Современное состояние фольклора в Зианчуринском районе Республики Башкортостан :: URGAZA.ru\nСовременное состояние фольклора в Зианчуринском районе Республики Башкортостан\nИсточник: Г.В.Юлдыбаева. Башҡортостандың Ейәнсура районына уҙғарылған экспедиция һөҙөмтәләре (Г.В.Юлдыбаева йыйған материалдар нигеҙендә) // Этногенез. История. Культура: Вторые Юсуповские чтения. Материалы Международной научной конференции, посвященной памяти Рината Мухаметовича Юсупова. г.Уфа, 13 ноября 2014 г. Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН, 2014. С.324-331.\nРәсәй фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты фольклорсыларының 2014 йылда ғилми сәфәре Ейәнсура яҡтарына ойошторолдо. Рәсәй гуманитар фонды гранты сиктәрендә уҙғарылған академик экспедицияның ағзалары: фольклорсылар Гөлнур Хөсәйенова, Гөлнар Юлдыбаева (экспедиция етәксеһе), тарихсы Нәркәс Әхмәҙиева. Ейәнсура районының ун дүрт ауылында (Үтәғол, Юнай, Сәғит, Яныбай, Ярғаяш, Иҙәш, Абҙан, Юлдаш, Сереғол, Саҙалы, Ибрай, Байдәүләт, Сөләймән, Кинйәбулат) эш алып барылды.\nҠыҙғанысҡа ҡаршы, был төбәктә лә халыҡ ижады ынйыларының ныҡлап юғала барыуы асыҡланды. 2003 йылдан алып уҙғарыла килгән фольклор экспедициялары һөҙөмтәләренә ҡарағанда, Ейәнсурала ғына түгел, Башҡортостандың башҡа райондарында ла хәҙер инде эпостар, әкиәттәрҙең ололар хәтеренән юйыла барыуы яңылыҡ түгел, ә бына легенда-риүәйәттәрҙең, йырҙарҙың, бәйеттәрҙең, мөнәжәттәрҙең, таҡмаҡтарҙың, им-томдоң, тыйыуҙарҙың, һынамыштарҙың, мәҡәл-әйтемдәрҙең был районда халыҡ телендә бик аҙ һаҡланыуы күренде. Әлеге мәҡәләлә ун көн һуҙымында алып барылған эштең һөҙөмтәһенә бер аҙ күҙәтеү яһала.\nТәү сиратта шуны билдәләп үтергә кәрәк: күп ауылдарҙа фольклор ансамблдәре ойошторолған һәм улар бик әүҙем эшләй. Йор һүҙле, йырға-моңға бай ағинәйҙәрҙең ерле материалдарға таянып йолаларын, байрамдарын тергеҙеп, уларҙы сәхнәләштереп, төрлө конкурстарҙа ҡатнашыуы, рухи хазиналарҙы шул рәүешле һаҡлап ҡалыуы, йәш быуынға күрһәтеүе - изге эш. Йәйҙең бер көнө ҡышты туйҙыра, тигән халыҡ мәҡәле. Ошо тынғыһыҙ йәй көнөндә бар эштәрен ташлап, милли костюмдарын кейеп, башҡортҡа хас ихласлыҡ менән, беҙҙе сәй әҙерләп, ихлас ҡаршы алған Үтәғол ауылының “Йәмһибә”, Ибрай ауылының “Һүрәм” фольклор ансамблдәре ағинәйҙәре менән осрашыу хәтерҙә уйылып ҡалды.\nРайондың Юлдаш ауылы мәктәбендә дәүләт эшмәкәре Рәхим Ибраһимов исемендәге комплекслы музей ойошторолған. Экспонаттарға бай, тәрән йөкмәткегә эйә булған музей эшләй бында. Ауыл халҡының, балаларҙың ҙур теләк менән ошо музейҙы материалдар менән байытыуы ҙур хөрмәткә лайыҡ.\nАлда яҙып үткәнемсә, был яҡтарҙа халыҡ ижадының төп жанры һаналған эпостарҙы яҙып алыу түгел, уларҙың ниндәйҙер өҙөктәрен булһа ла ишетеү бәхете теймәне, әкиәт жанры ла юҡ дәрәжәһендә. Әкиәтте был төбәктә “ҡарһүҙ” тип атайҙар. Оло быуын вәкилдәре “Ҡарһүҙҙе теттеләр инде борон. Боронғолар ныҡ һөйләйҙәр ине, иҫтә генә ҡалмаған”(5) тигәндән ары китмәне. Шулай ҙа, Ярғаяш ауылында бер әкиәт яҙып алынды.\nҒөмүмән алғанда, экспедицияларҙа әкиәт жанрына ҡарата ҡыҙыҡлы күренеш күҙәтелә, ҡайһы яҡҡа ғына барһаңда, һәр районда тиерлек “Үгәй ҡыҙ” әкиәтенең үҙенсәлекле варианттары яҙып алына. Әкиәт белгесе Г.Хөсәйенова ла быны билдәләй [10, 130, 139 б.б.]. Ейәнсура районының Ярғаяш ауылында был ҡарһүҙ “Сүлмәганай”(2) сюжетында һаҡланып ҡалған. Әкиәттең был яҡта ниндәй дәрәжәлә йәшәүен, һаҡланып ҡалыуын күрһәтеү маҡсатында һүҙмә-һүҙ биреүҙе кәрәкле тип таптыҡ: “Борон-борон заманда бер әбей менән бабай булған, ти. Бабайҙың әбейе үлеп киткән дә, бабай икенсе әбей алған. Ул әбейҙең эйәреп килгән ҡыҙы булған, ҡыҙҙар килешеп йәшәрҙәр әле бергә, тигәндәр. Ике ҡыҙ бергә уйнар, шаярып йөрөрҙәр, тигәндәр. Ҡыҙҙар үҫә бара, үҫә бара, әбей үҙенең ҡыҙын ныҡ тартҡан, был ҡыҙҙы ситләткән.\n– Ҡыҙың алама, был ҡыҙҙы ҡайҙа булһа ла алып барып ташла, – тигән бабайға.\nБабай ҡыҙҙы урманға алып киткән. Ҡайҙа ҡалдырырға белмәгән.\n– Һин һыу буйында балыҡ тотоп ултырып тор, - тигән дә, ҡыҙҙы ҡалдырып киткән. Ҡыҙ балыҡ тотоп ултырған. Бабай бер туҡмаҡты тапҡан да, бәйләп киткән, йәнә лә утын киҫә. Теге туҡмаҡ “таҡ-таҡ” тип, ел иҫкән һайын таҡылдап тора икән. Ҡараңғы булып киткән, ҡараңғы булғас, был ҡыҙ ни эшләргә белмәгән, атаһын эҙләп киткән урман яғына. Урман яғына барһа, бер өй ултыра, тей, ул өйгә инһә, бер әбей ултыра, тей.\n– Уй, балам, ҡайҙан килеп сыҡтын, әйҙә ултыр, йыуын, аша, эс, – тип әйтә, тей. Тамаҡ та ашамаған бит инде был ҡыҙ, атаһы тамаҡ биреп киткән бит инде.\n– Ятып йоҡла ла, иртәнсәк торғас мине мунсаға алып барырһың, – тигән.\n– Мунсаға нисек алып барырға? – тигәс, әбей:\n– Ҡулымдан тот та, күтемә тип, – тигән. Шунан был ҡыҙ әбейҙе ҡулынан тотҡан, ипләп кенә алып барған мунсаға. Йыуындырған матур итеп тороп. Шунан йыуындырғас, был ҡыҙҙы әбей яратҡан. Шунан бер көн йоҡлатҡан, тағы мунса индерткән, иртәгәһенә был ҡыҙ тағы матур итеп кенә йыуындырған. Әбей таҙа булып ултырып ҡалған. Әбей ҡыҙға:\n– Ана шул атаң ҡалдырған йылға буйына төш, мин бер сүлмәк бирермен, “сүлмәганай, сүлмәганай, мине алып ҡайт, ҡайта алмайым”, – тип телә тигән.\nБыл ҡыҙ “сүлмәганай, сүлмәганай, мине атайыма алып ҡайтып еткер инде”, тигән. Сүлмәк һыу буйлап аҡҡан, сүлмәк артынан был киткән-киткән, кәртәләренә барып еткәс сүлмәк туҡтаған. Ҡайтып еттем инде, тигән ҡыҙ. Шунан сүлмәкте асып ҡараһалар, эсе тулы алтын булған. Был ҡыҙҙы атаһы ла, әбей ҙә яратып киткән. Алтынды баҙарға алып барып һатып, был ҡыҙҙы матур итеп кейендергәндәр. Әсәһе “минең ҡыҙымды ла алып бар” тигән, теге ҡыҙҙы алып киткән. Ҡыҙын алып барып ҡалдырған бабай. Ҡыҙ илап-илап һыу буйында ултырған да ултырған, икенсе көнмө, өсөнсө көнмө, хәле бөткәс, шул урманға киткән. Шул өйгә барып кергән. Әбей “мунса индер” тигән. “Ҡалайтып индерәйем”, тиһә, әбей: “ҡулымдан тот та, артыма тип”, тигән. Ҡулынан тотҡан да артына типкән был ҡыҙ, ҡулынан тотҡан да күтенә типкән. Шунан был ҡыҙға әбей фатиха бирмәгән, риза булмаған. “Сүлмәганай, сүлмәганай”, тиһәң, ҡайтып етерһең, теге ҡыҙға биргән сүлмәкте һиңә лә бирәм”, – тигән дә, йылан тултырған да сүлмәккә, ҡайтарып ебәргән. “Сүлмәганай, сүлмәганай” тип был ҡыҙ ҡайтып еткән дә сүлмәкте асып ҡараһалар, эсе тулы йылан булған. Шунан ҡыҙҙы Хоҙай Тәғәлә наказать иткән инде, йылан да саҡҡан, шикелле. Теге бабайҙың ҡыҙы матур ҡыҙ булып ҡалған инде”.\nӘкиәт жанрының беҙҙең көндәргә ошо хәлдә булһа ла килеп етеүе фольклорсылар өсөн бер табыш.\nЛегенда, риүәйәттәргә килгәндә, халыҡ телендә ер-һыу атамаларының бары исемдәрен генә һанап һанайҙар, ауылдарҙың килеп сығышын иһә иң беренсе булып ошо урынға килеп ултырған кеше исеменә бәйләйҙәр. Башҡорт халыҡ ижадында был бик таралған күренеш. Шулай ҙа Юлдаш ауылы мәктәп музейында һаҡланған альбомдарҙан ошо ауылға ҡағылышлы бер нисә легенда күсереп алынды. “Иң тәүҙә ауыл булаһы урынға Ырымбур өлкәһенән Ырыҫҡол ҡарт килеп ултыра. Уның алты улы була: Ҡәйепҡол, Ишеғол, Шәмиғол, Сорағол, Солтанғол, Хәләмғол. Ул ваҡиға 1600 йылдар тирәһендә була. Улар ауылға Юлдаш тип исем ҡушырға булалар.\nБорон был яҡтарға йыш ҡына ҡалмыҡтар һөжүм итә торған булғандар. Килендәре балалары менән тауҙан ҡысҡырып һыбай, яулыҡтарын болғай-болғай һуғыш барған ергә төшә торғандар. Ҡалмыҡтар, был башҡорттарҙың һалдаттары күп икән, тип ҡурҡып ҡасҡан. Тирә-яҡтағы тауҙар был ҡарттың килендәренең исемдәрен алғандар: Сибай, Зөһрә, Мәмекәй, Мәҙинә.\nИкенсе тарих буйынса, Әселе йылғаһы буйында Үҫәргән ырыуы башҡорттары йәшәгән. Улар араһында уҡымышлы ғына бер ҡарт булған. Уны ҡаҙаҡтар пленға алғандар, ҡасмаһын өсөн, уның аяҡ-ҡулдарын телгеләп, ҡыл ҡуйып тотҡандар. Һигеҙ йыл тотҡонлоҡта йәшәгәс, ул нисектер, уларҙың ышанысына инә. Ләкин үҙенең Эйек буйҙарын һағынып йәшәй. Ул ат көткән була. Берҙән-бер көндө яҡшы бер атты эйәрләп ҡаса. Күп тә үтмәй, уны ҡаҙаҡтар белеп ҡалып, ҡыуа төшәләр. Сабып килгәндә бер һаҙматта аттан һикереп ҡала һәм йәйәү Әселе йылғаһы буйына килеп сыға. Шунда бер кешене осрата. Һөйләшеп китәләр һәм ҡарт уға ҡоллоҡта, тотҡонда булғанлығын һөйләп бирә. Ә теге кеше, эт ҡоллоғонда йәшәгәнһең икән, тигән. Минең дә йәшәр урыным юҡ, әйҙә, бергәләп йәшәйек, юлдаш булайыҡ, тигән. Шунан киткән Юлдаш (Этҡол) тигән ауыл исеме. Һуғышҡа тиклем Юлдаш ауылында 89 өй була”(8).\nШулай уҡ, Юлдаш ауылында үҙенең ер-һыуы тарихына битараф булмаған Ҡыуатов Нурвиль Шәриф улынан да (1945 й.) ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр яҙып алынды. Уның һөйләгәндәренән: “Юлдаш (Этҡол) ауылына Этҡол тигән кеше нигеҙ һалған. 1755 йылғы восстанияға тиклем һалынған ауыл ул. Этҡол ҡарттың уландары Ураҙгилде Буранбаевтар тоҡомдары. Тәүҙә ауыл һыу аръяғында, баҫҡынсыларҙан, ҡаҙаҡтарҙан һаҡланыуға ныҡ уңай урында була.\nИкенсе легенда буйынса, Юлдашты бала сағында ҡаҙаҡтар урлап алып китә. Ул ҡаҙаҡтар араһында йәшәй, шунда бер ҡаҙаҡ байының ҡыҙы Айжан менән һөйләшеп, һыбай килеш был яҡҡа ҡасалар. Һаҡмар буйында Воздвиженка тигән ауыл янында Юлдаштың аты һыуға һикерә, ә Айжандың аты һыуға төшмәй, ҡурҡып ҡала. Ҡаҙаҡтар ҡыҙҙы кире алып китә, ә Юлдаш бында ҡайтып ет.\nҠаҙаҡтар барымтаға килгән ваҡытта беҙҙең Туңйорт тигән урында мал туплайҙар. Төндә ут яҡҡан мәлдә быларҙы ауылдыҡылар күреп ҡалып, күтәрелеп сығып, тегеләргә һөжүм итеп баҫтырып китәләр. Теге ҡаҙаҡ ҡыҙы тороп ҡалған урынға, Воздвиженкаға, кисеүгә барып етәләр. Ҡаҙаҡтар ошонда Юлдашты уҡ менән атып үлтерәләр.\nБеҙҙең ауыл янында Байыш ҡарауылы тигән урын да бар. Борон бер ярлы, байғош малай була. Был малай йылҡылар көткән була. Ҡаҙаҡтар барымтаға килгәнде һиҙеп, ауылға хәбәр итә торған булған. Ул мәргән уҡсы ла булған. “Ҡаҙаҡтарҙың ҡайһы еренә атайым, үңәсенәме, башынамы?”, тип һораған ул. Беҙҙең яҡта хәҙер шундай әйтем ҡалған “яу булмағанда байғош, яу булғанда – Байыш батыр”. Байышевтар бына шунан ҡалған тоҡомдар улар”(6).\nСәғит ауылы янындағы Көнбикә шишмәһе тураһында ла мәғлүмәт яҙып алынды. “Көнбикә тигән ҡыҙ һырттан килгән килен булған. Ул бик зирәк килен булған. Ҡаҫмарт йылғаһына һыуға йөрөргә йыраҡ тип, бер ерҙә һыу соҡоп ҡараған. Шунда шишмә ағып сыҡҡан, ошо шишмәгә уның исемен биргәндәр инде”(5).\nЭш мәлендә ауыл янында изге урындар, әүлиә ҡәберлектәре тураһында ла материалдар осраны. Мәҫәлән, Иҙәш буйында “яҡшылар һыуы” бар икән. “Унда бөтөн яҡтан киләләр. Тауҙың моронан ағып ята ул һыу. Унда бер әүлиә әбей ерләнгән ҡәберлек тә бар. Ҡышҡыһын да туңмай ул. Кешеләр унда “ҡырҡ баҫҡыс” та яһап ҡуйғандар. Тауҙы тишеп сыҡҡан ул. Һыуҙың йыланы ла бар, насар күңелле кешеләргә ул һыу бирмәй, тиҙәр, уралып ҡына ята шунда. Күп кешеләр күргән уны.\nӘүлиә әбей һыуға гел барып йөрөгән, бер барғанында үлеп ҡалғас, шунда ерләгәндәр”, - тип бәйән итте ололар(4).\nАуылдарҙа беҙгә моңло тауышлы, күңелдәргә үтеп инерлек йырҙар йырлаусы әбей-бабайҙар ҙа осраны. Мәҫәлән, Сәғит ауылында йәшәүсе Йылҡыбаева Мәмдүҙә Ғәлиәс ҡыҙы (1927 й.) ошо яҡтарға хас ҡына үҙенсәлек менән моңло итеп “Зиләйлүк” йырын башҡарҙы:\nҺөйәлгәнһең сапсан бағанаға,\nЯпраҡ төҫлө һары йөҙҙәрең.\nЭййй, ҡыҙғанмайса күңелем түҙә алмай, Зиләйлүк,\nБигерәк моңһоу ҡарай күҙҙәрең,\nБигерәк моңһоу ҡарай күҙҙәрең.\nУлтырҙым да кәмә, эй, түренә,\nҠараным да һыуҙың төбөнә.\nЭййй, һыу төпкәйҙәрендә һис ҡара юҡ, Зиләйлүк,\nАллам ҡушҡан эшкә сара юҡ,\nАллам ҡушҡан эшкә сара юҡ.\nУл таҡмаҡҡа ла бик оҫта булып сыҡты, “Минең таҡмағым ике тоҡ та, бер моҡсай”, тип бер нисә таҡмағын да әйтеп күрһәтте.\nЮнай ауылында йәшәүсе Мөхәмәтйәров Хәким Хәмзә улы (1927 й.) иһә, “Йәш ваҡыттарығыҙҙа ниндәй йырҙар йырлай инегеҙ?” тигән һорауға рәхәтләнеп көлөп: “Минең бер ҙә йырлағаным юҡ, һеҙ һорағас, йырлайым әле бер”, тип, үҙенең йәшлек йырын башҡарҙы:\nЙыр йырлауҡайҙары, ай, һөнәрме,\nЙыр йырлаған кеше лә, эй, үләрме?\nЙыр йырлаған кеше үлеү менән,\nЕр ҡыуышҡайҙары ла, эй, тулармы?\nЕр ҡыуышҡайҙары тулармы?(7)\nБына шулай экспедиция ваҡытында йәш саҡтарын иҫтәренә төшөрөп, киске уйындарҙы хәтерләтеп, йырламаған кешеләрҙе йырлатып ҡуябыҙ беҙ ҡай саҡта.\nЭкспедицияларҙа иң тотороҡло һаҡланған жанр төрө булып таҡмаҡтар һанала. Һәр ауылда тиерлек таҡмаҡҡа оҫта әбейҙәр осрай, улар әйтелгән һүҙгә оҫта ғына итеп таҡмаҡ менән яуап ҡайтара. Юлдаш ауылында иһә таҡмаҡ әйтеп бейетә торған Сәмиғә әбейҙе хәтерҙәрендә һаҡлайҙар. Уның ижадынан бер нисә бейеү таҡмағы өлгөһө:\nТауҙа ҡуян эҙе бар,\nБеҙҙә ҡунаҡ ҡыҙы бар.\nМулла ҡыҙын күргең килһә,\nҠурай ал да беҙгә бар.\nКис ултырғанда йырланған таҡмаҡтарҙан да бер нисә өлгө яҙып алынды:\nЗилим, зилим, Зөбәйҙә, Түбәтәйем, түбәтәйем,\nЗилим, зилим, Зөбәйҙә. Түбә таҡтаға тейә,\nАлма үҫә, гөлдәр үҫә Ҡарамайым, ҡарамайым,\nИҙел буйы туғайҙа. Ҡараһам, күҙем тейә.\nАлмағасҡа бәйләп ҡуйҙым, Гармун, мандолин,\nАла-сыбар тайымды. “Ыскырипка” ҡылдары.\nАлмай ҡалһаң үкенерһең, Иҫем китә гармунсыға,\nБыйыл сыҡҡан заемды. Нисек уйнай ҡулдары(8).\nБыл яҡтарҙа “Үгеҙ йөҙөгө”, “Йәшерәм яулыҡ”, “Күршең татыумы?”, “Сәпсек ҡуйҙым”, “Сөрәкә”, “Аҡ тирәк, күк тирәк” кеүек уйындар, йырлы-бейеүлеләрҙән “Наза”, “Күләгә” яратып уйналған.\nМәҫәлән, беҙҙең иғтибарҙы “Сәпсек ҡуйҙым” уйыны йәлеп итте: Уйнаусылар теҙелеп ултыра, бер алып барыусы була. Алып барыусы ауылдан йәки урамдан бер ғаиләне иҫенә ала ла, унда кемдәр йәшәгәнлеген уйлай, шунан ултырғандарға:\n– Сәпсек ҡыуҙым, – тип әйтә.\n– Ҡайҙа ҡыуҙың?\n– Ҡарағайтуғай һаҙына, – тип яуап бирә алып барыусы.\n– Нисә ул, нисә ҡыҙ?\n– Бер ҡыҙ, өс ул, атаһы ла әсәһе, өләсәһе.\nӘгәр уйланылған ғаилә дөрөҫ булһа, уны табыусы кеше алып барыусы менән урынын алмаша. Уйын артабан шулай дауам итә(8).\nКүп төбәктә популяр булған уйындарҙың береһе – “Йәшерәм яулыҡ” уйыны – Ейәнсураларҙың иҫендә лә яҡшы һаҡлана. “Кискеһен йыйылһаҡ “Йәшерәм яулыҡ” уйынын уйнай торғайныҡ. Барыбыҙ ҙа түңәрәк яһап ултырабыҙ. Берәү ҡулъяулыҡ тотоп түңәрәкте уратып йөрөй, шунда әйтә:\nЙәшерәм яулыҡ, йәшерәм яулыҡ,\nЙәшел ҡайын аҫтына.\nБер иптәшем артына, –\nтип әйтеп (информант был һамаҡты матур итеп көйләп әйтте – Г.Ю.), ҡулъяулыҡты берәүҙең артына һиҙҙермәй генә һалып китә. Әгәр ҙә ул кеше һиҙеп ҡалһа, тороп уның артынан баҫтыра башлай, теге кеше йүгереп барып уның урынына ултырып өлгөрөргә тейеш. Өлгәрмәһә, уға яза бирелә, яңынан ҡулъяулыҡ һалыусы була, өлгөрһә, теге кеше уның урынына ҡала(4).\nКиске уйындарға килгәндә, был яҡта йәштәр борон “Күләгә”гә сыҡҡандар. Ҙур түңәрәккә тороп, таҡмаҡ әйтешеп, бер-береһен уртаға саҡырып сығарып бейегәндәр. Мандолинала уйнаусылар ҙа булған был төбәктә. Юнай ауылында беҙгә мандолина моңон да ишетергә тура килде.\nВаҡыт-миҙгел йолаларынан ейәнсуралар “Кәкүк сәйе”, “Ҡарға бутҡаһы”, “Теләккә сығыу”ҙы телгә алдылар. “Кәкүктең яҙ көнө беренсе тауышын ишеткәс тә, теләк теләргә кәрәк. Әбейҙәр элек, уң ҡолағың менән ишеттеңме, әллә һуң ҡолағың менәнме, тип һорайҙар ҙа, уң ҡолағың менән ишетһәң, һәйбәткә булыр, тиерҙәр ине. Ул ҡысҡырһа ике ҡолаҡ менән дә ишетәһең инде ул, тик уң ҡолағым менән ишеттем, тип яуапларға кәрәк инде. Ололар шулай тип әйтә инеләр. Кәкүк ауылға инеп ҡысҡырһа, ул ултырып ҡысҡырған ағастың төбөнә аҡ: һөтмө, ҡатыҡмы ҡойорға кәрәк, тип әйтәләр. Кәкүк ауылда ҡысҡырһа, берәй афәт килер ауылға, тиҙәр ине. “Ҡарға бутҡаһы”на яҙғыһын сығып, бутҡа бешерәләр ине. Ҡалған аҙыҡты, ҡоштар ҙа ашаһын, тип ағас төптәренә һалып китәләр. “Нилектән уҙғарыла был байрам, тигән һорауға, информант, “илдәр имен килһен, илдә тыныслыҡ, уңышлы йыл булһын, тип теләп уҙғарабыҙ”, тип яуап бирҙе(4).\nЯмғыр яумайынса, ҡоролоҡ йонсотҡанда, ауыл халҡы йыйылып теләккә сығып, йылғаға ҡара ҡаҙан түңкәргәндәр. Үтәғол ауылында “Йәмһибә” фольклор ансамбле ағинәйҙәренән ямғыр теләүҙең һамаҡтары ла яҙып алынды:\nЯу, яу, яу, яу, яу, яу, ямғырым,\nЯмғыр яуһа, ергә май,\nИген үҫһен ишелеп,\nКәзәләргә май төшһөн.\nЯмғыр яу, яу, яу, яу,\nИген үҫһен тау, тау, тау,\nБеҙ теләйбеҙ Хоҙайҙан.\nЯу, яу, ямғырым,\nЯмғыр ныҡ яуып йонсотһа инде, йылғаға түңкәргән ҡаҙанды кире барып алғандар.\nЫрымдар, тыйыуҙар, һынамыштарға килгәндә, башҡорттарҙа элек-электән ҡояш байығас, ҙур эштәр башларға, эңер төшкән ваҡытта йоҡлап ятырға, ҡайһы бер эштәрҙе, йәғни, иҙән һеперергә, йыуынты һыуҙы тышҡа сығарып түгергә, йылғанан һыу алырға ярамағанлығы билдәле. Бындай материалдар һәр районда тиерлек, даими яҙып алына. Мәҫәлән, “ҡояш байығас, йылғанан һыу алырға яраймы” тигән һорауға: “Зарураттан һыу алам, ҡан алмайым, һыу алам, тип әйтеп алырға ярай, тип яуап бирҙеләр(4). Йәиһә, “аҡ һаҡаллы ҡарт килгән, тәһәрәткә һыу кәрәк”, тип тә әйтәләр икән(5). Ҡояш байып, эңер төшкәс, ҡатын-ҡыҙҙар яулыҡ ябынып ҡына тышҡа сығырға тейеш, яулыҡ уның нурын ҡаплап, һаҡлап торор”, – тип тә һөйләне информант(4).\nТаң һыуының шифаһы, уны алған ваҡытта әйтелгән һамаҡ өлгөһөн дә яҙып алырға тура килде:\nТаң атаһы Сөләймән,\nТаң әсәһе Айһылыу,\nУның ҡыҙы Таңһылыу,\nШифалыҡҡа һыу алам,\nРиза булып бир, Аллам, -\nтип әйтеп алаһың да, доғалар уҡып, өшкөрөп, шул һыу менән ҡойонһаң, бар булған ауырыуҙарҙан ҡотолаһың икән. Таң һыуына барған юлда ла, ҡайтҡанда ла доғалар уҡып барырға кәрәк, тиҙәр ололар(2).\nЕйәнсураларҙың ҡул эше оҫталығы, уларҙың бәйләгән шәлдәренең даны күптән инде әллә ҡайҙарға таралған. Шәл бәйләүгә ҡағылышлы ырымдар ҙа ишетергә тура килде. Баҡтиһәң, шәл бәйләгәндә, берәйһе килеп инһә, уға йүгереп ин, тип әйтергә кәрәк икән. Был иһә шәлде тиҙ генә бәйләп бөтөр өсөн әйтелә. Әгәр ҙә шәл бәйләй башлағанда ауыр аяҡлы кеше килеп керһә өйгә, эш оҙаҡҡа китәр, шәл оҙаҡ бәйләнә имеш(4). Башҡа бер ҙур эш башлаған ваҡытта иһә, башҡа яҡтарҙағы кеүек: икендегә етмәһен, ике һуҡыр күрмәһен(1), тип әйтәләр, ейәнсуралар.\nБала бағыуға бәйле үҙенсәлекле материалдар ҙа яҙып алынды. Баланың тәүге “ҡарын сәс”ен, ҡырҡы сыҡҡас, атаһы алырға тейеш. Тәүге сәсте һаҡларға кәрәк, ҡарын сәсенең ҡарғышы ҡаты булыр, ти. Уны бетеү һымаҡ итеп, сәңгелдәккә тегеп ҡуйырға кәрәк икән(2). Әгәр ҙә инде баланың ҡарын сәсен алмай ҡалдырһаң, кеше ғүмере буйы ҡарғышлы, күңеле ҡара булыр, ти(3). Баланы ҡырҡы сыҡҡансы яңғыҙ ҙа ҡалдырырға ярамай, бире алмаштырыр. Яңғыҙ ҡалдырған ваҡытта, янына ҡайсымы, бысаҡмы һалып китергә кәрәк (2).\nБала тыуып, аҙна тирәһе үткәс, “эт күлдәге” кейҙерә торған булғандар. Эт күлдәген иҫке-моҫҡо кейемдән, әммә йомшаҡ туҡыманан, баланың тәненә батып ауырттырылыҡ йөйҙәрен мөмкин тиклем аҙыраҡ итеп теккәндәр. Күлдәктең муйын уйымы ла, ең, итәк остары ла бөгөп тегелмәй, ә елберләгән көйө ҡалдырыла. Эт күлдәген баланың ҡырҡы сыҡҡансы кейҙереп, һуңынан урамда берәй эткә кейҙереп ебәргәндәр, йәнәһе, күлдәктең хужаһы ошо эт кеүек әрһеҙ булып үҫер, тигәндәр(8). Шулай уҡ, ҡатындың тыуған бер балаһы үлеп торған ваҡытта ла, ҡырҡ өйҙән “ҡырҡ ҡорама күлдәк” тегеп кейҙергәндәр, был ҡырҡ ҡораманы ла һуңынан эткә кейҙереп ебәрер булғандар(9).\nБалаға күҙ теймәһен өсөн иһә, баланың кейеменә, түш өлөшөнә ағастан яһалған мәрйен тегеп ҡуйырғандар. Бының өсөн урман төпкөлөндә, кеше күҙенә күренмәй үҫкән миләштең 4-5 мм. йыуанлығындағы ботағын 5-6 мм. оҙонлоҡта киҫеп алып, үҙәген соҡоп сығаралар, үҙенә күрә ағастан яһалған мәрйен барлыҡҡа килә икән. Ҡайһы бер кешеләр иһә баланың башлығына, күлдәгенең түшенә ҡортбаш теккәндәр(8).\nБала бәүеткәндә көйләп әйтелгән сәңгелдәк йырҙары ла һаҡланған ағинәйҙәр хәтерендә. Бишек йырҙарын көйләп башҡарҙы улар.\nКәзәләрем тауға ҡыу,\nТауҙан ҡайтһа, һыуға ҡыу,\nҺыуҙан ҡайтһа, бикләп ҡуй,\nБеҙҙең бәпес йоҡлаһын.\nБуш сәңгелдәкте бәүетергә ярамай, бала илаҡ булыр, тип тә иҫләнеләр.\nБоронғолар бала оҙаҡ атлап китә алмағанда “тышау ҡырҡҡандар”. Бының өсөн ҡырҡ бер рәт итеп аяҡлаған епте баланың аяғына кейҙергәндәр ҙә, өс мәртәбә:\n– Нимә ҡырҡаһың?\n– Тышау ҡырҡам, – тип әйтеп, епте ҡырҡып алғандар. Шулай итеп баланың аяғында күҙгә күренмәйсә тотоп торған ептәрҙе “тышау”ҙы алғандар(2).\nЮл пәйғәмбәре Хызыр-Илъяс тураһында хөрәфәттәр ҙә йәшәй халыҡ телендә. “Хызыр-Илъяс ул изге хәлфә ул. Ул юлсыларҙы һаҡлап йөрөтә. Бына ҡайһы берҙә кискеһен, көтмәгәндә уйламаған кеше килеп инһә, ул кешегә яҡшы өндәшеп, риза булып, ҡаршы алырға кәрәк. Хызыр Илъяс яратмаған кешең булып килеп кереүе бар. Ул кешенең йомошон йомошлап сығарырға кәрәк. Бындай кешенең етмеш тамыры ташып килер, тигәндәр. Йомошон бирмәһәң, үҙеңә зыян килер, ти”(4). Борон кешенең кемгәлер инәлесе, йомошо төшһә, йөҙһөрөп йәиһә башты эйеп, ике ҡуллап күрешкәндәр икән(9).\nБыл яҡтарҙа өй нигеҙе һалырҙан алда ауылдың эште яҡшы белгән иң оло кешеһе саҡырылған. Йәш кеше уның кәңәшен тотҡан. Нигеҙ һалғанда, урын һайлау өсөн, тәңкәне нәҙек епкә тағып ер өҫтөнән йөрөткәндәр. Тәңкә тирбәлгән ерҙә өй төҙөргә ярамаған. Өй төҙөгәндә өмә менән эшләгәндәр. Өмәлә иң ауыр эштәр, хужа яңғыҙы эшләй алмаҫлыҡтары башҡарылған. Ярҙамға хужаның яҡындары, туғандары килгәндәр. Өмәселәрҙе ит, аш һәм ҡымыҙ менән һыйлағандар. Иң беренсе өмәгә нигеҙ урынын билдәләргә ярҙам иткән кешене саҡырылар.\nНигеҙҙе, ен-пәрей, шайтандарҙан һаҡлау ниәтендә, доға уҡып, тимер менән уратып һыҙғандар. Тел-тештән ҡурсалаусы доға уҡып, шул доға яҙылған ҡағыҙҙарҙы дүрт нигеҙ мөйөшөнә ҡыҫтырғандар. Өй хужаһының тормошо яҡшы, мул, бай булһын өсөн нигеҙ буйына, өрлөк остарына аҡса һалып ҡалдырғандар. Беренсе өрлөктө күтәргәндә уға берәй эсемлек (ҡымыҙ, көрәгә) менән һауыт ҡуйылған. Эсемлекте түкмәй, һауытты ватмай мендерергә тейеш булғандар, был йортта һәр ваҡыт тыныслыҡ, именлек булһын өсөн эшләнелгән.\nӨйҙө, уның хужаһын хәүефтәрҙән һаҡлау маҡсатында ат башының һөйәген ихаталағы берәр бағана башына элгәндәр. Уны тыныслыҡ, бәрәкәт килтереүсе һын итеп һаҡлағандар йәиһә тупһаға даға ҡаҡҡандар, ҡайһылары өй эсенә тимер сөй ҡаҡмағандар, фәрештәләр ултырһын, ял итһендәр өсөн, гел ағас сөй ҡаҡҡандар(8).\nҘур эштәрҙе ейәнсуралар шаршамбы көндө, изге көндө, башҡарғандар. Өйгә күсеү, өй туйлау байрамдарын да шаршамбы көндө үткәреүҙе хуп күргәндәр. Ә йома – байрам һаналған. Был көндө өй туйлағандар. Нигеҙ һалғанда ҡатнашҡан, кәңәш биргән ҡарттар табындың түрендә булған. Шулай уҡ өмәлә ҡатнашыусылар, туғандары, дуҫ-иштәре, ҡоҙалары саҡырылған.\nИбрай ауылы “Һүрәм” фольклор ансамбле ағзаларынан өй һылағанда әйтелгән таҡмаҡтар ҙа ишетергә тура килде:\nБалсыҡ баҫайыҡ әле лә, Балсыҡ баҫып, һыу ҡоябыҙ,\nӨйҙө һылайыҡ әле шул. Һаламын да өҫтәйбеҙ шул.\nФәрештәләр “амин” тиһен, Эше генә булып торһон,\nЭште башлайыҡ әле. Ең һыҙғанып эшләйбеҙ.\nРаз, раз, еще раз, Раз, раз, еще раз,\nҺеҙҙә балсыҡ баҫалармы. Балсыҡ баҫайыҡ әле.\nБеҙҙә балсыҡ баҫалар. Хужаларҙың күңеле булһын,\nҺеҙҙә нисек, беҙҙә шулай, Матур баҫайыҡ әле.\nЙырлашып эш башлайҙар.\nАуылдарҙа шиғыр яҙыусылар менән дә осрашырға тура килде. Иҙәш ауылында йәшәүсе Ҡәҙербаева Гөлйыһан Сәйфулла ҡыҙының шиғырҙары бер нисә йыл рәттән инде район гәзите биттәрен биҙәй, беҙҙе лә ул үҙенең ижады менән таныштырҙы.\nШулай итеп, был мәҡәләлә беҙ Ейәнсура төбәге башҡорттарынан яҙып алынған халыҡ ижады ынйыларын барланыҡ. Беҙҙең маҡсат, экспедицияла йыйылған материалдар менән таныштырыу ине. Күренеүенсә, иғтибарҙы йәлеп итерҙәй материалдар бар, уларҙы эшкәртеүҙе дауам итеп, ғилми әйләнешкә индереү, киң ҡатлам уҡыусыларға еткереү беҙҙең киләсәк маҡсат булып тора.\n1) Аҡбутина Мөкәрәмә Исмәғил ҡыҙы, 1964 йылғы, 9 класс белемле, 3 бала әсәһе, колхозда эшләгән, Ағурҙа ауылында тыуған, Үтәғол ауылынан.\n2) Байбулатова Миңлезифа Камалетдин ҡыҙы, 1924 йылғы, 7 бала әсәһе, 4 класс белемле, утын яҡҡан тракторҙа эшләгән, Ярғаяш ауылынан.\n3) Бирҙеғолов Әхмәр Урал улы, 1961 йылғы, 10 класс белемле, 3 бала атаһы, клубта эшләй, гармунсы, Үтәғол ауылынан.\n4) Дәүләтбәкова Зилә Фәйзрахман ҡыҙы, 1949 йылғы, юғары белемле, 3 бала әсәһе, мәктәптә эшләгән, Байыш ауылынан килен булып төшкән, Үтәғол ауылынан.\n5) Йылҡыбаева Мәмдүҙә Ғәлиәс ҡыҙы, 1927 йылғы, 6 класс белемле, 6 бала әсәһе, колхозда эшләгән, Сәғит ауылынан.\n7) Ҡыуатов Нурвиль Шәриф улы, 1945 йылғы, юғары белемле, 2 бала атаһы, Юлдаш ауылынан.\n8) Мөхәмәтйәров Хәким Хәмзә улы, 1927 йылғы, 4 класс белемле, 5 бала атаһы, Юнай ауылыныҡы, колхозда эшләгән: тимерсе, көтөүсе, урмансы.\n9) Юлдаш ауылының мәктәп музейындағы альбомдарҙан алынды.\n10 Юлдашбаева Мәрфуға Баймырҙа ҡыҙы, 1942 йылғы, 7 класс белемле, 4 бала әсәһе, колхозда эшләгән, Ибрайҙан килен булып төшкән, Саҙалы ауылы.\n11) Хусаинова Г.Р., Юлдыбаева Г.В. Современное состояние башкирского фольклора (сборник научных статей). Уфа, 2012.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - КҮҢЕЛ БУШЛЫҒЫН СИХЫРСЫЛАР БИЛӘЙ - 2019 - Мәҡәләләр\nСоциаль көйһөҙлөктәр, тотороҡһоҙлоҡ, эске ҡурҡыу һәм көйәләнеүҙәр, шулай уҡ психик өҙлөгөүҙәр етди проблемалар тыуҙыра. Ошондай хәлдә кеше төрлө хөрәфәттәргә бирелә, күрәҙәселәр, сихырсылар ярҙамына мөрәжәғәт итә. Сихыр тигән нәмә, ысынлап та, бар. Уның тәьҫир итеү көсө булыуы ла ғәжәп түгел. Берҙән, һәр кем дә логик һәм физик ҡанундар менән эш итә белмәй. Икенсенән, сихыр, башҡа тыйылған нәмәләр, наркотик, фәхишәлек, алкоголь кеүек үк, кеше күҙенән йәшерелмәгән, уның иманын һынау критерийы булып тора.\nСихыр менән алама кешеләр шөғөлләнә. Уға ҡаршы торорға мөмкин. Имам Әль - Әйни әйтеүенсә, сихырланыу кешегә ебәрелгән сирҙәрҙең береһе. Ул, башҡа сирҙәр кеүек үк, дауалана. Сихыр менән шөғөлләнгән кеше шайтан ялсыһына, Аллаһыҙға әйләнә. Аллаһы Тәғәлә боронғо халыҡтарҙың береһенә һынау өсөн Харут менән Марут тигән фәрештәләрҙе ебәрә. Улар теләгәндәрҙең барыһын да сихырға өйрәтә, ләкин һуңында шулай тип иҫкәртә: "Беҙ һеҙҙе был гонаһлы шөғөлгә өйрәтә алабыҙ, әммә һеҙҙең унан баш тартыу мөмкинлегегеҙ бар, һеҙҙе был гонаһҡа берәү ҙә мәжбүр итмәй. Был яуызлыҡҡа өйрәнеп һәм уны ғәмәлдә ҡулланып, Хоҙайға ышаныстан баш тартыусы булмағыҙ".\nЛәкин шуныһы: Хоҙайға ышанаһың һәм Уның менән бәйләнешең көслө икән, һин Уның көсө һәм ҡеүәте менән сихырсынан һаҡлана алаһың. Имам Әль - Хаттаби әйткән: "Сихырсылар - улар тапҡыр һүҙле, көслө ихтыярлы һәм ут һынлы була. Улар шайтан менән бәйләнештә тора".\nБер саҡ Мөхәммәт бәйғәмбәрҙән сихырсылар тураһында һорағас, Ул: "Уларға бер ниндәй иғтибар ҙа бүлмәгеҙ", - ти. "О, Хоҙай илсеһе, ҡайһы саҡта ул сихырсылар әйткәндәр дөрөҫкә сыға бит", - тигәндәр тағы. Бәйғәмдәр шулай аңлатҡан: "Дөрөҫкә сыҡҡан мәғлүмәтте сихырсыға ен-шайтан еткерә. Бер үк ваҡытта сихырсы ул дөрөҫлөккә үҙенең меңләп алдағын ҡуша".\nҺуңғы Бәйғәмбәр килгәнгә тиклем ен-шайтандар, ысынлап та, киләсәк тураһындағы мәғлүмәтте күктән "урлаша" алған. "Улар бер-береһенең өҫтөнә баҫып, баҫҡыс яһап, йыһанға бик бейеккә күтәрелгән. Алланың фәрештәләргә биргән фарманын тыңлап, ул мәғлүмәтте сылбырлап бер-береһенә тапшырған. Сылбырҙың һуңында торғаны мәғлүмәтте бер аҙ боҙоп, аштырып, сихырсыларға тапшыра торған булған".\nСатанизм өсөн был бик мөһим йүнәлеш була. Шайтан-Иблес үҙенең ҡолдары - ен-шайтандары аша бик күптәрҙе юлдан яҙҙыра, уларҙың иғтибарын Хоҙайҙан, Уның яҙғандарынан сихырсыларға һәм күрәҙәселәргә йүнәлтә. Күктән Ҡөрьән-Кәрим төшөрөлөү менән йыһан ен-шайтандарҙың "шымсылығынан" һаҡлана башлай. Сөнки Хоҙай илсеһе Ҡөрьән тексын һәм Бәйғәмбәр күрәҙәләүҙәрен бер ниндәй күсермәһеҙ, сихырсылар ҡыҫылыуынан тыш ҡабул итергә тейеш була. Уға ҡамасауларға маташҡан ен-шайтандар юлы метеорит һәм йондоҙҙар ярҙамында ҡыйыла. "Беҙ, - ти Хоҙай Тәғәлә, - күкте йондоҙҙар менән биҙәнек һәм улар буйһонмаҫ ен-шайтандарҙан күкте һаҡлау сараһы булып торҙо. Улар юғары йәмғиәттәге /фәрештәләр йәмғиәтендәге/ һөйләшеүҙәргә иғтибар менән ҡолаҡ һалыусан. Әммә ул ен-шайтандарҙың юлын быуып була. Уларҙың кемелер мәғлүмәтте тотоп та өлгөрәлер, әммә ул күктән мәғлүмәтте аҫҡа ебәреү менән артынан метеорит һәм йондоҙ атыла". Шул замандан бирле ендәр беҙҙең планетаның күк йөҙөндә иркен йөрөй алмай. Бер хәҙистә шулай тиелә: "Ысынында, фәрештәләр болоттар кимәленә төшә һәм өҫтән ишетелгәнде бер-береһенә тапшыра. Ен-шайтандар ҡайһы саҡта уларҙың һөйләшеүен ишетә һәм мәғлүмәтте сихырсыларға тапшыра. Улары үҙҙәренән бик күп алдаҡ өҫтәй".\nТағы шуны аңлау мөһим: сихырсылар һәм юраусылар - улар бик нескә психологтар. Улар ен-шайтандар аша үҙенә килгән кеше тураһында кәрәкле мәғлүмәт ала. Кешенең үткәне тураһындағы мәғлүмәт ярҙамында ул был кешенең аңына, шулай уҡ ышанысына инә һәм уны теге йәки был киләсәккә көйләй. Был көйләү тормошҡа ашырға ла, ашмаҫҡа ла мөмкин.\nӘйткәндәй, сихырсыға йә күрәҙәсегә барыу үҙе оло гонаһ һынала. Был хаҡта Мөхәммәт бәйғәмбәр шулай тип иҫкәртә: "Кем күрәҙәсегә барып, ни тураһындалыр һорай һәм ул әйткәндәргә ышана, уның мотлаҡ доғалары ҡырҡ көн буйына ҡабул ителмәй". Йәғни киләһе ҡырҡ көндәге мотлаҡ доғаларының сауабы ошо гонаһын ҡаплау өсөн китә.\nЯҙылған: 16.09.19 | Ҡаралған: 480


