"Һаҡмар" гәзите ниҙәр яҙа. — LiveJournal\n"Һаҡмар" гәзите ниҙәр яҙа.\n2000 йылда беҙҙең район-ҡалала ВИЧ инфекциялы 1 кеше бар ине. Хәҙерге ваҡытта уларҙың һаны 71-гә етте. Шуларҙың араһында ВИЧ-инфекцияға дусар булып донъяға килгән бала бар. Бынан биш-алты йыл элек кенә инфекция бүлеге мөдире, табип-инфекционист Г.Ә. Латыпова: “Әгәр ВИЧ былай тиҙ таралыуын дауам итһә, тиҙҙән һәр беребеҙҙең был ауырыуға дусар булған танышы буласаҡ”, – тип борсолоуын белдергәйне. Эйе, был һүҙҙәр әсе хәҡиҡәт булып сыҡты. Бөгөн һеҙҙең иғтибарығыҙға ВИЧ-инфекцияға дусар булған егет менән әңгәмә тәҡлим итәбеҙ. Уның һүҙҙәре һәр кемебеҙ өсөн һабаҡ булһын ине.\n– Әлбиттә, тәү сиратта, һиңә әңгәмә бирергә ризалашҡаның өсөн рәхмәт һүҙҙәрен белдерге килә. Был аҙымыңды ниндәйҙер кимәлдә батырлыҡ тип һанайым... Һин үҙеңдең ВИЧ-инфекциялы икәнлегеңде ҡасан белдең?\n– Студент йылдарында. Беҙ йыл һайын медицина тикшереүе үтә торғайныҡ. Әлбиттә, иң тәүҙә анализдар тапшыра инек. Анализды ҡабаттан тапшырырға ҡушҡастар ҙа, бер ни ҙә уйламаным. Һуңынан мине табипҡа саҡырттылар һәм минең ВИЧ-инфекциялы булыуым хаҡында әйттеләр.\n( Тулыһынса...Collapse )\n– Был һинең өсөн көтөлмәгән хәл булдымы?\n– Шулай инде, кем үҙен егерме йәштә генә үлемесле ауырыуға дусар буласағы хаҡында уйлаһын? Мин бик оҙаҡ ҡатып ултырҙым. Бер ни ҙә өндәшә алманым. Табиптарға рәхмәт, улар минең менән бик итәғәтле, матур итеп һөйләште, ВИЧ-инфекцияһы тураһында аңлатты, уның хаҡында төплө итеп яҙылған китаптар бирҙе.\n– Һин был ауырыуҙы кемдән йоҡторғаныңды белдеңме?\n– Табиптар миңә ВИЧ-инфекцияһы тураһында аңлатҡас, минең кем менән енси бәйләнештә булыуымды асыҡлай башланы. Был уларға кемдеңдер сирҙе артабан таратыуына юл ҡуймау өсөн кәрәк ине. Бигерәк тә күңелле тормош алып барған күп һанлы студенттар араһында.\n– Һинең дуҫлашып йөрөгән ҡыҙың бар инеме?\n– Эйе, әммә ВИЧ-инфекцияһын мин унан түгел, ә икенсе осраҡлы ҡыҙҙан йоҡтороуымды асыҡланылар.\n– Һинең өсөн иң ауыры нимә булды?\n– Иң ауыры яратып йөрөгән ҡыҙыма миндә ВИЧ-инфекцияһын табыуҙарын һәм уға ла анализдар тапшырырға кәрәклеген әйтеү булды. Уның ҡото осто. Анализдар һөҙөмтәһе билдәле булғансы бер туҡтамай иланы, буғай. Ябыҡҡан, хәлһеҙләнеп һүнеп ҡалған һөйгәнемә ҡарап үҙемде ҡәһәрләнем. Аллаға шөкөр, унда ВИЧ-инфекцияһы табылманы.\n– Һеҙ хәҙер ҙә осрашаһығыҙмы?\n– Юҡ, бынан һуң ул минең менән осрашыуҙан түгел, һөйләшеүҙән дә ҡәтғи баш тартты. Мин уны аңлайым. Уның урынында һәр кем шул аҙымды һайлар ине, моғайын.\n– Ата-әсәйең, башҡа яҡындарың һинең диагнозың хаҡында беләме?\n– Ата-әсәйем белә, әлбиттә. Уларға был хаҡта әйтеүе бик ауыр булды. Бәлки, яҡындарыма әйтмәҫкә лә кәрәк булғандыр... Атайым минең менән ҡул биреп һаулыҡ бирешеүҙән ҡаса. (ВИЧ ҡул бирешеүҙән йоҡмай-авт.) Әсәйемдең күҙҙәрендә һәр саҡ һағыш, оҙағыраҡ һөйләшеп ултырһаң, илай башлай. Шуға күрә мин яңғыҙ йәшәргә хәл иттем. Сөнки яҡындарымдың ҡайғылы ҡараштарын күтәреүе лә ҡыйын ине. Ата-әсәйемә рәхмәт, улар миңә бер бүлмәле фатир һатып алырға ярҙам итте.\n– Һин эшләйһең дә бит. Коллегаларың ВИЧ-инфекциялы булыуың хаҡында беләме?\n– Юҡ, әлбиттә. Уларҙың был хаҡта белһә, миңә ҡарашы ниндәй буласағын күҙ алдына килтереүе лә ауыр. Сөнки күптәр ВИЧ-инфекция тураһында бер ни ҙә белмәй. Мин үҙем уға дусар булғанға тиклем, бөтөнләй ҡыҙыҡһынманым. ВИЧ-инфекцияһы барлығы тураһында ишетеп кенә белдем. Ул саҡта үлемесле сир ҡайҙалыр ситтә, уның хәүефе миңә бөтөнләй янамай, тип уйланым. Коллегаларым минең ВИЧ-инфекциялы икәнлегемде белеп ҡалһа, эштән китергә тура киләсәк. Сөнки күптәр был ауырыуҙы һауанан да йоға тигән фекерҙә.\n– Һин һаулығыңды, үҙеңдең хәл-торошоңдо һәр саҡ контролдә тоторға тейешһең...\n– Эйе, минең өсөн ябай тымау ҙа хәүефле. Шуға күрә табипҡа ваҡытында барырға, тейешле профилактикалау сараларын үтергә кәрәк. Был йәһәттән медицина хеҙмәткәрҙәре күҙ уңынан ысҡындырмай, әгәр юғалып торһаң, өйгә килеп етәләр. Табиптарҙың хәстәрен тойоу бер яҡтан рәхәт булһа, икенсе яҡтан, ошондай тере “ғәрип” булып йөрөүе ауыр.\n– Һин ҡара кейемгә өҫтөнлөк бирәһең. Был һинең күңел торошоңмо?\n– Бәлки. Мин үҙемдең ВИЧ-инфекциялы икәнлегемде белгәс, Виктор Цойҙың йырҙарын тыңлай башланым. Ул йышыраҡ ҡара кейемдә йөрөгән бит. Ә инде Цойҙың йырҙары минең хәлемде аңлап ижад ителгән кеүек тойола.\n– Йөрәгеңде ауыр хистәр йыш биләйме?\n– Депрессияға бирелеп алам. Ҡайһы саҡта: “Ә ни өсөн йәшәргә миңә был донъяла?”-тип уйланып китәм. Тормоштоң мәғәнәһен күрмәй, эсеп алам. Әлбиттә, был проблеманы хәл итеү юлы түгел. ВИЧ-инфекциялы икәнлегемде белгәс тә, бигерәк йыш эсә торғайным. Хәҙер әкренләп был алама ғәҙәттән баш тарта башланым. Күберәк дини тапшырыуҙар тыңларға, китаптар уҡырға тырышам. Миңә шундай һынау бирелгән икән, тимәк, шулай кәрәк булған.\n– Үҙеңде киләсәктә ғаилә башлығы, атай тип күрәһеңме?\n– Юҡ! ВИЧ-инфекциялы парҙар өйләнешеп, бала тапҡанын белеп, күреп йөрөйөм. Әммә мин әле донъяға ла килмәгән сабыйҙың ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйырға теләмәйем. Ҡайһы саҡта ВИЧ-инфекциялы ата-әсәнән дә һау балалар донъяға килһә лә, был аҙымға бер ҡасан да бармаясаҡмын.\n– СПИД-террорсылар тураһында ишеткәнең барҙыр. Уларҙың маҡсаты – башҡа кешеләргә лә ВИЧ-инфекция таратыу. Ундай кешеләргә ҡарашың?\n– Әлбиттә, кире ҡараштамын. Икенсе яҡтан, уларҙы ниндәйҙер кимәлдә аңлайым да, улар үҙҙәренең ВИЧ-ҡа дусар булыуҙарын ҡабул итә алмайҙар. Шул уҡ ваҡытта ВИЧ-инфекциялы кешеләрҙе үлтереү уйы менән янған йәштәр булыуы хаҡында ла онотмайыҡ.\n– СПИД-ҡа ҡаршы дарыу табасаҡтарына ышанаһыңмы?\n– Тәүҙә ниндәйҙер өмөт бар ине, хәҙер был мөмкин түгелдер тип уйлай башланым. Күрәһең, беҙгә Юғары көс тарафынан һынау өсөн ебәрелгән, дауалап булмаған сирҙәр барҙыр. Мәҫәлән, шул уҡ онкология ауырыуҙары. Унан да нисәмә йөҙ йылдар дауа таба алмайҙар бит.\n– Бар кешелеккә мөрәжәғәт итә алһаң, ниҙәр әйтер инең?\n– Мин иң тәүҙә йәштәргә мөрәжәғәт итеп, тәртипһеҙ йәшәү рәүешенән, наркотиктарҙан, осраҡлы енси бәйләнештәрҙән бөтөнләй баш тартырға өндәр инем. ВИЧ ҡайҙалыр Африкала түгел, ә бына – беҙҙең яныбыҙҙа ғына ул. Мин дә ҡасандыр һәр саҡ йәш, дыуамал булырмын, бәхетле минуттар ғына кисереп йәшәрмен, тип уйлай торғайным. Әле лә өҙөлөп яратҡан һөйгән йәрем булыуға ҡарамаҫтан, нәфсемә баш була алмай, икенселәргә лә күҙ һалдым... Күрәһең, миңә хыянатым өсөн шундай яза бирелгәндер.\n– Фәһемле әңгәмәң өсөн рәхмәт. Хоҙай Тәғәлә һиңә күңел тыныслығы, сабырлыҡ һәм түҙемлек ебәреүен теләйем.\n“Мин уның ғазапланыуын теләмәнем...”\nТәфтишселәр менән аралашҡан ваҡытта, ҡайһы бер судтарҙа тәржемәсе булараҡ ҡатнашҡанда, ҡылынған һәр енәйәттең төп сәбәбе – эскелек булыуы асыҡлана. Хоҡуҡ һаҡсылары әйтеүенсә, хәмер йоғонтоһонда үтә тыныс кеше лә яһиллана, уҫаллана. Шул уҡ ваҡытта иҫерек килеш енәйәт ҡылыу ғәйепләнеүсене аҡламауын, ә киреһенсә, уға ҡарата ҡулланыласаҡ язаның көсәйтеләсәген оноторға ярамай.\nШуға ҡарамаҫтан, енәйәтселәр йыш ҡына хәмер йоғонтоһонда булыуҙарын, шуға күрә үҙҙәренең нимә эшләүҙәре хаҡында бөтөнләй хәтерләмәүҙәре менән аҡланырға маташа. Эйе, эскеселәрҙең дә төрлөһө була: кемеһелер “шайтан һыуы”н йотоу менән ятып йоҡлай, бәғзеләр ҡаңғыра, тауыш күтәрә, өсөнсөләр һалҡын аҡыл менән ҡот осҡос вәхшилек ҡыла. Сираттағы ҡорбандың үтә ябайлығы, бер ҡатлылығы, кешеләргә тиҙ ышаныусанлығы һәм, бәхетһеҙлеккә, эсергә яратыуы – уның ғүмерен йәшләй өҙә...\nБыл өс йәш ирҙе уртаҡ бәлә, дөрөҫөрәге, яҡындарының сикһеҙ ғазабы таныштыра. Улар наркология клиникаһында күпмелер ваҡыт бергә дауалана. Үҙҙәрен иҫерткес эсемлектәрҙең ҡоло булыуын танырға теләмәгән эскеселәрҙе яҡындары клиникаға урынлаштырыуға өлгәшә. Баш ҡалала йәшәгән Айрат, ҡатыны бер йәшлек балаһын ҡосаҡлап алдына килеп теҙләнгәс, дауаланырға риза була.\n“Өйләнеп, иркемде юғалтырға мин алйотмо ни?” – тигән ҡарашты алға һөргән Юлайҙы ата-әсәһе күндерә. Берҙән-бер улдарын наркология клиникаһына һалырға әсә кеше тәүҙә ҡаршы була. “Һин күрҙеңме, унда тәҙрәләрҙә лә тимер рәшәткәләр тора. Улыңды төрмәгә бикләргә йәлләмәйһеңме ни? Унда уны кем йүнләп ашата?” – тип илай ул.\nЮлайҙың атаһы улының тәрбиәһен ҡатыны ҡулына тапшырып бик яңылышыуын аңлап аҙарына. “Ҡатынымдың һаулығы булмағас, тағы балалар табырға йөрьәт итмәнек. Юлайҙы минең атайым һәм әсәйем дә, ҡайны-ҡәйнәм дә ҡулында ғына йөрөттө. Уны ялға, байрамға алып ҡайтыу өсөн үҙ-ара бәхәсләшеп китерҙәр ине”, – тип ауыр көрһөнә ул.\nЭйе, ҙур ҡалала, иркен фатирҙа йә-шәгән малай бала саҡтан үҙ һүҙле булып үҫә. Ул асыуланып ҡысҡырһа ла, буштан-бушҡа мыжыһа ла, олатай-өләсәйҙәренең һәм, айырыуса, әсәһенең һуҡыр мөхәббәтенә сорналып йәшәй. “Улымдың үҫмер сағында уҡ тәмәке, һыра менән мауығып китеүен күреп, ҡаты ғына һөйләшеү булды. Тик әсәһе: “Ҡуй, өндәшмә, асыуланып наркотиктарға барып етер. Ана бит тиҫтерҙәре араһында наркомандар күп”, – тип тыйҙы. Шул саҡта уҡ улыма яҡшы ғына һабаҡ бирергә кәрәк булған да бит”, – ти ата кеше.\nАйрат һәм Юлай үҙ-ара уртаҡ телде тиҙ таба. Ә инде ауылда йәшәгән, ябайлығы, ихласлығы менән айырылып торған Насиптан улар бергәләшеп көлөргә әүәҫләнеп китә. Сабыр ауыл кешеһе үпкәләмәй, теге икәүҙең мәрәкәләү-төрттөрөүҙәренә йылмайып ҡына ҡуя.\nШуны ла әйтергә кәрәк, эскеселәр үҙ теләге менән иҫерткес эсемлектәрҙән баш тартмаһа, уларға бер ниндәй ҙә наркология клиникаһы ла, сихырсылар ҙа, имселәр ҙә ярҙам итә алмай. Танышып, бер “өй” булып йәшәгән ирҙәр ҙә ҡалаға сығып, араҡы йәки көмөшкә һатып алыу әмәлен табып ҡына тора.\nДауаланыу ваҡыты тамамланыуға яҡынлашҡас, Айрат менән Юлайҙың танауы төшә. “Хәҙер тағы башлана инде, “эсмә, мине уйламаһаң, балаңды уйла” тип мейе серетеүҙәр”, – тип асыулана Айрат. Ҡәйнә йортонда йәшәгән ир ҡатынының ғына түгел, уның әсәһенең дә мыжыу-әрләүен тыңларға мәжбүр булыуына зарлана. Юлай: “Минең ҡарттар ҙа күҙәтеү аҫтына алып, тын алырға ла ирек бирмәй. Бер ҡайҙа сыҡһаң, минут һайын шылтыратып аптыраталар. Бер ҡайҙа китеп олағыр кәрәк ине!” – ти.\nЯңғыҙы йәшәгән Насип уларҙы ауыл-дарына йәшәргә саҡыра. “Әйҙәгеҙ, бер-гәләшеп бер эш асып ебәрербеҙ, беҙҙә ул йүнәлештә эшләгән эшҡыуарҙар юҡ әле. Аҡса ла булыр”, – тип тәҡдим итә.\nБереһе ғаиләһенән, икенсеһе ата-әсәһенән азат булып ҡаласағын аңлаған Айрат менән Юлай ҡыуанып риза була. Уларҙың икеһенең дә туғандары был яңылыҡты ҡыуанып ҡабул итә. Юлайҙың әсәһе улына дауалау килешеп, аҡылға ултырыуға һөйөнөп бөтә алмай. “Улым, ауыл ҡыҙҙарын күҙләп йөрө, улар уңған була”, – тип наказын да биреп өлгөрә. Атаһы ғына яңы клиниканан сыҡҡан өс әшнәгә ҡарап уларҙың ниндәйҙер эш атҡарып сыға алыуында шикләнә. Тик ҡатынының күңелен төшөрмәү өсөн бер ни ҙә әйтмәй.\nКөҙгөһөн мул аҡса менән ҡайтасағын белдергән Айратты тыңлап, йәш әсә хатта сәпәкәйләп ала. “Эйе, бүлмәбеҙҙә ремонт эшләрбеҙ, бәләкәскә ҡышҡы кейемдәр алырбыҙ”, – тип һөйөнә ул.\nКөмөшкә йылғалай аға...\nЯҡындарын тынысландырып оҙатҡан ирҙәр Насиптың ауылына барып төшә. Айрат менән Юлай магазинға инеп араҡы ала. Яҡындары аҙыҡ-түлеккә, эш башлауға тип ҡалдырған аҡса көндән-көн ирей бара. Өс ир бер ай күрмәгән хәмер эсендә йөҙә генә. Бер көн Айрат артабан һыра ғына эсәсәген белдерә. “Мин ял итеп туйҙым инде, тиҙҙән ҡайтыу яғына юлланасаҡмын”, – тип белдерә ул.\nУл кис Насип менән Юлай аш бүлмәһендә көмөшкә һемерә. Айрат түрбашта телевизор ҡарай, үҙе өсөн генә тип алған һыраһын эсә. Күрше бүлмәләгеләрҙең бер нисә мәртәбә ныҡ ҡына талашыуын ишетә, әммә ул яҡҡа сығып та әйләнмәй. Ғөмүмән, ауыл тормошо ла, бер уңайлығы булмаған өй ҙә, аҡсаһыҙлыҡ үҙәгенә үтә башлай уның. Ярай әле, ауыл магазинында Насипҡа һатыусы һораған әйберен яҙҙырып бара. Уның да түҙемлеге сикле, һаман түләмәгән өсөн “кредитты” япһа, нимә эшләйәсәктәр, билдәһеҙ. Ниндәйҙер эшкә тотоноп китергә елкә кәрәк. Төшкә тиклем йоҡлап ятҡас, ниндәй эш асыу тураһында һүҙ ҡуҙғатып булһын инде. Шуға күрә Айрат, аш бүлмәһендәге шау-шыуға иғтибар ҙа бирмәй, диванда һыра һемереүен дауам итә.\nНасип менән Юлай буласаҡ эштәре ниҙән башланырға тейеш икәнлеге тураһында һүҙ ҡуйырта. Хыялдары иртәгә үк тормошҡа ашасаҡ тип уйлаған иҫеректәр тағы талашып китә. Бала саҡтан һүҙен һүҙ итеп өйрәнгән Юлайға ниндәйҙер ауыл кешеһенең уға ҡаршы сығыуы оҡшамай. Ул бер нисә мәртәбә йорт хужаһына аҡы-рып ҡарай ҙа, тыңлата алмағас, өҫтәлдә ятҡан ҙур бысаҡ менән уға бер нисә мәр-тәбә сәнсә. Унан иҫе лә китмәй, ултыр-ғысҡа ултыра төшкән Насипты ҡалдырып, тышҡа тәмәке тартырға сығып китә. Ҡанһыраған Насип тәүҙә ауыртыу-һыҙланыу-ҙарына түҙә алмай шаңҡып ҡала, унан телевизор тауышы яңғыраған, Айрат һыра эсеп ултырған түрбашҡа йүнәлә...\n“Беҙ ғәйепле түгел!”\nСуд барышында Айрат та, Юлай ҙа үҙҙәренең өлөшләтә генә ғәйепле булыуын иҫбатларға тырышты. Туғандары тарафынан ялланған көслө адвокаттар ҙа уларҙы төрлө ысулдар менән аҡларға маташты. Бысаҡта уның да бармаҡ эҙҙәре булыуын, өҫ-башына ҡан таптары сәсрәүен Айрат, янында көтмәгәндә аяғында саҡ баҫып торған Насип барлыҡҡа килгәс, баҙап ҡалыуын, артабан уны тоторға маташҡанда ҡолап китеүҙәре менән аңлатырға маташты. “Уның яралы булыуын да һуңынан ғына күрҙем, нисек мин уны үлтерәйем!” – тине ул күҙ йәштәре аша.\nШул уҡ ваҡытта медицина экспертизаһы Насиптың тәүҙә үлемесле яралар алыуын, һуңынан уның ғүмерен өҙгән тағы бер йәрәхәт булыуын асыҡланы.\nСудта Айраттың тикшереү барышында бирелгән күрһәтмәләре уҡылды. Эйе, йорт хужаһы ысынлап та уның янына килә. Ҡанһыраған, көскә тын алған Насип иҙәнгә йығылғас, Айрат уның ҡулындағы бысаҡты күреп ҡала. Үҙ өҫтөнә ғазраил яуаплылығын алған был әҙәм: “Үлем менән йәшәү араһында булып, түҙгеһеҙ ғазап кисергән Насипты йәлләнем. Шуға күрә мин уны... салдым”, – тип күрһәтмә бирә.\nЭйе, Айрат “Ашығыс ярҙам” саҡыртыу йәки урамға сығып һөрән һалыу урынына үҙенсә был мәсьәләне “еңел” генә хәл итә. Тәфтишсенең: “Һеҙ Насиптың “барыбер үләсәген” нисек билдәләнегеҙ? Һеҙҙең медицина белемегеҙ бармы ни?” – тигән һорауына “Мин шулай тойҙом”, –тип яуап бирә.\nКүпме генә аҡланһалар ҙа, Айраттың да, Юлайҙың да енәйәте тулыһынса асыҡланды. Улар икәүһе лә оҙайлы йылдарға ҡаты режимлы колонияға хөкөм ителде.\n“Шулай яҡшыраҡ булыр...”\nСудтан һуң Юлайҙың әсәһе: “Эй, балаҡайым, күпме генә эсһәң дә, яныбыҙҙа ғына булһаңсы”, – тип үҙәкте өҙөрлөк итеп иланы ла иланы. Унан бар асыуын тормош иптәшенә төшөрөп: “Һин барыһына ла ғәйепле, тәүҙә дауаханаға бикләнең, унан төрмәгә оҙаттың. Тыуған ҡалаһында ғына йөрөһә, ундай бәләгә тарымаҫ ине”, – тип ҡысҡырҙы. Ҡатынының түҙә алмаҫлыҡ ҡайғынан нимә һөйләгәнен аңламауын төшөнгән ир өндәшмәй генә башын эйҙе. Ата кешенең дә мәңгелек хәсрәткә батыуын, ғаиләһенә килеп ингән фажиғәнән тиҙ генә арына алмаясағы һиҙелеп тора ине. Өс ғаиләнең шатлыҡ-ҡыуанысы ғына булып үҫкән малайҙы шундай яҙмыш көтәсәген, төрлө уйҙырмалар табып әрме сафынан алып ҡалған йәш егеттең оҙайлы йылға төрмәгә ябыласағын кем белгән...\nБалаһын ҡосаҡлап, ҡайғынан һығылып төшкән йәш ҡатынды әсәһе ҡосағына алды. Ҡаты ғәҙеллеге менән мейегә үтеп ингән һүҙҙәр яңғыраны: “Ҡыҙым, тыныслан, бәлки, шулай яҡшыраҡ та булыр. Нисәмә йылдар үҙеңде онотоп уға хеҙмәт иттең бит!”\nБыл ханым әйтеүенсә, ҡыҙҙарының Айратҡа кейәүгә сығыуы улар өсөн көтөлмәгән хәл була. Сөнки йәш ҡыҙ, Айрат менән танышҡанға тиклем, итәғәтле, матур ғаиләнән булған егет менән осраша. Шул саҡта уҡ эсергә яратҡан кейәү балаҡай ғаиләнең фажиғәһенә әүерелә. Ҡыуып ҡына сығарырҙар ине, ҡыҙҙары: “Мин унһыҙ йәшәмәйем – үләм!” – тип ҡурҡыта.\nСуд ҡарарын ишеткәндән һуң ҡатып ҡалған йәш ҡатын бер аҙ тынысланғандай булды. Бәлки, әсәһенең һүҙҙәре, ниһайәт, уның йөрәгенә үтеп ингәндер. Уның йәшәү мәғәнәһе, ышаныс-терәге – балаһы бар бит.\nЭйе, мәрхәмәтле күңелле булғанғамы, әллә үҙенә бергә-бергә эсергә шешәләштәр эҙләпме, йортона индергән яуыз ниәтле әҙәм аҡтыҡтары тарафынан һәләк булған Насип бик тә йәл. Уның да киләсәккә үҙ өмөт-ышаныстары, уй-хыялдары бар ине бит. Тик донъяны айныҡ ҡараш менән ҡабул итә белмәү, һәр мәсьәләне хәмер менән хәл итеү, һуңғы осор көндө шешә менән башлау Насиптың ғүмерен шулай фажиғәле тамамланы. Был йәш ир хаҡында ауылдаштары: “Эйе, эсте, әммә уның бер кемгә лә зыяны теймәне. Иҫерә башлау менән, ятып йоҡларға урын эҙләй башлар ине. Ошо сит-ят ике кешегә ышаныуы уның башына етте лә инде...” – тип көрһөнә.\nУйлап ҡараһаң, күпмелер кимәлдә кешеләрҙең бер-береһенә булған иғтибарһыҙлығы һәм битарафлығы ла ғәйепле бында. Ни өсөн бер өй булып, әллә нисәмә аҙналар буйы эсеп ятҡан ирҙәрҙе бер кем дә контролгә алмаған? Элегерәк бының өсөн хоҡуҡ һаҡсыларының түгел, ә ауылдың абруйлы аҡһаҡалдарының бер ҡәтғи һүҙе, хатта уҫал ҡарашы етә ине бит.\nЭйе, оҙайлы йылдарға төрмәгә ябылған Айрат менән Юлайға хәҙер хәмерҙе, наркология клиникаһында дауаланмайынса ла, оноторға тура киләсәк.\nҮкенестәр шишмәһе, бәхетһеҙлек даръяһы булып аҡҡан хәмерҙең сираттағы ҡорбаны кем икән?..\nTags: хәмер, эскелек\n"Һаҡмар": Муса Мортазиндың тыуыуына 120 йыл\nМуса Мортазиндың тыуыуына 120 йыл\nАзатлыҡ өсөн көрәшкән халыҡ улы\nБашҡорт халҡының бөйөк улы, Граждандар һуғышы ҡаһарманы, полководец Муса Лотфулла улы Мортазиндың тыуыуына 2011 йылдың 21 декабрендә 120 йыл тула.\nУл кесе йәштән үҙенең тышҡы ҡиәфәте менән башҡа тиңдәштәренән ҡырҡа айырылып торған. Алпамышалай буй-һын, көрәшселәргә генә хас булған киң күкрәк, мускуллы беләктәр; етеҙ, ышаныслы ҡыйыу хәрәкәт һәм ғәйрәтле ҡара-һоронҡо йөҙө, киң маңлайы, аҡыллы ҡоңғорт күҙҙәре, ҡуйы ҡара шырт мыйыҡтары тәү күргән бөтә кешене лә үҙенә тиҙ йәлеп иткән.( Read more...Collapse )\n"Һаҡмар": Беҙҙең әңгәмә\nЕте нотанан тыуған мөғжизә\nСихри йәйғорҙоң ете төҫтән тороуында, кешелектең айырылғыһыҙ бер өлөшө булған йыр-моңдоң да ете нотанан хасил булыуында оло мәғәнә бар. Ә ысын сәнғәт оҫталары ошо ете генә төҫтө йәиһә нотаны мең төрлөгә байыта ала. Мин күкрәк моңо ана шул ете нота ҡыҫаларын артылып, тау юлдары кеүек урау-урау, йылға кеүек иркен ағышлы йырҙары менән халыҡтың һөйөүен күптән яулаған Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, райондың Батыр Вәлид исемендәге премия, район, республика һәм Халыҡ-ара бихисап йыр бәйгеләре лауреаты Рауил Харрасов менән әңгәмәнең шаһиты булырға саҡырам.\n– Рауил ағай, беҙ һеҙҙе иң элек күркәм алтын юбилейығыҙ менән ысын күңелдән ҡотлайбыҙ. Ошо уңайҙан яратҡан тамашасыларығыҙҙы ҡыуандырырға ла йыйынаһығыҙ шикелле...\n– Эйе, минең тағы ла бер юбилей – сәхнәгә сығыуыма 30 йылдан ашты. Ошо ике датаны билдәләп, 15 декабрҙә халыҡ ижады үҙәгендә “Рауил Харрасов сәхнәләш дуҫтарын йыя” тип аталған концерт ҡуйырға йыйынып йөрөйөм. Тамашасыға оҡшар, тип уйлайым.\n– Ниндәй йырҙар менән һөйөндөрмәксеһегеҙ?\n– Концерт программаһына халыҡ, ретро һәм эстрада йырҙары ингән. Хөсәйен Әхмәтов, Сара Садыҡова, Нур Дауытов кеүек профессиональ һәм Хисмәт Дәүләтов, Вилүр Мәүлитов, Дамир Солтанов кеүек һәүәҫкәр композиторҙарҙың ижады яңғыраясаҡ.\n– Һеҙҙең йырҙарҙы “Юлдаш” радиоһы аша йыш ишетәбеҙ, телевидениенан клиптарығыҙ ҙа күренгеләп ҡала. Нисә йырығыҙға клип төшөрөлгән?\n– “Уҙған ғүмер”, “Маһисәрүәр”, “Әсәй, һине йыуатам”, “Йәшлек эҙҙәре”, “Йәшәп һыуһын ҡанманы” йырҙарына Башҡортостан юлдаш телевидениеһы бик сағыу клиптар төшөрҙө.\n– Һеҙ ер йөҙөндәге иң изге һөнәрҙәрҙе үҙләштергәнһегеҙ: игенсе, уҡытыусы, мәҙәниәт хеҙмәткәре... Барыһы ла ижади һөнәрҙәр. Улар әлеге көндә күңелегеҙҙә ҡыбырлап ҡуямы?\n– Агитбригада менән сыҡҡан саҡта иген еҫен еҫкәһәм, ҡара ерҙе, икһеҙ-сикһеҙ баҫыуҙы күрһәм, дәртләнеп китәм. Сөнки мин бәләкәйҙән атайыма эйәреп комбайнда ярҙамсы булып йөрөнөм. Мәктәптән һуң атайым менән ике комбайнда бер звено булып эшләнек. “Йылайыр” совхозы баҫыуҙарында икәүләп ике комбайнда 1000 гектар игенде яҫмаға һалдыҡ. Унан әрмегә киттем. Унда бер көндө беҙҙе теҙеп ҡуйҙылар ҙа: “Рядовой Харрасов! Һеҙ әрмегә тиклем комбайнда яҡшы эшләгәнһегеҙ икән! Тыуған яғығыҙҙан – ВЛКСМ обкомынан Почет грамотаһы килгән. Сығып алығыҙ!” – тип Почет грамотаһын тапшырҙылар. Аҙаҡтан хеҙмәттәштәр мине бер килке “Комбайнер” тип шаяртып йөрөттө.\nУҡытыусылыҡҡа килгәндә, минең дәрестәрем һәр ваҡыт йыр-моң менән бәйле булды. Мин: “Һиңә сәнғәт юлын һайларға кәрәк”, – тип өгөтләгән уҡыусыларым Башҡорт дәүләт академия, Сибай дәүләт драма театрҙарында билдәле артистар булып китте.\n– Киләсәккә ниндәй уйҙар менән йәшәйһегеҙ?\n– Ижади эҙләнеүҙәр, яңы йырҙар өҫтөндә эшләргә тырышам. Әммә бөтәһе лә сығымдар талап итә. Барлығы 30-ҙан ашыу йырым тупланды. Шуларҙы айырым аудио-диск итеп сығарыу уйы бар. Артабан халыҡ йырҙарына иғтибарҙы көсәйтергә кәрәк. Баймаҡ биләмә-ара китапханалар селтәре менән берлектә район мәктәптәрендә халыҡ йырҙары буйынса лекторийҙар ойоштороу планға индерелгән. Ошо өлкәлә ҙур эш башларға торабыҙ.\n– Барлыҡ изге уй-хыялдарығыҙ ҙа ғәмәлгә ашһын! Һеҙҙең йыр-моңға ғашиҡ тамашасылар концертығыҙҙан халҡыбыҙ моңо менән танһығын ҡандырһын, ә һеҙгә артабан да ижади бейеклектәр, талмаҫ ҡанаттар теләйбеҙ!\n"Һаҡмар": Әҙәби кисәләр\nТаш келәттең сере ниҙә?\nЯҙыусы Гөлнара Мостафина менән осрашыу үтте\n...Тимер юл вокзалы. Алтынсы класҡа күскән Ирек менән Арыҫлан Иректең һеңлеһе – ҡала ҡыҙы Ләләне ҡаршыларға килгән. Тик ваҡыт байтаҡ булыу сәбәпле, улар поезд аҫтынан йөрөп уйнап ҡыҙыҡ хәлдәргә, хатта шикле әҙәмдәргә лә тарып бөтәләр. Уйынға әүрәп, Ләләне ҡаршыларға ла онотоп ҡуялар. Иректең атаһы уларҙы орошоп алып ҡайтыуға, баҡһаң, Ләлә юл ыңғайына осраған машинаға ултырып, үҙе килеп тә еткән. Ләләнең ныҡышлығы менән дуҫтар оҫтахана вазифаһын үтәгән бик серле таш келәт менән таныша. Артабан уларҙы ни көтә? Ауылға ҡунаҡҡа ғына килгән Ләлә ниндәй тәьҫораттар менән ҡайтып китер? Таш келәттең сере ниҙә? Ошо хаҡта Гөлнара Мостафинаның “Таш келәттең сере” исемле повесында танышырға мөмкин. Повесть 1 ай элек кенә республикабыҙҙың Зәйнәб Биишева исемендәге “Китап” нәшриәтендә донъя күргән шул уҡ исемле китапҡа ла ингән.\nЯңыраҡ район балалар китапханаһында “Һағыҙаҡ балы”, “Таш келәттең сере” китабының авторы – яҡташыбыҙ Гөлнара Мостафина 4-се мәктәп уҡыусылары менән осрашты. Гөлнара Дамир ҡыҙы – Билал ауылынан. Бер көн алда ғына Билал мәктәбендә лә уның менән йәнле осрашыу үткән, ауылдаштары яңы ғына мейестән сыҡҡан икмәктәй йылыҡай ғына китабын кемуҙарҙан ярышып алып та бөткәндәр.\nОсрашыуҙа балалар китапханаһы китапханасыһы Гөләйшә Рафиҡова авторҙың, әҙәби ижадтан тыш, “Шоңҡар” журналында яуаплы секретарь булып эшләүен, әүҙем яҙышыуын, бигерәк тә “Самауырҙы йыҡҡансы” рубрикаһы аҫтындағы әңгәмәләренең тормошсан, ҡыҙыҡлы булыуын билдәләне. Уҡыусылар уның “Һағыҙаҡ балы” китабын ҡулдан-ҡулға йөрөтөп уҡығандар һәм, мөмкинлектән файҙаланып, авторға ҡыҙыҡһындырған һорауҙарын бирҙеләр.\nОсрашыуҙан һуң балалар Гөлнара Мостафина менән иҫтәлеккә фотоға төштө, автограф алды. Мин дә үҙ сиратымда уға ҡыҙыҡһындырған һорауҙарым менән мөрәжәғәт иттем.\n– Гөлнара апай, балалар өсөн яҙыуы ҡыйыныраҡ, тигәнде ишеткәнем бар. Һеҙҙең өсөн нисек?\n– Шулай тип әйтәләр шул, әммә миңә, киреһенсә, еңелерәк. Ошо матур донъяға инеп китәһең дә, шунда йәшәп тик ятаһың.\n– Әҫәрҙәрегеҙҙәге геройҙарығыҙҙың прототиптары бармы?\n– Повестың, “Нисек аҡыллы булырға?” хикәйәһенең генә прототиптары юҡ, ҡалғандарыныҡы бар.\n– Ҡасандан яҙыша башланығыҙ?\n– Билал мәктәбендә ижад альбомы бар. Кисә осрашыуҙа минең 7-се класта үҙ ҡулым менән яҙған “Иҫке дуҫ” исемле хикәйәмде уҡып ишеттерҙеләр. Мин мәктәптә үк әлеге кеүек кимәлдә яҙғанмын икән. БДУ-ны тамамлағандан һуң 10 ай тирәһе балалар баҡсаһында эшләп алғайным, шул ваҡытта ныҡлап яҙыша башланым. Балалар араһында эшләүем дә этәргәндер инде.\n– Киләсәккә ижади пландарығыҙ нисек? Балалар өсөн тағы ниҙәр ижад итмәксеһегеҙ?\n– Тәүҙә балаларҙың ижадыма ҡарашын белгем килә. Әгәр ҙә оҡшаһа, артабан да яҙасаҡмын. Әле өлкәндәр өсөн яҙылғандарҙы йыйынтыҡ итеп сығарырға теләйем. “Ҡаяға һыйынған ҡайын” повесын айырым китап итеп баҫтырырға ине. Әле бер әйбер яҙа башланым. Фэнтэзи жанрында. Ҡыҙыҡ ҡына булмаҡсы.\n– Һеҙҙең илһам ҡанаттарығыҙ талмаһын, ижад шишмәләрегеҙ һайыҡмаһын. Мауыҡтырғыс әҫәрҙәрегеҙ менән балаларҙы ла, өлкәндәрҙе лә берҙәй ҡыуандырып тороғоҙ!\nБала сағымдағы тәүге һайлау\nҺуғыш бөтөүгә 4 йыл тирәһе үтһә лә, ауылдарҙа, колхоздарҙа бик ауыр һулыш алалар ине. Беҙҙең Күсей, Басай, Иҫәнбәт, Тоҡтағол ауылдарын берләштергән Ворошилов исемендәге колхозда барыһы егермеләп ат тороп ҡалған. Эшкә күберәк үгеҙ егәләр ине. Тракторҙар һәм башҡа ауыл хужалығы техникаһы әле юҡ. Колхозға эре тешле тәгәрмәстәр ҡуйылған “Нати” тракторҙары 1950 йылдарҙың баштарында ғына килә башланы. 1954 йылда сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштерә башлағас, беҙҙә лә ДТ-54 тракторы һәм игенде сабып яҫмаларға һалып барған “Сталинец”тар килде. Халыҡ аслы-туҡлы йәшәне, үлмәҫлек кенә аҙыҡ күрә, йәйен ойотҡан һәм йыуа менән туҡлана. Колхоз етештергән ит, һөт аҙығы, иген тулыһынса хөкүмәткә, ә уның өстән бер өлөшө Европаға бушлай китеп торҙо. Был эштең маҡсаты Европа илдәрендә социализмдың абруйын күтәреп, уны урынлаштырыу ине.\nЙыл әйләнәһенә ял күрмәй эшләгән кешеләр көҙгөһөн йылына бер мәртәбә 2-3 тоҡ он алды. Кешеләр, бала-саға әҙерләгән бесәнгә аҫралған малдан етештерелгән ит, һөт, йомортҡа, тире, йөндәрҙең яртыһын ауыл хужалығы һалымы тип (продналог) бушлай алып киттеләр. Халыҡҡа өй башына бер һыйыр ғына көтөргә рөхсәт бар ине. Заготовитель йыйып йөрөгәндә, ас йәшәгән балалар, әсәйҙәр шым ғына илаша торғайнылар. Сөнки тауыш сығарһаң, НКВД-нан килеп етәләр һәм ябалар ине. Был һалымды Хөкүмәт башлығы Г.М. Маленков 1954 йылда бөтөргәс, халыҡ яҡшыраҡ туҡлана башланы. Колхоздың иген баҫыуҙарында ятып ҡалған башаҡты ла йыйыуға рөхсәт булманы, ә йыйғандарҙы туҡманылар, яптылар. Шулай ҙа үлем хәленә еткән әсәй-өләсәйҙәр башаҡ йыйып маташты.\nОшондай йылдарҙың береһендә илебеҙҙә тәүге һайлау үтте. Уға ныҡлап әҙерләнделәр. Ауыл советында, колхоз идараһында, һайлау үтә торған ерҙә – мәктәптә әләмдәр, плакаттар эленде. Ауылда урамдарҙы, һәр кем ихаталарын таҙартты. Колхозыбыҙ рәйесе Ҡыуатов һәр эшсегә 3-әр кг он бирҙертте. Ул үҙе генә лә ҙур байрам ине. Ял көнө мәктәптә һайлау үтте.\nАтайым менән әсәйем, өйҙәге эште тамамлағас, мине эйәртеп, һайлауға киттек. Ҡаршыға һайлап ҡайтып килгәндәр осрай. Бүлмәгә барып индек. Атайым менән әсәйемә күрше класҡа инергә ҡуштылар. Унда барып инеүебеҙ булды, тәмле икмәк еҫе мине: “Әсәй, бында икмәк еҫе сыға!” – тип ҡысҡырып ебәрергә мәжбүр итте. Әсәйем йылмайып ҡына башымдан һыйпаны ла: “Әгәр апайыңдар бирһә, ашарһың”, – тине. Мин ике апайҙан күҙ ҙә алмай тамшана-тамшана ишек төбөндә күҙәтәм. Апайҙар һайлаған кешеләргә ике йөҙ грамлыҡ күмәс, икешәр кәнфит һәм яртышар стакан араҡы ҡойоп биреп торалар ине. Теләгәндәргә колхоздың ҙур самауырынан шәкәрле сәй ҙә бирәләр. Атайымдар ҙа, ашамлыҡтарҙы алып парта артына ултырғас, яндарына саҡырҙы. Шул ваҡыт бер апай миңә бер күмәс һәм дүрткел кәнфит бирҙе. Мин ҡыуаныстан ҡатып торғанда, әсәйем саҡырып алды. Беҙ өсөбөҙ ҙә икмәктәрҙең әҙерәк өлөшөн ашағас, ҡалғанын кеҫәләргә һалып, ҡайтып киттек. Әсәйемә: “Марат, Морат ҡустыларыма үҙемдең икмәк менән кәнфитте ашатам”, – тип өйгә йүгерҙем. Ике ҡустыма ҡалған икмәкте бүлеп, берәр кәнфитте биргәйнем, улар таҡта түшәлмәгән иҙәнебеҙҙә ултырып, ҡыуаныша-ҡыуаныша ашанылар. Иртәгеһенә, иртәнге эш бөткәс, әсәйемә: “Әйҙә һайлауға киттек”, – тип әйтеүемә ул: “Һайлау башҡа булмай”, – тигәс, мин бик бойоҡтом. Был хәлгә алтмыш йылдан да ашыу ваҡыт үтеп китте.\nХәҙер халыҡтың көнкүреше һм әхлаҡи торошо, мин яҙып үткән осор менән сағыштырғанда, ныҡ ҡына айырыла. Шарттар бик ныҡ яҡшырҙы. Әгәр эсмәһәң, һаулығың булһа, мул тормошта йәшәргә мөмкинселектәр күп. Ни тиһәң дә, батша власы осорондағы йәки үткән быуаттың илленсе йылдарына тиклемге дәүерҙәге үлемесле тормош түгел. Ул ваҡытта эшселәр, крәҫтиәндәр үҙҙәренең эш хаҡының ундан бер өлөшөн дә алманылар.\nХәҙерге ваҡытта теләһәң – ялланып эшлә, теләһәң – үҙ эшеңде ас, йә булмаһа үҙ алдыңа күпләп мал, ҡош-ҡорт аҫра. Төҙөлөшкә килгәндә, өй төҙөйһөңмө, завод-фабрика һалаһыңмы – барыһына ла рөхсәт.\nМин был һүҙҙәрҙе нимәгә иҫкә алам? Йыш ҡына хөкүмәткә, чиновниктарға үсегеп, үҙ тунын үҙҙәре яғыусылар бар. Бер эш тә ҡыбырлатмай, йыл әйләнәһенә һоранып эсеүселәрҙең күбәйеүе аяныслы, хатта һайлауҙарға ла 30-40 процент халыҡ йөрөмәй башланы бит. Берҙәм, татыу, күмәкләп хәл иткәндә генә ул-был тормош мәсьәләһен яҡшыртып була. Бының өсөн кешелекле булыу ғына кәрәк.\nСамат Бикбирҙин, хеҙмәт ветераны.\n"Һаҡмар": Район гәзитенә – 80 йыл\nБеренсе мөхәррирҙе хәтерләп\nНиндәй генә баҫманың тарихына күҙ һалһаң да, иң элек уның тәүге мөхәррире телгә алына. Был йәһәттән Баймаҡ Матбуғат йортона ҡуйылған таҡтаташҡа күҙ һалыу ҙа етә: “Был йортта 1930-1932 йылдарҙа “Ҡыҙыл Баймаҡ” гәзитен ойоштороусы һәм уның тәүге мөхәррире, драматург Сәғит Мифтахов эшләгән”. Был яҙмамда мин уның исеменә бәйле бер нисә хәл-ваҡиға тураһында һөйләмәксемен.\nСәғит Мифтах улы Мифтахов тураһында, әлбиттә, быға тиклем дә район гәзитендә яҙылды. Шуға күрә лә тағы бер тапҡыр тәфсирләп һөйләүҙең хәжәте юҡ. Тик биографияһының төп өлөштәрен генә иҫкә төшөрөп үтәм. Ул 1907 йылдың 10 ғинуарында Нуриман районының Ҡыҙылъяр (хәҙер Красная Горка) ауылында тыуған. Стәрлетамаҡта, Мәскәүҙә уҡыған. Өфөлә уҡытыу эшендә була, дәүләт сәнғәт техникумына етәкселек итә. 1930 йылда Баймаҡ райкомына мәҙәниәт-пропаганда бүлеге мөдире итеп ебәрелә. Партия эше менән бергә С.Мифтахов гәзит менән дә шөғөлләнә.\nМөхәррир Түбә алтын приискылары эшселәре тормошоноң уртаһында ҡайнай, район буйлап йөрөгәндә крәҫтиәндәрҙең эштәре менән яҡындан таныша, колхоздар ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша, үҙенең буласаҡ әҫәрҙәре өсөн материалдар туплай. Яҙыусының “Һаҡмар”, “Зимагорҙар”, “Дуҫлыҡ һәм мөхәббәт” һәм башҡа киң билдәле драмалары Баймаҡ ерендә тыуа.\nБеҙҙең яҡташ-шағир Сәләх Кулибай Сәғит Мифтаховтың Баймаҡтағы бер көнөн бына нисек хәтерләй:\n— Уның тураһында нимә әйтергә? Яҡшы иптәш. Принципиаль коммунист. Район гәзитенең тәүге мөхәррире. Күренекле драматург. Шәп оратор... Бөтә был әйтелгәндәр – хәҡиҡәт, әммә ул яҙыусыны тулыһынса баһаламай. Мин С.Мифтаховты тәүге күреүемде яҙып үтәм.\nИюнь. Был айҙа беҙҙең Ирәндектә лә һабантуйҙар үткәрелә. Тап ошо мәлдә тыуған яғыма ҡайттым. Шулай итеп, мин Баймаҡ һабантуйында. Майҙан тирәләй палаткалар һәм тирмәләр ҡоролған, ә тап уртала – бураҙна менән айырылған көрәш урыны. Халыҡ ҡырмыҫҡа иләүендәгеләй күп. Көрәш майҙаны янында – асыҡ сәхнә һәм киң трибуна. Трибуна өҫтөндә бер төркөм кеше ҙур ҡыҙыҡһыныу менән көрәште күҙәтә, фекер алыша. Былар, күрәһең, район һәм завод етәкселәрелер.\nБыл төркөмдә минең иғтибарҙы тырпайып торған ҡара сәсле, хром итек, аҡ китель, хаки төҫлө галифе кейгән йәш егет йәлеп итте. Ул трибунанан йүгереп төштө, судьялар менән нимәлер тураһында һөйләште лә урынына ашыҡты.\nТеремек, бәләкәйерәк буйлы был егетте элек Баймаҡта осратҡаным булманы, тәүгә күреүем. Ярыштар барышында уны судьялар янында йыш күрҙем, ул ҡыҙып-ҡыҙып нимәлер аңлата, үҙенекен иҫбат итә. Һабантуйҙың һуңғы өлөшөндә, ат сабышы барғанда, егет ҙур ташҡа менеп баҫты һәм бик ихлас бәйгеселәрҙе күҙәтте, ҡысҡырып, ҡулдарын һелтәп, уларҙы ҡеүәтләне. Һуңынан уның Сәғит Мифтахов икәнен, райкомдың пропаганда бүлеген етәкләүен белдем.\n1932 йылда С.Мифтахов Өфөгә ҡайтарыла. Ул бында төрлө яуаплы вазифаларҙа эшләй. Бөйөк Ватан һуғышының икенсе көнөндә үк патриот-яҙыусы тәүгеләрҙән булып үҙ ирке менән фронтҡа китә. Ул уҡсы полкта политрук булып хеҙмәт итә. Ләкин хәрби тормошо оҙаҡ дауам итмәй – 1942 йылдың февралендә батырҙарса һәләк була. Был ваҡытта уға ни бары 35 йәш кенә ине.\nТалантлы йәш яҙыусыны һәм мәҙәниәт фронтының арыу-талыуһыҙ көрәшсеһен, беҙҙең төбәктә гәзит эшен уңышлы башлап ебәреүселәрҙең береһен баймаҡтар онотмай, тәрән рәхмәт тойғоһо менән иҫкә ала. Юғарыла телгә алынған таҡтаташтан тыш, исеме ҡала урамдарының береһенә бирелгән. 1977 йыл башында район гәзите редакцияһы һәм журналистарҙың беренсел ойошмаһы Сәғит Мифтахов исемендәге журналистар премияһын булдырҙы.\nУл ваҡытта премиялар хәҙерге кеүек үк күп түгел ине, шуға күрә лә редакцияның башланғысы урындағы журналистарҙа, хәбәрселәрҙә, хатта башҡа баҫма хеҙмәткәрҙәрендә ҙур ҡыҙыҡһыныу уятты, ижад ҡомарын тыуҙырҙы. “Совет Башҡортостаны” гәзитенең үҙ хәбәрсеһе Ирек Кинйәбулатов бер мәл шундай хәбәр әйтмәһенме: “Рәшит, был премияға, әлбиттә, һин дәғүә итәһең. Ә бына һеҙҙең гәзиткә берәй очерк баҫтырһам, уны икебеҙгә бүлеп бирмәҫтәрме икән?” Мин, һуйылмаған малдың тиреһен бүлешәбеҙ икән, тип мәрәкәләнем. (Был турала 2008 йылда “Башҡортостан” гәзитендә лә яҙҙым).\nҮтә лә тынғыһыҙ эш менән 1977 йыл да үтеп китте (ул заманда гәзит, ысынлап та, көсөргәнеш менән сыҡты, күп осраҡта ал-ял белмәй, төнгәсә эшләнек). Шул уҡ ваҡытта премия тураһында ла онотманым: ноябрь һәм декабрь айҙарында Ленин исемендәге колхоздың данлыҡлы тракторсыһы Ишбулды Сәғәҙәтов һәм «Йылайыр» совхозының билдәле игенсеһе Борис Фролов тураһында очерктар баҫтырҙым. 1978 йылдың 9 ғинуарында ошо яҙмалар өсөн мин беренсе булып Сәғит Мифтахов исемендәге премияға лайыҡ булдым. Премияны һәм дипломды комиссия рәйесе, партияның район комитеты секретары Р.Х.Хисмәтуллин тапшырҙы (ул, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, мәрхүм инде). Редакциялағы коллегаларым был яңылыҡты “Совет Башҡортостаны” гәзите аша бөтә республикаға таратты. Һәм мин Өфөнән, Мифтаховтар ғаиләһенән, ҡотлау телеграммаһы алдым. Был телеграмма шәхси архивымда әле лә һаҡлана.\nӘйткәндәй, тәүге очерк нигеҙендә яңы яҙма әҙерләнем һәм ул 1980 йылда “Именем Ленина названы” китабында (“Башкнигоиздат”), ә 1982 йылда Саратов ҡалаһында сығарылған “Степные просторы” төбәк журналында баҫылды. Икенсе материал иһә “Гәзит – тормош көҙгөһө” исемле журналист яҙмалары китабымда донъя күрҙе (Баймаҡ, 2007 йыл).\nМинән һуң абруйлы премияға байтаҡ журналистар лайыҡ булды. Уларҙан иң элек беҙҙең хөрмәтле мөхәрриребеҙ Борхан Абдулла улы Сәмиғуллинды (ҡыҙғанысҡа ҡаршы, мәрхүм) телгә алыу фарыз. Лауреаттар исемлегендә шулай уҡ яҡташ яҙыусылар Берйән Байымов, Азамат Ҡәҙерғоловтар ҙа бар (улар ҙа баҡыйлыҡҡа күскән). Ижади сәм йәмәғәт хәбәрселәрен дә әүҙемләштерҙе: С.Рафиҡова, Ю.Моряков, Ғ.Иҙелбаев, С.Мөхәмәтшин, В.Буранбаевтар лауреат булып танылды. Был йәһәттән профессиональ журналистарҙан Т.Ушановты, Г.Ниғәмәтованы, Х.Үтәевты телгә алырға була.\nКүрәһегеҙ, лауреаттар араһында йәштәр юҡ, сөнки тиҫтә йылдан ашыу инде С.Мифтахов премияһы бирелмәй. Был изге эштең ни өсөн туҡтатылыуы, уны яңынан тергеҙеү тураһында матбуғатта ла, айырым йыйылыштарҙа ла байтаҡ һүҙ булды, шуға күрә был мәсьәлә тураһында һүҙҙе ҡуйыртып тормайым. Кәрәк тапһалар, тейешле вазифалы иптәштәр, власть органдары сараһын күрер, тип ышанайыҡ. Һүҙ ыңғайы шуны ла әйтмәү мөмкин түгел: һуңғы йылдарҙа Батыр Вәлид исемендәге премия ла онотолдо бит. Быныһы инде тағы ла үкенеслерәк. Тимәк, эш йәш журналистар өсөн үҙәк китапхана булдырған Юлай Мәҡсүтов исемендәге премияға ғына тороп ҡалды...\nҺүҙ ситкәрәк китте. Төп темаға күсәйек. 2007 йылда Сәғит Мифтаховтың 100 йыллыҡ юбилейы туған Нуриман районында киң билдәләнде. Ғинуар айында райондың “Красный ключ” гәзитендә яҙыусы тураһында бер битлек очерк баҫыла. Унда Сәғиттең үҫмер сағынан уҡ бик һәләтле, тынғыһыҙ, гел алға ынтылыусан шәхес булғанлығы һыҙыҡ өҫтөнә алына. Шуға күрә ул комсомол, партия органдарында ла, мәғариф, сәнғәт, мәҙәниәт, әҙәбиәт өлкәһендә лә уңышлы эшләй. Етмәһә, гел генә төп эше менән бер рәттән йәмәғәт бурыстарын да әүҙем башҡара. С.Мифтаховтың бер урында оҙаҡ эшләмәүе ул заманда уның һымаҡ әҙерлекле кадрҙарҙың етешмәүе менән аңлатыла. Ул төрлө яуаплы вазифалар атҡарһа ла, ижад тураһында һис онотмай, башҡорт драматургияһына нигеҙ һала, милли опера сәнғәтен булдырыуға булышлыҡ итә. Яҙыусы һуғышҡа тиклем дә ҡайғы кисерә – ҡатыны Асия фажиғәле һәләк була. Икенсе ҡатыны Хәнифәнән ике ул тыуа – Асҡар (1933 йылғы) һәм Байрас (1941). Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Асҡар 59 йәшендә генә мәрхүм була, ә икенсе улдары – элекке хәрби диңгеҙсе, әле хаҡлы ялда, Өфөлә йәшәй.\nНоябрь айында район гәзитендә С.Мифтаховҡа бағышлап тағы бер бит баҫыла. Унда минең яҙыусының Баймаҡ дәүере тураһында яҙылған ҙур мәҡәлә, күренекле яҙыусы Баязит Бикбайҙың хәтирәләре, фотоһүрәттәр донъя күргән. Ошонда уҡ Красная Горка урта мәктәбендә үткәрелгән саралар, бындағы музейҙың С.Мифтахов мөйөшө тураһында хәбәр ҙә урын алған.\nДекабрь айында иһә район үҙәгендә С.Мифтаховтың 100 йыллығы уңайынан ҙур тантана ойошторола. Тәбрикләү һүҙе менән район хакимиәте башлығы М.И.Тимерғазин, Өфөнән килгән яҙыусылар, ғалимдар, яҡташ артистар сығыш яһай. Нуримандар Байрас һәм Людмила Мифтаховтарҙы, яҙыусының башҡа туғандарын йылы ҡаршы алды. Байрас Сәғит улы район архивына атаһының ҡулъяҙмаларын тапшырҙы. Район халыҡ театры С.Мифтахов пьесаларынан өҙөктәр күрһәтте.\nБаймаҡҡа кире әйләнеп ҡайтып, шуны әйтер инем. Сәғит Мифтахов беҙҙә оҙаҡ эшләмәгән. Әммә беҙ уны талантлы драматург, гәзитебеҙҙең тәүге мөхәррире, маһир журналист булараҡ оло хөрмәт менән иҫкә алабыҙ. Быйыл, район баҫмаһына 80 йыл тулғанда, хәтеребеҙҙе тағы бер тапҡыр яңыртабыҙ.\n"Һаҡмар": Башҡорт атлы дивизияһы төҙөлөүгә – 70 йыл\nОнотолмай ялҡынлы йылдар\nРәсәйҙең хәрби данын күтәргән 112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавдивизияһының ойошторолоу тарихынан\nРеспублика йәмәғәтселеге күптән түгел 112-се (16-сы гв.) Башҡорт атлы дивизияһы ойошторолоуының 70 йыллыҡ юбилейын билдәләне. 17 ноябрҙә Өфөлә ошо уңай менән конференция һәм Офицерҙар йортонда тантаналы ултырыш булды.\nДивизияның данлыҡлы хәрби юлын өйрәнеү буйынса урындарҙа күп эштәр башҡарыла. Сара аҙағындағы ҡарарҙа эшләйәсәк нәмәләр байтаҡ булыуы билдәләнде. Батыр яугирҙәрҙең исемен мәңгеләштереү, уларҙың хәрби юлын өйрәнеү буйынса эште дауам итергә кәрәк тип әйтелде.\n1941 йылдың 22 июнендә немец фашистары үҙҙәре баҫып алған Европа илдәре иҫәбенә хәрби-техник яҡтан яҡшы ҡоралланған көстәр менән Совет иленә аңғармаҫтан һуғыш аса. СССР армияһы тәүге көндән алып көсөргәнешле алышһа ла, немецтар илдең күп кенә өлөшөн ваҡытлыса баҫып алыуға иреште. Балтик буйы илдәре, Белоруссия, Молдова оккупанттар аҫтында ҡалды, Мәскәү, Ленинград ҡалаларына ҡурҡыныс тыуҙы.\nИлебеҙҙең бойондороҡһоҙлоғона ошондай ҙур ҡурҡыныс тыуғанда, регуляр армияға өҫтәмә рәүешендә, доброволецтарҙан торған ғәскәри берәмектәр төҙөлә башлай. Республика хөкүмәте башҡорт халҡының һорауы буйынса тәүгеләрҙән булып Мәскәүгә, ГКО-ға атлы дивизия төҙөүгә рөхсәт һорап мөрәжәғәт итә. Тиҙҙән телеграмма килеп төшә – “Идя навстречу желаниям трудящихся Башкирской АССР, ГКО разрешает срочно формировать на территории республики две башкирские кавдивизии. Номера дивизий: 112-я и 113-я. Желаю успехов. Председатель ГКО И.Сталин”.\nОшо ҡарарға ярашлы, Башҡорт АССР-ы хөкүмәте 1941 йылдың 17 ноябрендә 112-се, 113-се кавдивизиялар төҙөүҙе хәл итә. Шулай итеп был дата Башҡорт атлы дивизияһының төҙөлөү көнө тип билдәләнә.\nХәрби соединениеның тулыланыуында һәм нығыныуында Баймаҡ халҡы ла әүҙемлек күрһәтә. Уның составына инергә теләүселәр ғариза менән килә башлай. Бына уларҙың бер нисәүһе: “Мине Башҡорт кавдивизияһына ебәреүегеҙҙе һорайым. Йөрәгебеҙгә һәм ғүмеребеҙгә дан биргән Рәсәйҙең азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн үҙ-үҙемде аямай, арымай-талмай һуғышырға һүҙемде бирәм”, – тип яҙа Баймаҡ егете Ибраһим Әбсәләмов.\nБеренсе Этҡол мәктәбе директоры, уҡытыусы Исхаҡ Йәнбәков үҙенең ғаризаһында: ”Мин доброволец булып Фин һуғышында ҡатнаштым. Яу тәжрибәһе бар, илебеҙ ҡурҡыныс аҫтында торғанда тыныс ята алмайым», – тип яҙа.\nБына ошондай патриот ир-егеттәрҙән төҙөлә инде 112-се Башҡорт атлы дивизияһы. Унда башта коммунистар һаны 12%, һуғышҡа ингәндә 32% тәшкил итә. Хәрбиҙәрҙең тәьминәтенә халыҡ күп өлөш индерә. “Башҡортостан буйынса кавдивизия төҙөү өсөн 13335 ат, 12311 дана амуниция, 1000 бот аҙыҡ-түлек, фураж әҙерләнде”, – тип яҙҙы үҙенең хәтирәләрендә билдәле шәхес Б.Мәмбәтҡолов.\nБыл патриотик халыҡ хәрәкәтенә баймаҡтар ҙа әүҙем ҡушылды. Баймаҡ ширпотребында (директоры У.Мансуров) мастер Ә.Вәлиев етәкселегендәге тегенселәр яугирҙәргә 200 тун һәм 250 кәпәс текте. Семеновск руднигы тимерлегендә тимерсе Юлдашбаев етәкселегендә ат дағалары, Темәс күнзаводында ат сбруйы, эйәрҙәр, хужалыҡтарҙа саналар, фургондар эшләнде, колхоздарға аҙыҡ-түлек тәьминәте өсөн айырым план бирелде.\nБылар барыһы ла үҙ нәтижәһен бирмәй ҡалманы. Баймаҡтар бирелгән планды арттырып үтәп, 1000 тун, 900 пар быйма, 5000 пар бейәләй, 10000 ҡулъяулыҡ, 6000 кисет тапшырҙы. Унан тыш тыл тәьминәте өсөн 250 пар саңғы, 100 хәрби фургон һәм сана, 500 баш ат ебәрелде.\n1942 йылдың март айында кавдивизияның штабынан ошондай рәхмәт хаты ебәрелә: “Председателю райсовета Назирову!\nКомандование 112-й Башкирской кавдивизии выражает большую благодарность за присланные подарки, и особо признательны за коня, преподнесенного комиссару дивизии...\n112-я Башкирская кавдивизия, закончив свое формирование, выступит как грозная сила, способная нанести сокрушительный удар врагу.\nКомандование дивизии заверяет Вас, трудящихся Баймакского района, что кавдивизия под руководством наркома обороны, любимого вождя народов т. И.Сталина оправдает высокое доверие башкирского народа и войдет в число передовых дивизий нашей доблестной Красной армии.\nКомандир 112-й Башкавдивизии М.Шаймуратов».\nХалыҡтың илһөйәрлек күтәрелеше көслө булды. Бына бер миҫал – Иҙрис ауылында йәшәүсе Ғәзизә Баймөхәмәтова үҙ көсө менән халыҡтан аҙыҡ-түлек, йылы кейемдәр йыйып, 1943 йылдың февралендә колхоздан ат һорап алып, 3 йөк әйбер тейәп, бер нисә кеше оҙатыуында Дим станцияһында торған һыбайлыларға (ире уҡытыусы Дауыт шунда хеҙмәттә булған) алып барып тапшыра.\nБаймаҡта кавдивизияны төҙөү, беренсе доброволец һалдаттарҙы йыйыу эше тамамланып, оҙатыу ваҡыты ла етә. Б.М. Мәмбәтҡолов үҙенең хәтирәләрендә былай тип яҙа:\n“Проводы бойцов превратились в мощную демонстрацию советского патриотизма. В Башкавдивизию из Баймакского района первые добровольцы 208 человек (всего свыше 500) были отправлены 8 декабря 1941 года в торжественной обстановке. Уходящие на фронт были построены на заводской площадке г.Баймака. Провожали собравшихся представители района, родные и близкие, учащиеся школ города. Состоялся митинг, выступавшие давали наказы, а воины дали клятву с честью выполнить их. Затем они на 27 автомашинах отправились до ст.Магнитогорск.\nСреди первых добровольцев были из Тубинска – 50 человек, из Сибайского рудника – 20, Темясовского сельсовета – 35, из Муллакаевского с/с – 20, Второго Иткулова – 8 человек и другие. Всего в рядах кавдивизии служили около 700 человек”.\nВКП(б)-ның Баймаҡ райкомы секретары М.Нәзиров дивизияның комиссары итеп тәғәйенләнә. Баймаҡтарҙан Б.М. Мәмбәтҡолов, Ҡ.Аҫылбаев, Х.Ҡотоев, Ҡ.Хисмәтуллин, Р.Әйүпов, Ф.Ҡотлоғужин, Ә.Әбүбәкиров һәм башҡалар эскадрон, взвод командирҙары булып хеҙмәт итте. Комсомол-партия эшен яҡташыбыҙ Ә.Абалов, И.Йәнбәков, М.Ғәлин, Р.Һағуманов, З.Вәлиев һ.б. алып барҙы. Кесе командирҙар булып М.Арыҫланов, Ғ.Сәйфуллин, И.Әбүталипов, М.Хәмитов хеҙмәт итте.\nЯҡташыбыҙ Тәфтизан Миңлеғолов батырҙарса һәләк булғас, уға Советтар Союзы Геройы исеме бирелде. Күптәр үҙ батырлыҡтары өсөн орден-миҙалдар менән бүләкләнде. Таулыҡай ауылы егете Баҡый Вәлиев 1943 йылдың 23 февралендә дивизияның Ҡыҙыл Байрағын дошмандың ҡыҙыу уты аҫтынан алып сыҡты. Уның был батырлығы ҙур хәрби ҡаһарманлыҡ билдәһе булып һанала.\nБаймаҡтар бына шулай итеп дивизияның еңеүҙәренә, даны күтәрелеүенә күп көс һалды. Дивизиянан 78 кеше Советтар Союзы Геройы исемен алды. Ә дивизияның үҙе Ленин, Ҡыҙыл байраҡ, 2 Суворов, Кутузов ордендары менән бүләкләнде.\nӘ мин үҙ сиратымда дивизияның 70 йыллыҡ юбилейы тулыуы айҡанлы тәҡдим итәм:\n1) Баймаҡ ҡойоу механика заводы клубында (Башҡорт атлыларын оҙатыу урыны) мемориаль таҡтаташ асырға һәм 8 декабрҙе иҫтәлекле дата тип рәсмиләштерергә;\n2) Бөйөк Ватан һуғышы геройҙарына арнап ҡуйылған элекке мемориаль комплексты яңынан реконструкциялап, дивизия яугирҙәренә арнарға;\n3) Элекке район хәрби комиссариаты урынлашҡан йорт урынына иҫтәлекле стела ҡуйырға.\nБатыр Вәлид исемендәге премия лауреаты,\nБашҡортостан Республикаһының почетлы крайҙы өйрәнеүсеһе.\n"Һаҡмар": Проблема күтәрәбеҙ\n«Әсәй! Әсәлек капиталына алынған өйөбөҙ ҡайҙа?»\n«Бер ҡыйырсыҡ икмәк булһасы!..»\nҠышҡы һыуыҡ көн. Асыҡ ишектән ҡурҡыныс аждаһалай булып ингән ап-аҡ туңдырғыс боҫҡа түҙмәй кескәй өс ҡыҙсыҡ ултырғыс башына менеп торҙо. “Өлкәне” – биш йәшлек апай бәләкәй туғандарын: “Хәҙер тәҙрәнән генә ҡарап торһаҡ, әсәйебеҙ тиҙ ҡайтып етә”, – тип йыуатҡан булды. Береһе – 2007, икенсеһе 2009 йылғы ғына булған балаларҙың уға яуап өндәшергә лә хәле юҡ. Һыуһаған-асыҡҡан балалар илауҙың да файҙаһы булмауын күптән яҡшы аңлай. Табалағы “ризыҡты” тағы ла ашап маташтылар. Юҡ, сейле-бешле, тәмһеҙ, ҡатып бөткән бутҡа булырға тейешле ашты кескәйҙәр ашай алмай шул. Шулай ҙа үҙәкте өҙөп алып барған аслыҡтан бер-ике ҡалаҡ йотҡан булдылар. Ә тамам хәлһеҙләнгән ике йәшлек ҡыҙыҡайҙың тамағынан сей тары үтмәне. Их, исмаһам, бер ҡыйырсыҡ ҡына икмәк булһа! Ҡыҙҙар биҙрәләге боҙҙо алып кимерҙе. Ә әсәй һаман юҡ та юҡ.( Read more...Collapse )\nӨс баланың тәҙрәнән ҡапланып ҡарап тороуын күреп ҡалған ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзалары тиҙ арала был йортҡа йыйылды. Өшөп бөткән ҡыҙҙарҙы йылытыу өсөн мейескә яғырға утын юҡ. Балаларҙың өҫтөндәге кейем бик насар, хатта ҡыҙ бала булһалар ҙа, майка-трусиктың нимә икәнен дә белмәйҙәр.\nАҡса... елгә осҡан!\n1984 йылғы әсәнең эсергә әүәҫ булыуын белгән ҡатындар уны эҙләй башлай. Иң аяныслыһы, ошо уҡ ауылда балаларҙың өләсәһе йәшәй, тик ул ейәнсәрҙәренең генә түгел, ә үҙ балаларының яҙмышына ла битараф. Тиҙҙән йәш ҡатындың әсәлек капиталының аҡсаһын алып, ҡалаға «теттерергә» сығып китеүе асыҡлана.\nБиш көн ҡайтмаған кәкүк әсәне көтөүҙән фәтүә юҡлығын аңлап, ҡатын-ҡыҙҙар советы был ғибрәтле хәл тураһында балаларҙы ҡурсыу һәм опекаға алыу бүлегенә, участка полицейскийына хәбәр итә. Кескәйҙәрҙе Сибай ҡалаһындағы социаль приютҡа алып китәләр. Приют хеҙмәткәрҙәре ҙур күҙле, сәстәре тулҡынланып торған ҡыҙҙарға ҡарап: “Йә, Хоҙай, ошондай матурҡайҙарҙы ла ташлағас!” – тип ҡуя.\nЙыуындырып, матур кейемдәр кейҙерелгән ҡыҙҙарҙың тамағын туйҙырғас, улар рәхәтләнеп уйнай башлай, йөҙҙәренә нур йүгерә. Эйе, кескәйҙәребеҙҙең бәхете өсөн күп кәрәк түгел шул.\n“Гастролдәренән” йөрөп ҡайтҡан әсә ҡыҙҙарҙың өйҙә булмауын белгәс, уларҙың ҡайҙалығын асыҡлай һәм кескәйҙәрен өшөүҙән, асығыуҙан йәки башҡа фажиғәле хәлдән ҡотҡарып ҡалған ҡатындарҙы... әрләй, ғәйепләй башлай. Уға ошо көнгә тиклем ейәнсәрҙәренең килеп хәлен дә белмәгән өләсәй ҙә ҡушыла. Әсәлек капиталы ла елгә осҡан булып сыға. Ҡатын әйтеүенсә, аҡсаны уның бер туған кейәүе тартып алған. Ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзалары: “Ә ни өсөн һин полицияға хәбәр итмәйһең? Улар аҡсаңды кире алып бирер”, – тиеүенә “Юҡ, ул былай ҙа ҡайтарасаҡ”, – ти.\nХәҙерге ваҡытта ошо ҡатын ҡылған ҡылыҡтары өсөн оялышынан нимә эшләргә белмәй, тип уйлайһығыҙмы? Яңылышаһығыҙ, ул балаларҙы үҙенә ҡайтарыуҙы... талап итә. Ҡышҡыһын балаларҙы бер нисә көнгә һыуыҡ өйҙә, аҙыҡһыҙ ҡалдырып китеү енәйәт түгел, тип уйлай ул. Уның фекеренсә, барыһында ла хәлһеҙләнгән кескәйҙәрҙе ҡотҡарып ҡалған ҡатындар ғәйепле. Хәҙерге ваҡытта ҡатын Баймаҡ ҡалаһында торлаҡ табып, ҡыҙсыҡтар менән шунда йәшәмәксе икән. Әлбиттә, ҡалала уға эҙ юғалтыу, аҙна һайын тикшереп торған ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаларынан ҡасыуы еңел буласаҡ. Фатирға бикләнгән кескәйҙәр тураһында кем белә? Йәш ҡатынға бында бер кем дә эсергә лә, үҙе яратҡан тормошто алып барырға ла ҡамасаулай алмаясаҡ.\nРиэлторға сират янамай\nӘсәлек капиталын ҡатын нимә өсөн һәм нисек алған һуң? Хөкүмәт тарафынан ошо сертификатҡа лайыҡ булған ҡатындар, уны алыуы ни тиклем ауыр, мәшәҡәтле, оҙаҡ ваҡытты талап итеүен яҡшы белә. Сөнки Пенсия фонды хеҙмәткәрҙәре һине тулыһынса тикшерә, үҙеңде лә, документтарыңды ла энә күҙәүенән үткәрә. Әсәлек капиталы ниндәй маҡсатта алына, ҡайҙа ебәрелә – барыһы ла ҡарала.\nОшо аҡсаға рәхәтләнеп типтереп йөрөгән ҡатын нисек әсәлек капиталын аҡсаға алмаштырған һуң? Бик еңел – риэлтор аша. Иғтибар итһәгеҙ, бәләкәй генә ҡалабыҙҙа риэлторҙар бик күбәйҙе. Яңыраҡ теркәү палатаһынан әлһерәп сығып килгән таныш апайҙы осраттым. “Бер ҡағыҙ өсөн, ышанаһыңмы – юҡмы, өс аҙна йөрөнөм. Бөгөн инеп ҡултамғамды ҡуйып, бер минут эсендә алып сыҡтым. Шуның өсөн күпме ваҡыт ыҙалаттылар. Хатта “Һәнәк” журналына “203-сө кабинет төбөндәге уйланыуҙар” тигән фельетон яҙып ебәрәйемме тип уйлайым. Анау, риэлтор тигән нәмәләр инеп ултырып ала ла, ике-өс сәғәт буйы сыҡмайҙар. Баҡһаң, кешеләрҙән документтар йыйып алып, әсәлек капиталының документтарын үткәрәләр. Ә беҙ, ябай кешеләр, кабинет төбөндә ултырабыҙ. Бер кеше инеп киткәс, тиҙ була тип уйлайһың, ә ул риэлтор булып сыға. Улар теркәү палатаһы кешеләре менән дә таныш, бер-бер артлы сиратһыҙ инеп, кабинетҡа йәйелешеп ултырып алалар. Бөгөн ошо кабинет төбөндә ултыра торғас, сираттағы кешеләр үҙ-ара талашып киттек. Хәҙер уңайһыҙ. Бына бит улар беҙҙе ниндәй хәлгә еткерә! Шул риэлторҙар өсөн айырым ҡабул итеү көнө эшләһәләр була бит инде. Әллә кешеләрҙе үлемесле итеп талаштырыуҙан йәм табалармы икән?” – тип ҡайғы-хәсрәттәре менән уртаҡлашты ул.\nЫсынлап та, әсәлек капиталын аҡсаға алмаштырыуҙы еңел кәсепкә әүерелдергән риэлторҙар бар ерҙә сиратһыҙ үтә, үҙҙәренә түләнгән 60-120 мең һумды тулыһынса аҡлай. Балаларын ташлап, юҡҡа сыҡҡан ҡатындың да “өй һатып алыуы” асыҡланды. Йорт Баймаҡта урынлашҡан, унда йәшәгән кешеләр бер ҡайҙа ла күсенергә йыйынмай.\nЭйе, әсәлек капиталына сертификат тапшырыу хәүефле социаль төркөмгә ингән ҡатындарҙың бала табыуына килтерҙе. Дауаханаға иҫерек килеш килтерелеп, үҙенең сабыйға ғүмер биргәнен белмәй ҙә ҡалған “әсәләр” ниндәй тәрбиә бирә ала? Уларҙың күбеһе риэлторҙарға йөҙ мең һумын йәлләмәй биреп, ҡалған аҡсаһын кәйеф-сафа ҡороуға тотона. Хөкүмәттең ишле ғаиләләргә ярҙам итергә теләк белдереүе бынан ошондай алама күренештәрҙе лә барлыҡҡа килтерҙе.\nӘсәләре ҡаланан ҡайтҡансы үлемесле була яҙған матур ҡыҙсыҡтарҙың яҙмышы әлегә хәл ителмәгән. Беҙҙең районда был бер генә осраҡ булмауы күңелде бигерәк тә әрнетә. Әсәлек капиталы бирелгән саҡта, Әсәй булырға теләгән өсөн генә түгел, ә аҡса алыу өсөн бала табыусылар ҙа буласаҡ. Ошо сертификатты аҡса итәм тип бер-береһенең өйөн “һатып алып” күпме туған, күрше-тирә талашты, талаша?! Былар хаҡында беҙ барыбыҙ ҙа яҡшы беләбеҙ, тик өндәшмәйбеҙ генә. Тик беҙҙең өнһөҙлөгөбөҙ арҡаһында ас-яланғас, кәрәкһеҙ, артыҡ балалар ғына артыуын аңламайбыҙ...\nМәҡәләлә хәл-ваҡиға ниндәй ауылда барыуын, изге эш башҡарып йөрөгән ҡатындарҙың исем-шәрифтәрен күрһәтмәнек. Сөнки бөгөн уларға балаларҙы ҡотҡарған өсөн күп алама һүҙҙәр, әшәкелектәр ишетергә тура килә. Шулай ҙа әсәләре ташлап киткән сабыйҙарға, ҡараңғы төндә бер ҡотолоу нуры булып барып инеп, ашатҡан, ғәзиз булырға тейешле кешеләренең ҡаты бәғерлегенән өшөгән кескәй йөрәктәрен йылытҡан, мәрхәмәтле һәм миһырбанлы был апайҙар алдында баш эйге килә.\n1880 йылда миллионер Рәмиевтар беҙҙең Күсей ауылында мәҙрәсә төҙөтә. Ул 1881 йылда асыла. Дини һабаҡтар менән берлектә яңы дәрестәр ҙә индерелә. Халыҡ педагогикаһы нигеҙендә ҡоролоп, грамотаға өйрәтеүгә, тәрбиә эшенә иғтибар бүленгән. Был 1920 йылда мәғариф буйынса халыҡ комиссариаты статистик бүлеге тикшеренеүҙәрендә күрһәтелгән.( Read more...Collapse )</div>


