Ҡош – ҡанаты менән, ғаилә татыулығы менән көслө\n27 Апрель 2018, 11:59\nИжади, һәләтле ғаиләләрҙе асыҡлау маҡсатында үткәрелгән “Ғаилә мозаикаһы” район конкурсы Ғаилә йылына арналған тантаналар араһында иң тулҡынландырғыс һәм онотолмаҫ байрамдарҙың береһе булды.\nФестиваль район ауылдарынан ныҡлы, ижади һәм иң татыу ғаиләләрҙең нәфис биҙәктәрен йыйып, алты зона буйынса уҙҙы. Райондың 35 ауылынан 37 ғаилә үҙҙәренең традицияларын, талантын, эшһөйәрлеген, ҡыҫҡаһы, бәләкәй дәүләттәренең нимә менән көслө булыуын күрһәтте.\nКонкурс программаһының бөтә этаптарын уңышлы үтеп, ә уға визит карточкаһы, ғаилә фотоһы (декоратив-ҡулланма сәнғәт күргәҙмәһе), “Мин һәм ғаиләм” ижади номеры һәм мода күрһәтеү инде, ун ике ғаилә финалға сыҡты.\n- Бөтә командалар ҙа лайыҡлы сығыш яһаны. Уларҙың һәр береһе үҙенсәлекле ине, әммә ҡайһы берҙәренә әҙерлек, кемгәлер ойошҡанлыҡ етмәне, - ти жюри ағзаһы Татьяна Жуковская. – Айырыуса күргәҙмәләрҙең күп төрлө булыуын билдәләп үтке килә. Әлшәйҙә таланттар күп шул! Унда аппликация, сигелгән һәм бәйләнгән әйберҙәр, оригами, ағасты һырлап эшләнгән әйберҙәр ҙә бар ине. Бәйгелә ҡатнашыусылар мода күрһәтеү өсөн өҫ кейемдәре әҙерләүгә лә үҙенсәлекле ҡараған. Сүп-сар өсөн тоҡтарҙан, пластик һауыт-һабанан, гәзиттән, изолондан, фольганан, төҫлө ҡағыҙҙан, салфеткаларҙан, ашъяулыҡтан, шәкәр ҡапсыҡтарынан һәм башҡа ғәҙәти булмаған материалдарҙан (конкурстың төп шарты шундай ине) тегелгән костюмдар иҫ киткес матур килеп сыҡҡан.\nШулай итеп, гала-концерт та килеп етте. Шаршау артында өлкәндәр ҙә, балалар ҙа тулҡынлана, барыһы ла ығы-зығы килә, кемдер тауышын көйләй, кемдер бейеү хәрәкәттәрен ҡабатлай, ә кемдер дефиле өсөн модалы кейемен тәртипкә килтерә.\nТамаша башлана. Сәхнәгә тәүгеләрҙән булып Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылынан Садиҡовтар сыҡты. Ғаилә башлығы Наилдең ҡурайҙа өҙҙөрөп уйнауы, улдары Рамазандың уға ҡушылып халыҡ йыры “Любезники-любизар”ҙы оҫта башҡарыуы тамашасыларҙың күңелен әсир итте. Кескәй Диләнәң һәм әсәйҙәре Фирүзәнең сығышы ла тамашаға ҡабатланмаҫ йәм өҫтәне.\nИҫке Васильевканан Йосоповтар командаһының сығышы ла сағыу һәм иҫтә ҡалырлыҡ булды. Өс бала үҫтергән Әлфир менән Әлфиәнең эшһөйәр ғаиләһендә тәрбиәгә алынған Владик менән Алик та ата-әсә наҙын һәм хәстәрлеген тойоп үҫә. Йосоповтар күрһәткән дефилела королева, батша ярандары һәм өс йәшлек принц – Данисты залда ултырыусылар алҡыштарға күмде. “Әлшәй хәбәрләре” гәзитенән костюм кейгән текә татар егете мода һөйөүселәрҙә һоҡланыу уятты.\nБалғажы ауылынан бер нисә тапҡыр республика ғаилә конкурстарында призлы урындар яулаған Хажиевтар гәзит уҡыусыларыбыҙға яҡшы таныш – улар дүрт баланы үҙ ҡанаты аҫтына һыйындырған. Был ғаилә тәүҙә - Павел менән Александрҙы, унан инде Даниил менән Тимофейҙы тәрбиәгә алған. Рус малайҙарының барыһы ла башҡорт телен яҡшы белә. Ә Александр иһә башҡортса шиғырҙар ижад итә һәм халыҡ йырҙарын да башҡара.\nВоздвиженканан Федоровтар биш бала һәм ике ейән үҫтерә. Был ҙур һәм татыу ғаилә быуындан-быуынға күсеп килеүсе традициялары менән көслө. Федоровтар милли ғөрөф-ғәҙәттәрҙе дауам итеп хатта “федоровтар” йолалары ла булдырған. Һәр йәкшәмбе улар ата-әсә йортона йыйылып, халыҡ байрамдарын милли аш-һыу әҙерләп бик күңелле үткәрә, ә иң мөһиме, бер-береһен ҡурсалап һәм ярҙам итеп, берҙәм йәшәй.\nТавричанка ауылынан Мовсесяндарҙың ғаиләһе тураһында ла гәзитебеҙ биттәрендә мәҡәләләр күп баҫылды. Был ғаиләгә тәрбиәгә алынған өс бала – Вася, Юля һәм Ирина ла ата-әсә һөйөүен һәм наҙын татып үҫә. Мовсесяндар мода күрһәтеү конкурсында сүп-сар тоҡтарынан һәм гофрланған төҫлө ҡағыҙҙан тегелгән зауыҡлы кейемдәрҙә сығыш яһап, тамашасыларҙы хайран ҡалдырҙы.\nНикифарҙан Ғиззәтуллиндар ҙа ысын артистарҙан һис ҡалышманы, улар конкурсҡа ҡыҙыҡлы мини-спектакль әҙерләгәйне. Линар һәм Алһыу нисек ғаилә ҡороуҙарын, тормоштарындағы мөһим ваҡиғаларҙы, нисек йәшәүҙәрен мауыҡтырғыс итеп тасуирлап, тамашасылар һөйөүен яуланы. Хозур тәбиғәтле ауыл декорацияһы, биҙәлгән туй машинаһы, йәшелсә баҡсаһында үҫкән кәбеҫтәнән тәүге сабыйҙары – Исламды табыуҙары һәм аҡ ҡауҙы (аист) ҡанаттарында оҙаҡ көтөлгән ҡыҙҙары Айназаны алып килеүе ғаилә мозаикаһына сағыу биҙәктәр өҫтәне.\nОтрада ауылынан Жуковскийҙар ҙа артистарса оҫталыҡтары менән тамашасыларҙы һәм жюри ағзаларын әсир итте. Өс бала тәрбиәләүсе йәш ғаилә конкурсҡа ентекле әҙерләнгән. Ҡыҙҙары Алена, улдары Володя һәм Радим да ата-әсәһенә ихлас ярҙам итте. Был команда бик оҫта итеп шаян шиғырҙар һәм дәртле йырҙар башҡарҙы. Уларҙың “Яблочко” бейеүе барыһының да күңеленә хуш килде. Ә мода күрһәтеүҙә төрлө төҫтәге ҡағыҙ салфеткаларҙан тегелгән ҡупшы күлдәктәре менән һоҡландырҙылар.\nБыл көндө Шишмә ауылынан Ямалетдиновтар (команда намыҫын йәш һәм талантлы Аделина яҡланы), Түбән Әүрездән мода конкурсына боронғо стилдә гәзиттәрҙән, сүп-сар тоҡтарынан һәм полипропилендан өҫ кейемдәре тәҡдим иткән Муллағәлиевтар, пластик тәрилкә, ҡалаҡтар, вилкаларҙан үҙенсәлекле костюмдар коллекцияһын күрһәткән Ғәлиуллиндар (Торонтайыш ауылы), Ҡырымдан “Ауылым минең” йырын башҡарған аталы-уллы Щербаковтар һәм төҙөлөш материалдары төргәктәренән тегелгән костюмдар күрһәткән Чегодаевтар (Ниғмәтулла ауылы) “Ғаилә мозаикаһы”на йәм өҫтәне.\nТулҡынландырғыс бүләкләү тантанаһы етте. “Ғаилә мозаикаһы”нда Федоровтар – “Ғөрөф-ғәҙәттәрҙе һаҡлаусы ғаилә”, Ямалетдиновтар – “Һәр яҡлап оҫта ғаилә”, Чегодаевтар – “Күп балалы ғаилә”, Щербаковтар “Ауыл ғаиләһе” номинацияларында билдәләп үтелде. “Үҙенсәлекле стилдә дефиле” – Муллағәлиевтар, “Креатив дефиле” өсөн Ғәлиуллиндар махсус приз алды. Жюри Никифар ауылынан артистарса һәләтле Ғиззәтуллиндар һәм Отраданан Жуковскийҙарға беренсе урын бирҙе. Ҡыпсаҡ-Асҡарҙан Садиҡовтарҙың һәм Иҫке Васильевканан Йосоповтарҙың музыкаль ғаиләләре икенсе урын алды. Балғажынан Хажиевтарҙың һәм Тавричанканан Мовсесяндарҙың креатив ғаиләләре өсөнсө урынға сыҡты.\nАфарин! Был көндө райондың төп сәхнәһендә сығыш яһаған ата-әсәләргә лә, балаларға ла һәм үҙҙәрен лайыҡлы тотҡан кескәйҙәргә лә афарин! Ғаиләнең көсө - берҙәм булыуҙа, бер-береңде һынатмауҙа сағылалыр, моғайын. Һеҙ барығыҙ ҙа ысын команда, һис тә һынатманығыҙ үҙегеҙгә лә, тамашасыларға ла бына тигән һоҡланғыс байрам бүләк иттегеҙ.\nИҫке Васильевканан Йосоповтарҙың татыу ғаиләһе.