Бер быуатлыҡ ғүмер - Bash.News\nБер быуатлыҡ ғүмер https://bash.news/news/87707_ber_byuatly_mer\n09 ғин 2019, 23:28\nЯңы йылдың тәүге көндәрендә һуғыш һәм хеҙмәт ветераны Тәғзимә Фәтхлисламова йөҙ йәшлек юбилейын билдәләне. Тәғзимә Хәйрулла ҡыҙына Рәсәй Президенты Владимир Путиндан, Башҡортостан башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡараусы Радий Хәбировтан ҡотлау телеграммалары, район хакимиәте башлығынан иҫтәлекле бүләктәр тапшырылған.\n"Зингер" теген машинаһы Тәғзимә Фәтхлисламованың йортонда иң ҡәҙерле ҡомартҡы. Заманында уңған ханым уның ярҙамында балаларын, хәләл ефете һәм тыуған-тумасаларының өҫ-башын бөтәйткән. Ғаиләләге иң өлкән бала һеңлеһе Әнисә Хәйрулла ҡыҙына ла тормошта төп терәк, кәңәшсе булараҡ ҡәҙерле һәм яҡын.\nӘнисә Сәхәбетдинова, Тәғзимә Фәтхлисламованың һеңлеһе: “Стаханов булды. Итектәр тегеп, кейҙереп үҫтерҙе. Өҫ-баштарыбыҙҙа апайыбыҙ кейем тегеп кейҙерҙе. Икенсе әсәйебеҙ ул”.\nТәғзимә Фәтхлисламова илебеҙҙең бөгөнгө муллығы өсөн фиҙаҡәр хеҙмәт һалған. Һуғышҡа тиклем аяҡ кейемдәре тегеү фабрикаһында эшләгән. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, шәфҡәт туташтары курсын тамамлай. Төп эшенән һуң, хәрби госпиталгә барып яралы һалдаттарҙы тәрбиәләшә. Һуғыштан һуң илде аяҡҡа баҫтырыу йылдарында һәм хаҡлы ялға сыҡҡансы 161-cе заводта хеҙмәт итә. Тормош иптәше, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны Ҡәүи Фәтхлисламов менән өс ул тәрбиәләп, оло тормош юлына сығаралар. Йөҙйәшәр оҙон һәм бәхетле ғүмерле булыуҙың сере менән дә уртаҡлашты.\nТәғзимә Фәтхлисламова, йөҙйәшәр: “Аҡылды булдым, уңған булдым. Кешегә йәбешмәнем, тиргәшмәнем”.\nУлдары Риф менән Рим, ейәндәре Тәғзимә Фәтхлисламоваға күңел түренән сыҡҡан рәхмәт һүҙҙәрен еткерҙе. Юбилярҙы ҡотларға хәрби комиссариат вәкилдәре лә килде. Яҡты зиһенле йөҙйәшәр үҙен тәбрикләүселәргә Ҡөръән юлдарын бағышланы.\nЙөҙйәшәр ханым ҡулынан Ҡөръәнен төшөрмәй. Балаларына, ейән-ейәнсәрҙәренә изге доғаларын уҡып, изге теләктәрен еткерә. Матур тәрбиә һәм әхләҡ нигеҙҙәре алған балалары уны олоғайған көнөндә ярҙамынан ташламай, бағып, даими хәстәрлек күрә.\nБер быуатлыҡ ғүмерендә ул ил күргәнде күргән һәм кисергән. Шат күңелле, аҡ йөрәкле Тәғзимә Фәтхлисламова бөтә сирҙән дауа-тырыш хеҙмәт, тигән фекерҙә. Уның байрам табынында ла тәбиғи һәм хәләл көс менән табылған ризыҡтар. Ағинәй, йыш ҡына, минең кеүек ябай һәм ихлас тормош көтһәгеҙ, йөҙҙө лә уҙырһығыҙ, тип шаярта. Дөрөҫ туҡланыу, күркәм холоҡ кешене оҙон ғүмерле итә, ти табиптар ҙа. Өфөнөң Нижегродка биҫтәһендә йәшәгән Тәғзимә Фәтхлисламова ошо ябай ҡәғиҙәләргә таянып йөҙ йәшкә еткән.


