Нематодалар — Башҡорт Википедияһы\nЙомро селәү, йәки немато́далар (лат. Nematoda, Nematodes) — бер төркөм йомро селәүҙәр, күптәре гельминтоз ауырыуҙарына сәбәпсе; ҡара: гельминтоз; йомро селәүсендәрҙең бер төркөмө. Хәҙерге ваҡытта 24 мең паразит төрө билдәле, әммә төрлө иҫәпләүҙәр уларҙың төрө миллиондан артыҡ тип күрһәтә.Нематодалар хайуандар батшалығында, бөжәктәрҙән ҡалышып төр күплелеге буйынса икенсе урында тора.\nНематодалар тупраҡта, сөсө һыуҙа, диңгеҙ һыуында тереклек итә, 1 м³ -ҙа уларҙың иҫәбе 1 миллиондан артыа китергә мөмкин. Экосистемала уларҙың әһәмиәте ҙур. Улар үҫемлектәрҙә нематод ауырыуҙарын, кеше һәм хайуандарҙа немотодоз ауырыуҙарын барлыҡҡа килтерә. Зарарланған үҫемлектәрҙең тамыры боҙола. Һабаҡ нематодалары менән зарарланған үҫемлектең һабағы сатнап ярыҡлана, япраҡтары тишкәләнә. Организмға эләккән паразиттар йоғошло ауырыуҙар тыуҙыра.\nКеше организмында паразитлыҡ итеүсе йомро селәүҙәр араһында иң таралғандары: аскаридалар, бабасыр, трихинелла, анкилостома, ришта. Уларҙың күкәйҙәре һыу һәм аҙыҡ менән кеше организмына шәхси гигиена ҡағиҙәләрен үтәмәгәндә килеп эләгә. Уларҙы организмдан сығарыу өсөн көрәш алып барырға кәрәк. Тышҡы тирә-яҡта уларҙы юҡ итеү өсөн медик, социаль-санитар һәм агротехник саралар үткерелә.\n1 Структураһы һәм физиологияһы\n2 Тышҡы төҙөлөштәре\n3 Тире-мускул моҡсайы\n4 Тән ҡыуышлығы.\n5 Нервылар системаһы\n6 Аш һеңдереү системаһы\n7 Бүлеп сығарыу ағзалары\n8 Енес системаһы\n9 Аскариданың үрсеүе һәм үҫеше.\n10 Аскариданың зарары.\n11 Башҡа йомро селәүсендәр.\n12 Йомро селәүсендәргә дөйөм характеристика.\nСтруктураһы һәм физиологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nТән оҙонлоҡтары 80 мм-ҙан алып 8,4 метрға тиклем (был кашалоттың плацентаһында йәшәгән Placentononema gigantisima паразитытың оҙонлоғо). Ирекле нематодалар һәм үҫемлектәр паразиттары ҙур түгелдәр— 1-3 мм, һирәк осраҡта ирекле йәшәү төрҙәренең генә оҙонлоғо сантиметрға етә. Хайуандарҙа паразит булып йәшәгәндәре лә ҙурҙан түгел.\nТышҡы төҙөлөштәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nНематодаларҙың йәшәү рәүеше күп төрлө булыуға ҡарамаҫтан, уларҙың дөйөм төҙөлөшө оҡшаш.\nИнә заттар ата заттарҙан бер ни тиклем ҙурыраҡ. Нематодаларҙың кәүҙәһе сегментлы түгел, формалары менән берәүҙәре,епкә , йә орсоҡҡа, икенселәре лимонға , мискәгә лә оҡшап ҡуялар. Йомро селәүсендәрҙең тәне орсоҡҡа оҡшаш, арҡыры киҫелеше йомро (шуға күрә йомро селәсендәр атамаһы).Эске ағзалары шыйыҡса менән тулы тән ҡыуышлығында урынлашҡан.\nНигеҙҙә ике яҡлы (ике яҡлы) тән симметрияһына эйә. Тәндең (баштың) тышҡы осонда шулай уҡ өс нурлы симметрия билдәләре күренә. Ҡайһы бер һиҙеү ағзаларынан башҡа нематодаларҙың организмында керпексәле, ҡамсылы күҙәнәктәре осрамай. Ҡан әйләнеше һәм һулыш алыу системалары юҡ[\nАлғы осонда — ауыҙы, ә артҡы осонда, ҡорһаҡ янында, аналь тишек урынлашҡан. Күпселек нематодаларҙың кәүҙәһе буйлап дүрт һыҙыҡ үткән: икеһе — ян-яғынан, икеһе — арҡа урталығында һәм ҡорһаҡ яғынан. Инә нематодаларҙың ҡорһағы яғында сығарыу тишегенән тыш, тағы енес тишеге лә бар.\nТире-мускул моҡсайы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nНематодалар тышҡы яҡтан ҡатмарлы, күп ҡатлы кутикула менән ҡапланған. Ул үҙенсәлекле тышҡы һөлдә булып тора һәм мускулдарҙы тотоп торорға ярҙам итә. Кутикуланың һаҡлағыс роле лә мөһим. Ул нематодаларҙы механик зарарланыуҙан һәм ағыулы матдәләрҙән һаҡлай. Кутикула һәм тән япмаһы аҫтында мускулдар ҡатлауы урынлашҡан.\nТире-мускул тоҡсайы эсендә үҙен уратҡан эске ағзалар менән сикләнгән эпителийһыҙ иркен тән ҡыуышлығы урынлашҡан. Тән ҡыуышлығы матдәләр алмашыныуҙа мөһим роль уйнай. Уның аша аҙыҡтан алынған матдәләр эсәктәрҙән мускулдарға һәм енес системаһына күсә; эшкәртелгән аҙыҡтың бүлеп сығарыу ағзаларына еткерелеүе лә өлөшләтә уның ярҙамында башҡарыла. Шулай итеп, тән ҡыуышлығындағы шыйыҡса, ҡан кеүек үк, организмдың эске мөхит функцияһын үтәй.\nТән ҡыуышлығы.[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nТире-мускул тоҡсайы аҫтында тән ҡыуышлығы ята (27) Тән ҡыуышлығының үҙ стеналары юҡ, йәғни ул — бары шыйыҡса менән тулған арауыҡ ҡына. Унда аш һеңдереү һәм үрсеү ағзалары урынлашҡан. Ҡыуышлыҡтағы шыйыҡса баҫым аҫтында була, шуға ла аскариданың тәне тығыҙ, һәр ваҡыт үҙенең формаһын һаҡлай. Бынан тыш, шыйыҡса туҡлыҡлы матдәләрҙе бүлеүҙә һәм эшкәртелгәндән ҡалған кәрәкһеҙ матдәләрҙе сығарыуҙа аралашсы хеҙмәтен үтәй.\nНервылар системаһы аш юлын уратҡан йотҡолоҡ яны нервы дүңгәләгенән ғибәрәт. Дүңгәләктән алға табан бер нисә ҡыҫҡа тармаҡ үтә. Артҡа табан алты олон һуҙылған: шуларҙың икеһе, арҡа һәм ҡорһаҡ урта һыҙыҡтарынан үтә һәм башҡаларынан ҙурыраҡ.\nНематодаларҙың һиҙеү ағзалары насар үҫешкән. Тойомлау ағзалары, ғәҙәттә, төйөрҙәр йәки төктәр рәүешендә була һәм ауыҙ тирәһендә урынлаша. Баш мейеһенең ике яғында химик һиҙеү ағзалары бар.\nДиңгеҙ нематодаларының ҡайһы берҙәренең ябай ғына — пигмент таптар рәүешендәге — күҙҙәре бар.\nАш һеңдереү системаһы тәндең алғы өлөшөндә урынлашҡан ауыҙынан башлана. Эсәклек бөтә тәне буйлап һуҙылған тура көпшәгә оҡшаған. Уның алғы яғы ауыҙ ҡыуышлығына һәм йотҡолоҡҡа бүленгән. Ауыҙ ҡыуышлығы төҙөлөшө буйынса төрлөсә булыуы мөмкин. Ҡайһы бер йыртҡыс һәм хайуандарҙа паразитлыҡ итеүсе нематодаларҙың кутикуляр үҫентеләре — тештәре бар.\nҮҫемлек паразиттары — селәүсендәрҙең йотҡолоғо сәнскеле- имеүсе ағзаға — стилетҡа әүерелгән. Стилет ауыҙҙан махсус мускулдар ярҙамында шылып сыға. Йотҡолоҡтан һуң аналь тишек менән тамамланған эсәк һуҙылған.\nИрекле йәшәүсе нематодалар өсөн аҙыҡ булып ваҡ организмдар хеҙмәт итә. Паразит йомро селәүсендәр хужа хайуандың — һуты, ә ҡайһы берҙәре ҡаны менән туҡлана.\nБүлеп сығарыу ағзалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nБүлеп сығарыу ағзалары тарҡалыу продукттарын бүлеп сығара торған бер күҙәнәкле тире биҙҙәренән тора. һулыш алыу һәм ҡан тамырҙары системаһы юҡ; газдар алмашыныуы һәм матдәләрҙең организмда таралыуы тире аша диффузия ярҙамында башҡарыла.\nЕнес системаһы йомортҡалар барлыҡҡа килтереүсе йомортҡалыҡтан һәм сперматозоидтар өлгөртөүсе орлоҡлоҡтан тора.\nНематодалар, ҡағиҙә булараҡ, айырым енеслеләр. Күп кенә осраҡта аныҡ тышҡы айырмалыҡҡа — енси диморфизмға эйә.\nКүп кенә йомро селәүсендәр йомортҡа һала. Әммә уларҙың тере бала тыуҙырыусы формалары ла осрай.\nАскариданың үрсеүе һәм үҫеше.[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nАскаридалар — айырым енесле хайуандар.\nИнә аскариданың ике йомортҡалығы, ата аскариданың бормалы оҙон нәҙек көпшәләргә оҡшаш бер орлоҡлоғо була. Аскарида ғәйәт үрсемле: инә селәүсен көнҺайын бик беше тиресә менән ҡапланған йөҙҙәрсә мең (200 000-гә тиклем) йомортҡа һала. Йомортҡалар кеше эсәклегенән тупраҡҡа барып эләгә, бында дымдың етерлек булыуы Һәм һауаның килеп тороуы уларҙың үҫеүенә булышлыҡ итә. 2—3 аҙнанан һуң йомортҡалар эсендә личинкалар барлыҡҡа килә.\nЛичинкалы йомортҡаларҙың насар йыуылған йәшелсәләр менән бергә, йәки ҡулдар таҙа булмаһа, кешенең ауыҙына, ә унан эсәклегенә эләгеүе ихтимал. Бында личинкалар йомортҡаларҙан сыға, эсәклек стеналарын тишеп инеп, ҡан тамырҙарына эләгә. Ҡан ағымы менән бергә личинкалар үпкәләргә барып етә. Бында улар альвеола- ларҙың (үпкә ҡыуыҡсаларының) стеналары аша трахеяға, боғарлаҡ та һәм ауыҙ ҡыуышлығына үтә. Унан һуң личинкалар, ҡаҡырыҡ ' йәки төкөрөк менән бергә йотолоп, яңынан эсәклеккә килеп эләгә, унда ҙур селәүсен булып үҫеп етә. Личинкаларҙың кеше тәне буйлап бындай сәйәхәте 1—2 аҙна дауам итә.\nАскариданың зарары.[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nАскаридалар, кешенең ҡаны йәки уның эсәклегендәге күҙәнәктәр менән туҡланмаһа ла, кешене ағыулы матдәләр менән ағыулай, эсәк ауырыуҙары, баш ауыртыуҙары барлыҡҡа килтерә. Үпкәнең стеналарын тишкән саҡта, личинкаларҙың үпкә ауырыуҙарын тыуҙырыуы ихтимал. Уларға ҡаршы төп көрәш саралары профилактиканан, гигиена ҡағиҙәләрен һаҡлауҙан тора. Ауырып киткәндә, врачҡа мөрәжәғәт итергә кәрәк.\nБашҡа йомро селәүсендәр.[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nАскариданан тыш, йомро селәүсендәрҙең 5 меңгә яҡын төрө бар. Улар кеше, хайуандар һәм үҫемлектәр организмдарында паразит булып йәшәй.\nБәләкәй быуаларҙа ҡайһы берҙә ҡыбырлаусы төйөрҙәр осрай — оҙон сәстәр елберләгән кеүек тойола. Был — ҡыл селәүсендәр. Кеше һәм хайуандар тәненә инә тип иҫәпләп, күп кешеләр ҡыл селәүсендәрҙән ҡурҡа. Ысынында уларҙың зыяны юҡ. Улар бөжәктәрҙә паразит булып йәшәй, ә йомортҡа һалыр өсөн өлкән ҡыл селәүсендәр һыу өҫтөнә сыға, һәм шул саҡта уларҙы күрергә мөмкин.\nЙомро селәүсендәргә дөйөм характеристика.[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nУларҙың цилиндр һымаҡ һуҙынҡы тәне, ғәҙәттә, ике яҡтан да осло була.\n- өс ҡатлаулы организмдар, йәғни тәндәре өс яралғы япрағынан:эктодерма, эндодерма, мезодерманан хасил була.\n- Беренсе ауыҙлылар (ауыҙҙары бластопорҙан барлыҡҡа килә).\n- Уларға беренсел тән ҡыуышлығы хас (йәғни тән ҡыуышлығының стенаһы эпителиаль күҙәнәктәр япмаһы менән көпләнмәгән.\n- Тән ҡыуышлығы шыйыҡса менән булған. Шыйыҡса бер үк ваҡытта гидроһөлдә функцияһын үтәй.Эске ағзалар шул шыйыҡса эсендә ята.\n-Аш һеңдереү системалары асыҡ, йәни ауыҙҙан башланып, аналь тишек менән тамамлана.\n- Ҡан әйләнеше һәм һулыш системалары юҡ.\n- Бүлеп сығарыу ағзалары —протонефридийҙар.\n- Айырым енеслеләр.\nЙомро селәүсендәрҙең 20 меңгә яҡын төрө билдәле. Уларҙың күпселеге — паразиттар, әммә ҡайһы бер йомро селәүсендәр ирекле рәүештә һыуҙа һәм тупраҡта тереклеклек итә.\nНематодалар — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә\nНематоды // Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Бабаев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — 2-е изд., исправл. — М.: Советская энциклопедия, 1986.\n↑ Hodda, Mike. Phylum Nematoda Cobb 1932 // Zootaxa. — 2011. — Vol. 3148. — P. 63-95.\n↑ Lambshead, P. J. D. (1993). «Recent developments in marine benthic biodiversity research». Oceanis 19 (6): 5–24.\n↑ Нематодалар — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Нематодалар&oldid=1097747 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 10:14 28 ноябрь 2021 үҙгәртелгән.