Аҡ һәм ҡара\n25 Декабрь 2018, 16:41\nЙәшәйештә гонаһһыҙҙар юҡ, ананан ала ла, ҡола ла тыуа тиҙәр бит, ни хәл итәһең, ауылдаштарым араһында ла әҙәмсә көн итмәгәндәр юҡ түгел, бар, мәгәр иҫәнгилделәрҙең яҡты йөҙлө, эшһөйәр, асыҡ күңеллеләре барыбер күберәк. Һәр хәлдә үҙ мәлендә шундайҙар менән йәшәнем, эшләнем, аралаштым.\nОлоғайыу ғәләмәтеме был, әллә икенсе берәй сәбәпме – белмәйем, ялпаҡ тау армытының яҫы түбәһендәге хужалыҡтары муйындағы мунсаҡтай оҙон бер урамға теҙелгән ауылым һуңғы йылдарҙа ни өсөндөр үҙенә саҡырып, ылыҡтырып тик тора. Кендегем киҫелгән, тәүге ялан аяҡ тәпәй эҙҙәрем һуҡмаҡтарына һалынған йәнтөйәгем бит ул. Тыумасаларҙы иҫәпкә алмағанда, Иҫәнгилделә ҡан ҡәрҙәштәрем, яҡындарым ҡалмаған тиерлек, шуға сулала* берәй эш табып, йә һылтауын тап килтереп юл төшөрөп, онотҡанда бер ҡайтҡылап урайым. Үҙенә йәлеп иткәндәре лә шул йәннәткә тиң хозур тәбиғәт тә йылға аръяғындағы ҡалҡыулыҡта урынлашҡан иҫке зыярат инде. Алыҫта шырпы ҡабы ҙурлыҡта күренгән аҡ өйҙәрҙе, әүәле үтә лә күркәм күренеп хәҙер харабаға ҡалған ҡаралтыларҙы йәнемә һеңдерерҙәй булып йотлоғоп күҙәтеп, әсәйемдең ҡәберенә барып башымды эйеп биниһая ваҡыт онотолам да әйләнә-тирәлә һерәйгән башҡа таштарға уйылған, күңелемә яҡын яҙыуҙарҙы уҡып теүәлләгәндән аҙаҡ юл ҡырына ҡайырған еңел машинама ултырып кире юлланам. Бала саҡта зыяраттан уттан ҡурҡҡандай ҡурҡа инем, эргәһенән гелән алан-йолан ҡаранып йүгермәләп тиҙерәк үтеп китеү яйын ҡарайым. Бигерәк тә эңер мәлдәрендә. Ә хәҙер билдәһеҙ шомдан һипһенеүҙең эҙе лә юҡ, сөнки унда элек аралашып көн иткәндәрҙең күбеһе – ҡарт-ҡоролар, тиҫтерҙәрем, фанилыҡтағы тормоштоң тәмен, йәмен тойоп, татып өлгөрмәгән минән йәшерәктәр күскән, ерләнгән. Исемдәрҙе шыбырлаһам, күҙ алдыма танһыҡ йөҙҙәр килеп баҫа, уларҙың таныш тауыштарын яңынан ишеткәндәй булам. Баҡыйлыҡҡа күскәндәр мәңгелеккә хәтеремә уйылһа, тереләрен һәр саҡ күрергә теләп ынтылып, һағынып йәшәйем. Уйым менән һәр саҡ уларҙың янындамын. Береһен дә айырырға, ҡыйырһытырға теләмәй Иҫәнгилде халҡын бер һүҙ менән атап йөрөтәм – үҙебеҙҙекеләр. Тимәк, яҡташтар, ҡорҙаштар, табындаштар, фекерҙәштәр, үҙ кешеләр. Йәшәйештә гонаһһыҙҙар юҡ, ананан ала ла, ҡола ла тыуа тиҙәр бит, ни хәл итәһең, ауылдаштарым араһында ла әҙәмсә көн итмәгәндәр юҡ түгел, бар, мәгәр иҫәнгилделәрҙең яҡты йөҙлө, эшһөйәр, асыҡ күңеллеләре барыбер күберәк. Һәр хәлдә үҙ мәлендә шундайҙар менән йәшәнем, эшләнем, аралаштым.\nКөнитмеш кире яҡҡа үҙгәреп китте һуңғы йылдарҙа, нисегерәк үҙгәрҙе бит әле! Изгелек менән яуызлыҡты, иман менән гонаһты айырып торған сиктәр емерелде, аламалыҡ, ҡанһыҙлыҡ, выжданһыҙлыҡ бермә-бер артты. Әүәле лә хаслыҡтар булманы түгел, булды, тик беҙ йәшәгән заманалар икенсерәк ине шул, ҡыйырһытыуҙарҙы ла ҡайһы саҡ кәрәк, тейеш, тип ҡабул иттек. Хәйер, һәр осорҙоң асылын, эстәлеген шул осорҙа йәшәгән кешеләр билдәләй ҙә баһа!\nАҡ менән ҡара тиһәм, әллә нишләп быялаланған күҙҙәрен күккә ҡаратып салҡан ятҡан кәзә, шул үле малдың һөт һарҡҡан имсәктәрен төрткөләгән аҡ, ҡара кәзә бәрәстәре иҫкә килә лә төшә. Әле һөйләйәсәк хикәйәмде “Аҡ һәм ҡара” тип атауым тикмәгә түгел, һәр нәмәнең баһаһын, ҡиммәтен, юғарылығын бары сағыштырыу аша ғына аңларға, тоҫмалларға, төшөнөргә мөмкин, яман-яҡшылыҡтың барлығын тойорға, үлем әҙәм балаһына йәшәүҙең тик бер тапҡыр ғына бирелгәнлеген раҫларға, шыҡһыҙ ҡараңғы төн сыуаҡ көндө ҡәҙерләргә, ҡара аҡтың аҡлығын, паклығын самаларға өйрәтә.\nХикәйәләге ауылдаштарымдың күбеһенең ат-затын үҙгәрешһеҙ ҡалдырҙым, бәғзе берәүҙәренә, онотолғандарына, яңы исем таҡтым. Ни сәбәптән уларҙы оноттоң әле, тип төпсөһәләр, яуабым әҙер – күңелемдә әшәкелек йөрөтөргә теләмәгәнгә.\nБеҙ ауыл уртаһындағы мунсалай ғына бәләкәй өйҙә өсәү йәшәйбеҙ. Әсәйем, мин, һеңлем Зөлфирә. Әсәйем элекке йыл ҡышҡы селләлә күрше Михайловка утарынан ҡайтып килешләй буранда аҙашып һалҡын алдырғандан бирле сәләмәтлеккә шыпа ла туя алмай. Үпкәһе шешкәнгә ул йыш сирләй, ауыл осонда урынлашҡан участка дауаханаһында яҙлы-көҙлө ятып, дауаланып сыға. Духтыр Мирсал ағай кәзә һөтө менән сихәтләнеп ҡараһаңсы, тип кәңәш иткәс, үткән йыл туҡал һыйырға иш итеп һөт кәзәһен һатып алдыҡ. Кәзәнең маллығы, тиһәләр ҙә, уңдыҡ малҡайҙан! Килеү менән тиҙ арала беҙгә эйәләште лә китте, шунан күп тә тормай игеҙ бәрәсләне. Ә һөтө һуң, үҙе ҡуйы, үҙе татлы, әсәйемә генә түгел, беҙгә лә етә, хатта артып та ҡала әле. Йәй көндәре иртә таң менән ауылдың ваҡ малын башлап эйәртеп көтөүгә юллана, кискеһен эҙләтеп яфаламай ындым ғына ҡайтып инә. Ҡоралайҙай кәүҙәһен килешле тотоп, текә баҫып атлап башын юғары сөйөп йөрөгәнлектән, уны Ҡупшыҡай тип атаныҡ. Ҡупшыҡайға өндәшеүем була, юрғалап килә һалып етә, былтыҡ күҙҙәрен тултырып мөлдөрәп ҡарап, икмәк ҡатыһы там иткәндәй усымды еҫкәргә тотона. Бигерәк аҡыллы шул, бына-бына әҙәм телендә һөйләшеп ебәрер һымаҡ. Теге бәрәстәр ҙурайғас, уларҙы тоҡомға һатып алдылар. Нимәгә өйөрө менән кәзә аҫрарға, беҙгә берәүһе лә еткән. Берәү, әммә берәгәйлеһе.\nӘсәйем дауаханаға инеп ҡараусыһыҙ ҡалһаҡ, өй тирәһенә, беҙгә ҡаршы йәшәгән, сыбыҡ осо туған Сәғиҙә апай күҙ-ҡолаҡ, аҙна һайын үҙҙәренең мунсаһын яғып төшөрә, керебеҙҙе йыуа, ашарыбыҙға хәстәрләй. Йорт мәшәҡәттәре, кәртә-ҡура тирәһен ҡарау минең өҫтә.\nТилбер холоҡло күршебеҙ кискә ҡарай ҡабаланып килеп инде лә ыңғайы бер хәбәрен һөйләй-һөйләй өйҙөң буйынан-буйына һалынған урындыҡҡа һаҡты. Ауыр кәүҙәгә сыҙамаған таҡталар ауыр сыйнап ҡуйҙы. Сәғиҙә төҫкә-башҡа әсәйемдең киреһе, сәләмәтлеге тышҡа бәреп торған, солоҡ умартаһылай төптән йыуан, ныҡ, көслө кәүҙәле, ҡабарынҡы беләкле, бит остары алһыуланған яҫы яңаҡлы, йәмшек танаулы, ташбыҡ күҙле, сибәрлеге урта саманан уҙмаған ҡатын. Өҫтәүенә эре-төрө, ваҡланмай, тупаҫыраҡ мөғәмәлә итеүе, аяҡтарын ян-яҡҡа ташлаңҡырап йәйрәтә баҫып атлап йөрөүе уны ир затына ла оҡшатып ҡуя. Мәгәр беҙ уны үтә лә яҡын күрәбеҙ. Апайыбыҙ кеше араһында ҡайһы саҡ ҡаты ҡыланып төрпөрәк өндәшһә лә, аулаҡ мәлдәрҙә туғанлыҡ хистәрен белдерә, беҙҙең менән һин дә мин, һәүетемсә аралаша.\n– Нисек ятыш, Солтан бәпесем? – Сәғиҙә был юлы ла йылы өндәште.\n– Арыу әле. Зөлфирәнең дәрестәрен әҙерләшеп уйнарға сығарҙым да, үҙем малға бесән һалырға йыйынам.\n– Үҫкәнем, ышаныслы донъя тотҡам! – Иҙән һепереп мәшәҡәтләнгән минең арыҡ арҡамды яҫы ус тупылдатып һөйҙө. – Бирешмә, йәме? Апайым тағы бер-ике аҙна ятыр әле, киткәнендә ныҡ йүтәлләй ине.\nӘсәйемдең тиҙ арала ҡайтмауы хаҡында ишеткәс, күңелһеҙләнеп киттем. Кәйефемде һиҙеп алған Сәғиҙә һөйләшеү барышын үҙгәртте:\n– Малығыҙҙың бесәне етәме? Әле байҡап индем, әүеҫлек башыңдағының рәте күренмәй, бер-ике ырғытмалы ғына.\n– Ҡыйыҡ эсенә тығып алғаны аҙна-ун көнгә етерлек.\n– Схут йыйып көтөүҙе киләһе йомала сығарырға хәл иткәндәр. Быйыл да һыйырҙарҙы Һаҡау Мырҙағәле ала икән, ваҡ мал тағы сиратлауға ҡала инде, сират ҡара көҙҙә Шомбай Әхмәткә килеп төртөлгәйне, хәтерем яңылышмаһа. – Һуҡ һәм баш бармаҡтар йәйенке ауыҙ ситтәрен һыпырҙы. Мөһим йомошон ҡушырҙан алда Сәғиҙә апай гел ошо хәрәкәтен яһай. – Өйҙә һаҡлыҡҡа бесәндең булыуы хәйерле: гел ошолай сыуаҡ тормаҫ, рашҡылап та алыр, йәнә үткән йылғы ҡыуарған үләнде мөрхәтһенмәй ер еҫкәп аслы-туҡлы ҡайтҡан малды әүрәтергә көйөшлөк тә кәрәк... Мин шуға һеҙҙең яҡҡа боролдом әле, иртәгә ышкулға бармаҫһың!\n– Уҡытыусы апай математиканан яҙма эш эшләйбеҙ, ти ине, уҡыу аҙағы бит, ул фәндән өслө сыҡһа ударник булып булмай.\n– Һин алдынғы бумаған өсөн генә ер емерелмәҫ, сүтәшкә Фәрхәнәнең оңҡот, таҙ Сәйфуллаһы ише һәр класта ике йыл ултырып ҡалмайһың бит, шуныһы ла еткән! Ә миңә барырға кәрәк. – Уйымдың ҡәтғилеген нығытып уҡ ҡуйҙым. – Әбизәтелне!\n– Эшем эйәһе, бүлдермә, һөйләп бөткәнде көт!\n– Иртәгә ауыл активистары өй беренсә кәзә һуя сығалар.\n– Ниңә, ниңә! – Сәғиҙә үсекләгәндәй ҡабатланы. Уның башҡалар менән аралашҡандағы ҡырыҫ, ҡайһылыр кимәлдә тупаҫ мөғәмәләһе, һере холҡо яңынан ҡалҡып сыҡты. – Мәскәүҙәге Хрущев урыҫтарҙың сусҡаларын, мосолмандарҙың кәзәләрен бөтөрөргә әмер биргән, ти, үәт! Барыһын ялҡаулыҡта ғәйепләгән ил башлығы, халҡын ҡайғыртмай, ваҡ-төйәк эштәр менән булыша икән, хәйерлегә түгел, мин ҡара аҡылым менән шулайыраҡ уйлайым. Улай тиһәң, юғарыла кәзә хаҡында ғына уйлап ултырмайҙарҙыр ҙа инде! – Сәғиҙә мөһим фекер туплағандағылай ҡалын, бүлтәйеңкерәп күренгән ирененең ситен тешләне, һирәк, яҫы ҡаштарын йыйырҙы. – Һәр сөскөргәнгә йәрхәмбикалланан һалдырған сөрәкә баш түрәләр береһе икенсеһен уҙҙырырға тырышып хужаларына ярарға маташыуылыр был эштең төбөндә. Зиннәт силсәүитте генә алып ҡарайыҡ әле. Кем һуң ул?Әүәлге склад ҡомағы, кладаущик, әрпеш кенә, ҡулынан ҡул ярыһы эш килмәгән, белеме дүрт кластан уҙмаған бер ир йораты инде шунда. Депутаттар араһында башҡа эшләрлек кеше тапмай, әлепте таяҡ тип белмәгән шул әҙәмде персиҙәтел итеп һайлап ҡуйғандар бит, ғибрәт. Мәжлестә лә ҡатынының хрумка тартыуына ҡушылып йырлап, таҡмағына бейеп ултыра, ти, бит ул, тере көйөк! Ир булғас – ир урынында буһын, бисәһенең һүҙен тыңламаһын, һөйләмәһен. Бына еҙнәйең минән буйға ике башҡа ҡайтыш, мәгәр ғаилә дилбегәһе уның ҡулында: ен холоҡло мине баш эйҙерә, балалар ҙа уның һүҙенән сыҡмай. – Оҙон һүҙгә төшөп киткән Сәғиҙә ҡабаттан әңгәмә юҫығына ҡайтты. – Кәзәне бөтөрәм, тип силсәүит Зиннәт йыйылыш йыйып көллөһөн өгөтләп тә мәшәҡәтләнде үткәндә. Халыҡ шыпа ыңғайламай, ҡымғырламай бит. Нишләп ошонан күҙ терәгән малыңа тиктомалдан бысаҡ һалмаҡ?! Шуға тотонғандарҙыр үҙҙәре.\n– Беҙҙең кәзә еленләгән…\n– Бик мәслихәт. Кисектермәй бар ҙа күҙле бүкән Зиннәткә: “Әсәйем сирләй, уға кәзә ағын эсергә ҡушҡандар”, – тиң. Ана, беҙҙең дә кәртә тулы кәзә, кисә еҙнәңде саҡыртып, бөтәһен дә бер юлы һуйып аша, тип сығарғандар. Һуғым һуйғандағы һымағыраҡ килеп сыға ла, яҙ сығып ул хилафлыҡҡа нисек бармаҡ? Йәнә көндәр йылыға ултырып рәшә терелгәндә итте ҡайҙа һаҡлайһың? Һыуытҡыс тигән нәмә ауылда мәктәп директоры Ғүмәрҙә генә бит. Күк үләнгә баҫҡас тауҙай итеп ит һуйып йә баҙарҙа һата алмай, йә өйҙә аш итә алмай аптыран инде. Ыстырам, шул хаҡта уйлап ҡараһаларсы! Һин дә эһе мәлендә бар силсәүиткә штубы, хужаһыҙ йөрөгән малға йоғона күрмәһендәр... Шуны әйтергә тип килдем.\n– Йортта һин хужа, ти миңә әсәйем.\n– Еүеш танауыңды һөрт, хәсрәт ҡапсығы, аңды-тоңдо абайлап өйрән башта, йортоғоҙға апайым баш, ә ул бер нәмә күрмәй-белмәй балниста ята.\nИртәгеһен Зөлфирәне мәктәпкә оҙаттым да ауыл уртаһындағы ҡалҡыулыҡта урынлашҡан ауыл Советына ҡарай атланым. Ян-тирәһендәге өйҙәр һалам башлы, ә бының транса ҡыйығында беренселек, мөһимлек билдәһе – ҡыҙыл байраҡ елберҙәй. Тулҡынланыуҙан ауыҙым кипкән, хәҙерҙән үк тубыҡтар ҡалтырай. Ошоғаса силсәүиткә барыу түгел, мәктәп директорының бүлмәһенә ингәнем юҡ әле, хужалар, түрәләр менән дә аралаша белмәйем. Әйтәсәк һүҙҙәремде юл ыңғайы ятлап, хәтеремә теҙҙем, ихтимал биреләсәк һорауҙарҙы күҙаллап ике-өс яуабын да әҙерләнем. Мине бер генә нәмә тынысландырғандай итә: исполком башлығы – класташым Гәрәйҙең атаһы. Уларҙың өйөндә булғаным да бар, бер ҙә уҫал кешегә оҡшамаған Зиннәт ағай. Бүлексә складтарына хужа булараҡ, көҙ етһә уны гелән ырҙын табағы мөдире итеп тәғәйенләй торғайнылар. Беҙ, малайҙар, иген тауҙарының араһында баҫтырышып йәшенмәк уйнарға яратабыҙ. Зиннәт артыҡлап асыуланмай, орошмай ғына: “Тотоп алһам ыштанығыҙҙы һалдырып ярыр инем, шилмалар”, – ти ҙә ҡуя ине. Түрәлек үҙгәртә бит ул кешене, кем белә, бәлки, ул да элекке фиғелдә түгелдер. Үткәндә, әсәйем өйҙә саҡта, ойотмос алырға ингән Зәбиха инәй һөйләп ултырҙы: “Китсе, китсе, шу ҡәҙәре лә үҙгәрер икән әҙәм балаһы, яңы персиҙәтел кәттә ҡыланып сабатаһын түргә элгән, ти, бит!”\nАуыл Советына йомоштары менән килеүселәр бер мин генә түгел икән: стена ҡырлатып теҙелгән ултырғыстарҙың иң түренә Мөхәмәтғәлим ҡарт, уның бер яғына мәктәп йыйыштырыусыһы Яһил Фәрхәнә апай һаҡҡан, икенсеһенә – Шатун ҡушаматлы, ялҡау, илгиҙәр Рәхмүшйән. Совет йорто ҡалын таҡталар менән өс өлөшкә бүленгән. Ингән яҡтағы асыҡ ишектән ҡушарлап ҡуйылған, ҡағыҙҙарға күмелгән өҫтәлдәр артында ауыл Советы секретары Юныс, бухгалтер Дауыт ағайҙар урын алған. Уларҙың инеп-сығыусыларҙа ғәмдәре юҡ, үҙ шөғөлдәре менән мәшғүлдәр. Рәйестең ишеге бер нисә урындағы йыртығында мамығы һалынып күренгән ҡара дермантин менән көпләнгән, юғары өлөшөнә исем-шәриф, фамилия яҙылған быялалы таҡта киҫәге беркетелгән. Ҡырҡыу тәмәке еҫе һеңгәнгәлер, бирге яҡ үтә лә тынсыу.\nҺикһәнен тултырған Мөхәмәтғәлим оло башлы, көҙрөй елкәле, көйәнтә яурынлы, эре һөйәкле кеше. Яҫы биттәрен ҡаплаған, ҡупшы итеп киҫтерелгән, остары саллана төшкән һаҡал-мыйығы йөҙөнә абруй, олпатлыҡ өҫтәй. Һемәләй кәүҙәһе замана елдәренә артыҡлап бирешмәһә лә, йылдар үҙенекен ала шул, Мөхәмәтғәлимдең дә ҡарыуы ҡайтҡанлығы, арығанлығы нурҙары ҡайтышланған төҫһөҙ күҙҙәрендә төҫмөрләнә. Ул уйлағанын тура ярып, ҡыйыу һөйләшә торған кеше.\nӘле лә инеүемде шәйләгәс ҡулындағы йышылып бөткән имән таяғын иҙәнгә хәтәр туҡылдатты:\n– Шәрифйәндең малайына ни ҡалған бында?\n– Кәзәбеҙҙе һуйырға киләсәктәр, тине Сәғиҙә апайым. Беҙҙекенә теймәһендәр, еленләгән, тип әйтергә килдем. – Ҡыйыуһыҙ яуапланым.\n– Һе, еленләгән, имеш, бер һеҙҙекен генә тунайҙар тиһеңме әллә, сәпләк?! – Һонтор буйлы Рәхмүшйән аттыҡылай эре һары тештәрен ыржайтты.\n– Балала эшең булмаһын! – Мөхәмәтғәлим тегене уҫал бүлдерҙе лә бер аҙ йомшара төшөп әйтте. – Шатундың эргәһенә ултыр, дүртенсе булырһың. – Шунан дауам итеп алып китте. – Был Хрущ тамам нәһерҙе ҡоротто түгелме, ә, ағай-эне?\n– Дөрөҫ эшләй, дилбегә ҡулда саҡта уйыңдағын ҡылып ҡалыу фарыз! – Рәхмүшйән элә һалып алды. – Беҙҙең түрә лә бит, – ялбыр башын артҡа ташлап осло эйәген ишек яғына йүнәлтте, – әүәле складынан иген, ит сәлдереп көн күрә ине, хәҙер ярма һатҡан малсыларҙы эҙәрлекләп кинәнә. Тормош тигәнең бер былай, бер тегеләй шу.\n– Әйткәндәй, Шатун, һин нишләп килдең әле бында? – Мөхәмәтғәлим һорай ҡуйҙы.\n– Колоп йыйыштырыусыһы Маһинурҙан эҙләттереп хужа саҡыртты, ә кәк же! – Тегеһе эренән ярҙы.\n– Ауылда кәрәгең бер тин булғанлыҡтан ситтә тинтерәйһең, ҡайҙа етте шунда тамаҡ туйҙыраһың түгелме? Һуйыусылар төркөмөнә яҙғандарҙыр үҙеңде, шунан башҡа нимәгә эшкинәһең!\nКүпте күргән, талымһыҙ Рәхмүшйән был кәмһетеүгә тамсы ла үпкәләмәне, шикелле, йөҙө үҙгәрешһеҙ ҡалды. Ултырыусылар берауыҡ шымтайыштылар.\n– Хрущты әйтәм, төптө сүтәшкә булып сыҡты, улай уҡ күрмәксе түгел инем. – Мөхәмәтғәлим бүленгән әңгәмәһен терелтте. – Һе, тотош илгә кукуруз сәсеп байымаҡсы, тот ҡапсығыңды! Һуғыш осоронда халыҡты үлемдән нимә ҡотҡарҙы? Арыш! Ҡара әпәкәй! Ә был Хрущ размол, төрлө ашлыҡтан болғанған икмәк ашатып эсте күптерә. Зиннәткә шуға килдем әле, әбейем сырхап ята, бер-ике күмәслек он бирмәҫме икән, инәйегеҙҙең ашҡаҙаны теге аҙыҡты эшкәртергә эшкинмәй. Һатыусы Нәзирә фронтовиктарға ғына үлсәп ебәрелгән он, һин хеҙмәт армияһында йөрөгәнһең, тип эсте бошора. Буденныйҙың һыбайлыһы әле мин, шул тиҡый Нәзирәнең ата-әсәһе сәңгелдәктә һыҡраларына батып ятҡанда ошо колхозды ойошторҙо Мөхәмәтғәлим олатайығыҙ! Фәрхәнә ҡыҙым, ә һин ни артынан йөрөйһөң?\n– Минең йомош башҡасараҡ олатай! – Фәрхәнә үҙ хәсрәтен һуҙҙы. – Мынау Ҡара Мәүлетйән аптыратты ла баһа, теңкәне ҡоротто, тәҡәтемде ҡалдырманы. Йыл һайын сабынлығымдың уның биләмәһенә сикләш аҡланына сытырман йәбешеп талаша, талашып ҡына ҡалмай, минән алда өлгөрһә сабып та ташлай. Быйыл яҙ башынан нығытып ҡуймаҡсымын, йә шул ус аяһылай ерҙең минеке икәнлеген раҫлаған мисәтле ҡағыҙ тотторһондар, йә Ҡара Ҡараз һәрмәүестәрен һуҙып маташһа, башын салғы менән өҙә сабам.\n– Һин уға исем тағырға ла өлгөрҙөңмө ни әле? Ни тиһәң дә түрә йораты.\n– Асыуым килгәндән әйтәм. Һуңынан, эш үткәс, ябырылмаһындар, алдан иҫкәртә килдем. – Ике ҡуллап бот сапты. – Эй, яҙа ғына белмәйем, ҡороғор, бала саҡта мыҫҡалдай ҙа уҡыу эләкмәне, хәҙер килеп ҡулым белһә ялыуҙы урыҫсалап теҙеп Хрущевтың үҙенә олғаштырыр инем, билләһи.\n– Хәтәр икән йомошоң, һейгәкләп йөрөйһөң әләйгәс, – тип һуҙҙы Мөхәмәтғәлим.\nБер ҙә генә лә сыпраңлап, теге, оздой Нәзирә ише юҡ-барға зарланғаным юҡ, ағай, көн итәм тиһәң бөтәһен алдан ҡайғыртырға кәрәк, ирһеҙ көн итеүе еңелдән түгел, донъя тигәнең аҙым һайын күтән һурпаһын эсерә.\n– Тәҡдирҙән уҙмыш юҡ, тормош – ормош шу, бала илай-илай фанилыҡҡа килеп, ғүмер баҡый ыҙалай-йонсой яҙмышын ҡыуалай ҙа, ейер ризығы ҡалмаһа баҡыйлыҡҡа күсә, шул сағында әҙәм балаһына һин таптырған сәхрә-аҡлан кәрәкмәй, ике ҡолас ер ҙә етә.\n– Үлмәйем дә ҡалмайым тип тырышыла инде, мал аҫрайым, тиһәң, бесәне лә кәрәк, Ҡара Мәүлет, ушутчик буғас, йылдың-йылы сабынлығын кәсилкә менән һыҙырып һала, ә мин ҡайын төптәрен кәкре салғы менән соҡойом.\n– Батыр үлеме бисәнән, тигәндәй, капут Мәүлетйәнгә! – Рәхмүшйән шыйылдап көлөп ебәрҙе. – Үҙе үлмәҫ элек әйтеп ҡуяйым әле, йыйған донъяһын, ете балаһын, Турһыҡ Хәкимәһен миңә мираҫ итеп ҡалдырһын: әҙер донъя, үрсемле бисә, тигәндәй.\nКабинеттан арғы оста йәшәгән Фәрхениса килеп сыҡҡайны, арт яҡтан рәйестең: “Кем бар унда, инегеҙ!” – тигән бойороғо ишетелде.\nМөхәмәтғәлим ҡарт таяғын туҡылдата-туҡылдата эскә юрғаланы, бер аҙҙан ус аяһылай ҡағыҙ киҫәген елпелдәтеп ҡәнәғәт төҫ менән кире боролдо:\n– Тамаҡ туйҙырам, тип йөрө инде, рөхсәт юллап, ахырызамандыр, билләһи!\nКабинетҡа ингән Фәрхәнә оҙаҡҡа юғалды, эстә өҫтәл дөпөлдәгән, ултырғыстар дөбөр-шатыр шылған тауыштар ишетелде, уларға күкле-йәшелле нәғрә ауаздар ҡушылды.\n– Зиннәтте әйтәм, был дуҫтарса барған әңгәмәнән аҙаҡ Имсе Ғәбиҙәнән ҡот ҡойҙортмаһа мандый алмаҫ. – Рәхмүшйән йәнә иләмһеҙ хихылданы.\nФәрхәнә кабинеттан сыҡҡанда сәстәре ялбыраған, уң яҡ йөҙөн тапма йый-ырғайны. Ул күҙен өҙлөкһөҙ ҡыҫып тирә-яғын байҡағас, тамаҡ төбө менән сәрелдәне:\n– Аҡлан минеке! – Шунан ышаныслы итеп өҫтәне. – Ызнамы шулай! – Мәүлетйән менән Зиннәттең өҫтөнән Мәскәүгә, Хрущевтың үҙенә, директор Ғүмәрҙән ялыу яҙҙыртмаһаммы – ҡушаматым Яһил булмаһын!\nФәрхәнә артынан ҡаты ябылған ишек кире ҡаҡлыҡты, түбә таҡтаһы ярығынан тупраҡ ҡойолдо.\nРәхмүшйән бармаҡтарының яртыһы өҙөлөп тупысланған һулаҡай ҡулын пинжәк кеҫәһенә тығып бойондороҡһоҙ төҫтә рәйес янына инеп китте. Кире сыҡҡанында йөҙөнә ҡәнәғәт, шул уҡ ваҡытта уҫал йылмайыу йәбешкәйне.\nСират миңә етте. Берәре килә ҡалһа уны тотҡарлыҡһыҙ үткәрергә йыйынып ишек яғына өңөлөп ҡарап алдым. Нисек тә ваҡытты һуҙыу теләге килеп сыҡмай, үҙемә инергә ҡала. Аяғым аҫтындағы иҙәнде лә тоймай ишек тотҡаһын тарттым.\nКабинет бәләкәй булһа ла зауыҡ менән йыһазландырылғайны: «Т» хәрефен хәтерләткән өҫтәлгә ҡыҙыл ситса ябылған, стена ҡырлатып ултырғыстар теҙелгән, һулаҡай яҡта китап кәштәһе, унда ҡалын-ҡалын китаптар. Ҡаршы яҡ стеналағы ике тәҙрә уртаһына Хрущевтың портреты беркетелгән. Рәйес һүрәттәге ил башлығына оҡшатырға тырышып ҡайҡайыбыраҡ ултыра. Зиннәттең эшкә һанамауы шул тиклем булдымы, мине шәйләп алыу менән, шөғөл тапҡандай, эргәһендәге телефон тотҡаһын әйләндерергә кереште:\n– Але, коммутатор? Райкумды тоташтырығыҙ! Был прийумныймы? Беренсе кәрәк ине… Важный шу, үтә лә важный... Рәхмәт... Алексей Тихонович, һаумыһығыҙ, был Иҫәнгилденән Аҙнағолов… – Тын ултырҙы. Теге оста оло түрә тәфсирләп оҙон-оҙаҡ нотоҡ уҡыны, шикелле. Зиннәт яҫы һирәк ҡаштарын йыйырып, йәйенке ауыҙын остайтып әйтелгәндәрҙе диҡҡәт менән тыңлап бөткәндән һуң ҡуш-йоҙроҡтай башын һелкә-һелкә урыҫсаны вата-емерә тәкрарларға тотондо. – Эйе, эйе… Әбизәтелне, һеҙ тигәнсә булыр, кисә кис кенә “Ленин юл”ында идара ултырышы булды, шунда уңдырышлы ерҙәргә кукуруз сәсергә, арыш-бойҙай баҫыуҙарын ҡырҡа кәметергә ҡарар сығарылды. Улары ла вис навспашкаға сәселәсәк. Никита Сергеевичтың аҡыллы, төптән уйланылған ҡарарын тормошҡа ашырыу йәһәтенән ҡулдан килгәндең барыһын да эшләйәсәкбеҙ. Кәзәләрме? Иртәгә ауыл буйлап сығабыҙ, каманды төҙөлгән, лишны үҙем етәкселек итәм. Шау-шыумы? Булмаҫ, участковыйҙы үҙебеҙ менән эйәртәбеҙ. Ошо кампанияны тамамлағас та уның үтәлеше хаҡында, рөхсәт итһәгеҙ, тура үҙегеҙгә шылтыратырмын… Был заданийы менән икенсе секретарь Әндрәй Трафимыч шөғөлләнәме? Аңланым, ызнашит туранан-тура уның менән эшләргә. Һау булып тороғоҙ, Алексей Тихонович!\nЗиннәттең сөсө йөҙө трубканы ҡуйғас кинәт уҫалланды, ул ултырғысҡа ышанысһыҙ артын терәгән миңә тамаҡ төбө менән екерҙе:\n– Һин дә йөрөйһөң ваҡытһыҙ ҡаңғыртып! – Ыңғайы бер таҡта стенаға йоҙроҡлап тондорҙо. – Юныс, сыҡ әле бы яҡҡа, срушны йомош бар!\nЮныс инде лә, артынан ишекте тартып япҡас, йоҡа кәүҙәһен стенаға терәне, иғтибар менән тыңларға йыйыныуын белдереп баҡыр күҙҙәрен ҡыҫа төштө.\n– Әйтергә лә онотҡанмын, кисә кис райундан шылтыраттылар, ошо арала сиссиә йыйып бөджөттөң үтәлеү барышын тикшерергә ҡушалар.\n– Ҡушҡастар ни үткәрербеҙ сессиәне. – Юныс сығырға йыйынды ла һораулы ҡайырылды. – Сессиә тигәне аңлашыла, ул дипутаттар йыйылышы, ә бына бөджөт тигәненә төшөнөп етмәйем...\nКөтөлмәгән һорауҙан Зиннәт бер аҙға аңшайыңҡырап ҡалды ла, үҙен ҡулға алып өлгөрөп, ышаныслы итеп әйтте. – Юҡ-бар һорауҙарың менән башты бутама әле, ул бөджөт тигән нәмәне мин беләм дә саҡ-саҡ ҡына бухгалтер Дауыт һиҙемләп ҡала, унан һораш, белеш! – Ишек ябылғас, Зиннәт ҡайтанан миңә ҡарап күҙҙәрен аҡшайтты. – Ни артынан сабыулайһың, маңҡа?!\n– Беҙҙең кәзәгә теймәгеҙ…\n– Аңлатып һөйлә!\n– Ни… әсәйем өйҙә юҡ, ул балниста. Шуға беҙҙең кәзәгә теймәй тороғоҙ …\n– Һеҙҙеке әллә алланың ҡашҡа тәкәһеме?\n– Ул еленләгән. Әсәйемә кәзә һөтө дауа өсөн кәрәк, враштар шулай ҡушҡан…\n– Әсәйеңә балнистан сыҡҡас ауырыу таратып урам буйлап йөрөмәҫкә ҡушһындар, шылтыратып әйтермен глаунай враш Мирсалға. Берәү сихутын кәзә һөтө менән дауаларға йыйына, үпкәһен төкөрөп бөткәндән аҙаҡ ул ҡабаттан үҫмәҫ, моғайын. Бар сыҡ, йөрөмә, былай ҙа баш зыңҡый… – Зиннәт ҡыҫҡа бармаҡтары менән һирәк сәстәрен араланы.\n– Кәзәбеҙгә теймәгеҙ! Ул бөгөн-иртән бәрәсләй, тине Сәғиҙә апайым! – Ырғып торҙом да, үҙем өсөн мөһим яңылыҡты алдымда битараф ҡиәфәттә ултырған түрәнең аңына һеңдерергә теләгәндәй, үрһәләнеп ҡулдарымды болғаным.\n– Нимә!?! – Рәйес көтөлмәгән ҡаршылыҡтан баҙағандай итте лә баяғы хәленә ҡайтып теш араһынан һыҡты. – Һин, малай, нисәнсе класта уҡыйһың әле, Гәрәй менән бергә түгелме? Сәбәпһеҙгә дәрес ҡалдырыуыңды хәҙер үк директорығыҙға еткерермен, сараһын күрер. Бар, сыҡ, тушныһын әйткәндә, һәр берегеҙҙең һүҙен тыңлап, яйын яйлап эштән ҡыуылаһым юҡ!\nМәктәпкә барғас рөхсәт һорап индем дә урыныма ултырып шымтайҙым, эргәмдәге Нәсимә телен сығарып күрһәтеү менән генә сикләнде, арт яҡтағы Йәүҙәт ҡәләм осо менән арҡама төрттө. Ҡалғандар килеп инеүемде артыҡлап иғтибарға алманы. Мине директорға саҡыртып йөҙәтмәнеләр, класс етәксеһе лә һуңлап йөрөүем менән ҡыҙыҡһынманы. Уҡыуға килгәндә, дәрестәрҙе тарҡау тыңланым, ҡатнашманым, һораһалар – ыҡ-мыҡ иттем, йә турһайып бөтөнләй өндәшмәнем, хатта яратҡан тарих фәненән «ике»ле сәпәнеләр. Башымда һулҡып ҡаршылыҡлы уйҙар буталды: “Нишләп ҙур ағайҙар шул тиклем ваҡ эш менән мәшғүлдәр икән?.. Зиннәт, район түрәһе, сығырҙарынан сығалар бит. Иртәгә бынан район үҙәгенә шылтыратырҙар, ундағылар – баш ҡалаға, баш ҡала – Мәскәүгә… Бер зыянһыҙ кәзәне ҡырғансы, беҙҙең емерелергә торған мәктәпте ремонтлаһаларсы, йә ауылыбыҙға ҡырсынташ юл һалдырһындар… Иҫке клубтың да мейесенең торбаһы ауғас, килеп тороп һыуыҡ…Үткәндә клубта эленеп торған ил башлығының һүрәтенең ауыҙын бысаҡ менән телеп, кемеһелер размол ондан бешерелгән икмәк ҡатыһын тығып киткән… Баҫырҙылар был эште, иртәгеһен өр-яңы портрет сәхнә түрен биҙәй ине инде. Участковый Яманғол ғына шул тирәлә темеҫкенеп йөрөнө лә рәт сығара алманы…Тимәк, халыҡ риза түгел. Мөхәмәтғәлим ҡарт ни, йәшермәй, туранан яра…”\nДәрестәр бөткәс шаулашып тышҡа атылған класташтарҙан артҡа ҡалыңҡырап сыҡтым. Бер кемде күрге, бер кем менән һөйләшке килмәй. Ҡарашым зал стенаһына эленгән, аҙна һайын сыға килгән “Терпе” гәзитенә төштө. Унда минең кәзә етәкләп китеп барған һүрәтемде төшөрөп аҫтына хурлыҡлы таҡмаҡ та яҙғайнылар:\nЯҡшы ғына уҡый инем,\nБашыма кәзә етте.\nУҡыу йылы аҙағында,\nТарихтан алдым “ике”!\n“Ҡайһылай тиҙ! Минең ғәйепле түгеллегемде белә тороп бындағылар Зиннәттең алдында ярамһаҡланалар… Шылтыратып, сара күрелде, тип рапорт та биргәндәрҙер әле…”\nУрамға сығыуыма мине көтөп торған малайҙар һаһылдаша башланы, урталағы Гәрәй маймылдай ҡылана, эсен тотоп бөгөлә, бармағы менән минең яҡҡа төртә:\n– Кәзә! Кәзә! Ха-ха-ха!..\nЙоҙроҡтарымды төйөп Гәрәйгә ташландым.\nҠайтып киләм, уң яҡ күҙ төбө күгәреп сыҡҡан, сикәм һыҙырылған, күлдәгемдең өҫкө һәҙәптәре өҙөлгән. “Иртәгә сираттан тыш «Терпе» сығарасаҡтары көн кеүек асыҡ, унда Гәрәйҙе түгел, тағы мине төшөрәсәктәр…»\nӨйөбөҙгә етәрәк ҡаршы йүгереп килгән Зөлфирә күренде. “Әллә берәй хәл килеп сыҡтымы тағы?..” Аҙымдарымды ҡыҙыулаттым.\n– Ағай, һөйөнсө! Һөйөнсө!..\n– Һөйөнсөһөнә уң ҡолағың үҙеңә! – Тынысланып йылмайып ебәрҙем.\n– Эй, ағай, берәй нәмә вәғәҙәлә, – Зөлфирә өмөт итеп тә тәтемәгәс, ирендәрен турһайтты, – һөйөнсө, тинем дә баһа...\n– Ярай, бер кинолыҡ аҡса бирермен, йә, әйтә һал!\n– Кәзәбеҙ бәрәсләгән, ишшү игеҙ!\n– Шулаймы?! Улайһа ике киноға барырһың!\n– Ура! Рәхмәт ағай! – Зөлфирә йәнәшәмдән төшөп, тәтелдәп һүҙгә күсте. – Дәрестән ҡайтһам, кәзә ирәйеп ҡояшта ҡыҙынып ята, эргәһендә ике бәрәс йөрөй – береһе ап-аҡ, икенсеһе ҡап ҡара! Матурҡайҙар…\n– Ҡара сәле, шулаймы?! – Ҡыуанып көлдөм дә күлдәгемдең шалбайған яғаһын төҙәттем.\nТик әле генә минең бит-йөҙөмә иғтибар иткән Зөлфирә аптырап китте:\n– Ағай, нимә булды һиңә?\n– Эй, пүстәк, Зиннәттәрҙең һөҙгәк үгеҙе менән алыштым, урамға һыймай йөрөй ине, яҡшы булды...\n– Шул. Инде кемгә йоғонорға белер, ҡойроғон борҙом ғына.\nЫсынлап та, ихата йәмләнгәйне. Һеңлем менән кисә генә ишек алдын һепергәйнек, наҙлы нурҙарға ынтылып аяҡ аҫтында ҡаҙ үләне морон төрткән, баҡсалағы муйыл ҡыуағының бөрөләре шартларға етешеп бүрткән, иркендә тибенеп тауыҡтар кинәнә, ҡайһылары кетәктә ҡытҡылдай, ҡоймала, өйҙәге яңылыҡты бар ауылға ишеттерергә теләгәндәй, тамаҡ ярып әтәс ҡысҡыра. Алыҫта Һаҡмар шауы ишетелә, һыуы ярҙарына ҡайтҡансы ул шулай бер шашынып ярһып ала. Ҡайһылай матур был тормош тигәнең, әгәр әсәйебеҙ дауахананан ҡайтһа, донъябыҙ түп-түңәрәк буласаҡ.\nӘллә ҡайҙан Аҡбай ҡыуана-һикерә йүгереп килеп етте лә алдан төшөп кәртә яғына ҡарай юрғаланы – үҙенсә һөйөнсөләүе ине уның да.\nКәзә ялан кәртә уртаһына ятҡан да күҙҙәрен йомоп керт-керт көйшәй, яҡынлаусыларҙы һиҙһә лә ҡымшанманы, башын текә тотоп ғорур ҡарашын атты, ҡарағыҙ, йәнәһе, һоҡланығыҙ минең бәрәстәремә!\n“Ҡотолдоң былай булғас. Бәрәстәрең донъяға килгәс салырға ҡулдары бармаҫ…” Кәзәләргә ҡарап шулай уйланым. Үҙ фекеремә инаныуым тамам тынысландырҙы. Нишләп иртәгә ауыл буйлап кәзәләрҙе һуйырға сығалар ул, тип төпсөнөүсе Зөлфирәгә лә теләр-теләмәҫ кенә яуапланым.\n– Күпте белһәң, тиҙ ҡартайырһың!\n– Әйт инде!\n– Юғарынан шулай ҡушҡандар.\n– Хоҙай олатай ҡушҡанмы?\nИрмәк һорауға көлөп ебәрҙем:\n– Бар, уйна, миңә тарихтан ҡабатларға кәрәк.\n– Бөтәһен дә һуялармы? – Төпкөр Зөлфирә ҡуйырҙан-ҡуймай.\n– Эйе, тотош ауылдыҡын.\n– Уларын ҡалдыралар, ти. Шул тиклем ҡанһыҙ түгел дә кеше. – Уйымдағының ысынбарлыҡҡа тап килеренә ышанып әйттем.\n– Үҙең тотошон, тинең дә.\n– Йөҙәтмә, тинем бит. Бар, йүгереп кенә барып Сәғиҙә апайға һөйөнсөлә. Ул да ике киноға инерлек аҡса бирһә, сала байый ҙа китәһең. Бар!\nТулы яуап ала алмауына ҡылтайып торған Зөлфирә үтә лә шәп тәҡдимдән йылмайып ебәрҙе, йән-фарманға урам яҡҡа йүгерҙе. Ҡайырылып ҡысҡырҙы:\n– Апай һөйөнсөнө һиңә лә бирһә, уныһын ҡалайтайым?\n– Үҙеңә алырһың.\n– Үәт шәп була! Ул саҡта кибеттән һура торған ике «әтәс» тә алыр инем… Ағай, кискеһен кәзә бәрәстәрен өйгә индерһәк улар менән уйнармын, йәме?\n– Йә. Йүгер инде.\nИртәнге китек күңелем түңәрәкләнде, кәйефем күтәрелде, ирәйеп ялан кәртә яғына тағы ла бер тапҡыр күҙ һирпкәс, өй яғына ҡарай атланым.\nИртәгеһен бер ни уйламай мәктәпкә киттем, дәрестәрҙе иғтибар менән тыңланым, ҡатнашып ултырҙым. «Кәзә!.. Кәзә!..» тип үсекләүселәрҙән кәйеф китеңкерәһә лә, асыуымды йөҙөмә сығарманым. Мәктәптән ҡайтышлай миңә кәзә һуйыусылар осраны: алдан күн плащының төймәләрен ысҡындырған Зиннәттең йоҡа кәүҙәһе ярпылдай, артынан участковый Яманғол эйәргән. Уның фамилияһын исем итеп йөрөтә лә ҡуялар. Былай артыҡ ҡырағаһыҙ, тип һөйләйҙәр, әммә тырпайған мыйығы, секерәйеп ҡараған сәгер күҙҙәре, биленә таҡҡан алтатары бигерәк уҫал итеп күрһәтә уны. Йәнә аҙ һүҙле Яманғол, табышын эҙләгән тоҡом этеләй, гелән темеҫкенеп, нимәлер эҙләп үткәрә ваҡытын. Участковыйҙы йыш ҡына ырҙын табағында, баҫыуҙа, мәжлес барған йорт тирәһендә, хатта мәктәптә күрергә мөмкин. Енәйәтселәр, тәртип боҙоусылар мәктәп эсендә йөрөмәҫе билдәле, шулай булһа ла, һаҡланғанды Хоҙай һаҡлар, тигән әйтемгә ҡарап эш итәлер, моғайын. Уҡытыусылар ҙа тыңлауһыҙ уҡыусыны уның исемен әйтеп ҡурҡыталар. Шөрләйҙәр унан, һипһенәләр. Кемдең генә район үҙәге Яланайырҙа төрмәлә ултырып ҡайтҡыһы килһен. Әле лә кәзә һуйыусыларҙы ҡурсып йөрөүелер Яманғолдоң. Арттан ауылдың эскеселәре – аҡыш күҙле Хәмит, аҫҡаҡ Мәжит, йәнә энә йотҡан эт ише кәкрәйгән Рәхмүшйән-зимагор эйәргән.\nЗимагор минең тапҡырға еткәс мәғәнәле итеп күҙ ҡыҫты, һинең кисәге үтенесеңде ҡәнәғәтләндерҙек, тип әйтергә теләне, шикелле. Мин дә, аңланым, тип йылмайып баш ҡаҡтым. Тимәк, бәлә беҙҙе аяны, ситләтеп үтте. Төркөм ҡояшлы көндә ерҙән йүгергән бәләкәй болот күләгәһеләй ары китте.\nИшек алдына боролдом да аптырауҙан ҡатып ҡалдым: кисәге урында кәзә дүрт тояғын юғарыға күтәреп салҡан ята. “Булмаҫ!” Портфелемде күтәрмәгә ташланым да шул яҡҡа ҡарай йүгерҙем: кәзә йәйелгән ҡан күләүегенең уртаһында йөҙә, йылымыс боҫ өҫтөндә безелдәшеп яңы терелгән рәшә себендәре оса. Быялаланып ҡатҡан күҙҙәр донъяға аптырап та, рәнйеп тә ҡарайҙар төҫлө. Иртәнге һалынған бесән яртылаш ашалған, ярты биҙрә тоҙло һыу бүҫкәрә төшкән, уның өҫтөндә йәшел бесән онтаҡтары йөҙә… Ә игеҙәктәр ҡайҙа? Уларҙы бит иртәнсәк юрамал инәләренә ҡушып киткәйнем. Өтәләнеп кәртә эсенә индем, шунан ишек алдын ҡараштырҙым. Зым-зыя юҡҡа сыҡҡайны бәрәстәр. Әллә эт-ҡош алдымы? Улай тиһәң, малды аҡыллы Аҡбай һаҡлай, сит-ятты яҡын да ебәрмәй.\n– Аҡбай, маһ-маһ!..\nҠойроғон бот араһына ҡыҫып эт өңөнән сыҡты.\n– Бәрәстәрҙе күрмәнеңме, Аҡбай?\nЭт рыя ғына ҡойроғон болғаны, аҡыллы күҙҙәре менән миңә төбәлде, йөнтәҫ томшоғо еүешләнгән, әллә илай инде…\nУңғансы булмай Зөлфирә ҡайтып инде.\n– Кәзәне һуйғандар, бәрәстәрен таба алманым. – Башымды түбән эйҙем.\nЗөлфирә йөҙөн боҙоп иларға етеште, һүҙҙәре тамаҡ төбөнән һығылып сыҡты:\n– Мин бая дәрестән ҡайтып, исмаһам, бәрәстәрен булһа ла ҡалдырһындар, тип уларҙы урындыҡ аҫтына йәшереп киткәйнем…\nЯлан кәртәгә сығарылған ас бәрәстәр инәләренең һалҡын еленен төрткөләргә тотондо. Ҡабарып тулышҡан имсәктәрҙән ҡуйы һөт атылып сыҡты ла етемәктәр менән ойоған ҡан өҫтөнә сәсрәне…\nХрущев үлгәс ҡәберенә бюст ҡуйғандар, ундағы һындың яртыһы – ҡара, яртыһы аҡтан эшләнгән, имеш, тип тә һөйләнеләр аҙаҡ. Шул дәүерҙең эстәлеген тотоп ала белгән талантлы һәм зирәк скульптор яһағандыр бюсты, бәлки, элекке ил башлығы уның да яҙмышына ошо ике төҫтө һылағандыр…


