Карфаген — Башҡорт Википедияһы\nб. э. т. 814 йыл — б. э. т. 146 йыл\nКарфаген сәскә атҡан сағында\nБаш ҡала Карфаген\nТел(дәр) пун теле\nАҡса берәмеге Монеты Карфагена[d]\nИдара итеү формаһы Монархия һәм олигархия[d]\nРим республикаһы →\nРим империяһы →\nВандалдар һәм аландар короллеге →\nКарфаген (финик. Qart-ḥada(št), лат. Carthago, грек. Καρχηδόνα) — борон заманда Африканың төньяғында, хәҙерге Тунис территорияһында урынлашҡан финики дәүләте, баш ҡалаһының да атамаһы Карфаген булған. Qart-ḥadašt (пун яҙмаһында һуҙынҡыларһыҙ Qrtḥdšt) финики теленән «Яңы ҡала» тип тәржемә ителә. Карфагенлы финикиҙарҙың латинса атамаһы — Poeni или Puni.\nКарфагенды беҙҙең эраға тиклем IX быуатта Тир тигән финики ҡалаһынан колониялаштырыусылар нигеҙләгән. Карфагенды нигеҙләү датаһы ике вариантта йөрөй: беҙҙең эраға тиклем 825—823 йылдар һәм беҙҙең эраға тиклем 814—813 йылдар, әҙәбиәттә һуңғыһы йышыраҡ ҡулланыла.\nРиүәйәткә ярашлы, ҡалаға Дидона тигән батшабикә нигеҙ һала. Тир батшаһы булған ағаһы Пигмалион ире Сихейҙы байлығын тартып алыр өсөн үлтергәненән һуң Дидона Фестан ҡаса. Ҡаланың барлыҡҡа килеүе тураһындағы риүәйәткә ярашлы, Дидона был тирәлә йәшәгән ҡәбиләнән үгеҙ тиреһе ҙурлыҡ ер һатып алырға һөйләшә. Ул тирене тар ғына ҡайыштарға ҡырҡып сыға ла шулар еткән тиклем ер биләмәһен әйләндереп ала һәм шул биләмәгә хужа була. Ошо урынға ҡуйылған цитаделгә Бирса (тире) тигән атама бирелә.\nКөнбайыш Урта диңгеҙ буйында финики йоғонтоһо тамамланғас, географик урынының ҡулай булыуынан файҙаланып, Карфаген элекке финики колонияларын үҙенә буйһондора. Беҙҙең эраға тиклем III быуатҡа ул, Көньяҡ Испанияны, Төньяҡ Африка яр буйын, Сицилияны, Сардинияны һәм Корсиканы буйһондороп, Урта диңгеҙҙең көнбайышында эре дәүләткә әүерелә. Римға ҡаршы пун һуғыштарынан һуң Карфаген үҙ яуланмаларын юғалта һәм беҙҙең эраға тиклем 146 йылда емертелә, территорияһы Римдың Африка тигән провинцияһына әйләнә. Юлий Цезарь уның урынында колония нигеҙләргә тәҡдим итә, колония уның вафатынан һуң булдырыла.\n420—430-сы йылдарҙа айырымланыу маҡсатындағы фетнәләр һәм вандал тигән герман ҡәбиләһенең баҫҡыны һөҙөмтәһендә Көнбайыш Рим империяһының провинция өҫтөнән контроле юғалтыла. Вандалдар баш ҡалаһы Карфагенда булған үҙ короллеген ойоштора. Төньяҡ Африка Византия императоры Юстиниан тарафынан буйһондоролғас, Карфаген ҡалаһы Карфаген экзархатының баш ҡалаһы ителә. VII быуат аҙағында ғәрәптәр тарафынан тартып алынғас, ул әһәмиәтен тулыһынса юғалта.\nБирса ҡалҡыулығында финики кварталы харабалары\nКарфаген моронда урынлашҡан була һәм төньяҡтан да, көньяҡтан да диңгеҙгә сыға ала. Уңайлы урыны уны Урта диңгеҙ төбәгендә диңгеҙ сауҙаһы лидерына әүерелдерә. Диңгеҙҙә йөҙгән бөтә суднолар мотлаҡ Сицилия менән Тунис яры араһынан үтер булған.\nҠала эсендә ике ҙур яһалма гавань ҡаҙыла: береһе — хәрби флот өсөн, икенсеһе сауҙа өсөн тәғәйенләнә. Хәрби гавань 220 хәрби карап һыйҙырышлы була. Гавандәрҙе айырып торған муйынға диуар менән уратылған мөһабәт башня төҙөлә.\nҠала диуарҙарының оҙонлоғо 37 километр була, ә бейеклеге ҡайһы бер урындарҙа 12 метрға етә. Диуарҙар башлыса яр буйлап тартылғанлыҡтан ҡаланы диңгеҙ яғынан яулау мөмкин булмай.\nҠалала ҙур зыярат, дин ҡоролмалары, баҙарҙар, муниципалитет, башнялар һәм театр була. Ул бер ҙурлыҡтағы дүрт торлаҡ районға бүленә. Ҡала уртаһында бейек цитадель ҡалҡып тора, ул Бирса тип атала. Карфаген эллин дәүерендәге иң ҙур ҡалаларҙың береһе була (ҡайһы бер баһалауҙар буйынса, Искәндәриәнән генә ҡалыша) һәм боронғо осорҙағы иң эре ҡалалар иҫәбенә инә.\nСығанаҡтар әҙ булғанға Карфагендағы дәүләт ҡоролошон аныҡ ҡына билдәләп булмай. Шуның менән бергә уның сәйәси системаһын Аристотель менән Полибий һүрәтләгән.\nКарфагенда власты аристократия тота, ул бер-береһенә дошман аграр һәм сауҙа-сәнәғәт фракцияларына бүленгән була. Тәүгеләре Африкала биләмәләрҙе арттырыу яҡлы һәм башҡа төбәктәрҙе яулауға ҡаршы була, ә икенселәр нәҡ башҡа төбәктәргә ынтыла. Дәүләт хеҙмәтендәге вазифаларҙы һатып алырға мөмкин була.\nАҡһаҡалдар советы юғарғы власть органы һанала, уның башында 10 (һуңынан — 30) кеше тора. Башҡарма власҡа ике суфет етәкселек итә. Улар йыл һайын һайлап ҡуйыла һәм башлыса армия менән флоттың баш командующийҙары вазифаларын башҡара. Карфаген сенаты закондар сығарыу власына эйә була, өс йөҙләп сенатор була, ә вазифа үҙе ғүмерлеккә бирелә. Сенат составындағы 30 ағзанан торған комитет ағымдағы эштәрҙе алып бара. Халыҡ йыйыны ла әһәмиәткә эйә була, әммә уға суфеттар менән сенат араһында фекер айырымлыҡтары килеп сыҡҡан һирәк осраҡтарҙа ғына мөрәжәғәт итәләр..\nЯҡынса беҙҙең эраға тиклем 450 йылда ҡайһы бер ырыуҙарҙың (айырыуса Магондар ырыуының) аҡһаҡалдар советында тулы өҫтөнлөк алырға ынтылышын йүгәнләү маҡсатында судьялар советы төҙөлә. Ул 104 кешенән тора һәм вазифалағы мөҙҙәте тулған кешеләрҙе хөкөм итергә тейеш була, ә һуңынан контроль һәм суд менән шөғөлләнә.\nБуйһондоролған ҡәбиләләрҙән һәм ҡалаларҙан Карфаген яугирҙәр контингентын йыя, аҡсалата һәм натуралата һалым түләмдәре алып тора. Бындай ҡоролош Карфагенға байтаҡ аҡса килтерә һәм көслө армия булдырыу мөмкинлеген бирә.\n2 Социаль ҡоролош\n5.1 Беҙҙең эраға тиклем VI быуат\n5.2 Беҙҙең эраға тиклем III быуат\n5.3 Гамилькар Барка\n5.4 Ганнибал Барка\n5.5 Карфагенды юҡ итеү\n6 Рим Африкала\nТофеттағы изге Танит төшөрөлгән стела\nФиникиҙар бөтә Көнбайыш Урта диңгеҙ буйына таралып йәшәһә лә, уларҙы уртаҡ дин берләштерә. Карфагенлылар үҙҙәренең финики ата-бабаларынан ҡәнғәндәрҙең динен мираҫ итеп ала. Быуаттар дауамында йыл һайын Карфаген Мелькарт ҡорамында ҡорбан килтереү өсөн Тирға вәкилдәрен ебәрә. Карфагенда Баал Хаммон («эҫелек хужаһы» тигән мәғәнәлә) һәм Танит (Астартаға тиңләштерелгән илаһиә) төп илаһтар була.\nБалаларҙы ҡорбан итеү Карфаген диненең иң насар яғы була. Диодор Сицилиялы яҙыуынса, беҙҙең эраға тиклем 310 йылда ҡалаға һөжүм барғанда Баал Хаммондың күңелен күреү өсөн карфагенлылар аҡһөйәк ғаиләләрҙән 200-ләп баланы ҡорбан итә. "Дин энциклопедияһы"нда былай тиелә: «Гонаһһыҙ сабыйҙы пакланыу ҡорбаны итеп килтереү аллаларҙың күңелен табыу маҡсатындағы иң бөйөк сара һанала. Күрәһең, был сара ғаиләнең дә, йәмғиәттең дә именлеген тәьмин итергә тейеш булғандыр».\n1921 йылда археологтар хайуандарҙың (кеше урынына уларҙы ҡорбан иткәндәр) һәм бәләкәй балаларҙың янған ҡалдыҡтары һалынған урналар теҙелеп киткән ерҙе таба. Был урынға Тофет тигән атама бирәләр. Һанап сығарыуҙарынса, бында 200 йыл самаһы эсендә ҡорбан ителгән 20 000-дән ашыу баланың ҡалдыҡтары һаҡланған.\nӘммә Карфагенда балаларҙы күпләп ҡорбан итеү тураһындағы теорияға ҡаршылар ҙа бар. 2010 йылда халыҡ-ара археологтар төркөмө 348 ерләү урнаһындағы материалды өйрәнә. Был урналарҙағы балаларҙың яртыһы тиерлек йә үле тыуған (кәм тигәндә 20 процент), йә тыуғас үлгән булып сыҡҡан. Тик бер нисәһендә генә 5-6 йәштәрҙәге бала ҡалдығы табылған. Шулай итеп, ни сәбәптән вафат булһа ла, баланы яндырғандар һәм церемония урналарына һалып ерләгәндәр. Тикшеренеү шулай уҡ карфагенлыларҙың һәр ғаиләләге беренсе ир баланы ҡорбан итеүе тураһындағы легенданы ла кире ҡаға.\nСоциаль ҡоролош[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nБөтә халҡы хоҡуҡтар буйынса этник билдәгә ҡарап бер нисә төркөмгә бүленгән. Ливиялылар иң ауыр хәлдә була. Ливия территорияһы стратегтарға буйһонған өлкәләргә бүленә, һалымдар бик юғары була, уларҙы йыйғанда ғәҙелһеҙлектәргә юл ҡуйыла. Ошо сәбәптәрҙән ихтилалдар йыш була, әммә уларҙы аяуһыҙ баҫтыралар. Ливиялылар армияға мәжбүри алына. Сикулиҙарҙың — сицилиялыларҙың (гректар?) — сәйәси хоҡуҡтары «сидон хоҡуғы» (йөкмәткеһе билдәһеҙ) менән сикләнә. Әммә сикулиҙар сауҙа иркенә эйә була. Карфагенға ҡушылған финики ҡалалары кешеләре тулы гражданлыҡ хоҡуҡтарына эйә була, ә ҡалғандар (финики түгелдәр) сикулиҙар кеүек — «сидон хоҡуғы» менән сикләнә.\nХалыҡ сыуалыштарын иҫкәртеү маҡсатында иң фәҡирҙәр ваҡыты-ваҡыты менән бойондороҡло өлкәләргә һөрөлөп тора.\nҠала хәҙерге Тунистың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, ҙур ҡултыҡтың төпкөлөндә, уңдырышлы тигеҙлекте һуғарған Баград йылғаһы тамағы эргәһендә урынлашҡан була. Бынан Урта диңгеҙҙең көнсығышы менән көнбайышын тоташтырған диңгеҙ юлдары үтә, Карфаген Көнсығыштың һөнәрселек тауарҙарын Көнбайыш менән Көньяҡтың сеймалына алмаштырыу үҙәгенә әүерелә. Карфаген сауҙагәрҙәре үҙҙәре етештергән пурпур буяуы, Судандан килтерелгән фил һөйәге һәм ҡолдар, Африканың үҙәгенән дөйәғош ҡанаты һәм алтын ҡом менән сауҙа итә. Алмашҡа Испаниянан көмөш һәм тоҙло балыҡ, Сардиниянан икмәк, Сицилиянан зәйтүн майы һәм грек художестволы әйберҙәре килә. Мысыр менән Финикиянан Карфагенға келәм, керамика, эмаль һәм быяла мәрйендәр ташыла, мәрйендәрҙе Карфаген сауҙагәрҙәре ерле ҡәбиләләрҙән ҡиммәтле сеймал алмаштыра.\nҠала-дәүләт иҡтисадында сауҙанан тыш ауыл хужалығы мөһим урын алып тора. Баградтың уңдырышлы тигеҙлегендә Карфаген ер биләүселәре эре биләмәләр тота, уларҙа ҡолдар һәм урындағы ливиялылар эшләй. Ирекле ваҡ сауҙа, күрәһең, Карфагенда ҙур урын тотмағандыр. Карфагенлы Магондың ауыл хужалығы тураһындағы 28 китаплыҡ хеҙмәте һуңынан Рим сенаты бойороғо буйынса латин теленә тәржемә ителә.\nКарфаген сауҙагәрҙәре яңы баҙарҙар эҙләүҙән һис туҡтамай. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 480 йылда диңгеҙсе Гимилькон, Британияға килеп, ҡурғашҡа бай хәҙерге Корнуолл ярымутрауына аяҡ баҫа. Ә 30 йылдан Карфагендың билдәле затынан булған Ганнон 60 караплы экспедицияны етәкләй. Был караптарҙа 30 000 кеше була (ирҙәр ҙә, ҡатындар ҙа). Кешеләрҙе яр буйлап төрлө урынға төшөрөп ҡалдыралар, улар яңы колониялар нигеҙләргә тейеш була.\nКарфагенлыларҙың эшлеклелеге һәм сослоғо ҡаланы боронғо донъяның иң бай ҡалаһына әүерелдерә. «Беҙҙең эраға тиклем III быуат башында технологиялары, флоты һәм сауҙаһы менән… ҡала алдынғы урындарға сыға», — тиелә «Карфаген» («Carthage») тигән китапта. Грек тарихсыһы Аппиан карфагенлылар тураһында былай тип яҙа: «Ҡеүәте буйынса эллиндарға тиңләште, ә байлығы менән фарсыларҙан ҡала икенсе урында булды».\nКарфаген армияһы башлыса ялланмаларҙан тора, хәйер ҡала ополчениеһы ла була. Пехотала испан, африка, грек, галл ялланмалары хеҙмәт итә, карфаген аҡһөйәктәре «изге отрядта» — ауыр ҡоралланған атлы ғәскәрҙә хеҙмәт итә. Ялланма кавалерия антик донъяла иң оҫта һыбайлылар тип һаналған нумидиҙарҙан һәм ибериҙарҙан тора. Кельтиберҙар ҡәбиләһе галлдарҙың ҡоралы — ике яҡлы оҙон ҡылыс менән ҡоралланған була. Филдәр ҙур роль уйнай, уларҙың һаны 300 самаһы була. Армия катапульталар, баллисталар менән дә ҡораллана. Дөйөм алғанда пун армияһы эллин дәүләттәренең армияһына оҡшаш була. Армияға баш командующий етәкселек итә, уны аҡһаҡалдар советы һайлап ҡуя.\nИхтыяж тыуһа, дәүләт бер нисә йөҙ биш палубалы ҙур караптан торған флотын тиҙ генә йыйып алған. Улар эллиндарҙың иң яҡшы диңгеҙ техникаһы һәм тәжрибәле экипаж менән тәьмин ителгән.\nКарфаген беҙҙең эраға тиклем IX быуат аҙағында финикиҙарҙың Тир ҡалаһынан сыҡҡан кешеләр тарафынан төҙөлгән. Легенда буйынса, ҡалаға мәрхүм финики батшаһының Дидона тигән тол ҡатыны (Тир батшаһы Картондың ҡыҙы) нигеҙ һалған. "Estoria de España (исп.)баш. (1282 йә 1284) тигән беренсе испан хроникаһында, уны король Альфонсо X латин сығанаҡтарына таянып эшләгән, «carthon» һүҙе «ул телдә тире тигәнде аңлата, шунлыҡтан ҡала Картаго [Carthago] тип аталған», тиелә. Был китапта артабанғы колониялаштырыу тураһында ентекле мәғлүмәттәр бар.\nҮгеҙ тиреһе тураһында үрҙә һөйләнгән легенданың дөрөҫлөгө бер ерҙә лә раҫланмай, әммә ерле халыҡтың һәйбәт мөнәсәбәтенән башҡа бер төркөм сит күскенсе, етмәһә, үҙ илендә хупланмаған сәйәси партия вәкилдәре, ерегеп китә һәм ҡала төҙөй алмаҫ ине. Геродот, Юстин һәм Овидий биргән мәғлүмәттәргә ярашлы, ҡаланы нигеҙләгәс, Карфаген менән ерле халыҡ араһында мөнәсәбәттәр боҙола. Макситан ҡәбиләһе башлығы Гиарб, һуғыш менән янап, Дидонаға өйләнмәксе була. Әммә Дидона никахҡа ингәнсе үлемде өҫтөн күрә. Һуғыш карфагенлылар файҙаһына булмай. Овидий яҙғанынса, Гиарб хатта ҡаланы яулай һәм бер нисә йыл үҙ буйһоноуында тота.\nБеҙҙең эраға тиклем VIII быуатта Урта диңгеҙ буйында хәл ныҡ үҙгәрә. Финикияны Ассирия баҫып ала, күп һанлы колониялар бойондороҡһоҙға әйләнә. Ассирия хакимлығы халыҡтың боронғо финики ҡалаларынан колонияларға күсеүенә килтерә. Карфаген ҡасаҡтар менән шул тиклем ныҡ тулғандыр, хатта үҙе колониялар ойоштора алырлыҡ хәлгә килгәндер. Көнбайыш Урта диңгеҙ буйында Питиуз утрауҙарындағы Эбесс уның беренсе колонияһы була (беҙҙең эраға тиклем VII быуаттың беренсе яртыһы).\nБеҙҙең эраға тиклем VII һәм VI быуаттар сигендә грек колониялаштырыуы башлана. Гректарҙың үтеп инеүенә ҡаршы финики колониялары дәүләттәргә берләшә башлай. Сицилияла Панорм, Солуент, Мотия беҙҙең эраға тиклем 580 йылда гректарға уңышлы ҡаршылыҡ күрһәтә. Испанияла Гадес етәкселегендә ҡалалар берләшмәһе Тартесс менән көрәшә. Ләкин берҙәм финики дәүләтенең нигеҙен көнбайышта Карфаген менән Утиканың берләшеүе тәшкил итә.\nҠулайлы географик урыны Карфагенға Көнбайыш Урта диңгеҙ буйында иң эре ҡалаға әйләнеү (халҡының һаны 700 000 кешегә етә), Төньяҡ Африкалағы һәм Испаниялағы бөтә финики колонияларын үҙе тирәһендә ойоштороп, баҫып алыуҙар һәм колониялаштырыуҙар менән шөғөлләнеү мөмкинлеген бирә.\nБеҙҙең эраға тиклем VI быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nПун һуғыштарына тиклемге Карфаген\nVI быуатта гректар Массалия колонияһын нигеҙләй һәм Тартесс менән берләшә. Башта пундар гел еңелә, ләкин Магон I армияны реформалай (ғәскәрҙең төп өлөшө ялланмаларҙан тора), этрускылар менән союз төҙөлә һәм беҙҙең эраға тиклем 537 йылда Алалия эргәһендәге алышта гректар ҡыйратыла. Тиҙҙән Тартесс та юҡ ителә һәм бөтә финики ҡалалары Испанияға ҡушыла.\nСауҙа — Карфаген сауҙагәрҙәре Мысырҙа, Италияла, Испанияла, Ҡара һәм Ҡыҙыл диңгеҙҙәрҙә алыш-биреш итә — һәм ҡолдар хеҙмәтен киң файҙаланған ауыл хужалығы төп байыу сығанағы була. Сауҙа ныҡлы көйләнә — Карфаген тауар әйләнешен үҙ ҡулында тоторға тырыша; ошо маҡсаттан бөтә буйһоноулы халыҡтар Карфаген сауҙагәрҙәре аралашсылығы аша ғына сауҙа итергә тейеш булалар. Был бик ҙур килемдәр килтерә, әммә буйһоноулы территорияларҙың үҫешен тотҡарлай һәм айырымланыу кәйефтәрен көсәйтә. Грек-фарсы һуғыштары ваҡытында Карфаген Фарсия менән бер яҡлы була, этрускылар менән бергәләп Сицилияны тулыһынса баҫып алырға итә. Ләкин Гимера эргәһендәге алышта грек ҡала-дәүләттәре берләшмәһенән еңелгәндән һуң (беҙҙең эраға тиклем 480 йыл) көрәш бер нисә тиҫтә йылға туҡтап ҡала. Сиракуз пундарҙың төп дошманы була (беҙҙең эраға тиклем 400 йылға был дәүләттең бик ҡеүәтләнгән һәм Карфаген тарафынан тулыһынса баҫып алынған көнбайышта сауҙа асырға ынтылған сағы була), һуғыш тәнәфестәр менән бөтәһе йөҙ йыл самаһы (беҙҙең эраға тиклем 394—306 йылдар) бара һәм Сицилияның пундар тарафынан тотошлай тиерлек баҫып алыныуы менән тамамлана.\nБеҙҙең эраға тиклем III быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nБеҙҙең эраға тиклем III быуатта Карфагендың мәнфәғәттәре ҡеүәтле дәүләткә әүерелгән Рим республикаһыныҡы менән һыйышмай башлай. Элек бер яҡлы булһалар ҙа, мөнәсәбәттәре боҙола. Беҙҙең эраға тиклем 264 йылда Беренсе пун һуғышы башлана. Ул башлыса Сицилияла һәм диңгеҙҙә бара. Римдар Сицилияны ярайһы уҡ тиҙ яулай, ләкин Римдың бер ниндәй флоты булмауы аяҡ сала. Беҙҙең эраға тиклем 260 йылда ғына римлылар флотлы була һәм, абордажға алыу тактикаһын ҡулланып, Мила мороно эргәһендә диңгеҙҙә еңеү яулай. Беҙҙең эраға тиклем 256 йылда римлылар хәрби хәрәкәттәрҙе Африкаға күсерә, карфагенлыларҙың флотын да, ҡоро ер ғәскәрен дә ҡыйрата. Ләкин консул Аттилий Регул яуланған өҫтөнлөктән файҙалана алмай һәм бер йылдан Спарта ялланмаһы Ксантипп командалығы аҫтындағы пун армияһы римлыларҙы тулыһынса ҡыйрата. Был алышта ла, элеккеләрендәге кеүек үк, уларға еңергә филдәр ярҙам итә. Тик беҙҙең эраға тиклем 251 йылда ғына Панорма эргәһендә (Сицилия) римлылар, 120 филде ҡулға төшөрөп, ҙур еңеү яулай. Ике йылдан карфагенлылар диңгеҙҙә ҙур еңеүгә өлгәшә һәм ике яҡтың да тулыһынса көсһөҙләнеүенә бәйле тынлыҡ урынлаша.\nГамилькар Барка[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nБеҙҙең эраға тиклем 247 йылда Гамилькар Барка (Йәшен) Карфагендың баш командующийы итеп тәғәйенләнә, уның сикһеҙ һәләттәре арҡаһында Сицилияла уңыш пундар яғына күсә башлай, әммә беҙҙең эраға тиклем 241 йылда Рим, бөтә көсөн туплап, яңы флот менән армияны ҡаршы ҡуя. Карфаген иһә уларға ҡаршы тора алмай һәм, Сицилияны Римға ҡалдырып, солох төҙөргә, 10 йыл эсендә 3200 талантлыҡ контрибуция түләргә мәжбүр була.\nЕңелеүҙән һуң Гамилькар отставкаға китә, власть уның сәйәси дошмандарына күсә, уларға Ганнон етәкселек итә. Карфаген хөкүмәте ялланмаларға түләүҙе кәметеү кеүек аҡылһыҙ аҙымға бара, был көслө ихтилалды тоҡандырып ебәрә. Ялланмаларҙың ихтилалы илде саҡ һәләк итмәй. Гамилькар ҡабат власҡа саҡырып алына. Өс йыллыҡ һуғыш һөҙөмтәһендә ул ихтилалды баҫтыра, ләкин Сардиния гарнизоны ихтилалсыларға ҡушыла һәм, утрауҙа йәшәгән сард ҡәбиләһенән шөрләп, Римдың власын таный. Карфаген утрауҙы ҡайтарыуҙы талап итә. Карфагенды нисек тә юҡ итергә һылтау эҙләгән Рим беҙҙең эраға тиклем 237 йылда уға һуғыш иғлан итә. Римлыларға хәрби сығымдарҙы ҡаплау иҫәбенә 1200 талант түләп һәм Сардиния менән Корсиканы уға биреп кенә Карфаген һуғыштан ҡотолоп ҡала.\nАҡһөйәктәр хөкүмәтенең һөҙөмтәле идара итә алмауы Гамилькар етәкселегендәге демократик оппозицияның көсәйеүенә килтерә. Халыҡ йыйыны уға баш командующий вәкәләттәрен тапшыра. Беҙҙең эраға тиклем 236 йылда, бөтә Африка яр буйын буйһондороп, ул хәрби хәрәкәттәрҙе Испания еренә күсерә. Унда яуҙа һәләк булғансы 9 йыл буйы һуғыша. Гамилькарҙың вафатынан һуң армия баш командующий итеп уның кейәүе Гасдрубалды һайлай. 16 йыл эсендә (беҙҙең эраға тиклем 236—220 йылдар) Испанияның ҙур өлөшө буйһондорола һәм митрополияға ныҡлы бәйләнә. Көмөш рудниктары күп табыш бирә, яуҙарҙа армия сыныға, көсәйә. Һөҙөмтәлә Карфаген Сицилияны юғалтҡанға тиклемгенән дә ҡеүәтлерәк булып китә.\nГаннибал Барка[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nГасдрубалдың вафатынан һуң армия Гамилькарҙың улы Ганнибалды баш командующий итеп һайлай. Үҙенең бөтә улдарында — Магонда, Гасдрубалда һәм Ганнибалда — Гамилькар Римға ҡарата нәфрәт тәрбиәләгән була, шунлыҡтан, армияға баш булғас та, Ганнибал һуғыш өсөн сыйыҡ эҙләй башлай. Беҙҙең эраға тиклем 218 йылда ул испан ҡалаһы һәм Римдың союздашы Сагунтты ала. Дошман көтмәгәнсә, Ганнибал армияһын Альп аша Италияға алып сыға. Унда Тициндағы, Требиялағы, Тразимен күлендәге алыштарҙа еңә. Беҙҙең эраға тиклем 216 йылда Канн ҡалаһы эргәһендә Ганнибал римлыларҙы ҡырып һала, һөҙөмтәлә Италияның ҙур өлөшө, әһәмиәте буйынса икенсе урындағы Капуя ҡалаһы Карфаген ҡулына эләгә. Испанияла ла, Сицилияла яуҙар була. Карфаген башта уңыш артынан уңыш яулаһа ла, һуңынан римлылар бер нисә мөһим еңеүгә өлгәшә. Ганнибалдың ҡустыһы, уға яңы көстәр менән килә ятҡан Гасдрубал һәләк булғандан һуң, Карфагендың хәле ҡатмарлаша. Италияға килгән Магон да еңелә һәм яуҙа үлтерелә.\nТиҙҙән Рим хәрби хәрәкәттәрҙе Африкаға күсерә. Нумидиҙар батшаһы Массинисса менән союз төҙөп, Сципион пундарҙы бер нисә тапҡыр еңә. Ганнибалды тыуған иленә саҡырталар. Беҙҙең эраға тиклем 202 йылда Зама эргәһендәге алышта насар өйрәтелгән ғәскәргә етәкселек итеп, ул еңелә, һәм карфагенлылар солох төҙөргә була. Уның шарттарына ярашлы, Римға Испанияны һәм бөтә утрауҙарҙы бирергә, 10 ғына хәрби карап тоторға һәм 10 000 талант контрибуция түләргә тейеш булалар. Бынан тыш, Римдың рөхсәтенән тыш берәү менән дә һуғышырға хоҡуҡтары булмай.\nБеҙҙең эраға тиклем 196 йылда Рим Карфаген яҡлы Македонияны еңә. Тағы бер союздашы, Селевктар империяһы батшаһы Антиох менән бергәләп Ганнибал яңы һуғыш башларға ниәтләнә, ләкин тәүҙә Карфагендағы олигархик власты юҡ итеү кәрәк була. Үҙенең суффетлыҡ вәкәләтенән файҙаланып, ул сәйәси дошманы менән низағ сығара һәм власты ҡулына ала. Коррупцияға ҡаршы көрәше аҡһөйәк чиновниктарының уға ҡаршы тороуына килтерә. Римға Ганнибалдың Антиох менән дипломатик бәйләнештәре тураһында шикәйәт китә. Ганнибал Антиох янына ҡасырға мәжбүр була. Уны ҙурлап ҡаршы алһалар ҙа, бер ниндәй вәкәләт тә бирмәйҙәр. Антиох еңелгәндән һуң ул Критта, Вифинияла ҡасып ята, римлылар тарафынан даими эҙәрләнеүҙән йонсоп, дошман ҡулына эләкмәҫ өсөн үҙен-үҙе үлтерергә мәжбүр була.\nКарфагенды юҡ итеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nИке һуғышта еңелеп тә, Карфаген тиҙ генә аяҡҡа баҫа һәм тиҙҙән иң бай ҡалаларҙың береһенә әүерелә. Римда сауҙа иҡтисадтың мөһим тармағына әйләнгәнлектән, Карфаген менән көнәркәшлек уға ныҡ ҡамасаулай. Уның тиҙ генә көсәйә башлауы ла борсой. Шулай итеп, Карфагенға ҡаршы һуғыш башларға ҡарар ителә, тик һылтау ғына кәрәк була.\nНумидиҙар батшаһы Массинисса ул һылтауҙы бирә. Римдың Карфагенға ҡаршы булыуын күреп, Массинисса Карфаген биләмәләренә әленән-әле барымталар яһап тора, тиҙҙән туранан-тура һөжүмгә күсә. Пундар уға һуғыш менән яуап бирә. Рим хәрби хәрәкәттәргә рөхсәтһеҙ күскәне өсөн Карфагенға армияһын ебәрә.\nҠурҡып ҡалған карфагенлылар бөтә шарттарға риза булып солох һорай. Иң элек Рим консулы Луций Цензорин бөтә ҡоралды тапшырыуҙарын талап итә. Ҡорал тапшырылғас, ул Рим сенатының төп талабын ишеттерә: Карфаген емертелергә, халҡы таратылырға, ә яңы ҡала диңгеҙ буйынан кәм тигәндә 10 миль (16 км) алыҫлыҡта нигеҙләнергә тейеш. Ә был уның бер ҡасан да яңырып аяҡҡа баҫмаясағын аңлата, сөнки Карфагендың мул тормошо диңгеҙ сауҙаһына таянған була.\nУйлау өсөн бер ай ваҡыт һорап, пундар һуғышҡа әҙерләнә башлай. Шулай итеп, Өсөнсө пун һуғышы башлана. Ҡала һәйбәт нығытылғас, римлылар уны тиҙ генә буйһондора алмай, ҡамауҙа һәм ауыр һуғыштарҙа үткән 3 йылдан һуң ғына Карфагенды яулайҙар. Карфаген тулыһынса емертелә, 500 000 кешелек халҡының 50 000-е (Орозий мәғлүмәтенә ярашлы, 55 000-е) әсирлеккә алынып, ҡол ителә. Һуғыш утында Карфагендың әҙәбиәте юҡҡа сыға, тик Магондың ауыл хужалығы тураһындағы трактаты ғына иҫән ҡала, сөнки уны Рим сенаты ҡарары менән латин теленә тәржемә итергә тейеш булалар. Карфаген ерендә Рим провинцияһы барлыҡҡа килә, уға Утиканан килгән наместник идара итә.\nРим Африкала[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nҠала кварталдарының харабалары. Антонин Пийҙың термаһы.\nКарфагенды юҡ иткәндән һуң 100 йыл үткәс, Юлий Цезарь ҡала урынында колония төҙөргә уйлай. Был план уның үлеменән һуң ғына тормошҡа аша. Уның хөрмәтенә колония «Colonia Julia Carthago» йәки «Юлийҙың Карфаген колонияһы» тип атала. Рим инженерҙары үткәндәрҙең эҙен юйыу өсөн Бирса түбәһен емереп, 100 000 куб метр тупраҡты сығарып, ерҙе тигеҙләй. Ҡорамдар һәм матур-матур йәмәғәт биналары төҙөлә. Бер аҙҙан Карфаген Рим империяһының иң затлы ҡалаларының береһенә әүерелә.\nРимдың Карфаген провинцияһы\nХристианлыҡ Карфагенға беҙҙең эраның II быуаты тирәһендә килеп етә. Беҙҙең эраның сама менән 155 йылында Карфагенда билдәле теолог һәм апологет Тертуллиан тыуа.\nБеҙҙең эраның V быуаты башына Рим империяһы бөлгөнлөккә төшә, Карфаген да шул хәлгә ҡала. Беҙҙең эраның 439 йылында ҡаланы вандалдар буйһондора һәм талай. Йөҙ йылдан византийҙар ҡулына эләккәс, ҡыйралыш туҡталып тора. Беҙҙең эраның 698 йылында ҡаланы ғәрәптәр ала, уның таштары Тунис ҡалаһын төҙөү өсөн ҡулланыла. Киләһе быуаттарҙа ҡасандыр ҡаланы биҙәгән мәрмәр һәм гранит ташылып бөтә. Һуңынаныраҡ был таштар Генуяла, Пизала соборҙар төҙөүҙә, шулай уҡ Англиялағы Кентербери соборын һалыуҙа файҙаланыла.\nӘлеге ваҡытта был ерҙәр Тунистың биҫтәһе һәм туристар күптәп килә торған урын булып тора.\n↑ Ковалев С. История Рима. Курс лекций. Часть I. Республика. Глава XIII. I Пунийская война. Карфаген.\n↑ Jarrett A. Lobell Child Burials — Carthage, Tunisia (инг.). archaelogy.org (2011). 8 сентябрь 2015 тикшерелгән.\n↑ Боги Карфагена любили детей "Ru Газета.\n↑ Primera Crónica General.\n↑ И. Ш. Шифман. Карфаген. — СПб.: Издательство Санкт-Петербургского университета. 2006.\nМарк Юниан Юстин. Эпитома сочинения Помпея Трога «История Филиппа» = Epitoma Historiarum Philippicarum Pompei Trogi / Ред. М. Грабарь-Пассек. Пер. с лат.: А. Деконский, Моисей Рижский. — СПб.: Из-во Санкт-Петербургского университета, 2005. — 496 с. — ISBN 5-288-03708-6.\nВолков А. В. Загадки Финикии. — М.: Вече, 2004. — 320 с. — Серия «Таинственные места Земли». — ISBN 5-9533-0271-1\nМайлз Ричард. Карфаген должен быть разрушен. — М.: ООО «АСТ», 2014. — 576 с. — Серия «Страницы истории». — ISBN 9785170844135\nРевяко К. А. Пунические войны. — Минск, 1985.\nЦиркин Ю. Б. Финикийская культура в Испании. — М.: Наука, ГРВЛ, 1976. — 248 с.: ил. — Серия «Культура народов Востока».\nArticles on ancient Carthage at LIVIUS.ORG 2017 йылдың 3 июль көнөндә архивланған.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Карфаген&oldid=1066724 ҡабул ителгән\n814 йылда барлыҡҡа килгәндәр\n146 йылда юҡ булғандар\nТөньяҡ Африка тарихы\nБыл бит һуңғы тапҡыр 12:25 31 август 2021 үҙгәртелгән.


