күрһәтеп йөшәүҙәре менән балаларына бик матур өлгө лә күрһәтә атай менән әсәй. Ир беләк, ҡатын терәк, тигән әйтем нәҡ ана шул Дәүләтҡоловтар кеүек ғаиләләрҙән сығып барлыҡҡа килгәндер ул! Һәр башланғысты уртаға һалып, кәңәшләшеп эшләгәнгә лә эштәре ыңғай, донъялары алға тәгәрләй уларҙың.\nБаш балалары Раушания, ата-әсә ҡанатынан айырылып, үҙ аллы донъя көтә инде. Улдары Иҙел әле Ватан алдындағы хәрби бурысын үтәй. Бәләкәйҙән эшкә өйрәнеп, ололарға ярҙамлашып үҫкән егет һалдат хеҙмәтендә лә һынатмай. Дәүләтҡоловтар ғаиләһенә ул хеҙмәт иткән ғәскәри часть командирҙарынан килгән рәхмәт хаты ла ошо хаҡта һөйләй. Тырыш егет бар яҡтан да булған, өлгөр һәм эшһөйәр, тип маҡтайҙар Иҙелде. Уның хәрби байраҡ янында фотоға төшөү хоҡуғына эйә булыуы нимә аңлатҡанын әрме хеҙмәтен үткән һәр ир-егет яҡшы белә. Ул – һалдат өсөн иң юғары награда! Ағайының шундай оло баһаларға лайыҡ булыуына ҡустыһы Алмас айырыуса ныҡ шатлана. “Мин дә ағайым кеүек буласаҡмын!” – ти ул ғорурлыҡ менән. Ә ошо көндәрҙә үҙенең алтын юбилейын билдәләүсе Әхмәт Сәлимйән улы өсөн ошонан да ҙурыраҡ һәм ҡәҙерлерәк бүләктең булыуы мөмкин дә түгел.\nОяһында ни күрһә, осҡанда ла шул була, тигәндәй, Дәүләтҡоловтарҙың иркәләп-һөйөп үҫтергән ҡыҙ һәм улдары ла ата-әсә йөҙөнә ҡыҙыллыҡ килтерерлек түгелдәр. Ҡыуаныстарығыҙ тағы ла күберәк булһын, йортоғоҙҙан изге хәбәрҙәр өҙөлмәһен, тип теләге килә уларға!\nҺүрәттә: Дәүләтҡоловтарҙың ишле ғаиләһе; һалдат Иҙел Дәүләтҡолов.


Материалы за Июль 2015 года » Страница 6 » Табын\nБеренсе башҡорт этнофорумы гөрләп үтте\n12-14 июндә Баймаҡ районының "Ирәндек” этнокомплексында Беренсе башҡорт этнофорумы үтте. Унда Ғафури йәштәре берлеге ҡатнашыусы ғына түгел, ә сараны ойоштороусыларҙың береһе булды.\nБеҙ иҫ киткес матур тәбиғәт ҡосағын-да урынлашып, өс көн буйына төрлө ҡыҙыҡлы лекциялар, семинарҙар, тренингтар тыңлап, оҫталыҡ дәрестәрендә ҡатнашып, ҡымыҙ эсеп, бишбармаҡ ашап, һыбай йөрөп, уҡтан атып, армреслингта көс һынашып, думбырала, ҡурайҙа, гитарала уйнап, йырлап, бейеп, үҙебеҙҙе күрһәтеп ҡайттыҡ. Сарала Башҡортостандың күренекле журналистары, тарихсылары, билдәле йәмәғәт эшмәкәрҙәре ҡатнашты, Сибай филармонияһы артистары сығыш яһаны. Этнофорумда һәр бер район үҙҙәре менән таныштырып, концерт номерҙары күрһәтте. Беҙ ҙә Ғафури ра-йоны намыҫына тап төшөрмәнек, һәйбәт сығыш яһаныҡ. Буш ваҡытта волейбол, футбол да уйнап өлгөрҙөк. Кисен думбыра, ҡурай моңдары башҡа район йәштәрен беҙҙең усаҡ эргәһенә йәлеп итте. Йәштәр бергәләшеп йырлап, башҡорт көйҙәренең моңона һоҡланып, һөйләшеп, танышып ҡайтты. Был мауыҡтырғыс, ҡыҙыҡлы, белем даирәһен киңәйтеүсе сара барыһының да күңелендә, һис шикһеҙ, тик яҡты һәм яҡшы тәьҫораттар ғына ҡалдырҙы тип уйлайым. Ғафури йәштәре берлеге ра-йон хакимиәте башлығы Рәмил Бохаров һәм уның урынбаҫары Руслан Салауатов, район хакимиәтенең йәштәр секторы мөдире Лилиә Сәйғафароваға этнофорумға әҙерләнеүҙә ярҙам иткәндәре өсөн ҙур рәхмәт белдерә.