Һарымһаҡ ултыртабыҙ » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Баҡса » Һарымһаҡ ултыртабыҙ\nҺарымһаҡ ултыртабыҙ 20.09.2016 // Баҡса\nҺарымһаҡ нейтраль балсыҡлы тупраҡты үҙ итә, әлегә тиклем кәбеҫтә, ҡабаҡ, ҡуҙаҡлы культуралар һәм тәмләткес үләндәр үҫкән түтәлдәрҙә уңа. Әйткәндәй, һуған һәм һарымһаҡта шул уҡ участкаға өс-дүрт йылдан ғына ултыртырға мөмкин.\nТүтәлде ҡоро, ҡояшлы урынға яһау шарт. Уны августа, йәғни ужым һарымһағын сәскәнгә тиклем 1-1,5 ай алдан әҙерләй башлайҙар. Балсыҡһыл тупраҡлы 1 квадрат метр ергә серетмә йәки тиреҫ, 1-әр аш ҡалағы нитрофоска һәм суперфосфат, 1 стакан тарттырылған эзбиз йәки доломит оно һалалар. Балсыҡлы тупраҡты өҫтәүенә торф менән дә ашлайҙар. Торфҡа бай түтәлдәргә иһә, киреһенсә, балсыҡлы тупраҡ өҫтәйҙәр. Ҡомло тупраҡҡа 1-әр биҙрә балсыҡ һәм торф һалырға кәңәш ителә.\nЕрҙе 20 сантиметр самаһы тәрәнлектә ҡаҙып, түтәл яһайҙар, тупраҡты еңелсә ҡатҡыллайҙар һәм 10 литр һыуға 40 грамм иҫәбенән баҡыр купоросы иретмәһе менән эшкәртәләр. Әлеге иретмә 100 квадрат метрлыҡ түтәлгә етә, йәғни 1 квадрат метр ергә 1 литр иретмә тура килә. Башта түтәлде пленка менән ҡаплайҙар.\nУжым һарымһағын сәсеү ваҡытын дөрөҫ күҙаллау шарт. Ғәҙәттә уны һалҡындар башланғанса 35-45 көн алдан ултырталар. Ошо ваҡыт эсендә бүлкәттәр тамыр ебәрергә, әммә шытып сыҡмаҫҡа тейеш. Төньяҡ райондарҙа һарымһаҡты ғәҙәттә 20 сентябрҙән 10 октябргә тиклем, ә көньяҡта 10 октябрҙән сәсәләр. Иртә ултыртылған һарымһаҡтың шытыуы, һуңға ҡалғанының туңыуы бар.\nМул уңыш алыу өсөн сифатлы орлоҡ әҙерләү фарыз. Көҙ яңы йыйылған һарымһаҡ бүлкәттәрен ултырталар. Киптерелгән сирһеҙ һарымһаҡ бүлкәттәрен айырып, 1-2 минут самаһы тоҙло һыуҙа (5 литр һыуға – 3 аш ҡалағы тоҙ) йыуалар, артабан баҡыр купоросында (10 литр һыуға – 1 аш ҡалағы купорос) 1 минут тоталар. Эшкәртелгән бүлкәттәрҙе шунда уҡ түтәлгә ултырталар.\nТүтәлдә иң элек 20-25 сантиметр арауыҡта 6-8 сантиметр тәрәнлегендә бураҙналар һыҙып сығалар. Бүлкәттәрҙе бер-береһенән 7-8 сантиметр арауығында, түтәл өҫтөнә тиклем 4-5 сантиметр ҡалырлыҡ итеп вертикаль ултырталар. Ике-өс аҙна үтеүгә түтәл өҫтөнә тиреҫ йәки торф һалалар.