Һаулыҡ һаҡлау учреждениеларын ҡышҡа әҙерләү тотҡарлана » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Новости » Башҡортостан » Һаулыҡ һаҡлау учреждениеларын ҡышҡа әҙерләү тотҡарлана\nҺаулыҡ һаҡлау учреждениеларын ҡышҡа әҙерләү тотҡарлана\nБыйыл республиканың һаулыҡ һаҡлау системаһындағы 401 бинаны һәм ҡоролманы ремонтлау планлаштырыла. Уларҙың 281-е ремонтланған да инде. Медицина учреждениеларын ҡышҡы шарттарҙа эшләүгә әҙерләүгә 332 миллион һум аҡса үҙләштерелгән, был капиталь ремонтҡа ҡаралған аҡсаның 55 процентын тәшкил итә.\nРеспублика Президенты Рөстәм Хәмитов бүленгән аҡсаның ни өсөн яртыһы ғына үҙләштерелеүе менән ҡыҙыҡһынды. БР һаулыҡ һаҡлау министры Андрей Евсюковтың һүҙҙәренсә, аҡса тик май аҙағында ғына бүленгән. Ә бөтә эштәрҙе лә башҡарыу өсөн контракт процедураларын һәм технологик эштәрҙе атҡарырға кәрәк булған.\n– Әле, башлыса, ауылдарҙағы фельдшер-акушерлыҡ пункттарын ҡаты яғыулыҡ менән тәьмин итеү эше әүҙем бара, – тине министр. – Августа ҡыйыҡ эштәре тамамланасаҡ. Әлеге көндә 346 әҙерлек паспортының 63-ө генә әҙер. 280-е – әҙерләнеп бөтөү стадияһында.\nРөстәм Хәмитов иҫәпкә алыу приборҙарын ҡуйыу тураһында оноторға ярамағанлығын иҫкәртте. Экономияланмаған һәр киловатт-сәғәт йәки гигакалория ҡаҙнаға һуға.\n– Йылылыҡ һәм һыу иҫәбен алыусы приборҙарҙы ҡуйыр алдынан учреждениеларҙа йылылыҡ һәм һыу менән тәьмин итеү буйынса аудит үткәрәсәкбеҙ, – тине А. Евсюков. – Энергия менән тәьмин итеү буйынса аудитта бөтә учреждениелар ҙа ҡатнаша.\nВедомство башлығы учреждениелар балансында 86 дизель генераторының ҡорамалдары резерв энергия сығанағы итеп ҡулланылыуын билдәләне.\nСығыу ваҡыты 24-08-2010, 11:36 | Ҡаранылар: 1212\nХаҡтар төшә, тигәнде берәй саҡ ишетербеҙме?\nЭш хаҡың менән пенсияң ғына етһен\nМәктәптәрҙең 66 проценты әҙер