\nЕгәрле һәр ергә лә өлгөрөр\nҮтәктә шәхси хужалығын киңәйтеп, күпләп мал-тыуар аҫраусы уңған ғаиләләр бик күп. Ауыл старостаһы Ишбулды Ғиззәтуллин үҙҙәренең тырышлығы менән етеш тормошта йәшәгән Гөлназ Һәм Наил Маннановтар, Фәрзәнә һәм Рауил Мөлөковтар, шулай уҡ Сатлыҡовтар, Кәримовтар, Арслановтар ғаиләләре менән бер рәттән Әлфирә менән Динар Камаловтарҙы ла билдәләп үтте.\nҒаилә башлығы Динар "ШЭ "Рәжәпов” крәҫтиән хужалығының Үтәк ауылындағы фермаһында ферма мөдире булып эшләй икән. Күңел биреп, дәртләнеп эшләгәне ҡиәфәтенән үк күренеп тора, фермалағы эштәр барышы хаҡында мауығып һөйләй. Хәйер, үҙҙәренең шәхси хужалығы ла ферманан ҡалышмай, ҙур ихата тулы мал-тыуар, ҡош-ҡорт. Өс һауын һыйыры, өс быҙауҙан тыш, иткә һуйырға 5 үгеҙ һимертәләр. Йәнә 3 баш йылҡы малы бар. Ә инде һарыҡ, ҡош-ҡортто әйтәһе лә түгел.\n- Өҫтәүенә йыл һайын 25-ләп ҡаҙ бәпкәһе алып үҫтерәбеҙ, - ти Әлфирә. – Һауын һыйырын да 5-кә еткерергә уйлашабыҙ. Әле бына мал тотмаған күршеләргә һөт-ҡаймаҡ һатып та байтаҡ ҡына килем алабыҙ.\nБыл татыу, уңған ғаиләлә дүрт бала үҫә. Кескәй Динараға ни бары 4 ай ғына. Красноусолдағы башҡорт гимназия-интернатында 7-се клас-ты тамамлаған Айҙар менән Үтәктә 3-сө клас-ты бөтөргән Әлфинә ата-әсәйҙең төп ярҙамсыһы. 2 йәшлек Айгиз дә үҙенсә бик тырышып ағай-апаһына "ярҙам итә”, туғанын да ҡарай.\nДинар булдыҡлы, ышаныслы ғаилә башлығы, үҙ эшенә яуаплы ҡараған мөдир булыу өҫтөнә спортсы, оҫта волейбол уйнаусы ла икән.\n- "Мәскәүгә волейбол уйнарға саҡыралар” тиһәң йәйәүләп сығып китер, шул тиклем ярата был спорт төрөн. Мәктәптә ойошторолған бер генә уйын да унһыҙ үтмәй, - ти Динар хаҡында үҙе лә спортты үҙ иткән ауыл старостаһы.\nКамаловтар маҡсатлы программаға ҡушылып, яңы йорт һалыу хаҡында һүҙ алып бара бөгөн. Тырышҡан тау аҡтарыр, ти халыҡ мәҡәле. Торлаҡтарын яҡшыртыуға мохтаж ғаилә булараҡ урындағы етәкселәр ярҙамында "Ауылды үҫтереү” программаһына инеп, йорттарын да яңыртыр был уңғандар.\nЯҡтыкүл ауылында 1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙары иҫтәлегенә обелиск төҙөүҙә әүҙем ҡатнашҡандары өсөн Ғафури районы муниципаль район хакимиәтенең Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнделәр:\nФәрит Рәйес улы МУЛЛАҒОЛОВ;\nРаил Рәшит улы СИБӘҒӘТУЛЛИН;\nЭльвир Тимерйән улы ХӘЛИЛОВ;\nИлшат Нәүфил улы МУЛЛАҒОЛОВ.\nЯҡтыкүл ауылында обелиск төҙөүгә бағыусылыҡ ярҙамы күрһәткәндәре өсөн Ғафури районы муниципаль ра-\nйон хакимиәтенең Рәхмәт хаттары менән бүләкләнделәр:\nСәлиә Ислам ҡыҙы ШӘРӘФЕТДИНОВА;\nРәйес Әхмәтша улы КҮСКИЛДИН;\nУрал Мөхәмәт улы ҠОЛОМБӘТОВ;\nӘлфиә Сабит ҡыҙы МУЛЛАҒОЛОВА;\nӘнүәр Әбүзәр улы МУЛЛАҒОЛОВ;\nКамил Миңлебай улы ҠОЛОМБӘТОВ.\nЙәшлек – ҡабатланмаҫ миҙгел\nБеҙҙең район биләмәһендә 7 йәштән 15 йәшкә тиклемге 10 мең кеше йәшәй. Шуға күрә йәштәр менән эш һәм йәштәр сәйәсәтен тормошҡа ашырыу Муниципаль район хакимиәтенең өҫтөнлөклө йүнәлештәренең береһе.\nЙәштәр тормошо менән яҡынданыраҡ танышыу өсөн район хакимиәтенең йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм эштәре бүлегенә юлландым. Бүлек етәксеһе Лилиә Зөфәр ҡыҙы СӘЙҒАФАРОВА үткәрелгән саралар, киләсәккә пландар менән таныштырҙы. Үҙе етәкләгән бүлектең бер нисә йүнәлештә эш алып барыуын билдәләп үтте.