Сетевое юлын " сетевой бизнеста, уңыш | Бизнес Яңалыклары, Мәҡәләләр Донъя Сайт.Эш биттәр | GVMG - Донъя Вирусный Маркетинг Төркеме\nБизнес Яңалыклары, Мәҡәләләр Донъя Сайт.Эш биттәр > Реклама > Сетевое юлын " сетевой бизнеста, уңыш\nФорумдар, төркөмдәре, таҡта, һәм петли; улар,?барлыҡ синонимы өсөн онлайн урындарҙа һауа торошона ҡарата онлайн селтәре. Ҡайһы бер тулыһы менән дәүләт, унда һәр кем теләсә ниндәй ала кикоть буйынса һылтама, уҡырға хәбәрҙәр һәм әгәр улар яғында ярдам, ә улар бары прячется. Уларҙың ҡайһы берҙәре талап итә әүҙем ҡатнашыу һәм башҡалар яҙыу талап итә ағзалары алдында ҡатнаша ала. Был онлайн-форумдар, төркөмдәре, йоҡа таҡта йәки петли хаҡ менән айырыла инеүе сайттар шул, тип, унда бер ни ҙә лә тормай селтәрендә әлеге сайттар. Уларҙың ҡайһы берҙәре актив, ҡайһы бер сонные. Ҡайһы бер ҡаты бизнес өсөн онлайн темалар смежными; ҡайһы бер күп мөмкинлек бирә ВЗ (Темалар Офф) һәм социаль хезмәттәшлекнең. Бар Форумдар ла темалар мыслимый: Эшмәкәрле, Халыҡ-ара онлайн-бизнес, Һаулыҡ ҡатнаш өлкәләрендәге, Технология, Копирайтор, Веб-Дизайнерлар, Эш өйлә әниләр, Программисттар, Финанстар, Менән eBay, Соискателгә, Интернет-Маркетинг, Языусылар, Уйлап табыусылар, һәм шулай уҡ виртуаль ярамсылары, рәт-рәт саҡ оцарапать өслөгө, ?ң унда икенсе бөтә донъя пәрәүездәй. Тайм-менеджмент күнекмәләр беренсел булырға тейеш әһәмиәткә эйә ҡатнашында интернет-форумдар. Һеҙ бик еңел буласаҡ проточной һәм сәғәт тоторға һәм сәғәт онлайн элемтәләрҙе айға һалыу ҙа айырым-айырым кешеләр менән, улар онлайн рух-бизнес, әммә һеҙ упустить реаль мөмкинлеге алырға ҡайһы бер башкарылды, эш ырамлы! Менән онлайн яғынан бизнес, бар ике өлкә, һеҙ ҡарарға тейеш элек ҡарағанда катнашырга цикле. Ул,?гел изге булырға селтәре фикерләр онлайн эшлекле кешеләр. Әгәр һеҙ?тағы бер ҡат веб-дизайнер, болтать башҡа дизайнер. Һеҙ ярҙам итергә һәм бер-береһенә ярҙам итергә. Әгәр һеҙ?реги булһа ла башлай, белә аласыз-се профи. Түгел?т застрять булһа ла, , рәт-рәт тосковать менән үҙенә бындай. Һеҙ,?тағы бер ҡат йыйынмай булырға бик уңышлы омтыла алға этәрергә үҙ хеҙмәттәрен дизайны башҡа дизайнерлар. Бына шунда ала баланс. Поп был таҡта, тикшереү яңы хәбәрҙәр мәнфәғәттәрен, rss йәки һорауҙарға яуап бирергә, шуның менән бергә кайтырга йай сыкманы. Шуның менән бергә күсергә төркеме, улар ярлы һеҙҙең хеҙмәттәр йәки продукция. Кем һеҙҙең маҡсатлы базар һәм улар унда тоскуют? Шунда. Тапшырыу юл ҡуймау: Түгел ходите был форумдар менән берҙән-бер маҡсаты кәлғәләре төркөмендә. Һеҙ,?булырмын оброшен на ухо бейек тау башына менергә кәрәк аласыз миғәт, әгәр был һеҙҙең берҙән-бер маҡсаты. Кешеләр эшләргә ярата, бизнес, кешеләр менән, улар беләләр һәм уларға ышаналар ? йә булмаһа, иң бәләкәй тигәндә, эйә булһа ла тураһында ишеттем. Әгәр һеҙ?күптән түгел атарға омтыла үҙ уҡыу-уҡытыу планына, төркөмдә мәктәбе тыуған ата-аналар һәм ябай усталяе, изрыгать үҙ һатыу итеү рэп буйынса барлыҡ доска ул саҡта кайт ожидай, һеҙ,?тағы бер ҡат пускает кем дә булһа онлайн селтәре. Ул,?ң селтәре ? беркасан реклама. Һезгә төзөргә кәрәк башҡа раппорт ?псих?. Шунан ғына булһа, кәрәклеген улар яҡшы белә, кем булһа ла үҙ коллегаларына-септиков эйә булған һәм махсус күнекмәләр йәки продукттың, угадайте, кем улар?быйыл беренсе сакырам? Һеҙ надеть, был?ң һеҙ. Башта тикшерегә " MSN, Гугл, Яу, МЕНӘН AOL, һәм Райз. Эсендәге бар тиерлек өзләгән һәм меңләгән рәт-рәт төркөмдәре сезне көтә. Эшләтеп селтәр индереү юлын " сетевой бизнеста бөгөн уңыш! Сетевое юлын " сетевой бизнеста, уңыш\nКатегория: Реклама, [object Window], Дизайн, Менән eBay, Эшкә сос, Эшмәкәрле, Финанстар, Иҫәнлек-һаулыҡ, Стажер, Халыҡ-ара, Эш, Хакимлығы, Маркетинг, БЫЛ MSN, Селтәр йыһаздарын, Продукт, Продукттары, Ярҙам итергә, Мәсьәлә, Алыш-биреш, Сервис, Социаль, Шуның кеүек уңышһыҙ, Технология, Хезмәткәрләре, Бөтә Донъя Буйынса, Яу Тегтар: реклама, булыу, мәҡәләләр, бизнес, компания, дизайн, менән eBay, электрон китап, эшкә сос, эшмәкәрле, Финанстар, белешмә, иҫәнлек-һаулыҡ, идея, идеялар, стажер, халыҡ-ара, эш, ғүмер, хакимлығы, баҙар, маркетинг, сит ил аҡсаһы, был MSN, селтәр йыһаздарын, онлайн, онлайн маркетинг, мөмкинлектәр, посттар, Продукт, продукттары, программа, программирование, подвиг, ярҙам итергә, ярҙам итеү, алға, Мәсьәлә, бай кеше, куркынысы, алыш-биреш, мәктәп, сере, сервис, хеҙмәттәре, социаль, программалар менән тәьмин итеү, шуның кеүек уңышһыҙ, төп фекер, технология, өгөт-нәсихәт биреү, утарға, эш, хезмәткәрләре, эш, бөтә донъя буйынса, [object Window]\nҮрге Узнайте 2 Киңәштәр итергә һеҙҙең яңы финанс йылына иң отошло әле!\nБЫЛ КӨСӘЙТЕЛГӘН GARUANTEE СТОЯЩИЕ\nБелешмә Неоновый Вовеки\nШул Тиклем Өй Бизнес Ала Якларға Сезне-Се Торлаҡ Позор\nНисек Файдаланырга Планы\nПоворотные өстәлдә һәм поворотные этаптары\nНисек онлайн мауығыу уйындары тотоп тороу ярҙам итә "Әл-Каида"\nӨй Бизнес Карьера ‘ Эш Өйлән\n‘Включение’ йәки ‘ҡеүәт алыу?’\nФайҙаланып, Офф-Лайн Маркетинг Өсөн Арт Һабағын Уҡытыу Сайтынан\nРеклама Технологиялары – Һеҙҙең Асыҡланған Ома\nЭзлибез ышаныслы тәьмин итеүселәр аҙыҡ-түлек, тип фондовая\nЗадумывались Бармы, Һеҙ Һатыу Тураһында Мода\nДелая Карьера Өлөшөндә Ҡарарҙары 1\nКонсультациялар эшкә урынлашыу мәсьәләләре буйынса компанияһына’s " сервис.\nУнда Йәшәй Башлағас, Һеҙ Будете Пенсияға?\nҺайлағанда Исемен компания\nРубежная ағзалары һеҙҙең ғаилә телисез икән, эшләргә өйлән


Бормалы булһа булһын, тик һуңғыһы булмаһын\nҮҙ һөнәренә һәр кем төрлөсә килә. «Газпром трансгаз Өфө» йәмғиәте магистраль газ үткәргестәрҙең Сибай линия етештереү идаралығы водителе Рәмил Сәфәрғәле улы Кәримов, бала саҡ хыялын тормошҡа ашырып, үҙ ғүмерен юлдар менән бәйләй.\nРәмил Кәримов бөтә малайҙар кеүек үк бала саҡтан техника менән ҡыҙыһынып үҫә. Мәктәпте тамамлағас та, водитель һөнәрен үҙләштереү маҡсатында, Юлдыбай һөнәрселек училищеһында белем ала.\nХеҙмәт юлын Матрай урта мәктәбендә водитель булып башлай. Унан Тыуған ил алдындағы бурысын үтәп, әрме сафында йөрөп ҡайтҡас, «Башҡорт» совхозында, ауыл дауаханаһында, сауҙа өлкәһендә эшләй. Ҡайҙа ғына хеҙмәт итһә лә үҙ һөнәренә тоғро ҡала.\n1996 йылдан алып ул «Газпром» йәмғиәтендә «КамАЗ» машинаһы водителе. Бында эшләү дәүерендә үҙен тик яҡшы яҡтан ғына күрһәткән. Автотранспорт цехы начальнигы Дмитрий Сергеевич Волков әйтеүенсә, Рәмил Сәфәрғәле улы яуаплы һәм тәртипле эшсе. Коллегалары ла уны ихтирам итә. 20 йыл эшләү дәүеренең 10 йылы алыҫ тарафтарға рейстарҙа йөрөп үткән тиһәң дә хата булмаҫ.Тырыш водителгә былтыр өр-яңы техниканың асҡысын ышанып тапшырғандар.\n—Эшемде яратам. Әлбиттә, водитель һөнәре иғтибарлылыҡ талап итә. Үҙең өсөн генә түгел, пассажирҙарың, тейәлгән йөгөң өсөн дә яуап бирәһең. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, һәр рейсҡа күтәренке күңел һәм яҡшы кәйеф менән сығырға тырышам. Күберәк Өфө яҡтарына йөрөйбөҙ. Ошонда эшләгән дәүерҙә бөтөн Башҡортостанды урап сыҡтым, башҡа ерҙәрҙә лә булырға тура килде. Шулай ҙа үҙебеҙҙең тыуған төйәккә тиңләшерҙәй ерҙәр юҡ. Яратҡан эшең, өйҙә һағынып көтөп тороусы кешең булһа, шул инде тормоштоң йәме, ошо үҙе бәхет. Йырҙағыса: «Юлдар, юлдар, бормалы булһа булһын, тик һуңғыһы булмаһын»,—тип Рәмил Кәримов машинаһына ултырып киләһе рейсҡа юлланды. Хәйерле юлдар теләйек уға!


Ейәнсурала милли көрәш буйынса "Үҫәргән батыры - 2022" ярышы булып үтте\n27 Апрель , 16:30\nБөгөн "Салауат" физкультура-сәләмәтләндереү комплексында милли көрәш буйынса "Үҫәргән батыры - 2022" бәйгеһе булып үтте. Был ярыш быйыл "Наркотиктарға - ЮҠ!" девизы аҫтында районыбыҙҙың өс мәктәбенән, Күгәрсен районы уҡыусылары командаһын һәм физкультура-сәләмәтләндереү комплексына көрәш секцияһына йөрөүсе үҫмерҙәрҙе берләштерҙе.\nШуныһы әһәмиәтле - быйыл "Үҫәргән батыры" бәйгеһе тарихында беренсе тапҡыр ҡыҙҙар ҙа көс һынашты.\n25 кг башлап 70 кг һәм унан да ауырыраҡ категорияларҙа 70-ләп ҡатнашыусы булды.\nҺөҙөмтәлә, мәрәйҙәр һаны буйынса Муйнаҡ мәктәбе көрәшселәре беренсе урынға сыҡты, таҙларҙар - - икенсе һәм иҙелбәктәр өсөнсө булды.


Йылдың иҡтисади һөҙөмтәләрен барлағанда әлегә рәсми рәүештә үткән туғыҙ айға ғына йомғаҡ яһау мөмкин - Bash.News\nЙылдың иҡтисади һөҙөмтәләрен барлағанда әлегә рәсми рәүештә үткән туғыҙ айға ғына йомғаҡ яһау мөмкин\nЙылдың иҡтисади һөҙөмтәләрен барлағанда әлегә рәсми рәүештә үткән туғыҙ айға ғына йомғаҡ яһау мөмкин https://bash.news/news/87319_jyldy_itisadi_mtlren_barlaanda_leg_rsmi_resht_tkn_tuy_aja_yna_joma_yaau_mmkin\n30 дек 2018, 23:57\nФедераль ҡаҙнасылыҡ мәғлүмәттәре буйынса, октябргә тиклем республиканың тупланма бюджеты былтырғынан З9 39 545,9 миллиард һумға күберәк йыйылып 198 198 996 миллиардҡа еткән. Сығымдар 160 160 875,2 миллиард һум тәшкил иткән. Йәғни, ҡаҙна 38 миллиард һумға профицит менән башҡарылған. Йәлеп ителгән инвестициялар кәмеп 99 миллиард һум менән баһаланған.\nХалыҡтың кеше башына тура килгән уртаса килеме 30 мең ярым\n30 522,0 һумға еткән. Уртаса хеҙмәт хаҡы иһә 2 меңгә артып 32 мең 847 һум күләмендә һаҡланған. Уртаса пенсия 12829 һумға тиклем күтәрелгән.\nБыйылғы йылдың иң шау-шыулы ваҡиғаһы, халыҡта ризаһыҙлыҡ тыуҙырғаны ла шул пенсия йәшен арттырыу булғандыр. Хөкүмәт менән йәмәғәтселек араһында оҙайлы бәхәстән һуң уртаҡ фекергә киленде. Һөҙөмтәлә ирҙәр 65 йәштә, ә ҡатындар 60 та хаҡлы ялға китәсәк.\nТөбәктә халыҡ һаулығын хәстәрләү республика етәкселегенең иғтибар үҙәгендә. Ташламалы һәм бушлай дарыуҙар өсөн федераль һәм төбәк бюджетынан 2 миллиард һум аҡса бүленгән.Әммә тағы ла 500 миллион һум аҡса етмәүе күҙәтелә. .\nЭксперттар билдәләүенсә, һирәк ауырыу менән сирләгән һәр пациентҡа медицина препараттары өсөн йылына уртаса 10 миллион һум аҡса бүленә. Препараттар ҡиммәт, әммә улар сирлеләргә ваҡытында барып етергә тейеш. Рәсәйҙә орфан ауырыуҙары менән 17 меңдән, Башҡортостанда -434 кеше интегә. 2019 йыл башынан һирәк ауырыуҙарҙың бер-нисә төрөнә дарыуҙар өсөн федераль бюджеттан сығымдар бүленәсәк.\nӘммә онкологияға ҡағылышлы проблемалар ҙа киҫкен йүнәлеш ала. Яман шеш менән интегеүселәр сәғәттәр буйы сираттарҙа ултырырға мәжбүр. Уларҙың ҡайһы берҙәре хатта тейешле медицина ярҙамын алмайынса яҡты донъя менән хушлаша. Республика етәксеһе был өлкәлә эштәрҙе көйләргә һәм ауырыуҙарға йөҙ менән боролорға кәрәклеге хаҡында белдерҙе.\nРадий Хәбиров, Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы: “Люди не могут попасть в больницы неделями, а потом умирают. Это преступление, Еще и совесть должна быть. Такое понятие есть”.\nЯңы төҙөлөсәк туғыҙ ҡатлы онкология диспансеры яман шеш менән интегеүселәрҙе заманса медицина ярҙамы менән тәьмин итеү мәсьәләһен бермә-бер яҡшыртасаҡ тип көтәлә. Яңы бина дауаланыуға сираттарҙы кәметәсәк, ауырыуҙар менән шығырым тулы палаталарҙы һәм коридорҙарҙы бушатырға мөмкинлек бирәсәк.\nТәбрик Ниғмәтуллин, төҙөлөш компанияһының баш инженеры: “Беренсе өсөнсө ҡаттарҙа поликлиника, икенсеһендә- маммограф, томограф, рентген ҡорамалдары. 4-9 этажға тиклем 240 койкаға иҫәпләнгән палаталар”.\nӘммә дауаханаларҙан етмәүенә,табиптарҙың йөше олоғая барыуы, уларҙы алмашҡа килеүселәр кәмеүе лә көнүҙәк мәсьәлә. Айырыуса төпкөлдәрҙә белемле медицина белгестәре етмәй. Түбән эш хаҡы һәм торлаҡ мәсьәләһе төпкөл ауылдарға медицина белгестәре ҡайтыуын тотҡарлай.\n"Земский доктор" программаһы буйынса эшкә ҡайтыусылар ҙа барлыҡ төбәктәрҙә лә уңышлы эшләп китә алмай. Миҫалға Иглин район дауаханаһын килтереү ҙә етә. Бында һуңғы ике йылда ғына 20 -ләп медицина белгесе эштән киткән. Быйыл ауыл һәм бәләкәй ҡалаларға ҡайтҡан йәш белгестәрҙе социаль яҡлауға өҫтәмә рәүештә 50 миллион һум аҡса йүнәлтелгән. Бынан тыш хакимиәт башлыҡтарына районға эшкә ҡайтҡан табиптарҙы социаль торлаҡ менән тәьмин итеү һәм һәр яҡтан ярҙам күрһәтеү бурысы ла йөкмәтелде.\nРадий Хәбиров, Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы: “Не стоит отмахиваться от проблемы.... И все ваши старания, поверьте, будут вознаграждены здоровьем ваших земляков”.\nКиләһе йылдан Рәсәйҙә "Ауыл фельдшеры" федераль маҡсатлы программаһы ла эшләй башлауы һөйөнөслө хәбәр. Уға ярашлы федераль ҡаҙнанан 36 миллион һум аҡса бүленәсәк. Программала атнашыусыға 500 мең һум күләмендә пособие түләнәсәк. Фельдшер үҙ участкаһында кәмендә 5 йылдан ашыу эшләргә тейеш буласаҡ. Төбәктә 100 фельдшер -акушер пунктына 400 ашыу белгес талап ителә.Фаптар иҫке. Күп осраҡта тәү медицина фельдшерҙың үҙ эшен яратыуы, Гиппократ антына тоғро ҡалыуы арҡаһында ғына йәшәй. Фельдшер Артур Хәбибуллин медицинала осраҡлы кеше түгел. Ул ғаилә династияһын дауам итә. Уның ҡарамағында Миәкә районының Родниковка һәм Ҡорманай ауылдарында йәшәгән 1061 кеше. Олоһо -кесеһе уға күҙ терәп тора.\nӘ бына Бөрө медицина училещеһын тамамлаған Артур Сәйетов Балтас районының Тутағас фапын етәкләйәсәк. Йәш белгес "Ауыл фельдшеры" программаһында ла ҡатнаша.