Башҡортостандың полиция хеҙмәткәрҙәре һөнәри байрамын билдәләй // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостандың полиция хеҙмәткәрҙәре һөнәри байрамын билдәләй\n12:00, 10 ноября 2015 Йәмғиәт\nӨФӨ, 2015 йыл, 10 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.\nЙыл һайын 10 ноябрҙә Рәсәйҙә эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре һөнәри байрамын билдәләй. 1715 йылда Петр I Рәсәйҙә йәмәғәт тәртибе һағы хеҙмәтен булдыра һәм уны «полиция» тип атай, грек теленән тәржемә иткәндә «дәүләт менән идара итеү» тигәнде аңлата.\n1917 йылдың 10 ноябрендә РСФСР-ҙың Эске эштәр халыҡ комиссариатының ҡарары менән «йәмәғәт тәртибен һаҡлау өсөн» эшсе милиция ойошторола. Иң тәүҙә милиция урындағы Советтар ҡарамағында, артабан Эске эштәр халыҡ комиссариаты структураһында, ә 1946 йылдан алып Эске эштәр министрлығында була. Оҙаҡ йылдар байрам «Милиция көнө» тип йөрөтөлә. 2011 йылдың 1 мартында «Полиция тураһында» яңы закон көсөнә ингәс байрамдың исеме үҙгәрә. Рәсәй Президентының 2011 йылдың 13 октябрендәге 1348-се Указына ярашлы байрам «Рәсәй Федерацияһының эске эштәр органдары хеҙмәткәре көнө» тип атала башлай.\nБыл көндәрҙә Башҡортостанда, ғәҙәттәгесә, байрам концерттары, яҡшы эшләгән хеҙмәткәрҙәрҙе бүләкләү, ветерандарҙы ҡотлау ойошторола. Полицейскийҙар хәрби бурысын үтәгәндә һәләк булған иптәштәрен дә иҫкә ала.\nРеспубликаның Милли музейы һәм уның филиалдары ла бүләк әҙерләгән. «Асыҡ ишектәр көнө» акцияһы сиктәрендә 3 ноябрҙән 15-нә тиклем полиция хеҙмәткәрҙәре һәм уларҙың ғаиләләре Башҡортостандың Милли музейын, Шәһит Хоҙайбирҙиндың йорт-музейын, Сергей Аксаковтың мемориаль йорт-музейын, Әбйәлил, Темәс, Дүртөйлө, Октябрьский, Учалы тыуған яҡты өйрәнеү музейҙарын, Малаяҙ ауылындағы Салауат Юлаев һәм Ишембайҙағы Зәки Вәлиди музейын ҡарай ала. Инеү таныҡлыҡ буйынса.\nТеги: һөнәри байрамдар,башҡортостандың эске эштәр министрлығы


“Кешегә, экрандарҙа ғына булһа ла, мотлаҡ өмөт, хыял кәрәк”\n11 Декабрь 2019, 18:10\nЙылайыр кинематографы тураһында алдағы һандарҙың береһендә яҙғайныҡ инде (“Ауыл уттары”, 17 май, №40). Теманы дауам итеп, бөгөн һеҙҙе Нәзифә Иҫәнбаева менән таныштырмаҡсыбыҙ. Ул – “Бәхетемдән яҙҙырмағыҙ”, “Алтынҡайым” кеүек ҡыҫҡа метражлы фильмдар һәм күп кенә башҡа төрлө видеороликтар авторы.Нәзифә менән беҙ бер мәктәптә, төрлө кластарҙа уҡыныҡ, ләкин икебеҙ ҙә бер ҡалала юғары уҡыу йорттарына уҡырға кергәс кенә аралаша башланыҡ. Ул минең яҙышыуыма ышанып, беренсе тапҡыр ғына яҙған сценарийымды фильмға әйләндерҙе. Бына шулай ҡыйыу, эксперементтарҙан ҡурмаған кеше менән башҡорт кинематографы хаҡында әңгәмә ҡорҙоҡ. Нәзифәнең тормошҡа, ижадҡа ҡараштары һеҙгә лә ҡыҙыҡ булыр тип ышанам.\n– Нәзифә, беҙ һинең менән таныш бит инде, үҙеңдең ҡайһы яҡтыҡы булыуыңды, ҡайҙа уҡыуыңды гәзит уҡыусылар өсөн генә ҡабатла әле?\n– Мин Йылайыр районының Сәләх ауылынанмын. Йомағужа урта мәктәбендә уҡыным. Унан һуң Санкт-Петербург дәүләт аграр университетында белем алдым.\n– Ҡасандан кино төшөрәһең? Был өлкәлә махсус белемең бармы?\n– Махсус белемем юҡ, әммә теләгем һәм күпмелер тәжрибәм бар. Бәләкәй саҡта олатайым менән йәтәс айырышып, пленкалы фотоаппарат отҡайным. Һеңлемде тегеләй ҙә ҡуйып, былай ҙа ҡуйып, төрлөсә кейендереп, төрлө фон төҙөп, төшөрә торғайным. Унан компьютер һәм цифровой фотоаппарат алғас, бесәнлектә төшөрөп алған пейзаждарға музыка өҫтәп, Movie Maker тигән программала монтаж эшләргә өйрәндем.\nУниверситетҡа уҡырға ингәс, медиа-студияға яҙылып, башта репортер, оператор, унан монтаж кеүек һөнәрҙәрҙең башланғыстарын үҙләштерҙем.\n– Ниндәй эштәрең бар? Улар ниндәйҙер баһа алғаны булдымы?\n– Төрлө сифатлы эштәр инде байтаҡ йыйылып киткән – һүрәтләмәләр (ҡартәсәй, өләсәй, бал, ауыл тураһында), репортаждар, бер-ике клип (ҡаҙаҡса, башҡортса, шиғыр), ике ҡыҫҡа метражлы фильм, вайндар, туй видеолары һ.б.\nТәүге үҙаллы әҙерләгән "Нимә ул дуҫлыҡ?" тигән репортажым университетта шөғөлләнгән студия эштәре араһында икенсе урын алды.\nСанкт-Петербург башҡорт йәштәре менән төшөргән “Bashlike” каналы өсөн репортаждар 2018 йылда “Толпар” фестивалендә еңеүҙәр яуланы.\nӘ Силәбелә үткән "Осҡон" башҡорт видеоһы фестиваленә "Бәхетемдән яҙҙырмағыҙ" тигән фильм алып барҙыҡ, ләкин урын ала алманыҡ.\nАҙаҡҡы төшөрөлгән "Алтынҡайым" фильмы Санкт-Петербургта "Взлёт" кинофестивалендә быйыл 1-се урын яуланы.\n– Фильм төшөрөү процесы нисек бара?\n– Фильмдар төрлө була: оҙон йәки ҡыҫҡа метражлы. Шуға ҡарап, эш күләме лә. Мин ҡыҫҡа метражлы фильмдар менән ҡыҙыҡһынам һәм уларҙы төшөрөп ҡараған кеше булараҡ, түбәндәге схема менән бүлешә алам (әгәр һин үҙең продюсер, режиссер, оператор, монтажер булһаң).\nИң беренсе – идея кәрәк. Әгәр ҙә идея һеҙҙеке икән, тимәк, уны сценарийға әйләндерергә кәрәк. Сценарий яҙылғас, төп локацияларҙы (ҡайҙа һәм нисек төшөрөргә) билдәләйһең. Шунан – раскадровка, йәғни күренештәрҙе сиратҡа теҙеп һүрәтләү. Ошонда уҡ төшөрөү өсөн техниканы барлайһың, етмәгәнен арендалайһың. Унан – актёрҙар табыу, уларҙы сценарий менән таныштырыу. Кейемдәр, реквизиттар табыу. Ярҙамсылар йәлеп итеү. Көн билдәләү. Раскадровка буйынса төшөрә башлау. Монтаж. Төҫтәрҙе коррекциялау. Тауышты яҙҙырыу.\n– Фильмға сығымдарҙы нисек ҡаплайһың? Эшең аҡса килтерәме?\n– Әлегә беҙҙең сығымдар "Алтынҡайым" фильмына скрипка көйөн яҙҙырыу өсөн генә булды. Киләһе проектҡа спонсорҙар йәлеп итеү кәрәк буласаҡ, йәки грант алырға...\nАҡса килтергән эштәр – заказ буйынса: туйҙар, сығарылыш кисәләре, фотосессиялар һ.б.\n– “Бәхетемдән яҙҙырмағыҙ” һәм “Алтынҡайым” ҡыҫҡа метражлы фильмдарын ни өсөн төшөрөргә булдың? Быға һине нимә этәрҙе?\n– "Бәхетемдән яҙҙырмағыҙ" – ҡыҙыҡһыныусанлыҡ һөҙөмтәһелер, сөнки, ысынлап та, фильм төшөрөп ҡарағы килә ине. Нисек икәнен аңларға, муйынсаҡ теҙгән шикелле, кадрҙарҙы теҙеп, фильм йыйып ҡарау бик ҡыҙыҡлы күренде. Өҫтәүенә, Заһиҙә, һинең шәп сценарийың да бар ине бит. Фильмды Санкт-Петербургта студент дуҫтарыбыҙ ярҙамында өс-дүрт көндә төшөрҙөк.\n"Алтынҡайым" фильмы – уйлабыраҡ эшләнгән эш. Башта һин яҙған сценарий “Осҡон” фестивалендә беренсе урын алды – тимәк, ярты уңыш бар ине. Был фильмды инде Сәләхтә төшөрҙөк. Унда, ауылда, иркенерәк төшөрөргә була ине, барыбер үҙеңде тынысыраҡ тояһың. Һәм беҙ ул фильмды конкурс өсөн төшөрҙөк тип әйтергә була.\n– Хәтереңдә ҡалған “иң-иң” баһа ниндәй?\n– Улар бер нисәү. Береһе – “Алтынҡайым” фильмының тауыш режиссеры ҡуйған баһа: "Һинең махсус белемең юҡ, тип уйламаҫ инем. Колоритлы төшөрөлгән, үҙенсәлекле", – тигәйне ул. Шулай уҡ фильмды ҡарағандан һуң ҡусты, һеңлеләремдең: "Тағы ҡуй әле", – тип һорауҙары ла үҙенә күрә баһа бит инде ул. Ә шулай ҙа ауылда беҙгә йыйылған ҡунаҡтарға "Алтынҡайым"ды күрһәткәндә апай-инәйҙәрҙең күҙ йәштәрен һөрткөләп алыуы минең өсөн иң яҡшы баһа булғандыр.\n– Ә үҙеңсе ниндәй баһа бирәһең эштәреңә?\n– Һәр ваҡыттағыса, юғары түгел. Һәр эш – ул ниндәйҙер белемгә йомғаҡ, артабан барырға кәрәк тигән һүҙ. Ә фильм төшөрөү – төпһөҙ, сикһеҙ ҙур киңлек.\n– Фильм йәки ролик төшөргәндә хәҙерге заман проблемаларын сағылдырыу мөһимме? Әллә ижад ул бары күңел сағылышы ғынамы?\n– Проблемаларҙы сағылдырыу бер эш, ә уларҙан сығыу юлын тәҡдим итеү – икенсе. Тамашасыны донъя ауырлыҡтары былай ҙа баҫҡанда ҡайғылы фильм тәҡдим итеү – бәғерһеҙлектер. Кешегә, экрандарҙа ғына булһа ла, мотлаҡ өмөт, хыял кәрәк. Икенсе яҡтан, кино сәнғәте ирекле булырға тейеш. Режиссер ауыр фильм һайлай икән – тимәк, ул үҙенең һүҙен шулай әйткеһе килә. Тимәк, уның үҙ тамашасыһы, аңлаусыһы, ҡабул итеүсеһе бар, буласаҡ.\n– Хәҙерге башҡорт кинематографы, һинеңсә, ниндәй хәлдә?\n– Беренсенән, быға тел ҙур йоғонто яһай. Русса әҙәби тел дә, һөйләшеү теле лә бер үк тиергә була, ә башҡорт әҙәби теле (йәғни китап теле) менән тормошта кешеләр һөйләшкән тел ныҡ айырыла. Шуға күрә башҡорт фильмдарын ҡарағанда спектакль ҡарағандағы һымаҡ тойғонан ҡотолоп булмай, ә фильм ысынбарлыҡтағы һымаҡ булырға тейештер, тип уйлайым. Икенсенән, Башҡортостан кинематографында яңы режиссерҙар эш башлап ебәрҙеләр инде, уларҙың эштәре элекке фильмдарҙан айырыла – үҫеш, өмөт барлыҡҡа килде, тик ундай эштәр бармаҡ менән генә һанарлыҡ (мәҫәлән, Гайнет, Айнур Асҡаров).\nӘлбиттә, музыкаль фильмдар, тарихи фильмдар, нәфис сериалдар үҙ тамашасыһын тапҡандар һәм үҙенә күрә матурлыҡтары ла бар, ләкин, ғөмүмән алғанда, башҡорт кинематографы юғары кимәлдә, тип мин әйтә алмайым.\n– Фильмдарҙы тик башҡортса төшөрөү аудиторияны кәметмәйме?\n– Башта уларҙың сифаты өҫтөндә күп эшләргә кәрәк, унан инде субтитрҙар, тауышландырыу ҡулланырға була. Әгәр фильм яҡшы икән, тимәк, кинофестивалдәрҙә урындар аласаҡ һәм тейешле данын тәтейәсәк.\n– Башҡорт тамашасыһы ҡалғандарҙан айырыламы?\n– Айырыла. Йәштәр түгел, ә өлкәндәр. Оло йәштәгеләр фильмдың ҡапыл, аңлайыш һымағыраҡ бөтөүен яратмай. Уларға фильмдың аныҡ, бәхетле финалы кәрәк, минең уйлауымса. Һәр ауырлыҡтан һуң – бәхет булырға тейеш, тип ҡабул итә күптәр фильмды.\n– Киләсәккә ижади пландарың ниндәй?\n– Төрлө режиссерҙарҙың эштәренә анализ яһап, киләһе эштәремде сифатлыраҡ, камилыраҡ итеп атҡарыу. Техник сифатты арттырыу. Триллер жанрында башҡорт сериалы төшөрөргә теләгем бар һәм әле идея өҫтөндә эшләйбеҙ.\n– Әңгәмәң өсөн ҙур рәхмәт, Нәзифә! Уңыштар һиңә!


Бөрйән ырыуында Дәүләт тигән егет менән Әүәҙбикә исемле ҡыҙ йәшәгән. Былар бер-береһен кесе йәштән яратышҡандар. Етем һеңлеһенән башҡа, Дәүләттең бер кеме лә булмаған. Үҫеп еткәс, былар бергә-бергә тормош ҡоралар.\nБоронғолар яулашып, даулашып, бер-береһенең малын талап йәшәр булғандар. Дәүләт тә яуға йөрөгән. Яуҙарҙың береһендә Дәүләт ҡаҙаҡтарға әсир төшкән.\nӘүәҙбикә малдарын әйҙәгән дә яуҙан ҡасып киткән. Ялан яҡҡа килеп, Ер күперҙе сыҡҡас, хәҙерге Әүәҙбикә ҡулында туҡталған.\nАҫабалар үҙ ерҙәрендә сит ырыуҙың малы йөрөгәнен күреп килһәләр, бер ир кешегә тап булалар. Шул кеше Әүәҙбикә булған. Үҙен аҫабаларға Әүәҙғол тип танытҡан. Бер аҫау айғыр, бер ҡама бүрек биреп, аҫабаларҙан ер һатып алған, Илсеғол ауылында тора башлаған. Әүәҙбикә Дәүләттең ҡасан булһа ла ҡайтасағына ышанған.\nДәүләт әсирлектә яфа сигеп, ҡол булып йәшәгән. Ҡасып китмәһен өсөн, Дәүләттең аяҡ табандарын ярып, ат ҡылы менән урағандар. Шунда уҡ ҡаҙаҡ байының ҡулында көн итеп ҡартайған бер кәмпер 2 булған. Уны йәш кенә сағында урлап килтергәндәр икән. Алыҫ ерҙәрҙә йәшәһә лә, үҙе тыуған яғын — Уралын һис тә онотмаған. Бала-сағалы булып бөтһә лә, йәшәгән ерен ерһенмәгән. Дәүләткә ҡасыу юлын да шул ҡатын өйрәткән. «Уралға юл тотҡанда, Етегән йондоҙҙо уң яҡ ҡулбашыңда ҡалдыра бар»,— тигән. Юлға май, ҡорот әҙерләгән, бәләкәй генә бер хәнйәр ҙә биргән.\nТабанындағы яраһы уңала төшөү менән Дәүләт ҡасҡан. Арттан ҡыуа сыҡҡансы, байтаҡ юл алған. Ҡаҙаҡтар саң борҡотоп ҡыуып киләләр икән. Ҡыуып етә башлағас, ул бер күлдең тарай 3 араһына инеп һыуға сумған да ҡурай аша ғына тын алып ятҡан. Ҡаҙаҡтар таба алмағас, күл тирәләй кейеҙ урап һаҡҡа эт ҡуйғандар, ти.\nДәүләт һыу эсендә өс көн ятҡан. Шунан төндә хәнйәре менән кейеҙҙе ярып, тағы ҡасҡан.\nҠаҙаҡтар тағы ла ҡыуа төшкәндәр. Башҡорт ерҙәренә килеп сыҡҡас, кире әйләнеп ҡайтып киткәндәр. Дәүләт Ирәндеккә, үҙҙәренең элек йәйләп ятҡан йәйләүенә юл тота. Йәйләүенә бер нисә кеше генә ултырған була. Шуларҙан ҡатынының малын әйҙәп сығып киткәнен белә. һауығып ет-кәс, Әүәҙбикәһен Дим буйындағы Илсеғол ауылында килеп таба.\nУл Илсеғолға төндә килгән була. Шул көндөң иртәгеһен Әүәҙбикә, ҡатын-ҡыҙҙар кейемен кейенеп, бик һылыу килен булып йөрөй башлаған. Эштең айышына төшөнгәс, аҫабалар был зирәк ҡатынды маҡтап һөйләр булғандар. Дәүләттең һеңлеһен аҫабаларҙың береһе ҡоҙалаған.\nДәүләт менән Әүәҙбикәнән ауылда Бөрйән Илсеғоло араһы таралған. Хәҙер ауылдың төп яртыһы ошо Бөрйән Илсеғолонан тора.