Республикала йыл да төрлө хайуандарҙан тешләнеүгә зарланы п, табибҡа ярҙам һорап мөрәжәғәт итеүселәр һаны 14,5 меңдән 17 меңгә барып баҫа. Үткән йыл 14 мең кешегә антирабик ярҙам\nкүрһәтелгән, был 100 мең кешегә 358,5 тура килә тигәнде аңл ата. Рәсәй буйынса был күрһәткес 320. 777 кеше ҡоторған хайу ан тарафынан тешләнгән. Антирабик саралар йылына республика ҡаҙнаһына 15 миллион һумға төшә. Һаулыҡ һаҡлау бюджетының өс\nярым миллион һумы ҡоторған хайуан тешләгән кешеләрҙе дауала уға тотонола. Ә бит был хәүефле хәлде булдырмаҫҡа ла булыр и не. БР Хөкүмәтенең санитар - эпидемияға ҡаршы комиссия ултыр ышында һүҙ тап ошо турала барҙы.\nРеспубликала ҡотороу ауырыуына ҡарата хәлде тыныс тип әйт еүе ҡыйын. Республиканың баш дәүләт санитар врачы Геннадий М инин килтергән мәғлүмәттәр буйынса, әгәр 2000 йылда мал - ты уар араһында ҡотороу ауырыуы 20 административ территорияла, 32 ауыл - ҡасабала күҙәтелеп, 41 йорт хайуаны үлһә, 2001 йыл да был һандар 24, 53 һәм 68 булған. 2002 йыл иһә был йәһәттә н айырыуса киҫкен булыуы менән билдәле: 39 район, 6 ҡала һәм\n195 ауыл - ҡасабаларҙа мал - тыуар ҡотороуы осраҡтары теркә лгән. Үткән йылда был бәләгә 29 район, 5 ҡала һәм 98 ауыл - ҡасабаларҙа юлығыу билдәле.\nБындай хәлдең сәбәптәре нимәлә һуң Геннадий Мининдың һү ҙҙәре буйынса, ҡырағай хайуандарҙың, айырыуса төлкөләр һанын ың ҡырҡа артыуында. Ә хайуандар донъяһын һаҡлау һәм һунар ху жалыҡтарын контролдә тотоу идаралығы проблеманы хәл итеү өсө н барыһын да эшләй тип әйтеүе ҡыйын, тине ул. Республиканың ветеринар хеҙмәттәре лә "йоҡомһорай". Һәр хәлдә ҡарауһыҙ хай уандар һаны артҡандан арта бара, ә уларҙы тотоп юҡ итеү эше ҡәнәғәтләнерлек түгел. Был таш - ҡала һәм район хакимиәттәре\nетәкселәре, ведомство, хужалыҡтар баҡсаһына\nЙыл да Рәсәйҙә 6 - 12 кеше ҡотороу сиренә дусар була. Ба шҡортостанда һуңғы биш йылда бындай осраҡтар булғаны юҡ. Әмм ә республика территорияһындағы һанап кителгән етешһеҙлектәр кеше ғүмеренә янауҙан туҡтамай тип билдәләне Геннадий Дмитри евич. Шуға күрә хайуандар һәм кешеләрҙең ҡотороу сиренә юлыҡ ҡан һәр береһен ғәҙәттән тыш хәл тип ҡарарға һәм был үлемесл е ауырыу усағын юҡ итеү өсөн барыһын да эшләү мотлаҡ.


Рөстәм Хәмитов WorldSkills буйынса донъя чемпионаты призёры Рафаил Яхинды һәм уның уҡытыусыларын бүләкләне // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов WorldSkills буйынса донъя чемпионаты призёры Рафаил Яхинды һәм уның уҡытыусыларын бүләкләне\n7:40, 22 ноября 2017 Йәмғиәт\nРөстәм Хәмитов WorldSkills буйынса донъя чемпионаты призёры Рафаил Яхинды һәм уның уҡытыусыларын бүләкләне Фото: Олег Яровиков\nРеспублика Башлығы Рөстәм Хәмитов WorldSkills-2017 профессиональ оҫталыҡ буйынса 44-се донъя чемпионаты призеры Рафаил Яхинға һәм уның уҡытыусыларына Башҡортостандың дәүләт наградаларын тапшырҙы.\nЧемпионатта Рәсәй йыйылмаһында сығыш яһаған Сибай күп профилле һөнәри колледжының дүртенсе курс студенты Рафаил Яхин «Таш юныу эше» компетенцияһында өсөнсө урын яуланы. Был илебеҙҙә ошо һөнәр буйынса беренсе миҙал.\n— Рафаилдың донъя кимәлендәге йондоҙ булып китеүе бик ҡыуаныслы – донъя чемпионатында өсөнсө урын алды түгел, яуланы, – тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. – Өсөнсө урын – ул башы ғына. Һеҙ, Рафаил, чемпион да булырһығыҙ әле тип ышанам.\nТөбәк етәксеһе Рафаилға рәхмәт хатын тапшырҙы, уның остаздарын – Сибай күп профилле колледжы етәксеһе Лундеж Байморатовты һәм уҡытыусыларын Әсҡәт Ишбаевты, Марина Попованы һәм Галина Рязанованы республиканың маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләне.\nХәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, WorldSkills Competition-2017 донъя чемпионаты октябрь айында Абу-Дабиҙа (Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре) үтте. Рәсәй милли йыйылмаһы 52 компетенция буйынса ярышты, дөйөм команда зачетында беренсе урын алды.\nТеги: Башҡортостан Башлығы, наградалар, WorldSkills


Мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу һәм хөрмәтләү көнө үтте\n7 Июнь 2020, 22:05\nБыйыл беренсе тапҡыр республикала Башҡортостан Башлығы Указына ярашлы Мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу көнө үткәрелде.\nТәүҙә уны 2 майҙа уҙғарырға тәҡдим ителгәйне. Аҙаҡ коронавирус инфекцияһы таралыуға юл ҡуймаҫ өсөн сара 6 июнгә күсерелде. Маҡсаты - мәрхүмдәрҙе, Бөйөк Ватан һуғышы, хәрби бәрелештәр,тыл ветерандарын иҫкә алыу, оло быуын вәкилдәренең ҡәберҙәрен, обелиск, һәйкәл һәм төрлө мемориалдарҙы тәртипкә килтереү.\nКөнэлгәре район-ҡала зыяраттарында өмәләр ойошторолдо. Уның барышында кәртәләр буялды, сүп-сар йыйылды, ҡыуаҡтар ҡырҡылды, үлән сабылды. Ирекмәндәр ҙә ҡушылды, улар Бөйөк Ватан һуғышында һәм локаль хәрби бәрелештәрҙә ҡатнашыусыларҙың ҡәберен тәртипкә килтерҙе, зыярат алдында битлектәр таратты. Иҫкә алыу һәм хөрмәтләү көнө бөтә дин вәкилдәрен дә берләштерҙе. Райондың имам-мөхтәсибе Айнур хәҙрәт Рафиҡов билдәләүенсә, был сара тәрбиәүи йәһәттән дә, экология күҙлегенән дә бик мөһим.\nҠәберлектәргә барып етер өсөн «Башавтотранс» ойошмаһы автобус рейстары бүлде. Улар “Ағиҙел” ҡунаҡханаһынан иртәндән киске 5-кә тиклем “Ағиҙел” 30 минут һайын йөрөнө. Ғөмүмән, мәрхүм булған яҡындарын иҫкә алырға килгәндәр өсөн шарттар булдырылғайны: сүп-сар өсөн контейнерҙар, һыулы һыйым урынлаштырылғайны.\nШулай итеп, пандемияға бәйле ябылған зыяраттарҙан сикләүҙәр алынды. Бынан ары яҡындарын иҫкә алырға теләүселәр ҡәберлеккә килә ала.


Рөстәм Хәмитов офтальмология буйынса «Көнсығыш-Көнбайыш – 2016» исемле халыҡ-ара конференцияла сығыш яһаны // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов офтальмология буйынса «Көнсығыш-Көнбайыш – 2016» исемле халыҡ-ара конференцияла сығыш яһаны\n10:14, 6 июня 2016 Сәйәсәт\nӨФӨ, 2016 йыл, 6 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.\nӨфөлә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтының 90 йыллығына арналған офтальмология буйынса «Көнсығыш-Көнбайыш – 2016» исемле халыҡ-ара конференцияның йомғаҡлау ултырышында сығыш яһаны. Республика етәксеһе медицина учреждениеһы хеҙмәткәрҙәрен ошо әһәмиәтле дата менән ҡотланы һәм дәүләт наградаларын тапшырҙы.\nУлтырыш башланыр алдынан Рөстәм Хәмитов Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтында ҡулланылған офтальмология ҡорамалдары күргәҙмәһе менән танышты.\n«Һаулыҡ темаһы һәр кеше, дәүләт, йәмғиәт өсөн бик мөһим. Демографик хәл — власть органдары, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшенең төп күрһәткесе. Әгәр демографик күрһәткестәр һәйбәт икән, власть та һәйбәт эшләй. Шуға күрә бөгөн тыуымды арттырыуға, үлем осраҡтарын кәметеүгә бөтә көсөбөҙҙө һалырға тырышабыҙ .\nБыл бик мөһим һәм быны эшләү ярайһы уҡ ҡатмарлы, сөнки халыҡтың менталитетын, табиптар берләшмәһенең эшенә ҡарашты үҙгәртергә кәрәк. Ошо мәсьәләне бергәләп хәл итә алабыҙ. Власть, һаулыҡ һаҡлау үҙҙәре генә бер ни ҙә эшләй алмай.\nКүп йылдар эсендә тәүге тапҡыр республикала уртаса ғүмер оҙайлығы 70 йәштән уҙҙы. Был беҙҙең өсөн һәйбәт һан, әммә иң яҡшы донъя күрһәткестәре кимәлендә күп түгел.\nИл буйынса уртаса алғанда беҙҙә йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәренән һәм яман шештән үлем осраҡтары кәмерәк.\nҺуңғы ике йылда юғары технологиялы медицина ярҙамы күләме 80 проценттан ашыуға артты. Республика кардиология үҙәге һәм онкология диспансеры үҙ профиле буйынса илдең иң яҡшы ун учреждениеһы иҫәбенә инә», — тине Рөстәм Хәмитов.\nСығыштың тулы стенограммаһы менән Башҡортостан Башлығы сайтында танышырға мөмкин.\nТеги: бр башлығы,һаулыҡ һаҡлау