Ҡунаҡҡа киләм! » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Ҡунаҡҡа киләм!\n“Торатау” конгресс-холында республика Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға Мөрәжәғәтнамә менән сығыш яһаны. Мөһим сараға ул ике йыл элек Ырымбурҙан Мәсетле районының Түбәнге Бобин ауылына “Ауыл табибы” программаһы нигеҙендә күсеп ҡайтҡан Сәлмаевтар ғаиләһен дә саҡырғайны.\n“Йыл дауамында дауахана уларға ҡуртымға алған йорттары өсөн түләп торған. Ә әле йәштәр программа сиктәрендә миллион һум алып, үҙҙәре йорт төҙөй. Һеҙҙең өсөнсө бала көткәнегеҙҙе беләм, ул үҙенең тарихи тыуған ерендә донъяға киләсәк тәүге сабыйығыҙ буласаҡ. Саҡырһағыҙ, ҙур теләк менән килеп, нисек урынлашҡанығыҙҙы ҡарап китәсәкмен”, – тине Радий Фәрит улы.\nЕтәксе белдереүенсә, төбәктә медицина кадрҙарына ҡылыҡ. Бөгөн 1300 самаһы табип талап ителә. Ул йәш белгестәргә күрһәтеләсәк ярҙам һәм льготалар тураһында һөйләне. Иң мөһимдәренең береһе – торлаҡ. Радий Хәбиров йәш белгестәрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү йәһәтенән яңы республика программаһын эшләргә тәҡдим итте. Уға ярашлы, ҡуртымға алынған торлаҡты аҙаҡ һатып алыу мөмкинлеге булдырылырға тейеш.