Мотоциклист һәм патруль машинаһы менән авария | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n10 июня 2021 — 13:23 ГТРК «Башкортостан»\nЮл-патруль хеҙмәте хеҙмәткәрҙәренең мотоциклисты ғәҙәти булмаған күренеш менән туҡтатыу буйынса Эске Эштәр министрлығында тикшереү эштәре башланды. Мотоциклист һәм патруль машинаһы менән килеп сыҡҡан авария интернет киңлектәрендә таралып, ике төрлө фекер тыуҙырғайны. Был видеоны авария урынында булған шаһиттар төшөрөп алған. Юл-патруль хеҙмәте хеҙмәткәрҙәре мотоцикл водителенә туҡтарға ҡуша. Әммә ул бойороҡто үтәмәй һәм хәрәкәтен дауам итә. Һөҙөмтәлә, ҡәғиҙә боҙоусыны дежурҙа торған икенсе экипажға ғәҙәти булмаған юл менән туҡтатырға тура килә. Инспектор ҡәғиҙә боҙоусыны аңлы рәүештә төкөткәнме, ҡурҡытырға уйлағанмы, әллә машинаһы менән боролорға теләгәнме-быныһы билдәһеҙ. Видеонан күренеүенсә, авариянан һуң мотоцикл бер-нисә метрға сығып оса. Ул еңел йәрәхәттәр алған. Мотоциклист менән авария Ҡала мәҙәниәт һарайы ҡаршыһында тап ошо урында булған. Бәхеткә күрә, тротуарҙа бер ниндәй ҙә кеше үтеп бармаған. Дөйөм алып әйткәндә, ике тәгәрмәсле техника менән авариялар һаны бихисап. Үлем осраҡтары ла юҡ түгел. Мотоциклдар буйынса инструктор, спортсы Дмитрий Шаханов та осраҡлы рәүештә ваҡиға урынында булған. Бындай ысул менән ҡәғиҙә боҙоусыны тотоу үлемесле хәлгә килтереүе ихтимал, тип һанай ул. Мотоциклда юғары тиҙлектә хәрәкәт иткәндә ҡаршыһына машина килеп сыҡһа, шунда уҡ рулде ситкә бороп аварияны кисектереп булмай. Был бик ҡатмарлы маневр, ти мотоциклдар Ассоциацияһы вәкиле Алексей Алешин. Миҫал өсөн килеп сыҡҡан аварияны конус ярҙамында күрһәтергә мөмкин. Юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен боҙоусы мотоциклистар күп. Ғәҙәттә, улар үҙҙәрен геройҙар кеүек тойоп инспекторҙарҙан ҡасырға тырыша. Әлбиттә, мотоциклды машинала ҡыуып етеү ауырға тура килә. Шуға ла юл-патруль хеҙмәтендә лә ҡайһы бер төбәктәге кеүек мотоциклдар батальонын булдыу мөһим, тип һанай инструктор. 20 йәшлек ҡәғиҙә боҙоусыға 9 административ материал булдырыуҙары билдәле. Юл-патруль хеҙмәте хеҙмәткәрҙәренең бойроғон үтәмәгән өсөн ул өс тәүлеккә ҡулға алынған ине. Мотоциклда йөрөү тәжрибәһе ҙур, ти ул. Эске эштәр министрлығынан белдереүҙәренсә, әле тикшереү эштәре бара. Ә мотоциклдар Ассоциация вәкилдәре был хәлде асыҡлау өсөн прокуратураға ғариза яҙған. Интернет киңлектәрендә берәүҙәр мотоциклисты, ә икенселәре инспекторҙы яҡлай. Мотоциклдар Ассоциация вәкилдәре йәш егетте аҡламай, улар тик инспекторҙарҙың закон буйынса эш итеүҙәрен һорай. Шулай ҙа, водительдәр мотоциклда юғары тиҙлектә йөрөмәһә һәм юл-патруль хеҙмәте хеҙмәткәрҙәренең ҡушыуы буйынса туҡтаһа — бындай хәл килеп сыҡмаҫ ине.


Кемдәр көҙәндәрҙең көҙгөһө? » Башҡортостан гәзите\nКемдәр көҙәндәрҙең көҙгөһө?\n29-08-2015, 01:04 // Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт // Баҫып сығарырға\nАуылдашым Зариф Сәйфетдиновтың “Көҙәндәрҙең көҙгөһө” тигән баҫмаһы сыҡҡанын ишеткәс, уны ҡайҙан табыу тураһында уйлай башланым. Салауатта китап магазиндарын йөрөп сыҡтым. Ҡайҙа инде ул, кәштәләрҙә башҡорт яҙыусыларының әҫәрҙәре бармаҡ менән генә һанарлыҡ. Шуға күрә Көҙәндә ауылдаштар осрашыу үткәргәнен ишетеү менән, ураҙала булыуға ҡарамаҫтан, тыуған яғыма юлландым. Барыуымдың төп сәбәбе Зарифтың үҙенән китабын алыу ине. Аллаға шөкөр, барҙым, күрҙем, алдым.\nЗарифтың Көҙән тарихын йыйыуы тураһында электән үк белә инем, гәзиттәрҙә фәһемле мәҡәләләрен дә уҡығаным бар. Китапты бер тында тигәндәй тулҡынланып уҡып сыҡтым. Бына әле яҙғанда ла хистәремде һүрәтләргә һүҙ тапмайым. Бик күп асышҡа юлыҡтым.\nБеҙҙең быуын кешеләре уҡырға әүәҫ булды. Быға ауылдың һуғыштан һуңғы ауыр тормошо ла йоғонто яһағандыр инде. Һигеҙ кластан һуң, сабата кейеп, йыраҡ тип тормай, Маҡарға, Йәнырыҫҡа йөрөп, урта мәктәпте тамамланыҡ. Аҙаҡ күбебеҙ техникум, институттан һуң ситкә киттек. Ә бына Зариф, ауылға ҡайтып, үҙе кеүек тырыш кешеләр менән ҡайнап йәшәгән икән. Улай ғына ла түгел, тарихты ла өйрәнгән. Ҡарашының һәр ваҡыт уйсан булыуы ла шуға бәйлелер, бәлки. Китаптағы геройҙарының тормошо менән сағыштырғанда, беҙ, тыуған еребеҙҙән, тамырыбыҙҙан, ҡәҙерле ауылдаштарыбыҙҙан айырылып, сит кешеләр менән ҡатнашып, ниндәй төҫһөҙ, мәғәнәһеҙ ғүмер һөргәнбеҙ! Ул саҡта колхоз рәйесе Зәйләғи ағай миңә уҡырға китергә рөхсәт бирмәй аптыратҡайны. Бәлки, ул үҙенсә хаҡлы булғандыр. Ләкин белемһеҙ ҙә булмай бит. Совет заманында студенттарҙы эшкә йүнәлтмә менән ебәрәләр ине. Шуға халыҡ, тыуған төйәген ташлап, төрлө яҡҡа таралып бөттө. Ауылда Зариф кеүек илһөйәрҙәр генә ҡалған икән...\nУның китабын уҡығас, күҙем асылып киткәндәй булды. Ауылдан йәшләй сығып киткәс, күп кешеләрҙең исем-шәрифен онотҡанмын. Беҙҙә кешеләрҙең күбеһен исеме түгел, ә ҡушаматы менән беләләр ине. Китапты уҡыған һайын шул ваҡыттағы ауылдаштарым күҙ алдына килә. Улар араһында орден-миҙаллы һуғыш һәм хеҙмәт ветерандары күп икән. Баҡтиһәң, беҙҙең күрше “мандалин” Хәбибрахман бабай Әхмәтзәки Вәлиди ғәскәрендә батальон командиры булған. Зариф үҙе “Рәсәйҙең атҡаҙанған зоотехнигы” тигән исем һәм башҡа ҙур наградалар яулаған. Шуларҙы минең кеүек күптәр белмәгәндер. Үҙем иһә ауылдаштарымдың бер ваҡытта ла орден-миҙалдарын шалтыратып, күкрәк ҡағып, өлгәшкән ҡаҙаныштары тураһында һөйләп йөрөгәнен күргәнем булманы. Зариф та китабында яҡташтарыбыҙҙың тыйнаҡ, тәртипле, эшсән икәнен билдәләй. Шуғалыр ҙа ауылыбыҙ ифрат матур, ташландыҡ өй күрмәҫһең.\nЙүнәлтмә менән Петровскийҙағы банкта дүрт йыл эшләгән дәүерҙә барлыҡ колхоздарҙың иҡтисади хәлен тикшереп, анализлап тора инек. Беҙҙең “Шишмә” алдынғыларҙан һаналмай ине. Иң көслө колхоздар – “Трудовик”, “Интернационал”, “Ударник”. Уларға Рәжәпов, Ваһапов, Садиҡов, Хәбиров кеүек легендар рәйестәр етәкселек итә ине. 1964 йылда Көҙәндә лә шундай кешене – Абдраҙаҡ ағай Зариповты – һайлап ҡуйғандар икән. Ул эшләгән дәүерҙә колхоз күпкә алға киткән, бик ҙур эш башҡарылған. Китапта килтерелгән шул ваҡыттағы хужалыҡ күрһәткестәре лә шул хаҡта һөйләй. Байтаҡ кеше Башҡортостан һәм Рәсәй Хөкүмәтенән юғары наградалар алған.\nЗариф электән үк тарихтағы мөһим ваҡиғаларҙы, яугирҙәрҙең һөйләгәндәрен йыйып барған һәм Көҙән тарихын улар менән бәйләп һүрәтләгән. Ғилми яҙмаларҙы, бөйөк Әхмәтзәки Вәлидиҙең “Хәтирәләр”ен ҡулланған. Ауылдың урман, ялан, йылға исемдәрен иҫкә төшөрөүе, уларҙың ҡайҙан килеп сығыуы тураһындағы мәғлүмәттәр күңелде йылытып ебәрә. Мәҫәлән, Көпсәк урманы тормошомдан ике ваҡиғаны иҫкә төшөрҙө. X класты тамамлағас, ниндәйҙер белешмә алыр өсөн Маҡарға киттем. Әсәйем, бөгөн ҡайт, иртәгә бесән йыйырға кәрәк, тип киҫәтте. Ләкин белешмә алып булмағас, икенсе көн иртән ҡайттым. Әсәйем ныҡ әрләгәс, үпкәләп, Көпсәккә сығып киттем. Көнө буйы бесән йыйҙым, күбә яһаным. Ҡайтырға сыҡҡанда, күҙ бәйләнгән ине. Аяҡтарым мамыҡ кеүек: эйелеп бөрлөгән ашайым тиһәм, йығыла яҙам. Ҡара урман эсендә нисек ҡурҡмағанмын! Ҡараңғы төшкәс, ярты юлдан Мөхәррәм ағайым мотоцикл менән килеп алды. Ә хәҙерге балаларҙың күбеһе тамағы туҡ килеш тә бер нисә саҡрым араны йәйәү үтә алмайҙыр, тип уйлайым. Көҙәндә еләклектәр, муйылға, баланға бай урмандар йыраҡ булғас, йөрөп өйрәнгәнбеҙ икән.\nИкенсе ваҡиға шул: Нурия менән Хәнә апайым Көпсәктән, балан тулы биҙрәләрен ырғытып, ҡурҡып ҡайтты. Оҙон буйлы, йөнтәҫ, ҡот осҡос бәрейгә осраныҡ, тиҙәр. Беҙ, мәктәп уҡыусылары, утауға ла шул яҡҡа йәйәү бара инек. Бына шулай китапты уҡыған һайын элекке хәлдәр, ауылдаштар иҫкә төшә.\nАуылыбыҙ революцияға тиклем дә бик ҙур булған, унда алты магазин, ике мәсет, ике мәҙрәсә, баҙар һәм башҡалар эшләгән. Һуғыштан һуң хужалыҡты аяҡҡа баҫтырып, матур итеп йәшәп ятҡанда, 90-сы йылдарҙағы ҡырғын “Шишмә” колхозына ла ҡағылды. Шулай ҙа 500 йылдан ашыулыҡ тарихы булған Көҙән бәҫен төшөрмәне. Был ер Әхмәтшаһ бабай (Әхмәтзәки Вәлидиҙең атаһы) һәм уның кеүек аҡыллы ата-бабабыҙҙың рухы, уларҙың доғалары менән һуғарылғанғалыр.\n“Көҙәндәрҙең көҙгөһө” – беҙҙең ауылдың кешеләре генә түгел, район, республика халҡы өсөн дә бик кәрәкле, фәһемле китап.\nАвтор: Зәйтүнә ИЛЬЯСОВА- КӨҪӘПОВА.