Ғибрәтле ҡиссалар | Әбйәлил - Абзелил\nӘбйәлил - Абзелил > Ғибрәтле ҡиссалар, хикәйәттәр, вәғәздәр > Ғибрәтле ҡиссалар\nҒилемдә ожмах »\nАллаһу Сүбехәнә үә Тәғәлә һәр бер пәйғәмбәргә мөғжизә биргән. Ҡәүеме ҡаршыһына баҫып, уға ошо мөғжизәләрҙе күрһәтеп биреүе уның Аллаһ илсеһе булыуына кешеләрҙә ышаныс тыуҙыра.\nМусаның, ғәләйһис-сәләм, сихырсылар ҡаршыһында үҙенең таяғын йылан итеп күрһәтеүе, Ғайсаның, ғәләйһис-сәләм, мәйеттәрҙе терелтеүе, һуҡырҙарҙы күҙле итеүе оло мөғжизә була. Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд Мостафа саллал-лаһу ғәләйһи үә сәлләмгә бирелгән иң ҙур мөғжизә — Ҡөрьән Кәрим.\nУл Китап 74 мең һүҙҙән тора, 6660 аяты, 114 сүрәһе бар. Ҡөрьән Кәримдә әҙәм балаһының бөтә һорауҙарына яуап табып була. Ҡөрьән хөкөмдәре иҫкермәй, һәр дәүер уларҙың әһәмиәтен арттыра ғына бара.\nТөрлө өлкәләге төрлө ғалимдарҙың, белгестәрҙең төрлө асыштарына Ҡөрьәндә дәлилдәр табылып тороуы, уның илаһи хөкөмдәр, ә Мөхәммәд Мостафа саллал-лаһу ғәләйһи үә сәлләмдең «хәтә-мүн-нәбиййин» — пәйғәмбәрҙәрҙең һуңғыһы булыуына ышанысты арттыра.\nБына ошо изге Китаптан кескәй генә бер ҡисса һөйләп үткебеҙ килә.\nҠөрьән Кәримдең иң оҙон сүрәһе «Әл-Бәҡара» (Һыйыр) сүрәһе, сүрәләге иң мөһим урын алып торған ваҡиға — һыйыр ҡиссаһы. Шуға ла уға «һыйыр» тип исем бирелгән.\nӘлбиттә, был ҡисса Мөхәммәд, ғәләйһис-сәләм, заманынан бик күп элек була, әммә мөьминдәр өсөн дә әһәмиәтен юғалтмай, бөгөн дә ул бик фәһемле ғибрәт, киләсәктә лә шулай булып ҡаласаҡ.\nДин өйрәтә: юҡ-бар һорауҙарҙы күп бирмәгеҙ, уларҙың ҡайһы берҙәрендә гонаһ була, ти.\nМуса, ғәләйһис-сәләм, ваҡытында ике ауыл араһында бер мәйет табып алалар. Был ике ауылда йәшәгән халыҡ бик тә диндар, тәҡүә кешеләр була. Мәйет бар. Кем үлтергәне билдәле түгел. Муса пәйғәмбәр эргәһенә киләләр: «Әй, Муса! Ауылдарыбыҙ араһында мәйет табылды, кем үлтергәнен белмәйбеҙ. Ауылыбыҙға Аллаһтың ләғнәте төшөүҙәң, Аллаһтың ғазабы килеүҙән ҡурҡабыҙ. Беҙгә нишләргә? Берәр юлын күрһәтмәҫһеңме икән?» — тиҙәр.\nМуса, ғәләйһис-сәләм, доға ҡылып, Аллаһтан һорай: “Нишләргә?” — ти, Шунан Аллаһу Сүбхәнә үә Тәғәлә Мусаға, ғәләйһис-сәләм, әйтә: “Аллаһ һеҙгә бер һыйыр боғаҙларға бойора. Бер һыйыр боғаҙлағыҙ һәм шул һыйырҙың ҡойроғо менән мәйеткә һуғырһығыҙ. Аллаһ хикмәте менән мәйет терелер ҙә кем үлтергәнен әйтер», — ти.\nИке ауылға бер һыйыр салырға бойорола. Ал да сал. Бер кешегә нисә һум төшә? Былар Аллаһтың әмерен ауырға һананылар. Әйттеләр: “Әй, Муса! Һин беҙҙән көлмә, беҙҙе мәсхәрәгә ҡалдырма», — тинеләр. Аллаһ менән ант итеп әйтәм, был — әмер. Аллаһ әмере, һеҙ һорағанға яуап” – тине Муса, ғәләйһис-сәләм.\nКеше бит ул Аллаһтың бер әмере килгәс, еңеллек эҙләй башлай. «Бының берәр еңелерәк юлы юҡмы икән? » — ти. Ғибәҙәттә лә еңел юл эҙләй. «Намаҙҙы берәр 150 доға менән алмаштырып булмаҫмы икән? Саҙаҡа биреп кенә ураҙанан ҡотолоп булмаҫмы?» — ти. Аллаһы Тәғәлә үҙ динен кешегә еңеллек булһын, тормошо еңеләйһен тип бирә. Был хөкөмдәрҙе дөрөҫ итеп аңламау сәбәпле кеше еңеллек юлы эҙләй. Аллаһ бойорғанды үтәмәй ҡалыу юлдарын эҙләп, Муса ҡәүеме төпсөнә башлай: «Әй, Муса! Был ниндәй һыйыр? Быҙау ғына булһа, ярамаҫмы икән?» — тинеләр. Быҙау ҙа ярай тиһәң, һарыҡ ҡына һуйыу юлдарын эҙләй башлай инде ул. Ярай, тиһәң, әтәс кенә салып ҡотолорға теләй. Ул да ярай тиһәң, себеш менән сикләнә.\n«Әй, Раббым! — ти Муса. — Ҡәүемем һыйырҙың ниндәй һыйыр булыуы тураһында һорай. Ул ниндәй һыйыр? » — ти.\nАллаһтың Әмеренән еңеллек эҙләһәң, Алгаһы Тәғәлә уны ауырайта башлай.\n«Белһәгеҙ, белегеҙ, — тиелә аяттарҙа. — Ул һыйыр ҡарт та булмаһын, йәш тә түгел, икенән артыҡ быҙауламаған урта йәштәрҙәге һыйыр булһын», — ти. Киттеләр,эҙләп. Бындай һыйырҙар күп икән. Кире әйләнеп ҡайттылар: «Әй, Муса! Йөрөнөк беҙ. Ундай һыйырҙар күп, әйтеп бир әле: был һыйырҙың төҫө ниндәй?» — тинеләр. Аллаһы Тәғәлә Мусаға әйтте: «Әйт, аңлат, был һыйырҙың төҫө һары, башҡа бер төҫ ҡатнашмаған, ҡарау менән күҙҙәрең һөйөнөрлөк», — тине.\nКиттеләр эҙләп, буталып бөттөләр: бындай һыйырҙар ҙа күп икән. Тағы ла Мусаға килделәр: «Әй, Муса! Эҙләй-эҙләй ғажиз булдыҡ. Буталып бөттөк. Ул һыйырҙың бөтә сифаттарын аңлатып бирһен: болонда үлән уртлап йөрөүсеме, әллә ер һөрөүсеме? Бөтәһен дә асыҡ итеп аңлатып бирмәһә, тура юлды беҙ һис тә таба алмаҫбыҙ», — тинеләр.\nАллаһ һүҙҙәрен килтереп Муса әйтте: «... Ул һыйыр ер һөрөп, ер һуғарып мәшәҡәт сикмәгән, эшләй торған һыйыр түгел, бер ниндәй кәмселеге булмаған сәләмәт һыйыр», — тине.\nБыл ҡәүем аңлап алды: еңеллек һораған һайын хәл ауырая бара, тағы ла һорау менән килһәк, осона сығып булмаҫ. «Һыйырҙы табырға кәрәк», — тиҙәр.\nБарып табалар, был төбәктә берҙән-бер һыйыр икән. «Аллаһ һинең һыйырҙы салырға бойорҙо», — тинеләр мал эйәһенә барып. Теге лә түңәрәк башлы булып сыҡты. «Салығыҙ!» — тине. Һайланып йөрөр урын юҡ, бының ғына һыйырын салырға әмер бирелгән. Файҙа эшләп ғалырға тырыша.\nБыл һыйырҙың баһаһын беләһегеҙме һуң? Уның баһаһы — үҙ ауырлығындағы алтын», — ти.\nИҫәпләп ҡарағыҙ: тәүҙә ике ауылға теләһә ниндәй бер һыйырҙы тотоп салыу менән эш бөтә ине. Быларҙың хәле хәҙер бөтөнләй мөшкөлгә әйләнде. Алмай сығып китһәләр, ундай һыйыр башҡа юҡ. Төпсөнә-төпсөнә үҙҙәре тапты бит. Боғаҙламаһалар, Аллаһтың ләғнәте төшөп, ғазап килеүе бар, ауыл бөтөнләй юҡҡа сығырға мөмкин\nҺыйыр ауырлығындағы алтынды йыя башланылар, бөтә байлыҡты ҡырып-һепереп алып бөттөләр. Ике ауылға бер нәмә ҡалманы. Һыйыр салыуҙан бер бәрәкәт, бер рәхәтлек, бер ҡәнәғәтлек таба алманылар.\nБыл ҡисса — беҙгә лә ғибрәт.\nБалаларыбыҙҙы беҙ кескәй генә ваҡыттан Аллаһы Тәғәлә һәм уның Рәсүле бойорған тәрбиә юлына баҫтырмайбыҙ. «Ете йәшенән намаҙға баҫтырығыҙ, ун йәштә намаҙҙы бала һеҙҙең менән бергә уҡыһын», — тигән пәйғәмбәр, ғәләйһис-сәләм. Бындай тәрбиә юҡ. 20 йәки 25 йәштә, 30 — 40 йәшкә еткәс бигерәк тә инде, был баланы юлға төшөрөү еңел түгел.\n...20 йәки 25 йәшкә еткәс, баланы иманға ҡайтарыу еңел түгел, тинек.\nЯрай әле ул үҙ аҡылы менән үҫһә, зиһене камил булһа, быға түҙергә лә мөмкин. Әгәр ҙә инде эскесе сәрхүш, наркоман йәки енәйәтсе булып китһә, ул килтергән бәләнән ҡотолоу еңел булмаясаҡ. Күпме ата, күпме әсә ғажиз булып, үҙ балаларына кескәй генә саҡтарында тәрбиә бирә белмәүҙәре сәбәпле яфа сигеп ғүмер кисерә.\nКүптәр, ғәҙәттә: «Дин ул — ауырлыҡ», — тип уйлай, — уйы арбаның бишенсе тәгәрмәсе ҡеүегерәк ҡабул итә. Намаҙға баҫырға ваҡытым юҡ, донъя көтәһем бар, ғаиләмде юлға һалаһым бар, дин юлына баҫырға өлгөрөрмөн, ти. Аллаһы Тәғәләнең барлығын онотоп йәшәй.\nҠөрьән аяттары менән нәсихәт биреп Аллаһ өйрәтә, Аллаһы Тәғәләне онотҡан кешегә Мин бөтә ҡапҡаларҙы асам, ти.\nЙәғни, теләһә нисек йәшәргә мөмкинлек бирә: теләһә ниндәй юлдар менән — йә тәнен, йә араҡы йәки наркотик һатып, йә кеше алдап, йә башҡа төрлө юлдар менән мал тапһын, Аллаһтан ҡурҡмайһың икән, теләһә нисек йәшә. Бөтә ҡапҡалар асыҡ. Иманһыҙ кеше генә ул дин юлына баҫһам, күп ҡапҡаларҙың ябылып ҡуйылмағайы, тип ҡурҡа.\nЭйе, дин юлында бәндә өсөн ҡапҡаларҙың бик күптәре ябыла, бер генә ҡапҡа тороп ҡала — рәхмәт ҡапҡаһы. Ошо рәхмәт ҡапҡаһынан үтһәң, һинең өсөн яңы офоҡтар асыла, яңы дуҫтарың барлыҡҡа килә, һинең ихтыярыңа Аллаһ хәләл ризыҡ, хәләл кәсеп, сауҙа, хәйерле иптәштәр бирә. Бына был — Аллаһы Тәғәләнең рәхмәте.\nАллаһ бөтәһен дә белә, бөтәһен дә ишетеп, күреп тора. Һеҙ хатта: «Күңелдәрегеҙҙә булған насар уйҙарҙы йәшерһәгеҙ ҙә, йәшермәһәгеҙ ҙә,уйлап ҡына ҡуйғандарығыҙ өсөн дә Аллаһ һеҙҙе хөкөм итер, икеһе өсөн дә Аллаһ ҡаршыһында яуап бирерһегеҙ», — ти Ул.\nБыл хөкөмдәр ингәс, пәйғәмбәребеҙҙең иң яҡын сәхәбәләре лә аптырашта ҡала.\n“Йә, Рәсүлаллаһ! Һеҙгә бик ауыр аят ингән. Был аятты беҙ күтәрә алмайбыҙ”, — тиҙәр улар пәйғәмбәребеҙ хозурына килеп.\n— Ниндәй аят?\n— Беҙҙең күңелдәребеҙгә ниндәй генә уйҙар инеп сыҡмай, ниндәй генә гонаһлы фекерҙәр башыбыҙға килмәй. Быларҙың бөтәһе өсөн яуап бирә башлаһаҡ, нисек йәшәрбеҙ? — тиҙәр.\nПәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд, ғәләйһис-сәләм, сәхәбәләренә бик тә асыулана:\n— Һеҙ ҙә әллә Муса ҡәүеме кеүек булырһығыҙмы? — ти. — Уларға аяттар менән төрлө хөкөмдәр килгәйне, улар уны үтәмәнеләр. Һеҙ ҙә әллә улар кеүек итеп: «Сәмиғнә үә ғәсәйнә» — «Ишеттек тә ҡаршы төштөк, тыңламаныҡ», — тип әйтерһегеҙме? Улай тип әйтмегеҙ: «Сәмиғнә үә әтәғнә!» — «Ишеттек һәм буйһондоҡ!» — тип әйтегеҙ.\nУның һүҙең тыңлап, сәхәбәләр: «...Сәмиғнә үә әтәғнә. Ғуфранәкә раббәнә үә иләйкәл-мәсир», — тинеләр. «Әй, Раббым! Беҙҙе ғәфү ит. Барыбер беҙ һиңә әйләнеп ҡайтырбыҙ».\nМөьминдәр ошо һүҙҙәрҙе әйткәндән һуң Аллаһы Тәғәлә еңеллек аяты индерҙе.\nАллаһ әйтте: «Лә йүкәллифул-лаһу нәфсәң иллә вүсғәһә» — «Күтәрә алмай торған ауыр йөк менән мин һеҙҙе йөкләмәм», — тине. Һәм ошо һүҙҙәре менән алда килгән аяттың хөкөмөн юйып ташланы. «Күңелегеҙҙә булған боҙоҡ уйҙар өсөн һеҙ яуап бирмәҫһегеҙ, ундағы уй-фекерһәрегеҙ, ниәттәрегеҙ ғәмәлгә күсһә генә шуның өсөн яуап бирерһегеҙ».\nИғтибар итегеҙ: «Беҙ буйһондоҡ!» тигәндә Аллаһ еңеллек бирә, Уның хөкөмдәрен ауырға һанап, еңеллек эҙләй башлағандарға ауырлыҡ килтерә.\nАллаһтан килгән был дин — тәрбиә мәҙрәсәһе. Халыҡтарҙы ул ҡаранғылыҡтан нурға алып сыға, хәҡиҡәткә өндәй, дуҫлыҡҡа, диндәр менә диндәр араһында хәйерле мөнәсәбәттә булырға саҡыра.\nДин хөкөмдәрен әкиәт тип ҡабул иткәндәр бар. Йәннәттәрҙе лә йә Кавказ тауында, йә енәйәт юлында, йә шаһит булыуҙа тип уйлағандар осрап тора. Ә йәннәт һәр кемдең үҙ ихтыярында.\nПәйғәмбәребеҙ әйткән: «Йәннәт, — тигән, — һеҙҙең әсәйҙәрегеҙҙең аяҡ аҫтында». Ата-әсәңә хөрмәт менән йәшәһәң, уларға ҡарата: «Уф!» — тип тә әйтмәһәң, йәннәтең ана шунда була, ти.\nҒиҡримә исемле бер сәхәбә ауырып китә. Уның хәлен белергә тип пәйғәмбәребеҙ, ғәләйһис- с!ләм, Билалды ебәрә. Уның эргәһенә барып, Билал: «Лә иләһә илләл-лаһ!» — тип тәлҡин әйтә башлай. Үлем түшәгендә ятҡан сәхәбә иһә был һүҙҙәрҙе ҡабатлай алмай. Теле көрмәкләнә. Үлем алдынан тел көрмәкләнеүҙең сәбәбе — кисерелмәгән гонаһы бар тигән һүҙ.\n— Ата-әсәһе иҫәнме икән? — ти Рәсүлаллаһ. Әйтәләр: атаһы вафат булған, әсәһе бар, бик оло йәштә, тиҙәр.\nӘсәһен саҡыра пәйғәмбәр:\n— Килә алһа, килһен, килә алмаһа, үҙем барам, — ти:\nТаяғына таянып ҡарсыҡ үҙе килә.\n— Улығыҙ тураһында нимә әйтерһегеҙ? — ти пәйғәмбәр.\n— Улым — тәҡүә кеше. Намаҙ уҡый, ураҙа тота, саҙаҡа бирә, меҫкендәргә ярҙам итә, хаж ҡыла — бөтәһен дә эшләй, әммә ләкин кеше һүҙенә ҡарап мине рәнйетә.\nИман менән үтә алмауҙың сәбәбе бына нимәлә икән. Рәсүлебеҙ күреп тора: ҡарсыҡтың күңеле шул тиклем дә ҡатҡан, шул тиклем дә рәнйегән, балаһына ҡарата бәғере ташҡа әйләнгән. Был ташты нисек итеп тә булһа йомшартыу юлын эҙләй пәйғәмбәр.\n— Әй, Билал, бар әле ишек алдына утын ташы, — ти. Утын өйөлә башлағас, ҡарсыҡ аптырап ҡала:\n— Йә, Рәсүлаллаһ! Был утынды ниңә ташыйҙар? — ти.\n— Хәҙер беҙ усаҡ яғып ебәрәбеҙ, утҡа һалып улыңды яндырабыҙ, — ти пәйғәмбәр, ғәләйһис-сәләм.\n— Йә, Рәсүлаллаһ! Улымдың, ғәзиз улымдың утта яндырылыуына йөрәгем нисек түҙер? — ти.\nПәйғәмбәребеҙ бына ошо һүҙҙе көтә:\n— Әй, әбей! Улығыҙ үлем түшәгендә. «Лә иләһә илләл-лаһ» кәлимәһен әйтә алмай ята. Уны кисер инде! — ти.\n— Әшһәдү әл-лә иләһә илләл-лаһү үә әшһәдү әннә Мүхәммәдән рәсүлүллаһ! «Мин үҙемдең улымдан ризамын», — ти әсә.\nСәхәбәһенең хәлен белергә тип пәйғәмбәребеҙ, ғәләйһис-сәләм, тағы ла Билалды ебәрә.\nБилалдың бүлмәгә инеүе була: «Әшһәдү әл-лә иләһә илләл- лаһү үә әшһәдү әннә Мүхәммәдән рәсүлүл-лаһ!» — тип сәхәбә йән дә бирә.\nРәсүлебеҙ уны үҙе барып йыуа, үҙе кәфенләй, үҙе күмә, күмеп ҡуйғандан һуң йыйылған халыҡҡа әйтә: «Кем дә кем кеше һүҙенә ҡарап йәки үҙ ихтыяры менән ата-әсәһен рәнйетә икән, ул кешегә «ләғнәтүл-лаһи үә мәлә’икәтиһи үән-нәси әжмәғин» —«Аллаһтың, бөтә фәрештәләрҙең һәм бөтә кешеләрҙең ләғнәте булыр», — ти.\nШуға күрә беҙгә иң әүәл ата-әсәләребеҙҙе ихтирам итергә, уларҙы ихтирам итеү юлы менән йәннәттәргә инергә Аллаһы Сүбехәнә үә Тәғәлә насип итһен!\nЙә, Раббым! Көндәребеҙгә бәхет-сәғәҙәт һәм бәрәкәт, ғаиләләребеҙгә өлфәт мөхәббәт, балаларыбыҙға тәүфиҡ, һиҙайәттәр, ғүмер иткән, йәшәгән еребеҙгә, халҡыбыҙға бәхетле тормош һәм именлектәр насип ит!\nЙә, Раббым! Һәммәбеҙҙе ауырыу-сырхауҙарҙан, бәлә-ҡазаларҙан, ҡайғы-хәсрәттәрҙән алыҫ тотһаң ине.\nҮә әҡулү ҡаули һәҙә. Үә әстәғфирул-лаһәл-ғаффәра ли үә ләкүм. Иннәһү һүәл-ғафүрур-рахим. Әс-сәмиғүд-дүғәъ.\nИмам-хатиб Рәмил хәҙрәт Юнысовтың «Ихлас» мәсетендә һөйләгән йома вәғәзен Сәләх Сукбаев яҙып алды һәм әҙерләне\nЭта запись написана автором Назир Сабитов, 15.07.2017 в 01:36, и размещена в категории Ғибрәтле ҡиссалар, хикәйәттәр, вәғәздәр. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


Умырзая ҡалҡты тағы ла… » Табын\n№ 77 (10153)> 25 сентябрь, шишәмбе\nУмырзая ҡалҡты тағы ла…\n22 апреля 2015 йыл | Хаттар\nҺәр йылдағы кеүек бөтә донъяны нурға күмеп, яҙ айы ла етте. Ҡайҙа ҡарама, тәбиғәт яңынан уяныуына тантана итә: үләндәр йәшәрә, ағастар бөрөләнә, умырзая баш ҡалҡыта. Барыһы ла йәмле лә ул, тик ҡоштарҙың өҙөлөп һайрауы ғына кеше ғүмеренең фанилығы, бер кемдең дә мәңгелек түгеллегенә ишара яһағандай.\nБыйылғы яҙ беҙгә кире ҡайтара алмаҫлыҡ юғалтыу хәсрәте алып килде. Ҡаты, аяуһыҙ сир инәйебеҙҙе, Мәрйәм Ғәбделхәй ҡыҙы Ямалиеваны беҙҙең аранан алып китте. Алып китте лә күңелдәрҙә уңалмаҫ яра ҡалдырҙы. 1 майҙа уға 62 йәш тулыр ине.\nРух ныҡлығы, күңел киңлеге менән айырылып торған, ваҡ-төйәк алдында баш эймәгән инәйебеҙҙең оло йөрәге беҙгә, балаларына ғына түгел, бөтә кешеләргә ҡарата ла изге һөйөү менән тулы ине. Яҙмыштың ҡаты елдәре лә уның тормош һөйөүсәнлеген, күңел матурлығын һындыра алманы. Яугилде ауылында тыуып, өләсәһе тәрбиәһендә үҫкән инәйемдең эске донъяһы бик бай булды. Тәбиғәттең һәр аҫыл күренешенә һоҡланыр, башҡалар характерындағы матур сифатты тоя, баһалай белер ине. Әле урман ҡыҙырып еләк-емеш йыйһынмы, иртә таңдан тороп баҡсаһын тәрбиәләһенме – һис тиктормаҫ, уңған булды. Иртә яҙҙан ҡара көҙгә тиклем тыуған йортобоҙ тәҙрәләрендә күкрәп гөлдәр сәскә атты, өй алды баҡсаһы гөл-сәскәләргә күмелеп ултырҙы. Уңған, сабыр холоҡло инәйемде ауылдаштар ҙа ихтирам итте. Килен, еңгә тип өҙөлөп торған Үзбәк ауылы халҡына рәхмәтле булып йәшәне ул.\nИнәйем моңло итеп йырлай ҙа, шиғырҙар ҙа яҙа ине. Эске донъяһын, уй-кисерештәрен сағылдырған шиғырҙары беҙгә - балаларына, әсәһе, өләсәһенә, класташтарына, йәшлегенә, ғүмер көҙөнә, был донъянан иртә киткән икенсе яртыһы – атайыбыҙға арналған. Беҙҙең бала сағыбыҙ бәхетле булды. Үҫеп буйға еткәс тә бәхетле булғанмын, сөнки йәнәшәмдә мине ҡурсалаусы инәйем булған.\nИнәйем үҙен донъяға килтергән яҙ миҙгелен айырыуса яратты. Ҡаты сир менән көрәшкәндә лә йәшел үләнгә аяҡ баҫһам, бәлки, йәшәрмен дә тип өмөтләнде… Тик… Яҙғы тамсылар тама башлап, гөрләүектәр аҡҡанда ҡара күҙҙәрен мәңгелеккә йомдо. Үкенес, гел йәнәшәбеҙҙә булыр кеүек инең дә бит… Ҡарҙы тишеп сыҡҡан яҙғы умырзая кеүек балҡып йәшәнең дә, һүндең.\nМәңгелек донъяға күскән инәйемде һуңғы юлына оҙатырға ла кеше күп килде. Уның әхирәттәре, яҡындар иңе, туғандарҙың күп булыуы ауыр ҡайғыны еңергә ярҙам итте. Ошо көндәрҙә инәйебеҙҙең арабыҙҙан китеүенә 40 көн тула. Тыуған нигеҙҙә уның рухына бағышлап Ҡөрьән уҡыла. Рухы шат, йәне йәннәттә, ауыр тупрағы мамыҡтай булһын ҡәҙерлебеҙҙең.\n25 сентября 2018 18:15\nВ России решили продлить программу льготной ипотеки для семей с детьми\n25 сентября 2018 18:14\nРустэм Хамитов встретился с делегацией вьетнамской провинции Бариа-Вунгтау\n25 сентября 2018 16:25\nВ 2019 году ожидается рост цен на одежду и обувь\n25 сентября 2018 16:21\nВ Уфе начали подключать социальные объекты к отоплению