Тыуған ауылым – Ишәйем\n7 Апрель , 11:50\nАуылымдың тәбиғәте бик бай һәм матур. Ишәйҙең көньяғында тыуған яғыбыҙҙың ғорурлығы – Торатау, ә төньяҡ-көнбайышында Ҡуштау, Йөрәктау шихандары урынлашҡан. Был тауҙар 260 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән. Белгестәр әле һаман да уларҙа боронғо хайуан, ҡабырсаҡ, мәрйендәрҙең өлөштәрен таба.\nЙәмле ауылымдың уң яғында Ҡыҙҙар, Осҡон, Ҡыҙылташ тауҙары теҙелеп киткән. Тәүге тауҙан үрҙәрәк Александр йырыны ла бар. Был урындың атамаһы элек ошо урында йәшәгән урыҫ байының исеменән килеп сыҡҡан. Әле был ерҙәрҙә боронғо өйҙәрҙең нигеҙ таштары ла табыла, тиҙәр.\nБеҙҙәге Ишәй мәмерйәләренең оҙонлоғо – 1002 метр. Ауылыбыҙҙың данлыҡлы урындарын күрергә башҡа яҡтарҙан да туристар килә.\nИшәй ауылының килеп сығыу тарихы бик ҡыҙыҡлы. Уҡытыусы апайҙарым менән әңгәмәләшкәндән һуң, бик күп мәғлүмәт белдем.\nАуыл 1800 йылға тиклем барлыҡҡа килгән, тигән фараз йәшәй, шулай булғас, уға 200 йыл самаһы, тип иҫәпләнә. Бер мәғлүмәт буйынса, 1700 йылдарҙа беҙҙең яҡҡа Умраз Ишәев исемле кенәз ер һатып алырға килә. 1776 йылда батшабикә указы менән уға ҙур ғына биләмә бирелә. Ағиҙелдең һул яҡ ярынан, әлеге Стәрлетамаҡ районының Күсәрбай ауылынан Уҫылыға тиклем, уң яҡ яры буйлап Үрнәк, Шахтау, Восток, Ҡарайған ауылына тиклем уның ерҙәре һаналған.\nИшәй ауылының тәүге нигеҙ һалыусылары Һәләүек яры буйына килеп төпләнә. Улар был урынды бик уңайлы тип таба. Ауылдың тирә-яғында урман һәм болондар булыуы күңелдәренә бик ята.\nИшәевтар ауылға нигеҙ һалыуҙан башлап XIX быуатҡа тиклем ауылда тик башҡорттар йәшәгән. Һуңғараҡ әлеге быуаттың урталарында татарҙар ҙа килеп төпләнә. Ошонан һуң ауыл башҡорт һәм татар яғына бүленә. Ауылдың бер яғында – 1840 йылда, ә икенсе яғында 1912 йылда мәсет һәм мәҙрәсә төҙөлә. Шулай итеп, ауылым ҙурая һәм матурлана.\nИшәй мәктәбенең IX синыф уҡыусыһы.