Иранда түңкәрелеш (1953) — Башҡорт Википедияһы\nИранда түңкәрелеш (1953)\nИранда түңкәрелеш (1953) — Ирандағы 1953 йылдағы дәүләт түңкәрелеше. Уның һөҙөмтәһендә илдең демократик нигеҙҙә һайланған Иран Милли фронты хөкүмәте ҡолатыла. Ойоштороусылары — Бөйөк Британия һәм АҠШ-тың махсус хеҙмәттәре.\n1951 йылдың 15 мартында Иран парламенты — мәжлес илдең быға тиклем Англия капиталы контролдә тотҡан нефть сәнәғәтен дәүләт ҡулына алыу (национализациялау) тураһында ҡанун ҡабул итә. Ил биләмәләрендә нефть эҙләүҙе, артабан уны сығарыуҙы башлап ебәргән инглиз бизнесмены Уильям Д’Арсиҙың Иран өсөн ҡырҡа файҙаһыҙ килешеүенә (концессияһына) нигеҙләнеп, Англия-Иран нефть компанияһы (хәҙер «BP» — «British Petroleum») Ирандың үҙ нефтен табыуҙағы табыштағы өлөшөн түләүҙән ситләшә. Башта американдар һәм инглиздар Иран премьер-министры Мөхәммәт Мосаддыҡ менән һөйләшеүҙәр алып бара, әммә улар бер ниндәй һөҙөмтә лә бирмәй.\n1952 йылда Иран Бөйөк Британия менән дипломатик бәйләнештәрен өҙә. Бынан һуң Бөйөк Британия БМО-ның Халыҡ-ара судына, артабан ялыу менән — БМО-ның Именлек Советына мөрәжәғәт итә, әммә Лондондың резолюция проектын ҡабул итеүгә СССР һәм Һиндостан ҡаршы төшә. Быға бәйле Англия-Иран нефть компанияһы Иран нефть продуктарына донъя кимәлендә бойкот ойоштора. Һөҙөмтәлә Иран "ҡара алтын"ын үҙаллы һата алмай. Нефть сығарыуҙың көндәлек күләме 1950 йылдағы 666 мең баррелдән 1952 йылда 20 мең кимәленә төшә. Мосаддыҡ Иран нефтен һатыу буйынса Советтар Союзы менән һөйләшеп ҡарай, әммә ул замандарҙа СССР-ҙың нефть ташыусы көслө танкерҙар флоты булмағанлыҡтан, уның был ниәте аҡланмай.\n1953 йылдың 16 апреленә Мосаддыҡты ҡолатыу планы әҙер була. Уның артында АҠШ-тың Дәүләт секретары Джон Фостер Даллес һәм уның Дәүләт департаментына эшкә күптән түгел генә Үҙәк разведка идаралығы — ЦРУ башлығы вазифаһынан күскән урынбаҫары Уолтер Беделл Смит тора. План буйынса американдар Британияның Иранда разведка селтәрен яҡшы ойошторған Йәшерен разведка хеҙмәте — SIS менән берлектә эш итергә тейеш була.\nКөнбайыштың махсус хеҙмәттәре Ирандың премьер-министры посына кандидат итеп Мосаддыҡ тарафынан 1951 йылда эске эштәр министры вазифаһынан бушатылған генерал Фазлолла Захедиҙы әҙерләй.\nЦРУ-ла боронғо грек мифологияһында һүрәтләнгән Троя һуғышында ҡатнашыусы ике персонаж хөрмәтенә операцияға «Аякс» (TP-AJAX) тигән шартлы исем бирелә (Бөйөк Аякс һәм Бәләкәй Аякс). Британияның махсус хеҙмәте SIS-а операция «Boot» тип исемләнә, мәғәнә яғынан «тибеп ебәреү» тигәнде аңлата.\nОперация 1953 йылдың авгусында башлана. 11 августа шах Мөхәммәт Реза Пехлеви ҡатыны менән үҙенең Каспий диңгеҙе буйындағы йәйге резиденцияһына китә. Операция Иран шахының Мосаддыҡты премьер посынан бушатыу тураһында ҡарарҙар сығарғандан һуң башланырға тейеш була, әммә улар өс көнгә һуңлай, һәм кемдер Мосаддыҡа указдар тураһында хәбәр итеп өлгәрә. Мосаддыҡ шахтың бойороғон алып килгән уның гвардия башлығын ҡулға ала һәм шахты ҡолатыу буйынса эш башлай. Реза Пехлеви башта Бағдадҡа ҡаса, һуңынан Римдә йәшенә. Радионан шах яҡлы көстәрҙең дәүләт түңкәрелеше яһарға маташыуы тураһында иғлан ителә. Урамдарҙа Ирандың коммунистик «Туде» халыҡ партияһы етәкселегендә күп кеше ҡатнашҡан митингтар ойошторола, уларҙа шахты бәреп төшөрөүгә һәм республика иғлан итеүгә саҡырыуҙар яңғырай. Сит ил эштәре министрлығы дәүләт илселәренә «Иранда шахтың хәкимлек вәкәләттәренә башҡаса эйә булмауы хаҡында» күрһәтмә ебәрә. Фазлолла Захедиҙы тотҡан өсөн бүләк бирелеүе тураһында иғлан ителә.\nӘммә барлыҡ хәл-ваҡиғаларҙы тулыһынса контролдә тотоуына ныҡлы ышанған Мосаддыҡ тиҙҙән хаталар ебәрә башлай. Ул полицияға «Туде» партияһы коммунистарына митингтар үткәреүгә юл ҡуймаҫҡа һәм йорттар стеналарындағы шахҡа ҡаршы йөкмәткеле плакаттарҙы алып ташларға бойороҡ бирә. Бынан һуң партияның әүҙем ағзалары һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары хеҙмәткәрҙәре араһында бәрелештәр башлана. Шулай итеп премьер үҙ яғында булған айырыуса абруйлылаларҙан ҡолаҡ ҡаға.\n19 августа ЦРУ агенттары мосолман руханиҙары менән берлектә Тегеранда күп кеше ҡатнашҡан сыуалыштар ойоштора, уларҙа шах яҡлы лозунгылар өҙөп-өҙөп ҡысҡырыла (скандировались). Полиция быларға бер нисек тә ҡыҫылмай. Боласылар почта һәм телеграфҡа бәреп инә, радиостанцияны баҫып алып, Мосаддыҡтың хакимлек итеүҙән ситләштерелеүе тураһында хәбәрҙәр тапшыра башлай. Тиҙҙән шул уҡ радиостанция эфирға Фазлолла Захедиҙың сығышын тапшыра.\nЗахеди «шахты яратыусы халыҡ һәм уға тоғро армия» исеменән Римдә булған Мөхәммәт Реза Пехлевиға уның тыуған илә ҡайтыуын һорап телеграмма ебәрә.\nБыл ваҡытта шахтың гвардейцтары һәм армиялағы уның яҡлылар Тегеран урамдарына бронетехника сығара һәм Мосаддыҡ хөкүмәте яғында тороусыларға һөжүм башлай. Хәрби частар фетнәселәр яғына күсә. Сәғәт 10-да 30 минутта генштаб начальнигы Мосаддыҡҡа армияның башҡаса хөкүмәткә бойһонмауы тураһында хәбәр итә.\n19 сәғәткә заговорсылар Мосаддыҡтың быға тиклем танктар утына тотолған йортон баҫып ала. Премьерҙың донъя-мөлкәте талана. Мосаддыҡ һәм уның хөкүмәтенең бер нисә министры ҡулға алына.\nМосаддыҡты Захедиға алып киләләр. Үҙ-ара һөйләшкәндән һуң Захеди ҡолатылған премьерҙы Һаҡ аҫтында зиннәтле һәм бай йыһазлы өйгә ултыртырға, киң мәғлүмәт сараларында уға ҡаршы ғәйеп ташлауҙарҙы туҡтатырға бойороҡ бирә.\n22 августа шах тантаналы шарттарҙа Италиянан ҡайтып төшә, хакимлек итеү өсөн власть тулыһынса генерал Фазлолла Захеди хөкүмәтенә бирелә. Уны яҡлаған офицерҙар төрлө наградалар ала. Мосаддыҡ яҡлыларҙың сығыштары хәрбиҙәр тарафынан ҡырҡа туҡтатыла.\nШуның менән «Аякс» операцияһы тамамлана.\nЭлекке премьер-министр Мөхәммәт Мосаддыҡ ҡулға алына һәм 1953 йылдың көҙөндә хәрби трибунал тарафынан өс йылға төрмәгә ябыуға хөкөм ителә. Был яза срогын тултырып сыҡҡандан һуң ҡалған бөтә ғүмерен үҙенең поместьеһында һаҡ аҫтында үткәрә.\nМосаддыҡ яҡлы булған сит ил эштәре министры Фатеми ҡулға алына һәм атып үлтерелә.\nЗахеди премьер-министр вазифаһында бер йыл һәм һигеҙ ай була һәм ғәмәлдә шах тарафынан илдән ҡыуып сығарыла. Хакимлек иткән ваҡытынды, «Аякс» операцияһы планы менән алдан билдәләнгәнсә, шундуҡ (ике көн эсендә) хәрбиҙәргә айлыҡ хеҙмәт хаҡы түләү өсөн 5 миллион доллар аҡса ала. Артабан Америка Ҡушма Штаттары иҡтисади ярҙам итеп — 23 миллион доллар, түләүһеҙ ярҙам йөҙөнән — 45 миллион доллар бирә.\nШах Мөхәммәт Реза Пехлеви 1979 йылда Ислам инҡилабы һөҙөмтәһендә тәхеттән бәреп төшөрөлә.\n1953 йылдың 5 декабрендә Бөйөк Британия менән дипломатик бәйләнештәре ҡабат тергеҙелә, ә 1954 йылдың 10 апрелендә Иран нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү өсөн халыҡ-ара консорциум — «Семь сестёр» исемле нефть компанияһын ойоштороу тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Уға ярашлы ятҡылыҡтарҙың 40 проценты Англия-Иран нефть компанияһына, тағы ла 40 проценты — Американың биш компанияһына эләгә (Gulf Oil, Socal, Esso, Socony һәм Texaco). Ҡалғандың 14 проценты — Royal Dutch Shell компанияһына, 6 проценты — француз компанияһына тейә. 1954 йылдың сентябрендә консорциум Иран хөкүмәте менән килешеү төҙөй. 1 ноябрҙә Англия-Иран нефть компанияһы «Башҡортостан Республикаһы» — «British Petroleum Company» итеп үҙгәртелә.\n↑ Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez, and Decolonization — I.B.Tauris, 2007. — P. 775 of 1082. — ISBN 9781845113476.\n↑ The CIA’s history of the 1953 coup in Iran is made up of the following documents: a historian’s note, a summary introduction, a lengthy narrative account written by Dr. Donald N. Wilber, and, as appendices, five planning documents he attached. James Risen. The CIA in Iran // The New York Times, 18.06.2000\nGasiorowski, Mark J. (August 1987). «The 1953 Coup D'etat in Iran». en 10 (3): 261–286.\nNew York Times Special Report: The C.I.A. in Iran, 16 апреля 2000 (инг.)\nCIA Confirms Role in 1953 Iran Coup, The National Security Archive, August 19, 2013 (инг.)\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Иранда_түңкәрелеш_(1953)&oldid=758086 ҡабул ителгән


2012 йылда Өфө ихаталарын ремонтлауға 500 млн һум бүленгән // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n2012 йылда Өфө ихаталарын ремонтлауға 500 млн һум бүленгән\n14:50, 7 июня 2012 Иҡтисад\nБөгөн «Ижтимағи электрон гәзит» сайтындағы онлайн-коференция барышында Өфө хакимиәте башлығы Ирек Ялалов әйтеүенсә, әле ҡалала биш меңләгән ихата биләмәһе иҫәпләнә.\n— Республика ярҙамында беҙ әле «500 ихата» программаһын тормошҡа ашырабыҙ. 2011 йылда 500-гә яҡын ихата ремонтланһа, быйыл да шул сама төҙөкләндереләсәк. Эштәрҙе бындай темптар менән алып барһаҡ, беҙгә тағы туғыҙ йыл кәрәк буласаҡ. Шуға ла был программаны алдағы биш-алты йылда үтәп сығыр өсөн әле средстволар, шул иҫәптән займға аҡса алыу мөмкинлеге эҙләйбеҙ.\nИрек Ялалов билдәләүенсә, һуңғы 15-20 йылда ихата биләмәһенә йүнәлтелгән аҡса Өфөлә 50 млн һумдан ашмаған. 2012 йылда был сумма ныҡ артып, ярты миллиардҡа еткән. Ҡала башлығы фекеренсә, «Өфө өсөн был ғүмерҙә булмаған хәл».\nТеги: онлайн-конференция,ихаталарҙы төҙөкләндереү


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - КЕМ ФАШИСТ ҺУҢ? - 2020 - Мәҡәләләр\nКЕМ ФАШИСТ ҺУҢ?\nЙыйылып китеп әсегән һәм сөсө ҡатыҡтарымды ла бер ыңғайҙан ҡушып туҡып, ҡаҙанда эркет ҡайнатам. Йәйге аласыҡ иҙәне төрлө һауыттар менән тулы тиһәң дә була. Өс бүлә ҡайнаттым инде, быныһы һуңғыһы. Ҡапыл "Фашист өйҙәме?" тигәнгә тертләп киттем. Әйләнеп ҡараһам, ҡулына ете йөҙ грамлыҡ банка тотҡан Ғәйнетдин ағай баҫып тора. Минең хужаны һорауы.\nУның шундай ғәҙәте бар, бар кешегә лә исеме менән түгел, фашист тип кенә өндәшә. Йыш ҡына ҡатыҡ һорарға килә. Эсеп йөрөгәнен белгәнгә, был юлы ла шул йомош менән килгәнен аңлап, юғалып ҡалдым. Ярты литр ойотмостан башҡа ҡатыҡты эркеткә һалғайным. Үҙемде ғәйепле тойоп: "Эй Аллам, ҡатыҡ юҡ бит әле, бына эркет ҡайнатам, ойоғас, иртән эшкә барғанда алып барырмын", - тип һөйләнәм. Мин социаль хеҙмәткәрмен бит, уны ла ҡарайым. Туберкулез менән ауырый ул, ныҡ эсә лә. Эсмәһә, түҙерлек тә, ә эсһә инде өйөнә инерлек булмай. Мейес урынына бер ваҡытта ла эзбиз күрмәгән, һыланмаған, йылытыр өсөн генә әтмәләнгән кирбес өйөмө. Түләмәгәс, электр уты өҙҙөрөлгәненә лә биш былтыр. Пенсияһын арыу ала алыуға, ун ике мең сыға. Пенсияны һиңә бирәм, түләп, электр линияһына тоташтыртырһың, электр сәйнүге алып бирерһең, ашарға үҙеңдән нимә булһа ла алып килеп торорһоң, тигәйне лә, пенсияһы миңә лә, үҙенә лә бер тин дә эләкмәй. Ауыл магазинының һатыусыһы унан доверенность яҙҙырып алған да, пенсияһын үҙе алып тора. Быға көн һайын ике шешә одеколон йә фанфурик, өҫтәп, үтмәгән, ашарға яраҡһыҙ берәр ризығын тоттора. Ризалашып ала инде ағай, юғиһә, аҙаҡ шул шешәләрҙе көтәсәккә яҙҙырып бирмәйәсәген белә. Үткән барғанымда боҙола башлаған редиска ята ине өҫтәлендә. "Алып ҡайт балаларыңа, минең тешем юҡ. Берәүһен һурып ҡарағайным да, һуты сыҡмай", - ти был. Эсемдә нимәлер өҙөлгәндәй булды. Ауыҙында бер бөртөк тә теше юҡлығын белә-күрә шундай ҡаты ризыҡ бирәләр бит. Ауырығанын да, асҡа интеккәнен дә беләләр. Үҙенең пенсияһына үҙе хужа түгел ағай.\nҠысҡырып, өҙә-өҙә ҡаты һөйләшһә лә, тыштан ғына үҙен уҫал итеп күрһәтеүе - күңеле йомшаҡ уның, ихтыярһыҙ кеше. Элек эшлекле, таҙа, барлы-маллы йәшәй ине. Хәҙер ошо көнгә ҡалды. Әүәлерәк кешеләргә эшен эшләшеп тамағын туйҙыра ине, хәҙер хәле юҡ. Дарыу алырлыҡ та аҡсаһы ҡалмай, кем ниндәй дарыу бирә, шуны ашап ҡына йөрөй. Бына ошо ағай ине мине тертләтеп, ишек төбөнә килеп баҫҡан кеше.\n"Ҡой!" - тине үҙенсә уҫал ғына итеп. Мин аптырап: "Эркетме?" - тим. Өндәшмәй генә тупһаға сығып ултырҙы. Ҡаҡашып бөткән банкаһын алып, йыуынғыста һабынлап йыуып, эркет һалып бирҙем. Элекке кеүек алып ҡайтып эсер тиеп уйлағайным. Ә ул ҡомһоҙланып сат йәбеште ҡайнар эркеткә, хатта ҡулын бешерһә лә, тупһаға ултыртмай, тамсылап йотоуын белә. Бер мәл әллә эҫе эркеттән әлһерәп, әллә рәхәтлектән иҙерәп, әллә хәлһеҙлектән күҙҙәрен йомоп тынып ҡалды. Мин ҡаҙанымдағы эркетте бушатып, ҡашығаяҡты йыуып йыйыштыра башланым. Үҙем тегегә күҙ һалам. Биттәренән ҡара юлаҡ булып бысраҡ тир аға, әллә өнһөҙ илай, әллә йоҡлай, ә ҡулында ике илеләй эркет ҡалған банка. Үлеп ҡуйҙымы әллә был, тип яҡын килдем. Юҡ, тын ала, йоҡламаған да. Нимә уйлай икән? Элек аҙбары тулы булған мал-тыуарынмы, ҡатыны менән ғүмер иткәненме? Ата-әсәһе ҡулында үткән бәхетле бала сағынмы? Хәҙер мин дә уға ҡарап ҡатып ҡалдым. Ниндәй көнгә төшөрә бит кешене был эскелек, әллә яҙмышы шулмы? Бер нәмәне лә алдан күҙаллап булмай икән шул. Кемдең тупһаһына барып йығылырыңды ла белеп булмай. Берәү ҙә үлемен эшен бөтөп, таҙа кейем кейеп, таҙа урынға ятып көтөп алмай. Бына бит, элек хәлле генә йәшәгән ағай был көнгә ҡалырмын тип уйламағандыр ҙа.\nЮҡ, ярҙам итергә кәрәк! Тубдиспансерға шылтыратып, больницаға урынлаштырырмын, пенсияһын алып, өйөн электр линияһына тоташтыртырмын, аҡсаһына сәйнүк, плитә, ашарға алып торормон. Бөгөн үк барып документтарын, доверенносын аласаҡмын, тип ҡәтғи ҡарарға килдем. Уғаса ағайым ҡыбырлап, тотона-тотона аяғүрә торҙо. Биттәре ҡыҙарып, аҙыраҡ хәл ингән ине. Ике илеләй ҡалған эркетте торған көйө эсеп бөттө лә, банкаһын миңә һуҙҙы: "Тағы ҡой, алып ҡайтып эсәм", - тине. Уның шулай ҡырҡараҡ һөйләшеүен белгәс, тағы ла банкаһына эркет һалып бирҙем. Үҙемдең ниндәй ҡарарға килгәнемде һөйләһәм дә аңларлыҡ хәлдә түгеллеген белә инем, өндәшмәнем. Ике ҡуллап банканы алды ла, рәхмәт әйтеп, ҡайтырға ҡуҙғалды ағай.\nЭште оҙаҡҡа һуҙмай, Сибай тубдиспансерына шылтыратып, урын белештем. Аҙаҡ ғәйбәт ишетеремде белһәм дә, ҡаты ғына һөйләшеп, милиция менән янап, һатыусынан документтарын алдым. Берәү үлгән иренең кейем-һалымын бирҙе. Шулай итеп ағайыбыҙҙы Сибайға барған бер кешенең машинаһына ултыртып, больницаға оҙаттыҡ. Тик һатыусынан доверенносын ғына алып булманы. Аяҡ терәп ҡаршы торҙо.\nБер айҙан күҙҙәренә бер ни тиклем нур ҡунған, төҫ ингән ағайыбыҙ ҡайтып төштө. Ялға ҡайтҡайны. Дауаханаға тағы барасағын да әйтте. Йәшәүгә ышанысы артып, нисектер дәртләнеп киткәйне. Шул көндө үк магазинға аҙыҡ-түлек алырға ингән булған. Иртәгәһенә иртәнсәк үле килеш таптылар. Өҫтәл эргәһендә ун ике одеколон шешәһе теҙелеп ултыра, яртыһы эселгән, түгелгәндәре бар...\nОшо ваҡиғаға нисә йылдар үтһә лә башымда был уй: кем фашист, йомшаҡ характерлы ағаймы, эшемде аҙағына еткермәгән минме, әллә ағайҙың пенсияһын ҡулынан ысҡындырмаҫҡа сат йәбешкән һатыусымы? Кем ғәйепле?..\nЯҙылған: 27.01.20 | Ҡаралған: 437


Илнур Әминев Өфө ҡалаһының Йәштәр сәйәсәте комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнде // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nИлнур Әминев Өфө ҡалаһының Йәштәр сәйәсәте комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнде\n18:28, 2 апреля 2015 Йәмғиәт\nӨФӨ, 2015 йыл, 2 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.\nИлнур Әминев Өфө ҡалаһы хакимиәтенең Йәштәр сәйәсәте комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнде. Был хаҡта ведомствоның рәсми сайтында хәбәр ителә.\nИлнур Ғәбдинур улы Әминев 1988 йылда Өфөлә тыуған. Башҡорт дәүләт университетын, «Юғары иҡтисад мәктәбе» милли тикшеренеү университетын һәм О.Е.Кутафин исемендәге Мәскәү дәүләт юридик университетын, Юғары иҡтисад мәктәбе аспирантураһын тамамлаған. Федераль һәм республика власть органдарында, Мәскәүҙең һәм Башҡортостандың ғилми ойошмаларында эшләгән.