\nАтрур Сәйетов, Балтас районы үҙәк дауаханаһының Тутағас ауылы фельдшер-акушер пункты мөдире: “Ҡатнашам, беҙҙең ғаилә өсөн был бик яҡшы форсат”.\nРеспубликала 2064 фельдшер-акушерлыҡ пункты иҫәпләнә. Уларҙың 70 процент самаһы авария хәлендә. Күптәрендә канализация үтмәгән,һыу ташыла, мейес яғыла. Ә утыҙ йыл элек төҙөлгәндәренә бер тапҡыр ҙа капиталь ремонт та үтмәгән.\nМәҙинә Биктимерова, Миәкә районы үҙәк дауаханаһының Яңы Ишле фельдшер-акушер пункты мөдире: “Ҡорамалдар юҡ, капиталь ремонт үмәгән”.\nӘммә иҫке фаптар урынына алмашҡа модуллеләре ҡоролоуы һөйөнөслө хәл. Төпкөлдәрҙә уларҙы асыу -ауыл кешеләрен заманса медицина ярҙамы менән тәьмин итеүҙе яңы баҫҡысҡа күтәрәсәк. Был технология ярҙамында ай эсендә яңы бина ҡорорға мөмкин. Уңайлы шарттарҙа табип тәүге ярҙам күрһәтә, тейешле процедуралар ҙа эшләй ала. Модулле фаптарҙы тәүге пациенттар баһалаған да инде.\nБынан тыш республика бюджетынан ярты миллиардтан ашыу һум аҡса заманса медицина ҡорамалдары менән йыһазландырылған 172 ашығыс ярҙам каретаһы аллыуға йүнәлтелгән. Федераль бюджеттан бүленгәненә 23 тиҙ ярҙам машинаһы ҡайтарылды.\nЯһалма тын алыу, электрокардиограф,ингалятор, ҡандағы шәкәр кимәлен үлсәү аппараты, ҡул йыуыу өсөн кран, тәгәрмәсле каталка Заманса йыһазландырылған был автомашиналар тәгәрмәсләе дауахананы хәтерләтә.\nХалыҡты социаль яҡлауҙа хеҙмәт хаҡын арттырыу мөһим урын алып тора. Май айынан 9 489 һум тәшкил иткән минималь эш хаҡы күләме йәшәү минимумы менән тигеҙләштерелде. Ил Президенты указына ярашлы 1 майҙан хеҙмәт хаҡы 11 163 һумға тиклем артты. Рәсәҙең Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығынан белдереүенсә, был үҙгәреш иҡтисадтың бюджет тармағында эшләгән -1,6 миллион, реаль секторҙағы-1,4 миллион хеҙмәткәргә ҡағылды. Минималь эш хаҡы күләмен йәшәү минимумына күтәреү өсөн федераль һәм төбәк бюджеттарынан 40 миллион һумға яҡын өҫтәмә аҡса бүленде. Яңы йылдан минималь эш хаҡы 117 һумға,11163 -11280 һумға күтәреләсәк тип көтөлә. Шулай уҡ 15 % урал коэффициенты ла өҫтәләсәк. Хеҙмәткә түләү асыҡ һәм конверттарҙа булмаясаҡ.\nҮткән йылдың тағы ла бер мөһим социаль темаһы алданған иғәнәселәр мәсьәләһе. "Серебряный ручей", "Новобулгаково", "Миловский парк"та тотҡарланған төҙөлөш бәләһе. Улар бөтәһе лә башҡалаға яҡын урынлашҡан. Төҙөүсе ойошмалар халыҡтың ышанысын аҡламаны.\nЯңы йылдан төҙөлөштә ҡатнашыу фатир һатып алыусылар өсөн хәүефһеҙ буласаҡ. Экскроу иҫәптәр асыу-төҙөлөштә ҡатнашыусыларҙың аҡсаларын һаҡлап ҡалырға булышлыҡ итәсәк. Төҙөлөшкә һалған аҡсалар төҙөүсе ойошмаға түгел, ә банктың махсус иҫәбендә ятасаҡ. Был аҡсаларҙы төҙөүселәр йортто тулыһынса файҙаланыуға тапшырғас ҡына аласаҡ, ә төҙөүсе ойошма банкрот тип иғлан ителгән осраҡта, аҡсалар тиненә тиклем иғәнәселәргә ҡайтарыласаҡ. Өфөлә бындай система буйынса беренсе йорт төҙөлөшө башланған да инде.\nМәктәп автобустары паркы ла яңыртыла.Төбәктә бөтәһе 1289 мәктәп автобусы иҫәпләнгән. Уларҙың 55 авария хәлендә булыу сәбәпле, ҡулланылмай. Ун йылдан ашыу йөрөгән автобустар мәктәп маршруттарынан алына. Быйыл райондарға 217 яңы газель һәм Паз автобустары ҡайтарылды. 40 000 ашыу мәктәп уҡыусыһын 1200 тәжрибәле водитель белем усағына ташый. Балаларҙы йөрөтөүсенән тәжрибә лә талап ителә. Водительдәрҙең стажы 10 йылдан да кәм булмаҫҡа тейеш.\n2018 йылда төбәк мәктәптәренә 183 автобус алынған, уларҙың 88 һигеҙенә сығымдар федераль бюджеттан бүленгән. 2019-сы йылда иһә тағы ла яңы 170 автобус алыныу күҙаллана.\nБашҡортостан Хөкүмәте күрһәтмәһенә ярашлы, йыл тамамланыуға республика мәктәптәренә барлығы 129 яңы автобус ҡайтарыласаҡ. Бының өсөн төбәк ҡаҙнаһынан өҫтәмә рәүештә 242 миллион һум аҡса бүленде. Әлеге ваҡытта мәктәптәр автбустар менән 98,8 процент тәьмин ителгән. Яңы уҡыу йылынан был күһәткес 100 процент тәшкил итергә тейеш.\nБашҡортостанда юл һалыу һәм ремонтлауға 21,9 миллиард һум йүнәлтелә\n15:12, 16 июл\nУчалы районында шәхси инвестор яңы элеватор төҙөй\n16:09, 12 июл\nХалыҡ-ара балалар уйындарын ойоштороу 4 миллиард һумға төшкән\n13:04, 10 июл


Өфө бөтә Рәсәй Хәтер автоуҙышында ҡатнашыусыларҙы ҡаршы ала // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nӨфө бөтә Рәсәй Хәтер автоуҙышында ҡатнашыусыларҙы ҡаршы ала\n14:52, 23 июля 2015 Йәмғиәт\nӨфө бөтә Рәсәй Хәтер автоуҙышында ҡатнашыусыларҙы ҡаршы ала Фото: Олег Яровиков\nӨфө «Диңгеҙҙән диңгеҙгә тиклем» бөтә Рәсәй хәтер автоуҙышында ҡатнашыусыларҙы ҡаршы ала. Улар баш ҡалаға шәмбе, 25 июлдә, килеп етәсәк. Өфөнөң йәштәр сәйәсәте комитетынан хәбәр итеүҙәренсә, көндөҙгө сәғәт 3-тә Еңеү паркында Мәңгелек утҡа сәскәләр һалыу тантанаһы уҙа. Артабан Сергей Полонскийҙың «1941-1945 йылдарҙағы ете бөйөк һуғыш» китабының исем туйы була. Автор китаптарын ҡала китапханаларына тапшырасаҡ.\n«Диңгеҙҙән диңгеҙгә тиклем» хәтер автоуҙышы 22 июндә Кронштадтан старт алды. Ҡатнашыусылар 37 ҡалала булырға ниәтләй. Владивостокка барып етеп, 2 сентябрҙә Санкт-Петербургҡа кире ҡайтасаҡтар, унда Икенсе донъя һуғышының тамамланыуы уңайынан митинг үтәсәк.\nАкцияның маҡсаты — совет яугирҙәренең Бөйөк Ватан һуғышындағы ҡаһарманлыҡтары тураһында хәтерҙе һаҡлау, герой-ҡалалар һәм хәрби дан ҡалаларының немец-фашист илбаҫарҙарын еңеүҙәге ролен яҡтыртыу.\nӨфөлә сараны «Рәсәй офицерҙары» йәмәғәт ойошмаһы, баш ҡаланың йәштәр сәйәсәте комитеты һәм Йәштәрҙе патриотик тәрбиәләү үҙәге ойоштора.


Башҡортостанда уртаса айлыҡ эш хаҡы – 17865 һум // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБашҡортостанда уртаса айлыҡ эш хаҡы – 17865 һум\n9:33, 14 февраля 2012 Иҡтисад\nБашҡортостанда уҙған йылдың ғинуар-ноябрендә бер хеҙмәткәрҙең уртаса айлыҡ эш хаҡы 2010 йылдың ошо уҡ осоро менән сағыштырғанда 13 процентҡа артҡан һәм 17865 һум тәшкил иткән. Был Рәсәй буйынса уртаса эш хаҡының 78 проценты.\nШул уҡ ваҡытта эш хаҡының үҫеш темпы бөтә Рәсәй буйынса уртаса күрһәткестән 0,7 процентҡа юғарыраҡ. Ил буйынса дөйөм алғанда хеҙмәт хаҡы 12,3 процентҡа артҡан.\nКисә «Башинформ» агентлығында үткән матбуғат конференцияһында БР хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры урынбаҫары Әлфир Саҙретдиновтың хәбәр итеүенсә, яҡынса мәғлүмәттәргә ярашлы, 2011 йыл йомғаҡтары буйынса уртаса айлыҡ эш хаҡы 18427 һумға етәсәк.\nШул уҡ мәлдә, 2011 йылдың ғинуар-ноябрендә ысынбарлыҡтағы эш хаҡы 2010 йылдың ғинуар – ноябренә ҡарата республикала 103,4 процент тәшкил иткән. Рәсәй Федерацияһында был күрһәткес 103,3 процентҡа тиң.\nТеги: хеҙмәт баҙары, эш хаҡы, йомғаҡтар


Полина-Ғәйшә » «Йәшлек» гәзите\nГазета "Йәшлек" » Махсус биттәр » Полина-Ғәйшә\nКешене ризыҡ йөрөтә, тиҙәр. Шулайҙыр, бына мин дә һеңлем менән ҡайҙалыр ер аяғы ер башында ятҡан, тик тарих дәреслектәре буйынса ғына таныш булған мөһабәт пирамидалар илендә булып ҡайттым.\n...Ҡыҙыл диңгеҙ буйында урынлашҡан Хургада ҡалаһының дүрт йондоҙло “Рома” отеле беҙҙе хәстәрлекле хужа кеүек ҡаршы алды.\nҺау кешегә ун көн нимә инде? Төрлө ергә экскурсияға йөрөү, урындағы халыҡтың тормош-көнкүрешен күҙәтеү, көн һайын эҫе ҡомда ҡыҙыныу, диңгеҙҙә катерҙа йөҙөү, дельфиндарға һоҡланып, ығы-зығы килеү – барыһы ла матур бер төш кеүек онотолмаҫ тәьҫораттар ҡалдырҙы.\nШуға ҡарамаҫтан, тыуған яғымды, ауылымды, балаларымды юҡһынып та өлгөрҙөм һәм тиҙҙән үҙ илебеҙгә юлланасағыбыҙҙы тойоу ғына күңелгә тыныслыҡ тойғоһо килтерә ине.\nБына беҙ юлда. Һау бул, бөйөк фирғәүендәр иле!\nЛәкин был сәйәхәтемдән иҫемә төшкән һайын күңелемде борсоған, йөрәгемде һыҙлатҡан мәңге сиселмәҫ сер, мәңге бөтмәҫ уй алып ҡайттым.\n...Моңһоу йөҙлө, зәңгәр күҙле йәш ҡатынды Ҡыҙыл диңгеҙ буйындағы пляжда осраттым. Пляж ҡала кешеләре һәм туристар өсөн айырым билдәләнеп, диңгеҙгә тиклем сетка менән бүлеп ҡуйылған. Ҡыҙыҡһыныусан балалар, йәштәр ике яҡҡа ла инеп-сығып йөрөй. Туристар яғында халыҡ мыжғып тора. Иғтибар итәм: сетка аръяғында көн һайын ике йәштәр тирәһендәге ҡыҙы менән йәш ҡатын күренә. Ҡатын һыу инмәй, ҡыҙы менән көн үткәрә. Эргәһендәге өҫтәлгә төрлө һут, емеш-еләк ҡуя ла, янындағы кешеләргә лә бик иғтибар бирмәй, күккә ҡарап уйланып тик ята. Ә ҡыҙыҡайҙың бер ҡайғыһы юҡ, йүгерә, көлә-шаяра, уйнай. Көн дә ошо хәл ҡабатлана.\nШулай ҙа бер көн түҙмәнем, диңгеҙ ситенән генә ялан аяҡ һыу кисеп, сетканы урап, яндарына барҙым. Русса һүҙ ҡуштым, иҫәнләшеп, һөйләшеп киттек. “Русса һәйбәт һөйләшәһең, һин ҡайҙан?” – тип һораным. “Мин Украинанан”, – тине ҡатын.\n– Иптәшең менән эшкә килдегеҙме? – мин һаман ҡыҙыҡһыныуымды дауам итәм. “Юҡ, иптәшем бындағы, ул – ғәрәп”, – тип яуап бирҙе йәш ҡатын. Ҡыҙыҡһыныуым артты, ләкин артабан һорашырға баҙнат итмәйем. Үҙенең һөйләүен көтәм. Күренеп тора: ҡатын кешеләр менән аралашыуға һыуһаған. Артабан ул, ысынлап та, һорағанымды ла көтмәй, үҙенең яҙмышын бәйән итергә тотондо.\n– Мин медицина университетын тамамлаған йылда төркөмдәш дуҫтарыбыҙ менән, туристик юллама алып, Мысырға килдек. Көн һайын автобуста төрлө ергә экскурсияға алып йөрөнөләр. Мин тәүге көндө үк иң алдағы ултырғысҡа ултырҙым. Аһ, белһәм икән был урындың яҙмышымды хәл итәсәген! Автобус йөрөтөүсе, был урындың гидтыҡы икәнлеген әйтеп, мине иҫкәртте. Урынымдан тороп китергә булғайным, гид егет: “Торма, торма, ултыр, мин баҫып барам”, – тигәс, алда ултырып, тирә-яҡты күҙәтеп барырға яратҡас, кире ултырҙым. Егет менән ара-тирә һөйләшеп, аралашып барҙыҡ. Ҡайтҡанда ул миңә урынын тәҡдим итте, үҙе, йәнәшәмдә баҫып, тағы ла һөйләшә-һөйләшә килдек. Мине фотоға төшөрөп алды.\nИртәгәһенә пляжға төшһәм, кисәге егет мине күреп, иҫәнләшеп ҡалды. Уға әллә ни иғтибар итмәнем, үҙемә карауат алып, һөйрәй генә башлағайным, егет йүгереп килеп, карауатты уңайлы түбәлек аҫтына ҡуйып, йүгереп китеп тә барҙы. Таҫтамал алырға барайым тиһәм, уны ла үҙе үк алып килде.\n– Бөгөн иптәшем урынына бында булам, иртәгә һеҙҙең менән Ҡаһирәгә барам, – тип тағы ла бүтән эштәре менән йүгереп китеп тә барҙы.\nҠаһирәгә төнгө сәғәт 2-лә ҡуҙғалырға тейеш инек. Беҙ иптәш ҡыҙым менән йыйынып сығырға булғайныҡ, ишектә – ҡыңғырау. Асһам, икебеҙгә ике сәскә бәйләме тотоп, баяғы егет тора! Ул үҙен, Мостафа, тип таныштырҙы ла беҙҙе эйәртеп сығып та китте.\nУрыным хәҙер билдәле инде. Мин ултырам, Мостафа янымда баҫып килә. Төрлө һорау бирә, мин уларға яуап бирәм.\nБыл көн шулай үтеп китте. Беҙҙе башҡаса экскурсияға алып йөрөмәнеләр. Мостафа көн дә беҙҙең янда урала. Иптәштәремде лә танып бөттө.\nҮҙем дә аңламай ҡалдым: ҡайһы арала был ғәрәп егете миңә шул тиклем яҡын булып китте? Ҡайһы арала ул оҡшай башланы? Һәр хәрәкәте, һәр һүҙе үҙенә килешеп тора. Мин инде уның тураһында күп нәмә беләм: Мостафа армияға барған, институт тамамлаған, уңышлы ғына эшләп йөрөй. Ауыл малайы, ғаиләләрендә һигеҙ бала, ул иң өлкәне, туғандары өсөн үҙен яуаплы тоя. Шуға ял көндәрендә лә эшләй. Кис клубта кисәләрҙе лә ойоштороусы, үҙе бик матур бейей.\nҠайтырға дүрт көн ваҡыт ҡалғас, Мостафа, бөтөн иптәштәремде аптыратып, ғәләмәт ҡыйыулыҡ эшләне – ул миңә тәҡдим яһаны!\n– Уйла, һиңә өс көн ваҡыт, – тине ул. Ә мин уйланым-уйланым да, үҙем дә аңламайым, риза булдым да ҡуйҙым! Әле лә башым етмәй: нисек риза булдым, нисек бында ҡалдым?\nӘсәйемдәргә, бер йыл эшләп ҡайтам, тинем.\nМостафа мине ауылдарына алып ҡайтты. Уларҙың телен аңламайым, улар – мине. Ата-әсәһе риза, сөнки уларҙан ҡалым һораусы юҡ. “Беҙҙең дингә күсәһеңме?” – тигән һорау ғына булды. Ул турала беҙ Мостафа менән аңлашҡайныҡ инде. Өс йылһыҙ миңә илемә ҡайтырға ярамағанын да әйттеләр.\nШулай итеп, ғәрәп килене булып, иптәштәремдән айырылып тороп ҡалдым.\nАтайым – уҡытыусы, әсәйем – табип. Мин – уларҙың яңғыҙ ҡыҙҙары. Улар менән телефондан һөйләшеп торабыҙ. “Эшкә төштөм”, – тигән булам. Бер йылдан һуң ғына, ҡыҙым Оля тыуғас, бар ҡыйыулығымды йыйып, әсәйемә кейәүгә сығыуым, ҡыҙым тыуыуы тураһында әйттем. Ул телһеҙ ҡалды. Биргән тәүге һорауы: “Ҡыҙың ниндәй төҫтә?” – булды. “Аҡ йөҙлө, зәңгәр күҙле”, – тигәс, “Аллаға шөкөр”, – тип ҡуйҙы.\nҠыҙыма дүрт ай тигәндә, әсәйем килеп төштө. Бергәләп ҡәйнәмдәргә барҙыҡ. Ике ҡоҙағый, бер-береһен аңламаһа ла, бүләктәр бирешеп, йылы хистәр менән айырылышты. Әсәйемдең уйы ҡыҙым менән мине алып ҡайтыу ине. Уның ниәтен белгәс, Мостафа миңә шундай итеп ҡараны: уның күҙҙәрендә сикһеҙ һағыш та, өмөт тә сағыла ине. Уға төбәлдем һәм уны ҡалдырып китә алмаҫымды аңланым. Әммә һыр бирмәҫкә тырышып: “Өс йылдан һуң ҡайтам, бәлки, кире килмәҫмен”, – тигәс, әсәйем тынысланып ҡайтып китте. Үҙе Мостафаны оҡшатты.\nБыйыл миңә егерме биш йәш тула, икенсегә әсәй булырға йыйынам, бергә йәшәүебеҙгә лә өс йыл була. Әммә хәҙер тыуған илемә юл ябыҡ. Килһә, әсәйем генә килә алыр. Украинамды телевизорҙан ҡарап хайран ҡалам, ундағы хәл-ваҡиғаларға ышана алмайым. Хәҙер унда мин йәшәгән йорт юҡ, урынында – ҡара күмер, емереклектәр... Әсәйемдәр икенсе ҡалаға күсеп киткән.