\n* Бөгөн Ҡауарҙыла - "Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!”, Ташбүкәндә - "Ҡыпсаҡтар йыйыны”, Сәйетбабала - "Нәҫелдәр йыйыны” байрамдары үтә.\n* "Башнефть” акционерҙар нефть компанияһы акцияларының 25 процентын Башҡортостанға тапшырыу мәсьәләһе ыңғай хәл ителгән. Был хаҡтағы бойороҡҡа ил Президенты Владимир Путин ҡул ҡуйған.\n* Күгәрсен районының Мораҙым тарлауығында Башҡортостан журналистарының фестивале булып үтте. Быйылғы йыйын ШОС һәм БРИКС илдәренең мәҙәниәтенә арналды.\n* Тәтешле районында һауынсылар араһында республика конкурсы булып үтте. Инде ҡырҡынсы тапҡыр уҙғарылған һөнәри бәйгелә 49 райондан 75 һауынсы ҡатнашҡан.\n* Көндәр эҫе тороу сәбәпле, республикала транспорт хәрәкәтенә сикләү индерелде. Һауа температураһы 31 градус-тан юғары булғанда ауыр йөк машиналарына 22-10 сәғәттәрҙә генә йөрөү рөхсәт ителә.\n* Байкал аръяғы кра-\nйында 115 мең гектар ер 49 йылға Ҡытайға ҡуртымға бирелгән. Был хаҡта край губернаторы К.Ильковский белдергән.\n* Украинаның элекке президенты, әле Рәсәйҙә йәшәүсе Виктор Янукович сит ил журналистарына биргән интервьюһында үлемдән ҡотҡарғаны өсөн Владимир Путинға рәхмәт белдергән.\n* 24 июндә яуған көслө ямғыр һөҙөмтәһендә Екатеринбург, Пермь, Краснодар, Сочи ҡалаларын һәм Ҡырым ярым утрауындағы 22 тораҡ пунктын һыу баҫҡан.\n* Брюссель ҡалаһында Европа Союзы илдәре етәкселәренең саммиты булып үтте һәм унда Грецияның Халыҡ-ара валюта фондына булған бурыстары мәсьәләһе ҡаралды.\n* Әрмәнстанда электр энергияһын ҡулланыуҙағы сикләүҙәргә бәйле урам сыуалыштары башланған.


Хәтер һәм ҡайғы көнө алдынан бөгөн Кушнаренко районында урынлашҡан «Первушин» аэродром комплексында икенсе тапҡыр «Беҙ – үткәндән» хәрби-тарихи реконструкцияһы үтте\nБыйылғы ваҡиға 1944 йылда Польша ерендә үткән алышҡа бағышланды.\nТарих шаңдауы. Меңәрләгән тамашасы «Первушин» аэродромында ойошторолған хәрби-тарихи реконструкцияны әҫәрләнеп ҡараны. Һауала осҡан самолеттарҙың шартлы рәүештә төшөрөлгән бомбаларынан ер тетрәп киткәндәй тойолдо. Атыш тауыштары, тирә-йүнгә таралған төтөндән халыҡ үҙен кинола кеүек хис итте. Совет Армияһы илгә баҫып ингән фашистарға ҡаршы барған һәр хәрәкәт оло бер тулҡынланыу менән бирелде. Бар күренеште лә тамашасы күңеле аша үткәрҙе.\nХәбәрсе. Ниһайәт, Совет Армияһы һалдаттары алғы һыҙыҡта. Хәрби-тарихи реконструкцияһында ҡатнашыусыларын тамашасы ҡеүәтләп алҡышланы ла, дәртле тауыштарға ла күмде. Һәр ваҡиғаны улар видеоға төшөрөп өлгөрҙө.\nБашҡортостан юлдаш телевидениеһы реконструкцияның мәғлүмәт партнеры булараҡ сығыш яһаны. «Сәләм» иртәнге тапшырыуҙар программаһы алып барыусылары иһә тамашасы кәйефен күтәреп уйындар үткәрҙе, иҫтәлекле бүләктәр ҙә тапшырҙы. Әлбиттә, «Первушин» аэродромын самолетһыҙ күҙ алдына килтереү мөмкин түгел. Тәжрибәле пилоттар һауала төрлө трюктар, оҫталыҡ дәрестәрен күрһәтте.\nХәрби-тарихи реконструкция телевизион форматҡа ла төшөрөлдө. «Первушин» аэродромында барған сараны еспубликаның төп телеканалында 27 июндә ҡарарға мөмкин.