Өфөлә йәшәүсе Ольга менән Родион Лобановтар икенсе гәүһәр туйын билдәләне. Туҡһан йәшен тултырған бәхетле парҙы яҡындары һәм ҡала хакимиәте вәкилдәре Өфөнөң Киров районы ЗАГС бүлегендә тантаналы рәүештә ҡотланы.\nРодион Ольгаға бер күреүҙән ғашиҡ була һәм был мөхәббәт 70 йылға һуҙыла. Икеһенең дә аталары яу ҡырында һәләк була. Ленинград фронтынан яраланып ҡайтҡан снайперсы егет менән ҡыҙ осраҡлы таныша. Ольга тире-күн галантерея фабрикаһында буласаҡ тормош иптәшенең ағаһы менән бергә эшләгән. Ике йыл осрашҡандан һуң өйләнешергә ҡарар итәләр.\nРодион Лобанов, Бөйөк ватан һуғышы ветераны: «Беҙгә егерме бер йәш ине. Мин утыҙға тиклем дә буйҙаҡ йөрөй алам, ә бына һиңә Ольга, бала табырға кәрәк. Әгәр минең тыуған йортомда бергә йәшәргә күнһәң, кейәүгә сыҡ, тинем. Ул шунда уҡ ризалашты».\nОльга Лобанова: «Кем иҙәндә, кем Родион быйма баҫҡан һике өҫтөндә йоҡлай. Ирем үҫкән өй 20 квадрат метрлыҡ ҡына ине. Үҙенән бәләкәй тағы ете туғаны һәм ҡәйнәм менән торҙоҡ. Айырым йорт һалһаҡ, игеҙәк табып бирәм тинем. Ысынлап та, өй төҙөп ингәйнек, игеҙ ҡыҙ менән малайыбыҙ тыуҙы».\nБер-береһенә булған һөйөү һуғыштан һуңғы йылдарҙағы аслыҡ-яланғаслыҡты үткәрергә ярҙам итә. Родион Григорьевич почтала контролер булып ә Ольга Афанасьевна ҡулланыусылар кооперативында эшләй. Дүрт бала тәрбиәләп үҫтерәләр, ике йыл элек бер улдарын ерләгәндәр.\nТатьяна Дачникова, ҡыҙҙары: «Атайыбыҙ спорт менән дуҫ. Һәр иртә һайын күнекмә эшләй. Оҙаҡ итеп урамда йәйәү йөрөргә ярата. Ата-әсәйебеҙ бер береһенә шул тиклем ихтирамлы, беҙгә лә һүҙ күтәреп өндәшкәндәре булманы».\nОҙаҡ йәшәүҙең сере - мөхәббәтле ғүмер итеүҙә тиҙәр. 70 йыл элек йөрәктәрендә ҡабынған саф һөйөү хистәрен генә түгел, туй күлдәген дә ҡәҙерләп һаҡлағандар. Ул ваҡытта был күлдәк затлы кейемдәрҙән һаналған.\nБынан ете тиҫтә йыл элек булған туйҙа, бәлки, Мендельсон маршы яңғырамағандыр ҙа. Икенсе гәүһәр туйҙа улар тағы кейәү менән кәләш. Йөрәктәрҙә шул уҡ саф һөйөү, ә сәстәргә салдар ҡунған һәм бәхетле парҙы туй көнө менән ҡотларға 3 балаһы, 7 ейәне, 17 бүлә һәм бер бүләсәрҙәре килгән! Өфөнөң Киров районы ЗАГС-да уларҙы ҡала хакимиәте вәкилдәре, йырсылар тәбрикләне. Ольга менән Родион Лобановтар ЗАГС-тың почетлы ҡунаҡтары исемлегенә индерелде. 91 йәшлек кейәү менән 90 йәшлек кәләш туй вальсына өйрөлдө.


Балалар аша "һөжүм". Кем яралана?\n8 Июль 2019, 13:04\n...Атайым менән әсәйем миңә ун йәш саҡта айырылышты. Өҫтәүенә һеңлем бар, ул беренсе класта уҡый ине. Әсәйем менән ҡалдыҡ, атайым иһә башҡа ҡатынға өйләнде.\nАтайым менән әсәйем миңә ун йәш саҡта айырылышты. Өҫтәүенә һеңлем бар, ул беренсе класта уҡый ине. Әсәйем менән ҡалдыҡ, атайым иһә башҡа ҡатынға өйләнде. Бер ҡалала торғанлыҡтан, йыш осраштыҡ.\nАтайым яңы ғаиләһе менән мәктәптең эргәһендә йәшәй ине, әмәле сыҡҡан һайын йүгерәбеҙ ҙә инәбеҙ. Апай матур, яғымлы, һәр хәбәребеҙҙе ихлас тыңлай, күңелде аңлай, килешә. Ә әсәйебеҙгә бер ни һөйләп булмай, туҙына ла китә. “Башымды ҡатырып ултырма әле, үҙ проблемаларым еткән!” – тип һәр ваҡыт ҡырт киҫә. Шуға ла атайҙың яңы ҡатынына эйәләшкәндән-эйәләштек. Айырыуса һеңлем яҡынайҙы. Дәрестәрен бергә эшләйҙәр, магазинға йөрөйҙәр.\nТеге йортта иһә беҙҙе һағынғайнылар. Апай менән бергә паркта йөрөнөк, уйнаныҡ, ҡайтышлай ул икебеҙгә лә аяҡ кейеме алып бирҙе. Тик әсәйем бының менән генә туҡтаманы. Беҙ атайымдарға барырға теләк белдергән һайын яңы әйбер һорарға ҡуша: уҡыу кәрәк-яраҡтары, спорт кейеме, велосипед... Өҫтәүенә атайыма алимент түләү ваҡытын иҫләтеп торорға тейешбеҙ. Нисек ҡушылған, шулай эшләнек.\n(Яңауыл районында йәшәгән замандашыбыҙҙың һөйләгәндәренән).


Өфөлә полиция хеҙмәткәрҙәре араһында самбо буйынса чемпионат үтте // Хәл-ваҡиғалар | новости башинформ.рф\nӨфөлә полиция хеҙмәткәрҙәре араһында самбо буйынса чемпионат үтте\n14:30, 13 июня 2013 Хәл-ваҡиғалар\nӨфөлә Башҡортостан буйынса Эске эштәр министрлығы хеҙмәткәрҙәре араһында самбо буйынса чемпионат үтте. Республиканың төрлө ҡала һәм райондарынан йөҙгә яҡын полиция хеҙмәткәре һигеҙ ауырлыҡ категорияһы буйынса көс һынашты. Команда беренселегендә ОМОН самбосылары – беренсе, Октябрьскийҙың полиция хеҙмәткәрҙәре – икенсе, Нефтекама сопртсылары өсөнсө урынға лайыҡ булды.\n100 килограмдан ашыу ауырлыҡ категорияһында Рәсәй Эске эштәр министрлығының Салауат ҡалаһы буйынса бүлексәһе изоляторы начальнигы Павел Плешаков еңеүсе булды. «Полиция майорының еңеүе осраҡлы түгел: быйыл ул чемпион исемен яҡланы. Көрәш менән ете йәшенән алып шөғөлләнә», — тип һөйләне БР буйынса Эске эштәр министрлығының матбуғат хеҙмәте белгесе Мәҙинә Хөсәйенова.\nТеги: спорт,бр буйынса эске эштәр министрлығы


Рәсәй Президенты Владимир Путин Башнефть акцияларының 25 проценты һәм йәнә бер акцияны Башҡортостан Республикаһы милкенә күсереү тураһындағы Указға ҡул ҡуйҙы | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n23 июня 2015 — 17:45\nРеспублика өсөн был тарихи ғәҙеллекте ҡайтарыу күҙлегенән дә, яңы финанс мөмкинлектәр алыу йәһәтенән дә иҫтәлекле ваҡиға, тип билдәләне журналистар менән осрашыуҙа Рөстәм Хәмитов. Указға ярашлы, Рәсәй хөкүмәте ике ай эсендә Башнефть акционерҙар йәмғиәтенең федераль милеккә ҡараған акцияларын Башҡортостан милкенә тапшырыуҙы тәьмин итергә тейеш. Башҡортостанға тәғәйен акциялар пакетының хаҡы 90 миллиард һумға яҡын, бөгөн хаҡтар түбән икән, улар артасаҡ, тип күҙаллана. Республика үҙенең акциялары менән идара иткәндә Башнефть компанияһының уңышлы эшләүен һәм үҙ акционерҙарына килем килтереүен, шуның менән һәр акционерҙар йәмғиәтенә хас төп бурысты үтәүен – табыш алыуын күҙ уңында тотасаҡ, тип белдерҙе Республика башлығы. Рөстәм Хәмитов фекеренсә, Башнефть акциялары төбәк өсөн яңы мөмкинлектәр аса.Башнефть компанияһы Рәсәйҙең ике тиҫтәнән ашыу төбәгендә һәм сит илдәрҙә эшмәкәрлек итеүсе нефть компанияһы булараҡ танылған. 2014-се йыл күрһәткестәренә ҡарағанда нефть сығарыу буйынса Рәсәйҙә ул алтынсы, нефтте эшкәртеүҙең тәү кимәле буйынса – дүртенсе урынды биләй. Ятҡылыҡтарының 170-ен ул сәнәғәт ҡулланышында файҙалана. Рөстәм Хәмитов акционерҙар йәмғиәтенең үткән йыл йомғаҡтары буйынса билдәләгән дивиденттарын Башҡортостан быйыл уҡ файҙалана аласаҡ, тип белдерҙе. 5 миллиард һумдың күпселек өлөшө мәктәптәр, дауаханалар, балалар баҡсалары, юлдар, талап ителгән райондарҙа һыуүткәргестәр төҙөүгә йүнәлтеләсәк, аҡсаның бер өлөшө спорт командаларына ярҙам итеү маҡсатында тотоноласаҡ.


Бөгөн Монополияға ҡаршы федераль хеҙмәттең Башҡортостан буйынса идаралығы ҡарамағындағы Эксперт Советының сираттағы ултырышы үтте - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nБөгөн Монополияға ҡаршы федераль хеҙмәттең Башҡортостан буйынса идаралығы ҡарамағындағы Эксперт Советының сираттағы ултырышы үтте\nУнда ҡулланыусыларҙың электр селтәрҙәренә техник тоташыу мәсьәләләре тикшерелде һәм был өлкәлә ҡанундарҙы камиллаштырыу буйынса тәҡдимдәр ҡаралды. Кәңәшмәлә билдәләнеүенсә, ҡайһы бер компаниялар электр энергияһын иҫәпләүсе ҡорамалдарҙы пломбалау өсөн аҡса ала. Хеҙмәт күрһәтеү 1 мең һумға тиклем барып етә. Ошо турала физик һәм юридик шәхестәрҙән ялыу булған. Белгестәр әйтеүенсә, закон буйынса пломбалау бушлай ҡаралған.\n08 июня Рәсәй көнөн байрам итеүгә бәйле республикала июнь айы өсөн пенсия һәм башҡа социаль түләүҙәр ваҡытынан алда таратыла башланы\n08 июня 12 июндә Өфөлә байрам саралары 10 минутлыҡ салют менән тамамлана


Эшлекле осрашыу | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n25 декабря 2019 — 13:17 ГТРК «Башкортостан»\nБашҡортостан властары менән “Башнефть” предприятиеһы араһындағы хеҙмәттәшлекте нығытыу мәсьәләләре яңы форматта ҡараласаҡ. Республика йортонда Радий Хәбиров ҡушыуы буйынса ойошторолған даими эшләүсе комиссияның тәүге ултырышы уҙҙы. Төбәк башлығы билдәләүенсә, был төркөм эшлекле һөйләшеүҙәр алып барыу һәм мөһим мәсьәләләр буйынса оператив ҡарарҙар ҡабул итеү өсөн кәрәк. Төбәк иҡтисады ”Башнефть” компанияһы эшмәкәрлегенә бәйле. Өҫтәүенә, республика компанияның иң ҙур акционерҙарының береһе.


«Үҙемде ҡаяла үҫкән ҡарағайға оҡшатам», ти Иршат Теләүембәтов\n9 Август 2019, 13:32\nОшо көндәрҙә хеҙмәттәшем Айһылыу Ғарифуллина менән Аҫҡар ауылында йәшәүсе ҡәләмдәшебеҙ Иршат Теләүембәтов менән осрашып, уның күңел донъяһына сәйәхәт ҡылдыҡ. Шулай итеп, “15 һорау – 15 яуап” рубрикаһының сираттағы ҡунағы – яҡташыбыҙ, яҙыусы, журналист Иршат Теләүембәтов.\n- Иршат, һин бала сағыңда ниндәйерәк малай булдың?\n- Ныҡ тыңлауһыҙ булдым. Бәләкәйерәк саҡта шуға уҡыуым насарыраҡ булды. Бер ваҡыт мәктәпкә эшкә Ғәйшә Ниатша ҡыҙы Ғәлина килде. Беҙҙе, тыңлауһыҙ балаларҙы, тәртипкә өйрәтеү өсөн бик күп тырышлыҡ һалды ул. Сөнки тәртип булһа, уҡыу ҙа яҡшыра бит. Башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡытты апай. Шул мәлдә әҙәби әҫәрҙәргә ҡыҙыҡһыныуым артты. Үҙемде шул әҫәрҙәрҙең эсендә йөрөгән һымаҡ тоя торғайным хатта. Инша яҙырға әллә ней яратманым. Ғәйшә апай, Иршат, яҙырға кәрәк, тиер ине. Бер мәл өс диктант яҙҙырҙы. Конкурс һымаҡ ине ул. Уның һөҙөмтәләре буйынса 4 иң яҡшы уҡыусы билдәләнде: 3 ҡыҙ һәм бер малай – мин.\nӘҙәбиәттән тыш тарихты ла яраттым.\n- Бала сағыңда кем булырға хыяллана инең?\n- Хоккейсы булырға теләй инем. Студент саҡта “Ирәндек” бейеү ансамблендә бейеп тә йөрөнөм. Бынан тыш, инглиз телен дә өйрәндем. “Шоңҡар” түңәрәгенә лә йөрөп алдым. Эшләп тә йөрөгәс, ваҡыт яғы самалы ине, шуға ташланым. Яҙмыш шулай ҙа журналистика һуҡмағына борҙо.\n- Тәүге әҫәрең нисек атала?\n- Тәүге хикәйәм үҙебеҙҙең “Таң” гәзитендә баҫылып сыҡты. “Ала көсөк” тип атала ине ул.\n- Кемдәрҙе остаздарым тип әйтә алаһың?\n- Ул ваҡытта яҙғандарымды ауылдашым, талантлы шағир Самат ағай Ғәбиҙуллин төҙәткеләп бирә торғайны. Өфөлә Бөрйән кейәүе Сабир Шәрипов ныҡ ярҙам итте. Уның әҫәрҙәренең теле иҫ китмәле бит!\n- Тәүге тапҡыр ҡасан ғашиҡ булдың?\n- 4-се класта булһа кәрәк. Исламбайҙар беҙгә йөрөп уҡыны бит. Шунда бер ҡыҙҙы яратып йөрөгәйнем (йылмая).\n-Эштән, ижадтан тыш ниндәй мауығыуҙарың булды?\n- Бейергә яраттым. Баянда уйнау ҙа күңелгә ял бирә ине.\n- Ауыр минуттарҙа көстө ҡайҙан алаһың?\n- Рух үлмәһә, тән үлмәй ул. Аллаһы Тәғәлә, ғөмүмән, юғары көс бар бит ул. Ул иң ҡатмарлы мәлдәрҙә юлыма изге күңелле кешеләрҙе сығарып тора, шөкөр.\n- Юғары көс барлығына ышаныу ҡасан барлыҡҡа килде?\n- Әсәйем ауыл советы рәйесе булды. Шуға мине өләсәй тәрбиәләне. Олатай партком секретары ине. Кеше һаны кәрәк булғандыр инде, өләсәйҙе коммунислыҡҡа алған. Ләкин өләсәй йәшереп кенә намаҙ уҡыны, ураҙа тотто. Шулай дини тәрбиә лә, совет тәрбиәһе лә алып үҫтем.\n- Иң бәхетле мәлдәрем тип ҡайһы мәлдәрҙе әйтер инең?\n- Бәхетле көндәргә ҡарағанда, бәлки, күңелһеҙерәктәре күберәк тә булғандыр. Тормош гел уйын-көлкөнән генә тормай бит... Шулай ҙа “Шоңҡар”ҙа эшләгән йылдарым иң бәхетлеләре тип әйтер инем.\n- Республика журналында эште нимәнән башланың?\n- Унда мөхәррир булып эш башлағас, иң беренсе өр-яңы команда туплап алдым. Журналдың тәүге биттәрендә һыйыр, комбайн, элеватор тураһында мәҡәләләр баҫыла ине. Коллективты йыйып, журнал йәштәр өсөн булырға, уларҙың ҡыҙыҡһыныуҙарына яуап бирергә тейеш икәнлеген аңлаттым...\n- Журналдың тиражын арттырыға нисек өлгәштегеҙ?\n- Журнал йәштәргә буталсыҡ заманда юл күрһәтеүсе, файҙалы булырға тейеш тигән маҡсатты, тормошсанлыҡты тәүге урынға ҡуйҙыҡ. Кешегә файҙалы мәҡәләләр булһа, кеше алдырасаҡ, тинем. Журналдың эстәлеген байытҡас, яҙылыусылар ҙа артты. Хатта хаҡын күтәрһәк тә, уны алдырыусылар кәмемәне, артты ғына.\n- Беренсе сиратта һин кем: яҙыусымы, журналистмы?\n- Ауырыраҡ һорау. Редакцияла эшләгәндә әҙәби әҫәрҙәр яҙырға ваҡыт етмәй бит ул. Һин яҙмайһың, тип әрләүселәр ҙә булманы түгел. Яҙып булмай шул. Бөтә ойоштороу эштәре лә бер елкәлә булғас, ижадҡа ваҡыт ҡалмай торғайны. Унда саҡырталар, бында саҡыралар. Телефон өҙлөкһөҙ шылтырай... Яҙыусылыҡ та, журналислыҡ та күңелемә бик яҡын.\n- Бөгөнгө матбуғат тураһында нимә әйтерһең?\n-Элек “Таң”ды өй беренсә алдыралар ине. Хәҙер почтальон күп өйҙәрҙе урап үтә. Сөнки яҙылмайҙар. Интернеттың да өлөшө бар инде бында. Их, үҙем гәзит асһам, шулай итер инем, былай итер инем, тип тә хыялланған саҡтар булып китә...\n- Иршат, һин үҙеңде ниндәй үҫемлеккә йәки ағасҡа оҡшатаһың?\n- Район үҙәге Иҫке Собханғолға барһаң, Ағиҙел ағып ята. Эргәһендә ҡая таштар. Таштар өҫтөндә ҡарағайҙар. Бер ҡая өҫтөндә таштарға матҡып йәбешеп үҫеп ултырған ҡарағай айырыуса иғтибарымды йәлеп итә. Тупрағы ла юҡ тамырҙары һут алһын өсөн, ә ул таштарға матҡып йәбешеп йәшәргә маташа... Ҡалғанын үҙегеҙ аңлағыҙ...\nӘ хайуандарҙан көсөктәрҙе һәм айыу балаларын яратам. Шаяндар, матурҙар бит улар.\n- Тормоштоң асылы, мәғәнәһе нимәлә ул?\n- Һәр кешегә Хоҙай тарафынан ниндәйҙер бер һәләт бирелгән: кемдер яҙыуға оҫта, кемдер техниканы шәп белә һ.б. Һәр кешене Аллаһы Тәғәлә билдәле бер миссия үтәргә ебәрәлер ул. Ана шул тәғәйенләнешен үтәмәй тороп, йәнен алмайҙыр һымаҡ... Ҡыҫҡаһы, кеше ергә миссия үтәргә килгән, юҡҡа ғына тыумаған ул...\n- Рәхмәт, Иршат, тәрән мәғәнәле яуаптарың өсөн. Һиңә сәләмәтлек, рух байлығы, күңел бөтөнлөгө теләйбеҙ.