Тормош дауам итә » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Тормош дауам итә\nТормош дауам итә 08.05.2018 // Йәмғиәт\nБеҙҙең ҡасабала Темәс интернатының Түбә өлкән йәштәгеләрҙе һәм инвалидтарҙы яҡлау үҙәге, үҙебеҙсә әйткәндә, ҡарттар йорто эшләп килә. Үҙәктә ниндәй генә кеше юҡ: ғүмере буйы тир түгеп, ҡартлыҡ көнөндә кеше ярҙамына мохтаж өлкәндәр, ауырып һаулығын юғалтҡан йәшерәктәр менән күреүҙән мәхрүм ҡалғандар, ҡул-аяғы зәғифләнеп йөрөй алмағандар. Йорт-ерһеҙҙәр, урамға сығарып ташланғандар ҙа ошо йортта һыйыныр урын тапҡан.\nБөтә уңайлыҡтар булдырылған бүлмәләрҙә дүрт-биш кеше йәшәй. Беренсе ҡаттағы ике бүлмәлә генә йөрөй алмағандарҙы ҡарау уңайлы булһын өсөн күберәк урын-карауат ҡуйылған. Аҫҡы ҡаттағы ҡунаҡ бүлмәһендә ҙур экранлы телевизор тора, уны йомшаҡ диван, кәнәфиҙәргә ултырып ҡарарға мөмкин. Ике йөҙгә яҡын лазер дискта кино тупланған. Туғандар хәл белергә килһә, ошонда уҡ осрашып, һөйләшеп ултырабыҙ. Янда ғына медицина пункты бүлмәһе бар. Ауырыуҙарҙы шәфҡәт туташы Гөлминиса Үҙәнбаева ҡарай.\nОшо ҡатта уҡ заман талаптарына ярашлы йыһазландырылған аш бүлмәһе менән ашхана урынлашҡан. Туҡланыу бер сменала ойошторолған, йөрөй алмағандарҙы санитаркалар үҙҙәре ашата. Беҙҙе тәмле аштары менән һыйлаған ашнаҡсылар һәм аш бүлмәһе хеҙмәткәрҙәрен дә атайым: Фәниә Мәҡсүтова, Гөлназ Боҫҡонова, Гөлнәзирә Таһирова, Рәүилә Аслаева. Уларҙың тырышлығы менән көнөнә дүрт тапҡыр туҡланабыҙ. Рацион бик бай, ашты һәр ваҡыт төрләндереп бешерәләр.\nӘ инде үҙәктә иң ауыр йөк (беҙҙе ашатыу, тәрбиәләү) санитаркалар Мәҙүнә Ишниязова, Регина Яхина, Айһылыу Әхмәтова, Рәзилә Абдуллина, Венера Мусина, Эльвира Баҡыева, Розалиә Әхмәтова, Марина Ишкова, Валя Кишкина, Гөлсәсәк Йәнтүрина иңенә төшә. Улар алмашлап бөтә бүлмәләрҙе йыуып сыға, көн һайын йөрөй алмаған ауырыуҙарҙың түшәген алмаштыра.\nВахтерҙар Әхтәр Мәмбәтҡолов, Исмәғил Әхмәтов, ҡарауылсылар Булат Рәхмәтуллин, Илдус Байназаров ғүмеребеҙ һағында тора, тәртип һаҡлай. Берәй ауыр хәл килеп сыҡһа, шунда уҡ килеп етәләр. Кер йыуыусы Миңһылыу Ғәйнуллина тырышлығы арҡаһында өҫтөбөҙ бөтөн, таҙа түшәктә йоҡлайбыҙ. Хужалыҡ эшсеһе Ринат Хәлитов мунса яғып ҡуя, башҡа эштәрҙе башҡара.\nӨҫкө ҡаттағы ҙур залда китапхана урынлашҡан. Китап фонды — меңдән ашыу дана. Ошонда уҡ бөтә байрам саралары үткәрелә. Һәр береһендә концерт күрһәтелә. Уҙған йыл Байыш, Һаҡмар ауылдары, Баймаҡ ҡала мәҙәниәт йортоноң үҙешмәкәр артистары сығыш яһаны. Ә Темәс интернаты үҙешмәкәрҙәре Темәс — Түбә юлына саң ҡундырмай. Бигерәк тә “Овация” төркөмөн билдәләп үтке килә.\nҮҙәктә 54 кеше йәшәй. Иң олоһона быйыл 90 тулһа, кесеһенә 48 йәш. Күптәре 80-де үткән “һуғыш балалары”. Уларҙың бала сағы ауыр йылдарға тура килгән. Байтағы әле лә ауырыуға, ҡартлыҡҡа бирешмәй дәртләнеп йәшәй. Коллективҡа Руслан Хәмитов етәкселек итә.\nАвтор: Әбделәхәт БИКБУЛАТОВ.


Тыуған ерем мөғжизә!\nЙыл башында иғлан ителгән Экология йылын ябыу тантанаһы район мәҙәниәт һарайының фойеһында ойошторолған күргәҙмәләр менән башланып китте. Ер көнөнә арналған, “Генераль уборка – 2017” тип аталған йылды йомғаҡлаусы был сарала ҡатнашыусылар 3 төрлө – “Йәнле тәбиғәт мөйөшө”, “Икебана” һәм “Мин һәм тәбиғәт” фотокүргәҙмәләрен әҙерләгән.\nАртабан сара һандуғастар моңо яңғырап торған байрамса биҙәлгән тамаша залында дауам итте. Тәбиғәтте һаҡлауға арналған шиғырҙарын Табын ауылынан Николай Макаров, Бурлынан Вера Вәлиева, Красноусолдан Флүрә Садиҡова уҡыны. Е.Рябова бик күп йылдар инде район үҙәгендәге “Веселый” шишмәһен ҡарап, таҙартып тороусы Флүрә апайға, баҙар эргәһендәге шишмә өҫтөнән шефлыҡ алған Елена Әсәҙуллинаға һүҙ бирҙе. Улар был эште йөрәк ҡушыуы, күңел саҡырыуы буйынса алып барыуҙары, инеш-шишмәләрҙе бысратҡан халыҡтың ни тиклем битараф, тәрбиәһеҙ булыуына аптырап сығыш яһаны. Йәштәрҙе, уҡыусыларҙы ер-һыуыбыҙҙы сүпләмәҫкә, һаҡларға саҡырҙы. Тирә-яҡ мөхитте һаҡлауҙағы әүҙем эшмәкәрлектәре өсөн Ф.Садиҡоваға һәм Л.Әсәҙуллинаға Рәхмәт хаттары, иҫтәлекле бүләктәр бирелде.\nБайрамдың тағы ла бер ҡунағы – Красно-усол башҡорт гимназия-интернатының 4-се класс уҡыусыһы Әмилә Ноғайғолова (етәксеһе – Ю.З.Салауатова) үҙенең “Ғафури районының 7 мөғжизәһе” исемле проект эше менән таныштырҙы. Был эҙләнеү эше барышында ул район халҡы араһында һорау алыу үткәргән, күптәрҙең тыуған яғыбыҙҙың уникаль тәбиғәт ҡомартҡыларын белмәүҙәрен асыҡлаған. Кешеләр туристар күп йөрөгән мәмерйә-ҡаяларҙы, йылға-күлдәрҙе, Ж.Кейекбаев һәм М.Ғафуриҙың йорт-музейҙарын, республиканың географик үҙәге Ерек ауылын һәм башҡаларҙы атаған. Ҡыҙыҡһыныусан уҡыусы араларынан иң күп та-\nуыш йыйғандары буйлап йөрөп сығып, электрон каталог, юл күрһәткес төҙөгән. Һөҙөмтәлә, “Ғафури районының 7 мөғжизәһе” тип Киндерле мәмерйәһе,\nКрасноусол минераль шишмәләре, “Красно-усол” шифаханаһы, Еҙем йылғаһы, Аҡташ ҡаяһы, Уҡлыҡая, Аҡкүл күле табылған. “Беҙ тыуған төйәгебеҙҙең иҫтәлекле, хозур тәбиғәтле урындарын, исем-атамаларын, тарихын белергә һәм уларҙы киләсәк быуындар өсөн һаҡларға тейешбеҙ”, - тине Әмилә сығышын йомғаҡлап. Уға ла Рәхмәт хаты һәм иҫтәлекле бүләк бирелде. Әмилә фәнни-эҙләнеү эше менән таныштырған ваҡытта район мәҙәниәт һарайы ҡурайсыһы Рәмил Ҡотдосов тик Башҡортостанда ғына үҫкән ҡурай үҫемлегенән ҡурай эшләп алып, “Сыңрау торна” көйөн уйнап күрһәтте.\nӘ йылды йомғаҡлау байрамына әҙерләнгән күргәҙмәләр араһында “Йәнле тәбиғәт мөйөшө”ндә 1-се урынға - Еҙем-Ҡаран, 2-сегә – Родина, 3-сөгә Ҡурғашлы клубы, “Икебана”ла 1-се урынға - Үзбәк, 2-сегә – Яңғыҙҡайын, 3-сөгә Ибраһим клубы, “Мин һәм тәбиғәт” фотокүргәҙмәһендә 1-сегә - Бурлы, 2-сегә – Ташбүкән, 3-сө урынға Яңы Бурлы ауыл клубы лайыҡ булды. Бәйләнгән ҡул эштәре өсөн Марина Рудкевичҡа һәм башҡа ауыл клубтарына бай фантазиялары өсөн рәхмәт әйтеп, Дипломдар тапшырылды.\nЙола буйынса, байрам һуңында киләһе Волонтерҙар йылына эстафетаны биреү маҡсатында сәхнәгә ирекмәндәр – 2-се мәктәп уҡыусылары һәм уларҙың координаторы Г.Ғ.Мирхәйҙәрова саҡырылды. Улар үҙҙәренең эшмәкәрлеге менән таныштырҙы, теләүселәргә ирекмәндәр сафына баҫырға тәҡдим итте.\nЭкология йылын йомғаҡлап, яңыһына старт биреп, уңышлы булһын тигән теләктәр менән тамамланды йылды оҙатыу сараһы.


Материалы за Август 2014 года » Башҡортостан гәзите\nҺөттә – муллыҡ, майҙа – бәрәкәт...\nИҡтисад, Сәләмәт булайыҡ // 30-08-2014, 06:00\nШулай ти торғайны элгәре аслы-туҡлы йылдарҙы үткәргән, һуғыш касафатын күргән ололар. Үҙҙәренә, яҡындарына Хоҙайҙан иҫәнлек һорағанда йортона, мал-тыуарына ла именлек теләйҙәр ине. Хәҙер заман башҡа — заң башҡа. Хатта ауыл өҫтәлдәрендә лә яңы айыртылған йылымыс ҡаймаҡты, әле генә һауып индерелгән күпереп торған һөттө магазин кәштәләренән һатып алынғандары алыштыра бара.\nКом: 0 // Уҡынылар: 1691 тапҡыр // Тотош уҡырға\nМаҡсатлы маяҡһыҙ булмаҫ\nЙәмғиәт // 30-08-2014, 06:00\nӘҙәм балаһын ризыҡ йөрөтә, тиҙәр. Рим Сыңғыҙовтың да тамырҙары Баймаҡ тарафтарына барып тоташһа ла, бөгөн Әбйәлилдә йәшәй, район хакимиәте башлығы вазифаһын башҡара. Юҡ, үкенмәй тормошона – ябай эшсенән баш ветеринар, колхоз рәйесе, хужалыҡ етәксеһе дәрәжәһенәсә үрләп, әлеге көндә тағы ла яуаплыраҡ «дилбегәне» лайыҡлы тарта ул.\nКом: 0 // Уҡынылар: 1310 тапҡыр // Тотош уҡырға\n“Аксаков кисе” етә\nМәҙәниәт һәм әҙәбиәт // 30-08-2014, 06:00\n19 – 21 сентябрҙә Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығы Халыҡ-ара Аксаков фонды менән берлектә ХХIV Халыҡ-ара Аксаков байрамын үткәрә.\nСалауат Юлаев исемендәге майҙанда матур концерт ойоштороп, баш ҡалабыҙҙа уҡыған йәштәрҙе Белем көнө менән тәбрикләү матур йолаға әйләнде. Ҡыҙҙар һәм егеттәр, “Юлдаш” радиоһы быйыл да һеҙҙе байрамға саҡыра.\nКом: 0 // Уҡынылар: 1159 тапҡыр // Тотош уҡырға\nҘур ышаныс Һеҙгә, Уҡытыусы!\nБелем һәм тәрбиә // 30-08-2014, 06:00\nСалауат Юлаев исемендәге дәүләт\nКом: 0 // Уҡынылар: 3161 тапҡыр // Тотош уҡырға\nБер мандатҡа – биш дәғүәсе\nСәйәсәт // 30-08-2014, 05:39\nКом: 0 // Уҡынылар: 1253 тапҡыр // Тотош уҡырға\nЙәнә ҡыңғырау саҡыра\nБелем һәм тәрбиә // 30-08-2014, 05:00\nКом: 0 // Уҡынылар: 1342 тапҡыр // Тотош уҡырға\nЙәмғиәт // 30-08-2014, 04:37\nКом: 0 // Уҡынылар: 930 тапҡыр // Тотош уҡырға\n“Тәүге бишәү” исемлегендә\nБелем һәм тәрбиә // 30-08-2014, 04:12\nРәсәй Хөкүмәте ислам тарихын һәм мәҙәниәтен төплө өйрәнгән белгестәр әҙерләү буйынса Мәскәү дәүләт, Санкт-Петербург, Ҡазан федераль, Пятигорск лингвистика һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеттарын төп уҡыу йорттары тип иғлан итте.\nКом: 0 // Уҡынылар: 1125 тапҡыр // Тотош уҡырға\nУҡыусылары менән ҡотло, бәхетле\nБелем һәм тәрбиә // 30-08-2014, 04:00\n1858 йылда Атайсал ауылынан Шәйәхмәт Сибаев 6-сы кантон башлығы итеп тәғәйенләнә. Хозур тәбиғәтле Күбәләк ерендә урынлашҡан Рәхмәт күңеленә хуш килеп, уны төйәк итеп һайлай. “Сибай” йыры тап беҙҙә тыуған.\nӨфө кейә ҡупшы кейемен\nИҡтисад // 30-08-2014, 04:00\nКисә Өфөлә ШОС һәм БРИКС илдәренең саммиттарын үткәреүгә арналған сираттағы кәңәшмә булып уҙҙы. Был юлы ул ошо мөһим сараға транспорт системаһын әҙерләүгә арналды.\nКом: 0 // Уҡынылар: 585 тапҡыр // Тотош уҡырға\nИң яҡшы токарь кем?\nЙәмғиәт // 30-08-2014, 02:35\nБынан бер нисә йыл элек, заман шауҡымына бирелеп, иҡтисад, һанлы технологияларҙы өҫтөн күреп, һөнәрселек училищеларын, техникумдарҙы бөтөрөп ташланыҡ, һөҙөмтәлә хәҙер эшсе һөнәрҙәргә ҡытлыҡ кисерәбеҙ. “Һөнәре буйынса иң яҡшыһы” Бөтә Рәсәй конкурсының төбәк этабында ошолар хаҡында уйландым.\nДауылһыҙ көндә дау барын онотма\nЙәмғиәт // 30-08-2014, 02:07\n1 сентябрь – Икенсе донъя һуғышы башланған көн\nӘгәр кеше үҙен самаһыҙ яратһа, уның хәтере лә уңайлы мәғлүмәтте генә һаҡлай, тиҙәр. Бәлки, шулайҙыр ҙа, йөрәгеңде тетрәткән, күңелең ҡабул иткән хәл-ваҡиға зиһен дәфтәрендә ташҡа уйып яҙылған кеүек һаҡлана. XX быуаттың иң ҙур ҡораллы алышы булып рәсәйҙәр өсөн Бөйөк Ватан һуғышы иѕәпләнә. Ул 1941 йылдың 22 июнендә башланып, ғәмәлдә 1945 йылдың 2 сентябрендә тамамланған. Ләкин тарихта Икенсе донъя һуғышы тигән төшөнсә киңерәк мәғәнә һаҡлай.\nКом: 0 // Уҡынылар: 609 тапҡыр // Тотош уҡырға


Йәшәләһе йылдар алда әле, йырланмаған йырҙар бар әле... - МБУК РДК муниципального района Хайбуллинский район\n/ Клубы / Дома культуры / Янтышевский СДК / Йәшәләһе йылдар алда әле, йырланмаған йырҙар бар әле...\nЙәшәләһе йылдар алда әле, йырланмаған йырҙар бар әле…\nЙәшәләһе йылдар алда әле, йырланмаған йырҙар бар әле\n«Ғүмерҙәрҙе оҙон юлдар һанай,\nҺанай уны сәғәт минуттар,\nҒүмерҙән дә оҙон ниҙәр бар һуң.\nҒүмерҙәндә ҡыҫҡа ниҙәр бар.\nҒүмер берәү, икәү түгел ,ғүмер.\nЙәшендәрҙәй кәрәк йәшнәргә,\nШул,ғүмерҙең ҡәҙерҙәрен белеп,\nЙәшәргә лә әле, йәшәргә.» -ошондай матур, йөкмәткеле йыр менән башланып китте ололар көнөнә арналған, «Йәшәләһе йылдар алда әле, йырланмаған йырҙар бар әле» исемле кисәбеҙ. Антингән ауылы биләмәһе хәкимиәте башлығы Сурина Мәүлиҙә Фәйзулла ҡыҙы инәй, олатайҙарҙы байрам менән ҡотлап, уларға иҫәнлек, һаулыҡ теләне.\nШулай уҡ үҙҙәренең күркәм 65,70,75,80 йәштәрен тултырыусы юбилярҙарға иҫтәлекле бүләк тапшырҙы. Ветерандар советы рәйесе Кужахметова Хәкимә Әйүп ҡыҙыла оло быуын кешеләрен ҡотлап матур теләктәрен еткерҙе.\nБыйылғы йылдың «Иң матур ихата» конкурсына йомғаҡ яһап еңеүселәр билдәләнде. Улар Мәрхиә апай һәм Ринат ағай Моталовтар һәм яңғыҙ йәшәуенә ҡарамаҫтан сәскәләр үҫтереп ишек алдын гөл-баҡса иткән Мөҙәрис ағай Искужинға иҫтәлекле бүләк тапшырҙы. Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре тарафынан әҙерләнгән байрам концерты барыһының да күңеленә хуш килде.\nОлолар байрам уңайынан әҙерләнгән мул табынға, кисәне ойоштороусыларға рәхмәттәрен әйтеп, үҙҙәрен хөрмәтләгәндәре өсөн ҡәнәғәт булып таралыштылар.