\nМостафа ла хәҙер тыуған илемә ҡайтыуыма ҡырҡа ҡаршы. Китһәң, һин Оля менән китерһең, мин улым менән ҡалырмын, ти. Икеһен дә ебәрһәм, кире килмәй ҡуйырҙар, тип ҡурҡалыр инде. Әле ҡулыма ла алмаған улымды нисек ҡалдырып китермен инде, тип тә бошонам.\nМостафаның кәңәшен тотоп, ҡайтып йөрөмәҫкә лә уйлайым, әммә ҡайһы саҡта түҙә алмаҫтай булып китәм. Хәҙер әсәйем дә бик саҡырмай, юл төшһә, тағы үҙем барып сығырмын, ти.\nҠайнымдарҙың да Оляны ебәргеләре килмәй. Улар ҡыҙымды бик ярата. Мостафа ла Оля өсөн үлеп тора, уны үҙе йыуындыра, кейендерә.\nОля минең өсөн генә Оля, уның ысын исеме Мәрйәм, ә мин Полинанан Ғәйшәгә әйләндем. Тормошобоҙ иркен, Мостафа аҡсаны күп таба, шулай ҙа фатирыбыҙ юҡ, түләп торабыҙ. Мостафа көнө-төнө эштә, беҙҙең янда бик һирәк була, күп ваҡыт ҡыҙым атаһын күрмәй ҡала, һағына. Көн үтмәй, шуға ошонда киләбеҙ. Ауылға барыр инек, унда минең менән аңлап һөйләшеүсе юҡ. Ҡыҙым ике телде лә аңлай, атаһы менән тик ғәрәпсә һөйләшә, ә минең менән – русса. Тиҙҙән Оля миңә ғәрәпсә өйрәнергә ярҙам итер, тип ҡайһы саҡта үҙемде йыуатам. Күп уйланам, уйланырға ваҡыт етерлек. Хатта ҡайһы мәлдәрҙә, Олямды ла онотоп, уйҙар диңгеҙенә сумам да тертләп китәм. Минең йәнемдең бер киҫәге – Олям бар бит әле бында, тип үҙемде үҙем тынысландырам. Ауылға барырға йыйынһаҡ, Мостафа бүләк иткән ғәрәп ҡыҙҙары кейгән матур ебәк күлдәгемде кейеп барам. Минең шулай кейенеп барыуымды ҡәйнәм дә бик оҡшата. Беҙ барып инһәк, ни биреп, ни ҡуйырға белмәй өтәләнеп китә.\nЙыш ҡына атай-әсәйемде уйлайым, уларҙы күҙ ҡараһылай ғына итеп үҫтергән яңғыҙ ҡыҙҙарынан яҙҙырыуыма ҡайғырам. Бала сағымды һағынып, уйланып, күҙ алдарымдан үткәрәм. Атайымдың мине яратып күккә сөйөп алыуы, әсәйемдең наҙлап ҡына көн һайын оҙон сәстәремде үреп, матур таҫмалар бәйләп ҡуйыуы иҫемә төшә. Улар мине киләсәктә балалар табибы итеп күрергә теләй ине. Ә бына нисек килеп сыҡты.\n– Һин яңғыҙһың, беҙҙең балаларыбыҙ күп буласаҡ, – ти Мостафа.\nУл миңә ҡарата бик иғтибарлы. Өйҙә сағында бөтә эште лә үҙе башҡарырға тырыша. Ҡайтһа, бүләкһеҙ ҡайтмай – мине алтынға күмде. Тик мин биҙәүестәргә бик ҡыҙыҡмайым. Ике ут араһында йәшәгән кешегә алтын ни ҙә, баҡыр ни.\nҒаиләләрендә иң ҙуры булғас, Мостафа бөтә эште лә белә. Бик тәмле итеп ғәрәп ризыҡтарын әҙерләй. Өйҙә лә бөтә мәсьәләне үҙе хәл итә. Уға ҡайһы ваҡыт, шаяртып: “Һин минең өсөн дә уйлайһың, хатта миңә уйларға ла урын ҡалдырмайһың”, – тим.\n– Шулай кәрәк, һин борсолоп йәшәргә тейеш түгелһең. Минең өсөн иң ҡәҙерле, иң яҡын кеше – һин. Алла бүләге бит һин миңә, – тип яуап бирә.\nМостафа үҙе лә – минең өсөн иң яҡын кеше. Уны ҡалдырып китә алмам кеүек, мин Мостафаһыҙ тормошомдо хатта күҙ алдына ла килтерә алмайым.\nПолина бер аҙға тынып ҡалды. Мин уны ауыр уйҙарынан арындырыр өсөн Мостафаның туғандары тураһында һорашам. Ҡатындың һөйләгәндәренән түбәндәгеләрҙе аңланым.\nУның өс ҡустыһы бар: Мәжит, Мөхәммәт, Мөждәбә. Ике бәләкәс ҡустыһы уҡый алмаған, сөнки уҡыу түләүле. Малайҙар белем ала алмаһа, армияға ла бармай, эшләргә мәжбүр икән. Өлкән ҡустыһы армияла, ике бәләкәйен Мостафа отелгә официант итеп урынлаштырған. Бер-береһенә ял биреп, алмашлап эшләп йөрөйҙәр. Ғаиләлә барыһы ла бик егәрле, эш яраталар. Аталары ла бик аҡыллы, уңған кеше.\nБында ер алыуы ауыр, шуға ла Мостафаның атаһы малайҙарына өйҙө үҙҙәренекенә өҫтән ялғап, ҡатлап, һәр береһенең өйөнә тыштан инмәле итеп эшләй икән. Бер ул ғына түгел, ер ала алмаған бөтә кешеләр шулай итә, имеш. Өйҙө тыш яҡтан матурлап тормайҙар, йәшәр мөйөш булһа еткән, тип иҫәпләйҙәр. Мал тоталар, ер эштәре менән булалар. Һеңлеләре әсәләре менән өй эсендәге эштәрҙе башҡара.\n– Һеҙгә мин бик өйрәнеп киткәйнем, ҡайтып китһәгеҙ, ҡыйын булыр инде. Әсәйем кеүек яҡын күреп өлгөргәйнем. Мостафаға ла һөйләнем һеҙҙең турала. Ул да осрашырға теләгәйне, килеп сыҡманы, иртәгә яңы туристарҙы ҡабул итә, килә алмай, – тип ҡуйҙы беҙгә ҡайтырға ике көн ҡалғас Полина. – Үҙем иртәгә тағы килермен, һеҙҙең менән хушлашып ҡалырмын.\nЛәкин иртәгә лә, унан һуңғы көндә лә Полина күренмәне. Бәлки, ул дауаханаға улын табырға киткәндер?\n– Ҡайҙа ғына йөрөһәң дә, ҡыҙың хаҡына, тыуасаҡ улың хаҡына, Мостафаң хаҡына, ата-әсәң хаҡына иҫән-һау бул инде, – тип уйланым, самолетҡа инеп ултырғас та. – Һиңә мин бер ниндәй кәңәш тә бирә алманым. Хоҙай сабырлыҡтар ғына бирһен инде, Мостафаң менән тиң йәшә, бәхетле бул! – тип доға ҡылдым.\nХуш, Полина-Ғәйшә, хуш, Оля-Мәрйәм! Хуш, Мысыр! Тыуған иленән ситтә зарыҡҡан Полинаға, зинһар, миһырбанлы бул, бөйөҡ пирамидалар иле!


Өфөлә Ураҙа байрамы айҡанлы 2016 йылға мосолман календары донъя күрҙе // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nӨфөлә Ураҙа байрамы айҡанлы 2016 йылға мосолман календары донъя күрҙе\n14:44, 15 июля 2015 Мәҙәниәт\nӨФӨ, 2015 йыл, 15 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.\nӨфөлә Ураҙа байрамы айҡанлы Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәте 2016 йылға мосолман календарын сығарҙы. Яңы баҫма дини кешеләр өсөн тәғәйенләнгән. Уның авторҙары — Сәләхетдин Суҡбаев, Ғәлиә Ғәлимова, Фирҙәүсә Бикташева, Әлфиә Илекәева.\nКалендарҙа аят һәм сүрәләрҙең ғәрәпсә яҙылышы, транскрипцияһы, мосолман даталары күрһәтелгән. Баҫма өсөн материалды мөфтөй Нурмөхәмәт хәҙрәт Ниғмәтуллин әҙерләгән. Календарҙа мосолман байрамдары, Ай менән Ҡояшҡа бәйле астрономик мәғлүмәт, намаҙ уҡыу ваҡыты хаҡында яҙмалар урын алған. Йыйынтыҡ исламдың әхлаҡи ҡиммәттәрен, йолаларҙы пропагандалай.\nМосолман календары 10 мең дана тираж менән баҫылған. Уны нәшриәт магазиндарында һатып алырға мөмкин.\nТеги: китап сығарыу,дин,китап нәшриәте


Аҡсалар нисек тотонола? | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nАҡсалар нисек тотонола?\n14 октября 2015 — 15:15\nБөгөн контроль-иҫәп палатаһында ауыл хужалығын техник һәм технологик камиллаштырыу өсөн бүленгән дәүләт сығымдарын дөрөҫ файҙаланыу һөҙөмтәләре ҡаралды. Унда Башҡортостандың ауыл хужалығы министрлығы, машина-трактор станциялары эшмәкәрлеге тикшерелде. Докладта билдәләнеүенсә, предприятиелар субцидия алыу шарттарын үтәмәй, техниканы һөҙөмтәле файҙаланмай. Тармаҡта башҡа проблемалар ҙа бар. Ауыл хужалығы министрлығы белгестәре иһә улар менән ризалаша һәм киләсәктә мәсьәләләрҙе хәл итергә вәғәҙә итә.


Был аҙнала Башҡортостанда ҡышҡы һауа торошо хөкөм һөрәсәк // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБыл аҙнала Башҡортостанда ҡышҡы һауа торошо хөкөм һөрәсәк\n10:55, 20 октября 2014 Йәмғиәт\nБыл аҙнала Башҡортостанда ҡышҡы һауа торошо хөкөм һөрәсәк Фото: Олег Яровиков\nӨФӨ, 2014 йыл, 20 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.\nБыл аҙнала Башҡортостан территорияһында һыуыҡ һауа торошо өҫтөнлөк итәсәк – төньяҡ-көнбайыштан әүҙем циклон ҡыш алды күренештәренең киң спектрын һәм температураны килтерәсәк.\nРәсәй Гидрометеорология үҙәгенең мәғлүмәттәре буйынса, 20 октябрҙән һауа температураһы республика буйынса көндөҙ плюс биш градустан юғарыраҡ күтәрелмәйәсәк, төндә урыны менән минус биш-ете градусҡа тиклем төшәсәк.\nШулай уҡ был көндәрҙә төндә синоптиктар һалҡын һауа торошон күҙаллай, көслө ҡар ҡатыш ямғыр яуасаҡ, урыны менән ваҡытлыса ҡар ҡаплаясаҡ. Сымдарға һәм ағастарға епшек ҡар йәбешеүе, боҙлауыҡ булыуы ихтимал. Башгидромет мәғлүмәттәре буйынса, уртаса көндөҙгө һауа температураһы республика буйынса 3-6 градус тәшкил итәсәк.\nҠыҫҡа ваҡытлы йылытыу шаршамбы, 22 октябрҙә, көтөлә, көндөҙ — 6 градус йылы, төндә — минус бер градусҡа тиклем.\nҮҙгәреүсән һауа торошо аҙна аҙағына тиклем дауам итәсәк. Йома һәм ял көндәрендә термометр бағанаһы иң түбән күрһәткестәргә тиклем төшәсәк. 24, 25 һәм октябрҙә төндә ете-һигеҙ градусҡа тиклем һыуытасаҡ, көндөҙ шулай уҡ һыуыҡ – минус ике-өс градус буласаҡ, ел йүнәлеше уртаса төньяҡтан, бер аҙ ҡар яуасаҡ.\nТеги: һауа торошо,рәсәй гидрометеорология үҙәге


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ИШАРАМЫ БЫЛ? - 2020 - Мәҡәләләр\nБына бит килде заман: яңыраҡ ҡына әле өләсәйҙәр һөйләп ҡурҡытҡан ахыр заман касафаттарының тәүге билдәләре беҙҙең өлөшкә төшмәксеме? Эйе, шул сир хаҡында инде, башҡа нимә борсой һуң бөгөн беҙҙе? Сир үҙе генә әллә ҡайҙа төпкә китә лә алмаҫ ине, бәлки, кешелек үҙе үк уға ярҙам итеп, үҙен ярҙан эткеләп тормаһа...\nСир, гигант спруттың аяуһыҙ һәрмәүестәре төҫлө, һаман да сигенергә уйлау түгел, ҡотора, төрлө сүрәткә инеп, йөҙөн йөҙ төрлөгә үҙгәртә генә бара, сөнки уға берҙәм, көслө һәм аҡыл менән уйланған ҡаршы тороу иммунитеты - элементар тәртип юҡ. Тәүҙә әҙәм балаһы иҫ китмәле битарафлығы менән уны ҡеүәтләне. Хәҙер, һәрмәүестәр араға килеп инә, таныш-тоноштарҙы алып китә башлағас, һуңлаған ғауға ығы-зығыһы күҙәтелә. Бер көн килеп, ил дауаханаларынан бөгөнгө көн өсөн кәрәкле дарыу препараттарының бер юлы юҡҡа сығыуын нисек аңлатырға башҡаса? Кәрәкме уға, юҡмы - һәр кем үҙ белдеге менән кемдәндер ишетеп ҡалған дарыуҙарҙы аптека кәштәләренән һыпырып алып бөтөрҙө. Антибиотиктар, гормональ препараттар, тромбҡа ҡаршы курантил һәм башҡа шундай дарыуҙар ятып үлһәң дә юҡ хәҙер. Шул арҡала аутоиммун сирле ауырыуҙар хәүефле хәлдә тороп ҡалды: көн дә кәрәкле ошо дарыуҙарҙы улар бер ҡайҙан да таба алмай. Иҫкәртеүһеҙ-ниһеҙ дарыуҙарға ниндәйҙер "маркировка" башланып китеү сәбәпле, яман шеш сирлеләр ҙә башҡа төрлө бер дарыу менән дә алмаштырып булмай торған 26 төр дарыуҙан мәхрүм ителде. Уларҙың да яҙмышы ҡыл өҫтөндә. Был турала сирлеләрҙең туғандарынан, һәр төрлө мәрхәмәтлек фондтарынан Рәсәйҙең юғары властарына хат артынан хат, ялыу-мөрәжәғәттәр яуа торғас, ниһайәт, Кремль исеменән Президенттың матбуғат секретары Дмитрий Песков яуап бирергә булды: "Хөкүмәттең һаулыҡ һаҡлау секторы был йәһәттән хәлде үҙгәртеү буйынса эшләй". Бына шундай яуап. Уның тел төбөнән аңлашылыуынса, бөгөн был нормаль күренеш. Барыһына ла пандемия ғәйепле.\nБыл нәмә, әллә "маркировка" процедураһы дарыуҙарға яңы хаҡтар сәпәйме? Булыр ҙа, дарыуҙар юғалып торғандан һуң ҡурҡышынан шаңҡыған халыҡ хәҙер "әжәлдән" дарыуҙарҙы ниндәй хаҡҡа ла алырға риза булыр... Дарыу ғына тиһең, ана, Ростов госпиталдәрендә ауыр сирлеләргә хатта кислородты япҡандар, тип яҙҙылар әле. Ысынмы-бушмы, уныһы мөһим түгел, ә бына шундай хәбәрҙәр, ишаралар менән халыҡтың ҡотон алыу күп кенә мөмкинлектәргә, хаҡтар күтәрелеүҙәргә бер ҡаршылыҡһыҙ юл асыуы бик тә ихтимал.\nТәртип тигәндән, Рәсәй халҡын өгөтләү, аңлатыу файҙаһыҙ ғәмәл икәне аңлашылғас та, ана, Ҡытайҙағыса ҡаты тыйыу, контроль саралары ғына һөҙөмтәле булмаҡсы ине лә, тик беҙҙә был йәһәттән кәрәкмәгәнсә "демократия уйыны" уйналды. Бөгөн шуның һөҙөмтәһен күрәбеҙ ҙә: Рәсәйҙә коронавирус менән сирләүселәр һаны рекорд кимәленә яҡынлай. Ә һаулыҡ һаҡлау органдары, белгестәр әле иләнмәгән-һуғылмаған, организмға оҙайлы тәьҫире тулыһынса өйрәнелмәгән (сөнки уның өсөн ваҡыт кәрәк, ә сир мөйөшкә ҡыҫтай) вакцинаға өмөт итеүҙән башҡа сара күрмәй. Ә бит илдә хроник сирлеләр күп, уларға ябай гриптан да хатта прививка үлемесле хәүеф менән янай.\nПандемияның иң ҡыҙыу осоронда дарыуханаларҙан иң кәрәкле препараттарҙың бер юлы юғалыуы башҡа һыймаҫ хәл. Ғәжәп, шундай ваҡытта Роспотребнадзор етәксеһе Анна Попова, Рәсәйҙә был инфекцияға ҡаршы бөтә нәмә лә бар, тип рапорт бирҙе ошо көндәрҙә генә "Сәләмәт йәмғиәт" форумында. Күрәһең, ул Рәсәй дарыуханаларында барған ажиотаж менән хәбәрҙар түгел. Ә, бәлки, был хаҡта күп һанлы комменттар авторҙары яҙыуынса, был ханым ябай халыҡ хәлен түгел, ә элита тормошон күҙҙә тоталыр...\nЯҙылған: 30.10.20 | Ҡаралған: 525


Башҡортостанда Миңлеғәле Шайморатовтың исемен мәңгеләштереү өсөн күп эштәр башҡарыла\nОшондай сараларҙың береһе уҙған ял көндәрендә герой тыуып үҫкән Ҡырмыҫҡалы районында үтте. Урындағы физкультура-һауыҡтырыу комплексында генерал Шайморатов мемориалына милли көрәш буйынса турнир ойошторолдо.\nМилли көрәш буйынса генерал Шайморатов мемориалы республиканың төрлө төбәктәренән мәктәп йәшендәге иң көслө спортсыларҙы йыйҙы. Улар араһында республика, Рәсәй, хатта, донъя чемпиондары ла бар ине. Шуға ла Ҡырмыҫҡалы районында үткән ярыштың мәртәбәһе бермә-бер артты. Ветеран көрәшселәр билдәләүенсә, Миңлеғәле Шайморатов иҫтәлегенә арналған ярыш 80-се йылдарҙа иң мәртәбәле бәйгеләрҙең береһе һаналған. Унда еңгән спортсылар шунда уҡ Башҡортостан йыйылма командаһы составына эләккән. Быйыл иһә, еңеүселәр араһында спорт мастеры исемен алыусылар ҙа булды.\nКөсөргәнешле ярыш һөҙөмтәләре буйынса чемпиондар йәнә юғары баҫҡысҡа күтәрелде. Шуныһы ҡыуаныслы, призлы урын алыусылар араһында бәйгелә ҡатнашыусы һәр район вәкилдәре бар ине. Турнирҙы ойоштороусылар еңеүселәрҙе миҙалдар һәм ҡиммәтле бүләктәр менән һөйөндөрҙө. Ярыш сиктәрендә спортсылар Миңлеғәле Шайморатовтың музейына барҙы, халыҡ геройының һәйкәленә сәскә һалды. Ҡаһарман яугирҙың иҫтәлегәнә арналған турнир киләһе йылдарҙа ла даими ойошторолоп торасаҡ.