Премьер-лигаға әҙерлек сиктәрендә, «Өфө» футболсылары был көндәрҙә Төркиәлә күнекмә үткәрә\nБер үк ваҡытта улар төрлө командалар менән иптәштәрсә осрашыуҙар уҙғара.\nКисә, мәҫәлән Игорь Колыванов дружинаһы Минскиҙың «Динамо» клубы менән көс һынашты. Майҙандың ямғырҙан һуң сифатһыҙ ҡалыуына ҡарамаҫтан, яҡтар һөҙөмтәле уйын күрһәтте. Беренсе таймда белорустар өҫтөнлөк итһә лә, икенсе таймда яҡташтырыбыҙ көслөрәк күренде. Шунлыҡтан иҫәп 3-3 иҫәбенә тамамланды. Яҡташтарыбыҙҙан уңышҡа Харис Хаджич, Марсиньо һәм Игорь Шевченко өлгәште. «Өфө» клубының Төркиәләге йыйындары тағы ла бер аҙна самаһы дауам итә.


“Йәшлек” паркында – яугирҙәр аллеяһы » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » “Йәшлек” паркында – яугирҙәр аллеяһы\n“Йәшлек” паркында – яугирҙәр аллеяһы 06.11.2018 // Йәмғиәт\nАфғансылар иптәштәрен онотмай.\n“Башҡортостан Хәрби хәрәкәттәр ветерандары союзы” төбәк йәмәғәт ойошмаһы рәйесе Тимерйән Рәжәпов менән осрашҡанда, Афғанстанда интернациональ бурысымды үтәнем, был илде арҡырыға-буйға киҫтем, тигәйне. Имәндәй яҡташтарыбыҙҙың ситтә һәләк булып ҡалыуы ғына һаман да күңелде әрнетә, тип өҫтәне танышым.\nАфғанстан 40 йылдан ашыу инде донъя картаһында “ҡыҙыу нөктә”ләрҙең береһе иҫәпләнә. Ун йыл барған ҡан ҡойошта ярты миллион тирәһе ватандашыбыҙ ҡатнашҡан, ә мәхшәрҙән тыуған төйәгенә ҡайтмаусылар күпме?! Тарих түбәндәгеләрҙе һөйләй: 1979 – 1989 йылдар һуҙымында 15 меңгә яҡын совет һалдаты яу яландарында башын һалған.\nБатырҙар онотолмай, тибеҙ. Октябрҙең моңһоу бер көнөндә Асҡын ауылының “Йәшлек” паркында Яугирҙәр аллеяһын асыу тантанаһы булды. Сарала Афғанстан илендә интернациональ бурысын үтәгәндә һәләк булғандарҙың яҡындары, мәктәп уҡыусылары ҡатнашты. Тәбиғәттең һиҙгерлегенә иҫең китерлек: берсә болоттар ҡуйырҙы, берсә ямғыр һибәләне. Һауа торошоноң тиҙ арала үҙгәреп тороуын төрлөгә юранылар. Берәүҙәр – һалдат һәм офицерҙарҙың яу яланында дошманға ҡаршы алышын, икенселәр, әле һаман да күңел яралары уңалмаған туғандарының һыҡтауы, тине. Һәммәһендә лә дөрөҫлөк бар.\nҠариҙел һәм Асҡын райондарының хәрби комиссары, Ҡораллы Көстәр ветераны Юрий Хабаров күк йөҙө һәр саҡ аяҙ булһын, бер ҡасан да яғалашыу, үс алыу кеүек аңлашылмаусанлыҡтар теркәлмәһен, егеттәребеҙ Ватанды һаҡларға ашҡынып торһон, тыуған яҡтарына ғорурланып әйләнеп ҡайтһын тигән теләк белдерҙе.\nЯугир-афғансылар иҫтәлегенә исемле ағастар ултыртыу йәки аллея булдырыу Афғанстан ветерандар союзының Асҡын йәмәғәт ойошмаһының эш планына күптән ингәйне. Ул совет ғәскәрҙәренең Афғанстандан сығыуының 30 йыллығына арналғайны, бер нисә маҡсатты күҙ уңында тотто. Беренсенән, ҡаһармандар бер ҡасан да онотолорға тейеш түгел. Икенсенән, батырҙарҙың исемдәрен мәңгеләштереү төбәктә планға ярашлы алып барыла. Өсөнсөнән, киләсәк быуын күңелендә илһөйәрлек сифаттары тәрбиәләү – өҫтөнлөклө йүнәлештәрҙең береһе. Бынан тыш, эргә-тирәне йәшелләндереү һәм төҙөкләндереүгә лә иғтибар һис кәмергә тейеш түгел.\nАллеяны булдырыуға Афған һуғышын үткән Ғәбдрәшит Әсләмов, Азат Әхмәтйәнов, Илшат Ғәлләмов, Йәүҙәт Шәйәхмәтов, Фиғәт Ризванов, Радик Сәмиғуллин, Фәрис Шәйнуров, Рәфил Юнысов, Фәрҙәт Хәсәнов, Фоат Солтанәхмәтов, Олег Гурин күп көс түккән. Бөгөн төбәктә 58 яугир-интернационалист ғүмер итә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, тыныс тормошта 13 ир-уҙаман вафат инде. Ә Дарвин Суфийәнов Афғанстанда батырҙарса һәләк булған.\nРайон: Асҡын районы