Өфө районында Рәсәйҙең утыҙ төбәгенән һәм сит илдән килгән механизаторҙар «Иң алдынғы ер һөрөүсе» исеме өсөн көрәшә\nСарала «Трактор-шоу» ярышы уҙҙы, «Башҡортостандың милли ихаталары», «Уңдырышлы түтәл» , «Йәнле ферма» күргәҙмәләре лә эшләй.\nМеханизатор рулгә ултырғас та башына каска кейә, тракторҙы артҡа биреп балонды эләктерә. Трактор менән идара итеү оҫталығын һынауға ҡоролған конкурс тәжрибәле механизаторҙар өсөн дә оло һынау. Таҫмалар араһынан билдәләнгән юл буйлап йөрөп килеү еңел генә бирелмәй.\nТракторҙы һаҡ йөрөтмәгәндә балон төшөп тә ҡала, уның өсөн штраф яҙыла. Эшсе һөнәрҙәрҙең абруйын күтәреүгә йүнәлтелгән Рәсәй чемпионатында быйыл Башҡортостан данын биш кеше, шул иҫәптән өс тракторсы ҡыҙ яҡлай. Баймаҡ ҡыҙы Гөлиә был кимәлдәге сарала беренсе тапҡыр. Еңел автомобиль йөрөткән һымаҡ уҡ, киләсәктә ҡатын-ҡыҙҙарҙың тракторға ултырыуы ғәҙәти күренеш буласаҡ, тигән фекерҙә, икенсе курс студенты..\nБаҫыуҙың икенсе осонда һабансылар ярыша. Бында тиҙлек тәүмаҡсат түгел. Иң мөһиме, ерҙе сифатлы эшкәртеү. «Иң яҡшы тракторист-машинист» исеменә Башҡортостандың егермегә яҡын урта махсус белем биреү учреждениелары студенттары һынау тота.\nРәсәйҙә алтынсы тапҡыр ойошторолған бәйгегә илдең 30 төбәгенән һәм сит илдәрҙән механизаторҙар йыйылған. Шулай уҡ сар асиктәрендә аграр мәсьәләләр буйынса түңәрәк өҫтәлдәр үтә. Ауыл хужалығы продукцияһын етештереүҙән тыш уны һатып алыусыға алып барып еткереү мәсьәләһе ҡарала. Республика аграрийҙары ҡунаҡтарға алдынғы технологиялар менән эшләү алымдарын күрһәтә. Күргәҙмәләрҙә ауыл хужалығы техникаһы һәм тоҡомло малдар менән дә танышырға мөмкин.\nӨфө районының Нижегородка ауылы эргәһендәге баҫыу милли йыр-моңдан да гөрләп тора, республика төбәктәре тирмәләр ҡуйған. Чемпионат ысын мәғәнәһендә һабан туйына әйләнде. Еңеүселәр 1 июлдә билдәле була.