Григорий Рапота башҡортостанлыларҙы Республика көнө менән ҡотланы // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nГригорий Рапота башҡортостанлыларҙы Республика көнө менән ҡотланы\n11:00, 11 октября 2010 Сәйәсәт\nРәсәй Федерацияһы Президентының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле Григорий Рапота Башҡортостан халҡын Республика көнө менән ҡотланы.\nҠотлауҙа былай тиелә:\n«Хөрмәтле Башҡортостан халҡы! Һеҙҙе Республика көнө менән ҡотлайым!\nВолга буйы федераль округының иң ҙур төбәге – Башҡортостан ҙур майҙаны менән генә түгел, шулай уҡ күп һанлы сәнәғәт предприятиелары һәм яҡшы үҫешкән ауыл хужалығы менән дә айырылып тора. Һуңғы йылдарҙа Башҡортостанда инновацион эшләнмәләр әүҙем ғәмәлгә индерелә, шуға күрә төбәк фәнде етештереүгә интеграциялаған лидерҙар иҫәбенә инә. Юғары һәм урта звено белгестәрен әҙерләүҙең яҡшы базаһы быға булышлыҡ итә. Заман менән бергә атлау һәләте республикаға инвесторҙарҙы йәлеп итә. Улар партнерлыҡ мөнәсәбәттәрендә юғары технологиялы заманса предприятиелар менән эшләргә әҙер.\nБашҡортостан социаль-иҡтисади һәм етештереү күрһәткестәре менән генә һоҡландырмай, боронғо Салауат ерендә йолаларҙы, мәҙәниәтте, тарихты ҡәҙерләп һаҡлайҙар. Үҙ тамырҙары хаҡында онотмай, Башҡортостандың изге күңелле һәм ҡунаҡсыл халҡы республикала йәшәүсе башҡа милләт кешеләрен дә ихтирам итә. Башҡорттар һәм рустар, татарҙар һәм сыуаштарҙың, төрлө милләт һәм дин кешеләренең был байрамды бергә билдәләүе осраҡлы түгел. Башҡортостан халыҡтарының аҡыл ҡеүәһе, ярҙамсыллығы һәм изге йөрәге һеҙгә тыныслыҡта һәм татыулыҡта йәшәргә булышлыҡ итә.\nҺеҙгә ныҡлы һаулыҡ, ғаиләләрегеҙҙә тыныслыҡ һәм именлек, шатлыҡтар һәм бәхет теләйем! Байрам менән!\nГригорий Рапота ».\nТеги: республика көнө, ҡотлауҙар


Йәшел ҡалҡаныбыҙ улар ҡулында » "Урал" гәзите\n- Матур ҙа инде тыуған яғым тәбиғәте, мөһабәт Елмерҙәк, Олоғор һырттары, Бәштин тауы, һыуы тешкә үтерлек һалҡын да, тәмле лә йылғашишмәләре үҙенә тартып торғандай. Урман-тауҙарында әллә күпме йөрөһәң дә, күңел барыбер шул яҡтарға тартыла. Исхаҡ олатайым да бит һуғышҡа тиклем урмансы булып эшләгән. Ул да мин үткән һуҡмаҡтарҙан йөрөгәндер, шишмәләрҙең һыуын эскәндер. Әгәр ҙә яу яланында башын һалмаһа, оҙаҡ йылдар тоғро хеҙмәт итер ине әле, - тигән уйҙар менән сираттағы хеҙмәт көнөн тултырып ҡайтты “Әүжән урмансылығы” дәүләт ҡаҙна учреждениеһына ҡараған Егәҙе бүлексәһе урмансыһы Марат Яҡуб улы ҠОТЛОБАЕВ.\nБотай егете Марат Ҡотлобаев мәктәпте тамамлап, Белорет металлургия техникумына уҡырға инә. Студент тормошонан һуң, ике йыл һалдат һурпаһын татый. Хеҙмәтен тултырып ҡайтҡас, бар ғүмерен уҡытыусылыҡҡа бағышлаған атаһы Яҡуб Исхаҡ улы Мараттың атаһы кеүек урмансы булыуын теләй. Атай һүҙе бер була тигәндәй, оло кешенең һүҙен йыҡмай, 1991 йылда Әүжән урман хужалығының Егәҙе урмансылығына эшкә урынлаша. 2016 йылға тиклем урмансылыҡтың дәүләт контролендә урман һаҡлау буйынса инспекторы булып хеҙмәт итә. Әлеге ваҡытта Егәҙе бүлексәһендә урмансы.\nЕгәҙе урман бүлексәһенә 73 838 гектар урман ҡарай. Участка Ишембай, Ғафури райондары, Инйәр, Туҡан урман хужалыҡтары менән сиктәш. Коллегалары менән дә тиңгә-тиң, бергәләп эшләй Марат Яҡуб улы. Урмансылар - тәбиғәтебеҙ һаҡсылары. Уларҙың эшмәкәрлеге ике тѳп йүнәлеште үҙ эсенә ала. Беренсеһе - урмандарҙы һаҡлау һәм хужаларса файҙаланыу, икенсеһе - уларҙың сифатын яҡшыртыу, яңыртыу.\n- Төп эшебеҙ - урман байлығын һаҡлау, тергеҙеү, дөрөҫ файҙаланыу, янғындан ҡурсалау, рөхсәтһеҙ ҡырҡыуҙан һаҡлап, уның һөҙөмтәлелеген күтәреү, - ти тәжрибәле урмансы.\nЕгәҙе, Ботай, Хәйбулла, Өмөтбай, Тара ауылы халҡына утынға, төҙөлөшкә ағас бүлеп биреү, яҙлы-көҙлө үҫентеләр ултыртыу, диләнкәләргә аукциондар үткәреү ҙә Егәҙе урмансыһы Марат Яҡуб улының иңенә төшә. Урман янғыны ла айырым күҙ уңында тотола, ҡуртымға бирелгән диләнкәләр тикшерелә. Халыҡҡа диләнкә бирелә икән, улар ағасты ҡырҡҡандан һуң таҙартырға бурыслы.\nТәжрибәле урмансы элекке урман эше системаһының яҡшыраҡ булыуын да йәшермәй. Эйе, замана менән закондар ҙа, талаптар ҙа үҙгәрә шул. Нисек кенә булмаһын, урманды һаҡларға, уны ҡурсаларға кәрәклеген халыҡ онотмаһын өсөн кешеләргә һәр ваҡыт мәғлүмәт биреп барырға кәрәк.\nМарат Яҡуб улына көнөнә әллә күпме саҡрым ер үтергә тура килә. Миҙгелдең ниндәй генә көнөнә ҡарамай, йәйәү, һыбай, саңғыла булһынмы, үҙенә ышанып тапшырылған участканы ҡарап, тәртиптә тотоп, ҡайһы саҡта браконьерҙар менән дә көрәшергә тура килә уға. Был турала уның күп һанлы Грамота, Рәхмәт хаттары ла һөйләй.\nУрмандан арып-талып ҡайтып ингәндә, уға һәр ваҡыт ярҙам ҡулы һуҙырға әҙер тормош иптәше бар. Гөлдәр Мәғәдис ҡыҙы Егәҙе мәктәбендә башланғыс кластар уҡытыусыһы. Ҡотлобаевтар ғаиләһе ҡыҙ һәм ул тәрбиәләп үҫтергән. Ҡыҙҙары Миләүшә Башҡорт дәүләт университетын тамамлап, тормош ҡороп, Өфөлә төпләнгән. Улдары Самат та Өфө дәүләт авиация университетының IV курс студенты. Ата-әсә өсөн балаларының үҙ тормош юлын табып, лайыҡлы кешеләр булып үҫеүенән дә яҡшыһы юҡтыр. Өлгөлө ғаилә матур донъя ҡороп, ҡош-ҡорт, малын аҫрап, йәшелсәемеш үҫтереп кенә ҡалмай, ауылдың йәмәғәт тормошонда да әүҙем ҡатнаша.\nБына шундай урман, тыуған ер тип көйгән ир-аттар иңенә йәшел ҡалҡаныбыҙ ышанып тапшырылған да инде. Әммә оноторға ярамай: урман - ул беҙҙең дѳйѳм байлығыбыҙ. Уны бергәләп һаҡларға, ҡурсаларға бурыслыбыҙ.\nУрман хужалығы хеҙмәткәрҙәре көнө айҡанлы бөтә урмансыларға ауыр эштәрендә уңыштар, һаулыҡ һәм ғаилә бәхете теләйбеҙ!


Гәзиттең номеры: 119-120 » Гәзиттең номеры: 119-120 » Яйыҡ гәзите | Газета Яик\nЯйыҡ гәзите » Гәзиттең номеры: 119-120\n7 октябрҙә Учалы ҡалаһында дәүләт һәм муниципаль хеҙмәтләндереүҙәре күрһәтеү буйынса күп функциялы үҙәк асылды, ҡыҫҡартылған рәүештә МФЦ тип атала. Тантанала район хакимиәте башлығы Фәрит Дәүләтгәрәев, Өфөләге МФЦ-ларҙың үҙәк офисы управляющийы урынбаҫары Ренат Садков, Белорет филиалы управляющийы Анастасия Миронова һәм башҡа рәсми кешеләр ҡатнашты.\nМФЦ системаһы - Рәсәй Иҡтисади үҫеш министрлығы бойомға ашырған иң социаль әһәмиәтле проекттарҙың береһе, сөнки бар халыҡҡа хеҙмәт итәсәк.\nЯбай ғына әйткәндә, заман мәғлүмәт һәм элемтә сараларын ҡулланып, МФЦ граждандарға төрлө документтар әҙеләү, белешмәләр алыу эшен апаруҡ еңеләйтә. «Берҙәм тәҙрә» алымы ҡулланыла бит - граждандар үҙҙәре инстанциянан инстанцияға йүгереп йөрөмәй, бер урынға ғына мөрәжәғәт итәләр. Офиста 10 ҡабул итеү тәҙрәһе ҡаралған. Мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр менән эш итеү өсөн дә шарттар булдырылған.\nӨс рекорд төҫмөрләнә16.10.2015\nЗаман башҡа, заң башҡа. Хәтерегеҙҙәлер, элек «Яйыҡ» гәзитендә «Ялан батыры» рубрикаһы булдырып, иң юғары күрһәткестәргә ирешкән механизаторҙарҙың күрһәткестәре баҫылыр ине, сәсеү һәм ураҡ дәүерендә һан һайын тиерлек ошо темаға репортаждар сыҡты. Хәҙер ни, дөйөм ауыл хужалығы производствоһы ла ныҡ кәмене, коллектив хужалыҡтар ҙа төп өлөштә ғәйеп булып, башлыса шәхси йорт хужалыҡтарына ҡарап ҡалдыҡ.\nОшондай шарттарҙа ҙур ауыл хужалығы предприятиеһының әһәмиәте айырыуса юғары була инде. Хәйер, «Байрамғол» тураһында яҙырға яҡшы сәбәп тә бар - ураҡты бик яҡшы тамамланылар. Ошо уңайҙан агрофирма директоры Илдус Басир улы Сабанбаев менән осраштыҡ.\n- Иген культуралары быйыл 2976 гектар биләне. Ураҡты тамамланыҡ.


Луиза миллиондары. Иҫән ҡалыуҙарына ышаныс кәмегәндән-кәмей.\n7 Июнь 2019, 10:18\nҮҙегеҙ беләһегеҙ, “Ағиҙел” – әҙәби журнал, шуға күрә был енәйәткә мауыҡтырғыс һәм мажаралы сюжет күҙлегенән ҡарай инек. Ике аҙналап ваҡыт эсендә дуҫтарыбыҙға байтаҡ фараздар еткерә торғас, үҙебеҙ ҙә һиҙмәй, ғаиләнең яҙмышы өсөн ысынлап борсола башланыҡ. Аңлағыҙ беҙҙе, журналда ла һеҙҙең һымаҡ кешеләр эшләй.\nӘйткәндәй, сюжет хаҡында, йәғни, әҫәрҙең төҙөлөшө, йәки йөкмәткене биреү формаһы, йә әҫәрҙең ҡоролошо. Донъяла кешелек өсөн уртаҡ йөҙләп сюжет бар, ти берәүҙәр, икенселәр сюжеттарҙы иллеләпкә тиклем кәметә, өсөнсөләр сюжетты егерме-утыҙлап, ти, дүртенселәр – хатта ун алтынан артмай, тип иҫбатлай. Иң ҡыйыуҙар сюжет берәү генә, тип ныҡыша. Һәр кеше бәхеткә ынтыла. Ә нимә ул бәхет? Әлбиттә, мөхәббәт һәм аҡса. Һөйгәнең эргәңдә булһа, аҡса тапһаң, бәхетле мөхәббәт өсөн тағы нимә кәрәк?\nБына шундай ябай һәм бер ҡатлы сюжет. Ир менән ҡатын, эргәләрендә ике бала, етмәһә, ата-әсәләре ярҙам итә. Ир кеше еңел тормош, аҡса ярата. Аҡса өсөн ул һуңғы сиккә барырға әҙер. Эргәһендә уны яратҡан балаларының әсәһе. Ир ҡомарлы уйындар ярҙамында еңел генә байырға теләй. Ҡайныһынан миллион ярым һум аҡса алып тора, оттора, кире ҡайтарырға өмөт юҡ. Бәхет, аҡса өсөн көрәш йәшәү өсөн алышҡа әүерелә. “Тимер ҡоршау” (Салауаттағы енәйәтселек кимәлен онотмағыҙ) ҡыҫылғандан-ҡыҫыла, бурыс артҡандан-арта, ҡотолоуға юҡ сара.\nОшо юҫыҡта бындай низағтар бик һирәк осраҡта яҡшы тамамлана. Сөнки сюжеттың үҫеше бәхеткә урын ҡалдырмай, аҡса өсөн талаш һәр ваҡыт ҡорбандар талап итә.\nБеҙ Хәйруллиндарҙың ҡыҙҙарын уйлайбыҙ. Ә бит уларҙың бер ғәйебе лә юҡ. Иҫән-һау ғына булһындар.


Баимов Роберт - Культурный мир Башкортостана\nРоберт Нурмөхәмәт улы Байымов - филология фәндәре докторы,1937 йылдың 10 ғинуарында Ҡырмыҫҡалы районы Үтәгән ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған. 1954 йылда Бишуңғар урта мәктәбен тамамлағандан һун, ул Иҫке Ҡыйышҡы һәм Биштәкә ауылдарында балалар уҡыта, унан әрме хеҙмәтенә алына. 1959—1964 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының филология факультеты башҡорт-рус бүлегендә уҡый. Университетты «ҡыҙыл» дипломға тамамлай һәм Мәскәү дәүләт университетына аспирантураға ебәрелә. 1968 йылда ул ошонда фән кандидатына диссертация юшағандан һуң. Башҡорт дәүләт университетында эшләй. 1983 йылда Роберт Байымов шул уҡ Мәскәү университетында докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Һуңғы йылдарҙа ул Башҡорт дәүләт университетында башҡорт әҙәбиәте кафедраһы мөдире булып эшләй, профессор. Әҙәбиәт менән Роберт Байымов студент йылдарында ук шөғөлләнә башлай. Очерктары, мәҡәләләре ваҡытлы матбуғатта күпләп баҫыла. 70-се йылдарҙа унын ижады йәнә яңы йүнәлеш алды — күп һанлы хикәйәләре, «һуңлап килгән моң», «Һалдат булып ҡайтырбыҙ» исемле повестары донъя күрә. Роберт Байымов «Өлгөргәнлеккә аҙым», «Ижади биҙәктәр», «Эҙләнеүҙәргә сик юҡ», «Жанр яҙмышы», «Башҡорт тарихи-революцион романы», «Сарсау», «Бикле хазина» кеүек Өфөлә һәм Мәскәүҙә нәшер ителгән тиҫтәгә яҡын китап авторы. Ул балалар өсөн дә мауыҡтыргыс әҫәрҙәр яҙа. Роберт Нурмөхәмәт улы Байымов «Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.\n1997 йылда баҫылып сыҡҡан «Сыбар шоңҡар» китабы өсөн С. Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була. Ижади һәм фәнни-педагогик эшмәкәрлеге, кадрҙар әҙерләү эшендә әүҙемлеге өсөн Роберт Байымов «СССР-ҙың юғары белем биреү мәғарифы отличнигы», «БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре», «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре" тигән юғары наградаларға лайыҡ була.