13 Февраль 2020, 18:50\nӘ һеҙ Башҡорт теле һәм Зауыҡлы биләмәләр йылында ниндәй етешһеҙлектәргә сик ҡуйылыуын теләр инегеҙ?\nҠалала көндән-көн яңы магазиндар, сауҙа үҙәктәре, шәхси ойошмалар арта. Улар менән бергә хаталар ҙа күбәйә.\nКүптән түгел район хакимиәтенең терминология комиссияһы Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Мәләүез бүлексәһе менән берлектә Ленин урамындағы ойошма, йәмәғәт туҡланыуы предприятиелары, сауҙа нөктәләре, дарыуханалар алтаҡтаталарының дөрөҫ яҙылышын һәм биҙәлешен тикшерҙе.\nЕтешһеҙлектәр аҙым һайын. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә “Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында” БР Законын боҙоуҙың байтаҡ осрағы асыҡланды. Хәреф хаталары ла, биҙәлеш буйынса ла кәмселектәр билдәләнде. Тел хаҡында ҡануниәт талаптарына ярашлы, алтаҡталар ике дәүләт телендә лә яҙылырға тейеш. Ишектең ике яғына ҡуйылған осраҡта һул яҡта - башҡортса, уң яғында урыҫса текст урынлашыуы мөһим. Өҫлө-аҫлы ҡуйылғанда башҡортсаһы - өҫтә, урыҫсаһы - аҫта. Уларҙы бутап, йәғни аралаштырып, бер таҡтала яҙыу дөрөҫ түгел. Бындай күренеш икмәк-булка изделиелары һатҡан киоскыла осраны. Вывескаларҙың икеһе лә бер төрлө биҙәлеүе, йәғни төҫө лә, хәрефтәре лә бер-береһенән айырылмауы мотлаҡ.\nҠайһы бер магазиндарҙың, атап әйткәндә, “Мечта”, “Zifa” сауҙа нөктәләренең исеме урыҫса ғына бирелгән. Шул да иғтибарҙан ситтә ҡалманы: элегерәк асылған ойошмаларҙа яңы барлыҡҡа килгәндәргә ҡарағанда етешһеҙлектәр юҡ. Миҫалға 133-сө йортта урынлашҡан “Фармленд” дарыуханаһын килтерергә мөмкин. Медицина учреждениеһының алтаҡтаһы бөтә талаптарға ла яуап бирә. Шулай уҡ элеке “Ҡарлуғас” кафеһы урынында асылған “Пятерочка” супермаркетын өлгө итеп ҡуйырға була.\nХәреф хаталары ла бар. Мәҫәлән, “Максавит” дарыуханаһының алтаҡтаһы дөрөҫ биҙәлһә лә, башҡортса тексында грамматик етешһеҙлек күп. Бында уны эшләгән рәссамдың телде камил белмәүе күренә. Шуға күрә эшҡыуарҙарға ойошма вывескаһын эшләтер алдынан мотлаҡ уның дөрөҫлөгөн тикшертергә кәңәш ителә.\nРейд барышында республиканың дәүләт теленең бәҫен ебәреүҙән тыш, ҡаланың йөҙөн йәмһеҙләгән ҡайһы бер күренешкә осраныҡ. Алтаҡталары, реклама щиттары иҫкергән магазиндар, ойошмалар бар. Урыҫса яҙылған һүҙҙәрҙә лә хаталарға юл ҡуйылған. Башҡортостанда иғлан ителгән Башҡорт теле һәм Зауыҡлы биләмәләр йылында был етешһеҙлектәргә сик ҡуйылыр тип ышанғы килә.


Өфө тепловоз ремонтлау заводы — Башҡорт Википедияһы\nӨфө тепловоз ремонтлау заводы\nРәсәй Башҡортостан, Өфө\nтранспорт машиналары төҙөү\nӨфө тепловоз ремонтлау заводы — Өфө (Башҡортостан) ҡалаһында урынлашҡан тимер юл транспорты һәм сәнәғәт предприятиелары ихтыяждары өсөн тепловоз ремонтлау заводы. ӨФӨ тепловоз ремонтлау заводы асыҡ акционерҙар йәмғиәте тепловоздар, ҡуш тəгəрмəстəр, тартыу двигателдəре, ике машиналы агрегаттар ремонтлау, рессорҙар, рессор табаҡтары, бронза һəм суйын ҡойолмалар, сүкелгəн металл киҫəктəре етештереү эштəрен башҡара. Составына тепловоз йыйыу, дизель, ремонт‑механика, тəгəрмəс, тимерлек‑ҡойоу, ярҙамсы цехтар инə. Продукцияһын һəм хеҙмəттəрен ҡулланыусылар — Башҡортостан Республикаһы һəм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбəктəре, яҡын һəм алыҫ сит илдəр предпиятиелары.\nЗаводҡа нигеҙ 1888 йылда Өфө тимер юл оҫтаханалары булараҡ һалынған. Граждандар һуғышы йылдарында оҫтаханалар өлөшлəтə ҡыйратыла, 1927 йылда улар тергеҙелə башлай, 1930—35 йылдарҙа үҙгəртелə. 1930 йылдан алып Өфө паровоз вагондары ремонтлау заводы, 1940 йылдан — Өфө паровоз ремонтлау заводы тип үҙгәртелә. 1968 йылда, тепловоздар ремонтлай башлау менән бәйле, завод Өфө тепловоз ремонтлау заводы исеме ала.\nБөйөк Ватан һуғышы ваҡытында завод биләмәһендә эвакуацияланған Гомель вагон ремонтлау заводы, Станиславский паровоз вагон ремонтлау заводы, Изюм паровоз вагон ремонтлау заводы, Запорожье паровоз вагон ремонтлау заводы урынлаштырыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында завод эшселәре хәрби продукция сығара. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бронепоездар, автомобилдəр ремонтлай, снарядтар, ялан кухнялары етештерə. Улар бронепоездар ремонтлау ғына түгел, ә уларҙы төҙөгәндәр ҙә. Шулай, 1942 йылда, пландан тыш ике бронепоезд төҙөлә: «Александр Невский» һәм «Полководец Суворов», был бронепоездарҙың экипажы заводсы-ирекмәндәрҙән төҙөлә. Тағы ике бронепоезд «Салауат Юлаев» һәм «Өфө» 1943 йылда төҙөлә.\n1968 йылдан завод ТГК1 һәм ТГК2 тепловоздарын ремонтлай башлай, 1980 йылдан ТЭМ2 сериялы тепловоздар ремонтлай.\nӘлеге ваҡытта завод ТГМ23, ТГМ40, ТЭМ1, ТЭМ2, ТГМ4, ТГМ6 сериялы тепловоздар ремонтлай. 2012 йылда заводта 350 кеше эшлəгəн.\n2000 йылдар башында завод музейы яңынан тергеҙелә.\nПаровоз ремонтлау заводтары\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Өфө_тепловоз_ремонтлау_заводы&oldid=762466 ҡабул ителгән\n1888 йылда нигеҙләнгән компаниялар\nБыл бит һуңғы тапҡыр 06:26 25 ноябрь 2017 үҙгәртелгән.


29 Март 2019, 14:29\nРайон Мәҙәниәт йортонда ҙур сара – уҡыу урындары йәрминкәһе үтте.\nРайон Мәҙәниәт йортонда ҙур сара – уҡыу урындары йәрминкәһе үтте. Юғары класс уҡыусылары өсөн махсус урта уҡыу йорттары вәкилдәре менән мөһим һәм файҙалы был осрашыуҙы Көнбайыш район-ара мәшғүллек үҙәгенең район бүлеге ойошторҙо.\nМәктәпте тамамлаусыларға, ҡағиҙә булараҡ, дөрөҫ ҡарар ҡабул итеү, үҙҙәрен ҡыҙыҡһындырған һөнәрҙәр тураһында теүәл һәм актуаль мәғлүмәт табыу еңел түгел. Республика колледждары вәкилдәре уҡыу һәм ҡабул итеү шарттары, тәҡдим ителгән һөнәрҙәр хаҡында ентекләп һөйләү менән бер рәттән абитуриенттарҙың һорауҙарына ла яуап бирҙе.\n8-10-сы класс уҡыусыларын, уларҙың ата-әсәләрен, уҡытыусыларҙы һәм килгән ҡунаҡтарҙы сәләмләп, район хакимиәте башлығы урынбаҫары Г. Ғабдрафиҡова һөнәр һайлауҙы һәр кем тормошонда мөһим мәл булыуын билдәләне\n– Йәштәрҙең күбеһе “офис” һөнәрҙәренә өҫтөнлөк бирә. Ә хеҙмәт баҙарында эшсе белгестәр айырыуса ныҡ талап ителә. Районда был өлкәлә белгестәр етешмәй, шуға ла һөнәр һайлағанда теләккә генә түгел, һәләтеңә һәм шәхси сифаттарыңа ла иғтибар итергә кәрәк. Ә эш урындары йәрминкәһе дөрөҫ юл һайларға һәм унда үҙ йүнәлешеңде танырға ярҙам итә, – тине Гөлфиә Ринат ҡыҙы.\nСығыштарында вәкилдәр үҙ уҡыу йорттары менән таныштырҙы. Уҡыу буйынса балл йыйыу ауыр булыуға һәм бюджет урындары етмәүгә ҡарамаҫтан, гуманитар белгестәргә ихтияж бик ҙур. Мәктәпте тамамлаусылар үҙҙәрен иҡтисадсы, юрист, финансист итеп күрергә теләй. Юҡҡа ғына түгел был – кешеләр менән аралаша, аңлай һәм йәмғиәттең теге йәки был уңайлыҡтарын дөрөҫ файҙалана белеү – яҡшы тормош нигеҙе. Туймазы юридик колледжы һәм Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы финанс университетының Өфө филиалынан килгән вәкилдәре был хаҡта ентекле һөйләне.\nБөгөнгө көндә ауыл хужалығы – йылдан йыл яҡшыраҡ механикалаштырылған һәм иҡтисадтың тиҙ үҫкән аҙ секторҙарының береһе. Тап бына ошо йүнәлеш буйынса уҡыуҙың ыңғай яҡтары хаҡында Бәләбәй механикалаштырыу һәм Бүздәк ауыл хужалығы колледждары педагогтары һөйләне. Бәләбәй колледжы сараға студенттарын да йәлеп иткән ине. Улар шиғыр, бейеү һәм йырҙар ярҙамында был уҡыу йортоноң өҫтөнлөгөн күрһәтте.\nВрач һөнәре – иң боронғо һәм үтә кәрәкле һөнәрҙәрҙең береһе. Йылдың һәр миҙгелендә, донъяның һәр мөйөшөндә кешеләргә табип кәрәк мәл була. Әммә күптәр урта медицина персоналы эшен баһалап бөтмәй. Ә бит улар иңенә ҙур эш һәм яуаплылыҡ йөкмәтелә. Шәфҡәт туташы йәки акушер һөнәрен Туймазы медицина колледжында алырға була. Унда волонтёрлыҡ хәрәкәте лә йылдам үҫә. Студент-волонтёрҙар беренсе медицина ярҙамы күрһәтеү һәм йөрәккә дөрөҫ массаж яһау күнекмәләре хаҡында һөйләне.\nТөҙөлөш – инфраструктураның иң мөһим тармаҡтарының береһе. Иҡтисад үҫешен дә тәьмин итә ул, кешеләр тормошон да уңайлаштыра. Был тармаҡ – илдә эш урыны һаны буйынса лидерҙар иҫәбендә. Тап бына шуға ла мәктәпте тамамлаусыларҙың бик күбеһе әлеге эш өлкәһенең ғүмерлек һөнәре итеп һайлай. Әммә был эшсәнлек тураһында һәр абитуриент белергә тейешле талаптар байтаҡ ҡына. Уҡыусылар улар хаҡында Башҡортостан төҙөлөш һәм Октябрьский коммуналь-төҙөлөш колледждары вәкилдәренән белде.\nБашҡорт кооперация техникумына ҡабул итеү һәм уҡыу шарттары ла буласаҡ абитуриенттарҙа ҡыҙыҡһыныу уятты.\nСара башында һәр уҡыу йорто фойела күргәҙмә ойошторҙо, шулай уҡ оҫталыҡ дәрестәре үткәрҙе. Мәҫәлән, егеттәр махсус аппарат менән кафель киҫеп ҡараны, төҙөлөштә ниндәй эш ҡоралдары ҡулланылыуын белде.\nЯҙын барлыҡ махсус урта уҡыу йорттарында Асыҡ ишектәр көнө үтәсәк. Унда абитуриенттар уҡыу шарттарын үҙ күҙҙәре менән күреп, күңелдәренә тап килгән һөнәрҙе һайлаясаҡ.


24 декабрь — Башҡорт Википедияһы\n24 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 358-се көнө (кәбисә йылында 359-сы). Йыл тамамланыуға 7 көн ҡала.\n24 декабрь Викимилектә\nЕр: Бейәләй көнө.\nДнестр буйы республикаһы: Конституция көнө.\nЛивия: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.\nМикронезия: Конституция көнө.\nРәсәй: Хәрби дан көнө. Рәсәй империяһының Александр Суворов етәкләгән ғәскәренең төрөк ҡәлғәһе Измаилды алыуы.\nРәсәй: 1991—2003 йылдарҙа Хөкүмәт элемтәһе һәм мәғлүмәте федераль агентлығы (ФАПСИ) хеҙмәткәрҙәре көнө\nУкраина: Архив хеҙмәткәрҙәре көнө.\nБашҡортостан: Конституция көнө.\n1777: Джеймс Кук «Раштыуа утрауы»н аса.\n1900: РСДРП-ның беренсе дөйөм рус гәзите «Искра»ның тәүге һаны сит илдә баҫылып сыға.\n1924: Албания республика тип иғлан ителә.\n1982: СССР-ҙың алыҫ араларға осоусы Ан-124 «Руслан» ауыр хәрби транспорт самолёты тәүге осош яһай.\n1993: Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы ҡабул ителә.\nХәсәнов Әбүзәр Мостафа улы (1925), хеҙмәт ветераны, Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, зенитсы-артиллерист, кесе сержант. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Йәрмәкәй районы Тарҡаҙы ауылынан.\nАйытбаева Люция Саҙрый ҡыҙы (1940), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны. 1963—1999 йылдарҙа Хәйбулла районының участка дауаханаһы фельдшеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған медицина хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың Иҫәнгилде ауылынан.\nНәсибуллин Рауил Талип улы (1945), ғалим-социолог. 1974 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университетының социологик тикшеренеүҙәр лабораторияһы хеҙмәткәре, 1977 йылдан — уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990—2015 йылдарҙа социология һәм социологик технологиялар кафедраһы мөдире. Рәсәй Федерацияһы Социалогик фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. Социология фәндәре докторы (1991), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Үзбәкстандың Джизак өлкәһе Баланд-Чакир ҡасабаһынан.\nКалантар Николай Григорьевич (1901—12.03.1966), ғалим-инженер-химик. 1957 йылдан Башҡортостан нефть ғилми‑тикшеренеү һәм проект институтының лаборатория мөдире, 1959 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Химия бүлегендә өлкән ғилми хеҙмәткәр; 1962 йылдан Өфө нефть институты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1965), профессор (1966). Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән Баҡы ҡалаһынан.\nҒүмәров Рауил Ғатаулла улы (1911—15.08.2003), рәссам. Бөйөк Ватан һәм совет-япон һуғыштарында ҡатнашыусы. 1937 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. 1936—1941 һәм 1945—1971 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәтенең художество мөхәррире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1962). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры.\nПашкевич Алексей Васильевич (1916—30.08.1967), Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1950—1953 йылдарҙағы Корея һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, лётчик, генерал-майор (1957). 1931—1936 йылдарҙа — Белорет металлургия заводы эшсеһе. 1939—1959 йылдарҙа хәрби хеҙмәттә. Советтар Союзы Геройы (1945).\nСәлимов Әхсән Сәлимгәрәй улы (1921—19.10.2013), уҡытыусы, журналист, хужалыҡ эшмәкәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе һәм шағир. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1946 йылдан Дүртөйлө районы мәктәптәрендә уҡытыусы, уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире, директор; 1956 йылдан район гәзитенең яуаплы секретары, 1965 йылдан — мөхәррир урынбаҫары; 1977 йылдан Дүртөйлө һыра заводы директоры; 1982—1988 йылдарҙа Дүртөйлө быраулау эштәре идаралығы инженеры. 1970 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының почётлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2007). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Райондың почётлы гражданы (1995).\nСолтанова Римма Заһретдин ҡыҙы (1936), сәнғәт һәм мәҙәниәт өлкәһе ветераны, бейеүсе, балетмейстер. 1966—1992 йылдарҙа һәм 1996 йылдан Әбйәлил район мәҙәниәт йорто хеҙмәткәре, балетмейстер, 1971 йылдан «Йәшлек» бейеү ансамбленең художество етәксеһе, 1977 йылдан — мәҙәниәт йорто директоры, 1991—1992 һәм 1996—1998 йылдарҙа директор урынбаҫары. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Шаран районы Нөрәй ауылынан.\nМәрҙәншин Рафаэль Мирхәтим улы (1961), Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты (2021), Дәүләт ҡоролошо һәм ҡануниәт буйынса комитет рәйесе урынбаҫары. «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы ағзаһы. «Берҙәм Рәсәй» партияһының Үҙәк контроль комиссияһы ағзаһы.\nПопов Николай Ильич (1912–28.08.1943), Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.\nВасёв Григорий Тимофеевич (1922–31.12.2004), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы. 1950—1969 йылдарҙа СССР Дәүләт именлеге комитеты хеҙмәткәре, полковник. Советтар Союзы Геройы (1945). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы Һамар ауылынан.\nПинкевич Альберт Петрович (1883—25.12.1937), ғалим-педагог, халыҡ мәғарифы эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогика фәндәре докторы (1935), профессор. (1918). Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Иглин районының Орондо ауылынан.\nМинасов Хәбиб Минас улы (1908—25.03.2002), ғалим-химик‑органик, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР Фәндәр академияһы академигы (1979), Германия Демократик Республикаһы Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (1983), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы. (1991). Химия фәндәре докторы (1954), профессор (1970). СССР-ҙың Дәүләт пермияһы(1977), шулай уҡ Н. Д. Зелинский исемендәге (1972, 1987), СССР һәм ГДР Фәндәр Академияларының (1983, 1989), А. Л. Баландин исемендәге (1992) премиялар лауреаты. Ленин (1986), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1975) һәм Почёт Билдәһе (1967) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Сыуаш Республикаһының Ялсыҡ районы Яңы Бикшек ауылынан.\nҒәлиева Мәғфирә Ильяс ҡыҙы (1928—3.10.2016), йырсы, 1953—1978 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2011), РСФСР-ҙың эстрада артистары конкурсы дипломанты (1964).\nШиятов Степан Григорьевич (1933), ғалим-эколог. Биология фәндәре докторы (1981), профессор (1997). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998). Рәсәй Фәндәр Академияһының академик В. Н. Сукачёв исемендәге премияһы лауреаты (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы Владимир-Николаев утарынан.\nХәсәнов Дамир Йосоп улы (1938—14.05.2005), хеҙмәт алдынғыһы, 1963—1999 йылдарҙа «Нефтепроводмонтаж» тресының (дәүләт унитар предприятиеһының) 74‑се төҙөлөш‑монтаж идаралығының слесарь‑монтажсыһы, 1969 йылдан — электр менән иретеп йәбештереүсеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1984).\nМәрҙәншин Ринат Мөҡәтдәс улы (1963—19.01.2005), спортсы. Спидвей буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1997). Башҡортостандың күренекле спортсыһы (1996). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Октябрьский ҡалаһынан.\nАнисифорова Нина Николаевна (1914—27.02.1989), рәссам. 1940 йылдан Башҡортостан ижади-производство комбинатының рәссам биҙәүсеһе. 1944 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1977).\nДречин Семён Владимирович (1914—1.08.1993), балет артисы, балетмейстер. 1959, 1961—1963 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында спектаклдәр ҡуйыусы. Белорус ССР-ының халыҡ артисы (1954). СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1950). Сығышы менән Минск ҡалаһынан.\nШлюхин Николай Матвеевич (1914—29.11.1992), нефтсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1936—1974 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһе хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1947 йылдан Ишембай быраулау контораһы директоры, 1968 йылдан — «Башюгнефтеразведка» тресының (Ишембай) идарасы урынбаҫары, 1970 йылдан — Ишембай быраулау эштәре идаралығының база начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1965), СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1974). Ленин (1959), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1948) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Октябрь районы Яңы Троицкий ауылынан.\nГнусин Александр Фёдорович (1919—20.07.2007), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар дивизияһы артиллерия полкының разведка начальнигы. Полковник (1975). Советтар Союзы Геройы (1945).\nМакаров Алексей Дмитриевич (1919—4.09.1982), ғалим-инженер технолог, юғары мәктәп эшмәкәре. 1947 йылдан Өфө авиация институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1972—1982 йылдарҙа — фәнни эштәр буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1967), профессор (1968). РСФСР-ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР-ының (1967) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге Ленинград өлкәһенең Кадуй районы Илемное ауылынан.\nМиржанова Сәриә Фазулла ҡыҙы (1924—25.11.2000), ғалим-тел белгесе. 1955—1994 йылдарҙа Өфөләге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғилми хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1972 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Филология фәндәре докторы (1985). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985).\nДәүләтшин Рафаэль Әхмәтгәрәй улы (1939), ғалим-тарихсы. 1991—2005 йылдарҙа Өфөләге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғилми хеҙмәткәре, 2005—2011 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004).\nҺаҙыева Тәнзилә Зыялетдин ҡыҙы (1939), хеҙмәт ветераны. Мәсетле районы Жданов исемендәге колхоздың элекке сусҡа ҡараусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990). Сығышы менән ошо райондың Яңы Мөслим ауылынан.\nЕремеева Нина Ивановна (1949), Өфө ҡалаһындағы Олимпия резервының 1-се спорт мәктәбе инструктор-методисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2014). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.\nҒәлләмов Салауат Абдрахман улы (1959—5.12.2018), ғалим, башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотезаның, башҡорт теленең боронғо һәм хәҙерге Европа телдәренә йоғонтоһо һәм Башҡорт эпостарының боронғо һинд философияһына йоғонтоһо тураһында гипотезалар авторы.\nНазарова Ульяна Анатольевна (1974), ғалим-иҡтисадсы. 2002 йылдан Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы уҡытыусы, шул иҫәптән 2013 йылдан — хеҙмәт иҡтисады, эшҡыуарлыҡ һәм маркетинг кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (2008). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.\n24 декабрҙә тыуғандар\n1167: Иоанн Безземельный, Англия короле.\n1761: Сәлим III, Ғосман империяһы солтаны.\n1798: Адам Мицкевич, Польша шағиры.\n1818: Джеймс Прескотт Джоуль, Англия физигы.\n1868: Эмануэль Ласкер, Германия шахматсыһы һәм математигы. Шахмат буйынса 2-се донъя чемпионы (1894—1921).\n1905: Говард Хьюз, Америка инженер-авиаторы. Режиссёр һәм продюсер\n1922: Ава Гарднер, Америка кино актёры.\n1961: Ильхам Гейдарович Алиев, Әзербайжандың 4-се президенты.\n1981: Дима Билан, Рәсәй йырсыһы.\n1863: Уильям Теккерей, Англия яҙыусыһы.\n1884: Иоганн фон Йолли, Германия физигы, математик.\n1925: Фрэнк Стивен Болдуин, арифмометр һәм калькулятор уйлап табыусы.\n1963: Тристан Тцара, йәһүд сығышлы Румыния һәм Франция шағиры.\n1997: Тосиро Мифунэ, Япония кино актёры.\n2008: Гарольд Пинтер, Англия драматургы, шағир, режиссёр, актёр, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты (2005).\n2013: Калашников Михаил Тимофеевич, СССР һәм Рәсәйҙең атыу ҡоралы конструкторы.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=24_декабрь&oldid=1103092 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 23 декабрь 2021 в 15:58\nБыл бит һуңғы тапҡыр 15:58 23 декабрь 2021 үҙгәртелгән.