19 Октябрь 2010, 15:08\nБашҡортостандың баш ҡалаһында ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса донъя беренселеге старт алды. Төп приз өсөн Рәсәй, Голландия, Украина һәм Латвиянан алты спортсы көрәшкә сыға.Рәсәй намыҫын Башҡортостандың билдәле шашкасыһы, халыҡ-ара шашка буйынса дүрт тапҡыр донъя чемпионы, ике тапҡыр Европа беренселеге еңеүсеһе Тамара Танһыҡҡужина менән яҡут ҡыҙы, донъя кубогын яулаусы 18 йәшлек Матрена Наговицына яҡлай. Шулай уҡ бәйгелә Голландия өсөн сығыш яһаған, СССР заманында ике тапҡыр чемпион булған, күп тапҡыр донъя беренселеге призеры, ветеран Нина Хукман-Янковская ла ҡатнашасаҡ. Ғөмүмән, һәр дәғүәсе чемпион исеменә лайыҡ. Шуға күрә бәйге бик көсөргәнешле булмаҡсы.\nРәсәй намыҫын Башҡортостандың билдәле шашкасыһы, халыҡ-ара шашка буйынса дүрт тапҡыр донъя чемпионы, ике тапҡыр Европа беренселеге еңеүсеһе Тамара Танһыҡҡужина менән яҡут ҡыҙы, донъя кубогын яулаусы 18 йәшлек Матрена Наговицына яҡлай. Шулай уҡ бәйгелә Голландия өсөн сығыш яһаған, СССР заманында ике тапҡыр чемпион булған, күп тапҡыр донъя беренселеге призеры, ветеран Нина Хукман-Янковская ла ҡатнашасаҡ. Ғөмүмән, һәр дәғүәсе чемпион исеменә лайыҡ. Шуға күрә бәйге бик көсөргәнешле булмаҡсы.\nАҡсалата бүләктәр ҙә ҡәҙимге. Дөйөм фонд – 1 млн 50 мең һум. Еңеүсе 300 мең һумға байыясаҡ. ҡалған сумма, спортсыларҙың һөҙөмтәһенә ҡарап, һәр береһенә бүленәсәк.\nӘле үк тәүге һөҙөмтәләр билдәле. ҡыҙғанысҡа ҡаршы, тәүге турҙа яҡташыбыҙ Тамара Танһыҡҡужина, Нина Хукмандан еңелергә мәжбүр булды. ҡалған осрашыуҙар тигеҙ иҫәпкә тамамланды. Шулай итеп, әлегә Голландия спортсыһы – лидер.