Һәләтле балаларға - Башҡортостан Башлығы премиялары\n7 Ноябрь 2018, 12:06\nОлимпиадалар еңеүселәрен, уларҙың уҡытыусыларын дәртләндереү тураһында Указ сыҡты.\nБашҡортостанда халыҡ-ара, бөтә Рәсәй һәм төбәк-ара олимпиада еңеүселәрен, призерҙарын, шулай уҡ уларҙы әҙерләгән уҡытыусыларҙы матди яҡтан дәртләндереү тураһында Указ ҡабул ителде. Уға республика Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров ҡул ҡуйҙы.\nДокументҡа ярашлы, 2018 йылдан “уҡыусыларҙың интеллектуаль һәләтен үҫтереүгә йүнәлтелгән халыҡ-ара, бөтә Рәсәй һәм төбәк-ара олимпиадаһы (конкурсы) еңеүселәренә һәм призерҙарына, шулай уҡ уларҙы әҙерләгән уҡытыусыларға Башҡортостан Республикаһы Башлығының йыллыҡ премиялары булдырыла”.\nОлимпиада еңеүселәре һәм уларҙы әҙерләгән педагогтар өсөн премия күләме һәр береһенә 60 мең һум тәшкил итә. Призерҙарға һәм уларҙы әҙерләгән уҡытыусыларға 30 мең һум тапшырыла.\nОлимпиадалар мәғариф өлкәһендәге федераль башҡарма власть органдары бойороҡтары менән раҫланған олимпиадалар исемлектәренә инергә тейеш.\n“Бер нисә олимпиада еңеүселәренә һәм (йәки) призерҙарына премия һәр ҡаҙаныш өсөн айырым түләнә”, тип билдәләнә Указда.


Һуғышта уҡ-йәйә ҡулланалар, байраҡтар менән. Атлылар ҡул-аяҡтарын ағас ҡалҡансыҡтар менән ҡаплай; тағы ла ҡулбаштарын осло уҡтарҙан һәм ҡылыстан һаҡлар өсөн түңәрәк ҡалҡансыҡтар кейәләр. Хакимдары Ажо исемле, шуға күрә улар Ажо тип йөрөтөлә лә инде. Уның хозурында байраҡ эленгән. Башҡалар үҙ нәҫелдәренең исемдәре менән атала. Кеш һәм һеләүһен тиреләренән бай кейем тегелә. Ажо ҡышын кеш бүреген, ә йәй көнө осло башлы, аҫҡы яғы өҫкә ҡайтармалы, алтын таҫма менән ҡаймаланған эшләпә кейә. Башҡалары аҡ кейеҙ эшләпә кейәләр. Билдәрендә мусат тип аталған ҡайраҡ йөрөтөргә яраталар. Түбән ҡатлам кешеләре һарыҡ йөнөнән туҡылған күлдәк кейә, эшләпәһеҙ йөрөйҙәр. Ҡатын-ҡыҙҙар йөн һәм ебәк туҡыманан тегелгән күлдәк кейә, быларҙы Ань-си, Бэй-тьхин һәм Дахя тарафтарынан алалар. Ажо Ҡара тауҙар трафында көн итә. Уның төйәге ҡаҙыҡтар менән уратып алынған. Йәшәгән өйө кейеҙ менән көпләнгән палатканан ғибәрәт, ул Мидичжы тип атала.\nНачальниктары бәләкәй палаткаларҙа йәшәй. Ғәскәр бөтә нәҫелдәрҙән йыйнала. Яһаҡ түләүселәр һалымды кеш һәм тейен тиреләре менән түләй. Чиновниктар 6 разрядҡа бүленә, улар: министрҙар, баш начальниктар, идарасылар, эш башлыҡтары, етәкселәр һәм дагандар (тархандар. Ред. иҫк.). Министрҙар ете кеше, баш начальниктар - өсәү, идарасылар - унау. Ун биш эш башлығы иҫәпләнә, етәксе һәм дагандарҙың чиндары юҡ, улар штат буйынса иҫәпкә инмәй. Ит һәм бейә һөтө менән туҡланалар. Ажо үҙе генә икмәк шарабын эсә. Музыка ҡоралдарынан флейта, бубендары бар, икәүһе билдәһеҙ. Тамашалар өсөн ҡулланыла: өйрәтелгән дөйә һәм арыҫлан, аттарҙа һыбай күнекмәләр (волтижировка) һәм бауҙа йөрөү.\nӘруахтарға ҡорбанды яланда килтерәләр. Ҡорбан салыу өсөн тәғәйен билдәләнгән көн юҡ. Шамандарҙы гань (ҡам) тип атайҙар. Никах өсөн ҡалымды ат һәм һарыҡ менән түләйҙәр. Байҙар йөҙәр һәм меңәр баш мал биреп түләй. Кеше ерләгән саҡта йөҙҙәрен тырнамайҙар, тик мәйеттең тәнен 6 ҡат урайҙар һәм илайҙар; һуңынан уны яндыралар, ә йыйып алынған һөйәктәрен бер йылдан һуң ерләйҙәр. Шунан һуң билдәле бер ваҡытта илау йолаһы башҡарыла. Ҡыштарын ағас ҡабығы менән ҡапланған ыҙмаларҙа йәшәйҙәр. Уларҙың яҙмалары һәм телдәре хойхустарҙыҡына ныҡ оҡшаш. Закондары бик ҡаты. Алыш алдынан баҙап ҡалған, илсе вазифаһын башҡармаған, хакимға аҡылһыҙ кәңәш биргәндәр, урлашҡан кешеләр кеүек үк, баштарын киҫеүгә хөкөм ителә. Әгәр бурҙың атаһы булһа, уның башын атаһының муйынына аҫып ҡуялар, һәм ул уны үҙе үлгәнгәсә йөрөтөргә мәжбүр ителә. Ажо йәшәгән ерҙән хойхус урҙаһына тиклем дөйә йөрөшө менән 40 көнлөк юл..." Ошо яҙманан сығып, ул замандағы ҡырғыҙ дәүләтенең эре сәйәси берләшмә булып, унда йәшәүсе халыҡтың дөйөм һаны 400 меңдән 500 меңгә тиклем етеүен (80 мең айырым хужалыҡтың һәр ҡайһыһында кәмендә 5-әр кеше булған, тип иҫәпләгәндә) фаразлап була. Был иртә урта быуат дәүләттәре өсөн бик ҙур һан булып тора. Үҙәк власть берҙән-бер хаким ҡулында булып, башында иң йоғонтоло түрәләр, баш начальниктар, баш бәктәр йә иһә бейҙәр триумвираты торған бюрократик аппаратҡа таянған: "Улар дәүләтендә бөйөк командующий Хэси-бэй, тип атала, чиндары буйынса артабанғыларын Ацзюйшэ-би бэй, А-ми-бэй, тип йөрөтәләр, ошо өс кеше бергәләшеп идара итәләр". Уларҙың ниндәй титул биләгәнен билдәләп булмай, әммә ҡытайса "бэй" төркиҙәрҙәге "бей" (кенәз) дәрәжәһенә тура килә. Ете министрҙан һәм ун биш эш башлығынан дәүләттең үҙәк аппараты хасил була. Ун идарасы, күрәһең, ун өлкәгә тәғәйенләнгән наместник вазифаһын үтәгәндер. Ғәскәр менән етәксе-башлыҡтар һәм дагандар, йәғни, тархандар командалыҡ иткән.\nҠырғыҙҙарҙың хакимлыҡ итеүсе династияһы, легендар традицияға ярашлы, Бөйөк Төрки, Көнбайыш Төрки, Көнсығыш Төрки, Тюргеш һәм Хазар ҡағанаттары башында тороусы Ашин тоҡомо вариҫтарынан, тип ҡабул ителгән. "Чжоушу" һәм "Бэй ши" ҡытай хроникаларына индерелгән бер боронғо легендала Ашин тоҡомонан булған төрки ата-бабаларының береһе Нидулу шадтың ағай-энеләренән Цигу исемлеһе Афу (Абакан) һәм Гянь (Кем, Енисей) йылғалары арауығында батшалыҡ иткән. Ҡырғыҙҙар яҙмалы халыҡ була, улар төркиҙәрҙең рун тамғалы яҙмаһын ҡуллана, һәм Енисей йылғаһы үҙәнендә руник ташъяҙма ҡомартҡылары күпләп һаҡланып ҡала. Уларҙа хакимлыҡ итеүсе клан беҙгә билдәле булмаған сәбәптәр менән бәйле үҙҙәрен "барс тоҡомдары" тип атай, ә был Ашиндың тоҡомо инә бүренән башланыуы хаҡындағы легендаға ҡаршы килә:\n"Барс тоҡомонанмын, кешеләр ерендә\nШөһрәттән ләззәтләнеп туйманым.\nУҡ атҡанда мәргән инем мин.\nМал тапҡанда көслө инем мин.\nБалаларынан китте бүре мәңгегә.\nТашлама беҙҙе, Барс! О, ҡайғы беҙгә!\nБеҙ - Һомайҙан, беҙ - бейҙәр: тәү замандан\nЯугир булдыҡ ирҙәрҙән беҙ".\nҠырғыҙ дәүләте металлургия үҙәге була, ул Төрки ҡағанатын тимер һәм ҡорал менән даими тәьмин итеп тора. Тан империяһы заманындағы ҡытай географы Цзя Дань ҡырғыҙҙар тураһында шулай яҙған: "Һәр ваҡытта яҡшы тимер етештереп торалар, уны цзяша тип атайҙар. Туцзюэға (төркиҙәргә. - Ред. иҫк.) даими сығаралар. Был шул тимер инде. Ҡоралдарына ҡағылғанда, улар, әйтергә кәрәк, ҡалҡан, йәйә, уҡтар ҡуллана. Уларҙың аттары ҡорһаҡтарынан аяҡтарына тиклем ҡалҡан менән ҡапланған". Шуныһы ҡыҙыҡлы, ҡытайҙар улар хатта ки метеорит металын да эшкәртә икән, тип ышанған: "Уларҙың дәүләте алтын, тимер һәм ҡурғаш етештерә... Уларҙың дәүләтендә күк ямғырының тимере бар, уны бысаҡ һәм ҡылыс яһар өсөн йыялар, ул ҡәҙимге тимерҙән айырылып тора".\nҠырғыҙҙар, төркиҙәргә яһаҡ түләп тороусылар булһа ла, уларға буйһоноуҙы бик ауыр кисерәләр, һәм бер сығанаҡта хәбәр ителгәнсә, "тештәрен шығырлатып, үҙҙәре үс алыу мөмкинлеген көтәләр". Шулай ҙа боронғо төркиҙәрҙең Орхонда табылған ташъяҙмаларында уларҙың ҡағандары вафат булған саҡтарҙа Төрки ҡағанатына буйһонған халыҡтарҙың, шул иҫәптән ҡырғыҙҙарҙың да, ифрат ныҡ ҡайғы кисереүҙәре хаҡында бәйән ителә: "... Бёкле далаһы халҡы, табгач, тибетлылар, аварҙар һәм Рим, ҡырғыҙҙар, уч ҡурыҡандар, утыҙ татарҙар, ҡытай һәм татабтар, шул хәҙәре халыҡтар килеү менән ыңғыраштылар һәм иланылар: улар шул тиклем шөһрәтле ҡағандар ине".\nVII быуат башында, Бөйөк Төрки ҡағанаты тарҡалыу менән, ҡырғыҙҙар үҙҙәре күптән көткән мөстәҡиллеккә өлгәшә һәм Ҡытай менән туранан-тура бәйләнешкә инә, әммә, ҡытайҙарҙың башҡа дәүләттәргә ҡарата электән килгән сәйәси традицияһы буйынса, бындай мөнәсәбәттәр вассаллыҡ формаһында ҡала. Шулай ҙа бындай формат һәр саҡта ла ысынбарлыҡҡа тап килмәй. Шул уҡ Ҡырғыҙ дәүләте тик номиналь рәүештә генә Тан имперяһының вассалы булып һанала. Ҡытай министры Ли Дэ-юйҙың эш ҡағыҙҙары араһында уның ҡырғыҙ ханына ике яҡлы мөнәсәбәттәр тарихына ҡағылышлы хаты һаҡланып ҡалған: "Чжэнь-гуань (632 йыл) девизы аҫтындағы хакимлыҡтың 6-сы йылында Тай-цзун һеҙҙең ханығыҙға Ван И-хун тигән илсеһен тыныслыҡ урынлаштырыу приказы менән ебәрҙе. Чжэнь-гуань девизы аҫтында (648 йыл) хакимлыҡ итеүҙең 22-се йылында Һеҙҙең биләмәләр батшаһы шәхсән үҙе хаким һарайына килде. Тай-цзун уға һул ҡул почетлы гвардияның генерал чинын биреп, Цзянь-кунь өлкәһенең генерал-губернаторы вазифаһына тәғәйенләне. Тянь-бао (442-755 йй.) девизы аҫтында хакимлыҡ итеүҙең һуңғы йылдарына тиклем хаким һарайына яһаҡ түләү туҡтаманы.\nШулай итеп, хандың бабаһы шул ваҡытта уҡ беҙҙең дәүләтебеҙ шәфҡәтенә лайыҡ булды. Һеҙҙең дәүләтегеҙҙә әле иҫән ҡалған ҡарттар һис шикһеҙ ошо хаҡта һөйләйҙәрҙер, тип уйлайым. Мин бөйөк ниәттәрҙе ҡабул итәм һәм иҫке дуҫлыҡты дауам итергә уйлайым".\n(Дауамы. Башы 15-се һанда).\nЯҙылған: 30.04.20 | Ҡаралған: 134


Башҡортостан юлдаш телевидениеһының уңышлы проекттарының береһе «Башҡорт йыры» быйыл биш йыллыҡ юбилейын билдәләй\nОшо уңайҙан «Башҡортостан» дәүләт концерт залында 4-5 декабрҙә ҙур концерт үтә. Профессиональ йырсылар көс һынашҡан бәйге биш йыл эсендә халыҡ, эстрада йырҙарын башҡарыусылар араһында яңы исемдәр асты. Башҡортостан башлығы ярҙамында ойошторолған быйылғы конкурста ла 30-ға яҡын йырсы ҡатнашты. Кемдәр еңеүсе тип табылыр? Баһалама төркөм ағзалары кәңәш ҡорона йыйылды.\n«Башҡорт йыры» проекты биш йыллыҡ эшмәкәрлеге осоронда байтаҡ профессиональ йырсыларға ҡанат ҡуйҙы. Тәжрибәле баһалама ағзалары тәнҡите аша үтеп, лауреат исемен алыусылар әле лә ҙур сәхнәләр яулауын дауам итә. Йырсылар өсөн был проект сәнғәт училищеһы, йә академияһында алған белемдән тыш, өҫтәмә вокал мәктәбе булараҡ танылды.\nТап шуғалыр ҙа, йылдан-йыл яңы исемдәр асыуы менән дә ҡәҙерле был проект. Профессиональ йырсылар өсөн генә тиһәң дә, араларында үҙешмәкәрҙәр ҙә бар. Улар халыҡ йырҙарын дөрөҫ башҡарыу менән айырылып тора. Ғөмүмән, проектта ҡатнашыусылар быйыл да эстрада, ретро һәм халыҡ йырын башҡарыу буйынса һынау тотто. Һәр береһе үҙенсәлекле. Бигерәк тә йырсы башҡорт халыҡ йырын башҡарғанда асыла.\nБашҡорт йыры тәрән мәғәнәле, бай тарихлы. Оҙон көймө, эстрадамы, классик әҫәр булһынмы, иң элек халыҡсан булырға тейеш. Башҡорт үҙенең бар булмышын йөрәк түренән урғылып сыҡҡан моңға һала. Мәшһүр йырсылар Абдулла Солтанов, Флүрә Ноғоманова, Радик Гәрәев кеүек бик күп билдәле сәхнә оҫталары уны быуындан-быуынға лайыҡлы тапшыра. Ә «Башҡорт йыры» фестивале ҡатнашыусылары уларға алмаш тәрбиәләй тип әйтергә мөмкин.\n«Башҡорт йыры» проектының быйылғы еңеүселәре билдәләнде. Ә инде алтын ялатылған көмөш һынға лайыҡлы башҡарыусының исеме 4-се декабрь «Башҡортостан» дәүләт концерт залында үтәсәк Гала-концертта иғлан ителә.