Екатеринбургта Көньяҡ Уралдың легендар тренеры Харис Йосоповҡа арналған китап донъя күрҙе // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nЕкатеринбургта Көньяҡ Уралдың легендар тренеры Харис Йосоповҡа арналған китап донъя күрҙе\n13:28, 29 апреля 2016 Мәҙәниәт\nӨФӨ, 2016 йыл, 29 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.\nЕкатеринбургта Игорь Родиндың нәшриәтендә «Батырҙарҙы батыр тыуҙыра. Харис Йосопов һәм уның дәүере» исемле яңы китап донъя күрҙе. Китап легендар спортсы, СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры, Уралдағы дзюдо мәктәбенә нигеҙ һалыусы, профессор Харис Йосоповҡа арналған.\nКитапты танылған Силәбе журналисы, почетлы хеҙмәт ветераны Мөнирә Хәлимова яҙған. Башҡортостандың Силәбе өлкәһендәге даими вәкиллегенең матбуғат секретары Михаил Хәбиров хәбәр итеүенсә, ул Харис Йосопов менән яҡындан таныш булған. Китапты яҙыу өсөн 10 йылдан ашыу ваҡыт киткән. Архив мәғлүмәттәрен йыйыу ентекле эш талап иткән. Йыйынтыҡ Харис Йосоповтың шәхси архивындағы фотоһүрәттәр менән байытылған. Китап башҡорт, рус, инглиз телдәрендә баҫылған. Дөйөм тиражы — 1000 дана.\n«Китапты яҙып бөткәс, үҙәк урамға сығып, кешеләрҙән Силәбенең билдәле спортсыларын беләләрме-юҡмы икәнлеген һорарға булдым. Егерме кешенең туғыҙы Йосопов фамилияһын атаны», — тип һөйләне китаптың авторы Мөнирә Хәлимова.\nКонсультанттар булып профессор, педагогия фәндәре докторы, Урал дәүләт физик культура университетының көрәш теорияһы һәм методикаһы кафедраһы мөдире Александр Еганов һәм Силәбе өлкәһенең дзюдо буйынса дәүләт тренеры Александр Миллер сығыш яһаны.\nХарис Йосопов — күренекле Урал көрәш мәктәбенә нигеҙ һалыусы, дзюдо буйынса етенсе һәм каратэ буйынса бишенсе данға эйә, профессор, Почет һәм Салауат Юлаев ордендары кавалеры. Ул Башҡортостандың Салауат районы Арҡауыл ауылында тыуған. Күп йыллыҡ эшмәкәрлеге осоронда Олимпия уйындары призерҙарын, ике донъя, 14 Европа чемпионын һәм халыҡ-ара класлы спорт мастерҙарын, 250-нән ашыу спорт мастерын тәрбиәләгән.


Иглин районында Республика көнө уңайынан төбәктең социаль-иҡтисади үҫешенә лайыҡлы өлөш индереүсе хеҙмәт алдынғылары тәбрикләнде\nБүләкләнеүселәр араһында 20 йылдан ашыу Турбаҫлы ауыл биләмәһен етәкләгән Лилиә Хисмәтуллина ла бар. Лилиә Әсәд ҡыҙы ауыл тормошоноң уртаһында ҡайнап йәшәүе менән бәхетлемен, тип билдәләй. Уңған етәксе төбәктә муниципаль реформаны тормошҡа ашырыуға ла күп тырышлыҡ һалған.\nРеспублика көнөнә арналған тантана быуындар бәйләнешен дә асыҡ сағылдырҙы. Әлеге ауыл биләмәләре депутаттарының күпселеге 90-сы йылдарҙа донъяға килгән йәштәр. «Берҙәм Рәсәй» сәйәси партияһының «Йәш гвардия» хәрәкәте ағзалары булараҡ, йәштәр район тормошонда әүҙем ҡатнаша. «Иглин -2020» проекты еңеүселәре киләсәктә тыуған ерҙәрен тағы ла күркәмерәк итергә теләй


«РусГидро» Түбәнге Һөйән ГЭС-ы төҙөлөшөн хуплай // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\n«РусГидро» Түбәнге Һөйән ГЭС-ы төҙөлөшөн хуплай\n13:17, 17 декабря 2010 Сәйәсәт\n«РусГидро» асыҡ акционерҙар йәмғиәте Башҡортостанда Түбәнге Һөйән ГЭС-ы төҙөлөшөн хуплай. Был сәнәғәт гигантынан тыш, станция төҙөлөшө менән арзан электр энергияһы алырға иҫәп тотҡан бер нисә шәхси компаниялар ҙа ҡыҙыҡһына. Был турала Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов кесаҙнала Мәсәғүттә республиканың төньяҡ-көнсығыш райондары башлыҡтары менән үткән кәңәшмәлә белдерҙе.\nРөстәм Хәмитов әйтеүенсә, Түбәнге Һөйән ГЭС-ы төҙөлөшө Рәсәй Хөкүмәтендә тикшерелә. Был мәсьәләне вице-премьер Игорь Сечин, Рәсәйҙең Энергетика һәм Иҡтисади үҫеш министрлыҡтары эшкәртә.\n— Был проект мәсьәләһе ыңғай хәл ителһен өсөн беҙ бөтә кәрәкле нәмәне эшләргә тырышасаҡбыҙ,— тине Рөстәм Хәмитов. – Йомаға БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Юрий Пустовгаров менән БР Президенты Хакимиәте етәксеһе Николай Кураповтың Рәсәй энергетика министры Андрей Шишкинға визиты планлаштырылған. Уларға тап ошо мәсьәлә буйынса фекер алышырға тура киләсәк.\nРөстәм Хәмитов һүҙҙәренсә, Түбәнге Һөйән ГЭС-ы төҙөлөшө проекты 30 миллиард һумға баһалана. Әгәр ул тормошҡа ашырыла ҡалһа, республиканың төньяҡ-көнсығышы өсөн был ҙур алға китеш буласаҡ – оло төҙөлөш йәйелдереләсәк, яңы эш урындары һәм ҙур инвестициялар йәлеп итеү мөмкинлеге барлыҡҡа киләсәк.\nТеги: Русгидро, энергетика


Өфө мэрияһы 19 һаҡаллы төҙөлөш буйынса саралар күрә // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nӨфө мэрияһы 19 һаҡаллы төҙөлөш буйынса саралар күрә\n16:23, 3 марта 2011 Иҡтисад\nӨфө хакимиәте алданған өлөшсөләр проблемаларын хәл итеү буйынса саралар күреүен дауам итә. Был турала Башҡортостан баш ҡалаһы мэрияһында үткән бөгөнгө матбуғат конференцияһында хакимиәт башлығының беренсе урынбаҫары Владислав Никитин хәбәр итте. Уның һүҙҙәренә ҡарағанда, Өфөлә әлеге көндә 19 һаҡаллы төҙөлөш иҫәпләнә. Намыҫһыҙ төҙөүселәрҙән зыян күреүселәр һаны ике меңгә яҡын кеше тәшкил итә.\n— Проблемалы йорттарҙың заказсылары булып торған туғыҙ ойошма банкротлыҡ стадияһында, — тине Никитин. – Шуларға бәйле 11 вазифалы кешегә ҡарата өлөшсөләр аҡсаларын маҡсатһыҙ тотонған өсөн енәйәт эше ҡуҙғатылды. Һуңғы ваҡытта беҙ һаҡаллы төҙөлөш мәсьәләләрен хәл итеү рецептарын эҙләү буйынса эш алып барҙыҡ. Дәүләт органдары менән берлектә айырым объекттар төҙөлөшөн көрсөк хәленән сығарырлыҡ тәғәйен саралар табылды.\nШулай уҡ Өфөнөң беренсе вице-мэры аслыҡ иғлан иткән бер төркөм өлөшсөләрҙең үҙ проблемаларын бындай акция менән хәл итә алмаясаҡтарына иғтибар йүнәлтте.\n— Беҙ улар менән осрашып, уларҙың талаптарын тикшерҙек, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды вице-мэр. – Улар һаҡаллы төҙөлөштәргә ҡағылышлы эштәр торошо менән ҡәнәғәт түгел һәм республика Президенты менән осрашырға теләй. Ләкин йорттар төҙөлөшөн тамамлау мәсьәләһен бер көндә генә хәл итеп булмай бит.\nБР Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе Хәлит Мәхмүдов, бындай мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн комплекслы ҡараш кәрәк, тине. Уның һүҙҙәренә ҡарағанда, өлөшсөләрҙең хоҡуҡтарын яҡлау тураһында күптән түгел ҡабул ителгән закон да ҙур роль уйнарға тейеш. Ул башҡарма власть һәм урындағы үҙидара органдарына был объекттарға контроллек итеү мөмкинлеге бирәсәк. БР Дәүләт комитеты рәйесе шулай уҡ өлөшсөләрҙең хәүефен страховкалау мәсьәләһен әҙерләүгә лә айырым иғтибар биреү кәрәклеген билдәләне.\nТеги: төҙөлөш, һаҡаллы төҙөлөштәр, матбуғат конференциялары


Йырсы ғына түгел, ғалим, ижади ҡарашлы оҫта, яҡшы ойоштороусы, тырыш эшҡыуар | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nЙырсы ғына түгел, ғалим, ижади ҡарашлы оҫта, яҡшы ойоштороусы, тырыш эшҡыуар\n17 апреля 2018 — 15:35 ГТРК «Башкортостан»\nОшо барлыҡ һыҙаттарҙы үҙендә туплаған үҙенсәлекле шәхес Вилдан Яруллин бөгөн үҙенең алтын юбилейын билдәләй. Аҙна һайын Вилдан Яруллин йорт хайуандарына ҡаланан тоҡ менән ашамлыҡ алып килә. Бында уны тиҫтәгә яҡын ҡуян һәм яратҡан бесәйҙәре көтә.Ул шулай һәр береһенә наҙлап өндәшә, яратып та ала. Йорт хайуандарына һөйөү бәләкәйҙән килә, ти Вилдан Хәлиҙәр улы.Хужа ҡышҡылыҡҡа ябып ҡуйылған бал ҡорттарын да күрһәтте. Умартасылыҡ менән ул 10 йыллап шөғөлләнә.Вилдан Яруллин һунарҙы ла үҙ итә. Мал йәнле кешенең маҡсаты хайуандарҙы атыу түгел, ә ял итеү. Вилдан Яруллинды киң йәмәғәтселек йырсы һәм артист булараҡ ҡына белә һәм беҙ уны сәхнәлә генә күрергә күнеккән. Ә баҡтиһәң, ул ижади ҡарашлы оҫта ла. Ошо төҫлө таштар һәм мәсет макеты менән биҙәлгән мейесте ул үҙ ҡулдары менән эшләгән. Сәнғәт институты менән бер рәттән, Башҡорт дәүләт университеты ла Вилдан Хәлиҙәр улы өсөн ят түгел. Ун йыл элек ул был уҡыу йортона яңы белем артынан килгән.Йырсы аспирант музыканың трансценденталь теорияһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҙа һәм философия фәндәре кандидаты тигән ғилми дәрәжә ала.Әммә был баҫҡыста ғына туҡталып ҡалырға йыйынмай йырсы, киләсәктә докторлыҡ диссертацияһын яҡларға планлаштыра. Ә әле 50 йәшлек юбилейына арналған концертҡа әҙерлек эштәре менән янып йөрөй.“Алтын юбилей” тип исемләнгән тамаша, бөгөн, йәғни 17 апрель “Башҡортостан” дәүләт концерт залында үтә. Ошо уңайҙан легендар “Ҡарауанһарай” төркөмөнөң тәүге составы бергә йыйылып сығыш яһаясаҡ. Шулай уҡ, илдең төрлө төбәктәренән юбилярҙың донъя кимәлендә танылыу алған ижадташ дуҫтары ла ҡотларға ниәт белдергән.Вилдан Яруллин үҙе лә яңыраҡ ҡына Ҡаҙағстанға “Ебәк юл йондоҙо” халыҡ-ара музыкаль конкурсына баһалама ағзаһы итеп саҡырылғайны. Өс ай буйы Алматы ҡалаһында йәшәп, ул юғары квалификациялы бегстәрҙән төҙөлгән комиссия составында йәш йырсыларҙы баһалай. Әйткәндәй, был конкурста Вилдан Хәлиҙәр улы Башҡортостандың данын яҡлаған Ян Лира менән бергә “Сыңрау торна” йырын башҡарып, тамашасыларҙы таң ҡалдыра.Легендар “Ҡарауан-һарай” төркөмөнә яңы һулыш биреү идеяһы ла уныҡы. Ошондай уҡ исем аҫтында студия ойоштороп, йәштәргә ҡанат ҡуйыусы, ҙур сәхнәгә юл асыусы остаз да ул. Ихлас, киң күңелле кеше, уның кеүек ошойтороусыны башҡа осратҡаным юҡ, ти уның хеҙмәттәштәре. Юбиляр үҙенең ярты быуатлыҡ ғүмеренә байҡау яһап, ошондай һығымта яһай. Ысынлап та, үкенергә урын юҡ. Билдәле йырҙа йырланғанса, Вилдан Яруллиндың “йәшен һорамай, ә күрһәткән эшен һанаһаң”, уның ғүмерен быуатҡа тиңләрлек.