«Башҡортостан ҡыҙы» журналының яңы рубрикаһы Көнсығыштың бөйөк ҡатын-ҡыҙҙарына арналған // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\n«Башҡортостан ҡыҙы» журналының яңы рубрикаһы Көнсығыштың бөйөк ҡатын-ҡыҙҙарына арналған\n14:27, 26 января 2015 Мәҙәниәт\nҒинуар һанына күҙәтеү тәҡдим итәбеҙ.\nЖурналдың баш мөхәррире Гөлназ Ҡотоеваның «Елкән итеп маҡсаттарҙы...» мәҡәләһе Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың Аграр мәсьәләләр, экология һәм тәбиғәттән файҙаланыу комитеты рәйесе урынбаҫары, эш төркөмө етәксеһе Руфина Шаһапова хаҡында булыр.\nЖурналист Альмира Кирәева Хәйбулла районының Аҡъяр ауылында уҙған «Ағинәйҙәр ҡоро» республика конференцияһы тураһында яҙа. Уның «Бәндәбикә рухын һаҡлай ағинәйҙәр» мәҡәләһе Башҡортостандың 17 районынан килгән абруйлы делегат ҡатын-ҡыҙҙарға арнала.\nБылтыр «Башҡортостан ҡыҙы» журналын почта аша яҙҙырып уҡыусыларҙың отошта ҡатнашырға ебәрелгән квитанциялары араһынан лототрон ярҙамында төп бүләк – телевизор Силәбе өлкәһе Арғаяш районы Маяҡлы ауылынан Маһира Хәмиҙуллинаның өлөшөнә төштө. Гөлназ Ҡотоеваның Силәбе өлкәһендәге сәфәре хаҡында «Юлдар саҡыра» рубрикаһы аҫтында «Өҙөлмәһен туғанлыҡ ептәре!» тигән мәҡәләһендә уҡый алаһығыҙ.\n2015 йылда «Башҡортостан ҡыҙы» журналы «Көнсығыштың бөйөк ҡатындары» тигән яңы рубрика асты. Унда авторҙар журнал уҡыусыларҙы төрки донъяһының аҫыл ҡатындары менән таныштырасаҡ. Рубрика XIX быуатта ҡырғыҙ халҡын бер тупҡа туплап, оҙаҡ йылдар Фирғәнә, Ош яҡтарында хакимлыҡ иткән, ҡытай һәм рус баҫҡынсыларына ҡаршы торған яугир рухлы ҡатын Курманжандың тормош юлына байҡау менән башлана.\nӘҙәбиәт һөйөүселәр Башҡортостандың халыҡ шағирәһе Факиһа Туғыҙбаеваның шиғырҙары, Әхмәр Ғүмәр-Үтәбайҙың «Сталинград инәй» хикәйәһен уҡып танһығын ҡандырыр. Шулай уҡ «Ҡыҙҙар моңо» рубрикаһы аҫтында Гөлдәриә Йосопова менән Айгөл Ишемғужинаның шиғырҙары донъя күрҙе.\n«Яҙмыштарҙан көслөрәк» рубрикаһы аҫтында Альбина Ғөбәйҙуллинаның «Йөрәгемдә йондоҙ булып яралдың һин, балам» мәҡәләһе тормош һынауҙарына бирешмәй, бәхетле була белгән йәш ғаилә хаҡында.\n«Башҡортостан ҡыҙы» журналы йыл башынан бер юлы өс бәйге иғлан итә. Тәүгеһе Әҙәбиәт йылы уңайынан әсәйҙәргә булған мөхәббәт хистәре һәм әсәлек темаһына арналған «Әсә йөрәге» тип аталған шиғри бәйге булһа, икенсеһе Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70 йыллығына арнала, өсөнсөһө иһә оҫта ҡуллы ҡатын-ҡыҙҙар өсөн ҡорамасылар бәйгеһе булыр. Конкурстарҙың шарттары хаҡында журналдың ғинуар һанында таныша алаһығыҙ, тип хәбәр итте журнал хеҙмәткәре Гөлшат Ҡунафина.\nТеги: киң мәғлүмәт саралары,журналдар,башҡортостан ҡыҙы


Рөстәм Хәмитов етем балаларға ярҙам итеү республика маҡсатлы программаһын раҫланы // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов етем балаларға ярҙам итеү республика маҡсатлы программаһын раҫланы\n10:36, 23 мая 2013 Йәмғиәт\nБашҡортостан Президенты Рөтәм Хәмитов 2013-2015 йылдарға «Етем һәм ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балаларҙы, етем һәм ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балалар иҫәбенән кешеләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү» республика маҡсатлы программаһын раҫланы. Был хаҡта БР Хөкүмәте сайтында хәбәр ителә.\nМаҡсатлы программаны финанслау күләме бер миллиард 466 миллион һум тәшкил итә, шул иҫәптән федераль бюджеттан 266 миллион һум йәлеп ителә. Башҡортостан Республикаһы бюджеты средстволары иҫәбенә сараларҙы финанслау күләме бер миллиард 200 миллион һум тәшкил итәсәк, тип фаразлана. Әлеге Программаны тормошҡа ашырыу 2015 йыл аҙағына 1850 етем баланы торлаҡ менән тәьмин итергә ярҙам итәсәк.\n2007-2012 йылдарҙа мәсьәләне хәл итеүгә бер миллиард 379 миллион һум аҡса бүленде, шуларҙың 445 миллион һумы федераль бюджеттан йәлеп ителде. Был средстволар ярҙамында 1646 етем баланың торлаҡ мәсьәләләре хәл ителде. 2012 йылда 751 миллион һум бүленде, шуларҙың 408 миллионы – Башҡортостан Республикаһы бюджетынан, 342 миллионы федераль бюджеттан йәлеп ителде. Әлеге средстволар иҫәбенә 603 етем бала торлаҡ менән тәьмин ителде.\nШул уҡ ваҡытта бюджет средстволары иҫәбенә торлаҡ менән тәьмин ителергә тейеш етем балалар һаны йыл һайын республикала уртаса 240 кешегә арта. 2013 йылдың 1 ғинуарына ҡарата сираттан тыш торлаҡ менән тәьмин ителеү хоҡуғына эйә булған етем балалар һаны 1759 тәшкил итте.


Вакансияға дәғүә итеүселәрҙең иң ҙур конкурсы һәм иң бәләкәй эш хаҡы — Өфөлә // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nВакансияға дәғүә итеүселәрҙең иң ҙур конкурсы һәм иң бәләкәй эш хаҡы — Өфөлә\n15:19, 13 сентября 2016 Иҡтисад\nВакансияға дәғүә итеүселәрҙең иң ҙур конкурсы һәм иң бәләкәй эш хаҡы — Өфөлә Фото: Олег Яровиков\nӨФӨ, 2016 йыл, 13 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.\nӨфө Сорғот, Екатеринбург, Төмән, Силәбе, Пермь һәм Ҡурған ҡалалары араһында уртаса хеҙмәт хаҡы кимәле буйынса һуңғы һәм бер вакансияға дәғүә итеүселәр һаны буйынса беренсе урын биләй. HeadHunter эш эҙләү буйынса сайттың тикшереүҙәр хеҙмәте шундай мәғлүмәттәр килтерә.\n2015 йыл менән сағыштырғанда баш ҡалала уртаса эш хаҡы 200 һумға ғына артҡан. HeadHunter мәғлүмәттәренә ярашлы, әле Өфөлә уртаса хеҙмәт хаҡы 25 200 һум тәшкил итә.\nПермдә эш хаҡы йылына — 500, Силәбелә — 1000, Екатеринбургта 2500 һумға күтәрелгән. Төмәндә иһә 1 500 һумға кәмегән һәм һөҙөмтәлә — 31 000 һум.\nСорғот һәм Ҡурған ҡалаларында иһә уртаса хеҙмәт хаҡы үҙгәрешһеҙ ҡалған: бөгөн ул 35 000 һәм 27 000 һумға тиң.\nЭш хаҡы буйынса рейтингта тап Сорғот һәм Екатеринбург тәүге урынды биләй — 35 000 һум. Икенселә — Төмән (31 000 һум), өсөнсөлә — Силәбе (29 000). Дүртенсе урында — Пермь (27 500 һум), бишенселә — Ҡурған (27 000). Өфө рейтингта һуңғы урында килә (25 200 һум), бер урынға алты кеше дәғүә итә.\nТеги: рейтингтар,эш хаҡы


Башҡорт «Китап» нәшриәтендә өс фотоальбом донъя күрҙе\n14 Май 2010, 16:51\nЗәйнәб Биишева исемендәге Башҡорт «Китап» нәшриәтендә һәр береһе үҙенә күрә уникаль өс фотоальбом донъя күрҙе.\n«Йәшәү хаҡына» фотоальбомында билдәле фотограф Анатолий Михайлович Виноградовтың Өфөләге, шулай уҡ республиканың башҡа ҡала һәм ауылдарындағы Еңеү Көнөн сағылдырған, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусылары һүрәтләнгән фотографиялары урын алған. Улар 1990 йылдан алып 2004 йылға тиклем төшөрөлгән. Фотоһүрәттәр йәнә байрам яҙмаһын төҙөү мөмкинлеге биргән комментарийҙар менән оҙатылып барыуы арҡаһында ҡиммәтле. Текстар башҡорт һәм рус телдәрендә бирелә.\n«Живопись. Алексей Храмов» төҫлө фотоальбомы күренекле рәссамдың тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған. Унда рәссамдың тормошо һәм ижады хаҡында бәйән ителә, эштәренең каталогы бирелә.\n«Зәйнәб Биишева. Тормошо һәм ижады» фотоальбомы Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһының 100 йыллығына ҡарата нәшер ителгән. Китапта Зәйнәб Биишеваға арналған шиғырҙар, хаттар, замандаштарының иҫтәлектәре һәм бихисап фотолар тупланған. Улар яҙыусының ижади һәм ғаилә тормошон, уның 100 йыллыҡ юбилейын билдәләүҙе иллюстрациялай.\nКитап-альбом һигеҙ бүлектән тора: башҡорт һәм рус телдәрендә «Тормошо һәм ижады», «Зәйнәб Биишеваның шиғыр юлдары», «Хеҙмәттәштәре һәм замандаштары», «Хаттар», « Зәйнәб Биишеваға арнау», «Ғаилә архивы», «Яҙыусының исемен мәңгеләштереү», «Хәтирәләр».


Proclaiming the Word - У ног Господа Иисуса | Outlines of Messages\nУ ног Господа Иисуса\n1. Гонаһтарҙы ярлыҡау/ Инжил - Лука 7:38/\nФарисей Ғайса Мәсихте үҙ йортона саҡырһа ла, ул "Уның аяҡ аҫтына ултырмай". Фарисей Ғайса менә йәнәш өҫтәл артына урынлашырға теләй, әммә "Уның аяҡ аҫтында түгел."\nБер ҡатын Ғайса Мәсихте йортона саҡырманы (бәлки уның йорто ла юҡтыр), әммә ул үҙенең оло проблемаһын R11 белә ине; гонаһлы ул. Ҡатын үҙенә ҡотҡарыу кәрәген белә ине. Ул үҙенең гонаһтарын Ғайса Мәсихтең аяҡ аҫтына килтерҙе.\nҒайса Мәсих R11; Аллаһы гонаһтарҙы ярлыҡаусы!\n2. Хаҡ ғилем / Инжил - Лука 10:39/\nМәрйәм хәҡиҡәтте танырға тейешлеген белде. Ғайса Мәсихте Вифаниялағы йортона Марта саҡырҙы, әммә Ғайсаның аяҡ аҫтында тик Мәрйәм булды. Нимәнелер белеү өсөн иғтибар туплау мотлаҡ. Ғайса Мәсихте Мәрйәм саҡырманы, был хаҡ, әммә ул үҙенә иң яҡшы урынды биләне R11; Ғайсаның аяҡ аҫты! Ул иң хәйерле урын" /Инжил 10:42/\nҒайса Мәсих R11; Хәҡиҡәт Аллаһы, ул беҙҙе белә һәм һөйә!\nҒайса Мәсих R11; Аллаһы беҙҙән маҡтау һәм ғүмеребеҙҙе алырға лайыҡлы!\n3. Йыуаныс / Инжил Яхыянан 11:32/\nМәрйәм туғанын юғалта. Йәһүдтәр уны кәшәнәгә барыр тип уйлаһалар ҙа, ул унда барманы. Мәрйәм, ул кешеләрҙең үҙен йыуата алмаҫлығын аңлай ине, сөнки уларҙың үҙҙәренең проблемалары етәрлек. Ул дөрөҫ урынды биләне. R11; Ғайсаның аяҡ аҫтын. Тик ул ғына ысын йыуатыусы. Ғайса Мәсих Мәрйәмдең ҡайғыһын һәм рух төшөнкөлөгөн һөйөнөскә алмаштырҙы.\nҒайса Мәсих R11; Алла Тәғәлә, беҙгә ауырлыҡ килгәндә, беҙҙең турала ҡайғыртыусы!\n4. Бала ғүмере. / Инжил - Лука 8:41 /\nИаираны балаһының үлемесле ауырыуы Ғайсаны эҙләргә мәжбүр итә. Ул Ғайсаны тапты һәм уның аяҡтарына йығылды. Ата кеше уның балаһына бер кем дә ярҙам итә алмаҫлығын аңлай ине. Иаира миҫалы шундай хәҡиҡәтте дөрөҫләй: балалар рухи яҡтан йәиһә гөнаһтарҙан һәләк булалар. Донъяла күберәк R11; Ата-әсәләр мөхәббәте, һауа, торлаҡ, кейем-һалым, аҙыҡ-түлек R11; - ошоларҙың барыһынан да бигерәк балалар Ғайса Мәсихкә мохтаж. Иаир үҙенең хәсрәтен R11; балаһының үлемесле ауырыуын Кемгә килтерергә белә ине.\nҒайса Мәсих R11; Аллаһы Тәғәлә бөтә балаларға ла ғүмер бирергә теләй!\n5. Рәхмәтлелек / Инжил - Лука 17:16 /\nМахау сире менән ауырыусы ун кеше Ғайса Мәсихте осратҡан. Уларҙың һәр береһе Аллаһты һөйөүен үҙ ғүмерендә татыған. Барлыҡ сирлеләр ҙә ауырыуҙан һәм үлем тырнағынан ҡотолғандар. Улар барыһы ла ғәҙәттәге тормошҡа ҡайталар. Тик улар араһынан берәүһе генә, самарянлы, кемгә рәхмәт еткерергә икәнен белде. Самарянлы Ғайсаның аяҡ осона килеп йығылды, ҡалған туғыҙы килмәне. Самарянлы икеләтә рухи һәм физик яҡтан һауыҡты. Рәхмәтлеге уның рухи донъяһын күрһәтте.\nҒайса Мәсих R11; Аллаһы Тәғәләгә рәхмәтлебеҙ!\n6. Ҡурҡыуҙы еңеү /Асыштар 1:17/\nИлсе Яхыя Ғайса Мәсихте данлыҡлы итеп күреүҙән ҡаушап ҡала. Ул Ғайсаны белә ине, Уның менә Палестина юлдарын тапанылар, уның тәғлимәтен тыңланы. Уның менән аралашты. Үҙенең өлкән йәшенә лә ҡарамайынса, Аллаһтың данлы Улын күргәс, уның аяҡтарына йығылды. Яхыя Ғайсаның R11 икәнен яҡшы аңлай ине; беренсе һәм һуңғы Илсе Ғайсаның һөйләүен тын ғына көттө. Иоандың ғүмере R11; Ғайса Мәсих өсөн йәшәүсе һоҡландырғыс кеше. Донъяла иң яҡшы урын R11 икәнен аңлай; был урын Ғайса Мәсихтең аяҡ аҫты.