Союз кураистов - ЯҘМЫШНАМӘ - Әҙһәм Искужин\nМин ҡайтып еткәнсе, атайым үлеп тә ҡуйған. Март ҡарын кисеп барып, уны ерләнеләр. Нисек шунда барып, ҡәберен ҡосаҡлап илап йоҡлап киткәнмендер, хәтерләмәйем. Иштуған ағай алып ҡайтты. Иртәгеһенә Ғәбдрәшит ағайыбыҙ мине үҙе эшләгән магазинға килтерҙе, унда ағай-апайҙар пластинкалар уйнатып, моңлана-дәртләнә ине. һуңыраҡ мин был көйҙәрҙең башҡорт халыҡ йырҙары «Урал», «Буранбай», «Сәлимәкәй», «Зөлхизә», «Ерән ҡашҡа» икәнлектәрен белдем.\n1935 йылда мине Мөхтәр ағайым уҡырға алып барҙы. Йәшем етмәгәс, яртынсы синыфҡа алдылар һәм, күп тә үтмәй, беренсегә күсерҙеләр. Мәктәп директоры Абдрахман ағай Сәғитов, уҡытыусыларҙы йыйып, патефонда халыҡ йырҙарын тыңлата торғайны. Ситтәрәк тороп, мин дә тыңлайым.\n...Яҙ көнө ауыл тирәһендәге Яғалса тауы итәгендә һабантуй үткәрәләр. Халыҡ күп, арбаларына мискә менән ҡымыҙ, һарыҡ тейәп, сит ауылдарҙан да килгәндәр. Арба тәртәләрен күтәреп бәйләп, балаҫ менән ҡаплап, күләгә һымаҡ нәмә яһағандар, һарыҡ түшкәләрен элеп ҡуйғандар. Бер төркөм ағайҙар һыбайлы малайҙарҙы, ат сабыштырырға була, Яғалса аръяғына алып китте. Кемдәрҙер йүгерешкә әҙерләнә, ә майҙанда көрәш бара. Әбүбәкер хәҙрәт — баш судья, уның өсөн мөнбәр кеүек нәмә эшләп ҡуйғандар. Ығы-зығы, шау-шыу, ҡысҡырышыу, маҡтауҙар яңғырай:\n— Һай-һай! Ниндәй көс, таһыл!\n— Үҙебеҙҙең егет бит ул. Еңмәй ҡуямы ни!\nЯрышты баһалап, кемгә йылҡы малы, кемгә һарыҡ\nтейешлеген әйтеп торалар. Көрәште йомғаҡлағас, йыр-бейеү башлана.\n— Мәжит ағай йырлаһын! — тигән тауыштар ишетелә.\n«Аҡһаҡ ҡола»ны йырлап, бүләккә Ленин һынын эләктергәс, Мәжит йырсы: «Быны биргәнсе, бер «ярты» бирһәләр», - тип йылмая. Уға ҡаршы: «Юҡ, ағай, улай тимә. Был бит Ленин, апҡайтып, ултыртып ҡуй, «ярты»ны хәҙер табабыҙ», — тиҙәр.\nКисен дә күрше тирә-яҡта йырлаштылар, бейештеләр, ҡурай тарттылар. Таулылар араһында уның башлығы ҡурайсы, йырсы һәм тарихсы Әбүбәкер хәҙрәт булды. Исҡужиндарҙан күптәр ҡурайсы, йырсы булып, Әбдрәхим ағай хатта Башҡорт дәүләт филармонияһы сәхнәһендә лә йырлаған. Әбүбәкер хәҙрәт етәкселегендәге төркөм 1923 йылда, Мәскәүгә барып, башҡорт халҡының тормош-көнкүрешен, сәнғәте өлгөләрен күрһәтеп ҡайтҡан. Әбдрәхим ағайҙы һуңынан, милләтселектә ғәйепләп, ҡулға алғандар һәм атып үлтергәндәр.\nКәлимулла ағайҙы алып киткәндәрен үҙем күрҙем. Шул уҡ төндә Әбдрәхим, Сәфәр һ. б. ағайҙарҙы ла ҡулға алғандар. Береһе лә әйләнеп ҡайтманы. Мөхәмәҙи ағай ғына, тома һуҡыр булыуы арҡаһында, ҡулға алынманы. Аҙаҡ буранда аҙашып үлеп ҡалғаны ишетелде. Ул өйҙән өйгә йөрөп ҡурай тарта ине. Әсәһе, Мәфтуха инәй, бөксәйеп, таяҡҡа таянып йөрөүенә ҡарамаҫтан, бер ҡасан да күңел төшөнкөлөгөнә бирелмәне, хәбәр һөйләп, бәйет, мөнәжәттәр әйтеп, аят уҡып, тәсбих тартып йөрөүен белде.\nӘсәйем дә нәҡ шулай булды. Үлер алдынан әхирәтенә: «Аллаһы Тәғәлә барыһын да ҡабул иткән булһа, ҡылған ғәмәлдәрем күп. Алла бирһә, теге донъяла осрашырбыҙ әле», — тип һөйләнде. Васыят итеп, әсәйем түбәндәгеләрҙе яҙҙырҙы:\n— Китаптарым кәштәлә шул көйө ятһын. Килгән кеше уҡыһын да урынына һалһын. Анау ҡара тышлы китапты Нуретдингә бирегеҙ. Ғәтиәт кейәү шулай ҡушҡайны. (Нуретдиндең атаһы Ғәтиәт Түбә ауылында мулла булды. — Ә. 14.)\nӘсәйем васыятында мәсеткә бирелергә тейешле китаптар ҙа әйтелә. Ә аҡ кейеҙ мәсет иҙәненә түшәлергә тейеш һ. б. Әйтерһең дә, ул күрше ауылға бер аҙнаға ғына ҡунаҡҡа киткән.\nБына шулай итеп мин таулылар араһы башҡорттарының ҡурай, йыр-моң, бәйет-мөнәжәт, ҡайғы-хәсрәт тәрен һемереп-һеңдереп үҫкәнмен. Бала саҡта үҙебеҙҙең аранан башҡа ерҙә кешеләр йәшәгәнен белмәй ҙә, уйламай ҙа инем.\n1936 йылда Ырымбур ҡалаһындағы Каруанһарайҙа урынлашҡан педагогия училищеһы беҙҙең ауылға күсте. Ҡара урман аша ағылып, арбаға тейәлгән мөлкәттәре менән Талашты аръяғындағы ҙур ҡалҡыулыҡтағы өс ҡатлы бина янына туҡталғандарын үҙем дә күрҙем. Ошо йорттоң 1939 йылда бер төндә янып бөтәүенә лә шаһитмын. Педучилище күсенгәс, ауылыбыҙ йәнләнеп, донъяуи хәстәрлектәр, уйҙар икенсе йүнәлеш алғандыр, тиһәң дә була. Клубтарында концерт, пьесалар ҡуйылып, уҡыу йылы тамамланыуға һабантуйҙар үткәрелә. Миңә инде донъялағы иң аҡыллы кешеләр ошонда йыйылған, донъяның үҙәге ауылыбыҙҙа һымаҡ тойола. Педучилищеның директоры Әсҡәт ағай Ғәлимов бик абруйлы, мөһабәт кеше, уның хәләл ефете Мәрйәм апай ҙа һөйкөмлө, сибәр, ыҫпай, әҙәпле булды. Математиканан дәрес биреүсе был апай уҡытыусы ҡатын-ҡыҙҙың өлгөһө булып күҙ алдымда әле лә тора.\nМәрйәм апайҙың Әсҡәт ағайҙы һуғышҡа оҙатҡаны ла хәтерҙә. Көҙ ине. Тарантасҡа ултырған Әсҡәт ағай, Ирәндек яғына үтешләй, колхоз станы янына туҡтап, халыҡ менән хушлашты. Был ваҡиғанан һуң бер ни тиклем ваҡыт үткәс, Мәрйәм апай ҡапыл ғына дәрестән сығып китте. Мин, өйгә ҡайтышлай, уның ҡайһы ҡапҡаға инергә белмәйенсә йөрөгәнен күрҙем дә өйөнә оҙатып ҡуйҙым. Ул мине таныманы ла. Баҡһаң, Әсҡәт ағайҙың үлеүе тураһында «ҡара ҡағыҙ» алған икән.\nПедучилище клубында Камил ағай Ғәлимовтың скрипкала «Каруанһарай»ҙы уйнағанын, Зәйнәп апай Зөбәйерованың пианинола «Ҡаһарман кантон»ды башҡарғанын тыңлап һоҡландым, Гөлшат апай Измайлованың «Һибелә сәсәк»те йырлағанын ишетеп, хайран ҡалып, өнһөҙ ултырҙым.\n1937 йылда көҙөн, ауылға Өфөнән белгестәр килгән, йыр тыңлайҙар, тигән хәбәр таралды. Клуб манараһы бысылған элекке мәсет бинаһында урынлашҡайны. Тамаша ҡарарға мин дә барҙым. Сәхнәлә бик матур күкһел костюм кейгән, муйынына оҙон аҡ шарф һалған ағай йөрөп, кешеләрҙең йырлағанын яҙып ала. Мин уны һуңынан, моғайын, Ғәзиз Әлмөхәмәтов булғандыр, тип һығымта яһап ҡуйҙым.\nӨфө, Баймаҡ драма театрҙары артистары беҙҙең ауылда йыш булды. Спектакль башланыр алдынан Әхмәтов, Рәхмәтуллин, Сөләймәнов, Сарбаев ағайҙар ҡурай уйнаны. «Тормош йыры» пьесаһын ҡуйғанда, Сарбаев ағай йырланы, халыҡ илашып ултырҙы. Мин дә иланым.\nБаймаҡ театрынан Ғәшүрә апай Ирназарованың йырлағанын күп тапҡыр ишетеп хайран ҡала торғайным. 1944 йылда Ғәшүрә апайҙың ҡустыһы, бер аяғын Сталинград янында һуғышта юғалтҡан Сәйғәфәр ағай, Талашты фермаһы мөдире булып эшләне, ә мин иҫәпсе инем. Ғәшүрә апайҙың урман яңғыратып, ярһып-ярһып йырлауы әле лә хәтеремдә, сөнки ундай йырҙы ғүмеремдә ишеткән-күргәнем булманы.\n1941 йылдың октябрендә Ғәйзулла ағай Сөләймә- новта лобогрейка һөйрәүсе аттарҙы ҡыуып йөрөнөм. Ул көндә йоҡлар алдынан салҡан ятҡан килеш ҡурай уйнай торғайны. Таһир ауылынан Әхмәтғариф ағай, Зөфәр еҙнәйҙәр йыш ҡына беҙҙең янға килеп ҡурай тартыр булды. Атлы дивизияла хеҙмәт итеп ҡайтҡан Ситдиҡ ағай Әүәлбаев клубҡа яҡын ғына йәшәне. Йөн гимнастерка-салбар, шпорлы итек кейеп, билен яҫы ҡайыш менән быуып йөрөй торғайны. Клубта «телһеҙ» кино күрһәтһәләр, шуны уҡып, башҡортсаға тәржемә итеп ултыра ине.\nДүртенсе класта Ситдиҡ ағай беҙҙе йыр дәресенән уҡытты. Чапаев, Щорс тураһындағы йырҙарҙы көр тауыш менән йырлап күрһәтеп, беҙҙе лә йырларға өйрәтте. Ситдиҡ ағай көслө ҡурайсы, йырсы булды. Кистәрен өйҙәре янында ҡурай тартып, йырлап ултырһа, алыҫтарға ишетелер ине. Уның улы Мэлс әле Өфөлә йәшәй, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, атаһына оҡшап, баянда уйнай, йырлай. Мэлс атаһын күрмәне, сөнки Ситдиҡ ағайҙы һуғышҡа тиклем үк ҡайҙалыр уҡырға ебәргәйнеләр, шунан ул башҡаса ауылға ҡайта алманы, һуңынан үле хәбәре килде.\nСитдиҡ ағайҙың бер туған һеңлеһе һәҙиә апай ҙа бик матур йырсы булды. Һәр ваҡыт һорап йырлата торғайнылар. Мөбинә, Сәмиға, Әсмә, Таһира еңгәйҙәр ҙә моңло тауышҡа эйә ине. Мөбинә еңгәй Сәфәр ағай ҡулға алынғандан һуң сығарған йырҙарын һәр саҡ зарланып, илап йырланы. Улар күп мөнәжәт, бәйеттәр белде. 1986 йылда ҡышҡы каникулға ҡайтып йырҙарын яҙҙырып алырға ине лә — булманы, илай ҙа ҡуялар.\nЗәйнәп еңгәй менән Әбүзәр ағай беҙҙең атай иҫән саҡта уҡ ялға ҡайтып йөрөнөләр. Ағай Ҡазанда, хәрби училищела белем алып, Таһир Күсимов кеүек командир булған. Полк менән етәкселек итеүгә саҡлы үрләтелеп, Полыпаға ингәс, һәләк булған. Зәйнәп еңгәй һуғыш башланғас та дүрт балаһы менән ҡайтып төштө, Баймаҡта йәшәнеләр. Һоҡланғыс көслө моңло тауыш менән йырлау өҫтөнә, ул оҫта бейеүсе лә булды, һабантуйҙарҙа йырлап-бейеп беренселекте алһа, мәжлестәрҙә лә унан оҫта аяҡсы юҡ ине.\nһуғыштан һуң мин Исҡужиндарҙан иң олоһо булып ҡалдым. Етем балалар, емерек йорт-ҡуралар, аслыҡ, бик ауырлыҡ менән уҡыуға йөрөүҙәр. Эшкә яраҡлыларҙы колхозға буштан-буш ас-яланғас эшкә сығаралар, хәлдән тайырлыҡ итеп эшләтәләр. Апай, еңгәй, инәй, балалар ҡайғырырға, иларға белмәгәндәй ине. Яңғыҙ инәйҙәр үлеп бөттө, иҫәндәре аҡылдан яҙҙы. Бер инәй Шырҙы йылғаһы янында тороп: «Ғиниәт, балам, кил! Ана тораң да инде, кил, балам, кил!» — тип ҡулдарын һоноп аҙарына ла тора торғайны.\nМинең турала ла, ауырыйҙыр был, тип әйтеүселәр булған. Шулай аптырап-һыҙланып йөрөгәндә, колхозда бушҡа ыҙалап йөрөмәһендәр тип, ҡустыларҙы Магни- тогорскиға ФЗО-ға ебәреп бөттөм. Ҡайтышлай-китеш- ләй, уларҙың ятаҡтарына һуғылып, хәл-әхүәл белешәм, ҡурайҙа уйнайым, рухтарын күтәрергә тырышам.\nМагнитогорск эшселәр синыфы араһында ятаҡта йәшәп аяҡҡа баҫтырылған балалар. Мин, оло Исҡужин булараҡ, уйланыу-хәстәрлектәрем арыу ғына һөҙөмтә биргән, тип уйлайым. Үҙемдең дә яҙмышым Хоҙай ҡулында бит, нишләмәк кәрәк?\nИмтихандарҙы тапшырып, педучилищены тамамларға, хужалыҡта тана, быҙауҙары менән өс һыйыр, 25-30 баш һарыҡ-кәзә, 70 сутый картуф, кишер, йәшелсә, һуған, кәбеҫтә — бөтәһен дә эш итергә кәрәк. Өҫтәүенә, бөтә мөлкәтеңде һатып ебәрһәң дә түләп бөтөрә алмаҫлыҡ өс йыл ярымлыҡ һалым һалдылар. Баймаҡҡа 50 саҡрым, иртә китеп, кис ҡайтам. Биш тапҡыр юллауға өс йыллыҡ һалымдан арындым. Көҙ дүрт атымдың береһен тартып алып, иген ташыусы Ғәйнетдингә бирҙеләр. Уның арыҡ атын, ғәрләнеп, алмай киткәйнем, йөрөгән ерендә туғарылған да бүреләр ботарлап киткән.\nТананы һуйып итен һаттым да, ҙур сумаҙанға аҙыҡ-түлек тейәп, Өфөгә берәй уҡыу йортоноң физика-математика факультетына уҡырға инермен, тип киттем. Сумаҙанды ятаҡта йәшәүсе фронтовик яҡташтарымдың карауаты аҫтына ҡуйҙым да үҙем тимер юл вокзалында йоҡлап йөрөйөм. Бер ҡараһам, сумаҙан буп-буш, яҡташтарым ашап бөткән. Баҙарҙан алып ашай торғас, аҡса ла бөттө. Уҡырға алыныуым тураһында справка алдым да, ситтән тороп уҡырмын тип, Магнитогорскиҙағы педагогия институтына барып урынлаштым. Ауылға ҡайтһам, фронтта хәбәрһеҙ юғалған ағайым йөрөп ята. Бай ҡайтҡан, матур кейенгән, күкрәгендә орден-миҙалдары, көлгәндә тештәре ялтырай. Хатта өс пистолеты, бер тоҡсай патрондары ла бар.\nАғайым, Әкрәм, һуғышта ниндәй мажара күреп, иҫән ҡалыуын үҙенсә оҙаҡ итеп тасуирланы.\n...Бер көн ҡапҡа төбөндәге бүрәнә өҫтөндә ултыра инек, Ирғәле еҙнәй килде. Ағайым: «Берлинда саҡта совет һалдаттары янына бер аҡ сәсле немец ҡарты килгән дә руссалап, «Башкиры есть?» тип һорағас, миңә ебәргәндәр», — тип һөйләй башланы. «Һин ҡайһы ауылдан?»— тип башҡортса һорай был. «Темәстән»,— тим. «Ирғәле тереме?» — ти был. «Белмәйем, мин әйтәм, һуғыш бит». «Ҡайтҡас, тере булһа, сәләм әйтерһең»,-ти немец ҡарты.\nИрғәле еҙнәй 1921 йылда бер әсир немецты ат менән Ырымбурға алып барып, поезға ултыртып ебәреүен иҫкә алды. Әсир һалдаттар, Темәстә йәшәп, Түбә руднигына ағас әҙерләгән икән. Ауылда йәшәргә ҡалғандарын һуғыш башланырҙан алда уҡ ҡулға алып, барыһы ла ғәйеп булған.\n1946 йылдың йәйе насар килде, аслыҡ булды. Окопта, һыуҙа ятып, ауырыуға һабышҡан ағайҙар ныҡ интекте, ҡайһы берҙәре күп эсеп, донъя менән бәхилләшергә мәжбүр булды. Егеттәр һыйыры, сепараторы, теген машинаһы булған ҡатындарға әйләнгеләне. Урман, тауҙар араһындағы халыҡ бөтә ауылы менән ҡырыла, тип һөйләйҙәр ине. Астан шешенгән кешеләр булған нәмәһен арзан ғына хаҡҡа аҙыҡ-түлеккә алмаштырырға мәжбүр булды.\nЯҙын минең бер һыйырҙы һуйып һатып, Рәшит ағай менән Ырымбурға ат алырға киттек. Ниәт - ат менән эшләп кәсеп итеү. Ат һатып алғас, Һарыҡташ станцияһына ҡарап тимер юл буйлап киттек. Көн бик йылы, ҡар иреп, йылғалар таша башланы. Һарыҡташҡа мең бәлә менән көскә килеп еттек. Атты туғарҙыҡ та, сана-сбруйҙарҙы бер башҡорт ағайына биреп, атты һаҡмар аша интегә-интегә сығарҙыҡ. Унан ары мин, атты етәкләп, Иҫәнғол ауылына, ағайым поезға китте.\nБайауылы ауылы янында мин саҡ үлемдән ҡотолоп ҡалдым. Боҙ емерелеп, ат менән бергә һыуға сумдыҡ. Ярай әле, һыу һайыраҡ булған. Башҡорттар килеп, икебеҙҙе лә арҡан менән һөйрәп алдылар. Аҡ һаҡаллы бер ағайҙың өйөндә атымды ашатып, үҙем дә кибендем, тамаҡ ялғаным. Бик тә һәйбәт башҡорттар булып сыҡты хужалар. Ике көн тороп, тоҡсайымда бер нисә ҡап сәй бар ине, шуларҙы биреп ҡыуандырҙым да юлға сыҡтым.