Баймаҡ районы - әүлиәләр төбәге\nБыл турала Кипрҙан килгән юғары ҡунаҡ Солтан Әүлиә шәйехтең улы Мөхәммәт Назим Хаккани билдәләне.\nИмсе, мәғрифәтсе, философ Ғабдулла Сәиди ерләнгән Муллаҡай ауылы зыяратына халыҡ төрлө төбәктәрҙән йыйылды. Улар барыһы ла Солтан Әүлиә шәйехтең улы Мөхәммәт Назим Хаккани менән осрашырға тигән ышаныс менән килгән. Донъя әүлиәләре остазы тип иҫәпләнгән шәйехтең әсәһе башҡорт булған. Шуға күрә шәхес былтырғы килеүендә урындағы халыҡтың көнкүреше менән ныҡлап ҡыҙыҡһынды. Әммә күптән түгел Нәзим Хаккани вафат булыу сәбәпле, вәкәләттәрен улы Солтан Мәхмәт Әҙил ҡабул иткән. Диндарҙар уның да дауалау көсөнә эйә булыуына инана. Шуға күрә уның менән осрашырға күрше төбәктәрҙән дә килгәндәр.\nМәртәбәле ҡунаҡ Байым ауылында ерләнгән Байым Динибәковтың ҡәберендә булды. Изге кеше, дауалау көсөнә эйә әүлиәнең ҡәберенә ғәрәп һәм башҡорт яҙыуҙары менән аҡ таш беркетелгән. Мөжәүир хәҙрәт ерләнгән Манһар ауылына меңәрләп кеше йыйылды. Улар барыһы ла шәйехте күреү, әүлиә рухына доға ҡылыуҙы бурысы һанай. Мәүләнә Әүлиә Шәйех Мәхмәт төбәктә әүлиәләр күп булыуын билдәләне.