2018 йылда ауыл хужалығы кооперативтарының килемлелеге 1 миллиард һумдан артырға тейеш – Рөстәм Хәмитов // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n9:30, 22 февраля 2018 Иҡтисад\n2018 йылда ауыл хужалығы кооперативтарының килемлелеге 1 миллиард һумдан артырға тейеш – Рөстәм Хәмитов Фото: Олег Яровиков\nБылтыр Башҡортостан ауыл хужалығы кооперацияларын үҫтереү буйынса федераль программа сиктәрендә һынау төбәктәр иҫәбенә инде. Был эш сиктәрендә Рәсәй Федерацияһы төбәктәренең тәжрибәһе өйрәнелгән. Тышҡы эксперт сифатында Бөтә донъя банкы йәлеп ителгән. Уның менән берлектә урындағы башланғыстар нигеҙендә килем килтереүсе проекттар аша булышлыҡ итеү, башланғыс этапта ҡорамалдар, техника йәки һатыу һәм логистика инфраструктураһы объекттары һатып алыу өсөн ярҙам механизмы әҙерләнгән. Өҫтәмә финанслау шарттарында республика бер кооперативҡа 3 миллион һумғаса аҡса бүләсәк.\n— Быйыл программаға яҡынса 300 ауыл биләмәһен йәлеп итеү, 100 ауыл хужалығы ҡулланыусылар кооперативын ойоштороу күҙаллана. Дәүләт ярҙамы 300 миллион һум тәшкил итәсәк, – тип хәбәр итте төбәк етәксеһе. – Кооператив процестарҙа ҡатнашыусылар – шәхси ярҙамсы хужалыҡтар, крәҫтиән-фермер хужалыҡтары, ауыл хужалығы кооперативтары – 3 мең кешенән дә кәм булмаҫ тип көтәбеҙ. Шул уҡ ваҡытта кооперативтар килемлелеге дүрт тапҡырға үҫергә, 1 миллиард һумдан артырға тейеш.\nУҙған йыл йомғаҡтарына ярашлы республика илдә ауыл хужалығы кооперацияларын үҫтереү буйынса 12-се урынды биләй. Яңы 39 кооператив ойошторолған, Башҡортостанда уларҙың дөйөм иҫәбе 103-кә еткән.\n— Тиҙ үҫешәбеҙ. Был йәһәттән оҙаҡламай тәүге ун иң яҡшы төбәккә инербеҙ тип уйлайым. Ғөмүмән, беҙ алдынғыларҙың береһе булырға тейеш, – тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов.\nТеги: Башҡортостан Башлығы, кооперативтар, ауыл хужалығы


62-се йәшендә билдәле музыкант, ДДТ төркөмөнөң гитарисы Рөстәм Асанбаев яҡты донъя менән хушлашты | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n62-се йәшендә билдәле музыкант, ДДТ төркөмөнөң гитарисы Рөстәм Асанбаев яҡты донъя менән хушлашты\n27 мая 2016 — 17:14\nҺуңғы йылдарҙа ул ауыр яман шештән яфаланғайны. Рөстәм Асанбаев 20-се быуат рок музыкаһының билдәле шәхесе булып ҡала. Ул Юрий Шевчук менән бергәләп рус рок музыкаһының яңы дәүерен булдырыусы. Билдәле драматург, халыҡ яҙыусыһы Нәжиб Асанбаевтың улы йәштән үк гитара моңона ғашиҡ булып үҫә. Һөнәре буйынса рәссам булһа ла ул ғүмерен музыкаға арнай. Юрий Шевчук Рөстәм Асанбаевҡа ярҙам йәһәтенән бер нисә хәйриә концерты ойошторҙо.


Эшкә ҡайҙа барырға?\nӨфөнөң мәшғүллек үҙәгендә сираттағы вакансиялар йәрминкәһе үтте. Һаулыҡ һаҡлау, мәғариф, социаль хеҙмәтләндереү предприятиелары алты йөҙҙән ашыу эш урыны тәҡдим итте.\nБындай йәрминкәләр аҙна һайын үткәрелә. Эш эҙләүселәр бер ҙә кәмемәй, ти мәшғүллек үҙәге вәкилдәре. Айгиз Яппаров электрик һөнәрен үҙләштергән, айҙан ашыу эшһеҙ интегә. Шуға ла егет мәшғүллек үҙәге ойошторған йәрминкәгә мөрәжәғәт итә.\nМәшғүллек үҙәгендә шулай уҡ эш эҙләүселәр өсөн оҫталыҡ дәрестәре лә үткәрелә. Бында эшкә урынлашыу ҡағиҙәләре менән танышырға мөмкин. Скайп аша предприятиелар менән әңгәмәләшеү мөмкинлеге лә булдырылған.\nВакансиялар йәрминкәһенә республика район-ҡалаларынан килеүселәр ҙә бар. Күптәр эшкә үҙҙәренең һөнәре буйынса урынлашырға теләй.\nБелгестәр мөрәжәғәт итеүселәрҙең һорауҙарына яуап, йәштәргә һөнәр һайлау буйынса йүнәлеш бирҙе. Мәшғүллек үҙәге ойошторған вакансиялар йәрминкәһендә күптәр үҙ һөнәре буйынса эшкә урынлашты.


Мәктәп йылдарында беҙҙең быуын халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваның «Яҡтыға» трилогияһын уҡып үҫте. Өс китаптан торған «Кәмһетелгәндәр», «Оло Эйек буйында», «Емеш » романдарын ҡат-ҡат уҡыуҙарыбыҙ әле лә хәтерҙә.\nЯҙыусының ижадына битараф булмаусылар өсөн һәйбәт яңылыҡ – Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә күптәрҙең һорауы буйынса трилогия яңынан баҫылыу өҫтөндә. Үткән йыл «Кәмһетелгәндәр» сыҡһа, ошо көндәрҙә «Оло Эйек буйында» китабы донъя күрҙе.\nШулай уҡ уҙған быуат башындағы ябай ауыл халҡының тормошо, уларҙың кисереш-ғазаптары, төп героиня Емештең яҙмышын китап уҡыусыларға автор ентекле итеп еткерә алған. Унда барған хәл-ваҡиғалар бөгөнгө китап һөйөүселәрҙе лә битараф ҡалдырмаҫ, тигән өмөттәбеҙ.\nБаҫманы беҙҙең магазиндарҙан һатып алырға мөмкин. Рәхим итегеҙ!


12:44, 9 апреля 2012 Йәмғиәт\nБашҡортостанда был аҙнала һауа температураһы күтәреләсәк. Рәсәй Гидрометеорология үҙәге мәғлүмәттәре буйынса, республикала төндә 7-10 градус йылы булыуы көтөлә. Көндөҙ термометр бағанаһы плюс 17-20 градус күрһәтәсәк.\nШишәмбе һәм шаршамбыла бер аҙ ямғыр яуыуы ихтимал. Ҡалған көндәрҙә яуым-төшөм көтөлмәй.


23 июня 2020 — 13:08 ГТРК «Башкортостан»\nРәсәй каналы РУСФОНД хәйриә фонды менән берлектәге акцияһын дауам итә. Өфөлә йәшәүсе 8 йәшлек Рафаэльға ярҙам кәрәк. Уның әсәһе Әлиә Шакирова малайҙың яҙмышына битараф булмаған замандаштарыбыҙға ярҙам һорап мөрәжәғәт итә. Ябай терпе һүрәтен төҫлө ҡәләмдәр менән буяу өсөн ошо алсаҡ малайға күп көс түгергә тура килә. 8 йәшлек Рафаэль балаларҙағы церебраль фалиж менән интегә. Игеҙәк малайҙар ваҡытынан алда тыуған. Олоһо тыумыштан умыртҡалыҡтың муйын бүлеге йәрәхәте алған. Игеҙәге Рөстәм һау-сәләмәт. Мәкерле диагноз Рафаэльға 4 ай тулғанда ғына асыҡланған. Ошо ваҡыттан алып балаға бер туҡтауһыҙ дауаланыу үтергә тура килә. Иҫ-китмәле ҙур эш, әммә тырышлыҡ үҙ һөҙөмтәләрен дә бирә. Рафаэль 5 йәшенән имгәкләй башлаған. Церебраль фалиж диагнозы ҡуйылған балалар өсөн был бик ҙур ҡаҙаныш, ти малайҙың әсәһе. Әле лә ул яҡындарын үҙ уңыштары менән шатландыра. Хәрефтәр уҡырға, яҙырға һәм һанарға өйрәнә.Ихлас, тирә-яҡтағыларға алсаҡ малай терәүҙәр ярҙамында баҫып тора ала, кеше ярҙамында аҙымдар яһарға ла тырыша. Үҙәк нерв системаһы зарарланыуы һөҙөмтәһендә уның мускулдары көсһөҙ, атлай алмай, үҫеше артта ҡалған. Шулай ҙа, барыһын да аңлай, ябай һәйләмдәр ярҙамында аңлаша ла белә. Әммә, тулы, бәхетле тормош өсөн был ғына етмәй. Әлегә Рафаэльды тулыһынса аяҡҡа баҫтырыу хаҡында хыялланырға ғына ҡала. Әммә реабилитацияны туҡтатырға ярамай. Мәскәүҙәге медицина технологиялары институтында махсус алымдар ярҙамында Рафаэльға ярҙам итә алалар. Дауалау курсын үтеү өсөн 200 меңгә яҡын сығым талап ителә. Әлиә балаларҙы яңғыҙы тәрбиәләй. Улының инвалидлыҡ буйынса пенсия һәм пособиеһы – берҙән-бер килем сығанағы. Шуға ла, был сумманы йыйыу мөмкинлеге юҡ. Әлиә Шакирова ярҙам һорап Русфонд хәйриә фондына һәм оло йөрәкле телевизор ҡараусыларға мөрәжәғәт итә. Бының өсөн ДЕТИ һүҙен яҙып смс хәбәр ебәреү ҙә етә. Уның хаҡы 75 һум. Бер-нисә хәбәр ебәрергә лә мөмкин. Әгәр телефон операторы һораһа, аҡса күсереүегеҙҙе раҫларға кәрәк. Бәлки, тап һеҙҙең изге йөрәгегеҙ Рафаэльға яҙмышын үҙгәртергә ярҙам итер.