Быйыл төбәктә 50 бала баҡсаһы файҙаланыуға тапшырыласаҡ // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБыйыл төбәктә 50 бала баҡсаһы файҙаланыуға тапшырыласаҡ\n16:11, 13 августа 2012 Йәмғиәт\n2012 йылда республикала һуңғы 25-35 йыл эсендә тәүгә мәктәпкәсә белем биреү учреждениеларын төҙөү буйынса масштаблы эш башланды. Быйыл Башҡортостанда 11 мең яңы урынға иҫәпләнгән 50 бала баҡсаһы файҙаланыуға тапшырыласаҡ. Был маҡсаттарға яҡынса 4,5 миллиард һум аҡса йүнәлтелгән. Был хаҡта Стәрлетамаҡта уҡытыусыларҙың август кәңәшмәһендә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов хәбәр итте.\n— Былтыр бала баҡсаларын тығыҙлау, уларҙы ауыл ерендәге мәктәптәрҙең буш торған бүлмәләрендә асыу иҫәбенә беҙҙә 10 мең яңы урын булдырылды, — тип аныҡлыҡ индерҙе Рөстәм Хәмитов. – Был заманса, ҡиммәт бала баҡсалары. Ундағы бер урын беҙгә 500 меңдән алып бер миллион һумға төшә.\nШулай уҡ Рөстәм Хәмитов шәхси бала баҡсалары системаһын үҫтерергә саҡырҙы.\n— Бихисап район һәм ҡалалар ошо йүнәлештә эш алып бара – яңы шәхси учреждениелар аса. Унда 10-20 бала тәрбиәләнһә лә, был хеҙмәт ҙур һорау менән ҡуллана, ул да беҙгә кәрәк. Шуға күрә бергәләп алдағы ике-өс йылда был проблеманы, нигеҙҙә, хәл итәсәкбеҙ, — тине Президент.\nМәктәпкәсә белем биреү учреждениелары хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡы тураһында һүҙ йөрөтөп, Рөстәм Хәмитов бөгөнгө көнгә уның юғары булмауын билдәләне.\n— Беҙ алдыбыҙға йыл аҙағына эш хаҡын иҡтисад буйынса уртаса республика кимәленә еткереү бурысын ҡуябыҙ, — тине Президент.\nТеги: уҡытыусыларҙың август кәңәшмәһе


23 ноябрь — Башҡорт Википедияһы\n23 ноябрь Викимилектә\n23 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 327-се көнө (кәбисә йылында 328-се). Йыл тамамланыуға 38 көн ҡала.\nЕр: Акварель көнө.\nАҠШ: Эспрессо көнө.\nЯпония: Хеҙмәтте хөрмәтләү көнө.\nЕр: Имидж-консультанттар көнө.\nБразилия: Инженер-электриктар көнө.\nҠаҙағстан: Юл полицияһы көнө.\nЛитва: Яугирҙәр көнө.\nМексика: Хәрби-диңгеҙ флоты көнө.\nПортугалия: Инженерҙар көнө.\n1828: Өфөлә хәҙерге 11-се Аксаков гимназияһы асыла.\n1852: Англияла беренсе почта йәшниктәрен ҡуллана башлайҙар.\n1920: Жуковский исемендәге Хәрби-Һауа академияһы эш башлай.\n1923: Тәүге электр ҡырынғысҡа патент алына.\n1938: БАССР Юғары Советының «Башҡорт яҙмаһын латинлаштырылған алфавиттан рус графикаһы нигеҙендә төҙөлгән алфавитҡа күсереү тураһында» тигән указы баҫылып сыға.\n1940: Башҡортостандың халыҡ шағиры Мәжит Ғафури иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында Красноусол районы Ғафури районы тип үҙгәртелә.\n1981: Ҡытайҙа шәхси бизнесҡа рөхсәт бирелә.\nМинкин Искәндәр Фәйзрахман улы (1925—29.08.1998), архитектор, йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1970 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. 1950—1958 һәм 1960—1977 йылдарҙа БашНИПИнефть архитекторы, өлкән архитекторы, баш инженеры, 1979—1986 йылдарҙа «Башкиргражданпроект» институтында проекттарҙың баш архитекторы. 1978—1985 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Архитекторҙар союзы идараһы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1975). 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), «Почёт Билдәһе» (1971) һәм 3-сө дәрәжә Дан (1946) ордендары кавалеры. Сығышы менән Кронштадт ҡалаһынан.\nЙәнекәйева Зәриә Муса ҡыҙы (1940), ғалим-педиатр, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе һәм юғары мәктәп ветераны. 1975 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Йәрмәкәй районы Йәрмәкәй ауылынан.\nЮриков Сергей Владимирович (1940), хужалыҡ эшмәкәре, хеҙмәт ветераны. Салауат ҡалаһында урынлашҡан «Востокнефтезаводмонтаж» яуарлылығы сикләнгән йәмғиәтенең элекке директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе.\nҠалмурзин Флүз Фәрүәз улы (1970), йырсы. Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының «Далан» төркөмө артист-вокалсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2009).\nЗемло Борис Францевич (1921—17.03.2003), актёр, театр эшмәкәре. 1940 йылдан Белорет драма театры актёры; 1946 йылдан Стәрлетамаҡ рус драма театры актёры, 1960—1987 йылдарҙа — театр директоры. 1951 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1977), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1963). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1977). Сығышы менән Белорет ҡалаһынан.\nБикбаева Әлфиә Исхаҡ ҡыҙы (1926—10.11.2004), ғалим-оториноларинголог. 1949—1991 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, 1966 йылдан — ҡолаҡ, тамаҡ һәм танау ауырыуҙары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1966—1991 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш оториноларингологы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1995), медицина фәндәре докторы (1970), профессор (1971). РСФСР-ҙың (1986) һәм БАССР-ҙың (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1967). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971).\nБәкерова Әминә Ғәйфулла ҡыҙы (1932—2013), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе алдынғыһы, педиатр, 1963—1987 йылдарҙа Өфөнөң 1-се балалар поликлиникаһы табибы. Башҡорт АССР-ының 10-сы (1980—1985) һәм 11-се (1985—1990) саҡырылыш Юғары Советы депутаты. СССР-ҙың медицина хеҙмәткәрҙәре һөнәри союзының ХIII һәм ХVII съездары делегаты. СССР-ҙың халыҡ табибы (1982), Ленин ордены кавалеры (1978). Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2005).\nЧерек Владимир Михайлович (1937), хеҙмәт ветераны. 1979—1997 йылдарҙа «Башгипронефтехим» предприятиһының баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы.\nӘлибаев Сәғит Рәхмәт улы (1903—2.01.1975), СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, педагог-ғалим. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡорт АССР-ының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Педагогия фәндәре кандидаты (1955), РСФСР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1960). Ике Ҡыҙыл Байраҡ (икеһе лә 1943), 1-се (1945) һәм 2-се (1943) дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) ордендары кавалеры.\nЗалыгин Сергей Павлович (1913—19.04.2000), СССР яҙыусыһы. 1986—1998 йылдарҙа «Новый мир» журналының баш мөхәррире. Рәсәй Фәндәр Академияһы академигы (1991), ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1948). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1988). СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1968), Рәсәй Федерацияһы Президентының әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге премияһы (2000) лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районы Сухаревка ауылынан.\nҒөбәйҙуллин Наил Шәғбән улы (1928—19.03.2011), ғалим-музыка белгесе, композитор. 1973 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы (1973). Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1968).\nЙәмилов Марат Арыҫлан улы (1938—2.11.1996), башҡорт театр актёры. 1967 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1972) һәм халыҡ (1989) артисы.\nБикташева Ләйсән Марат ҡыҙы (1993), Рәсәй биатлонсыһы, ил чемпионаты призеры, кросс-биатлон буйынса юниорҙар араһында Европа чемпионы. Рәсәйҙең спорт мастеры (2015).\nРәмиев Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы , әҙәби псевдонимы Дәрдмәнд (1859—9.10.1921), шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй империяһының 1‑се Дәүләт думаһына Ырымбур губернаһынан депутат (1906). «Ваҡыт» гәзитен һәм «Шура» журналын ойоштороусы. Алтын приискыһы хужаһы.\nҮтәшев Хөрмәтулла Ғаззали улы (1959), актёр, режиссёр һәм театр эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1995) артисы. Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2002).\n23 ноябрҙә тыуғандар\n912: Бөйөк Оттон I, Германия короле.\n1837: Йоханнес Дидерик, Голландия физигы.\n23 ноябрҙә вафат булғандар\n955: Эдред, 946—955 йылдарҙа Англия короле.\n1682: Клод Лоррен, Франция рәссамы.\n1826: Иоганн Элерт Боде, Германия астрономы.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=23_ноябрь&oldid=1095623 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 14:33 22 ноябрь 2021 үҙгәртелгән.


Өфөлә "Рәсәй терәге" Бөтә Рәсәй бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ йәмәғәт ойошмаһы лидерҙарының 13-сө съезы башланды - Bash.News\nӨфөлә "Рәсәй терәге" Бөтә Рәсәй бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ йәмәғәт ойошмаһы лидерҙарының 13-сө съезы башланды\nӨфөлә "Рәсәй терәге" Бөтә Рәсәй бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ йәмәғәт ойошмаһы лидерҙарының 13-сө съезы башланды https://bash.news/news/86204_fl_rsj_terge_bt_rsj_blkj_m_urta_eshyuarly_jmt_ojoshmay_lideraryny_13s_sezy_bashlandy\nФорум делегаттары алдында Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров сығыш яһаны. Республика етәксеһе билдәләүенсә, бөгөн төбәктә бизнесты үҫтереү өсөн тейешле шарттар тыуҙырыла. Күп кенә күрһәткестәр буйынса Башҡортостан илдең башҡа субъекттары менән сағыштырғанда, лайыҡлы урын биләй.\nҮҙ сығышында Радий Хәбиров шулай уҡ властың эшҡыуарлыҡ йүнәлешендә биләгән ролен дә атаны. Беренсенән, ул асыҡ һәм миһырбанлыҡ кеүек сифаттарҙы үҙ эсенә алырға тейеш. Әлеге ваҡытта был сәйәсәт ғәмәлгә ашырыла башлаған да инде. Икенсенән, ул ғәҙел власть. Бының өсөн йүнселдәр республика эйә булған барлыҡ ресурстар менән дә файҙаланыу өсөн ғәҙел мөмкинлектәргә хоҡуҡлы, тине Башҡортостан етәксеһе.\nБәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡҡа булышлыҡ итеү, берлектәге проекттарҙы бойомға ашырыу, хеҙмәттәшлекте нығытыу кеүек мәсьәләләр республика етәксеһенең "Рәсәй терәге" йәмәғәт ойошмаһы президенты Александр Калинин менән осрашыуында тикшерелде. Башҡортостан тәүге тапҡыр ойошманың күләмле съезын ҡабул итә, беҙҙең өсөн был оло ваҡиға, тине Радий Хәбиров. "Рәсәй терәге" етәксеһе үҙ сиратында республика туризм, аҙыҡ-түлек етештереү һәм башҡа өлкәләрҙә юғары потенциалға эйә булыуын билдәләне.