Беҙ бит һиңә бик яратып килдек, Бик һағынып килдек, Аҡтаныш! » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Рухиәт » Беҙ бит һиңә бик яратып килдек, Бик һағынып килдек, Аҡтаныш!\nБеҙ бит һиңә бик яратып килдек, Бик һағынып килдек, Аҡтаныш! 17.02.2017 // Рухиәт\nТарихи Башҡортостандың ҡитғаларҙан ҡитғаларға һуҙылып ятҡанлығын, ҡеүәтен иҫбатлап, бөгөнгө республика сиктәренән тыш тыуған шәхестәрҙең уҙған быуат башында башҡарған эштәрен, фәнни, сәйәси, рухи ҡаһарманлыҡтарын телгә алыу ҙа етә. Тик бөтәһен дә белеп бөтәбеҙме һуң беҙ? Мәҫәлән, атаҡлы ғалим, Башҡортостан автономияһы башында торған Зәки Вәлиди: “Ырымбурҙа милли хәрәкәт башланғас, шура ойошторолған мәлдә Сәғит Мерәҫов, Аллабирҙе Йәғәфәров, Илдархан Мутиндарҙың эшмәкәрлегенә барып ҡушылдым”, – тип яҙа. Сәғит Мерәҫов, Аллабирҙе Йәғәфәровтар сығыштары менән Ырымбурҙан булһа, Илдархан Мутин Өфө губернаһының Миңзәлә өйәҙендә урынлашҡан Таҡталасыҡ ауылында тыуған. Кем һуң һин, Илдархан Мутин, тип бөгөн үҙенә Татарстандың Аҡтаныш районында йәшәгән халыҡ ҡына түгел, Башҡортостанда көн иткәндәр ҙә һорау бирәлер, моғайын, сөнки беҙ уның хаҡында әленән-әле телгә алып тормайбыҙ, ғөмүмән, аҙ хәбәрҙарбыҙ. Башҡорт Хөкүмәте ағзаһы, йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре, башҡорттарҙың данлыҡлы Гәрәй ырыуы вәкиле, 1859 йылда XI башҡорт кантонының юрта старшинаһы булып торған Ибраһим Мутиндың улы Илдархан Мутиндың тыуған яғында булып, күп халыҡ ҡатнашлығындағы сарала Мутиндар затының аҫыл вәкилдәренә иҫтәлекле таҡтаташ асыу ваҡиғаһының шаһиты булдыҡ. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башланғысы менән ойошторолған сараны Татарстандың Аҡтаныш районы етәкселеге лә күтәреп алды.\nТарихҡа күҙ һалһаҡ, Миңзәлә өйәҙендә борон-борондан башҡорттар йәшәгән. Төп халҡы – Бүләр, Байлар, Гәрәй, Ирәкте, Юрмый һәм башҡа башҡорт ырыуҙарына ҡараған милләттәштәребеҙ. Шул уҡ исемле ауылдар Гәрәй улусына ҡараған булған. 1755 йылғы бишенсе рәүиз мәғлүмәттәренә күҙ һалһаң, Миңзәлә өйәҙендә ул ваҡытта 16015 башҡорт көн иткән. Өйәҙҙең башҡа улусына ҡараған ауылдарҙа шулай уҡ күпселеге башҡорттар, припущенник-типтәрҙәр, аҙ һанлы татарҙар һәм башҡалар йәшәгән. Тарихсы Нурислам Ҡалмантаевтың архив материалдарына нигеҙләнгән мәҡәләһенә күҙ һалһаң, ХIХ быуатта һәм ХХ быуат башында бында башҡорт халҡының һаны артыуы күҙәтелә. Мәҫәлән, 1822 йылда өйәҙҙә – 23492, 1862 – 60435, 1912-1913 йылдарҙа 154234 башҡорт теркәлгән. Ә 1920 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Өфө губернаһы Миңзәлә өйәҙенең этник составы түбәндәгесә: башҡорттар – 156789, урыҫтар – 135120, татарҙар – 122927, типтәрҙәр – 36783, мордвалар – 6152, сыуаштар – 3922, мариҙар 2448 кеше иҫәпләнгән. Ошо мәғлүмәти сығанаҡтар үҙе генә лә төбәктә башҡорттарҙың күпселекте тәшкил итеүе хаҡында һөйләй.\nСатлама һыуыҡта сара башҡорт халҡының аҫыл улдары тыуған Таҡталасыҡ ауылында башланып китте. Урындағы зыярат майҙанында урын аласаҡ уларҙың иҫтәлегенә ҡуйылған ҡәбер таштары. Эйе, Тимер, Мөхтәр, Илдархан Мутиндарҙың береһенең дә аҫыл һөйәге тыуған еренә ҡайтып етә алмаған, әммә йола буйынса тап кендек ҡандары тамған ауыл нигеҙендә иҫтәлекле стела асыу ҙур байрамға әүерелде.\nМоңһоу көй ағыла... Хәрби парадҡа теҙелгәндәй, байрамға йыйылған халыҡ алып барыусыларға күҙ төбәгән. Йыйылған кеше араһында мәктәп уҡыусылары булыуы тағы ла ҡыуандыра. Балалар – беҙҙең киләсәгебеҙ, тарихты, халыҡтың тамырҙарын улар яҡшы белергә тейеш. Аҡтаныш районы хакимиәте башлығы Илфак Шамил улы Барыев иң тәүге һүҙҙе билдәле тарихсы, С. Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Салауат Хәмиҙуллинға тапшырҙы.\n– Был өс шәхес тә заманында башҡорт рухиәте өсөн йәнен аямай көрәшкән. Тимер Мутин Гәрәй ырыуының аҫаба башҡорттарынан булһа, Илдархан Мутин Ырымбурҙа үткән 1-се Башҡорт ҡоролтайында тап ер мәсьәләләрен күтәрә. “Башҡортостан ерҙәренә килгәндә, улар, һис шикһеҙ, башҡорттарҙың ҡулланылышына күсергә тейеш, сөнки шунһыҙ беҙҙең халыҡтың имен йәшәйеше лә һәм яңынан аяҡҡа баҫыуын да күҙ алдына килтереүе ауыр. Иоанн Грозный ваҡытында Башкирия Россияға дин, ғөрөф-ғәҙәт, йолалар, милли үҙенсәлектәргә ҡыҫылмау һәм үҙ ерҙәре менән үҙ ҡарамағында ҡулланыу хоҡуғына эйә булып ҡушылған”, – тип сығыш яһай Илдархан был съезда. Күреүегеҙсә, ул башҡорт халҡының патриоты икәнлеге һәр бер һөйләмендә үк күренеп тора, – тине Салауат Ишмөхәмәт улы, тантаналы ваҡиғаның Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуға 100 йыл тулыу алдынан уҙыуын билдәләп.\nТатарстандың Фәндәр академияһы корреспонденты, сәнғәт белеме фәндәре докторы, профессор, Татарстандың атҡаҙанған фән эшмәкәре Мөхәмәтғәли Арыҫланов сығышын трагик актер Мөхтәр Мутинға бағышланы. Ул уның кеүек маһирҙар ҡабат булмаясаҡ, сөнки рухи потенциалы менән заманы тамашасыһын таң ҡалдырған, яңы сәнғәти бейеклектәргә әйҙәгән артист булыуы хаҡында еткерҙе. Билдәле шағир, “Казан утлары” журналының баш мөхәррире, Ғ. Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Илфак Ибраһимов та сығышы менән ошо район егете. Ул бик күп әҙәби саралар, Башҡортостан менән Татарстан араһындағы рухи күперҙәрҙе нығытҡан байрамдарҙың шаһиты булараҡ, был юлы ла барыһын да шиғри әҫәрҙәре менән сәләмләне. Нефтекама ҡалаһы мәсетенең имам-хатибы Тәфкил хәҙрәт Ғилемшин аҫыл ир-уҙамандарының хөрмәтенә Ҡөрьән аяттары уҡып ишеттерҙе. “Любизар” хәрби-патриотик клубы ағзаларының махсус команда аҫтында стела алдына теҙелеп баҫып сәләмләүе, Илдархан Мутиндың таҡтаташына шыршынан гирлянда һалыуы сараға айырым бер үҙенсәлек өҫтәне. Хәрби митингта яңғыраған һәр телмәр, һәр шиғри ауаз ошо төбәктең арҙаҡлы улдарының рухына яҡты аят булып барып ятһын!\nАртабан урындағы район хакимиәте Өфөнән, Ҡазандан килгән ҡунаҡтар өсөн Аҡтаныштың Еңеү паркына, тыуған яҡты өйрәнеү музейына сәйәхәт ойошторҙо. Парктың үҙенсәлеге шунда: унда Бөйөк Ватан һуғышынан алып һәр бер хәрби хәрәкәттә ҡатнашҡан төбәк яугирҙәренең исеме мәңгеләштерелгән, һәйкәлдәр ҡуйылған. Афғанстанда, Чечняла ҡораллы конфликтта һәләк булғандарҙы ла лайыҡлы күрһәтә алғандар. Тылда хеҙмәт иткәндәрҙең дә тырышлығы онотолмаған – мемориал эсендә уларға айырым һәйкәл ҡуйылған. Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы танктар менән байытылған парк. Район үҙәгенең иң күркәм урындарының береһелер, моғайын, был хәрби комплекс. Ата-бабалары Рәсәйгә ҡушылғанға тиклем дә бик күп яуҙарҙа ҡаһарманлыҡ күрһәткән башҡорт халҡының вариҫтары изге яуҙар тураһында башҡа төрлө фекерҙә булыуы мөмкинме һуң?!\nТыуған яҡты өйрәнеү музейы – үҙе бер йәнле ҡомартҡы. Бында Аҡтаныш районы мөмкин булған тиклем бар яҡтан күрһәтелгән. Тәбиғәт, ауыл хужалығы, иҡтисад, ер аҫты байлыҡтары, боронғо дәүерҙәге көнитмеш, халыҡ кәсептәре, арҙаҡлы шәхестәр, спортсылар... Татарстандың 1-се президенты Минтимер Шәймиевтең дә тәрән тамырлы шәжәрәһе урын алған музейҙа. Ошо бүлектә үк Башҡортостандың беренсе президенты Мортаза Рәхимов менән әңгәмә баҫылған китап та тора. Мутиндар нәҫеле хаҡында ла мәғлүмәт табылды. Музейҙа Мөхтәр Мутиндың шәхси анкетаһының күсермәһе һаҡлана. “Национальность – башкирин, гражданство – СССР” тигән юлдарҙы уҡыу бик күңелле булды. Хәйер, уның хаҡында һүҙ артабан буласаҡ әле. Өс ҡатлы бинала урынлашҡан музейҙың һәр ҡатында бай йөкмәткеле тарих һаҡлана. Тупланған материалдар өсөн рәхмәт аҡтаныштарға!\nРухи күперҙәрҙе нығытҡанда, милләт рухы китә яңырып\n“Ағиҙел” дәүләт йыр һәм бейеү ансамбле бар икән Аҡтаныштың. Был төркөмдөң сағыу сығыштарын, ысынлап та, ғүмереңдә бер күреү зыян итмәҫ ине. Милли бейеүҙәрҙең үҙенсәлеге, халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыу һәләте һоҡландырҙы. Бигерәк тә башҡорт халыҡ йыры “Зөлхизә” йәнә бер тапҡыр төбәктә башҡорт моңо тере булыуына ишараланы.\nБөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты аппаратының баш белгесе, Башҡортостан делегацияһы етәксеһе Алһыу Сирғәлина менән Аҡтаныш районы хакимиәте башлығы Фаил Камаев сәхнәнән шығырым тулы зал булып ултырған туған тел һәм әҙәбиәт уҡытыусылары, ауыл хакимиәте башлыҡтары, китапханасылар алдында Мутиндар тоҡомон иҫкә алыу кисәһенең әһәмиәте хаҡында еткерҙе, үҙ-ара бүләктәр менән алышты.\nТарихсы Рәмил Рәхимовтың сығышы Тимер Мутиндың йәшәйешенә, эшмәкәрлегенә арналды. Мутиндар – улар башҡорттарҙың дворян нәҫеле. Сығыштары менән, алда әйтелгәнсә, Гәрәй улусының Таҡталасыҡ ауылынан. Уларҙың нәҫеле Өфө губернаһының шәжәрә китабының 2-се бүлегенә индерелгән булған. Улар әүҙем йәмәғәт эшмәкәрҙәре, 1884 – 1914 йылдарҙа ер мәсьәләләре менән шөғөлләнгән. Мутиндар тоҡомоноң башында Мүтә Янурусов (Енурусов) тора, 1745 йылдан Гәрәй улусының старшинаһы булған.\nӘ бына Тимер Мутин – ул сотник, торараҡ шулай уҡ Гәрәй улусының старшинаһы. Ул 1756 – 1763 йылдарҙағы Ете йыллыҡ һуғышта ҡатнашҡан, ә 1756 йылда башҡорт командаһының баш старшинаһы Ҡыҙрас Муллаҡаевтың ярҙамсыһы булған. 1759 йылда ул императрица Елизавета Петровнаға тоғролоҡ белдергән башҡорт делегацияһы составында Санкт-Петербургка юлланған. Башҡа иптәштәре менән Тимер Мутин да башҡорт ерҙәрен яулап алыуға ҡаршы Хөкүмәт сенатына хат яҙа һәм тотош улус халҡы риза булһа ғына ул ерҙәрҙе һатырға мөмкин булыу тураһында ризалыҡ һорай. Уларға яуап итеп, Сенат исеменән указ Ырымбур губерна канцелярияһына ебәрелә. Документҡа ярашлы, “...һәм киләсәктә башҡорт халҡына бер ниндәй насарлыҡ ҡылмаҫҡа һәм йәшәйештәрен емермәҫкә, төбәктәренә көс менән барып урынлашмаҫҡа, бындай нәмәләр була ҡалһа, ошо указға бәйле башҡорттарҙы яҡларға һәм һаҡларға” тип әйтелә. Бына ниндәй ҙур эштәрҙең башында, халҡының һәр ерҙә хеҙмәтсеһе, уның мәнфәғәттәрен яҡлаусы булараҡ сығыш яһай Тимер Мутин. Ул 1759 йылдың декабрендә Санкт-Петербургта үлеп ҡалған. Тыуған төйәгенән ситтә ята уның аҫыл һөйәге.\nХ. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы ҡурайсыһы Вилдан Дәүләтбирҙиндың сығышы Аҡтанышта тағы ла моңлораҡ яңғыраған төҫлө тойолдо. Ҡурайҙың ауазына, һағышына, тантанаһына ни етә ала инде?!\nТатарстандың атҡаҙанған фән эшмәкәре, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһы һәм хәрби тарих фәндәре академияһы академигы, археология белгесе Альберт Борханов, сарала ҡатнашыусыларҙы олуғ байрам менән тәбрикләп, фәнни хеҙмәттәрен бүләк итте. Артабан сәхнәне “Сәйәр” халыҡ вокаль ансамбленең (етәксеһе Лилиә Мостафина) Сара Садыҡова көйҙәренә йырҙар теҙмәһе биҙәне.\nТарихсы Нурислам Ҡалмантаев борон замандарҙан уҡ башҡорт халҡының хәрби походтарҙа, ихтилалдарҙа әүҙем ҡатнашыуы хаҡында һөйләне. “Милләттәштәребеҙ ихтилалдарҙа үҙҙәре ойоштороусы булараҡ сығыш яһаған. Мутиндар нәҫеле – ана шул арҙаҡлы халыҡтың вариҫтары”, – тине тарихсы. Ул архив документтарына нигеҙләп, төбәктә башҡорттарҙың йылдан-йыл артыуы тураһында ла еткерҙе.\nТатарстандың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған фән эшмәкәре, тарих фәндәре докторы, Ҡазан федераль дәүләт университеты профессоры, фән һәм техника буйынса Татарстандың дәүләт премияһы лауреаты Индус Таһиров, төбәк халҡын байрам менән тәбрикләп, шулай уҡ китаптарын бүләк итте. Ике милләттең быуаттар дауамында үҙ-ара ҡатнашып йәшәүе тураһында һөйләне.\nТрагик актер Мөхтәр Мутин тураһында беҙ нимә беләбеҙ? Эйе, “Ватандаш” журналында фәлсәфә фәндәре кандидаты Гөлсәсәк Саламатованың мәҡәләһе сыҡты. Беҙҙең бурысыбыҙ – тарихи Башҡортостан сиктәрендә тыуған шәхестәребеҙҙең эшмәкәрлеген өйрәнеү генә түгел, киң йәмәғәтселекте лә даими таныштырып тороу.\nКем ул тарихҡа трагик актер булып ингән Мөхтәр Мутин? Аҡтаныш еренең генә түгел, башҡорт халҡының даны? Уны бит заманында: “Бындайҙар йөҙ йылға бер тыуа!” – тигәндәр. Башҡорт театр сәнғәте күрке Арыҫлан Мөбәрәковтың тәүге сығыштарын күргән кешеләр хатта: “Был артиста бит Мөхтәр Мутиндың ҡеүәте, рухи потенциалы”, – тип әйтер булған. “Башҡортостан” гәзитен алдырып уҡыусыларҙы күберәк мәғлүмәт менән таныштырыр өсөн, З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы доценты Гөлсәсәк Саламатованың мәҡәләһенән өҙөк килтерәм. Унда башҡорт халҡының аҫыл улының аяныслы яҙмышы хаҡында яҙылған. Татарстандың Аҡтаныш районы үҙәгендәге мәҙәниәт йортонда ошо яҙмаһын йөрәк ауазына ҡушып еткерҙе Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы. Архив материалдарына нигеҙләнгән сығышты ул Мөхтәр Мутиндың яҡташтарына рәхмәт һүҙен әйтеү менән тамамланы.\nХ. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы Айгиз Хановтың “Дуҫлыҡ йыры” байрам кисәһен биҙәп ебәрҙе: ҡалай тауышы көслө йәш йырсының, әйтерһең, тотош зал уның ғәйрәтле ауазы менән һуғарылды!\nБашҡортостан егете, “Шәжәрә” төбәк-ара автоном ойошмаһының Нефтекама ҡалаһындағы вәкиле Радик Бәхтиев тураһында бер-ике һөйләм менән бер нимә лә әйтеп булмаҫ. Киләсәктә беҙ уның менән әңгәмә эшләрбеҙ Аллаһ Тәғәлә насибы менән. Әммә бөгөнгө сараның идея авторҙарының береһе булған был тарихсының һөйләгәндәрен тыныс ҡына тыңлап та булмай. Ул үҙе данлыҡлы Мутиндар нәҫеленән.\n– Без бала чактан ук үҙебезнең башкорт икәнебеҙне белеп үстек. Әти һәр вакыт, беҙ башкортлар, тиер ине. Әммә үлер алдынан гына ул үзенең Илдархан Мутиндың сеңлесе икәнен әйтте. Дәүәнинең кызы Дөриә, аның кызы Людмила – минем әни. 96 йәшендә ул Илдархан Мутиндың ниндәй эшләр алып барганы, заманында үзен “халык дошманы” дип иглан иткәч, минем белән туганлыгыгызны белгертмәгез, дигән сүзләрен дә еткерде. Заманалар үзгәрә, Аллага шокер, боген без Мутиндарны зурларга, искә алырга жыйылдык, зур рәхмәт каршы алган, ойоштырган якка да! – тине ул, сығышын тамамлап. Радиктың башҡорт теленең диалектындағы һөйләше нисек бар, шулай яҙҙым. Башҡортостан буйынса йөрөгәндә Тәтешле, Мишкә, Борай райондарында ла ошо күренешкә тап булабыҙ: халыҡтың һөйләшенән ҡарап түгел, тамырҙарын барлап, рухына ҡарап билдәләр кәрәк милләтен!\nБашҡортостандың “Любизар” хәрби-патриотик клубы ағзалары – тыуған яҡты өйрәнеүсе Илдар Шәйәхмәтов менән Башҡортостандың халыҡ артисы Ринат Мәжитов ҡурай моңо, башҡорттарҙың хәрби бейеүе менән сәхнә түрен биҙәне. “Мәҙәни йома” гәзитенең баш мөхәррире, Ғ. Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Вахит Имамов – сығышы менән ошо район шәхесе. Ул телмәрендә тарихта башҡорт һәм татар халыҡтарының уртаҡ эшмәкәрлеге хаҡында һөйләне. Шулай уҡ Ғ. Туҡай премияһы лауреаты, шағир Илфаҡ Ибраһимов шиғри күстәнәсе менән сараға яҡты моң өҫтәне.\n“Ағиҙел” дәүләт йыр һәм бейеү ансамбленең сәхнәгә һәр сығышы көслө алҡыштарға күмелде. Бик бай йөкмәткеле, тәрән моңло йыр-моңдар беҙҙең күңелдәргә лә хуш килде.\nБайрамда Татарстанда йәшәгән башҡа ҡала башҡорттары ла ҡатнашты. Төбәктәге башҡорт ҡоролтайы рәйесе, Түбәнге Каманан Ғәли Хәсәнов (Әбйәлил), шул уҡ ҡаланан Баязит Ишкилдин (Йылайыр) байрамға буш ҡул менән килмәгән: Ғәли ағай ҡурай һыҙҙырып ебәрҙе, ә Баязит ағай “Байыҡ” телевизион бейеү конкурсында бейегән бейеүен башҡарҙы. Хәтәр күңелле булды уларҙың сығышы! Әйткәндәй, Аҡтаныш районының эске эштәр бүлеге начальнигы ла Башҡортостандан – сығышы менән Йылайыр районынан Камил ағай Зәйнуллин байрамдың башынан аҙағына тиклем беҙҙең арала булды. Улар бында 1974 йылда килеп урынлашҡан икән. Ҡайҙа ғына йәшәһәләр ҙә, эшләһәләр ҙә, милләтебеҙ вариҫтары йөҙгә ҡыҙыллыҡ килтермәй, намыҫ менән хеҙмәт итә.\nЮғары кимәлдә ойошторолған сара ике республика сигендә бауырһаҡ, икмәк-тоҙ менән башланып китеп, йыр-моңло кисә менән тамамланды. Башҡорт халҡының арҙаҡлы улдары – Тимер, Мөхтәр, Илдархан Мутиндарҙың рухтары яңырып, уларға бағышланған доғаларҙы Аллаһ Тәғәлә ҡабул итһен, тип теләйек. Ике төбәк-ара аралашыуҙарҙың башы ғына булған был саралар киләсәктә ғилми-ғәмәли конференциялар, данлыҡлы шәхестәрҙең исемен Аҡтанышта ғына түгел, Башҡортостанда ла мәңгеләштереү эше менән дауам итер. Әйткәндәй, Таҡталасыҡ ауылының бер урамы Мөхтәр Мутин исемен йөрөтә. Бөгөн гәзит уҡыусыларға уның хаҡында ҡыҫҡа яҙма тәҡдим итәбеҙ. Салауат Хәмиҙуллин, Рәмил Рәхимов, Нурислам Ҡалмантаев кеүек тарихсыларҙың Илдархан, Тимер Мутиндарға арналған фәнни очерктары киләһе һандарҙа урын алыр. Шәхестәребеҙҙе танып белеп, эшмәкәрлектәрен данлап йәшәйек!\nСерле әкиәттәй һинең яҙмыш,\nБашҡорт ере, башҡорт төйәге.\nӘле булһа әрнеп ята кеүек\nТупраҡ алған бабам һөйәге.\nӘле булһа бында шәжәрәләр\nШыбырлаша төҫлө үҙ-ара.\nМилләтемдең затлы вариҫтары\nБашҡаларҙың ғәмен һуғара.\nЕтем бала кеүек ситтә ҡалғас,\nҺағыналар микән баш йортон?\nКүпме шулай Ерҙең күкрәгенә\nҺибелергә була, башҡортом?!.\nҺәр хәрефең йәнгә уйылған бит,\nҺәр бер өнөң беҙгә бик таныш.\nБеҙ бит һине бик яратып килдек,\nБик һағынып килдек, Аҡтаныш!\nМутин тоҡомдары был төбәктән –\nЙәшәй микән халыҡ маҡтанып?\nИл улдарын бында таныйҙармы?\nБеҙҙе таныйһыңмы, Аҡтаныш?\nБеҙ йыр булып килдек мәркәздәрҙән,\nАлып килдек милли фатиха.\nҮҙ халҡына ҡабат ҡайтыуынан\nНиҙәр кисерәлер Илдархан?\nЙөрәктәргә һеҙҙең һеңеп ҡалһын –\nРухи күперҙәргә юҡ кәртә!\nГәрәй тоҡомдары ҡырылды тип,\nЗолом зары беҙҙе иҫкәртә.\nСерле әкиәттәй шартлы сиктең\nБиктәре лә сығыр һис юҡҡа.\nШәхестәрең күпме ҡот ташыған\nМилләт ғәме тигән усаҡҡа.\nЯҡты һинең асман!\nАл ҡан менән тарих яҙылған.\nАрхивтарҙан күберәкте һөйләр\nЯрҙарынан ташҡан был йылғаң.\nБыл урмандар күпте беләлер ул,\nИҫәнләште улар үҙ күреп.\nБыл убалар һис өндәшмәҫ ҡабат\n“Илдархан!” – тип илап түгелеп...\nНәҙер һүҙен был тәбиғәт һаҡлай,\nВасыяттар ергә яҙылған.\nҠәүем тарихына һыйынығыҙ,\nКиҫкен елдәр иҫһә сағылдан.\nӘләм күтәрерлек көндәр тыуа,\nТик нимәлер эстән һыҡтаны...\nБыл быуатта милләт тарихын да\nБергә яҙыш беҙгә, Аҡтаныш!\nБеҙ бит һиңә бик яратып килдек,\nГөлсәсәк САЛАМАТОВА, З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы доценты:\n“Заманында уның исеме Ырымбур, Ҡазан һәм Өфөнөң ҙур сәхнәләре менән бәйле булған. Дөрөҫөрәге, был сәхнәләр уның исеменә бәйле. Ул тыуҙырған образдар Мәскәү, Әстрхан һәм Себер тамашасыларын ғашиҡ итә. Ваҡытлы матбуғатта уның хаҡында бай йөкмәткеле ҙур күләмле мәҡәләләр йыш баҫыла. Ике театр – башҡорт һәм татар театры – һәр береһе Мөхтәр Мутинды тик үҙ театрының ғына актеры итеп күрергә теләй. Был факттарға бөгөн дә дәлилдәр табырға мөмкин. Шуларҙың береһе – Татарстан Республикаһының Милли архивында һаҡланған Башсовнарком эргәһендәге сәнғәт эштәре буйынса идараның начальник урынбаҫары Мортазин-Иманскийҙың татар дәүләт театрының ул саҡтағы директоры Йосоповҡа яҙған хаты. Унда һүҙ Мөхтәр Мутинды 1936 йылда Башҡорт академия драма театрына ҡабат ҡайтарыу тураһында бара. Башҡорт театрына – нигеҙ һалыусы Вәлиулла Мортазин-Иманский театр тарихына бағышланған хеҙмәттәрендә лә Мөхтәр Мутиндың башҡорт театрындағы фиҙакәр хеҙмәтен бик юғары баһалай. Мәҫәлән, 1929 йылда театрҙың ун йыллығына арналған “Башҡорт театрына – ун йыл” тигән мәҡәләһендә: “Башҡорт театрының тарихы – революция ялҡынын, граждандар һуғышы юлдарын үткән тарих. Ул – ат арбаларында меңәр саҡрым юлдар уҙып, ауыл менән ҡала араһын бәйләп торған мәҙәни, сәйәси, ижтимағи һуҡмаҡ. Ошо мәҙәни, сәйәси һәм ижтимағи һуҡмаҡтың ҙур ҡаһармандарының береһе – Мөхтәр Мутин”, – тип яҙа. Буласаҡ билдәле актер 1885 йылдың 25 декабрендә тыуа. Татарстан Республикаһының Милли архивында һаҡланған, уның үҙ ҡулы менән тултырылған анкетаға ярашлы, милләте – башҡорт. Гимназияла уҡый һәм уны тамамлағас, Өфөләге Үҙәк мосолман диниә идаралығында бухгалтер булып эш башлай, әммә оҙаҡ эшләй алмай, “Ғәлиә” мәҙрәсәһе шәкерттәре менән спектаклдәр ойошторғаны өсөн идаралыҡтан ҡыуыла.\n1908 йылда Мөхтәр Мутин Ҡазанға юллана. 1909 йылдың көҙөндә Ҡазан тамашасылары алдында тәүге тапҡыр сығыш яһау бәхетенә ирешә. “Халыҡ-ара күргәҙмә” исеме аҫтында үткән был сарала Ғәбитов етәкселегендәге труппа тарафынан ҡуйылған “Алдым – бирҙем” спектаклендә Әхмәҙи ролен башҡара. Был пьеса Октябрь революцияһына тиклем Ғабдулла Кариевтың “Сәйәр”, Вәлиулла Мортазин-Иманскийҙың “Ширкәт” труппалары репертуарында үҙәк урынды биләп тора. Төп роль уға ҙур ғына уңыш килтерә.\n1910 йылдарҙа артист Мутин Пермь, Силәбе, Троицк һәм Ырымбур ҡалаларында ҡала йәштәрен туплап спектаклдәр ҡуя, әҙәби кисәләр ойоштора. 1910 йылдың аҙағында ҡабат Өфөгә ҡайта һәм 1911 йылда, Өфөнән Себер яғына, унан Волга буйҙарында гастролдә булып, Ырымбур, Әстрхан ҡалаларына юллана.\nМутин 1912–1915 йылдарҙа Сәхибъямал Ғиззәтуллина-Волжская тарафынан Өфөлә ойошторолған “Нур” труппаһында уйнай. Был – уның яҙмышында һәм ижадында ҙур боролоштар яһаған осор. Был хаҡта “Башҡортостан” гәзитенең 1928 йылда баҫылып сыҡҡан бер мәҡәләһендә былай тип яҙыла: “1912 йылдың декабрь аҙаҡтарында Мөхтәр Мутин менән Ғиләж Ҡазанский Бөрө ҡалаһына театр уйнарға барып, ҡатын-ҡыҙ роленә кеше таба алмай аптырап йөрөгәндә, Лиза исемле ҡыҙҙың сәхнәгә сығыу теләге барлығын белеп ҡалалар. Лиза – урыҫ ҡыҙы. Фамилияһы – Шляхтина. Ата-әсәһе башҡорттар менән тығыҙ аралашып йәшәгәнлектән, Лиза бала саҡтан башҡорт телен һәм ғөрөф-ғәҙәттәрҙе яҡшы белеп үҫә”. Шулай итеп, совет театр сәхнәһенең билдәле актрисаһы һәм режиссеры Елизавета Шляхтина-Сыртланова Мутиндың фатихаһы менән театр донъяһына аяҡ баҫа. Елизавета Сыртланова – Мөхтәр Мутиндың тәүге ҡатыны.\n1915 йылдың 16 ноябрендә Ырымбурҙа Шәриф Камалдың “Хажи әфәнде өйләнә” тигән беренсе һәм берҙән-бер комедияһы ҡуйыла. Төп ролдәрҙе Г. Манғушев (Юныс хажи), М. Мутин (Жәләл), В. Мортазин-Иманский (Ғәбделхаҡ), С. Ғиззәтуллина-Волжская (Камила) башҡара. Спектаклде элекке “Сәйәр” һәм “Нур” труппалары артистарынан төҙөлгән “Ширкәт” труппаһы ҡуя. “Ширкәт” Мортазин-Иманский тарафынан Ырымбурҙа төҙөлә, һәм халыҡ телендә ул “Мортазин-Иманский театры” булып йөрөй. 1915 йылдың октябренән 1916 йылдың апреленә тиклем “Ширкәт” труппаһы 18 спектакль ҡуя. Бигерәк тә Г. Гейненың “Альмансор”ын тамашасылар йылы ҡабул итә. 26 мартта ҡуйылған был спектакль тураһында “Ваҡыт” гәзитендә былай тип яҙыла: “Спектаклдең иң ҙур уңышы – Хәсән ҡарт роле. Ролдең уңышы, әлбиттә, башҡарыусынан – Мутиндан килә ине”. Октябрь революцияһын Мутин Ҡазанда ҡаршы ала. Әммә Өфө һәм Ырымбур сәхнәләрен дә ташламай. 1918 йылда артист Зәйни Солтанов менән Әстрханға килә һәм ҡала йәштәре менән театр труппаһы ойоштора. Режиссер Мутин тарафынан сәхнәгә Шиллерҙың “Юлбаҫарҙар” трагедияһы ҡуйыла, төп роль Карл Моорҙы үҙе башҡара. Автор тарафынан “романтик драма” тип билдәләнгән әҫәрҙе ул “трагедия” дәрәжәһенә күтәрә ала. Революция дәүерендә Ҡазанда Үҙәк хәрби коллегияның политотделында культпросвет рәйесе була, 1920 йылда ТАССР-ҙың Наркомпросында театр бүлеген етәкләй. Татар театры өсөн махсус бина һалдырыуға ирешкән кеше лә ул.\nМөхтәр Мутин 1923 йылдың башында Башҡортостанға юллана. Етәксеһеҙ тороп ҡалған театрҙы ул етәкләргә тейеш тип ышана театр эшен аңлаған кешеләр. Тик ниңәлер ваҡиғалар икенсе төрлө боролош ала. Ә бында, башҡорт дәүләт труппаһында, әлбиттә, уны ихлас ҡабул итәләр. Ул Өфөгә ҡайтыу менән башҡорт театрының репертуарында донъя һәм рус классикаһы әҫәрҙәре ныҡлап урын ала башлай. Башнаркомпросс уға ҙур бурыс йөкмәтә – театрҙың баш режиссеры вазифаһы һәм театрҙағы башҡорт теле мәсьәләһе. Талантлы етәксе, талантлы режиссер, талантлы актер арымай-талмай башҡорт театрына хеҙмәт итә башлай. Ә тегендә, Татарстанда, ҡалған театр ҙа уның өсөн бик ҡәҙерле. Ул уға нигеҙ ташы һалған. Ул ошо театрға һулыш бүләк иткән кеше. Башҡорт дәүләт труппаһына ике уңышлы сезон бүләк иткәндән һуң ул ҡабат Ҡазанға китә. Тамашасылар Мөхтәр Мутин ижадына һоҡланып, уны “йыһан төптәрен уйнай алыусы берҙән-бер артист” тип билдәләй. “Был әҫәрҙе уйнай алыу ғына түгел, хатта ҡарап ултырыу һәм яҡшы аңлау өсөн үҙеңдә ҙур мәҙәни аң булыуы кәрәклеген аңлайһың. Сәхнәлә беҙ Мутин урынына арыҫлан кеүек үкерә торған, йылан кеүек бөгәрләнә торған ҡара ғәрәп Отеллоны күрәбеҙ”, – тип һоҡланып яҙа “Ҡараһаҡал” псевдонимы менән Нәҡи Иҫәнбәт “Башҡортостан” гәзитенең 1923 йылдың 16 декабрендә баҫылып сыҡҡан “Отелло” тигән мәҡәләһендә. 1927–1928 йылдарҙа Мөхтәр Мутин Башҡорт дәүләт театрында эшләй.\n1926 йылда Татарстандың атҡаҙанған артисы исеменә лайыҡ була. Ә теүәл туғыҙ йылдан “хеҙмәт ҡаһарманы” “халыҡ дошманы”на әйләнә”.