Яңы йылға ветерандарҙың 90 проценты торлаҡ менән тәьмин ителергә тейеш // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nЯңы йылға ветерандарҙың 90 проценты торлаҡ менән тәьмин ителергә тейеш\n12:17, 25 августа 2010 Сәйәсәт\nБашҡортостан Республикаһы Хөкүмәтендә муниципалитеттар башлыҡтары ҡатнашлығында кәңәшмә үткәрелде, унда 2005 йылдың 1 мартынан һуң иҫәпкә торған Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарын торлаҡ менән тәьмин итеү мәсьәләһе тикшерелде.\n«РФ Төбәктәр үҫеше министрлығына Рәсәй Президенты тарафынан 2010 йылда Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларҙың һәм инвалидтарының 90 процентын торлаҡ менән тәьмин итергә тигән бурыс ҡуйылды, — тип хәтерҙәренә төшөрҙө кәңәшмәлә ҡатнашыусыларға БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Фидус Ямалетдинов. – Әлегә эш ярайһы уҡ ҡатмарлы бара, һәм бының төп сәбәбе икенсел торлаҡ баҙарында барған процестарға ҡайтып ҡала. Бөгөн торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға хоҡуҡ биреүсе ике меңгә яҡын таныҡлыҡ беҙҙең ҡулда. Үҙ торлаҡ шарттарын 700-ҙән саҡ ҡына күберәк кеше яҡшыртты».\nЛәкин сентябрь аҙағына, таныҡлыҡтар биреү тамамланған саҡта, торлаҡ алыуға дәғүә итеүсе ветерандар һаны, белгестәр күҙаллауынса, 3600 кешегә етеүе ихтимал. Әлеге ваҡытта уларҙың һаны 3 222 кеше тәшкил итә, 1943 кеше таныҡлыҡ алды, торлаҡ менән 736 ветеран тәьмин ителде. Таныҡлыҡ биреү графигы төҙөлгән 1 майҙан һуң үткән өс айҙа сират 1200 кешегә артты.\nӘ таныҡлыҡтың “ғәмәлдә булыу срогы” – өс ай ғына. Тимәк, октябрҙән декабргә тиклем өс меңгә яҡын кешенең торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға хоҡуғын бойомға ашырырға тейешбеҙ, тип айырып билдәләне Фидус Ямалетдинов. Ул, тиҙҙән таныҡлыҡтарҙың срогын алты айға тиклем оҙайтыусы документ барлыҡҡа киләсәк, тип вәғәҙә итте.\nЕңеүҙең 65 йыллығын байрам иткәндән һуң муниципаль берәмектәр башлыҡтарының был темаға иғтибары кәмене. Торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға мохтаж ветерандарҙың иң күбе Өфөлә һәм Баймаҡта. БР Торлаҡ төҙөлөшө фонды генераль директорының беренсе урынбаҫары Радик Кәлимуллин беренсел баҙарҙан ветерандарҙың 19 проценты ғына торлаҡ алыуы хаҡында хәбәр итте. Беренсел баҙарҙан торлаҡ алыуҙа Өфөлә, Туймазыла, Күмертауҙа, Ишембайҙа яҡшы ярҙам итәләр. Ләкин етерлек фатирҙар резервы булыуға ҡарамаҫтан, Мәләүездә, Салауатта, Учалыла, Нефтекамала “беренсел” торлаҡ биреү бөтөнләй күҙәтелмәй.\nКәңәшмәлә шулай уҡ хәрби хеҙмәттән запасҡа сығарылған офицерҙарҙы торлаҡ менән тәьмин итеү проблемалары ла тикшерелде. Был турала Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы ҡарамағындағы Халыҡты эш менән тәьмин итеү дәүләт хеҙмәте идаралығы начальнигы Тимерхан Биккинин ентекле бәйән итте.\nТеги: ветерандарға торлаҡ, БР Хөкүмәте


Юл ниндәй булыр? Боролоштан һуң күрербеҙ » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Иҡтисад » Юл ниндәй булыр? Боролоштан һуң күрербеҙ\nЮл ниндәй булыр? Боролоштан һуң күрербеҙ 11.04.2017 // Иҡтисад\nДонъя иҡтисады үҫешенең нисек барасағын күҙаллауы, ай-һай, ҡыйын. Киләһе йылда көрсөктән сығырбыҙмы? Ә быйылғы йыл аҙағына? Икенсе ярты йыллыҡта нимәләр булыр? Аныҡ ҡына яуап биреүсе юҡ. Фараздар, фараздар... Ләкин эшмәкәрлеге иҡтисадҡа ҡағылышлы булған һәр белгес мотлаҡ барыһын да асыҡларға теләй. Хәйер, был теләктең башҡа һөнәр кешеләрен дә тыныс ҡалдырған көнө юҡ.\nИҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһының (ОЭСР) быйылғы февраль айы йомғаҡтарынан күренеүенсә, АҠШ, Япония, Германия һәм Францияла үҫеш билдәләре төҫмөрләнә башланы. Парижда урынлашҡан ойошма был һөҙөмтәне шуның менән дәлилләй: иҡтисади эшмәкәрлектәге боролош мәлдәре тураһында сигналдарҙы тотоп алыу маҡсатында булдырылған махсус индикатор (СLI) икенсе ай рәттән уртаса оҙайлы кимәлдән юғарыраҡ. Был ҡатмарлы терминды тиҙ генә аңлауы ҡыйыныраҡ, әлбиттә, ләкин һәр илдең иҡтисадында ыңғай күренештәр ҙә, кире процестар ҙа байтаҡ, шуға күрә уртаса индикаторҙы ҡулланмайынса булмай.\nОшо күрһәткескә йоғонто яһаған шарттар ҙа байтаҡ, һәм уларҙың ҡасан, нисек үҙгәрәсәген аныҡ ҡына билдәләгән иҡтисадсылар юҡ, йәнә килеп дөйөм фараздар ғына. Былтыр көҙ, мәҫәлән, Бөйөк Британияның Европа оюзынан сығырға әҙерләнеүе уның үҫешенә кире йоғонто яһар, тип күрәҙәлек ҡылалар ине, ләкин декабрҙә әлеге СLI индикаторы ноябрь менән сағыштырғанда байтаҡҡа юғарыраҡ булып сыҡты.\nПортугалия. Бығаса әллә ни күҙгә салынып бармаған ошо дәүләттең хәле лә бындай шарттарға миҫал була ала: тәрән һәм оҙайлы көрсөктән һуң был илдең иҡтисады структур реформалар үткәреүе һөҙөмтәһендә ҡырҡа яҡшыра төштө, эшһеҙҙәр һаны байтаҡҡа кәмене, экспорт күләме артты. ОЭСР ошо ил буйынса әҙерләгән һуңғы күҙәтеү раҫлауынса, үҫеште артабан дауам итеү өсөн был илгә дәүләттең һәм хосуси даирәнең бөгөн юғары кимәлдә булған бурысын кәметеү, кредиттарҙың йоғонтололоғон арттырыу мотлаҡ. Финанс өлкәһендә табыш килтерә алмаған кредиттың дөйөм күләмдәге өлөшө 12 процентҡа етә, һәм был Европа илдәре араһында иң юғары күрһәткес булып тора. Табыш килтерә алмаған кредит – тимәк, банкта “тик ятҡан” һәм бер генә ойошма йәки кеше лә бурысҡа алмаған аҡса. Португалия өсөн иҡтисади үҫеште тиҙләтеү юлындағы тағы бер кәртә – илдәге эш көсөнөң оҫталығы (квалификацияһы) ҡитғаның башҡа илдәре менән сағыштырғанда түбәнерәк булыуы.\nШвеция. Бында иҡтисади тигеҙһеҙлектең теләһә ниндәй алдынғы ил менән сағыштырғанда ла тиҙерәк артыуы күҙәтелде, тип раҫлай ОЭСР. Сәбәбе ябай: килеме юғары булған ғаиләләр, активтар хаҡы күтәрелә барыуҙан файҙаланып, байлығын тағы ла арттырҙы, ә иммигранттар һәм эшһеҙҙәр нығыраҡ хәлһеҙләнә төштө. Был илдәге иң бай биш процент халыҡтың килеме 1990 йылдан алып 70 процентҡа үҫте, ә иң фәҡир биш процент кешеләрҙеке – 10 процентҡа ғына. Шул уҡ ваҡытта Швеция, килемдәрҙең тигеҙһеҙлеген кәметеү һәм ярлы граждандарға төрлө социаль тәьминәт саралары менән ярҙам иткән дәүләт булараҡ, һәр саҡ башҡаларға өлгө итеп ҡуйыла. Ғәҙеллек һәм тиңлек булдырыу маҡсатында бында юғары килемле кешеләргә ҡарата бик юғары һалым системаһы ҡулланыла. Икенсе яҡтан, социаль пособиеларҙы арттырыу төрлө фирмалар хужаларына үҙ эшселәренә хеҙмәт хаҡын кәметергә мөмкинлек бирҙе, ә оҫталыҡ кимәленә ҙур талаптар ҡуйыу иммигранттарға эш табыуҙы тағы ла нығыраҡ ҡатмарлаштырҙы. Күренеүенсә, иҡтисад ҡанундары тәбиғәттеке кеүек – уларҙы урап үтеп тә, алдап та булмай.\nАҠШ. Донъяның был иң ҡеүәтле иленең иҡтисади үҫеше былтырғы дүртенсе кварталда һүлпәнәйҙе – эске тулайым продукт 1,9 процентҡа ғына артты. Хәйер, ул йыл йомғаҡтары буйынса ла 1,6 процент ҡына тәшкил итте. Ә бит 2015 йылда ошо күрһәткес 2,6 процентҡа тиң ине.\nҒинуарҙа АҠШ-тың сәнәғәт етештереүе күләме 0,3 процентҡа кәмене. Был һанды ошо илдең Үҙәк банкы атаны. Ә уҙған йыл көҙ Reuters агентлығы экономист һөнәре буйынса эшләгәндәр араһында һорау алыу үткәргәйне, унда ҡатнашыусылар быйылғы ғинуарҙа үҫеш буласаҡ тип ышандырҙы һәм уртаса күрһәткесте 0,8 процент тип атаны. Күрәҙәлек бойомға ашманы. Тимәк, иҡтисади яҡтан алға киткән илдә яһалған алдан күҙаллауҙы ла шунда уҡ нигеҙ итеп алырға ярамай. Белгестәр әйтеүенсә, был юлы пландарҙы һауа торошо “боҙған”: ғинуарҙа, көн йылы булыу сәбәпле, коммуналь хеҙмәтләндереү ойошмаларының кереме 5,7 процентҡа кәмегән һәм, тәбиғи, уларҙан ҡаҙнаға күсерелергә тейешле һалым да аҙыраҡ булған.\nИлдәге ҡулланыу хаҡтары ғинуарҙа арта төштө. Хеҙмәт министрлығы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, декабрҙә 0,3 процентҡа артҡайны, быйылғы ғинуарҙа ул 0,6 процентҡа күтәрелде. Ә һуңғы ун ике айҙа был үҫеш 2,5 процент тәшкил итте.\nЕвропа союзы. Йәшәү кимәле иң юғарыһы тип һаналған Көнбайыш илдәрендә инфляция 2017 йылдың ғинуарында 1,8 процент булһа, февраль йомғаҡтары буйынса, ике процентҡа етте. Eurostat агентлығы раҫлауынса, инфляция үҫешенә булышлыҡ иткән төп шарттар түбәндәгеләр: энергия өсөн хаҡтар ғинуарҙа 8,1 һәм февралдә 9,2 процентҡа артты, аҙыҡ-түлеккә улар был ике айҙа 1,8 һәм 2,5 процент булды, шулай уҡ хеҙмәтләндереү, сәнәғәт тауарҙары ла америкалар өсөн ҡиммәтләнә төштө.\nҠытай. Фараздарға ҡарағанда, был илдең етештереүҙе тағы ла нығыраҡ арттырыу мөмкинлеге юҡ, сөнки артабан ул үҙмаҡсатҡа әйләнәсәк, йәғни иҡтисадты дәртләндереү саралары бөттө. Уның өсөн берҙән-бер юл – ҡулланыу баҙарын йәнләндереү, халыҡты үҙ ҡулында тупланған аҡсаны тотоноу менән ҡыҙыҡһындырыу, ти белгестәр. Нигеҙҙә, ул хеҙмәтләндереү өлкәһен киңәйтә барыу аша тормошҡа ашырылырға тейеш.\nЯпония. Ғинуарҙа был илдең сауҙа балансының дефициты көтөлгәндән дә ҙурыраҡ булып сыҡты. Ябайыраҡ итеп әйткәндә, Японияның башҡа илдәрҙән һатып алған тауарҙары ул үҙе һатҡандан күберәк булды. Дефициттың артыуына күбеһенсә донъя баҙарында нефть хаҡының артыуы йоғонто яһаны. Эшһеҙлек кимәле декабрҙә өс процентҡа кәмеһә, ғинуарҙа хеҙмәт урыны таба алмаусылар һаны тағы 0,1 процентҡа аҙайҙы. Илдең Һаулыҡ һаҡлау, хеҙмәт һәм социаль тәьминәт министрлығы хәбәр итеүенсә, әлеге көндә эш эҙләгән һәр 100 кешегә 143 вакансия тура килә. Күрәһең, Рәсәйҙәге үҙенсәлек уларҙа ла бар: бер кем дә барырға теләмәгән эш урындары байтаҡ.\nРәсәй. Ил иҡтисады 2015 йылда 2,8 процентҡа кәмеһә, Дәүләт статистикаһы буйынса федераль хеҙмәт (Росстат) былтырғы йомғаҡтар буйынса уның 0,2 процентҡа ғына түбәнәйеүе тураһында белдерҙе. Иҡтисади үҫеш министрлығы бер йыл алдараҡ ошо күрһәткестең 0,6 процент булырын күҙаллағайны. Етештереү әүҙемлеге иң ныҡ кәмегән тармаҡтар: төҙөлөш, күмәртәләп һәм ваҡлап һатыу, ҡунаҡхана һәм ресторандар. Уларҙың тәүгеһенең эшмәкәрлеге 2015 йылда 4,9 процентҡа һүлпәнәйһә, 2016 йылда ул 4,3 процентҡа түбәнәйгәйне.\nl2015 йылғы иҡтисадтың төп тармаҡтарын алып ҡараһаҡ, ауыл хужалығында ғына 3,5 процент үҫеш булыуын күрә алабыҙ. Ҡалған йүнәлештәрҙә кәмеүгә юл ҡуйылды, һәм ул түбәндәгесә булды:\nlетештереү өлкәһендә – 4,1 процент;\nlкоммуналь хеҙмәтләндереүҙә – 1,2 процент;\nlтранспортта һәм элемтәлә – 0,9 процент;\nlфинанс эшмәкәрлегендә – 6 процент.\nБылтырғы йомғаҡтар хәлдең ыңғай яҡҡа үҙгәреүен күрһәтте, һәм “Росстат” мәғлүмәттәре хатта бер аҙ үҫеш күҙәтелеүен дә раҫлай:\nlетештереү өлкәһендә – 1,4 процентҡа;\nlкоммуналь хеҙмәтләндереүҙә – 2,4 процентҡа;\nlтранспортта һәм элемтәлә – 0,4 процентҡа;\nlфинанс эшмәкәрлегендә – 2,3 процентҡа;\nlауыл хужалығында – 3 процентҡа.\nЙылдың тәүге айында сәнәғәт етештереүе күләме 2,3 процентҡа артты. Был йәһәттән иң әүҙем тармаҡтар: эшкәртеү сәнәғәте (2 процент үҫеш), тау предприятиелары (3,3 процент), коммуналь хеҙмәтләндереү (1,6 процент).\nТышҡы сауҙала 4,7 процент үҫеш булды, йәғни ыңғай сальдо күҙәтелде, экспорттан алынған килем 11,83 миллиард доллар тәшкил итте.\nҒинуарҙа Рәсәйҙәге ҡулланыу хаҡтары 0,6 процентҡа күтәрелде, декабрҙә ошо күрһәткес 0,4 процентҡа артҡайны. 2012 йылдың июненән алып иҫәпләгәндә, был инфляцияның иң түбәнге кимәле булып тора. Аҙыҡ-түлеккә, кейем-һалымға һәм көнкүреш техникаһына хаҡтар бик аҙ ғына артҡан.\nИҡтисадсыларҙың прогнозына килгәндә, был йәһәттән бер күрәҙәлек тулыһынса тормошҡа ашты: һум нығына төштө. Данияның ошондай фараздары менән дан ҡаҙанған “Saxo Bank” белгестәре, Рәсәй валютаһының курсы 2015 йылда 20 процентҡа күтәреләсәк, тип белдергәйне. Уҙған йыл йомғаҡтары буйынса, был курстың тағы ла бер аҙға күтәрелгәнен күрербеҙ, тип фаразлайҙар. Сәбәптәре: нефткә хаҡтың артыуы һәм беҙҙең ил иҡтисадының тотороҡланыуы. Ошо уҡ банктың баш экономисы Стин Якобсон яҙғанса, иҡтисадсыларҙың 2017 йылға берҙән-бер дөрөҫ прогнозы шул – “заман дәһшәтле буласаҡ, һәм ул дәһшәтле саралар талап итәсәк”.