Башҡортостан Рәсәйҙең ун иң үҫешкән төбәге иҫәбенә инә // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБашҡортостан Рәсәйҙең ун иң үҫешкән төбәге иҫәбенә инә\n10:36, 5 сентября 2013 Иҡтисад\nБашҡортостан Рәсәйҙең ун иң үҫешкән төбәге иҫәбенә инә. Был төбәктәр араһында шулай уҡ Татарстан, Мәскәү ҡалаһы һәм өлкәһе, Ханты-Манси автономиялы округы, Краснодар һәм Красноярск крайҙары инә. Был хаҡта Башҡортостан юлдаш телевидениеһы каналында тура эфир барышында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов хәбәр итте.\nРеспублика башлығы билдәләүенсә, күрһәткестәргә ҡарап, Башҡортостан яҡынса бишенсе-етенсе позицияларҙы биләй.\n— Рәсәйҙә 83 төбәк барлығын һәм беҙҙең тәүге унау иҫәбендә булыуын оноторға ярамай. Был рәсми мәғлүмәттәр. Беҙ ысынлап та яҡшы эшләгәнебеҙҙе тоябыҙ. Ҡалаларҙы төҙөкләндереү, уларҙа уңайлы йәшәү шарттары булдырыу күрһәткестәре буйынса ла, минеңсә, алға табан ышаныслы барабыҙ, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Башҡортостан Президенты.\nУның һүҙҙәренсә, үткәрелгән социологик һорау алыуға ярашлы, Башҡортостанда тормош яҡшыра тип иҫәпләгән кешеләр һаны бындай фекерҙе инҡар иткән кешеләрҙән 40 процентҡа күберәк.\n— Кешеләр оптимист була башланы. Әлбиттә, хәл ителмәгән мәсьәләләр күп. Ҡайһы бер йүнәлештәр, мәҫәлән, инновациялар, технопарктар, ирекле иҡтисади зоналар, ҙур халыҡ-ара ваҡиғалар йәһәтенән башҡаларҙан ҡалышабыҙ икән, был айырма ҙур түгел. Беҙ – үҫеш процесында. Үҙебеҙ өсөн үҫеш стратегияһын билдәләнек, һәм республикабыҙҙың киләсәге яҡты булырына ышанам, — тине Башҡортостан Президенты.\nТеги: бр президенты,социаль-иҡтисади үҫеш,рейтингтар


Яңауыл районында яңы мәктәп үҙ ишектәрен асты | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n02 сентября 2015 — 15:28\nУл 120 урынға иҫәпләнгән. Быйылғы белем көнө Борай районы өсөн дә айырыуса иҫтәлекле булды. Илдан Латыпов быйыл беренсе класҡа уҡырға барған. Тәүге көндә үк уға урындағы мәғариф идаралығы исеменән бүләк тапшырғандар. Малайҙың ҡыуанысының сиге юҡ. Етмәһә, ул яңы мәктәптә уҡыясаҡ. Мәктәп 120 балаға иҫәпләнгән. Әле 103 уҡыусы белем ала, уларҙың 13-сө яҡын-тирәләге ауылдарҙан. Күрше ауылдан белем усағына балаларҙы автобус йөрөтә.Донъя иҡтисади көрсөк кисереүгә ҡарамаҫтан, Башҡортостан социаль йөкләмәләрен тулыһынса үтәп килә. Балалар баҡсалары, дауаханалар төҙөлә, юлдар һалына. Яңауыл районы Һыуһаны-Ябалаҡ ауылында асылған ике ҡатлы мәктәп быға дәлил.Беренсе тапҡыр парта артына ултырған малай һәм ҡыҙҙар өсөн был көн айырыуса иҫтәлекле. Беренсе класҡа килгән Илдан Латыпов кеүек тағы ла 12 балаға матур бүләктәр алып һөйөндө. Яңы мәктәп асылыу менән мөмкинлектәр ҙә киңәйә. Балаларға дәрестән һуң шөғөлләнергә иркен спорт һәм концерт залы бар. Тимәк, уҡыусылар буш ваҡыттарын юҡҡа үткәрмәҫ тигән ышаныс бар.Борай районы Кәшкәләү мәктәбе уҡыусылары өсөн дә быйылғы белем байрамы иҫтәлекле булды. Балалар патриотик юҫыҡта тәрбиәләнеп үҙҙәренең тарихын белеп үҫәсәк. Ошо ауылда тыуып үҫкән Советтар Союзы геройы Закиров Әхмәт Закир улына таҡтаташ асылды.Уҡытыусылар әйтеүенсә, бындай мәктәптә белем алған, үҙ ауылы геройҙарын белеп үҫкән уҡыусыларҙың дөрөҫ тәрбиә алырында һәм үҙ иленең патриоты булырында шик юҡ.


28 Ғинуар 2019, 12:09\nҺаулыҡ мәсьәләһендә шаярыу урынһыҙ. Кеше тормошондағы иң кәрәкле ғәмәл булараҡ, уны һаҡлау һәм яҡлау зарур. Был мәсьәлә дәүләттең дә иғтибары үҙәгендә: йыл һайын граждандарҙың билдәле бер категорияһы өсөн диспансерлаштырыу ойошторола. Миҫал өсөн, быйыл 1920, 1923, 1926, 1929, 1932, 1935, 1938, 1941, 1944, 1947, 1950, 1953, 1956, 1959, 1962, 1965, 1968, 1971, 1974, 1977, 1980, 1983, 1986, 1989, 1992, 1995, 1998 йылдарҙа тыуған Рәсәй граждандары әлеге сарала ҡатнаша ала.\nБушлай үткәрелгән комплекслы медицина тикшереүе 18 йәштәгеләр һәм унан өлкәнерәктәр өсөн, уларҙың социаль хәле, йәғни уҡып йөрөүе йәки эшләү-эшләмәүе мотлаҡ түгел. Сараның төп маҡсаты: сирҙәрҙе һәм хәүеф факторҙарын башланғыс этапта асыҡлап, дауалауҙы ваҡытында башлау. Билдәле булыуынса, сирҙәрҙе иҫкәртеү күпкә отошло, ә инде организмды зарарлаған ауырыу менән көрәшеү күпкә сығымлы ла, һөҙөмтәһе лә билдәһеҙ. Тап ваҡыты үткәреп ебәрелгән сирҙәр инвалидлыҡҡа килтереүҙең йәки халыҡтың ваҡытынан алда мәрхүм булыуының төп сәбәбе булып тора.\nДиспансерлаштырыу үтеү өсөн паспорт һәм мотлаҡ медицина страховкалау полисы кәрәк. Ошо документтар менән теркәлеү урынындағы поликлиникаға (граждан ошо дауалау учреждениеһына ваҡытлыса беркетелгән булһа ла ярай) мөрәжәғәт итергә кәрәк. Төплөрәк мәғлүмәтте регистратурала, йәки медицина иҫкәртеүе кабинеттарында алырға була. Бының өсөн алдан яҙылыу кәрәк түгел.\nДиспансерлаштырыу күләме ярайһы уҡ ҙур, ул пациенттың йәшенә, енесенә ҡарап билдәләнә. Тәүге этапта анкета тултырыу ҡаралған, унда пациент үҙенең һаулығы тураһындағы мәғлүмәт менән бүлешә. Кешенең буйы, ауырлығы, ҡан баҫымы, күҙҙәренең осҡорлоғо һәм башҡа үҙенсәлектәр асыҡлана, шулай уҡ анализдар тапшырырға ла тура киләсәк. Электрокардиография (ЭКГ), ҡатын-ҡыҙҙар өсөн маммография үтеү ҙә ҡаралған.Аноним рәүештә ВИЧ-инфекцияға тикшереү үтергә була.\nПациентта инфекцияһы булмаған хроник сирҙең, йәрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарының билдәләре төҫмөрләнһә, табип уны диспансерлаштырыуҙың икенсе этабына ебәрә.


Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры «Урал батыр» эпосы буйынса башҡорт телендә спектакль әҙерләй\nСпектакль февраль айында рус телендә сәхнәләштерелгәйне. Башҡортса әкиәттең премьераһы 4 июлгә тәғәйенләнгән.\nӘлегә театрҙа Мәскәү хореографы Ирина Филлипова етәкселегендә репетициялар уҙа. Ирина Фиппова оҙаҡ йылдар Башҡортостанда эшләй, шуға ла башҡорт теле һәм мәҙәниәте менән ул яҡшы таныш. Әкиәт-спектаклдә халҡыбыҙҙың милли үҙенсәлектәр һәм заманса технологиялар оҫта аралаша. Лазер проекцияһы, ҡом сценографияһы ҡулланыла. Киләсәктә театрҙың ҡуйыусы режиссеры Альберт Имаметдинов, әкиәтте инглиз һәм төрөк телдәрендә лә сәхнәлләштерергә уйлай.