\nБер көн шулай бәләкәй санаға көнбағыш һығын- тыһы тейәгән бер ағай менән апайҙы ҡыуып еттем. Арығандар, хәлһеҙҙәр. Ағай әйтә: «Ҡустым, зинһар, сананы атыңдың ҡойроғона таҡ инде. Ауылыбыҙ ана, алыҫ түгел. Беҙҙә ял итерһең дә иртәгә китерһең», — тип инәлә. Һуғыштан яраланып ҡайтҡан оҙон ғына ябыҡ башҡорт ағайы. Йәлләп, риза булдым. Сәлих ауылы икән. Килеп, көнбағыш һығынтыһы менән сәй эсеп, атты эсереп ашарға биргәс, ишек төбөндәге бер эскәмйәгә һуҙылып яттым да йоҡлап киткәнмен. Тауышҡа уянып киттем: «Ҡуй! Теймә, әрәм итмә һәйбәт егетте!» Хужабикә, мине һуйырға ниәтләнгән ирен ебәрмәй, көрәшә икән. Апай, мин ишетһен типтер инде, тауышын сығарыбыраҡ һөйләшә.\nМин аңланым да тороп сыға башланым. Ағай: «Ҡайҙа бараң?» — ти. Мин: «Атты һуғарам», - тим. «Бая һуғарҙың бит»,-ти был. Мин әйберҙәрҙе алдым да, ҡараңғыла шәре кисеп, юлға сыҡтым. Төнө буйы барып, ҡояш ҡалҡҡас, бер кәбән төбөнә ятып йоҡлап киткәнмен. Атлай торғас, кискә табан Мораҡ ауылына барып еттем. Кузьминовка ауылы янындағы күперҙе саҡ сығып өлгөргәйнем, шатыр-шотор ташҡын һыу килеп етеп, күперҙе ағыҙып алып та китте.\nЯтып түҙеп булмай, өшөтә. Аптырағас, юлға төшөп, бер тауға үрмәләй башланым. Таң атыуға бер бәләкәй генә ауылға килеп етеп, остағы өйгә инһәм, ике малай ҡул тирмәне менән ниҙер тарта. «Әсәйегеҙ ҡайҙа?» — тим. Өндәшмәйҙәр, күрәһең, һөйләшерлек хәлдәре лә юҡ. Йүкә ҡабығы тартып ултыралар икән. Кире сыҡтым. Өй тирәләй бер нәмә лә ҡалдырмай яғылған. Башҡа өйҙәрҙә лә шундай уҡ хәл.\nЮл буйлап киттем. Тып-тын. Кеше йәки эт-бесәй тауыштары ла ишетелмәй. Ун-ун биш саҡрым атлағас, бер ҙур ғына ауылға килеп индем. Юлдыбай, тинеләр. Ошонда йәшәгән Зәйнәп Аҡбирҙина менән педучилищела уҡығанды иҫкә төшөрөп, уның ҡайҙа торғанын һораным. Зәйнәптең апаһы мәктәп директоры икән. Уларға барып, йыуынып, баллап сәй эстем. Интернатта эшләгән саҡта, Зәйнәп алтынсы класҡа улын килтергәйне. Ярҙам йөҙөнән мин ул малайҙы урынлаштырырға тырышҡайным да, булманы, ҡасып ҡайтып киткән. Зәйнәптәрҙә мунса ла төшөрҙөләр. Ике көн ял иткәс, хушлашып, тағы юлға сыҡтым.\nКисен Ыуары тигән ауылда бер ағай бик яҡшы ҡабул итте. Ул ауыл татарҙары бик теремек, алсаҡ, дәрт-дарманлы булып тойолдо. Иртән яҡшылап юл өйрәтеп, юлға бесән, икмәк биреп оҙатып ҡалдылар. Ҡараңғы төшөүгә Йылайырға килеп етеп, төҙөк кенә өйҙә туҡтаным. Ишек янындағы топчанда тәҙрә яғына башымды ҡуйып ятҡайным, бер саҡ ҡапҡа асылды ла ихатаға кемдер инде. Хужабикә болдорға сығып: «Он еще не спит», — тигәс, мин, былар атымды урларға итә икән, тип, йөкмәнеп, урам буйлап киттем.\nҠараңғы. Бәләкәй генә утҡа табан атланым. Ул магазин булып сыҡты. Ҡарауылсыһына хәлде аңлатып, төндө шунда үткәрҙем. Икенсе Этҡол ауылына етәрәк бер ауылда туҡтап, атты эсереп бесәнгә ҡуштым да, берәүҙән һөт һатып алып эсеп, йоҡларға яттым. Торһам, атым ята һуҙылып, башын ҡалҡытырға итә лә, хәленән килмәй. Күҙҙәре быялалана башлаған, үлмәҫтән алда тип, салып ебәрҙем. Тиреһенә итте төрөп, эс-бауырын, баш-тояғын да өй хужаһына бирҙем дә тағы юлға сыҡтым.\nЭтҡолдо үтеп, Ҡолсора ауылында йоҡлап, үҙебеҙҙең Темәскә яҡынлашһам, Шырҙы йылғаһы аша сығырлыҡ түгел. Йөҙөп сығырға тура килде. Ҡайтып инһәм, әсәйем аптырап китте. Күлдәк-ыштанды алмаштырҙым да юрған аҫтына сумдым. Бер һыйыр яңы ғына быҙаулаған икән, әсәйем һөт эсерҙе. Ун алты көн буйы 450 саҡрым лыс һыу быйма кейеп юл йөрөү ғазабы, аслыҡ тамам бөлдөрөп, миңә һары төҫ инә башлаған. Күршеләр оҙаҡҡа бармаҫ инде был тинеләр.\nКүп йылдар үткәс ошо хәлде һәм аттың йығылып үлеүен һөйләгәс, ағайым, аттың ҡойроғона сана таҡмаҫҡа ине, аттың күтәне өҙөлгән дә шуға үлгән ул, тине. Мин үҙемде һуя яҙған теге ағайҙы йәлләп, хата эшләгәнемде аңланым да, һуң ине. Үҙем дә, атты йәлләп, менмәйенсә, шыйыҡ ҡар кисеп, йәйәү атлаған булам.\nНисә көн ятҡанмындыр, белмәйем, яңы һауған һөт, мәтрүшкә, тағы әллә нәмәләр эскәс, һауығып, бер аҙҙан йөрөй башланым. Майҙың нисәһендәлер ағайым мине хәрбиҙәрсә кейендереп, хром итектәрҙә Магни- тогорскиға алып китергә булды. Ике ҙур ауыр сумаҙан күтәреп, юлға сыҡтыҡ. Ә унда аслыҡтан интеккән яугирҙар машиналарға тейәлеп, Сибай аръяғына, Яйыҡ яҡтарына башаҡ йыйырға китеп бара. Ирәндек, Сибай аша үтеп Березовка ауылына етәрәк, ҡап-ҡара янған баҫыуҙа ергә ятып, яртылаш янған башаҡ йыйып йөрөгән байтаҡ фронтовикты күрҙек. Йөҙҙәре ҡара ҡором, күкрәктәрендә орден-миҙалдар, ауыҙҙарын асһалар, тештәре ялтырап күренә. Улар араһында Зәйнетдин ағайыбыҙҙы күреп, бер аҙ «балауыҙ һығып» алдыҡ. Ағай Сибайға килеп еткән дә, ауылда хәлдәр хөрт икәнен белеп, ошонда килеп сыҡҡан. Бер ҡаҙаҡҡа самандан йорт һалырға һөйләшкән дә, яңғыҙ булғас, эш башлай алмай тора икән.\nЗәйнетдин ағай беҙҙе үҙе урынлашҡан ҡаҙаҡтың мунсаһына алып килде. Башаҡ йыйып, бер тоҡҡа тултырғас, саманға тотондоҡ. Уны тамамлағас, эш хаҡына иген алып бүлештек. Артабан ағайым Берлиндан алып ҡайтҡан сумаҙандағы ҡатын-ҡыҙ кейемдәрен һатырға булдыҡ. Һатырға тип инде, бойҙайға алмаштырабыҙ. Ҡыҙҙарға кейем-һалым оҡшай, әммә әсәләре бик һаран, алдырмаҫҡа тырыша. Рус халҡы бында бай йәшәй, малдары күп, һыйырҙары һөтлө. Һаран булмағандары шунда уҡ бойҙайҙарын да сығара, тамаҡты ла һыйлап ебәрә.\nШулай итеп, беҙ ауылға иң байы булып, дүрт тоҡ иген менән ҡайтып төштөк. Был ваҡытҡа һыйырҙар быҙаулап бөткәйне. Күп итеп картуф ултырттыҡ, кишер, һуған сәстек.\n1947 йылда Йомаш ауылы мәктәбенә физика менән математика уҡытырға ебәрҙеләр. Өлгәшмәгән, өйгә эште эшләмәгән балаларға «икеле» ҡуймайым, дәрестән алып ҡалып эшләтәм. Эшләмәйенсә ҡайтыу юҡ, асыҡһа ла, ҡояш байыһа ла, тигәндәй. Үҙем дә ас бит инде. Балаларҙы ҡурай уйнарға, йырларға өйрәтергә тырышам. Байрамдарҙа сәхнәгә хор сығарып, «Ерән ҡашҡа» йырын башҡарабыҙ. Скрипкасы Алсынбаев ағай балаларҙың һул яғынан, мин уңынан баҫам.\nБер саҡ шулай ағайым Юлдыбайға комбайнсылар курсына китте. Мин өйгә иген алып ҡайтырға була, ат егеп барғайным, 70 саҡрымды ат бер тәүлек тигәндәй атланы ла ҡуйҙы. Ике бот ашлыҡ йөкмәп йәйәү килә инем, Муллаҡай ауылына етәрәк алда ҡарасҡы кеүек нәмә күренә башланы. Өйгә етә башлағанда тегене ҡыуып еттем. Ул Таулыҡайҙан уҡытыусы Шәүрә апай булып сыҡты. Ике бот иген йөкмәп, 30 саҡрымдан Рауил ҡустыһы менән Рауза һеңлеһенә алып ҡайтып килә икән. Мине күргәс: «Үҙемдең ҡустым икән, ә мин ҡурҡып ҡасам да ҡасам», —тип илап та ебәрҙе.\nШәүрә апай, атайымдың бер туған ҡустыһы Кәлимулла ағайҙың ҡыҙы, матур йырлай торғайны. Ғөмүмән, йырһыҙ торманы ул. Бесән эшләгәндә, ҡыҙҙар менән арып ҡайталар ҙа, ҡыуыштағы хуш еҫле бесәнгә ауып, йыр башлайҙар.\n1948 йылдың декабрендә хәрби хеҙмәткә алынғанда, мин Зәйнәп еңгәйҙәр фатирына һуғылып киттем. Әбүзәр ағайҙың пуляларҙан тишкеләнгән, ордендар тағылған кителе элеүле тора. Унан өҫтәрәк — портреты. Шунда мин, бер ҡурай ҡалдырып, әрмеләргә табан юл алдым. Йөк машинаһында аяҡ өҫтө баҫып, Ирәндекте артылғанда «Төйәләҫ»те йырламай түҙә алманым:\nҮлемдәргә генә миҫал икән\nТыуган илде ташлап китеүе...\n1998 йылдың август аҙағында тағы ла Баймаҡҡа юл төшөп, Зәйнәп еңгәйҙең хәлен белдем. 84 йәштә икән. Әле лә бейейем, ти. Үлер алдынан башҡорт халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишева: «Минең бер әхирәтем бар, Зәйнәп Әминева, Баймаҡта тора», — тип әйткән икән. Яҙыусының көндәрен үткәргәндә, мәктәпкә саҡырҙылар, шунда бейенем, бүләк бирҙеләр, тип һөйләне.\n...Хәрби осоусы булғас, отпускыға ауылға төнөн генә ҡайтып төштөм. Бишле шәм яҡтыһында әле генә сәй әсеүҙе тамамлағандар. Әсәйем мине күреү менән: «Әстәғәфирулла!» — тип ҡысҡырып ебәрҙе. Китте ығы-зығы. Күршеләге ағай, ҡусты, еңгәй, апайҙарҙы саҡырып, ҡунаҡ күрһәтә башланылар. Бер саҡ мин тороп баҫтым да «Әрме»не йырлай башланым:\nӘрмеләрҙә йөрөп сәс еткерҙем,\nСәскенәйем етте үрмәгә.\nХаҡ Тәғәлә миңә ҡушҡан икән\nТыуған өйҙө ҡайтып күрмәгә...\nЙырлап бөтөрҙөм дә: «Бына күрҙегеҙме, мин ниндәй?» тигәндәй маһайып, ҡәнәғәт һәм ғорур ҡиәфәттә туғандарыма ҡарап торам. Ә Ирғәле еҙнәйебеҙ көлә, ҡулъяулығы менән күҙҙәрен һөртә. Ирғәле еҙнәй мыҡты кәүҙәле, оҙон мыйыҡлы, көслө, эшкә бик шәп кеше булды. Бер көндә ун биш күбә бесән сабыу, тауҙай утын ҡырҡыу, мал һуйып, тиҙ генә тунап элеп ҡуйыу Ирғәле еҙнәй өсөн бер ни тормай. Аҙнаға бер ат йәки һыйыр һуйып һатып, урынына икенсе мал тергеҙеп ҡуймаһа, үҙен кешегә һанамай. Ирғәле еҙнәй Берлинға йәйәүләп етеп, күп ордендар тағып ҡайтҡан.\nБына Ирғәле еҙнәйҙең ҡайнағаһы Мотаһар ағайыбыҙ ултыра. Оҫта ҡуллы эшсән кеше. Шуҡ, шаян, шаярмайынса хәбәр һөйләмәҫ. Мәжлестәгеләр бер- береһен яҡшы белә. Был юлы барыһы ла миңә төбәлгән. Яңыраҡ ҡына ошо тирәлә йөрөгән малай, әрмегә китә лә, хәрби осоусы булып ҡайта. Ҡыҙыҡ таһа. Ултыра хәрби формала ялтырап. Дөрөҫ, мин ул саҡта икенсе төрлөрәк уйлағанмындыр. Ә был фекер ошо юлдарҙы яҙғанда килә.\nАрмияға китер алдынан өс йыл һабантуйҙарҙа көрәш, тоҡ һуғышыуҙа беренсе урынды алып йөрөнөм. Ҡурайҙа уйнап йырлауҙа ла миңә тиң кеше булманы, сөнки ярышырға кешеһе лә юҡ ине. Армияла ла шулай булды. Подольск ҡалаһында классик көрәш буйынса, бер ниндәй разряд булмаһа ла, дивизия чемпионы булдым. Монино ҡалаһына округ олимпиадаһына ебәргәйнеләр, унда дүрт кешене еңдем, ә өсөһөнә, тәжрибәле, профессиональ көрәшселәргә, таһыл етеңкерәмәне. Шулар араһынан Ванин тигәндәрен бер-ике айҙан киножурналда күрһәттеләр, ул Берлинда халыҡ- ара йәштәр фестивалендә ҡатнашты.\nБелорет районы Әүжән ҡасабаһынан минән мыҡ- тыраҡ кәүҙәле, тәкәббер, башҡорттарҙы яратмаған Суздальңев тигән берәү миңә: «Давай бороться», - тип бәйләнде бит. Ул гел генә «башкир, конокрад» тип, мине мыҫҡыллап йөрөй торғайны. Казармала тегене бер алым ҡулланып күтәрҙем дә иҙәнгә һуҡтым. Носилка менән санчасҡа алып киткәйнеләр, берәр ай ятҡандыр. Уның ҡарауы артабан бер ҡасан да мине мыҫҡылларға батырсылыҡ итмәне.\nУмань ҡалаһына осоусылар училищеһына килгәс, хәрби дәрәжәм «сержант» булғанлыҡтан, мине старшина итеп тәғәйенләнеләр. Араларында таҙа кәүҙәле берәү һис бер тыңламай маташа. «Пошел отсюда! Генералов видали, не то что сержантов», - ти был. Бер көн оҙонлоҡҡа һикерә торған спорт майҙанына алып килдем дә, теге әзмәүергә: «Давай бороться», — тинем.\nИнтектереп, хәлдән тайҙырып һалып ҡуйҙым тегене. Иртәнге физзарядка ваҡытында теге ҡыбырлай ҙа алмай. Ҡабат бер ҡасан да ҡаршы әйтмәне.\nПодольскиҙа бер гәзиттән хәбәрсе килгән дә самолеттар янында политинформация барышын фотоға төшөрөргә булды. Комсорг тигән бер нәмәкәй беҙҙе, дүрт башҡортто, үҙенең яғына ҡаратып, тубыҡландырып, төшөртөргә маташа. Мин: «Пошли, башкиры никогда на колени не вставали», - тинем дә иптәштәрҙе алып киттем. Тегеләр ауыҙ асып тороп ҡалды. Ә төнөн старшина мине уятты ла «особый отдел»ға алып китте. Унда ултырған майор: «Һин беҙгә ярҙам итергә тейешһең», — тип, иптәштәргә характеристика яҙырға ҡушты. Ундай һәләтем юҡ, тим. «Тыуған илде яратмайһыңмы ни?» - тип һорай. «Яратам, - тим, - тик характеристика бирә алмайым». «Шулай ҙа берәй нәмә һиҙһәң, хәбәр ит», — тип тороп ҡалды майор. Арыу ғына фәһем алдым.\nТЫУҒАН АУЫЛЫМ, ТУҒАНДАРЫМ\nМин иҫ белә башлағанда, ауыл халҡында оло афәт килтергән янғындарҙан һуң була торған кәйеф ине. Аллаһы Тәғәлә мине, «таулылар араһы» башҡорттарының фажиғәле яҙмышҡа дусар булып, яҡты донъя менән хушлашып баҡыйлыҡҡа күсеүен, уларҙан ҡалған етем балалар, инәй, еңгәйҙәрҙең илау-һыҡтауын күреп, әрнеп-һыҙланып, минән әллә ни ҡалмай ҡартая барған балаларына әсе тарихты еткерһен тип, фани донъяға тыуҙырғандыр, ахыры. Тәүҙә «кулактар», һуңынан «халыҡ дошмандары» тип ҡулға алынып, Се- бергә оҙатылған, һуғыштарҙа һәләк булған ағайҙар, филармонияла йырлап йөрөп тә, «халыҡ дошманы ҡыҙы» исемен күтәрә алмай Матрай ауылына күсенергә мәжбүр булған Әсмә апай, «таулылар араһы» башы, даны тирә-яҡҡа таралған, шәхес культы осоронда аҡылдан яҙып донъя ҡуйған Әбүбәкер хәҙрәт һәм башҡа бик күптәр үҙҙәренән һуң ниҙәр булғанын белмәй.\nАуыл халҡының һөйләшендә яҡын-тирәләге ер-һыу атамалары, күрше ауылдарҙың исемдәре менән бер рәттән, «Себер», «һөргөн», «колхоз», «совхоз», «сәүит балаһы», «аҡтар», «ҡыҙылдар», «Зәки Вәлиди», «Муса Мортазин», «йот йылы», «шәһиттәр зыяраты» тигән һүҙҙәр ныҡлы урын алғайны. Намаҙ исемдәре, дини йолалар, ырымдар, дини дәрәжәләр, «мөнбәр», «манара», «мәсет» кеүек һүҙҙәр ярайһы ғына ҡулланылышта ине.\nШырҙы һәм Талашты йылғалары, урман-тауҙар буйлап ағып килеп, Рапат тауы морононда ҡушылып, бер аҙ тау итәге буйлап барғас, Һаҡмарға ҡоя. Был ике йылға ҡушылған урында «Насип быуаһы», Талашты буйлап һуҙылған ҡабаҡ бөткән ерҙә «Насип тирмәне» һәм матур ғына йорт бар ине. Ҡабаҡ буйлап, аралыҡ ҡалдырып төҙөлгән бөхтә егән йорттар күренә. Ә ҡалҡыулыҡ уртаһына өс ҡатлы бик матур өй һалғандар. Уның тирәләй, әсәһен һырып алған себештәр һымаҡ, башҡа йорттар, дөйөм ятаҡтар теҙелгән, мөһабәт клуб та бар. Был йорттарға 1936 йылда Ырым- бурҙан күсенеп килгән педагогия техникумы урынлашты.