Pelikam видеочить - рулетка һәм ул тура трансляция Pelicam - Видео чат - таныштырыу лайф - стрим тере!\nPelikam видеочить - рулетка һәм ул тура трансляция Pelicam\nVideo Chat Pelican - яңы ресурстарын, мөмкинлектәрен файҙаланыу өлкәһендә булғанҒибәрәт, бында беренсе видеочивать барлыҡҡа килә, улар менән аралашыу ҡыҙыҡлы формаһы булып эшләй. Пеликс үҙәгенә әйләнде, тигән булып, тере һәм видеочить өсөн бөтәһе бушлай, һәм файҙаланыусы өсөн булдырылған мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, видео күрһәтергә тәҡдим ителде, улар һеҙ яһаны теләйем. Был юлы беҙҙә булыр, тамашасы арҡаһында, ярҙамында түгел, ә видео-ч тура эфирында, шулай булғас, һеҙ Пеликс аңлатмалар һәм комментарийҙар ҡалдыра ала. Шуға ҡарамаҫтан, видео, чат Pelican Live сиктәрендә генә түгел, шулай уҡ хәбәрҙәрҙе ебәрергә мөмкинлек бирә файҙаланыусыларға әммә, талап сәбе ҡасан булһа. Шул нажиә бүлек"Кеше"мөмкин булһа, һеҙ күрерһең исемлеген әңгәмәләште. Һеҙҙең менән аралашҡандан һуң видеочат pelikam буйынса теркәргә мөмкин. Был видеочивать Pelikam теркәлгән булһа, һеҙ күп функциялы файҙаланырға мөмкинлек бирә, әммә бында шулай уҡ аңлап, яҡшы, һеҙ впустую ваҡытын сарыф итмәһен өсөн, ресурстарында теркәлгән. Тупһа аша һайлай һәм үҙ-ара коммуникацияға нигеҙләнә pelicam, ҡасан сайтында (онлайн һәм оффлайн) Фэн ер, иҙән һәм йәшәү ысулы.\nҺеҙ шулай уҡ аласыз текст һәм башҡа ч ч теркәү алып барыла.\nШулай уҡ теркәлгән Pelikam видеочивать минуттан артыҡ түгел, өҫтөнлөклө видеочить был осраҡта"йәшәү"мөмкин булған урынын, ваҡытын ҡайҙа үткәрә ала, уларҙың хәстәрлегенән башлана.\nДөйөм алғанда, мин, тип иҫәпләй видеочить-рулетка - был ресурстар өсөн ысынлап та етди кешеләр"нормаль"интернет. Видеочивать - был донъяла бик популяр вариант өсөн кеше үҫешергә һәм теләһә ниндәй аралашып, уларҙың хәл-торошто күреү мөмкинлеге уңайлы аралашыу, өйҙә ҡушыла. Pelican уңайлы интерфейс уңайлы, дизайн, минең кеүек, бында эшләүсе кеше бер үк ваҡытта күп лесли. Хеҙмәте мотлаҡ донъяның теләһә ниндәй партнер менән сикләнергә була, әммә отфильтровывать киң спектрын тәҡдим итә, видео-ч элемтә, виртуаль һәм сей була. Иң гүзәл ерем кешене ташлап булмай, балалар үҫеп, әкренләп булһа мамонт, иң мөһиме, видеочить өсөн бушлай булды. Һәм шулай уҡ бөтә әңгәмәләште ла арта, сөнки йыш ҡына шулай була һәм образлы. Хатта йәй йылдың йылы ваҡыттарында була. Һәм, беләһегеҙме, нимә ҡала бәйләнеш, һәм температураның түбән көсәйеүсән ел - был һеҙҙең теләге. Видеочивать була. Ҡай саҡ дуҫтар менән аралашыу һәм видеочат тиклем ултырырға мөмкин, тик был йыш ҡына шулай тип атайҙар йыйылышы ҡатын-ҡыҙ. Шул уҡ ваҡытта текстың күп файҙаланыусы ч ч күңелле кеше тура трансляция яһалған ҡыҙыҡлы. Сәғәт тейер тип, башҡа файҙаланыусылар тапшырылды, йәғни уларҙың барлыҡҡа килеүенә һәм шулай уҡ донъя көтә-көлкө тибә. Киң тамашасы өсөн видеочивать-пеликс мәжбүри булып тора. Ваҡытта, ҡасан һеҙҙең видео ч пелик булырға тейеш, ләкин ҡайһы бер кешеләрҙе был ғына түгел глупый бер кеше икенсеһенә күсеп, һайлаған ябай сысҡан һәм нажмите сәғәт һалҡын.\nБынан тыш, файҙаланыусы ирекле булыуы бик күп, шуға күрә һеҙгә мөмкин булыуына ышанмайым, сөнки шул тиклем көс бында беренсе, кем менән сағыштырырлыҡ түгел.\nБәхеткә күрә, сайттарға бушлай тәҡдим итә, һәм функциялары, улар һеҙгә баһаларға мөмкин. Ысынлыкта, барыһы да бик файҙалы. Һеҙ һәр төҫөн һәм тәмен булмаусылар) менән икенсе варианттар ҡарарға. Шул уҡ ваҡытта клиенттарына ярҙам тирәләй урам һынлы элемтә хеҙмәттәре менән яҡшы, ә һуңынан эшкә тотона, ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ябай һәм был диалог һәм атҡаҙанған заскучать менән тишә алмаҫһың, пеликан заскучать түгел. Баркисимето асыу өсөн үҙен ҡалаһы.\nMöten. sex Dating Italien Dating Sex Sex Sex Dating Gratis Sex Chatt Vuxen Sex Annonser Sexuella Möten, Fria Kvinnor Vuxen Gratis Sex Flickor\nтеркәлгән телефон менән фото менән танышты чатта теркәү бушлай булғас рулетка ҡатын-кыҙҙар видео альтернатива видеочить минең битендә таныша таныша бушлай таныша сайтында видео чатта аралашыу рулетка видео без танышыу сайттарына теркәлдем теркәлгән таныштырҙы.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - НИҢӘ ТУҠМАЛЫП ЙӘШӘҮГӘ КҮНӘҺЕҢ? БЫЛ ҺОРАУ ҒАИЛӘҺЕНДӘ ЙӘБЕРЛӘНЕП ЙӘ - 2021 - Мәҡәләләр\nНИҢӘ ТУҠМАЛЫП ЙӘШӘҮГӘ КҮНӘҺЕҢ? БЫЛ ҺОРАУ ҒАИЛӘҺЕНДӘ ЙӘБЕРЛӘНЕП ЙӘ\n"Һаумыһығыҙ. Аптырап йөрөнөм дә һеҙгә яҙып ҡарарға булдым. Минең кеүек ҡатындар хаҡында яҙғандарығыҙҙы илап уҡыным, тап минең тормошто һүрәтләйһегеҙ. Ирем менән 17 йыл йәшәйбеҙ, 3 балабыҙ бар. Ни тиклем оҙағыраҡ йәшәйбеҙ, ул шулай ҡотора бара. Көн һайын эсеп ҡаңғыра, балалар биҙеп бөттө. Мине ураған һайын өйҙән ҡыуып сығара, туҡмай. Туғандары ҡурҡып бөттө, күршеләр ҡыҫылмай. Полиция ғаиләгә беҙ ярҙам итә алмайбыҙ, китегеҙ, ти ҙә ҡуя. Ошо 17 йылда күргәндәремде теҙеп яҙһам, бер ҡурҡыныс кино һымаҡ булыр ине. Һуңғы хәл бигерәк яман булды. Үҙем ярай инде, үҫмер ҡыҙыма бәйләнгән, Аллам һаҡлаған ярай ҙа... Китергә теләйем. Тик ҡайҙа, кемгә? Балаларҙы нисек итермен? Мине әҙерәк кенә ҡыйыуыраҡ булырға өйрәтегеҙ әле? Нимәнән башлайым икән?.."\n"Әсәйемә ярҙам иткем килә. Атай гел башына һуғып, иҫәр итеп бөттө. Хәтере юҡ, вис онота, бер нәмәне ҡат-ҡат һөйләй. Атай еще "тауыҡ баш, тупой" тип көлөп ултыра. Әсәй былай туҡмалыуға бөтөнләй алйыр тип ҡурҡам. Айырылып ҡайҙа барам, тип илай. Миңә әле 18 генә йәш. Нисек итеп ҡарайым икән?"\n"Нимә тип кенә яҙһам да, хәлемде аңлата алмаҫ һымаҡмын... Бөгөн төнө буйы ҡайҙа китергә икән тип уйлап сыҡтым. Йоҡлап китһәм, теге ир ҡайтып боларыр, ул килеүгә баҙға булһа ла төшөп йәшенеп өлгөрәйем тип ултырам..." "Өләсәйемде өйөндә насар ҡарайҙар. Этеп-төртөп мунсаға алып баралар, йәки үҙен сығарып ебәрәләр. Теге мәл ҡолап бөткән, тәне күгәргән. Пенсияһына уға бер нәмә лә алмайҙар. Асығам тип һөйләй. Полицияға яҙһам, быларҙы нисек иҫбатларға? Уны иҫәрләнгән ҡарсыҡ, тип әйтәсәктәр генә..."\nБына ошолай башлана миңә килгән смс-хаттарҙың күбеһе.\nҒаиләлә йәберләүгә ҡаршы закон тормошҡа ашырылыу юлында. Һәр хәлдә, депутаттар беҙгә шундай мәғлүмәт бирә. Был закондың тәртиптәре һәм ҡорбанды ла, тиранды ла үҙ урынына ҡуйыу юлдары ни рәүешле юлға һалыныр - әйтеүе ҡыйын. Ысынлап та, иң ауыр социаль мәсьәләләрҙең береһе булып сыҡты был.\nБилдәле хоҡуҡ һаҡлаусы Алена Попованың кәңәштәре буйынса, йәберләүсене язаға тарттырыу ошондай тәртиптә булырға тейеш: туҡмалған ҡатын травмпунктҡа мөрәжәғәт итә, яраларын теркәтә. Полиция туҡмалыу буйынса экспертиза үткәрергә тейеш. Әгәр был туҡмалыу итеп теркәлһә, уның буйынса административ тикшереү эше үткәрелә (ст. 6.1.1. КоАП РФ "Побои"). Артабан эш район судына ебәрелә. Ә инде ҡатын еңелсә генә тән яралары алған икән, полиция материалдарҙы мировой судьяларға тапшырыу тураһында ҡарар сығара ( 115-се статья УК РФ "Умышленное причинение легкого вреда здоровью"). Туҡмалған ҡатын үҙе барып, енәйәт эше асыуҙы һорап ғариза яҙа. Һәм ике осраҡта ла туҡмаусыны ике йыл дауамында яуапҡа тарттырып була.\nЭйе, закон тарафынан бына ошолай ҡәтғи тәртиптәр ҙә яҙыла, әммә тормошта былар эшләмәй. Сөнки ҡыйырһытылған ҡатын-ҡыҙ был юлдарҙы үтеп сығырлыҡ көскә эйә түгел. Ундай аҙымдар яһарлыҡ һәм барын йырып сығырлыҡ рухи көсө булһа, ул ҡорбан да булып ҡалмаҫ ине, шулай бит? Әлеге мәсьәләне яҡындан өйрәнеп, бер йыл дауамында йәберләнеүсе күп кенә ҡатын-ҡыҙ менән аралашып, ҡорбандарҙы үрҙә теҙеп яҙылған закон тәртиптәре яҡлай алмауын аңланым. Мин дөйөм Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙары хаҡында һүҙ алып бармайым. Ә айырым менталитетҡа эйә булған башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары, бигерәк тә үҙебеҙҙең ауыл ҡатындары хаҡында һөйләмәксемен.\nБеҙҙә ҡыҙ балаға нимә һеңдерелә? Эйе, кейәүгә барыу, ир ҡатыны булыу, балалар тыуҙырып үҫтереү. Был уға былай ҙа тәбиғәт тарафынан һалынған һәм шуға өҫтәп тәрбиә шундай. Бик яҡшы! Шулай булырға тейеш тә. Унан килә нимә һеңдерәбеҙ ҡыҙҙарға? Сабырлыҡ, баҫалҡылыҡ, күндәмлек һәм башҡалар. Сәләмәт ғаиләләрҙә ҡатындарҙың был ғәҙәттәре бары тик биҙәк кенә, шулай ҙа булһын, ти. Артабан талапһыҙлыҡ, үҙеңде баһалай белмәү, ҡәҙерһеҙгә күнеү, төрлө кәмһетеүҙәрҙе өнһөҙ күтәреү, агрессияны тәҡдир итеп ҡабул итеү. Сабырлыҡ һәм күндәмлек ни эшләптер яйлап негатив күренештәрҙең башланғысы булып ҡала. Тимәк, сабырлыҡ һәм күндәмлек үҙҙәре генә айырым яҡшы тәрбиә күрһәткесе була алмай, улар менән бер ҡатар икенсе төрлө фиғелдәрҙе лә һалыу, өйрәтеү, аңлатып үҫтереү кәрәк ҡыҙҙарға. Ә нимәләрҙе? Кем белә?\nЕкатеринбург өйәҙе табибы Д.П. Никольский яҙмаларында: "Башҡорт ҡатындарына ғаиләлә урыҫ ҡатындарына ҡарағанда еңелерәк, сөнки уларҙың ирҙәре сәбәпһеҙгә тауыш ҡуптармай, туҡмамай. Был башҡорт ир-егеттәренең эсмәүе менән аңлатыла", - тигән юлдар теркәлгән. Йөрәккә май булып яғыла был һүҙҙәр: башҡорт ирҙәре эсмәй. Һәм шул эсмәгән ирҙәргә тип баҫалҡы, күндәм, сабыр ҡатындар үҫтерелгән дә инде. Үкенескә ҡаршы, милләткә эскелек килеп ингәндән алып ҡатын-ҡыҙға сабырлыҡ аръяғындағы хәүефһеҙ тормошто бер кем дә гарантиялай алмай...\nБашҡорт ауылында ғаиләлә йәберләнгән ҡатындың хәле ниндәйерәк? Ул кемдән реаль ярҙам ала ала? Был һорауға яуаптарҙы булған хәлдән сығып анализлайыҡ. Күптән түгел Баймаҡ районынан бер ҡатын яҙҙы. Ире туҡмай, ҡатын йортона ҡайтып инә алмай, балаларына ҡарата ла насар мөнәсәбәт. Хәлдәр, әлбиттә, ябай тел менән генә һөйләп бөтөрөрлөк түгел, йәберләүҙең балаларға ҡурҡыныс һәм әшәке алымдары ла күҙгә салына. Йыйып әйткәндә, енәйәттең бөтөн төрө лә бар. Быға тиклем бер нисә ҡатынға Өфө социаль ярҙам үҙәктәре аша ярҙам ойоштора алғас, шуларға шылтыраттым, ҡатындың телефон номерын бирҙем. Ҡатын телефон аша миңә һөйләгәндәрҙе белгестәргә лә еткерҙе. Әммә Өфөлә урын булмай сығып, эште Баймаҡ ҡала һәм район Ғаилә хеҙмәтенә күсергәндәр икән һәм унда... барыһы ла "ауылса" хәл ителгән. Ғаилә хеҙмәте етәксеһе ниндәйҙер ябай ауыл ҡатынының уларҙы урап үтеп, Өфө һынлы Өфөгә хәбәр ебәреп ятыуын оҡшатмаған һәм ул телефон аша ҡатынды, йомшаҡ итеп әйткәндә, шелтәләгән. "Аҙыраҡ ҡына сабыр булып булмаймы? Ир менән йәшәү өсөн дә аҡыллы булырға кәрәк", - тигән ул бөгөн-иртәгә башын ҡайҙа тығырға белмәгән ҡатынға. Ул ғына ла түгел, хәбәр ҡатындың эшенә лә еткерелгән, хәлде ире лә белгән. Былар барыһы ла Баймаҡ ғаилә хеҙмәте үҙәгенең "ярҙамы" булған.\nТелефон аша үкһеп илаған ҡатындың был хәбәренән һуң, сираттағы тапҡыр ярҙам һорап Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтайы рәйесе урынбаҫары, депутат Эльвира Айытҡоловаға мөрәжәғәт иттем. Эльвира Ринат ҡыҙы Баймаҡ районы хакимиәте менән бәйләнешкә инеп, был мәсьәләне иғтибар үҙәгенә алыуҙы һораны. Шунан ғына тәгәрмәс тәгәрәп китте. Баймаҡ ғаилә үҙәге етәксеһе менән үҙем дә бәйләнешкә индем. "Һеҙ ярҙам һораған ҡатынға ниндәй мөнәсәбәт күрһәттегеҙ?" тигән һорауҙы бирҙем. Оҙаҡ яуап бирмәй торҙо. "Мин уны шылтыраттым да туҙҙырҙым", - тип әйтә алмай бит инде шундай үҙәк белгесе. Унан хеҙмәттең эштәре, план буйынса үткәргән саралары тураһында, компьютерҙар, белгестәр етешмәүе хаҡында оҙайлы һөйләшеү (дөрөҫөрәге аҡланыу) булды. "Мин был урында өс ай ғына эшләйем", "Тимәк, мин, һеҙҙеңсә, тәжрибәһеҙ белгес" тип, сиктән-сиккә ырғыу ҙа биҙәмәне етәксене.\nӘлбиттә, ҡатын хаҡында ла мәғлүмәт йыйҙыҡ, уның хаҡында "эсмәй, балаларын яҡшы ҡарай, әхлаҡлы, эшләй" тинеләр. Сөнки, йыш ҡына ауыр хәлдә ҡалған ҡатын-ҡыҙ үҙе лә "йәшел йылан" менән дуҫ булып сыға. Тик был икенсе осраҡ. Һәм Баймаҡ Ғаилә хеҙмәте етәксеһе лә йәберләнеүсе ҡатын тураһында "Өйө бар, ғаиләлә ике машина, ире шәхси эш алып барған хәлле кеше" тигән ҡылыҡһырлама бирә. Ошо уҡ һүҙҙәрҙе депутатҡа Баймаҡ ҡала хакимиәтенән дә әйткәндәр. Һәм әлеге тәңгәлдә иғтибарҙы бына нимәгә йәлеп иткем килә. "Өйөлө, эшле, хәлле" йәшәгән ҡатын, тимәк, уларса ярҙам итә торған категорияға инмәй. Ярҙам һораусы мотлаҡ эскән, балаларын ҡарай алмаған, йәшәр урынһыҙ ҡатын ғына булырға тейеш. Ә тормошта күпме "эшле һәм хәлле" ҡатындар ҡорбан ителә?\nБаймаҡ районында булған хәлдең дауамын да яҙып үтәйек. Депутат ярҙамы менән механизм хәрәкәткә килтерелгәс, ҡатынға Баймаҡ ОДН хеҙмәтенән дә килгәндәр һәм эш араһында "Һеҙгә йәки айырылырға, йәки, был хәлгә күнгәс, улай шауламаҫҡа ине. Ни эшләп ул "желтая пресса"ға мөрәжәғәт иттегеҙ? Проблемаларыңды әхирәтеңә барып һөйләп, ултырып бер ярты эсеп, күңелеңде бушатырға ла ҡайтырға ине", тигән "кәңәш" биргәндәр.\nӘлбиттә, районда ҡатын өсөн тейешле булған "бөтәһен дә" эшләгәндәр, уға бары рухи яҡтан ярҙам итеүсе генә табылмаған. Барыһы ла уның әлеге "тауыш ҡуптарыуын" хупламауын белдергән. Оялтҡандар, өгөтләгәндәр, тыйғандар ҡатынды, ҡыҫҡаһы, күндергәндәр. Һуңғы һөйләшеүҙә ул үҙе лә шулай тине: "Күпмегә түҙер был йәнем, апай, белмәйем... Әммә мин инде ярҙам һорап ҡысҡыра алмайым..."\nҒаиләлә йәберләнеүгә дусар ҡатындарҙың барыһына ла тигәндәй бер һорауҙы бирәм һәм әлеге ҡатынға ла бирҙем уны: ни өсөн туҡмалып йәшәүгә күнәһең? Һәм уларҙың барыһында ла тигәндәй оҡшаш яуаптар: Ҡайҙа барайым? Мин кемгә кәрәк? Балаларҙы ҡайҙа итәйем? Сығып китеп, яңы урында барыһын да яңынан башларға ҡурҡам. Ҡыйыулығым етмәй. Мине кем унан (йәберләүсенән) яҡлаша? Эшем юҡ, һөнәрем юҡ.\nЭйе, яңы тормош башлау - ул шундай ҡурҡыныс һәм хәл еткеһеҙ ауыр һымаҡ тойола. Әммә ваҡыт бизмәненә һалып үлсәгәндә, тиран эргәһендә үткәрелгән ғүмер бер нисек тә баһалыраҡ һәм яҡшыраҡ була алмай. Эскән, һуғышҡан атайҙы күреп, шул йәшәүгә әсә менән бергә күнергә мәжбүр булған балаларҙың күңел торошон һәм травмаларын да иҫәпкә алһаң, йыш күҙәтелгән үлтерелеү осраҡтарын да өҫтәһәң, был тормошто дошманыңа ла теләмәҫ инең. Бына ошоларҙың барыһын белгән хәлдә лә ҡатындар аҙаҡҡаса тиклем түҙә, яҙмышҡа ҡаршы аҙым яһай алмай. Ни өсөн шулай? Беренсенән, ҡорбан роленә ингән ҡатын-ҡыҙҙың көрәшер рухи көсө булмай. Икенсенән, ҡатынды яҡларға тейешле хөкүмәт органдарының хеҙмәте дөрөҫ ҡоролмаған. Ҡатындарға ярҙам итеү хеҙмәте системаһын бөтөнләй икенсе ҡоролошта яһарға кәрәк, минеңсә. Мәҫәлән, йәберләнеүсенән (ҡатындан, баланан, оло кешенән) сигнал килде икән, уны шул көнөндә үк барып алып, йәберләүсенән һәм баҫым яһаусы йәмғиәттән айырырға. Йәберләнеүсегә иң беренсе сиратта тыныслыҡ һәм хәүефһеҙлек тәьмин итергә кәрәк. Полиция, социаль хеҙмәт белгестәре һәм башҡалар унан һорау алып йонсотмаһын, ҡурҡытмаһын ине. Былай ҙа һуңғы аҙым сигенә еткән ҡорбанды формалағы кешеләр маҙаһыҙламаһын, ауыл кешеһен бит хәрби форма былай ҙа ҡуҙғыта, уны баҙнатһыҙ, сараһыҙ итә. Бигерәк тә рәсми ҡағыҙҙар тултыртыу, талапсан һорауҙарға яуап биреү, һәр белгескә хәлде ентекләп һөйләү йәберләнеүсене тағы ла бер тапҡыр кәмһетеү генә ул. Йәберләнеүсе бит енәйәт ҡылыусы түгел, ул үҙе ҡорбан, йылдар ағымында баҫылып йәшәүгә дусар булған йән эйәһе. Бындай хәлдәрҙә иң беренсе йәберләнеүсене һәм уның балаларын йәберләүсенән айырыу һәм психологтар кеүек махсус һөнәри белгестәр менән генә аралаштырыу. Полиция, ОДН, социаль хеҙмәттәр белгестәре йәберләнеүсе улар менән һөйләшеүгә әҙер булғас ҡына килһен йәки йәберләнеүсенең психологтар менән һөйләшеүҙәрен махсус тәҙрә аша күҙәтеп өйрәнһен. Был тәңгәлдә, әлбиттә, хоҡуҡ һаҡлау органдары үҙ эштәренең нескәлектәрен үҙҙәре яйға һала ала.\nИкенсе сәбәп, шулай итеп, йәберләнеүселәрҙең рәсми хеҙмәттәрҙән ҡурҡыуы, биҙрәүендә. Башта телгә алынған Алена Попованың кәңәше, йәғни, полиция саҡыртыу, яраларҙы теркәтеү һәм суд юлында йөрөү ауыл ҡатын-ҡыҙҙарының барыһының да (бигерәк тә ҡорбан хәлендәгеләренең) хәленән килә торған эш түгел. Хатта ки, уларҙы туҡмаусыға ҡарағанда ошо юл нығыраҡ ҡурҡыталыр әле.\nӨсөнсөнән, йәберләнеүсе ҡатын-ҡыҙға яңылыш кәңәш биреүсе йәмғиәт. "Түҙә бир, үҙгәрер, аҡыл ултырыр, донъяғыҙҙы әрәм итмә, балаларҙы атайһыҙ үҫтермә, яңғыҙ йәшәүе еңел түгел" тигән өгөтләүҙәр йыш ҡына ҡатындарҙы кире сигенергә мәжбүр итә. Ә инде ҡурҡыныс хәлдәр сығып ҡуйғанда, ошо уҡ "кәңәшселәр", ғәҙәттә, "беҙ белмәнек" тиәсәктәр. Миҫал өсөн генә Учалы трагедияһын алайыҡ, ут күршеләре лә, туғандары ла, дуҫтары ла ғаиләлә ҡатындың йыш ҡына йәберләнеүен "белмәгән" булып сыҡты. Иманым камил, шул бахыр ҡатынҡай "китәм" тип уҡталғанда, шул уҡ туғандары һәм яҡындары уға "түҙә бир" тигәндәрҙер. Тимәк, бында ла йәберләнеүсегә бары тик аҡыллы кәңәштәр һәм иң яҡшыһы, белгес менән һөйләшеү, шул аҙымды яһау өсөн аҡыл көсө бирә алыр кешеләр менән аралашыу кәрәк. Һәм йәберләнеүсе был әҙерлекте аноним рәүештә лә үтә алырға тейеш. Йәғни, үрҙәге хеҙмәт эсенә ошо ярҙам да индерелергә тейеш.\nКүрәһегеҙ, йәберләнгән ауыл ҡатын-ҡыҙҙарына ярҙам итеү еңел генә эш түгел. Бында тотош системаны үҙгәртергә һәм реаль файҙа килтереү йүнәлешенә бороу талап ителә. Һәм был хеҙмәттә осраҡлы, белемһеҙ, эш хаҡы өсөн йөрөгәндәр түгел, ә грамоталы белгестәр генә эшләргә тейеш. Ауыл ҡатын-ҡыҙының үҙаңын үҙгәртеү бер быуын ғүмерҙә генә мөмкин дә булмаҫ, ә хоҡуҡи тәртиптәрҙе ысын ярҙам күрһәтерлек итеп үҙгәртеп ҡороу артыҡ оҙайлы ваҡыт талап итмәҫ ине. Юғиһә, ниндәй генә закон ҡабул ителгәндә лә, йәберләнеүселәрҙе нисек кенә тартҡылағанда ла, ҡорбандар һаны кәмемәҫ.\nЯҙылған: 18.01.21 | Ҡаралған: 2389