Виктория (шарлауыҡ) — Башҡорт Википедияһы\n17°55′29″ ю. ш. 25°51′29″ в. д.HGЯO\nВикто́рия (ингл. Victoria) — Көньяҡ Африкалағы Замбези йылғаһындағы шарлауыҡ. Замбия һәм Зимбабве сигендә урынлашҡан. Шарлауыҡтың киңлеге яҡынса 1800 метр, бейеклеге — 120 метр. Виктория — донъяла бер үк ваҡытта бейеклеге 100 метрҙан һәм киңлеге километрҙан ашыу булған берҙән-бер шарлауыҡ. Һыу сығымы 1,4 меңдән алып 14 меңгә м²/с тиклем. Киңлеге буйынса донъяла дүртенсе һәм һыу сығымы буйынса иң ҙурҙарҙың береһе.\n1855 йылда шарлауыҡта булған шотланд сәйәхәтсеһе Дэвид Ливингстон уны королева Викторияға арнап атай. Был урындарҙағы ерле халыҡтың лози телендә шарлауыҡ Моси-оа-Тунья (Mosi-oa-Tunya) — «гөрһөлдәгән төтөн» булараҡ билдәле булған.\nВиктория шарлауығы Көньяҡ Африканың төп билдәле урындарының береһе булып тора, ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объектына ҡарай.\n2 Шарлауыҡтың географик урынлашыуы\n3 Виктория шарлауығы янындағы тимер юл күпере\n5 Милли парктар\nШарлауыҡ тирәһендә иң боронғо билдәле кешеләр һунарсылар һәм йыйыусылар булған, үҙ телдәрендә шарлауыҡты «Гөрһөлдәгән төтөн» тип атағандар.\nШарлауыҡты европа кешеләренән беренсе булып Дэвид Ливингстон күргән тип иҫәпләнә. 1855 йылдың 17 ноябрендә Замбезиҙың үрге ағымынан йылға тамағына тиклем (1852—1856) сәйәхәт иткәндә Ливингстон шарлауыҡҡа барып етә һәм ҙур булмаған утрауға тиклем йөҙөп бара, һуңынан был утрау уның исеме менән атала. Ливингстон Нгонье шарлауығынан хайран ҡала, һуңынан ағым буйлап өҫкә йөҙөп бара, тағы ла һоҡландырғыс шарлауыҡты күрә һәм уны королева Виктория исеме менән атай. Шарлауыҡ тураһында ул былай тип яҙған: «Был матурлыҡты Англияла күргән бер нәмә менән бер кем дә сағыштыра алмай. Европа кешеһенең күҙҙәре быға тиклем уға оҡшаш нәмәне күргәне юҡ ине. Бындай шундай матур урындарға осоп барғанда фәрештәләр генә ҡарағандыр, күрәһең».\nШарлауыҡтың тәүге тасуирламаларын португал Серпа Пинту, чех Эмиль Голуб, Виктория шарлауығының һаҡланып ҡалған тәүге һүрәттәренең авторы британ рәссамы Томас Банс ҡалдырған. Районға тимер юлы 1905 йылда төҙөлгәс тә, күптәр шарлауыҡты үҙ күҙҙәре менән күрә алған.\nШарлауыҡтың географик урынлашыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nТомас Бейнс картинаһында Виктория шарлауығы\nШарлауыҡ яҡынса Замбези йылғаһының урта ағымында урынлашҡан. Замбези шарлауыҡтан өҫтәрәк ҡомташ ҡалҡыулыҡтар менән сикләнгән үҙәндә яҫы базальт плита өҫтөнән аға. Йылға ағымында утрауҙар бар, шарлауыҡҡа яҡынлашҡан һайын уларҙың һаны арта бара.\nШарлауыҡ Замбези йылғаһы ҡапыл тар (киңлеге 120 метр самаһы) ярыҡҡа ағып төшкән ерҙә барлыҡҡа килгән. Ҡабырғалағы күп һанлы утрауҙар шарлауыҡты бүлеп, ҡылымыҡтар барлыҡҡа килтерә. Ваҡыт үтеү менән шарлауыҡ ағым буйлап өҫкә сигенә, ярыҡтар күбәйә бара. Әлеге ваҡытта был ярыҡтар кәкерсәк һымаҡ текә стеналы үҙәнде барлыҡҡа килтерәләр. Улар спутниктан төшөрөлгән һүрәттәрҙә асыҡ күренә.\nШарлауыҡ ифрат киң, киңлеге яҡынса 1800 метрға тиклем етә, һыуҙың өстән төшөү бейеклеге шарлауыҡтың уң яры эргәһендә 80 метрҙан алып үҙәктә 108 метрға тиклем үҙгәрә. Виктория шарлауығы Ниагара шарлауығынан яҡынса ике тапҡырға бейегерәк һәм уның төп өлөшөнән («Подковы») ике тапҡыр ашыуыраҡҡа киңерәк.\nӘлеге һыу төшкән ярыҡтан берҙән-бер сығыу юлы - ул уның стенаһында көнбайыш осонан яҡынса 2/3 саҡрым алыҫлыҡта һыу менән бәреп килеп сыҡҡан тар канал. Был юлдың киңлеге - яҡынса 30 метр. Уның буйынса бөтә һыу күләме 120 метр самаһы ағып үтә, шунан һуң йылға кәкерсәк тарлауыҡҡа эләгә. Йылға тарлауыҡтан 80 саҡрым самаһы юл сыҡмай.\nБеренсе кәкерсәктең аҙағында йылға «ҡайнаған ҡаҙан» тип аталған тәрән һыу ятҡылығына эләгә, уның киңлеге 150 м тирәһе. Түбән һыу ваҡытында ҡаҙан өҫтө тыныс, ләкин юғары һыулы ваҡытта ашыҡмаған гигант өйрөлтмәктәр һәм һыу өҫтө ҡабарынҡылары менән ҡапланған.\nТарлауыҡтың стеналарының бейеклеге - 120 м ашыу.\nШарлауыҡтың космостан төшөрөлгән фотоһүрәте\nЯмғырлы миҙгелдә шарлауыҡ аша секундына 9100 кубометрға тиклем һыу үтә. Был ваҡытта һыу төп шарлауыҡ аша тотош ағым менән ағып төшә. 1958 йылда Замбезила ташҡын мәлендә һыу кимәле рекорд ҡуя - секундына 13 мең кубометрҙан ашыу. Бейектән төшкән һыу сәсрәгән тамсылар һәм томан барлыҡҡа килтерә, улар 400 метр һәм унан юғарыраҡ бейеклеккә күтәрелеүе мөмкин. Шарлауыҡ тыуҙырған томан 50 километр алыҫлыҡтан күренә.\nҠоролоҡ миҙгелендә шарлауыҡ бер нисә тар һыу ағымына тиклем кәмей, сәсрәмәләр һәм томан юҡ тиерлек, ағым кимәле секундына 350 кубометрға тиклем төшә. Шул ваҡытта тарлауыҡтың тәрәнлеген өйрәнеп була. Апрелдә максималь ағым һәм октябрь аҙағында иң кәм һыу кимәле тарлауыҡтарҙа 20 метрға тиерлек үҙгәрә.\nШарлауыҡтың өҫкө нөктәһендә «Иблис купеле» тип аталған тәбиғи уйым бар. Сентябрь-декабрь айҙарында, һыу кимәле түбәндә булғанда, был уйымда һыу ағымы сағыштырмаса көслө түгел, һәм унда текә ярҙан бер нисә метр алыҫлыҡта турист-экстремалдар йөҙә. Бындай йөҙөүселәрҙе «Иблис купеле» аша һыу упҡынға ташлаған осраҡтар бар.\nВиктория шарлауығы янындағы тимер юл күпере[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nВиктория шарлауығының күпере\nШул уҡ күпер 1915 йылда\n«Ҡайнаған ҡаҙан»дан түбәнерәк, Замбези йылғаһындағы 5 күперҙең береһе тарлауыҡ аша һалынған. Арка формаһындағы күперҙең оҙонлоғо - 198 метр, күперҙең түбәһе - йылғаның түбәнге кимәленән 128 метрға бейегерәк. Даими тимер юл бәйләнеше Ливингстон - Булавайо һәм Ливингстон - Лусака линияларында бара.\nШарлауыҡ янындағы күперҙән банджи-джампинг\n1905 йылда Булавайоға тимер юлы һуҙылмағанға тиклем шарлауыҡҡа кешеләр йөрөмәй тиерлек. Тимер юл сафҡа индерелгәндән һуң ул тиҙ арала популярлыҡ яулай һәм Британия колониаль идараһы аҙағына тиклем уны һаҡлап ҡала. Зимбабве яғында туристик ҡала барлыҡҡа килә. 1960-сы йылдар аҙағында Зимбабвела (Родезия) партизандар көрәше һәм бойондороҡһоҙ Замбияла Кеннет Каунд президенты заманында (1964-1991) сит ил туристары ҡулға алыныу сәбәпле туристар һаны кәмей.\n1980 йылда Зимбабвеның бойондороҡһоҙлоҡ алыуы сағыштырмаса тыныслыҡ килтерә, 1980 йылдарҙа төбәктә яңы туризм тулҡыны башлана. 1990 йылдар аҙағында шарлауыҡтарҙа йыл һайын 300 меңгә яҡын кеше булған. 2000 йылдарҙа президент Роберт Мугабе менән бәйле сыуалыштар (1987-2017) арҡаһында Зимбабвеға килгән туристар һаны кәмей башлай.\nШарлауыҡтан һуң шунда уҡ күп һанлы тупһалы йылға участкаһы башлана, был каяктарҙағы һәм рафттарҙағы ҡыуғынсылыҡ һөйөүселәрҙе йәлеп итә. Һикәлтәләр яңы эш башлаусы туристар өсөн хәүефһеҙ.\nШарлауыҡ Замбиялағы Моси-оа-Тунья һәм Зимбабвелағы Виктория-Фолс тигән ике милли парк биләмәһендә урынлашҡан. Улар икәүһе лә ҙур түгел, майҙандары - 66 һәм 23 км².\nМилли парктар биләмәһендә ҡырағай йәнлектәр, шул иҫәптән күп һанлы фил көтөүҙәре һәм жираф ғаиләләре йәшәй, йылғала - бик күп гиппопотамдар. Көньяҡ Африканан Моси-оа-Тунья милли паркына ике аҡ носорог килтерелгән.\n1972 йылдың ямғырҙар миҙгеле\n2003 йылдың ҡоролоҡ миҙгеле\nЗамбия яғынан беренсе тарлауыҡ\nИкенсе һәм Өсөнсө тарлауыҡтар\nЗамбия һәм Зимбабве сигендә\nМоси-оа-Тунья[en] милли паркы, Замбия\n↑ Водопад Виктория (Victoria Falls) (рус.). 11 май 2019 тикшерелгән.\n↑ Tour guide in Vic Falls plunge. New Zimbabwe (2009-09-28). Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 март 2012. 22 февраль 2012 тикшерелгән.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Виктория_(шарлауыҡ)&oldid=1101716 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 18:09 15 декабрь 2021 үҙгәртелгән.