Ир-ат – донъя тотҡаһы, ҡатын-ҡыҙ – уның биҙәге | Йәншишмә\nРифа Зәйет ҡыҙы Белорет районының Шығай мәктәбендә 38 йыл балаларға математиканан белем бирә. Баҫалҡы холоҡло, кешене тыныс, иғтибарлы тыңлай белгән, уҡыусыларға талапсан һәм итәғәтле уҡытыусының абруйы ҙур була. Балаларға төплө белем биреү өсөн ул һис ваҡыт менән иҫәпләшмәй. Егәрле уҡытыусы ғаиләһендә лә – өлгөлө әсәй, уңған хужабикә. Тормош иптәше Рәсүл Абдулхаҡ улы менән матур тормош ҡороп, бынамын тигән ике ул һәм ҡыҙ үҫтерәләр. Барыһы ла юғары белем ала. Ҡыҙҙары әсәһе юлынан китеп, уҡытыусы һөнәрен үҙләштергән. Ғаиләһе менән Мәләүез ҡалаһында йәшәйҙәр. Мәктәптә башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. Бер улдары Белорет ҡалаһында геодезист булып эшләй. Бына тигән ғаиләһе бар. Олатай-өләсәйҙәрен ҡыуандырып, ике ейән-ейәнсәрҙәре үҫеп килә.\nӘлеге көндә Рифа инәй менән Рәсүл олатай хаҡлы ялдалар. Шулай булһа ла, ҡул ҡаушырып ултырмайҙар. Кәртә тултырып мал, ҡош-ҡорт тоталар, баҡса үҫтерәләр. Уңғанлыҡтары, тырышлыҡтары менән йәштәргә үрнәк булып торалар. Ялға ҡайтҡан балаларын һағынып көтөп алалар һәм изге фатихалары менән оҙаталар. Мин уларға ҡарап һоҡланып бөтә алмайым. Алдағы тормош юлында бәхетле ҡартлыҡ, балаларының шатлыҡ-ҡыуаныстарын күреп, оҙон-оҙаҡ йәшәүҙәрен теләйем.\nЕгор ЛОМАЕВ, V синыф уҡыусыһы.\nТатыулыҡҡа ни етә?! »


1909 йылдың 5 декабрендә билдәле рус яҙыусыһы Николай Павлович Задорнов донъяға килгән, Алыҫ Көнсығышты үҙләштереү, ергиҙәрҙәрҙең батырлығы тураһындағы билдәле тарихи романдар циклы өсөн уға Сталин премияһы тапшырыла.\nБала сағында уҡ Николай Задорнов яңы ерҙәр асырға, Арсенье в һәм уның тоғро дуҫы Дерсу Узала һуҡмаҡтары буйлап үтергә\nхыяллана. Хыялы тормошҡа аша. Ул Пензала ветеринар\nғаиләһендә донъяға килә. Бала сағын Себерҙә үткәрә. Читала туғыҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, Владивостоктың Көнсығыш институтына уҡырға инә. Яҙмыш ҡушыуы буйынса бер ни сә йыл дауамында Себер һәм Алыҫ Көнсығышта, Урал театрҙарында актер булып эшләй.\nОшонда Задорнов үҙе өсөн яңы ер - Башҡортостанды аса.\nЯҙыусы беҙҙең яҡтарҙан алған тәьҫораттары менән уртаҡлашырға ярата:\n- Башҡортостанға мин үҙенсәлекле һөйөү тойғоһо һаҡлайым. Һәм бында бик аҙ ваҡыт йәшәүемә ҡарамаҫтан, ул минең хәтеремдә ҙур урын биләй: сөнки ижади биографиямдың мөһим өл өшөнә бәйле.\nӨфөгә минең актер булараҡ килеүемде күптәр хәтерләмәйҙер ҙә инде ( был утыҙынсы йылдарҙа булды). Рус драма театры сәхнәһендә уйнаным, уның менән бергә Белоретҡа гастролдәргә сыҡтым һәм был төбәктең кеше аяғы баҫмаған, үҙемдең тыуған яғым - Байкал аръяғын хәтерләткән тәбиғәтенә хайран ҡалып,\nшунда тороп ҡалдым (был 1935 йылда булды).\n... Белоретҡа тәүге тапҡыр килгәндә мине был ҡалала бөтә нәмә таң ҡалдырҙы. Айырыуса домна мейестәре гөрләгән\nзаводтар. Унда һөт кеүек ҡорос ҡайнай, мейестәр эргәһендә зәңгәр күҙлек беркетелгән киң эшләпәле кешеләр эшләй.\nҠала уртаһында ҙур быуа йәйелеп ята. Ҡаланы тирә - яҡтан урман менән ҡапланған бейек тауҙар уратып алған...\nНиколай Павлович Задорнов Белоретты үҙенең "ижади бишеге " тип атай. Бында "Белорет эшсеһе" гәзитендә ул үҙенең журналист эшмәкәрлеген башлап ебәрә.\nЯҙыусы үҙе был турала түбәндәгеләрҙе һөйләй:\n- Гәзит мөхәрририәте мине Әүжәнгә алтын приискыларына командировкаға ебәрҙе. Һаҡаллы кешеләр гөрләп аҡҡан инештә\nалтын йыуа. Приискынан ҡайтышлай мин тимер рудаһы сығарған урында ла булдым. Тәүге очерктарым руда ҡаҙыусылар һәм алтын йыуыусыларға арналды.\n... 1936 - 1937 йылдарҙа Өфөлә "Красная Башкирия" гәзитен дә эшләгән ваҡытта Николай Павлович ҡыҙыҡлы сәфәрҙәрҙә йыш була. Яңы очерктар яҙа, яңы тәьҫораттары менән уртаҡлаша, әммә тәүгеләре уның өсөн иң ҡәҙерлеләре булып ҡала.\nБелорет Задорнов өсөн ысынлап та ижади бишек ролен үтәй. 1937 йылда бында ул башҡорттар һәм тау эшселәренең бергә\nкөрәшеүе тураһында үҙенең тәүге тарихи повесын яҙа (ул 1956 йылда баҫыла).\n- Повестың сюжеты Башҡортостанда барлыҡҡа килде\n(геройҙарымдың прототиптары Белоретта йәшәй ине). Шунда уҡ яҙылды ла. Әйткәндәй, үҙ ғүмеремдә тәүге художество әҫәре\nбулыуға ҡарамаҫтан, ул еңел яҙылды.\nПовеста һүрәтләнгән ваҡиғалар ун туғыҙынсы быуаттың икенс е яртыһында бара. Унда Көньяҡ Уралда тау - руда заводтары эшселәре һәм ярлы башҡорттарҙың революцион хәрәкәте тураһында бәйән ителә. Үҙәк урында - изге күңелле башкиҫәр Мәғәсүм һәм оҫта Гурьяныч, уларҙың дуҫлығы. Мин халыҡты\nяҡлаусыларҙың тере, тулы ҡанлы образын булдырырға теләнем. Крайҙың тарихы буйынса архив материалдары менән ентекле таныштым, башҡорттарҙың көнкүрешен, ғөрөф - ғәҙәттәрен\nПовесть үҙ ваҡытында "Советская Латвия" әҙәби альманахынд а нәшер ителә, "Йәш гвардияла" айырым баҫма булып сыға. Һәм\nбына Өфөлә сығасаҡ. Был минең өсөн ҡыуаныслы ваҡиға...\nҺуғыш алдынан уның "Амур - батюшка" тип аталған романыны ң беренсе өлөшө баҫыла. Был ваҡытта ул нанай ауылдары буйлап\nкүп йөрөй, "Далекий край" романы өсөн материал йыя. Үҙ ғүме ре эсендә Николай Задорнов күп әҫәрҙәр ижад итә. Улар хаҡынд а "Әҙәби энциклопедиянан" уҡып белергә мөмкин.\n1946 йылдан башлап яҙыусы Ригала йәшәй һәм эшләй. Барыбыҙға ла яҡшы билдәле талантлы юморист - сатирик Михаил Задорнов та ошонда тыуа. Әммә 1992 йылда уның "Аргументы и факты" гәзитенә биргән интервьюһында юморға ишара ла юҡ.\n- Минең өсөн Рига, Юрмала көс биреүсе урын булды. Хәҙер мин Латвияла булырға яратмайым, әсәйемдең хыялы - Риганан китеү. Атайым күптән түгел генә шунда вафат булды, йәғни уны бер нисә сәбәп ҡәбергә һалды тип әйтеү дөрөҫөрәк булыр. Беҙҙең фатирға бер юлы өс хужа табылды, йәнәһе, ҡырҡынсы йылдарға тиклем улар бында йәшәгән. Был әфәнделәр коммуналь фатирҙа йәшәгән, буғай, тигән тәьҫорат ҡала.\nӘммә иң мөһиме, беҙ ҡапыл ғына был илдә сит кешеләргә әйләндек...


Байҙар арта, хаҡтар арта, крәҫтиән шым ғына үҙ йөгөн тарта… » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Новости » Сәйәсәт » Байҙар арта, хаҡтар арта, крәҫтиән шым ғына үҙ йөгөн тарта…\nНиһайәт, оҙайлы ҡышҡы ялдар тамамланды, йәмәғәт. Иң мөһиме – яңы йыл именлектә-тыныслыҡта башланды. Ниһайәт, тиеүемдең дә сәбәбе бар: әлбиттә, эштән ял итергә кәрәк-кәрәклеккә, тик беҙҙәгесә, Рәсәйҙәгесә түгел. Ауылда, ярай, бер ҡасан да ял юҡ – һәр кемдең үҙ хужалығында мәшәҡәттәре булып тора. Бына ҡалала, кем әйтмешләй, арт яҡты диванға йәбештереп, көндәр буйы телевизорға текәлеп ятыу, ай-һай, еңел түгел. Эйе, тап ошо һүҙҙәр йыш ишетелде был көндәрҙә. Ҡәрҙәш халыҡтың бер бик ҡыҙыҡ ҡына көлкө театры бар. Шуның бер сығышындағыса, “ашап, йоҡлап, сүп сығарып” ҡына әллә күпме ваҡытын әрәм итте, буғай, күптәр.\nБер башлағас, яҙып бөтөрәйем инде – телевизорҙан барған ҡабатлауҙарҙы ҡарау ялҡытты. Үҙәк каналдарҙа дауамлы фильмды тотош көнө буйына һуҙып күрһәтеп ҡотолһалар, үҙебеҙҙең Башҡортостан юлдаш телевидениеһы былтырғы, элекке йылғы, унан элекке йылғы программаларҙы ҡабатланы. Ярай әле бер аҙ йәштәр командалары араһында хоккей буйынса донъя чемпионаты ҡотҡарҙы.\nРәсәй кино белгестәре һәм тәнҡитселәре гильдияһының идара ағзаһы Ольга Галицкая белдереүенсә, тамашасыларға “йәнле” эфир етмәне. “Был публиканы ихтирам итмәүҙе белдерә. Телевидение халыҡты әллә нисә мәртәбә ҡабатланған элекке совет фильмдары йә сериалдар менән “һыйланы”, − тигән, ризаһыҙ ғына йөҙөн һытып.\nНиндәйҙер яңылыҡ көткәйнек тә… Ярай, беҙҙә бөтәһе лә шәп, тип йылмаяйыҡ та, артабан йәшәйек. “Сәйәсәт кенә түгел” рубрикаһы быйыл да дауам итә. Ошонда ғына бер аҙ “семетештереп” алмаһаҡ, тиеүем дә.\nРизаһыҙ тигәндән, йыл башланғанда үткәненә лә йомғаҡ яһала бит, халыҡтың Хөкүмәткә ниндәйерәк дәғүәләр менән йышыраҡ мөрәжәғәт итеүен асыҡлағандар. Премьер-министрыбыҙ Дмитрий Медведевҡа йылдың һуңғы аҙналарында килгән хаттарҙың йөкмәткеһен бик ныҡ анализлап, белгестәр һығымта сығарған. Кешеләр айырыуса поезға хаҡ артыуға, Пенсия фондынан “бәхетле хаттар” туҡталыуына, йорттарҙа һалҡын булыуына зарланған.\nАҡ йортҡа, Медведевтың шәхсән үҙенә күбеһенсә Мәскәү халҡы яҙған, уларҙан ҡала − Карелия һәм Чукоткала йәшәүселәр. Иң күп ялыу чиновниктар өҫтөнән. Йәнә лә насар юлдар менән коммуналь хеҙмәттәргә ныҡ дәғүә белдерелгән. Октябрҙә, мәҫәлән, Премьерға күп кеше хеҙмәт хаҡына бәйле хат ебәргән. Анығыраҡ әйткәндә, эш хаҡының түбән булыуы күптәргә оҡшамай. Бындай хаттар буйынса Сахалин өлкәһе алда тора икән.\nНоябрҙә килгән 20013 мөрәжәғәттең сиреге торлаҡҡа ҡағылышлы булған (шул иҫәптә − ипотека һәм торлаҡ сертификаттары алыуҙың ҡатмарлылығы, ятаҡтарҙың насар эшләүе, коммуналь түләүҙәрҙең юғарылығы).\nСәйәси репрессиялар ҡорбандарына компенсация түләү буйынса яҙмалар күп алынған.\nОҙон һүҙҙең ҡыҫҡаһы шул: иң мөһим 100 самаһы хатты Дмитрий Анатольевич, ныҡ ҡына ҡарап сығып, үҙ контроленә алған. Меңәрләгән мөрәжәғәттән йөҙөн ентекле тикшереү үҙе үк күп нәмә хаҡында һөйләй түгелме? Бынан тыш, халыҡ дәғүә белдергән вазифалы кешеләрҙең байтағы яуаплылыҡҡа тарттырылған, ти. Хаттар яҙығыҙ, дуҫтар, йөҙ иҫәбенә инеп ҡалырға тырышығыҙ.\nАрттыҡ… бер байға!\nЙөҙ мең, миллиондар тураһында һүҙ сыҡҡас, шуны ла әйтмәй булмай – Рәсәй граждандары араһында “елле” генә бер бай барлыҡҡа килде. Эйе, эйе, яңы ғына беҙҙең ил паспортын алған Жерар Депардье хаҡында һүҙ. Билдәле француз актеры үҙ илендәге ғәләмәт юғары һалымдарҙан ошондай юл менән ҡасты.\nӘгәр белһәгеҙ, Францияла байҙарҙың йыллыҡ килеме бер миллион евронан артһа, һалым 75 процент (беҙҙә һиңә лә шул 13 процент, миңә лә, тип әйткәндәрҙер әле Жерар әфәндегә). Мордовияла “почетлы” тигән исем атап, милли кейем кейҙерҙеләр, Саранскиҙың ҡап уртаһынан фатир ҙа бирҙеләр, буғай. Хәҙер Төмәндең ҙур драма театры етәкселеге француз актерын 16 мең һум оклад менән эшкә саҡыра, имеш. Бельгия гражданы буласаҡ икән, тигән хәбәр ҙә йөрөй. Аңлап та етмәйбеҙ әле – был бай Рәсәйгә кәрәкме, юҡмы? Бер яҡтан, донъя кимәлендә танылған шәхесебеҙ булыу һәйбәт инде.\nДепардьеның үҙ иленән китеү сәбәбе юғары һалымдарҙа икәнен белдереп яҙған декларацияһына француздарҙың интернет ҡулланыусыларының 70 проценты теләктәш булыуын белдергән.\nРәсәй паспортын бай әфәндегә Президентыбыҙ Владимир Путин үҙе тапшырҙы. Шуныһы ла бар: актер “Григорий Распутин” фильмында төп ролде уйнай. Әле кинотаҫма экранға сығыуын-сыҡмаған, әммә тиҙҙән уны күрербеҙ.\nБылай һәләтле актер инде ул яңы ватандашыбыҙ. Тик бына ноябрҙә генә иҫерек килеш мотоцикл йөрөткәндә йығылып, полицияға тотолған. Хәҙер уны Париж суды саҡырып ята.\nДепардьеның беҙҙеке булыуынан һуң Францияның тағы бер билдәле актеры Брижит Бардо Рәсәйгә күсеп килергә теләк белдергән. Йәнәһе, властар туберкулез менән сирләүсе ике филде үлтерһә, ул иленән китәсәк. Ханым Францияның йәнлек-хайуандар зыяратына әүерелә барыуын әйткән, ә Путин, уныңса, ҡош-ҡорт, йәнлектәр өсөн күп нәмә эшләй.\nФранцияла Жерарҙың Рәсәй гражданлығын алыуы беренсе яңылыҡтар рәтендә йөрөнө. Хатта хөкөм ителгән “Пусси Райт” (“Pussy Riot”) панк-төркөмө ҡыҙҙарын Депардье, Бардо, йырсы Мирей Матьеға алмаштырырға ла тәҡдим яңғыраны.\nДепардье әфәнде илебеҙ журналистарына асыҡ хат менән мөрәжәғәт итеп, Рәсәйҙе, уның мәҙәниәтен, Президентын яратыуын белдерҙе, рус телен өйрәнергә вәғәҙә бирҙе. Хәҙер, моғайын, уны яратып, үҙебеҙсә исем дә атарҙар әле. Жерар, бәлки, Женя, Евгенийға әйләнер (беҙҙекеләр сит илдә тиҙ генә исемен алмаштыра ла баһа), Депардье тигәнде Партийный тип йөрөтөүе рәхәтерәк. Әйткәндәй, актерҙың берәй партияға ла инеүе ихтимал. Бәлки, Распутин тураһында фильмды ҡарағас, Григорий тип тә ҡуйырбыҙ. Фамилияһын Департаев тиһәк тә, Департин тиһәк тә, беҙҙеңсәрәк була.\nКилһендәр, әйҙә. Илебеҙ киң. Уның килеүе-китеүе зыян яһамаҫтыр ҙа. Миллионер булыуына бәрәбәр йөҙ тәңкәлек булһа ла файҙаһы тейер. Рәсәйҙә байҙар күбәйә бара, афарин, тигән хәбәр донъяға таралыр, ә Франция Жерарҙың китеүенән бөлмәҫ. Ҡаҙнаһына аҡса инмәгәс, йәне көйөр-көйөүен.\nШулай ҙа Европа көрсөктә…\nЭйе, Франция бер байынан яҙһа, тотош Европала ла проблемалар юҡ түгел. Әле был тарафтарҙа эшһеҙлектең яңы рекорды ҡуйылған. Иң ҡыйыны – Испания менән Грецияға. Бында хеҙмәткә яраҡлы һәр дүртенсе кеше көрсөк арҡаһында эшһеҙ ҡалған. Испанияла эшһеҙлек кимәле 26,6 процент тәшкил итһә, Грецияла – 20 процент. Австрияла хәл бик яҡшы, Люксембург менән Германияла биш процент самаһы ғына. Евросоюз дәүләттәрендә хәҙер бөтөнөһө 26 миллион кеше эшһеҙ. Евростатистика, Еврозонала 18,8 миллион кеше эшһеҙ, тип мәғлүмәт бирә. Шулай ҙа Европа комиссияһы президенты Жозе Мануэль Баррозу белдереүенсә, иң хөрт көндәр артта ҡалған.\nЕвросоюзда һуңғы биш йылда бай төньяҡ менән ярлы көньяҡ араһында айырма ныҡ көсәйгән. Эшһеҙлек тә һуңғы 20 йыл эсендә иң юғары нөктәһенә еткән. Германия, мәҫәлән, иҡтисади үҫеш осорон кисерә. Ә Словакия, Ирландия, Эстония, Латвия, Литва кеүектәрҙә һәр етенсе кеше эшһеҙ. Еврокомиссия асыҡлауынса, йәштәр, яңғыҙ ҡатын-ҡыҙҙарға айырыуса ауырға тура килә. Дөйөм алғанда үткән йыл Европа өсөн яҡшыларҙан булмаған. Быйыл хәлдең ҡапыл ғына яйланыуы ла мөмкин түгел.\nБерләшкән Милләттәр Ойошмаһы Сүриәләге граждандар һуғышына ҡағылышлы һандарҙы барлай. Улар ҡыуандырырлыҡ түгел. Яҡынса миллионлап кеше аслыҡтан йонсой. Би-би-си агентлығы быға гуманитар ярҙам таратыуҙы сикләүсе Сүриә властары ғәйепле икәнен асыҡлаған. Декабрҙә генә илдән 100 мең самаһы ҡасаҡ сығып киткән. Сүриәлә халыҡ 2011 йылдың мартынан ут өҫтөндә кеүек йәшәй. Һуғышта 60 меңләп кеше һәләк булған. Әле был тарафтарға тыныслыҡ тиҙ генә килмәҫ кеүек.\nАфрика ла һаман “ҡыҙа” – Африка союзы башлығы Бони Яйи НАТО-ның Малиға ғәскәр индереүен һорай. Был, йәнәһе, Африканың ғына проблемаһы түгел, ә халыҡ-ара мөһим хәл. Малиҙа террорсылар, хәрби төркөмдәр күбәйгән икән. НАТО ҡыҫылған ерҙә тыныс халыҡ та донъя менән хушлашыусан шул.\nӘ алыҫыраҡ илдәрҙә булған яңылыҡтарға килгәндә, Венесуэланың яңы һайланған “иҫке” Президенты Уго Чавес инаугурацияһын билдәһеҙ ваҡытҡа кисектергән. Сәбәбе – уның сәләмәтлегендә. Бөгөн Чавесҡа алмаш та эҙләйҙәр шикелле.\nАҠШ иһә − үҙ репертуарында. Бындағы Техас һәм Огайо штаттарында уҡытыусыларға атырға өйрәтеүсе бушлай курстар асылған. Был былтыр декабрҙә Коннектикут штатында булған фажиғәгә бәйле. Унда мәктәптә атыш ойоштороп, ике тиҫтәләп баланың, уҡытыусының, шул иҫәптән әсәһенең ғүмерен өҙгән иҫәр егет тураһында гәзитебеҙҙә яҙып сыҡҡайныҡ инде. Әле Огайолала атырға өйрәнергә теләүсе педагогтар һаны меңгә тулған. Ата белеү генә ярҙам итерме? Күҙ алдына килтерегеҙ әле – мәктәпкә ҡораллы бандит килеп инде лә ата башланы, ти, уға ҡаршы уҡытыусылар пуля яуҙыра башлаһа?! Аптыраған өйрәк арты менән һыуға сума, тип халыҡ белмәй әйтмәгән инде ул.\nӘле йыл башлана ғына, аптыратырлыҡ нәмәләр булмаһын ине лә бит…\nСығыу ваҡыты 11-01-2013, 12:22 | Ҡаранылар: 900\nСәбәп иткән моратына етерме?