\nТалашты буйлап өҫтәрәк «Нурмөхәмәт быуаһы» һәм «Нурмөхәмәт тирмәне» булған. Шырҙы буйында ла, унан ары ҡалҡыулыҡ буйлап та күркәм генә йорттар күренә. Әммә улар буш: хужалары - дәртле, милли рухлы, эшсән, уҡымышлы, сәнғәт һөйөүсе «таулылар араһы» башҡорттары — һөргөнгә оҙатылған. Алыҫ Черемхово ҡалаһынан хаттар килгеләп торған, бигерәк тә Әбүбәкер хәҙрәттең ҡыҙы Зөләйха апай йыш яҙған. Әбүбәкер хәҙрәт 1923 йылда Мәскәүҙә үткәрелгән күргәҙмәлә башҡорт халҡының тормошон күрһәтеүселәрҙең береһе булған. Ҡурайсы Әхмәтов, йырсы Әбдрәхим Исҡужин, бейеүсе Барлыбаев ағайҙар булған. Был турала гәзиттәрҙә мәҡәләләр баҫылды. Билдәле журналист Р. Насиров та яҙып сыҡты. Күргәҙмәлә төшкән һүрәттәрҙә аҙаҡ Сибайға ҡайтып йәшәгән Зөләйха апай ҙа бар. «Башҡортостан» гәзитендә «Ғилмияза» йыры тураһында мәҡәләһе лә баҫылғайны.\nҺөргөнгә ебәрелеүселәр йорттарында (хужа булып, күҙ-ҡолаҡ булып торһон, типме икән) берәйһен ҡалдырып киткәндәр булһа кәрәк. Бер апай һәр саҡ Талашты аръяғындағы ҡалҡыулыҡта әрнеп-һыҙланып, күҙҙәрҙән йәш эркелерлек итеп зарлы-моңло йыр һуҙып йөрөр ине. Һөргөндәгеләргә ҡайтырға рөхсәт ителгәс, Насип олатай ғына ғаиләһе менән ҡайтып төштө, башҡалар ни өсөндөр тыуған яҡтарына тартылманы. 1936 йылдар тирәһе булғандыр, аҙ ғына ваҡыт үтеүгә ҡарамаҫтан, теге йорттар, тирмәндәр юҡ ине инде. Быуалар ҙа, үҙҙәренең тәүге ҡиәфәттәрен юғалтып, юҡҡа сыға башланы. Ул саҡта йылға буйҙары тал, муйыл, ерек ағастарынан торған йырып үткеһеҙ урман менән ҡапланғайны. Йылға араһындағы ҡамышлы күлдәрҙә ҡыр өйрәктәре бәпкәләрен эйәртеп йөҙөп йөрөй. Билбыуарҙан үҫкән үләндең тығыҙлығы хайран ҡалырлыҡ — көҙҙәрен шул тирәне генә сабып, тиҫтәләрсә кәбән ултырталар ине. Урмандарҙа ҡош-ҡорт, кейек, йылғаларҙа балыҡ күп булды. Насип ағай ғына, «тыуған яғым» тип, һағынып ҡайтып, яңылышып ҡуйҙы. Талашты буйында шамбылыҡ ултыртып, шул кәсебе менән берәй йыл йәшәгәндәрме-юҡмы, 1937 йылда ҡабаттан ҡулға алынып, башҡаса хәбәр-хәтере булманы. Оло улын Баймаҡҡа саҡыртып, НКВД хеҙмәткәрҙәре туҡмап ҡайтарған. Мөбинә еңгәй: «Еңгәй, бөтөрҙөләр... үләм, тип кенә ятып үлде», — ти торғайны.\nӘсәйем былай тип һөйләй торғайны: «Герман һуғышынан ҡайтып өлгөрмәнеләр, үҙебеҙҙә һуғыш башланды. Әйләнгән һайын ауылға атлы ғәскәрҙәр килә лә тула һәм шунда уҡ малға йәбешәләр. Шулай ҙа аҡтар итәғәтлерәк булды. Иҫәнләшеп, хәл-әхүәл һорашып, мал-тыуарҙы һанап, һорап тотондолар. Бер көндө ҡыҙылдар Әбүбәкер хәҙрәтте атырға алып китеп бара. Илаша-илаша, йүгерешеп барып еттек. «Хәҙрәттең бер ғәйебе лә юҡ бит, халыҡҡа изгелектән башҡа, ҡалдырығыҙ инде, зинһар», — тибеҙ. Атманылар, ҡалдырып киттеләр... Ҡыҙылдарҙа күпселек рустар булһа ла, башҡорттар ҙа бар ине. Бер мәл ҡыҙылдар яғында йөрөгән берәү үҙенең бер туған ҡустыһын атып үлтереп, алып ҡайтып ерләне... «Бәлшәүиктәр килә!»-тип һөрәнләһәләр, ҡотобоҙ осоп, йәйебеҙҙе ҡулға алып, баҙға төшөп бөтә торғайныҡ».\n«Ҡуштүбә ауылынан (Темәстән ун саҡрым алыҫлыҡта, Ирәндек яғында) алты башҡортто атып киткәндәр. Шуларҙың берәүһе ҡыҙылдарҙың башлығы Поленовтың ҡылысын тартып алып, ҡулын өҙә сапҡан. Шул башҡорттоң ейәне Ильясов һуғыштан алда Түбә руднигында йәшәгән, Поленовты белеп-күреп йөрөгән. Һуғышта ҡатнашып, Берлинғаса еткән. Пистолет алып ҡайтып, Поленовты, ике дуҫын һәм уларҙы яллаған бер башҡортто атып үлтергән. Ильясовты егерме биш йылға ултыртып, ун һигеҙ йыл үткәс, сығаралар. Билал ауылы янындағы Комсомол ҡасабаһында йәшәне», - тип өлкәндәр һөйләй торғайны.\nӘлеге көндәрҙә Темәстә йәшәүсе Арыҫланов Миндеғол ағай (ауылдың муллаһы) — Башҡорт атлы дивизияһы яугиры. Днепрҙы аша сығыу өсөн барған һуғыштарҙағы батырлығы өсөн Советтар Союзы Геройы исеменә тәғәйен булһа ла, тотҡарлайҙар. Был хаҡта хәбәрҙәр матбуғатта булды. Ә уның улы Рәсүл Арыҫланов БДУ-ла уҡып йөрөгән сағында әле ҡабул ителмәгән Рәсәй әләмен төшөргән өсөн хөкөмгә тарттырылып, эҙәрлекләү-баҫымдарға дусар булып яфаланды. Арыҫлановтар Ҡуштүбә ауылыныҡылар, Поленовтың ҡулын өҙә сабыусы батыр башҡорттоң нәҫелдәре...\nПоленов үҙенең ҡанһыҙлығы менән даны сыҡҡан Смоленск полкы ҡыҙылдары менән йөҙ илле саҡрымға һуҙылған Ирәндек тауҙарының көнбайышындағы башҡорт ауылдарын талау, кешеләрен сығарып атыу һ. б. төрлө ҡәбәхәтлектәр менән шөғөлләнгән. Ололар һөйләүенсә, Муса Мортазин үҙ янында йөҙәрләгән яугир ҡалдырып, ҡалған яугирҙарҙан, һәр ауылда бер командир тәғәйенләп, ғаилә, йорт-хужалыҡ эштәрен хәстәрләү өсөн тарата торған булған. (Хәҙерге армиялағы увольнение, отпуск кеүек.) Поленов үҙенең ҡыҙыл йәлләттәре менән тап ана шул башҡорттарҙы эҙәрләп, аңдып йөрөгән дә инде.\nМәскәү тарафтарынан башҡорт халҡына ҡарата батшалар заманынан уҡ килгән сәйәсәтте дауам итеү өсөн ебәрелгән был ҡыҙыл ғәскәрҙең ҡәбәхәтлектәре тураһында күп яҙҙылар. Иң ентекле яҙылғаны, моғайын, Әкрәм Бейеш яҙмаларылыр. Мин бары ишеткәндәрем тураһында ғына әҙ-мәҙ теркәү менән сикләндем. Халыҡ хәтере, минеңсә, ошо тәртиптә аҡҡа төшә барырға тейештер.\nБашҡорттоң ауыр хәленән файҙаланып, заман ҡатмарлылығын һылтау итеп, халыҡты ҡырып бөтөрөп, рухи һәм матди байлыҡтарының сығанағы булған ерҙәренә хужа булып алырға теләүселәр тарихта бихисап. Ошондай үтә лә ҡатмарлы осорҙа, башҡорт иленең төрлө тарафтарында, яфа сиккән халҡын яҡлау өсөн, батыр ир-егеттәр отрядтар төҙөп, баҫҡынсыларға ҡаршы һуғышырға мәжбүр булған. Тау-урмандар араһына ҡасып, ҡаршылыҡ күрһәтергә ынтылған был ир-азаматтарына «милләтсе», «бандит», «контрреволюционер» тигән мөһөрҙәр тағып, үҙҙәренең ҡылған енәйәттәрен, ҡылған ҡәбәхәтлектәрен аҡлау өсөн бик тә анһат һылтау тапҡандар.\nБаймаҡ районы Байыш ауылы батыры Хажиәхмәт Унасов күп һанлы отряд ойоштороп күтәрелгән. Салауат районы Арҡауыл ауылынан Ҡарабашев ағай Башҡортостандың төньяҡ-көнсығыш төбәге башҡорттарын яҡлау, һаҡлау өсөн бик көслө отряд йыйып һуғышҡан. Ул Герман һуғышында кавалерияла хеҙмәт итеп, дүрт тапҡыр «Георгий тәреһе» менән наградланған. Бер оло ағай һөйләүенсә, уның 1200 һыбайлыһы, 26 пулеметы, һәр ауылда йәйәүлеләре булған.\nИмай Насыриҙың «Күҙәй» романы ошолай тамамлана: «Златоуст төрмәһенә ултыртылғас, Ҡарабаштың милли тойғолары дүрт стена араһында юҡҡа сыҡты...» Ләкин ул баһадир, мөһабәт, батыр башҡорт ағайының милли тойғолары үҙе иҫән ваҡытта юғалманы. 90 йәшкә етер алдынан ул 1977 йылда Өфөләге фатирында донъя ҡуйҙы. Бер мәл ултырҙаш булырға ла тура килде. «Мин ул китапты («Күҙәй»-Ә. И.) уҡығаным юҡ. Ҡыҙылдар, аҡтарҙы белмәнем. Халҡымды йәберләп, еребеҙҙе баҫып алырға тырышҡан рустарға, татарҙарға ҡаршы көрәштем», — тине. Уны тәүге тапҡыр хөкөм итеп, 25 йылға иректән мәхрүм итеүсе судьяның исеме билгеле. Мәскәүгә яҙып, биш йылдан һуң ағайҙы иреккә сығаралар, ләкин шул ук судья уны ҡабат ултырта. Ағай том-том романдар яҙырлыҡ дәрәжәләге шәхес.\nБашҡорт халҡы фажиғәле, ауыр замандар кисереп бөлгән осорҙа, уның еренә килеп ултырып, нығынып, байып йәшәгәндәрҙән бер төрлө лә ярҙам булмай. Темәс ауылы тулы сауҙагәрҙәр, килмешәк байҙар башҡорттарҙың үтә лә мөшкөл хәлдәренән файҙаланып, үҙ хужалыҡтарында уларҙы тамаҡ ялына эшләтеп, артабан да байырға тырышҡан.\nТүбә алтын приискыһына бер туған Рәмиевтар хужа булған. Шахталарға таяу өсөн Ирәндек имәндәре ҡырылған. Шахта баҫып һәләк булған башҡорттарҙың хисабы юҡ. Әле 1940 йылда ҡурайсы Мөхәммәт Ҡәҙерғолов ағай, бер туған ағаһы Яхъя ағайҙың ғаиләһен алып ҡайтҡас, ҡыуышҡа инеп (колхоз яланында бер ҡыуышта йәшәй инек-Ә. И.), мине ҡосаҡлап иланы. Арбаһында еңгәһе, ике бала, әҙерәк һауыт-һаба - бына шахтала алтын сығарып йөрөп, ер аҫтында ҡалған башҡорттоң мөлкәте ошо булған. Ә Рәмиевтар революция башланғас та, башҡорт еренең алтынын тейәп, сит илгә ҡасҡан. Уларға тыуған ил, башҡорт иле, башҡорт халҡының яҙмышы бер тингә лә тормаған.\nТәүҙә килеүселәр, «беҙ мосолманбыҙ», тип, башҡорттарға тауар, китап һатып, ерҙәрҙе өйрәнеп йөрөгән. Әйтәйек, ошондай ҙа хәлдәр булған: бер Ҡөрьәнде бер атҡа алмаштырғандар. Бер йөк Ҡөрьән килтерһә, моғайын, бер өйөр йылҡы алғандыр. Өфөнөң К. Маркс менән Фрунзе (хәҙерге Зәки Вәлиди) урамдары ҡушылған мөйөштә Чапаев штабы тип йөрөтөлгән матур бер йорт ултыра. (Унда БР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы урынлашҡан — Ә. И.) Был матур йортто аттар һатып, байып йөрөүсе бер сауҙагәр үҙенең һөйәркәһе өсөн һалдырған. Өфөлә генә лә ундай ҙур-ҙур йорттарҙы һанап бөтөрлөк түгел. Хужалары, революция тураһында һүҙҙәр башланғас та, ҡасып китеп бөтә. Башҡорт халҡындағы кеүек, тыуған ил, тыуған ер өсөн «аямаған йәнен, түккән ҡанын» кеүек дәрәжәләге тойғоларҙың, рухтың тамсыһы ла булмаған уларҙа. Муса Мортазинда ла, йәки башҡа башҡорт ғәскәрҙәрендә лә бер килмешәк тә булмаған. Ә Каширин ғәскәрендә күпселеге элек-электән башҡорттарҙы күрә алмаған Белорет рустары йөрөгән. Уларға башҡорттарҙан үс алыр өсөн бигерәк тә уңай мәл тура килә. Йәнәһе, Совет власы өсөн көрәшәләр, ә башҡорттар - «Совет власына ҡаршы милләтселәр». Улар тыныс башҡорт ауылдарын иҫ киткес мыҫҡыллап, талай-талай, Билал ауылына ҡәҙәр килеп етә.\nТап ошо мәлдә үҙенең Йылайырҙа атҡарған вәхшилектәренән, ҡылған енәйәттәренән бик тә ҡәнәғәт булған Смоленск полкы ла һаҡмар башына ҡарай юллана. Ләкин был ҡыҙыл йәлләттәрҙең кинәнесе оҙаҡҡа һуҙылмай. Уларҙы Муса Мортазин тар-мар итә. Муса ғәскәрен Билал ауылына бора, ләкин каши- ринсылар Белоретҡа табан, йәғни үҙ ауылдарына ҡарай ҡасып өлгөргән була. Уларҙы мортазинсылар ауылдарында ҡыуып етеп, ошо «ҡыҙылдар» исеме менән енәйәт ҡылып йөрөүселәрҙе ҡыра. Шул саҡтан алып башҡорт халҡының бөйөк батыр улы Муса Мортазинға «милләтсе» мөһөрө тағалар. Сөнки Мор- тазинды милләтселектә ғәйепләмәйенсә, үҙ енәйәттәренән нисек итеп аҡланырҙар ине?\nЙән аямай, ҡан түгеп, күпме ҡорбандар килтергәндән һуң, ниһайәт, башҡорттар Рәсәйҙә беренсе булып автономия ала — Башҡортостан хөкүмәте төҙөй. Совет власы Башҡортостан хөкүмәтен теләмәһә лә танырға мәжбүр була.\nМуса Мортазиндың комиссары Хәлил ағай Халиҡов 1978 йылда (88 йәштәрҙә булғандыр) васыят әйтеп донъя ҡуйҙы. Ул 1937 йылдан алып 1947 йылға тиклем төрмәлә яфаланған. Ғөмүмән, күргән-кисергәндәрен һөйләп биреү мөмкин түгел. «Беҙ ҡылыс менән һуғышып йөрөп хөкүмәт төҙөнөк. «Башҡорттар автомобиль алырға тырыша», - тип, көлөп йөрөгән татар шовинистары беҙ төҙөгән хөкүмәтте баҫып алды. Үҙебеҙҙе ҡулға алып, атып бөттөләр, төрмәләргә яптылар, унан бик-бик һирәктәр генә иҫән ҡайтты. Әлкә комитетта, башҡа совет инстанцияларында, партия органдарында Башҡортостан өсөн, башҡорт халҡы өсөн бер нәмә лә эшләмәгән, һис ыҙа сикмәгән тәкәббер бәндәләр хөкөм һөрә. Халҡыбыҙ кәмһетелеп, йәберләнеп, ярлылыҡта көн күреүен дауам итә. Минең ғүмерем бөттө, васыятым шул: Себерҙә оҙаҡ йөрөмә. Ошо һәнәреңде ташлама. Беҙҙең ҡылыс менән һуғышып йөрөгәнебеҙҙе, халҡыбыҙ өсөн ҡорбан булған, ғүмерҙәрен фиҙа ҡылған ир-егеттәребеҙҙе онотмағыҙ, беҙ төҙөгән хөкүмәтте ҡулығыҙға алығыҙ. Илебеҙгә хужа булығыҙ. Халҡыбыҙҙы һаҡлағыҙ», — тип мине аптыратты.\nУйлана торғас: «Ағай, тәүге икеһен үтәрмен, улары минең үҙемә әйтелә. Ә башҡаларын үтәргә минең хәлемдән килмәй ҙә инде», - тинем. Ул: «Хәлеңдән килерме, юҡмы — мин уны белмәйем. Тик һиңә васыят әйтәм, васыят әйтерлек башҡа кешем юҡ. Киләһе ялға ҡайтыуыңа, мин булмаясаҡмын», — тип ҡуйҙы. Ә мин: «Ярар, ағай, ышанысыңды аҡларға, васыятыңды үтәргә тырышырмын!» - тигән булдым. Онкологик дауахананың бер бүлмәһенә үҙе генә урынлаштырылған ине. Тышта йөрөп килгән мәле булғанғамы, кәйефе һәйбәт кенә. Оло йәштә булыуына ҡарамаҫтан, рух төшөнкөлөгөнә бирелмәгән. Бойоғоуҙы бөтөнләй белмәгән һымаҡ. Яуабым оҡшағандыр күрәһең, йылмайҙы ла, мин килтергән кедр сәтләүеген услап алды, шытырлатып сәйнәй башланы. Ниндәй генә михнәттәр кисереүенә ҡарамаҫтан, ғүмеренең аҙағынаса, ҡылыс тотоп һуғышып йөрөгән сағындағы башҡортлоҡ рухын һаҡланы ул.\nГрузияның Поти ҡалаһынан дүрт саҡрым көньяҡта Ҡара диңгеҙгә батҡан карапҡа радиолокацион прицел менән берәмләп өс бомба ташланыҡ. Диңгеҙ яғынан ағылған болоттар Кавказ ҡаяларына бәрелеп, урғыла- болғана ла, ҡуйырғандан-ҡуйыра барып, ҡап-ҡара төҫкә инә. Тапшырылған эштәрҙе башҡарғас, ҡараңғы болоттар араһына инеп, ҡайтыу яғына боролдом. Тик ни ғәжәп?! Радиокомпас уғы бер урында тик тора. Йүнәлеште юғалтып ҡуймайым тип, Потиға ҡарай- ҡарай, әйләнеш яһайым. Штурман, радист, ер менән һөйләшергә тырышам — тәрән тынлыҡ. Бына һиңә! Ҡап-ҡара болоттар араһында, Кавказ тауҙары өҫтөндә, япа-яңғыҙ осоп йөрөсө әле!..\nБерәй самолетҡа эйәреп ҡайтайым тип, полигон яғына йүнәлдем. Берәүҙе табып йәнәшә бара башлағайным, ул яр буйындағы болот араһына инде лә юғалды. Төкөп ҡуймайым тип, өҫкәрәк күтәрелдем дә, ни эшләргә белмәй аптырап, тағы түңәрәктәр яһай башланым. Самолетты диңгеҙгә ебәреп, һикереп төшөргәме? Юҡ, ярамай! Тәүҙә штурманға һикерергә бойорорға кәрәк, унан - радисҡа, иң аҙаҡ ҡына үҙең һикерергә тейешһең.\nЭлемтә юҡ. Ә диңгеҙҙән кем нисек йөҙөп сыға ала?! Өҫөбөҙ ҙә кейенгәнбеҙ...