Башҡортостан халҡы сираттағы рекорд ҡуйҙы | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n14 июня 2019 — 18:44 ГТРК «Башкортостан»\nХафизә Амантаева үҙ ырыуының нескәлектәрен өйрәнеп, түңгәүерҙәргә хас костюмдарҙы тәү башлап тергеҙә башлай һәм йәштәштәренә лә был оҫталыҡты өйрәтә.Ә бына төнъяҡ-көнсығыш башҡорттарының милли кейемдәренә тамбурлап сигеү хас. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының ҡалфаҡтары ла, алъяпҡыстары ла сәскәләр менән биҙәлгән.Һәр ырыуҙың милли кейеме бер-береһенән айырыла. Хәҙер күптәре уларҙың замансалаштырылған, әммә боронғо биҙәктәр һәм төҫтәр һаҡланып ҡалған. Замандаштарыбыҙ үҙҙәренең сағыу костюмдарын 4-се йыл рәттән ойошторолған Милли кейем парадында күрһәтте. Милли кейем парады быйыл халыҡ-ара статус алды. Башҡортостанда йәшәгән һәр милләт вәкилдәре һәм Конго, Колумбия, Вьетнам, Ҡытай, Төркиә, Үзбәкстан, Ҡырғыҙстан һәм башҡа ил халыҡтары костюмын кейгән студенттар тигеҙ сафтарҙа уҙҙы. Сарала бәләкәй балалар ҙа, өлкән апай-ағайҙар ҙа, йәштәр ҙә ҡатнашты. Парадтың иң йәш ҡатнашыусыһына бары тик йәш ярым, ә иң өлкәне быйыл 80 йәшен билдәләй. Быйыл парадта ҡатнашыусылар һаны йәнә артты. Теркәлгән коллективтар ғына 2 мең 700-ҙән ашыу, һуңынан парадҡа милли кейемдәге өфөләр ҙә ҡушылды. Рәсәй Башҡортостан телерадиокомпанияһының милли тапшырыуҙар алып барыусылары ла быйыл саранан ситтә ҡалманы, улар парадта заманса тегелгән милли күлдәктәрҙә үтте. Башҡортостанда 100-ҙән ашыу милләт татыу йәшәй. Тап ошондай сара бөтә халыҡтарҙы дуҫлаштыра һәм берләштерә. Милли кейем парады йылдан йыл киң билдәлелек яулай һәм халҡыбыҙҙың матур сағыу йолаһына әүерелде.


"Уматурман" төркөмө мәйетхана санитары һәм ди - джейҙан тора\n- Һеҙ мине уға ғашиҡ тип уйлайһығыҙмы Юҡ, әлбиттә! Эйе, ул миңә оҡшай, тик унан нығыраҡ оҡшаған актрисалар ҙа етерле к...\n- Беҙҙең ҡатын - ҡыҙҙарҙың уға оҡшарға теләге лә юҡ. Ауыр ыу түгел дә инде улар..\nӘле генә һеҙ үҙҙәренең төркөмөнә билдәле актрисаның исеме н ҡушҡан Владимир һәм Сергей Кристовскийҙың Ума Турман тураһындағы фекерен белдегеҙ. Үткән шәмбелә ағай һәм ҡусты\nӨфөлә концерт менән сығыш яһаны, концерт башланғанға тиклем\nжурналистар менән осрашырға ла ваҡыт тапты.\nКүренеүенсә, ябай рус егетенең билдәле киноактрисаға булғ ан мөхәббәт тарихы килеп сыҡманы. Бары тик Ума тураһында шая н йыр ғына - ул 2003 йылда Мәскәүҙе әсир иткән 15\nкомпозицияның иң сағыуылыр, моғайын, ә төркөмдөң ул ваҡытта\nкүңелгә ятҡан исеме булмай. Бер аҙ кәңәш ҡороп алғандан һуң\nтуғандар ошо исемдә туҡталырға ҡарар итә - шулай итеп "Уматурман" төркөмө барлыҡҡа килә. Хәйер, Владимир үҙе таныуынса, ул Квентин Тарантиноның музаһы менән осрашыуҙан б аш тартмай һәм иртәме - һуңмы был осрашыу барыбер буласаҡ ти п иҫәпләй, өҫтәүенә Ума үҙе лә Рәсәйҙә аҙашы барлығын белә. Бөгөн был егеттәр гастролдәр менән илде гиҙә, уларҙың "N\nҡалаһында" альбомындағы композициялар хит - парадтарҙың беренсе юлынан төшмәй, ә үҙҙәрен танымаған бер кеше бик аҙҙыр, моғайын.\nАғай менән ҡусты - өлкәне Сергей һәм кесеһе Владимир уңышҡа оҙайлы һәм төрлө юлдар менән килә.\n- Әммә беҙҙе сәхнәгә Земфира тартып сығарманы, бары тик беҙҙең Мәскәүҙәге тәүге сығышыбыҙ һеҙҙең яҡташығыҙҙың концертында булды, - ти Владимир. - Беҙҙең "Прасковья" йыры Земфираның күңеленә хуш килеүе асыҡланды, һәм бүләк\nсифатында - минең тыуған көнөм ине - иптәштәр Земаның минең\nменән бергә йырлауын һораған. Ҡурҡынысыраҡ ине, әлбиттә, әммә мин, әммә мин батырсылыҡ иттем һәм был турала үкенмәйем. Шул көндән алып аралашабыҙ. Һуңғы арала күрешкән юҡ, телефон аша һөйләшеп торабыҙ.\nХит - парадтар түбәһенә юл еңелдәрҙән булмай. 1998 йылда Владимир Мәскәүгә үҙенең тәүге демо - яҙмаһын алып килгәс, уға ҡыҫҡа һәм асыҡ итеп, йырҙарының "бармауын" белдерәләр. Володя Нижегородкаға кире ҡайта, быға тиклем ул ҡалала күп һөнәр алмаштырырға өлгөрә: иретеп йәбештереүсе була, үҙен эшҡыуарлыҡта һынап ҡарай, парикмахерлыҡҡа уҡый, хатта мәйетханала төнгө санитар булып та эшләй. Һәм, ниһайәт, кесе Кристовкий үҙе өсөн бары тик музыка менән генә аҡса эшләйәсәкмен тип ҡарар итә һәм музыка училищеһына уҡырға инә.\nСергей ул ваҡытта музыкаль ижад йәһәтенән ярайһы уҡ уңышлы эш алып бара. Ул ди - джей булып эшләй, үҙ төркөмөн төҙөй, Нижнийҙа уны беләләр. Әммә билдәлелек Кристовскийҙарға бергә эшләй башлағас килә. Клубтарҙа ике гитара менән сығыш яһап, улар бының тамашасыларға оҡшауын\nаңлай. Бер төн эсендә улар урындағы студияла демо - альбом яҙа һәм Мәскәүгә ебәрә...\nБөгөн ағалы - ҡустылы улар баш ҡалала йәшәй һәм яратҡан шөғөлдәрен дауам итә.\n- Тормошта беҙҙең мөнәсәбәттәр төрлөсә булды. Холоҡтар төрлөлөгө, йәш айырмаһы ла - биш йыл - үҙенекен иткәндер инд е, - тип һөйләй Володя. - Әммә бергә йәшәй башлағас - башта беҙ бер фатирҙа торҙоҡ - барыһы ла үҙ урынына ултырҙы һәм бе ҙ ысынлап та дуҫлаштыҡ.\nЖурналистар менән осрашыу ваҡытында улар ниндәйҙер шоу эшләргә, төрлө ҡыланыштар менән беҙҙе таң ҡалдырырға тырышманы. Өфө тураһында матбуғат конференцияһы геройҙары:"Б ында һеҙҙең барыһы ла тыныс", - тип үҙ фекерен белдерҙе.\nВладимирҙың ағаһына ҡарағанда асығыраҡ икәнлеге аңлашылды.\n- Ул хәбәр һатырға ярата шул, - тип көлә Сергей.\n- Юҡсы, беҙ бында һөйләшер өсөн килдек тә инде, - тип аҡл ана Владимир.\nДуэтта ул вокалист һәм текст һәм музыка авторы. Сергей аранжировкалар менән шөғөлләнә, бас - гитарала уйнай. Бөгөн\nКристовскийҙар икенсе альбомдары өҫтөндә эшләй, уның исеме әлегә сер булып ҡала. Презентация быйыл көҙ үтәсәк, тип вәғәҙә итә егеттәр.


Диниә назараты делегацияһы Иранға барасаҡ // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nДиниә назараты делегацияһы Иранға барасаҡ\n10:30, 22 ноября 2010 Сәйәсәт\n23 ноябрҙән 7 декабргә тиклем Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назараты делегацияһы Иран Ислам Республикаһына мәҙәни-танышыу сәфәре менән барасаҡ. Делегация составына республика ҡала һәм райондарының имам-мөхтәсибтары, шулай уҡ билдәле фоторәссамдар Рәмил Килмәмәтов һәм Ринат Әминев инә. Делегацияны БР мосолмандары Диниә назараты рәйесе урынбаҫары Руслан хәҙрәт Саяхов етәкләй.\n26 ноябрҙә Тегеранда Рәмил Килмәмәтовтың «Башҡортостан» исемле фотокүргәҙмәһе асыласаҡ, тип планлаштырыла. Иранға сәфәре барышында Рәмил Килмәмәтов менән Ринат Әминев ил тураһында фоторепортаж яһарға һәм уның нигеҙендә Башҡортостан халҡы өсөн фотокүргәҙмә әҙерләргә ниәтләй.\nДелегация етәксеһе Руслан хәҙрәт әйтеүенсә, был Башҡортостан мосолман руханиҙары делегацияһының Иранға тәүге сәфәре генә түгел. Бында улар Кум ҡалаһына барасаҡ, Рәсәй Илселеге вәкилдәре менән осрашасаҡ.\nТеги: дин, сәфәрҙәр


Ни өсөн беҙҙең йәмғиәттә, балаларҙы тәрбиәләү - ул ҡатын-ҡыҙ эше, тигән ҡараш урынлашҡан? Ир-ат фекеренсә, улар аҡса эшләргә тейеш, ә көнкүреш проблемалары һәм бала тәрбиәләү уларға ҡағылмай. Әммә был фекер менән һис тә килешеп булмай. Бала өсөн әсәй ҙә, атай ҙа кәрәк.\nБала тәрбиәләүҙә атай роле ҙур. Атай кеше бала өсөн һаҡсы, уны теләһә ниндәй бәләнән ҡотҡарыусы булып тора. Һәм быны бала үҙе ҡасан да бер аңлаясаҡ. Һорау тыуа, ә ата-әсәләр быны аңлар микән?\nЙыш ҡына атайҙар, айырыуса йәштәр, балаға аҙ ваҡыт бүлә, уларҙы нисек тәрбиәләргә белмәй. Шуға күрә улар, бала менән икәүҙән-икәү ҡалыуҙы, хәл итмәҫлек мәсьәлә тип ҡарай.\n- Ҡай бер йәш атайҙар баланы ҡулына алырға ҡурҡа, - ти акушер-гинеколог, "Яңы быуын" йәмәғәт ойошмаһы рәйесе, Өфө ғаилә клубы етәксеһе Илдар Зәйнуллин. - Шуға күрә улар бала тәрбиәләү бурысын ҡатын-ҡыҙға йөкмәтә. Ҡай берҙәре хатта баланың памперсын алмаштыра һәм йүргәктәрен йыуа белмәй. Ә ҡай саҡта ҡатын-ҡыҙҙар баланы атаһына ышанып ҡалдырûðа ºóðºà. Шуға ла күп атайҙар бала менән мөрәжәғәт итә белмәй.\n- Илдар, һеҙ "Йәш атай курсы" тигән телепрограмма алып бараһығыҙ һәм бик күп бәхетле атайҙар менән таныштығыҙ. Төп проблема ниҙә?\n- Атайҙар төрлө, берәүһенең бала ҡарау буйынса тәжрибәһе бар, икенсеһенең - аҙ. Мин бер үҙенсәлеккә иғтибар иттем: әгәр ата-әсә бер-береһен һәм үҙ балаһын ярата икән, уларҙа бала тәрбиәләү проблемаһы ла аҙ. Һәм, әлбиттә, бала үҫә төшкәс, атай кеше ҡыйыулыҡ күрһәтә башлай.\n- Әгәр әсә кеше берәй ергә китә ҡалһа, баланы атайға ышанып ҡалдырырға буламы?\n- Минең уйымса, була. Ҡатыным күптән түгел командировкаға китте, ә мин ике бала менән ҡалдым. Был минең өсөн имтихан булды, һәм уны мин уңышлы тапшырҙым. Әгәр бала имсәк йәшендә булмаһа, әлбиттә, башҡаларҙың да ҡулынан килә.\nӘйткәндәй, күптән түгел илдә йәш ата-әсәләр араһында һорау алыу үткәрелгән. Асыҡланыуынса, уларҙың 85 проценты атай кеше әсәй булмағанда һау-сәләмәт бала үҫтерә ала, тип һанай. Тимәк, бөтәһе лә атайҙан тора.\nЙәш атайҙар үҙ көсөнә ышанһын һәм балаға уларҙың иғтибары һәм хәстәре кәрәклеген аңлаһын өсөн, "БАШвестЪ-йәш" Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнө алдынан бала тәрбиәләү буйынса тәжрибәһе булған атайҙарға мөрәжәғәт итте.\nВасилий Кузнецов һигеҙ йыл инде биш баланы бер үҙе тәрбиәләй. Улар ҡатыны менән ике оло ҡыҙҙарын ҡыҙлыҡҡа алған, һуңынан Кузнецовтар ғаиләһендә ике ҡыҙ бала тыуа. Василийҙың ҡатыны малай тапҡанда үлә. Бар ауырлыҡтарға ҡарамаҫтан Василий яҙмышына зарланмай, балаларын бына тигән итеп тәрбиәләй, һәм, иң мөһиме, балалар уны ярата.\n- Әлбиттә, миңә 84 йәшлек әсәйем ярҙам итә, әммә ул йәшенә зарланмай, - ти Василий. - Антон тыуғас, оло ҡыҙҙàрым ярҙам итте. Улар хәҙер кейәүҙә, Себерҙә йәшәйҙәр. Минең ике ейәнем һәм бер ейәнсәрем бар. Уртансы ҡыҙҙарым мәктәптә уҡый. Таняға 16 йәш, ул унынсы синыфты тамамланы, Светаға - 14, һигеҙенсе синыфҡа күсте, ә Антон - өсөнсө синыфҡа.\n- Һеҙ бала тәрбиәләү тәжрибәһенә эйә...\n- Ҡыҙҙарҙы тәрбиәләү ауыр түгел. Әгәр ниндәй ҙә булһа проблема килеп сыҡһа, улар минең менән кәңәшләшә. Мин һәр ваҡыт уларға ярҙам итергә әҙер. Улар араһында сик юҡ. Антон да мине тыңлай, барыһын да аңлай. Әле ул баскетбол секцияһына яҙылды. Таня уға ярҙам итә. Балаларға бер тигеҙ ҡарайым, улар бер туған кеүектәр. Балалар үҙ-ара татыу. Ғөмүмән, балалар ата-әсәһен хөрмәт итергә тейеш.\n- Йорт эштәре нисек бүленә?\n- Ҡыҙҙар үҙҙәре йыйыштыра, ашарға бешерә, һауыт-һаба, кер йыуа. Антон да апайҙарына ярҙам итергә әҙер. Балалар бар эште белеп үҫә.\n- Дәүләт ярҙам итәме?\n- Һоранып йөрөргә яратмайым. Балалар өсөн йәйге лагерға бер нисә тапҡыр путевка алдым. Фатирға түләү өсөн льгота ҡалды, пенсия бирәләр. Шуға күрә бер ергә лә мөрәжәғәт итмәйем.\nБәләкәй баланы нисек тәрбиәләргә? "БАШвестЪ-йәш" ошо һорау менән бәхетле атай Альберт Сибаевҡа мөрәжәғәт итте. Уның ҡатынын, ғаиләлә икенсе бала тыуғас, эшкә саҡырғандар, шуға күрә Альберт бала тәрбиәләү менән шөғөлләнгән.\n- Беренсе бала менән декрет отпускыһында ҡатыным ултырҙы, - ти Альберт. - Әлбиттә, мин уға ярҙам иттем. 1998 йылда икенсе балабыҙ тыуҙы, дефолт, предприятиелар ябылды, мин эшһеҙ ҡалдым, шуға күрә ҡыҙым менән ултырҙым. Өсөнсө баланы тәрбиәләү еңелгә тура килде. Оло ҡыҙыма - туғыҙ, уртансыһына ете йәш ине. Улар беҙгә ярҙам итте, үҙҙәре ҡустыһына һөт йылытты, ашатты, саф һауала йөрөттө. Малайға хәҙер дүрт йәш. Балаларҙы бүлеп ҡарамағыҙ, уларға йөрәк йылыһын тигеҙ өләшегеҙ.