"Әсәйемде ҡарағым килмәй..."\n5 Декабрь 2021, 09:00\nАтай уны яңғыҙын ҡалдырып китте. Хәл юҡ, миңә үҙемә алып ҡайтырға тура килде.\nБыны яҙған ҡатын исемен йәшергән. Ысынлап та, әсәйҙе насарлаған кешене яратмайҙар беҙҙә. Әммә ошондай хәлдәр ҙә була.\n"Бәхетле булманы минең бала сағым. Мин көн дә әсәйҙең ҡайтырын түҙемһеҙләнеп көттөм, ләкин көн дә яҡын кешем урынына яман ҡатын килеп инә лә: "Мин һиңә әсәй!" – тип аҡыра ине. Ҡаршы әйтеп булмай, тағы ла нығыраҡ эләгәсәк.\nБыл ҡатынды "әсәй" тиһәм дә, ул бөтөнләй ҙә быға лайыҡ түгел. Һине донъяға тыуҙырған өсөн генә, көн дә туҡмаған кешене әсәй тип атарғамы?\nАтай кеүек, ул да эшләне. Кискеһен ҡайта ла, йылмайып ҡосаҡлау урынына, ҡустым менән икебеҙҙе, бәләкәй генә сәбәп табып, әрләй-туҡмай башлай. Биткә һуға, шкафҡа йә өҫтәлгә ҡарай төртөп ебәрә, сәстән шундай ныҡ итеп тарта, хатта бер ус йолҡоноп сыға... Минең үлгем килә торғайны. Бала сағым – тотошлай бушлыҡ һәм ҡараңғылыҡ. Әле лә шул ваҡыттың шаңдауы һаулығымда сағылып йонсота.\nҮҫмерлек ҡорона ингәс, мин хоҡуғымды даулай башланым. Ҡаты итеп һөйләшергә, ҡаршы ирешергә өйрәндем. Һәм... үҙем әсәй булыуҙан, уға оҡшауҙан ҡурҡа башланым. Психологтар ярҙамы менән генә уға оҡшаманым. Әммә уны тормошомдан һыҙып ташланым.\nЯңыраҡ әсәй тағы үҙен иҫләтте. Ул ныҡ ҡына йәрәхәтләнде. Хәҙер уны тәрбиәләргә кәрәк. Атай яңғыҙын ҡалдырып китте. Хәл юҡ, миңә үҙемә алып ҡайтырға тура килде.\nТик уға тыныс ҡына ҡарай ҙа алмайым. Гел генә теге ваҡыттағы албаҫтыны хәтергә төшөрәм. Минең тормошомдан юҡҡа сығыуын теләйем, уны тамсы ла яратмайым. Элек ул мине нисек ыҙалатҡан, шуны ҡабатламаҫ өсөн үҙемде көскә тыйып тотам. Яҡшы мөнәсәбәттәр булдырырға ла теләмәйем, бары үҙемдең кешелеклегемде һаҡлап ҡалырға тырышам.\nБәхетһеҙ бала сағым өсөн нисек ғәфү итмәк кәрәк, аңламайым. Әле балаларын ыҙалатҡан әсәйҙәр, киләсәгегеҙ хаҡында уйлағыҙ. Улар барыбер үҫеп етәсәк. Шунан һеҙгә нимә күрһәтерҙәрен теләрһегеҙ: хөрмәт итеү һәм яратыуҙымы, әллә һалҡынлыҡ һәм күрә алмауҙымы?.."\nБик ауыр тәьҫорат ҡалды был һөйләшеүҙән. Был осраҡта ниндәй кәңәш бирергә була һуң? Күрәһең, ул эсендәгеһен сығарғыһы ғына килгән...


Егән буйҡайҙары ҡыҙыл тал… » Башҡортостан гәзите\nЕгән буйҡайҙары ҡыҙыл тал…\n18-07-2017, 00:57 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға\nҺулаған һауабыҙ сафмы? Эскән һыуыбыҙ таҙамы? Йәшәгән мөхитебеҙ күркәмме? Иң ҙур иғтибар ошоларға бирелергә тейеш, минеңсә. Экология мәсьәләһе, әлбиттә, киңерәк күҙ алдына баҫа. Форсаттан файҙаланып, ҡайһы бер фекерҙәрем менән уртаҡлашырға уйлайым.\nБеҙҙең Ғафури районындағы Яңғыҙҡайын ауылы янынан көмөштәй саф һыулы Егән йылғаһы аға. Ул үҙенең сафлығы менән генә түгел, ә балығының күплеге менән дә дан тота ине. Бынан 40 йыл самаһы элек бында балыҡ тотоу буйынса махсус бригада эшләне. Ҡалаларҙа фәнни-техник прогресс алға китеү, колхоздарҙа төрлө ашлама һәм ағыуҙарҙы күпләп ҡуллана башлау арҡаһында йылғала балыҡ һиҙелерлек кәмене, уның ҡарауы, браконьерҙар күбәйҙе. Районыбыҙҙа йылға-күлдәрҙәге балыҡтарҙы һаҡлау буйынса ниндәйҙер ойошма бар, тиҙәр. Тик ул белгестәр беҙҙең яҡтарҙа бер ҡасан да булғаны юҡ шикелле. Һәр хәлдә, Егән буйында йәшәп, уларҙы бер ҡасан да күрмәнем. Контроль аҡһауҙан файҙаланып, браконьерҙар шашынды. Ау, йылым, мурҙа, ҡармаҡ кеүек нәмәләр ғәҙәти ҡоралға әйләнде. Әммә һуңғы ике-өс йылда уларға ла балыҡ бик аҙ эләгә башланы.\nМин – һәүәҫкәр балыҡсы. Үҙем өсөн ҡармаҡ тотоп, йылға буйында йөрөүҙән дә күңеллерәк ял, хозурлыҡ тапҡаным юҡ әлегә. Балыҡты күп тотоу төп маҡсат түгел. Таллыҡтар араһына йәки текә яр аҫтына ҡармаҡ һалғанда үҙемде тәбиғәт балаһы, уның айырылмаҫ бер өлөшө кеүек хис итәм, был ваҡытта һәр төрлө тормош мәшәҡәттәре мине ташлап, тәбиғәт һәм балыҡтар донъяһы бөтөн уй-хыялымды биләп ала.\nҮҙем кеүек ҡармаҡсыларға, билдәле, көндәшем итеп ҡарайым. Шулай ҙа уларҙы күреүҙән кәйефем ҡырылмай. Ләкин йылым менән балыҡ һөҙгән йәки йылғаға ау һалған бәндәләрҙе осратһам, сикһеҙ нәфрәтләнәм, ялым ял булмай. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ундай мөртәттәр Яңғыҙҡайын ауылында ла осрай.\nРәсәйҙең тәбиғәтте һаҡлау буйынса ҡануниәтендә ау, йылым кеүек әйберҙәр менән балыҡ тотоу ҡәтғи тыйыла. Енәйәт ҡылған ваҡытында тотолған браконьерҙың ҡоралы тартып алынырға, үҙенә ҙур ғына суммала штраф һалынырға тейеш. Беҙҙең яҡта ошо закон эшләмәй. Дөрөҫөрәге, закон менән эш итергә тейешле кешеләр үҙ бурыстарын онота, күрәһең. Бәлки, кешеләр менән мөнәсәбәттәрҙе боҙоуҙан ҡурҡаларҙыр. “Йылғала балыҡ бөтмәҫ әле”, – тип вайымһыҙ йәшәү – уңайлы позиция, тик ул, асылда, халыҡҡа һәм илгә ҡаршы алып барылған сәйәсәттең бер өлөшө. Бына шундай битарафтар арҡаһында тәбиғәтебеҙ әкренләп ярлылана. Егәндә “Ҡыҙыл китап”ҡа ингән эт балығы (голец) ғына түгел, элек көтөү-көтөү йөрөгән бурыс балығы ла бөтөп бара. Йомро сабаҡ, ҡыҙыл күҙ (сабаҡ), ҡушбаш менән дә шул уҡ хәл булмаҡсы. Бер ниндәй ҙә шигем юҡ: быға браконьерҙар ғына түгел, ә ябай ҡармаҡсылар ҙа ғәйепле, сөнки һәр кем, ризыҡ һибеп, балыҡтарҙы бер тирәгә туплай ҙа уларҙы һуңғыһына ҡәҙәр ҡаптырып бөтөрә. Көҙгә табан Егәндә балыҡ ҡалмай, тиерлек.\n10 – 15 йыл элек яҙ мәлендә Егәнгә Ағиҙелдән күп балыҡ кереп ҡала ине. Хәҙер иһә бик аҙ. Әллә Ағиҙелдә лә балыҡ бөтәме икән?.. Шулайҙыр, ахырыһы. Производство һәм көнкүреш һыуҙары ағып төшөү сәбәпле һыуҙарыбыҙ ныҡ бысрана. Йылғалар, күлдәр генә түгел, әрәмәләр, урмандар, еләкле яландар ҙа яраҡһыҙға әйләнә. Бөйөк Ватан һуғышына ҡәҙәр ҙә мал һаны әлегенән кәм булмағандыр. Шулай ҙа ата-бабаларыбыҙ әрәмәлектәрҙе, урмандарҙы, еләкле яландарҙы көтөүҙән тапатмаған, йылғаларҙы әлеге кеүек теләһә кемгә тар-мар итергә ирек ҡуймаған. Ғәҙәттә, тәбиғәттең һәләкәтендә беҙ фәнни-техник прогресҡа һылтанырға яратабыҙ. Һис шикһеҙ, уның да өлөшө бар, ләкин үҙебеҙ ҙә ғәйепле бит. Әйтәйек, ауға, йылымға балыҡ бик шәп эләгә, ә ҡармаҡҡа бигүк ҡабып бармай торған бурыс балығының һәләкәте шул хаҡта һөйләмәйме ни? Шул уҡ урманда имәндәр, ҡарамалар, сағандар ҡорой башланы. Һаҡсыл ҡарашта булайыҡ тәбиғәтебеҙгә.\nӘле лә хәтеремдә: 60-сы йылдарҙа Ленин исемендәге колхоздың беренсе бригадаһында, Үлегән күле буйында, һыйыр аҙбарҙары төҙөй башланылар. Шул саҡта бер төркөм колхозсылар менән колхоз рәйесе араһында шундайыраҡ һөйләшеүҙе ишеттем.\n– Ферма төҙөлөүен-төҙөлә лә, ә бында аҫраласаҡ малдарҙы ҡайҙа көтөрҙәр һуң?\nРәйес уйлап та тормай:\n– Үрге тирмән, Яр кисеү, Ерек мороно яландарында инде, – тине.\n– Бәй, ул ерҙәрҙә ауыл малдары йөрөй бит.\n– Улар Егән аръяғына ҡыуыласаҡ…\nРәйес әйткәнсә килеп сыҡты ла. Ауыл халҡының йөҙәр йылдар буйы малдарын йөрөткән көтөүлектәре бер кем менән һөйләшеп, хатта килешеп тә тормаҫтан, тартып алынды. Шулай итеп, малдар Егән аръяғына, оло урманға ҡыуылды. Был эштең законға ҡаршы булыуын райкомдағылар, әлбиттә, белә ине. Ләкин чиновниктар үҙҙәренә кәрәк саҡта, ит, һөт, май пландарын арттырып үтәү иҫәбенә, законды аяҡ аҫтына һалып тапарға ла күп һораманы.\nЭйе, һыйыр малы егерме йылдан ашыу урманды тапаны. Ағастарҙың ҡороуында бының да касафаты барҙыр, тип уйлайым.\nЙәнә мине бер мәсьәлә борсой. Элек Егән буйы таллыҡтарына һәм әрәмәләренә мал индерелмәне. Бер осор, бынан утыҙ йыл самаһы элек ҡоролоҡ булып, көтөүлектәрҙә үлән бик наҡыҫланды. Һыйырҙарҙың һөтө кәмене. Был хәлде күреп, рәйес көтөүселәргә: “Быйылға малды Егән буйы әрәмәләрендә йөрөтөгөҙ”, – тип бойорҙо...\nАблай төбәгендә йөҙҙәрсә йыл буйы формалашҡан үҙенсәлекле флора һәм фауна бик һоҡланғыс ине. Егән буйы туғайлыҡтарында ҡыҙыл талдар ҙа бар ине. Бер йыл күршебеҙ Барый бабай шуларҙан кәрзин үрҙе. Хәҙер ҡыҙыл талдарҙы көндөҙ сыра яндырып эҙләһәң дә табып булмай. Ябай талдар ҙа бөтә яҙҙы. Грунт һыуҙарын иң күп һаҡлаусы өйәнкеләр ҙә юҡ тиерлек.\nҮткән быуатта коммунист иптәштәр тәбиғәтте һаҡлау тураһында матур һүҙҙәрҙе аҙ һөйләмәне, күркәм закондар ҙа етерлек ҡабул ителде. Ләкин һүҙҙәр – һүҙ, ҡағыҙҙа яҙылғаны ҡағыҙҙа килеш ҡалды. Ә шул уҡ ваҡытта һыуҙарыбыҙ, айырыуса Ағиҙел йылғаһы ҡот осҡос бысранды, һайыҡты, 70-се йылдарҙа, минең күҙ алдында, Егән йылғаһы ла өстән ике өлөшкә кәмене. Балыҡтар тураһында әйтеп тә тормайым…\nЯңы заман килде, мөнбәргә яңы етәкселәр күтәрелде. Уларҙың тәбиғәтебеҙгә мөнәсәбәте уңайлыраҡ кеүек. Үлегән буйындағы һыйыр фермаһы емерелде. Ауыл малдары үҙенең элекке көтөүлегенә ҡайтарылды. Егән буйында, кешеләр һыу ингән, ял иткән урында тәртип урынлаштырылды…\nӘммә быйыл, бигерәк тә Экология йылында, тәбиғәтебеҙҙе һаҡлау эшенә ҡыйыуыраҡ тотонорға ине. Элек көтөү йөрөгән Егән буйҙарында бөгөн ауыл малы йөрөй. Аблай төбәгендәге шәп әрәмәлектән бер нимә лә ҡалманы, тиерлек. Ҡыҙыл һәм ҡара ҡарағаттар, бөрлөгәндәр, гөлйемештәр һәм башҡалар юҡҡа сыҡты. Эре-яры ағас йораттары әле лә бар, тик уны Америка сағаны баҫып килә. Колорадо ҡуңыҙы кеүек, был ағас та үтә тиҙ таралыусан һәм үҙ тирәһендә бер нәмәгә лә үҫергә ирек бирмәй.\nҮрге тирмән үренән алып Яркиҫеүгә, Тамъян төбәгенә ҡәҙәр дауам иткән болонлоҡ малдар тарафынан бик тә яраланған. Йылға, күл буйҙарында мал көтөргә ярамауы һәр кемгә билдәлелер. Был хаҡта бөгөндән сара күрмәһәк, Егәнебеҙ буйҙары ҡола яланға әйләнеп, йылғабыҙҙың инеш хәленә ҡалыуы ла оҙаҡ көттөрмәҫ.\nӘлбиттә, Егән өсөн бер Яңғыҙҡайын ауылы ғына түгел, йылға буйында урынлашҡан бөтә ауылдар ҙа – Мораҡ, Ҡарлы, Туғай, Мүскә, Ғүмәр һәм башҡалар ҙа яуаплы.\nХәҙер билдәлелек, демократия заманы. Тәбиғәтебеҙҙең күркәмлеген һаҡлауҙы етәкселәрҙән ҡыйыу талап итергә тейешбеҙҙер. Әлеге осорҙа шунан да дөрөҫөрәк юл юҡ һымаҡ.\nРәшит САБИТ, яҙыусы.


Бөгөн Өфөлә үҫмерҙәр араһында велосопорт буйынса Рәсәй беренселеге старт ала\nЯрышта илдең төрлө төбәктәренән 120-нән ашыу спортсы ҡатнаша.\nРеспублика уҙышсылары, ғәҙәттәгесә, алдынғылар исемлегендә. Быйылғы ярышта республика данын 12 спортсы яҡлай. Уларҙың тренерҙары егеттәрҙең ҡыҙҙарҙан ҡалышмаҫына ышана. Алдан хәбәр ителеүенсә, гүзәл зат вәкилдәре араһында ярыш бынан бер нисә көн элек тамамланғайны. Унда барлыҡ һөҙөмтәләр буйынса Башҡортостан спортсыһы Эльвина Фәһимова еңеп сыҡты.