\nБолоттарҙан өҫкә күтәрелергә булдым. Бәлки, Батуми яғында асыҡтыр? Күтәрелһәм, күктә ҡояш ялтырап тора. 6,5 саҡрым бейеклектәге Эльбрус — ҡарағусҡыл бағана - өҫкә йығылып килгән һымаҡ. Был - кеше ҡарашының алданыу ы, сөнки икһеҙ-сикһеҙ аҡ болоттар, Эльбрусты ҙур тиҙлектә һыйпап, ары ашыға. Эльбрустан 12 саҡрымда Кутаиси ҡалаһы, аэродром, гарнизон. Кутаисиға самалап, болот араһына сумдым да ҡала өҫтөнә тура килдем. Бына ҡаланы урталай бүлгән йылға аша күпер, тимер юл вокзалы, Сам- тредиаға киткән тимер юл, таш юл, уларға йәнәшә - һыҙат. Ә самолетты теге баштан, Самтредиа яғынан, ултыртырға кәрәк.\nУлтырырға китеп барған бер самолет алдан осоп үтте. Хоҙай араланы - текәшмәнек. Мин тура китеп, Самтредиа өҫтөнән әйләнеш яһап, ултырыу хәстәрлеген күрәм... Тағы бер самолет үтеп китте. Уңға тайпылдым. Уның артынан барырға ярамай. Двигателдәренән сыҡҡан газ минекеләргә тура килһә, улар һүнәсәк, һулға боролоп, һыҙат тәңгәлендә уңға тартып, ултырыуға түбәнәйҙем. Ә самолет ултырмай, тиҙлек ҙур. Бер метр бейеклектә осоп тик бара, тәгәрмәстәр ергә теймәй ҙә ҡуя.\nИке саҡрымлыҡ полосаның уртаһындағы арҡыры һыҙыҡҡа еткәнсә тәгәрмәстәр ергә теймәһә, яңынан күтәрелеү яғын ҡарарғамы тигәндә, арҡыры һыҙыҡ күренде, тәгәрмәстәр ҙә ергә ҡағылды. Полоса дауа мындағы 500 метрға үтермен тиһәм, унда ике самолет ултыра икән, миңә иһә урын ҡалмаған. Тәгәрмәстәрҙе яндырып булһа ла туҡтатырға тип, тормоздарға ныҡ итеп баҫам... Полоса аҙағына ун метрҙай ҡалғас, самолет туҡтаны. Стоянкаға алып барып ҡуйҙым да ергә төштөм.\nАрманһыҙ арып, лыс һыу борҡоп, йығылырҙай булып торам. Штурманым Самхарадзе ла килеп сыҡты. Радисым да килде. Самолет технигы: «Какие замечания?»—тип журналын тотоп тора. Летчиктар уратып алды. Бер кем бер нәмә өндәшмәй, ҡарашып тик торабыҙ. «Связи не было, радиокомпас не работал, — видимо, электросистема...» — тигән булдым. Штурман менән радист: «Я думал, только у меня связи нет», — тиештеләр. Самхарадзе: «Әйҙә, йәйәү ҡайтайыҡ», - ти. Тимер юл аша сығып, таш юл буйлап дүрт саҡрым барырға кәрәк. Самхарадзе мине кафеға алып инде, һатыусы грузинға үҙҙәренсә нимәләрҙер һөйләй ҙә, миңә күрһәтеп, «... от смерти спас», ти. Һатыусы беҙгә берәр стакан араҡы, ашамлыҡтар ҡуйҙы.\nЭсеп ашандыҡ та, юлға төшөп, яй ғына атлап барабыҙ. Гарнизонға бер саҡрым урында грузин ауылы бар. Самхарадзе шул яҡҡа ымланы. Боролдоҡ. Өс ҡатлы матур йорттоң стенаһына терәтеп һалынған аласыҡта сыуал яҡтыһында грузиндар, шарап эсеп, һөйләшеп ултыра. Иҫәнләшеп, ихтирам күрһәтеп, беҙгә түрҙән урын бирҙеләр. Хужа таш стеналағы бер ҡапҡасты асты ла ағас мискә тартып сығарҙы. Самхарадзе: «Он нас от смерти спас...» — тип, миңә күрһәтә лә, грузинса һөйләй ҙә һөйләй. Ә башҡалары тел шартлата, минең ҡайҙан, кем булыуымды һорашалар. «Башҡорт» тигәс, Салауат Юлаевты иҫкә төшөрҙөләр. Һәйбәт кенә һөйләшеп, шарап эсеп ултырҙыҡ.\nГарнизонға ҡайтҡас, Самхарадзе үҙенә саҡырҙы. Һылыу ғына кәләше мөләйем йөҙ менән, шатланып ҡаршы алды. Биш йәшлек улы, йүгереп килеп, атаһының ҡосағына ташланды. Мул итеп өҫтәл әҙерләнеләр, коньяк ултырттылар. Самхарадзе тағы: «... он меня от смерти спас», — тигәнен һөйләй башланы. Ҡаҡшаған нервыларым тынысланғандай, хәл кереп, кәйеф күтәрелгәндәй булды. Үҙ фатирыма ҡәнәғәт кенә ҡайтып индем.\nЙоҡоноң исеме генә йоҡо булды, һаташтырҙы. Йоҡлап китеүем була, тертләп уянам.\nИртәгеһен эшкә барып, бер сәғәт әҙерләнгәс, тәнәфескә сыҡтыҡ. Таш баҫҡыстан түбәндә егеттәр кисәге хәлгә аптыраша. «Вчера такая сложная погода была: взлетали, встречный — 18! Сажали, попутный - 18! (Ә ҡаршы елдең тиҙлеге секундына 15, ә ыңғайы 1 метр булһа ла, осорға рөхсәт ителмәй—Ә. И.) При такой погоде когда-то тот-то разбился!» — тип ғәжәпләнәләр.\nМин үҙемдең ни өсөн полосаның яртыһын уҙғансы самолетты ултырта алмауымдың сәбәбен аңланым. Ошондай ҡатмарлы хәлдә радиокомпасһыҙ, бәйләнешһеҙ, ике заход яһап, һәр береһендә алдан самолет үткәреп, уңға-һулға боролоп, ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә нисек ултырта алдым икән?! Хоҙай аралағандыр. Эс-бауырҙан күкрәк-йөрәк аша өҫкә күтәрелә килгән зымбырлау-ҡалтыраныу ғәләмәте алҡымыма етә башлағайны, артабан ни булғанын белмәйем.\nТөш күрәм: аҡ болоттар ағыла, улар араһында аҡ халаттар кейгән врачтар осоп йөрөй. «Зыңҡ» итеп ҡолаҡтарым сеңләп китте. Күҙҙәрем күрә. Иҫемә килдем... Таш баҫҡысҡа йығылғанмын икән. Салҡан һалғандар ҙа аҡ халатлы полк врачы нашатырлы спиртҡа манылған мамыҡты еҫкәтә. Ә күктә, ысынлап та, аҡ болоттар ағыла. Торҙом да, кисә һуңғы тапҡыр осҡанымды аңланым.\nБыл хәл I960 йылдың 12 февралендә булды. Иптәштәргә ҡарап: «Моя летная карьера окончена, кому планшет подарить!» — тип, маршруттар һыҙылған, документация, таблица-фәлән һалынған планшетымды һуҙам. «Мы свои планшеты не знаем куда девать, возьми на память», — тиҙәр. Ә врач: «Пошли, напиши объяснительную», — тип кабинетына алып китте.\nТбилиси ҡалаһында округ госпиталендә бер ай тикшереү үткәндән һуң, осоуға яраҡһыҙ, тип таптылар. Тап ошо ваҡытта, 1960 йылдың 16 февралендә КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советының берлектәге ҡарары менән беҙҙең дивизияны таратҡандар. Мин осҡан самолет, тураҡланып-ваҡланып, иретергә оҙатылған.\nТЫУҒАН ЯҠҠА ҠАЙТЫУ\nДивизияла ҡалған таныштар миңә: «Ҡайтма, ни бар һиңә төньяҡта, бында фатирың бар, аэродром ҙур, эш етерлек», — тиһә лә, мин уйлағанымдан кире ҡайтманым. Фатирымды тапшырып, справка алғас, иптәштәрем бик ныҡ ғәжәпләнде. Улар миндәге башҡортлоҡто, Тыуған илем, Башҡортостаным тип яныуымды, күңелем тулы ҡурай моңо булыуын белмәй ҙә, аңламай ҙа ине.\nХарьковҡа еткәс, ғаиләне Өфөгә оҙатып, Белорус - сияның Барановичи ҡалаһына юлландым. Отпускыла ваҡытта Иштуған ағай: «Ишдәүләттең һуңғы хаты Зельва станцияһынан килде, барып ҡара әле, ҡәбере юҡмы икән?» - тигәйне. Шәрифулла ағай ҙа шунда һәләк булғандыр, тип уйлай инем. Барҙым, һораша торғас, бер белорусты таптым. «Тәүге сәғәттә үк хәрби казармаларҙы, бомбалар ташлап, ер менән тигеҙләнеләр. Бер пограничник ҡына эте менән ағас мис-\nкәгә инеп йәшенгән булғайны, артынан мотоцикл менән килгән немецтар атып китте»,—тине ул. Мотоцикллы дошман һалдаттары көнсығышҡа табан күпләп үткән, өс-дүрт көндән һуң көнбайышҡа әсиргә төшкән бик күп совет һалдаттарын ҡыуғандар. Ошоноң менән был тирәлә һуғыш та бөткән.\nБарановичиҙан контейнер менән Өфөгә шифоньер, өҫтәл, ултырғыс, сервант-фәлән ебәрҙем дә, Мәскәүҙә телевизор һатып алып, үҙем дә Өфөгә ашыҡтым.\nВокзалда такси менән ҡаршы алып, Гоголь урамындағы 13-сө йорт ихатаһындағы таҡта һарайға урынлаштырҙылар. Темәс педучилищеһында элек физика һәм математиканан уҡытҡан Камил ағай Ғәлимовты эҙләп киттем. 1-се мәктәп-интернатҡа эшкә урынлашып, исмаһам, ун баланы булһа ла ҡурайҙа уйнарға өйрәтәйем, тип ниәтләндем. Алмайҙар, урын юҡҡа һылтаналар. Мәғариф министрының кадрҙар буйынса урынбаҫарына индем.\n«Сез мәктәпләрдә йөрөп, эш табыгыз, аннары мин сезгә назначение бирермен», — тине был мөләйем генә итеп. КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советының ҡарарын белмәгән кеүек һөйләшәләр. Ошо ҡарарға ярашлы мине бер ай эсендә үҙ һәнәрем йәки теләгем буйынса эшкә урынлаштырырға тейештәр ҙә баһа. Мин таҡта һарайҙа йәшәп ятам, алты айһыҙ фатир булмай, тиҙәр. Пропискаһыҙ хәрби комиссариат та иҫәпкә ҡуймай. Совет районы советы башҡарма комитетына фатир алырға сиратҡа баҫтыҡ. Военкоматта иһә фатир юллау тураһында уйламайҙар ҙа. Аптырағас, минең кеүек бер төркөм кеше Мәскәүгә хат яҙып, 25 ҡултамға менән ебәрҙек. Беренсе булып үҙем ҡул ҡуйҙым. Үтенесебеҙҙе ҡәнәғәтләндерҙеләр.\nИнде интернатҡа эшкә урынлашыу проблемаһы ҡалды...\nБынағайыш! Директоры, рекомендация килтер, ти. Военкомат, райком тупһаларын көнө буйы тапап, ыңғай яуап ала алмағас, обкомға (КПСС әлкә комитеты) юлландым. Унда хәрби хеҙмәттән азат ителгәндәрҙе эшкә урынлаштырыу буйынса комиссия бар, председателен дә бик маҡтайҙар. Ул Ҡарабаев икән. «Мин әле командировкаға китеп барам, ун көндән кил, хәрби эшкә урынлаштырырмын», — тигәс, бергә сыҡтыҡ.\nСовет майҙанында Рамазан Ҡотошов осрап, мәсьәләне ыңғай хәл итергә килештеләр. Өҫкә табан атлаһам, мәктәп-интернат директоры тора. «Әйҙә, министрға», - тип алып китте лә, унда барғас, мине маҡтай ҙа башланы: «Ҡурайсы, фәлән дә төгән». Министр: «Ярай, ал эшкә»,-тип сығарҙы. Хеҙмәт укытыусыһы тип эшкә алдылар ҙа, йәйге каникул мәле булғас, ваҡытлыса балалар баҡсаһы йәшендәгеләргә тәрбиәсе итеп ҡуйҙылар.\nҺуңғараҡ 5-се балалар йорто класына тәрбиәсе итеп тәғәйенләнеләр. Балаларға иғтибарлы булырға, ысын күңелдән тәрбиәләргә, тормош юлына аяҡ баҫтырырға тырыштым. Быны балалар йылы ҡаршы алды, тыңлаусан булдылар, татыу ғүмер кисерҙек. Ҡышҡы каникулдарҙа, шәмбе, йәкшәмбе көндәрендә аҡса эшләһендәр өсөн, эшкә урынлаштырып бөттөм.\nМиңә партия, профсоюз эштәре буйынса ла бик күп йомош йөкмәтәләр ине. Эшсе персонал араһында сәйәси дәрестәр үткәреү ҙә минең өҫтә булды. Профкомдың торлаҡ-көнкүреш комиссияһы рәйесе итеп һайланылар. Тәүҙә хаттар ебәреп, аҙаҡ үҙем йөрөп, хеҙмәттәштәремә ун алты фатир алып бирҙерттем. Райкомсоюзда ла ошо ук эшкә һайланылар, эшләнем. Аҙнаһына бер йыйылышҡа йөрөргә тура килде. Райкомға килгән ялыуҙарҙы тикшереп, белешмә биреү ҙә минең өҫтә булды. Саҡырһалар, шул көндө үк тикшереп, справка биреп китәм. Абруй ҡаҙандым. Үҙешмәкәр сәнғәт ярыштарында ҡатнашып, Калинин районында беренсе урынды ала торғайныҡ. Уҡыусылар ҙа мәктәпкә беренсе урын алып бирә ине. Осрашыу, сығарылыш кисәһе тип, мине яуаплы дежур итеп ҡуялар икән, ысын күңелдән, ихлас ойошторам. Таң атып, ҡояш ҡалҡҡансы уйнап-көлөп, рәхмәттәр әйтеп таралалар ине.\nИнтернатта эшләй башлағас та, ҡурайҙа уйнарға өйрәтеү өсөн Абдулла Хәлфетдиновты саҡырҙым, ятаҡтан бүлмә юллап бирҙем. Өфөлә пропискаһы ла юҡ ине, фатир алдырып, улар шунда китте, радиоузел эшләтеп, бөтә бүлмәләргә, кластарға, ашханаға, ихаталағы ике бағана башына репродукторҙар ҡуйҙырттым. Армияла алған ҡырҡлаған пластинкаларымды алып килеп, репродукторҙан уйнатам, радиофондтан бик күп йырҙар яҙҙырып алдым.\nМәктәптәге бер класта мин малайҙарҙы ҡурай уйнарға өйрәтәм, йырҙар ҙа тыңлайбыҙ. Үткән-һүткән укыусылар, уҡытыусылар, шул тирәлә туҡтап йәки инеп тыңлай. Тарих уҡытыусыһы Әҙһәм Ғарипов беҙҙең ансамблде фотоға төшөрөп, гәзиткә мәҡәлә ебәргән дә, БДУ профессоры Жәлил Кейекбаев шуны уҡып, иғтибар иткән икән. Бер банкетҡа уның һорауы буйынса саҡырылғас, эргәһенә ултыртты ла: «Шул йырҙы беләһеңме, был йырҙы беләһеңме ?» — кеүек һорауҙар бирә. Мин: «Беләм, беләм...» — тип ултыра торғас, «Арғужа»ны уйна әле тип, йырлай башланы. Минең белем тураһында һорашып, Жәлил Ғиниәтович: «Миңә уҡырға кил», —тине. «Тел белмәйем бит»,— тиһәм, «Беләһең һин»,—ти.\nУҡырға инеүемде интернатта тәүҙәрәк белмәй ҡалдылар, артабан инде ҡамасаулыҡ итә башланылар. Минең уҡыусыларға тәрбиәсе ҡуймайҙар, шуға сессия барышында эшкә килгеләп йөрөргә тура килде.\nМин насар уҡыманым. Армияла Марксизм-лени- низм университетында ике тапҡыр уҡығайным. Ике урында ла ҙур булмаған китапханаларҙың барлыҡ китаптарын ҡарап, уҡып сыҡтым. Философия һүҙлеге кеүек һатып алған китаптарым күп кенә була торғайны. Минең уҡып йөрөүемде өнәмәгәнлектән, сессиянан ҡайтыуыма берәй этлек әҙерләп ҡуялар. Бер мәл ҡыҙҙарымдың һигеҙенең башынан бет таптыҡ, тип шелтә яҙғандар. Бынан башҡа яфаларҙы ла бик күп күрергә тура килде. Яҙып бөтөрлөк тә түгел.\n1975 йылдың февралендә, ахырыһы, БДУ-ла «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең 40 йыллығын үткәргәндә Ҡол- шәриповтар йырларға саҡырҙы. «Тәфтиләү», «Урал бәйете», «Сибай»ҙың Ғәзиз Әлмөхәмәтов вариантын башҡарҙым. Был йыр бик ҡиммәткә төштө: ҡаты эҙәрлекләүҙәр башланды. Алдап алып барып, КГБ (Дәүләт именлеге комитеты) кешеһенә тапшырҙылар, ул минән ғәйеп таба алманы.\nИртәгеһенә эшкә барһам, хеҙмәт кенәгәмде алып, тикшереп йөрөйҙәр... «Пиши объяснительную» тиеү- ҙәренә, «Я ничего не знаю, кто исправил мою трудовую, пусть тот и пишет», тиергә кәрәк булған да һуң, белмәгәнмен. (Мәғариф министрының кадрҙар буйынса урынбаҫары мәктәптә эш бирмәүе сәбәпле, бер аҙ заводта эшләргә тура килде. Баймаҡ РОНО-һы мөдире, класташым, шул бер нисә айҙы уҡытыусы булып эшләне тигән белешмә яҙҙы, ул саҡтағы мәктәп директоры тәҡдиме менән. Миңә баш тартырға кәрәк булған да бит. — Ә. И.) Мине «енәйәтсе» тип, партия йыйылышына ҡуйырға булдылар. Райкомдан бер ҡыҙыҡай килгән, уны ҡултыҡлап, партбюро секретары ҡәнәғәт кенә йөрөп ята. Йыйылышта ҡайһы берәүҙәр бер-бер артлы тороп, береһенән-береһе уҙҙырырға тырышып: «Как это так можно? Коммунист! Я, вот, не знаю! Я, вот, коммунист! Не могу понять! Как можно так!.. Исправлять трудовую книжку! Чтобы присвоить государственные деньги!» — тип шашып һөйләне. Ҡайҙан табалар шул хәтлем алама һүҙҙәрҙе лә, нисек оялмайҙар әйтергә?! Мине яҡлап, Зыя Батталович ҡына сығыш яһаны. Фатирына алып инеп, ҡунаҡ итте, шунда әйтте лә инде: «Былар тотондолар һиңә, ҡотола алмайһың, лучше ултыр, дәлилдәреңде әйтмә, юҡ итәсәктәр», — тине.