Республикала быйыл балаларҙың йәйге ялына ике миллиард һумдан ашыу бүленә\n3 Февраль 2020, 11:45\n2020 йылда балаларҙың йәйге ялын ойоштороуға 2,2 миллиард һум бүленә. Башҡортостандың мәғариф министры Айбулат Хажин «Мәғариф сәғәте» кәңәшмәһендә йәйге һауыҡтырыу кампанияһына әҙерлек барышы хаҡында һөйләне.\nБыйыл балалар ялын ойоштороу өсөн бюджет 2,2 миллиард һум тәшкил итә. Был уҙған йылға ҡарағанда 350 миллион һумға күберәк. Ул саҡта 400 мең самаһы уҡыусы ял итте. Башҡортостан ошо эште ойоштороу сифаты буйынса Рәсәйҙең өс алдынғы төбәге иҫәбенә инде, тип билдәләнә.\nМинистр шулай уҡ ғәмәлдәге учреждениеларҙа тәүлек әйләнәһенә эшләгән профилле балалар лагерҙарын булдырыу тәҡдимдәрен әйтте.\n«Беҙҙең заман лагеры» комплекслы белем-тәрбиә биреү программаһы Илеш районының «Орлёнок» лагерында тормошҡа ашырыла.\nРеспублика йыһан сменаһы «Аврора» таланттарҙы үҫтереү үҙәге булышлығында Башҡорт дәүләт педагогия университеты ҡарамағындағы «Аванте» физкультура-һауыҡтырыу үҙәгендә уҙғарыла.\nӨфө районының «Огонёк» лагерында «Ижади кешеләр» федераль проекты сиктәрендә Бөтә Рәсәй «Геройҙар иле» хәрби-тарихи лагеры ойошторола. Бынан тыш, быйыл республиканың барлыҡ мәктәп яны лагерҙарында профилле сменалар барлыҡҡа килә.\nРеспублика Башлығы Радий Хәбиров йыл әйләнәһенә эшләгән туғыҙ төп профилле лагерҙың юл картаһын әҙерләргә ҡушты.


Шумерҙар — Башҡорт Википедияһы\nБ. э. т. XLV быуат\nб. э. т. 1900\nЭшнуннанан Адорант. Б.э.т. 2750—2600 йылдар\nШумерҙар (шум. sag-gig-ga «ҡарабаштар») — боронғо Көньяҡ Месопотамияның шумер телендә һөйләшкән халҡына фәнни әҙәбиәттә бирелгән атама; кешелек тарихындағы тәүге цивилизацияларҙың береһе — Тигр һәм Евфрат үҙәнендә цивилизация барлыҡҡа килеүҙе ғәҙәттә шумерҙар менән бәйләйҙәр. Был милли төркөмдөң барлыҡҡа килеүе һәм шумер теленең туғанлыҡ бәйләнештәре ҙур тарихи проблеманың бер өлөшө булып тора, фәнни әҙәбиәттә ул «шумер проблемаһы» тип йөрөтөлә.\n«Шумерҙар» этнонимы — Месопотамияның шумер телендә һөйләшкән боронғо семит булмаған халҡын билдәләү өсөн ҡулланылған фәнни абстракция. «Шумерҙар» үҙҙәрен күршеләрендәге семит төркөмөнә ҡараған аккадтарҙан аныҡ айырмай: тегеләре лә, былары ла үҙҙәрен «ҡарабаштар» (шум. sag-gig-ga, аккад.ак. șalmat qaqqadim) тип йөрөтә. Атама боронғо ассирий батшаларының «Шумер һәм Аккад батшаһы» тигән титулындағы ил атамаһынан алынған. Месопотамияның семит телле халыҡтары — аккадтар, бабилдар һәм боронғо ассирийҙар — үҙҙәренең телен «аккад теле» тип йөрөткәс, икенсеһен тикшеренеүселәр баштан уҡ «шумер теле» тип, ә ул телдә һөйләшеүселәрҙе «шумер» тип атап алып киткән.\nШумерҙарҙың сығышы ҡатмарлы ғилми проблема һанала. «Шумер мәсьәләһе» XIX быуат аҙағында Ф. Вайсбах тарафынан күтәрелә. Башта күп тикшеренеүселәр «шумер тәүватанын» эҙләү менән мәшғүл була. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр уны Ғәрәбстанда (У. К. Лофтус), Эламда (Г. Франкфорт, Э. Перкинс) булған тип һанай, ҡайһы берәүҙәр Хараппа цивилизацияһы менән бәйләй.\nXX быуат уртаһынан шумер проблемаһын тикшереүселәр лингвистика өлкәһенә ныҡлап инеп китә. Башлыса шумер теленең генетик бәйләнештәрен эҙләү менән булалар. Телдең ике тапҡыр боҙолоуға дусар булыуы эҙләнеүҙәрҙе ҡатмарлаштыра: беренсенән, шумер шына яҙыуы уның өсөн бөтөнләй ят булған аккад теле аша сиселгән, икенсенән, аккад теле үҙ сиратында уға туғанлығы булмаған башҡа телдәр, атап әйткәндә боронғо грек теле аша сиселгән. Шумер телен Евразияның күп телдәре менән бәйләгән гипотезалар ҡуҙғатыла, әммә уларҙың береһе лә дөйөм танылыу алмаған.\nШумерҙар үҙҙәре мифтарында кешелектең тәүватаны тип Дильмун утрауын атай, уның тасуирламаһында алтын быуаттың һәм юғалтылған йәннәттең архетипик һыҙаттары бар. «Дильмун» топонимы тарихи осор текстарында ла осрай һәм хәҙерге Бахрейн менән бәйләп ҡарала, ләкин Бахрейндағы месопотам табылдыҡтары шумер табылдыҡтарынан йәшерәк. Икенсе яҡтан, һуңғы ваҡыттағы геологик һәм археологик тикшеренеүҙәр плейстоцен дәүерендә Фарсы ҡултығы Һинд океаны һыуҙары менән баҫылғанға тиклем уның урынында бик ҙур оазис (Gulf Oasis тигән исем бирелгән) булғанлығын ишаралай, әммә материал етешмәгәнлектән параллелдәр үткәреү әлегә мөмкин түгел.\nШумер теле — агглютинатив тел, һүҙ үҙгәртеү һәм һүҙ яһалыу аффикстар ҡушыу юлы менән башҡарыла (башҡорт телендәге кеүек). Агглютинация урал, алтай, филиппин, дравид телдәренә, басктар теленә, ҡайһы бер индей телдәренә һ.б. хас. Ҡылым актанттарын кодлаштырыу стратегияһы буйынса шумер теле эргатив булып тора, йәғни уның грамматикаһында, номинатив төҙөлөшлө телдәргә хас булғанынса, субъект менән объектты ҡаршы ҡуйыу түгел, ә агенс (эш-ғәмәлде башҡарыусы) менән пациенсты (эш-ғәмәлде йөрөтөүсе) ҡаршы ҡуйыу өҫтөнлөк итә. Был үҙенсәлек кавказ халыҡтары, бурушаски, баск, папуас, австралий, чукот-камчат, эскимос-алеут, индей телдәренә хас. Фонология бик дөйөм һыҙаттарҙа ғына тергеҙелгән. Исем кластарға бүленгән, һан (1 берлек һәм 6 күплек), килеш (бөтәһе 9) һәм эйәлек категорияларына эйә булған. Ҡылымдың зат, һан, класс, төр, һөйкәлеш һәм ориентация категориялары булған. Һөйкәлештәр һаны 12 булған. Шумер телендә һүҙҙәр тәртибе — SOV (эйә — тултырыусы — хәбәр). Ике диалект булғаны билдәле: эме-гир һәм эме-саль.\nХәҙерге тикшеренеүселәр Түбәнге Месопотамияла убейдҡа тиклемге дәүерҙә (йәғни б.э.т. VI—V мең йыллыҡтарҙа) кеше йәшәүен шик аҫтына алмай; әммә бында йәшәүселәр араһында шумерҙарҙың ата-балалары булғанмы-юҡмы икәнлеген асыҡлау әлегә мөмкин түгел. Яҡынса VI мең йыллыҡтан төбәктең Үҙәк һәм Үрге Месопотамиянан, бәлки, Эламдан һәм Көнсығыш Урта диңгеҙ буйынан килеүселәр тарафынан алыныуын раҫлаған дәлилдәр табылған.\nУбейд осоронда (сама менән б.э.т. V мең йыллыҡ — IV мең йыллыҡтың башы) Түбәнге Месопотамия иҡтисади күтәрелеш кисерә. Ирригация ҡулланыла, ауыл хужалығы дәррәү үҫә, халыҡ һаны йылдам арта. Убейд заманындағы Түбәнге Месопотамия халҡының этник составы асыҡланмаған, әммә ерле халыҡ араһында шумерҙарҙың ата-бабалары булыуы ла бик ихтимал.\nУрук осоронда (б.э.т. IV мең йыллыҡ) үҫеш дауам итә. Тикшеренеүселәрҙең күбеһе был ваҡытта Түбәнге Месопотамияла шумерҙар йәшәгәнлегендә шикләнмәй. Урук — халколитик убейдҡа алмашҡа килгән бронза быуаты мәҙәниәте. Шумер цивилизацияһының төп зонаһында дәүләтселек нигеҙҙәре һалына. Б.э.т. III мең йыллыҡ башына шумер цивилизацияһы формалаша.\nАртабанғы Тәүге династиялар осоро (яҡынса б.э.т. XXVIII—XXIV быуаттар) — шумер цивилизацияһының сәскә атҡан сағы. Ул Түбәнге Месопотамияла Ки-Энги[р], Шумер үҙе) һәм Ки-Ури (һуңынан — Аккад) өлкәләрен биләй. Билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында урук колонияһы йәшәүҙән туҡтай, һәм шумерҙарҙың Ки-Уриҙан төньяҡтараҡ булыу-булмауы бәхәстәр предметы булып тора. Иртә династиялар осоронда Түбәнге Месопотамия бер-береһе менән һуғышыуҙан туҡтамаған ҡала-дәүләттәрҙән йәки номдарҙан тора. Ур менән Урук — Шумерҙың (Ки-Энги), Киш Ки-Уриҙың мөһим үҙәге була. Йәйрәп ятҡан Лагаш номы айырым әһәмиәткә эйә була. Иртә династия осороноң ахырына Шумер менән Ки-Ури номдарының күбеһе Лугальзагеси хакимлығы аҫтында берләшә. Әммә аккад ихтилалы был конфедерацияны тарҡата.\nБорон замандарҙан шумерҙар эргәһендә көнсығыш семиттар йәшәй. Уларҙың Түбәнге Месопотамияға килеү шарттары һәм ваҡыты тулыһынса асыҡланмаған. Көнсығыш семиттар Шумерҙа (Ки-Энги) әҙ һанлы, ә Ки-Уриҙа байтаҡ була. Беҙҙең эраға тиклем XXIV быуатта Ки-Уриҙа Аккад батшалығы барлыҡҡа килә, уның хакимдары ла, халҡы ла семит була. Аккадтар Шумерҙың ҡала-дәүләттәрен буйһондора. Аккад батшаларының ихтилалдарҙы баҫтырыуы һәм халыҡты ҡырыуы һөҙөмтәһендә Шумер мәҙәниәте һүнә. Беҙҙең эраға тиклем XXII быуатта Шумер менән Аккад ерҙәре Урҙың III династияһы аҫтында берләштерелә, уның батшалары шумер мәҙәниәтен тергеҙә. Шуға ҡарамаҫтан, ошо осрҙа Ки-Енгир халҡының әүҙем семитлашыуы күҙәтелә: аккад теле аралашыу мөхитенән шумер телен йылдам ҡыҫырыҡлай.\nУрҙың III династияһы державаһы ҡыйратылғас, Шумер менән Аккад ерҙәре амориҙар ҡулына эләгә. Артабан был территория Бабил батшалары тарафынан буйһондорола. Беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡта шумерҙарҙың аккадтар һәм башҡа этник төркөмдәр менән буталыуы һөҙөмтәһендә бабил халҡы барлыҡҡа килә.\nШумер мәҙәниәте Яҡын Көнсығыштағы күп халыҡтарҙың мәҙәниәте үҫешенең нигеҙен тәшкил итә.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Шумерҙар&oldid=818684 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 17:35 7 июль 2018 үҙгәртелгән.


“Кроношпан” тирәләй ығы-зығы нигеҙһеҙ” » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » “Кроношпан” тирәләй ығы-зығы нигеҙһеҙ”\n“Кроношпан” тирәләй ығы-зығы нигеҙһеҙ” 15.11.2013 // Йәмғиәт\nРәсәй Президентының Контроль идаралығы һәм Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле аппараты Өфө эргәһендә “Кроношпан” заводын төҙөүҙең нигеҙлелеген тикшерҙе. Ревизорҙарҙың сәфәре бына бер нисә ай инде объектты төҙөүгә ҡаршы сығыш яһаған граждандарҙың күп һанлы мөрәжәғәттәренә бәйле. Тулы хоҡуҡлы вәкил аппаратына хәлде контролгә алырға ҡушылды. “ФедералПресс. Приволжье” хәбәрсеһе менән әңгәмәлә Михаил Бабич ошо хаҡта һөйләне.\n— Тикшереү Президенттың Контроль идаралығы менән Тулы хоҡуҡлы вәкил аппараты тарафынан үткәрелде. Ул башланғанға тиклем үк бөтә идара итеү ҡарарҙары ҡабул ителгәйне инде, — тине М. Бабич. — Мин үҙем республикаға барып, завод төҙөүгә әҙерлектең ойошторолоуын ҡараным, етәкселәрҙең докладын тыңланым. Халыҡтың инициатива төркөмө белдергән дәғүәләр буйынса фекер алыштыҡ. Улар күп йәһәттән нигеҙле тип танылды. Тикшереү башланғанға тиклем объектты төҙөү буйынса эш туҡтатып торолдо.\nМәсьәләне ҡарағандан һуң уның һөҙөмтәләре тураһында Рәсәй Федерацияһы Президентына хәбәр иткәс, тейешле күрһәтмә алдыҡ, әле уны үтәйбеҙ. Ил Президентының күрһәтмәһе проектты техник-иҡтисади нигеҙләүҙе, дәүләт һәм экологик экспертизаны үҙ эсенә алған махсус документтар әҙерләүҙе күҙаллай. Формаль яҡтан экспертиза талап ителмәй, шулай ҙа был осраҡта ул мотлаҡ үткәреләсәк. Бынан тыш, Башҡортостан Республикаһындағы власть органдарына завод төҙөү һөҙөмтәһендә хоҡуғы һәм мәнфәғәте сикләнәсәк граждандар менән ярашыу процедураһы үткәрергә ҡушылды. Ошондай сараларҙы тормошҡа ашырғандан һуң ғына эште башлау хаҡында ҡарар ҡабул итергә мөмкин.\nМинең бойороғома ярашлы, Аппарат, Башҡортостан Хөкүмәтенең хоҡуҡ һаҡлау һәм контроль-күҙәтеү органдары хеҙмәткәрҙәре ингән махсус эш төркөмө төҙөлдө. Был төркөм дәүләт башлығының күрһәтмәһен үтәү мәсьәләләрен тулыһынса контролдә тотасаҡ. Бөгөн “Кроношпан” заводын төҙөү тирәләй айырым сәйәсмәндәр тыуҙырған ығы-зығы нигеҙһеҙ. Ҡарарҙар ҡабул ителгән, улар мотлаҡ үтәләсәк. Булмаған проблеманы күтәрергә, республика власына тап төшөрөргә, бының менән милли республиканың социаль-иҡтисади үҫешенә бәйле эштең ыңғай һөҙөмтәләрен шик аҫтына ҡуйырға маташыуҙың ысын мәғәнәһендә кире эҙемтәгә килтереүе ихтимал. Быға юл ҡуйырға ярамай. Кешеләргә ярҙам итеү теләге бар икән, бының өсөн республикаға килеп, хәлде урында баһаларға кәрәк. Әгәр ҙә инде “яңғырауыҡлы” белдереүҙәр артында, кешеләрҙең мәнфәғәтен иҫәпкә алмайынса, арзан сәйәси дивиденд алыу теләге торһа, быны яуапһыҙлыҡ һәм ҙур хәүеф тип атарға кәрәк.