һәм башҡа бушлай теркәү сессия - ВИДЕО Ч. Онлайн танышыу!\nҺәм был тормош бирә һезгә өҫтәмә һайлап суматошный даими хәстәрлек, ярҙам килә һәм беҙ бына онлайн танышыу, безгә кушылыгыз, бушлай. Яҡшы, кискә һауа торошо айырыу күпкә ябай, йәшел һәм тымыҡ урында посидеть, половинка сайтында танышырға була һәм үҙен эҙләүгә ҡайтып китте. Сер түгел, тип, интернет кешеләргә бөгөн йыш осрай, һәм беҙ күп ваҡытта был мәсьәләгә ҙур иғтибар бүлә. Бушлай сеанстар һәм башҡа бик уңай тура килгән идеаль теркәлгән. Бөтә проблемалар һәм мәсьәләләр киткән, уларҙа ирҙәр йәки ҡатын-ҡыҙҙар менән аралашып ултыра башлай һәм экран молчанов, тип, яҡын). Сөнки теләһә ниндәй осраҡта, нисек кәрәк-шулай ойоштороу һәм тормошҡа үҙенә тормош юлдашы табырға, ә ул үҙемә оҡшамаған өсөн күберәк ултырырға һәм монитор половинка эҙләп, тап була һәм шунда һеҙгә һәм һеҙҙең ярҙам итә, онлайн танышыу, һәм шулай уҡ башҡа бушлай теркәй. Шулай итеп, ҡәҙерле дуҫтар, был биттең сайтына рәхим итегеҙ, уны эҙләп половинка, һәм һеҙ, моғайын, мөхәббәт ул таба, уны яратҡан ир-егет йәки ҡатын-ҡыҙ була. Һеҙҙең сайтта туранан-тура йәки һеҙ беҙҙең фекерҙәштәр менән осрашырға илдең, ҡаланың, улай ғына ла түгел, бөтә илдә тиерлек осрашыу бик киң һәм географик һеҙ бында табан аласыз, һәм унда урыҫ телендә аралашҡан кеше, әлбиттә, үҙенә тормош юлдашы эҙләй. Бөтә донъяла бөгөн бик популяр булып киткән чатта аралашыу теркәү бушлай булғас, һәм ул раҫлап, сайтта теркәлеү миллиондан ашыу кешенең, шул иҫәптән ир-егет һәм ҡатын-ҡыҙ.\nИң яҡшы, халыҡ араһында шундай кешеләр һаны, улар белергә теләп, үҙеңде яҡын табырға бик мөмкин.шулай итеп, битемде сай күсә килгән батырлыҡтары, әүҙем аралашыу һәм күңел үҫтереп, кеше һәм һеҙ кәрәк тип тапҡан уникаль бында барыһы абсолют.\nӘ беҙгә бушлай теркәү булмаған шарттарҙа осрашып, һис шикһеҙ, һеҙгә файҙа килтермәҫ, һәм Һеҙ үҙ бәхетен таба алмай. Һеҙгә теләйем күңелле аралашыу, яңы һәм ҡыҙыҡлы осрашыуҙар, әлбиттә, бәхетле һәм оҙон ғүмер һеҙгә ҡәрҙәш йәндәр.\nГерманияла Ир-аттар. Кейәү егетте Осрата өсөн, Иреңдең\nకలిసే రిజిస్ట్రేషన్ లేకుండా ఉచిత ఫోటో రికార్డర్లు లో\nтаныш булмаған фото башҡа ҡыҙҙар менән танышып видео теркәү видеочивать теркәлгән онлайн башҡа ҡыҙҙар менән бушлай теркәү ч рулетка етди мөнәсәбәттәр танышыу өсөн ҡыҙы менән һәм бушлай теркәү видеочивать секс видео танышты ч видеочивать бушлай танышыу сайты теркәлгән телефон менән фото менән танышты


Ышаныс – иң лайыҡлыға\nЫшаныс – иң лайыҡлыға20.03.2018\nҮҙәк һайлау комиссияһының яҡынса мәғлүмәттәре буйынса, Владимир Путин һайлаусыларҙың 76 проценттан ашыу тауышын йыйған. Был — абсолют рекорд. 2012 йылғы һайлауҙарҙа Владимир Владимировичтың күрһәткесе 63,60 процент ине. Тимәк, йылдар үтеү менән халыҡ илдә алып барылған сәйәсәттең дөрөҫлөгөнә, аныҡлығына һәм асыҡлығына нығыраҡ ышана. Иң мөһиме, шуны танырға кәрәк: һуңғы ваҡытта Рәсәй тирәләй ҡуйырған шау-шыу халыҡты берләштергән генә — һайлаусыларҙың 75,4 проценты гражданлыҡ бурысын үтәүе – быға асыҡ дәлил.\nРәсәй Президентын һайлауҙа Башҡортостан халҡы ла һәр ваҡыттағыса әүҙемлек, сәйәси уяулыҡ күрһәтте. Халыҡтың күпселеге төшкә тиклем үк үҙенең гражданлыҡ бурысын үтәгәйне инде. Тауыш биреүҙе үткәреүселәр ҙә мөһим сараны күркәм, иҫтә ҡалырлыҡ итеү маҡсатында күп көс һалды: участкаларҙа концерт, сәй табыны, сауҙа ойошторолдо. Иң мөһиме – һайлауҙа ғәҙеллекте, граждандарҙың хоҡуғын тәьмин итеүгә етди иғтибар бирелде.\nБашҡортостан Республикаһының Үҙәк һайлау комиссияһынан хәбәр итеүҙәренсә, республикала һайлау хоҡуғына эйә булғандарҙың 75,45 проценты үҙенең гражданлыҡ бурысын үтәне. Яҡынса мәғлүмәттәр буйынса Владимир Путин өсөн — 77,69, Павел Грудининға — 12,09, Владимир Жириновскийға — 5,03, Ксения Собчакка — 1,26, Максим Сурайкинға — 0,89, Григорий Явлинскийға — 0,84, Сергей Бабуринға — 0,69 һәм Борис Титов өсөн 0,69 процент тауыш бирелгән. Һәр ваҡыттағыса, райондар ҙур әүҙемлек күрһәткән. Баҡалы, Ҡырмыҫҡалы, Тәтешле, Саҡмағош, Салауат, Шаран яҡтарында күрһәткес айырыуса һәйбәт — 90 проценттан ашыу. Ҡалалар араһында Сибай, Стәрлетамаҡ һәм Күмертауға етеүсе булмаған: уларҙағы тауыш биреү участкаларына һайлаусыларҙың 70 проценттан ашыуы килгән.\nӘйткәндәй, тауыш биреү көнөндә Башҡортостандың һайлау участкаларында 11993 күҙәтеүсе эшләне. Сәйәси сара барышын Даниянан, АҠШ-тан, Финляндиянан, Италиянан, Төркиәнән, Швециянан, Швейцариянан, Польшанан, Ҡаҙағстандан һәм Белоруссиянан килгән 24 халыҡ-ара вәкил дә ҡараны.\nИл буйынса күрһәткестәргә күҙ һалайыҡ. Гәзиткә ҡул ҡуйылған мәлдә мәғлүмәттәр ошолай ине: Владимир Путин өсөн — 76,68, Павел Грудининға — 11,78, Владимир Жириновскийға — 5,65, Ксения Собчакка — 1,68, Григорий Явлинскийға — 1,05, Максим Сурайкинға — 0,68, Сергей Бабуринға — 0,65 һәм Борис Титов өсөн 0,76 процент тауыш бирелгән. Һуңғы һөҙөмтәләр 29 марттан да һуңламай билдәле буласаҡ. Әммә шуныһы бәхәсһеҙ: Президент һайлауҙың икенсе туры булмаясаҡ. Халыҡтың күпселеге Владимир Путинды ил башлығы итеп күрергә теләүен белдерҙе. Әйткәндәй, Владимир Владимирович өсөн тауыш биргән төбәктәр араһында иң юғары күрһәткес Ҡабарҙа-Балҡар Республикаһына — 93,38 процент, Ҡырым менән Севастополгә — 92 проценттан ашыу — тура килә.\n18 марттан 19-ына ҡарай төнөн Владимир Путин Мәскәүҙә Манеж майҙанында митингта сығыш яһап, үҙе яҡлыларға һайлауҙа терәк булғандары өсөн рәхмәт әйтте. “Һеҙҙең ышанысығыҙҙа һуңғы йылдарҙа бик ҡатмарлы шарттарҙа башҡарылған эштәрҙең танылыуын күрәм. Тимәк, халыҡтың көсөргәнешле, яуаплы һәм тағы ла һөҙөмтәлерәк эшләребеҙгә ышанысы бар. Ошондай ҡеүәтле, күп миллионлы командабыҙ өсөн рәхмәт. Беҙҙе уңыш көтә”, — тине Владимир Путин.\nАртабан Владимир Владимирович үҙенең һайлау штабында булды һәм яңы Хөкүмәт ойоштора башлау хаҡында иғлан итте. Инаугурация 7 майға тәғәйенләнгән.\n– Илебеҙҙә һайлау ойошҡан рәүештә үтте, халыҡ әүҙем ҡатнашты. Бөгөн яҡынса һөҙөмтәләрҙе күрәбеҙ: Рәсәй Федерацияһы буйынса халыҡтың 67 проценттан ашыуы һайлауҙа ҡатнашҡан. Был, әлбиттә, ярайһы уҡ ҙур һан. Бөтә кимәлдәге власть, йәмәғәтселек, сәйәси партиялар ҙур эш башҡарҙы. Шул уҡ ваҡытта был һандың киләсәктә етди бурыстар йөкмәтеүен дә аңлайбыҙ.\nРеспубликабыҙға килгәндә, халыҡ беҙҙә әүҙемерәк булған – 75,4 процент. Ҡалалар яҡшы һөҙөмтә күрһәткән. Граждандарыбыҙ һайлауға ҙур әһәмиәт бирҙе, илебеҙ киләсәгендә, сәйәси көн тәртибен төҙөүҙә ҡатнашыу теләген белдерҙе.\nРәсәй Федерацияһы Президентлығына кандидаттарҙың һөҙөмтәләренә килгәндә. Рәсәйҙең ғәмәлдәге Президенты Владимир Владимирович Путин ышаныслы еңеү яуланы. Башҡортостанда ҡала халҡы ла, ауылдағылар ҙа Владимир Владимировичты, уның сәйәсәтен, һуңғы алты йылдағы эшен әүҙем хупланы. Бындай һөҙөмтәләр власҡа өҫтәмә яуаплылыҡ йөкмәтә. Кешеләр властың мәсьәләләрҙе артабан да хәл итеүен теләй. Граждандарыбыҙҙың талаптары кәмемәй, йәшәү сифатын яҡшыртыу күҙлегенән улар тағы ла арта төшәсәк.\nИҫкәрмәләр менән етешһеҙлектәрҙең бик аҙ булыуы тураһында ла әйтергә кәрәк. Үҙәк һайлау комиссияһы һайлау барышында ялыуҙарға ярайһы уҡ әүҙем аңлатма бирҙе. Минеңсә, бөтә мәсьәләләрҙең айышына төшөндөләр.\nҠыҫҡаһы, Башҡортостанда һайлау тағы ла бер тапҡыр йәмғиәтебеҙҙең берҙәмлеген, ғәмәлдәге, хәҙер инде киләһе алты йылға Президентты хуплауыбыҙҙы сағылдырҙы. Владимир Владимирович Путин өсөн үҙ тауышын биргән 1 миллион 780 мең кеше яңы ҡарарҙар, алға табан барыуҙың өр-яңы алымдарын һәм ахыр сиктә иҡтисадтың үҫешен көтә.\nБашҡортостан Республикаһында ысын һайлау мәҙәниәтенең барлыҡҡа килеүенә иманым камил. Күреүебеҙсә, ил буйынса бер нисә төбәк һайлауҙа ҡатнашыу йәһәтенән дә, ғәмәлдәге Президенттың һөҙөмтәләре күҙлегенән дә әүҙем булды. Әлбиттә, Башҡортостан һөҙөмтәләре 2012 йылға ҡарағанда яҡшыраҡ, әммә ҡайһы бер төбәктәр менән сағыштырғанда тиҫтәләрсә процентҡа түгел.\nРеспубликала һайлау ойошҡан рәүештә һәм легитим үтте, тигән фекерҙәмен. Барыһы ла закон нигеҙендә тормошҡа ашырылды, был – иң мөһиме.\nҺайлаусылар ғәмәлдәге Президенттың курсын хупланы. Халыҡ вәкәләттәренең яңы срогында Президент, һис шикһеҙ, көнүҙәк мәсьәләләрҙе хәл итер тип ышана.\nҒәмәлдәге Президент үҙенең Мөрәжәғәтнамәһендә илдәге өр-яңы социаль сәйәсәт тураһында ярайһы уҡ күп һөйләне. Был иң элек һаулыҡ һаҡлау проблемаларына, белем биреү мәсьәләләренә ҙурыраҡ иғтибар биреүгә бәйле.\nБашҡортостан Республикаһы сағыштырмаса күптән түгел генә 2030 йылға тиклем үҫеш стратегияһын төҙөнө. Беҙҙең һандар, нигеҙҙә, Мөрәжәғәтнамәлә билдәләгән йүнәлештәргә тура килә. Финанс мөмкинлектәр, билдәләнгән маҡсаттар күҙлегенән киләсәккә ҙур ышаныс менән ҡарайбыҙ. Беҙ был маҡсаттарға өлгәшәсәкбеҙ. Башҡа юлыбыҙ юҡ.\nКонстантин ТОЛКАЧЕВ, Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе:\n– Һайлау һөҙөмтәһен көтөлмәгән хәл тип әйтеп булмай. Ҙур өҫтөнлөк менән беренсе турҙа уҡ ғәмәлдәге Президент Владимир Путин еңеү яуланы, коммунистар һәм ЛДПР аҡһаҡалы Жириновский үҙ тауыштарын йыйҙы. Башҡа кандидаттарҙың һөҙөмтәләре бер аҙ аптыратты – ҡайһы берәүҙәр бер процент һәм унан да аҙыраҡ тауыш йыйған. Шул уҡ ваҡытта улар сәйәсәттә яңы кеше түгел, һайлау алды кампанияһын әүҙем алып барҙы, дебаттарҙа даими ҡатнашты, киң мәғлүмәт сараларында, социаль селтәрҙәрҙә сығыш яһаны.\nРеспублика һайлаусыларының Владимир Путиндың сәйәси курсына тағы ла ихтирам һәм ышаныс күрһәтеүе ҡыуандырҙы. Һайлау һөҙөмтәһе сәйәси кәйефте, йәмғиәттәге ҡараштар плюрализмы дәрәжәһен сағылдыра, граждандарыбыҙҙың берҙәмлеге хаҡында һөйләй. Ғәмәлдәге дәүләт башлығын хуплау уның Федераль Йыйылышҡа Мөрәжәғәтнамәһендә белдергән иҡтисадтағы, социаль өлкәләге сифат йәһәтенән үҫеш өсөн бик мөһим. Һайлау йомғаҡтары дәүләттең артабанғы үҫешенә, халыҡ-ара күләмдә Рәсәй позицияһын нығытыуға ҙур йоғонто яһар, йәмғиәтебеҙ тормошонда сираттағы тарихи дәүер өсөн нигеҙ булыр, тип ышанам.


Республика артистары Европала үтәсәк Науруз байрамында ҡатнаша\nБашҡортостан артистары — Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле һәм «Арғымаҡ» этно-рок төркөмө Европала үтәсәк Науруз байрамында ҡатнашасаҡ.\nЙылайыр районы ЮНЕСКО Комитеты менән хеҙмәттәшлекте үҫтерә\n2015 йылдың 26 ғинуарында Башкортостан Республикаһы Йылайыр районының Йылайыр ауылында Н.Р.Ириков исемендәге урта белем биреү мәктәбе нигеҙендә уҡытыусылар һәм педагогтар өсөн семенар үтте. Семенарҙың темаһы итеп “ООН һәм ЮНЕСКО-ның 70 йыллығы. Ассоциацияланған мәктәбтәрҙең һәм ЮНЕСКО дуҫтары клубының селтәрҙәрен үҫтереү” алынды.\nХөрмәтле, дуҫтар һәм коллегалар, Башҡортостан Республикаһының ЮНЕСКО комитеты исеменән һеҙҙе ҡотларға рөхсәт итегеҙ\nҺеҙҙе етеп килгән 2015 Яңы йыл байрамы менән ысын күңелдән ҡайнар ҡотлайбыҙ.Һеҙгә тик уңыштар ғына теләйбеҙ.\nРәсәй Президенты В.В.Путиндың ЮНЕСКО-ның Генеральный директоры Ирина Бокова менән осрашыуы\nСанкт-Петербургта Эрмитажда Рәсәй Президенты В.В.Путиндың ЮНЕСКО-ның директоры Ирина Бокова менән осрашыуы үтте.\nЮНЕСКО-ның ассоциацияланған мәктәбтәренең Республика кимәлендәге беренсе слёты\n2014 йылдың 28 һәм 29 августында Ҡырмыҫҡалы районында ЮНЕСКО-ның ассоциацияланған мәктәбтәренең Республика кимәлендәге беренсе йыйылышы «Opening the future...» (Киләсәкте асып...) үтте.\nРәсәй Президенты В.В.Путин: " Эске туризмды Рәсәй объекттарын ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫына индереү ярҙамында үҫтерергә кәрәк"\n"Рус география йәмғиәте" (РГЙ) эске туризмды Рәсәй объекттарын ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫына индереү ярҙамында үҫтерергә тейеш. Рәсәй Президенты В.В.Путин "Вокруг света" журналының интервьюһында ошо турала һөйләне. Дәүләт башлығы, бынан тыш, һирәк төрлө хайуандарҙы һаҡлау һәм башҡа региондарҙа, шулай уҡ, Севастополда РГЙ-ның эшмәкәрлегенең үҫеше темаһын да күтәрҙе.\n“Урал батыр” эпосы Рәсәй халҡы телдәрендә һәм сит телдәрҙә яңғыраны\n2014 йылдың 28 ноябренда Башҡорт ижтимағи технологиялар институтында Башҡортостан республикаһының ЮНЕСКО эштәре Комитетының Ғилми ресурстар үҙәге нигеҙендә "Урал батыр" эпосын һөйләүсе һәм башҡарыусылар араһында Республика кимәлендәге V бәйге үтте.\nӨфөлә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Рәйесе урынбаҫары Ольга Голодец 39-сы гимназияла булды\nБашҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Рәсәй Федерацияһының ЮНЕСКО эштәре буйынса комиссияһы составына инде. Шул йәһәттән үҙенең ҡотлауын төбәк башлығына Комиссия рәйесе, Рәсәйҙең сит ил эштәре министры Сергей Лавров йүнәлтте.\nБөрйән районында «Башҡорт балы – Бөрйән даны» халыҡ-ара этнофестивале үтәсәк\n12 июлдә Бөрйән районында, Иҫке Собханғол ауылы эргәһендә «Башҡорт балы – Бөрйән даны» халыҡ-ара этнофестивале ҡатнашыусылары һәм ҡунаҡтары йыйыласаҡ. Сара Башҡортостанға ЮНЕСКО-ның халыҡ-ара эксперттар делегацияһы һәм ЮНЕСКО эштәре буйынса Рәсәй Комиссияһы ағзаларының килеүе сиктәрендә уҙасаҡ.\nБашҡортостан -ғәзиз ерем.\nБашҡорт йәкшәмбе мәктәбе « Умырзая» , 48-се башҡорт лицейы менән берлектә Башҡортостаныбыҙҙың 100 йыллығына арналған ғәжәйеп күркәм әҙәби-музыкаль сараны ҡарағандан һуң тыуған фекерҙәргә ауаздашлыҡ табылды .


Быйыл Баймаҡ районының Түбә ауылын тулыһынса зәңгәр яғыулыҡҡа тоташтырыу күҙ уңында тотола\nӘлегә ауыл халҡы торлағын мейес ярҙамында йылытһа, киләсәктә уларҙың күптәре тәбиғи газ индеререп, замана уңайлыҡтары тыуҙырырға уйлай.\nТүбәләр зәңгәр яғыулыҡты түҙемһеҙлек менән көтә. Газ үткәреү яҡынса 50- 60 мең һум тирәһенә төшәсәк, әммә ул үҙен тулыһынса аҡлар, ти ауыл халҡы. Тәбиғи газ үткәреү мәсьәләһе оҙаҡ йылдар күтәрелә, тик 2012 йылда ғына проект әҙерләнә.\nБөгөнгө көндә урамдарға торбалар үткәрелә. Әле эшселәр бағана урындарын ҡаҙыу, бағана ултыртыу менән мәшғүл. Ауыл халҡы билдәләүенсә, заман уңайлығы ауыл тормошона яңы һулыш өрәсәк. Күптәр әле үк йорттарҙы киңәйтеп газ урыны әҙерләү хаҡында уйлана.\nБерәүҙәр тиҙҙән тәбиғи газ менән ҡуллана алыуҙарына ҡыуанһа, Сапсал йылғаһы аръяғындағы Еңеү урамы тулыһынса аңлашылмаған сәбәптәр менән проекттан төшөп ҡалған. 27 өй хужаһы яғыулыҡһыҙ ҡалыуға зарлана.\nЗәңгәр яғыулыҡ ауылды үҫтереүгә лә этәргес булыр тип көтөлә. Сөнки заманға ярашлы шарттар бар ерҙә йәштәр ҙә буласаҡ, яңы йорттар ҙа күпләп ҡалҡасаҡ. Һыу, газ проблемаһы хәл ителһә лә, Түбә ауылында юл төҙәтеү эштәре генә ҡала. Был проблема ла хәл ителһә, ауыл тормошо күпкә йәмләнер ине.