\nБер көндө райком пленумына саҡырҙылар. Секретарҙар, ойоштороу бүлеге мөдире мине ихтирам итә ине. Пленум минең эш буйынса бер ҡарарға ла килә алманы. Ә дошмандар шул көндө үк эште тәфтишкә биргәндәр. Улар, мине саҡырып, аңлатма яҙҙырып ҡайтарҙы. Бер аҙҙан эште ябыу өсөн профсоюздың юллауы кәрәк булды. Әммә директор коллектив йыйылышы үткәрергә теләмәй. «Үҙең йый халыҡты!» - ти. Утыҙ-ҡырҡлап кеше, башлыса эшселәрҙе йыйып, протоколды тапшырҙым. «Бөттө, ҡабат саҡыртмаҫбыҙ», — тинеләр. Әммә ике-өс көндән тағы саҡыртылдым. «Прокурор велел передать дело в суд», —тиҙәр. Судья хөкөм ҡарарын уҡып бөтөрөү менән, залға бер милиционер килеп инде һәм хөкөм ҡарарын алып сығып та китте.\nМине Достоевский урамындағы зинданға ябып ҡуйҙылар. Ун алты битлек кассация ялыуын тамамлағас, өйгә лә хат яҙҙым. Яңы адвокат табығыҙ, өс көндән ҡушымта ебәрәм, шуны ингән урында ук алып, папкаһына һалһын, суд ултырышы ваҡытында иң аҙаҡтан ғына сығарһын, тинем.\nМине төрмәнән ҡотҡарырға тырышып, йөҙ ҡултамға йыйылыуға ҡарамаҫтан, суд хөкөм ҡарары буйынса мине йыл ярымға Мәләүез ҡалаһындағы дөйөм режимлы колонияға ебәрҙеләр.\nТырышып китапханала эшләнем. Бик күп иҫке китаптарҙы ғәмәлдән сығарып, яңыларын алдырҙым. Екатерина II заманында уҡ төҙөлгән бинаға ремонт та яһаттым. Мәскәүҙән килгән полковник һоҡланып: «За что сидишь?» — тине. Мин: «За то, что военный человек»,—тип һөйләп биргәйнем, «Освободите его немедленно!»—тип ҡысҡырҙы. Профсоюздар әлкә комитетынан юллама килгәс, ҡайтарып ебәрҙеләр.\nӨфөгә ҡайтҡас, 20-се мәктәпкә хеҙмәт уҡытыусыһы булып урынлаштым. 3,5 мең һум бурысым йыйылып киткән. Себергә китеп, аҡса эшләргә уйланым. Аҙнаға дүрт көн кис һайын Черниковкаға йөрөп уҡып, ун айҙан ҡыҙыл диплом менән 6-сы разрядлы экскаватор машинисы сифатында Сургут ҡалаһына килдем. Мине дизелист итеп бригадаға эшкә ҡушып, ун биш саҡрымдағы «Солнечный» поселогында вагонда йәшәргә урынлаштырҙылар. Эшләп киттем. Берәй ерҙә дизель ватылһа, мине алып китәләр, бер сәғәт-сәғәт ярымда йүнәтәм. Баш инженер, баш механик ихтирам итә, һораған нәмәләрҙе биргеләйҙәр.\nНоябрҙә ауырып киткәйнем, дауаланырға Өфөгә ҡайтырға булдым.\nБАШҠОРТОСТАН СУВЕРЕНИТЕТЫ ЮЛЫНДА\nУҙған быуаттың 90-сы йылдарында Рәсәй составындағы милли республикаларҙа төп халыҡ вәкилдәренең иң уҡымышлылары, алдынғы фекер йөрөтөүселәре Рәсәйҙә ысын-ысындан федератив дәүләт ҡороу идеяһын күтәрҙе. Бер-бер артлы суверенитет тураһында декларациялар ҡабул ителде, был хәрәкәткә башҡорт милли зыялылары ла ҡушылды. Әммә республикала уларға ҡаршы көстәр хәрәкәткә килде, улар рус телендә сыҡҡан матбуғатта ҡотҡо таратты, башҡорттарҙы яманлап митингылар ойошторҙо. Был кешеләр бысраҡ йөкмәткеле гәзиттәрен һәр йорттоң почта ҡумталарына тыҡты, транспорт туҡталыштарындағы эскәмйәләргә күпләп ҡалдыра торған булды. Башҡортостан Республикаһы президенты вазифаһына Башҡортостан халҡына бер төрлө лә эш күрһәтмәгән Р. Ҡадиров, А. Аринин кеүектәр дәғүә итте. Башҡортостан халҡы өсөн бер тинлек тә файҙа килтермәгән һәм килтерә лә алмаған әлеге Аринин менән Татар ижтимағи үҙәге башлыҡтарының береһе К. Яуышевтар Башҡортостан халҡына үҙҙәренең милли ойошмалары идараһы исеменән мөрәжәғәт таратты. Ул мөрәжәғәттәрҙә Мортаза Рәхимов тураһында ниндәй генә бысраҡ уйҙырмалар яҙылмағайны! Халыҡ өсөн янып йөрөгән кешене түбәнһетергә маташып, үҙ-үҙҙәрен хурланы улар.\n...Башҡортостан Юғары Советында суверенитет тураһында декларация ҡабул итеү сессияһы бара. Райондарҙан килеүселәр юҡ, баҡһаң, ҡаршы көстәр «Сибай - Өфө» поезына билеттарҙы тотошлайы менән һатып алған икән. Өфөгә килә торған юлдарҙа күпләп милиционерҙар ҡуйылған, улар, автобустарҙы үткәрмәй, кирегә борған. Сессия барған бинаның көнья- ғындағы уйпат ерҙе ОМОН егеттәре менән тултырғандар. Депутаттарға үтерлек тар ғына юл ҡалдырып, ике яҡлап Өфө йәштәре һәм студенттар теҙелгән. Улар тирәләй милиция хеҙмәткәрҙәре йөрөй. Именлек комитеты хеҙмәткәрҙәре, йәштәр һымаҡ кейенешеп, улар араһында бутала икән.\nДепутаттар үткәндә, йәштәр: «Суверенитет!» — тип ҡысҡырып ҡала. 280 депутаттың ни бары 37-һе генә башҡорт, уларҙың да 10-лағаны ғына ысын башҡорт булыуы ихтимал, тинеләр.\nЙәштәрҙе ҡурай уйнарға ҡушып, үҙем майҙанда сығыш яһап торһам, арттағы төркөмдән бер подполковник килеп терһәктән тарта: «Хватит!» — тип артҡа һөйрәй. «Не трогай меня!» — тип ҡысҡырып, ҡулымды тартып алдым. Икенсе төркөмдән бер подполковник килеп: «Ағай, һин ҡайһы райондан?»-ти. «Баймаҡ, ә үҙең ҡайҙан?» «Салауат. Ағай, ҡурҡма, беҙ бында торабыҙ», - тип китте... Түбәнгә төшөп, йәштәргә: «Тел тураһында һүҙ сығармағыҙ! Бер генә мәсьәлә — суверенитет»,-тип әйтеп сыҡтым.\nБер ҡыҙ эргәмә килде лә: «Ағай, ана, Айҙарҙы килтерәләр»,-™. «Ниндәй, ҡайһы Айҙар?» — тиһәм, «Һуң, ана бит», —тип күрһәтә. Ҡараһам, теге, аслыҡ иғлан итеп, палатка ҡороп ятҡан Айҙар Хәлимде килтерәләр икән. Быйма, пальто, бүрек кейгән. Ҡулына Ҡөрьән китабын тотоп, уның өҫтөнә яҙған нәмәләрен һалып алған. Шундай меҫкен төҫ менән, йәнәһе, ул ас, саҡ атлай. Һаҡаллы ике егет уны ҡултыҡлап, ҡыҙғаныу һәм йәлләү сырайы күрһәтеп, уға ҡарай - ҡарай ипләп кенә атлап килгән була. Айҙар депутаттар янына сессияға инергә теләй икән. Йәнәһе, Башҡортостанда күп хоҡуҡтарҙан мәхрүм ителгән татарҙар йәшәй, һәм ул шуларҙы яҡлауҙы һорап яҙған үтенес менән килгән.\nБына ҡайҙа артист! Совет майҙанында ине Айҙар Хәлимдең палаткаһы. Үҙен милиционерҙар һаҡланы, шулар уҡ ҡаршылағы ашханаға индереп, ашатып йөрөр булған. Беҙҙең йәштәр был күренеште фотоға төшөрөп алған. Айҙар ашап ултырғанда төшөрөлгән фото ошондағы йәштәрҙә лә бар ине инде.\nМин быларҙың килгәнен күргәс тә, «Не допускать!»— тип ҡысҡырғайным, йәштәр, йүгерешеп барып, ҡултыҡлашып, баҫҡысҡа теҙелешеп торҙо ла: «Долой!» — тип ҡысҡыра башланы. Ишеккә табан боролған мөйөштә милиционерҙар, Айҙарҙы уратып алып, нимәлер әйтте. Шунан һуң ғына теге төркөм кире боролорға мәжбүр булды.\nЙыйылған халыҡ ҡыйыҡ аҫтындағы репродукторға баҡҡан. Унан сессияла барған хәлдәр хәбәр ителә. Башҡортостан Юғары Советы депутаттары тулы суверенитет өсөн тауыш бирмәне. Тәнәфес иғлан ителгәс, депутаттар залдан сыға башланы.\nТәнәфестән һуң депутаттарға, фамилияларын яҙып, карточкалар тарата башлағандар: «Суверенитет как субъект Российской Федерации. Кто «за», кто «против»? Һәр депутат ҡул ҡуйып бирергә тейеш. Шул мәлдә Татар ижтимағи үҙәгенән Кәрим Яуышев йүгереп килеп сыҡты ла: «Требуйте полный суверенитет! Вы на это имеете полное право!» —тип ҡысҡыра башланы.\nСтуденттар мине уратып алып: «Ағай! Ул дөрөҫ әйтә лә инде. Беҙгә бит «полный суверенитет» кәрәк», — тиҙәр. Мин: «Кем риза булһын! Талабыбыҙ юҡҡа сығасаҡ! Шуның менән барыһы ла бөтәсәк. «Полный суверенитет» талап итеү-ул һуғыш. Беҙгә ҡапылда «Суверенный Башкортостан» тигән һүҙ булһа ла ярай», — тип ныҡыштым. Шул турала «Йәшлек» гәзитенә лә яҙғайным, йәштәр һәм башҡалар аңлаһын тигән уй менән инде. Йәштәр генәме һуң әле?! «Ниңә?!» «Беҙгә бит...» тигән кеүек мөрәжәғәттәр менән килә лә төртөләләр. Ололар, бигерәк тә ҡатын-ҡыҙҙар: «Ниңә ундағыларға әйтмәйһегеҙ?!» - тип, кешеләр ыңғайына ҡуҙғырышҡан булып, аҡыл өйрәтеп маташҡан булалар. Бер мәл «Обком, горком, долой!» мәсьәләләре килеп тыуғайны бит. Иртәгә митинг. Барлыҡ милли ойошмалар ҙа ҡатнаша. Башҡорттар, үҙ төркөмөнөң тыныслығын һаҡлау өсөн, 15 кеше тәғәйенләне. Мин ҡартмын, тип ҡаршы килһәм дә, «Әҙһәм ағай, тик ултыр!» — тип, мине лә шул иҫәпкә индерҙеләр.\nМатросов һәйкәле янына иң беренсе булып мин барҙым. Ҡараңғы, торам уйланып. Кеҫәмдә бер бәкенән башҡа ҡорал юҡ. Ҡулымда - бер ҡурай. Ни эшләрбеҙ?\nАна, минең һымаҡ милләт яҙмышы өсөн әрнегән башҡорттар йүгерә-атлай йыйыла ла башланы. Тын алыуҙары йышайған, миңә һораулы ҡараштары менән бағалар. Йәнәһе, әйт һүҙеңде, нишләйек? Бына беҙ.\n«Киттек тегендә!» — тип алдан төштөм. Митинг була торған майҙанға — Аҡ йорт алдына барһаҡ, унда беҙҙең өсөн бик уңайлы урын бар икән. Стена буйлап теҙелергә булдыҡ. Стена артында, әллә нисә метр түбәндә, машина юлы. һөжүм була ҡалһа, уң яҡтан ғына булыуы мөмкин. Ә был беҙгә бик уңай, бөтә халыҡ шул яҡтан ғына киләсәк, милиция ла шул яҡта йөрөйәсәк...\nБашҡорттар, лозунгыларын күтәреп, килә лә килә. «Да здравствует дружба народов СССР!», «Да здравствует дружба народов Башкортостана!», «Да здравствует дружба башкирского и русского народов!», «Да здравствует дружба башкирского и татарского народов!» Лозунгыларҙың мәғәнәһенә ҡарап, шул тәртиптә берәр метр ара ҡалдырып, теҙеп сыҡтым. Иң уңайлы, иң күренекле урынды башҡорттар алып ҡалды... Халыҡ ағыла. Радиостанция урынлаштырылған машинаны иң уртаға ҡуйҙылар. Арала милиционерҙар күбәйеп китте.\nБер саҡ алдыма мөһабәт һынлы, мыҡты кәүҙәле, һәйбәт пальто кейгән бер егет баҫты ла, башҡортса: «Ағай, бер хәл тыуһа, миңә мөрәжәғәт ит. Мин ОМОН-дан», — тип китеп барҙы. Ҡыуанысымдың сиге булманы, ғорурланып, батырайып киттем. Тимәк, мине күҙәтәләр, ҡарауыллайҙар.\nХәбәрселәр килеп, интервью ала башланы. «Мин Мәскәү телевидениеһынан», - тип, бер ҡыҙыҡай камераға төшөрә башланы. Мин ҡулымдағы ҡурайымды күтәреп: «Курай! Башкирский народный музыкальный инструмент. Курай — символ дружбы народов! Поет об истории, жизни, страданиях башкирского народа», —тип ҡыҫҡа ғына һүҙ әйттем.\n«Советская Башкирия» гәзитенә академик Толсти- ков менән Ғәббәс Шафиҡов: «Если Башкирия получит суверенитет, то русским, проживающим на западе и в Москве, и в Сибири, на Дальнем Востоке, будет затруднено общаться», — тип яҙҙы. Бына һиңә, ишетмәһәң — ишет... Мин яуап яҙырға мәжбүр булдым: «Не беспокойтесь! Поезда, автобусы и всякий другой транспорт будут ходить. Самолеты будут летать, как всегда, по расписанию. Телефоны, радио, телевидение будут работать беспрепятственно. Читатели своевременно получат газеты, журналы, книги и другую печать... Башкиры препятствовать не будут».\nАртабан башҡорттарҙың 1812 йылғы Ватан, 1941 — 1945 йылғы Бөйөк Ватан һуғыштарында рустар менән иңгә-иң тороп, йән-тәнен аямай, ил азатлығы өсөн көрәшеүе тураһында яҙҙым. Академик Толстиковтың ҡасандыр КПСС әлкә комитетында эшләгән еренән насар ҡылығы арҡаһында ҡыуылған Шафиҡовты яҡларға маташыуын да өҫтәнем. Мәҡәләне редакцияға алып килгәс, берәү ҡыҙара-бүртенә уҡып сыҡты ла: «Не будем печатать!!!» — тип ҡысҡырып ебәрҙе. Мин иһә тыныс ҡына: «Я знаю, что не будете печатать. Прошу зарегистрировать», - тинем...\nБашҡортостанды ике губернаға бүлеп, Ырымбур губернаһын рустарға, Өфө губернаһын татарҙарға ҡалдырырға тырышыусылар ҙа булды. Байрамова: «Башкортлар кая курай юан үсә, шунда йәшәгәннәр. Уфа ягында булмаганнар. Стройкаларда татарлар гына эшлиләр, юл төзиләр. Ә башкортлар эшләргә телә- миләр», — тип яҙҙы. Таңһылыу Карамышева быларҙы «Йәшлек» гәзитендә баҫтырып сығарғас, уға: «Кызың- ның башына мешок кейдерәбез», - тип хат ебәргәндәр. Әммә ундайҙар күп түгел, бармаҡ менән һанарлыҡ. Тик бына ошондай ҡоторғандарҙың наҙандары ғына башҡорт тураһында ғәйбәт һатып маташа. Арининдың гәзиттәре лә бик күп рус һәм башҡа халыҡтарҙың башын бутаны. Ләкин дөрөҫлөк өҫкә сыға барҙы.\nБер мәл Ҡаҙағстандың Аҡтау ҡалаһында йәшәүсе башҡорттар саҡырҙы. Унда ҡаҙаҡтарҙың «Парасат» (Аҡыл) ойошмаһы үткәргән конференцияла ҡатнаштым.\nКөнбайыш ҡаҙаҡ иҡтисади зонаһы президентына Зәки Вәлидиҙең «Ленинға хат»ын, «Башҡорт халҡына хат»ын бирҙем. Ул уҡый бирҙе лә: «Изучать будем. Обращайтесь к нам, что нужно вам, все сделаем! — тине. Аҡтау радиоһынан 15 минутлыҡ сығыш яһаттылар. Ҡаҙағстан президенты Нурсолтан Назарбаев килеп, уран рудалары шахталарын яптырып китте. Уға биреү өсөн алып барған ҡурай, пластинкаларым бар ине. Ҡулымды күкрәгемә ҡуйып, баш эйҙем дә бүләктәремде тапшырҙым. «Ә һеҙ үҙегеҙ уйнай беләһегеҙме?»-тип һораны Назарбаев. «Урал»ды уйнаным. Ул, күкрәгенә ҡулын ҡуйып, баш эйеп, «Ҙур рәхмәт!» тине. Ҡаҙағстан президентына ҡурай бүләк итеп, ҡурай уйнағанымды Алма-Ата телевидениеһы күрһәтте. Мәскәү телевидениеһы иһә ул тәңгәлен төшөрөп ҡалдырҙы.\nЫрымбурға, Каруанһарайға килгәс, Ишбулатов, Аҡдәүләтов, Амангилдиндәр ҡаршы алып, оҙатып йөрөнө. Каруанһарайҙы ҡайтарып биреүҙәрен һорап, Рәсәй башлығы Б. Ельцинға хат яҙҙыҡ. Уның төҙөлөүенә — 150, башҡорттарҙың Француз яуына китеүенә 180 йыл тула тип, байрам үткәреү өсөн план төҙөнөк. Әлеге шул Каруанһарайҙы дауайлап, ике тапҡыр Өфөләрҙән барып, митинг ойошторҙоҡ. Педучилищела сығыш яһаным. Каруанһарайҙың акттар залында 3,5 сәғәтлек лекция-концерт бирҙек. Ике магнитофонға яҙып алдылар.\nҠәҙим Аралбаев, унан һуң Раил Байбулатов етәкселегендә Ырымбур әлкәһенең башҡорт ауылдарында сығыштар яһаныҡ, һунарсы ауылына ҡурай уйнарға өйрәтә барып, илай-илай ҡайтып киттем. Аҙаҡ был турала «Башҡортостан» гәзитендә «Оҙаҡ йәшәйем, тиһәң, балалар уҡыт» тигән мәҡәләм баҫылды.\nЙыраҡ һал — яҡындан алырһың