Октябрьскийҙа яңы футбол майҙаны барлыҡҡа киләсәк // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nОктябрьскийҙа яңы футбол майҙаны барлыҡҡа киләсәк\n14:57, 21 июля 2010 Йәмғиәт\nОктябрьский ҡалаһында яһалма япмалы футбол майҙаны барлыҡҡа киләсәк. Әлеге ваҡытта «Нефтселәр» мәҙәниәт һәм ял паркы стадионында уны һалыу буйынса эштәр тамамланды ла инде.\nБыл объектты төҙөү «2006-2015 йылдарға Рәсәй Федерацияһында физик культураны һәм спортты үҫтереү» федераль маҡсатлы программаһын тормошҡа ашырыу сиктәрендә федераль һәм муниципаль бюджеттарҙан бергәләп финанслау нигеҙендә алып барылды.\n98-гә 60 метр ҙурлығында яңы уйын майҙансығы республикала иң ҙурҙарҙың береһе буласаҡ. Әлеге ваҡытҡа тиклем бындай япмалы футбол майҙандары Башҡортостандың өс ҡалаһында – Өфөлә, Стәрлетамаҡта һәм Сибайҙа ғына бар ине.\nФутбол майҙанын рәсми асыу 14 авгусҡа планлаштырылған. Бер үк ваҡытта бында яңы майҙансыҡта тәүге ярыштар — футбол буйынса Бөтә Рәсәй үҫмерҙәр турниры үтәсәк.\nОктябрьскийҙа бөгөн спорт объекттары төҙөүгә, спортты үҫтереүгә һәм сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалауға ҙур иғтибар бирелә. Яһалма япмалы футбол майҙанынан тыш, ҡала спортсылары Спорт һарайы эргәһендә 20 метрға 40 метр ҙурлығында ошондай уҡ бәләкәй майҙансыҡ та алды. Бынан тыш, тиҙҙән ҡалала боҙ һарайы һәм аквапарк та төҙөү планлаштырылған.\nТеги: урындағы власть, футбол, сәләмәт йәшәү рәүеше


Башҡорт теленән халыҡ-ара диктант тураһында онотмағыҙ! » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек»\nГазета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Башҡорт теленән халыҡ-ара диктант тураһында онотмағыҙ!\n16.05.2019 Башҡорт теленән халыҡ-ара диктант тураһында онотмағыҙ!\nХалҡыбыҙҙы берләштергән, белемгә өндәгән был сара Рәсәйҙең барлыҡ төбәктәрендә һәм сит илдәрҙә бер үк ваҡытта — 2019 йылдың 18 майында үткәрелә. Ул Өфө ваҡыты буйынса иртәнге сәғәт 10-да башлана.\nДиктант үтәсәк төп майҙансыҡтар:\n- Башҡорт дәүләт университетының төп уҡыу корпусындағы (Өфө ҡалаһы, Зәки Вәлиди урамы, 32) 2-се аудитория (башҡорт телендә ирекле һөйләшкәндәр өсөн), 1-се аудитория (башҡорт телен яңы өйрәнә башлағандар өсөн).\n- М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының 2-се корпусындағы (Өфө ҡалаһы, Октябрь Революцияһы урамы, 3а) 202-се аудитория (башҡорт телендә ирекле һөйләшкәндәр өсөн), 206-сы аудитория (башҡорт телен яңы өйрәнә башлағандар өсөн).\nАльтернатив майҙансыҡтар БДУ филиалдарында, Башҡортостан һәм Рәсәй төбәктәрендәге, яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙәге мәктәп, училище-колледж, институт-университеттарында, китапханаларҙа булдырыла.\nБаш ҡалабыҙҙа диктант яҙырға теләүселәргә, “Арт клубы” (Карл Маркс урамы, 37/1-се корпус, 310-сы кабинет), Территория 3000, “Ҙур Нәнәй” (Менделеев урамы, 134/7, 3-сө ҡат, А и Б инеү урыны), “Радость есть” кафеһында (Пушкин урамы, 94) майҙансыҡтар ойоштороласаҡ.\nТулыраҡ мәғлүмәт өсөн http://bashkdictant.ru/ сайты бар.\n24.05.2019 - Яңылыҡтар таҫмаһы Өфөлә ошолай һауа торошо. Төндән ямғыр яуа, йонсоу.\n23.05.2019 - Яңылыҡтар таҫмаһы Аҡсаларының яртыһынан ҡолаҡ ҡағасаҡ


Йәшәү дәрте һүнмәһен\nҮткән быуаттың 90-сы йылдар башындағы илебеҙҙә булған демократик үҙгәрештәр халыҡ хәрәкәтен әүҙемләштерҙе. Башҡортостан халҡы үҙаллылыҡ яуланы, әле уға 25 йыл үтеп китте. Уның нәтижәһе нисек, беҙ был осорҙа нимәгә өлгәштек, тигән һорау күптәрҙе борсойҙор. Тормош хәлдәре тиҙ үҙгәрә: Рәсәй икегә айырылды, бер яҡта—серегән байҙар, ә икенсе яҡта—ябай эшсән халыҡ…\nБашҡортостанда ла күп үҙгәрештәр, яңылыҡтар булды. Халыҡ, тел, милләт, тип һөйләүселәр бихисап, ә реаль эшкә килгәндә, улар бөртөкләп кенә һанарлыҡ. Халҡыбыҙ араһында ла төрлөләре бар. Кемдер илдә барған хәл-ваҡиғалар, тарих менән ҡыҙыҡһына, тормоштоң айышына төшөнөргә, яңылыҡтарҙы белергә тырыша. Ҡайһы берәүҙәр үҙенең ғаилә мөхитенән ары китә алмай, тик бөгөнгө көн менән генә йәшәй, иртәгеһен ни булыры уны ҡыҙыҡһындырмай. Бындай вайымһыҙлыҡ, ғәмһеҙлек күңел ярлылығына килтерә. Ул кешенең үҙ аң кимәле түбән, тирә-яҡты танып белеү ҡеүәһе сикле була, ысынбарлыҡ тураһында төплө фекер йөрөтә алмай.\nКүп быуаттар буйы йәшәп килгән динебеҙгә килгәндә лә, Ислам тәғлимәте «Уҡы!» тигән саҡырыуҙан башлана. Һәр башҡорт үҙенең туған телендә сыҡҡан баҫмаларҙы алдырырға, уҡырға тырышһын ине. Туған тел—ул аралашыу теле генә түгел, ул—күңел нуры, ул—беҙҙең ҡан теле. Ошоно һәр әсәй, һәр атай тойһон ине. Туған телен белмәгән кеше—рухһыҙ, зәғиф кеше. Балаларың һәм ейәндәрең ниндәй телдә һөйләшә—һин шул милләткә хеҙмәт итәһең. Художестволы әҙәбиәт, гәзит-журналдар уҡыу рухи үҫешкә булышлыҡ итә. Үҙең генә түгел, балаларыңды ла туған телебеҙҙә сыҡҡан баҫмаларҙы уҡырға өйрәтергә кәрәк.\nХәтеремдә, мин бала саҡта атайым «Совет Башҡортостаны» гәзите буйынса мине хәреф танырға, уҡырға өйрәтте. 1-се класҡа мин шаҡтай уҡырға белеп барҙым. 3-4 кластарҙа уҡ «Әҙәби Башҡортостан» журналын көтөп ала торғайным. Клуб китапханаһында мин уҡымаған китап ҡалмағандыр! Әле ул саҡта электр уты юҡ, шәм яҡтыһында уҡыйым. Әсәйем, кәрәсин бөтә, тип шәмде һүндерһә, йәшенеп кенә кеҫә фонаригы яҡтыһында уҡыуымды дауам итәм. С.Бабаевскийҙың «Алтын йондоҙ кавалеры» романын юрған бөркәнеп, йәшенеп уҡығаным иҫемдә. Бына 64 йыл инде мин матбуғат баҫмалары менән дуҫмын. Әле гәзиттең яңы һаны төрлө сәбәптәр менән һуңлаһа, ғаиләбеҙгә ниҙер етешмәгән һымаҡ, күңел тулы булмағандай тойола.\nРеспубликала башҡорт телендә сыҡҡан «Башҡортостан», «Йәшлек», «Киске Өфө» гәзиттәре, «Ағиҙел», «Башҡортостан ҡыҙы», «Ватандаш», «Һәнәк» журналдары һәр ғаиләнең яҡын дуҫы булһын ине. Беҙҙең төбәктә нәшер ителгән «Атайсал» гәзите Хәйбулла, Йылайыр, Баймаҡ райондары, Сибай ҡалаһы тормошон төрлө яҡтан яҡтыртырға тырыша. Уның биттәрендә сәйәсәт, иҡтисад, социаль-ижтимағи мәсьәләләр, халыҡтың тормош-көнкүреше, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, мәҙәниәт, сәнғәт, дин, спорт һәм башҡа бик күп төрлө темалар сағылыш таба. Шулай уҡ, беҙҙең төбәк яҙыусылары ижады менән дә танышырға була.\nӘлбиттә, бөгөнгө көндә гәзит-журналдарға яҙылыу сығымдар талап итә. Ләкин матди байлыҡты рухи байлыҡ менән сағыштырып булмай. Fалимдар билдәләүенсә, кешенең сәләмәтлегенә, йәшәү дәртенә уның рухи тормошо, рухи ҡеүәтенең тәьҫире ҙур. Рух бөйөклөгө кешенең йәшәү көсөн билдәләй икән. Шуға ла: «Матди байлыҡ—бер айлыҡ, рухи байлыҡ—мәңгелек»,—ти халыҡ мәҡәле.\nКүп уҡыған күпте белә, күпте белгән кеше тормошҡа ышаныс менән ҡарай, оптимист була, уның йәшәү һәләте көслө.\nӘле 2016 йылдың 1-се ярты йыллығына матбуғат баҫмаларына яҙылыу башланды. Ҡәҙерле милләттәштәр, беҙ был саранан ситтә ҡалмайыҡ, әүҙемлек күрһәтеп, үҙебеҙ ҙә милли баҫмаларға яҙылайыҡ. Туғандарыбыҙ ҙа, күрше-күлән һәм дуҫтарыбыҙ ҙа яҙылһын ине. Һәр башҡорт рух күтәренкелеге менән йәшәһен.\nСибай ҡалаһы башҡорттары ҡоролтайының башҡарма


19 Ноябрь , 18:00\nХИКӘЙӘ (Аҙағы. Башы иртән сыҡты)\n(Аҙағы. Башы иртән сыҡты)\n...Ҡолағына бер төрлө көй ишетелә. Уң яғынан. Ул шул яҡҡа ҡулын һуҙҙы һәм кеҫә телефонын алып, уянып ките. Кистән ҡуйып ятҡан телефонының күңелле, дәртле көйө уятты уны.\n…Уй, төш, бары төш күреп ята икән ул…\nӘллә ниндәй хафалы уйҙарға сорналып килеп торҙо ҡатын. Иң башта әсәһенә шылтыратты. Гудок бара, тик телефонды бер кем дә алманы.\n“Әллә ысынлап… Юҡ, юҡ. Барыһын да яҡшыға юрайым… бер кемгә әйтмәйем…. “\nУл кейенде, бигудиҙарын алып тормай ғына яулыҡ ҡына ябынды ла йән-фарман әсәһенә йүгерҙе. Бәхетенә күрә, улар бер ауылдың төрлө урамдарында йәшәй. Аралары яп-яҡын ғына. Тулы кәүҙәле ҡатынҡай тиҙ йүгереп хәлдән тайҙы. Килеп етергә ике-өс өй ҡалған ине. Туҡтап, хәл йыйып алды.\nҠатын ҡапҡанан инде. Бер мәлгә туҡтап ҡалды. Иҫән- һау әсәһе эткә ашарға һалып тора ине.\n– Уй, әсәй! – Әлфинә йүгереп килеп әсәһен ҡосаҡлап алды. Бер нисә йыл күрмәгән, тиерһең.\n– Һаумы, балам! – Әсәһе аптырап ҡалды. Аҙ һүҙле, бик асылып бармаҫ төпсөк ҡыҙы бөгөн бигерәк алсаҡ. Күҙҙәрендә шатлыҡ, һағыш, тағы әллә ниндәй хистәр сағыла…\n– Хәлең нисек? Йөрәгең ауыртмаймы, әсәй?\n– Аллаға шөкөр, зарланмайым. Ә һинең хәлдәр?\nӘлфинә яңынан әсәһен ҡосаҡлап алды. Борсолоуын һиҙҙермәҫкә тырышты.\nУлар өйгә инде. Йыйнаҡ, ентекләп йыйыштырылған өй шундай йәмле, күңелле ине. Аш бүлмәһендә тәмле ҡоймаҡ еҫтәре таралған. Уның әсәһе аш-һыуға бигерәк оҫта бит. Элегерәк берәйһенең туйы йә башҡа байрамы булды иһә, уға үтенеп киләләр ине. Хәҙер ул олоғайҙы. Кешеләр ашхана, кафеларға заказ биреп бешертә. “Гөлгөнә апай бешергән бәлештәрҙе һағынабыҙ", – тип иҫкә алыусылар бар.\n– Иртүк тороп ҡоймаҡ ҡойҙом. Бәлешем мейестә әле. Балам, үт, икәүләшеп сәй эсәйек!\nӘлфинә сәй яһаны. Ҡапма-ҡаршы ултырып, хуш еҫле мәтрүшкә сәйе эстеләр. Һаман тыныслана алмай, гел генә төшөн уйлап ултырған ҡыҙы ҡапыл илап ебәрҙе, әсәһен ҡосаҡлап үкһене.\n– Нишләнең, ҡыҙым? Әйт инде. Минән башҡа кем аңлай һине. Һөйлә, еңелерәк булыр…\n– Юҡ, юҡ, барыһы ла яҡшы. Күңелем тулды, ҡыҙғаныс кино ҡарағайным.\n– Нервыңды бөтөрөп кино ҡарама, балам. Эшең дә тынғыһыҙ бит. Сабыйҙарың хаҡына үҙеңде һаҡла, – шундай яғымлы тауыш менән әйтте әсә, ҡыҙына яратып ҡараны.\nҺауыт-һабаны йыйыштырғас, төп яҡҡа сығып ултырҙылар. Әсә ҡыҙының башындағы поролон бигудиҙарын алды, сәс бөҙрәләрен наҙлап һыйпаны. “Ҡыҙым үҙен ҡарарға ваҡыт таба, бына бит хатта керпек йәбештергән, биҙәнеп кенә йөрөй. Һәр саҡ шулай матур, бәхетле генә булһын инде”, –тип уйланы ул, ҡәнәғәт йылмайып.\nӘсәһе янында шундай рәхәт ине Әлфинәгә. Тыныс, һил ине. Нисә йәштә булһаң да, һин донъялағы иң яҡын кешең янында кескенә сабыйһың… Һәр хәлдә үҙеңде шулай тояһың. Ҡасандыр шулай сәстәрен тарай, сағыу таҫмалар менән үрә ине бит әсәһе.\n– Иҫләйһеңме, ҡыҙым, һин Пеппи оҙон ойоҡ булып кейендең. Яңы йылда. Бик ҡыҙыҡ булғайның.\n– Эйе шул. Сәсемде ҡыҙыл һәм йәшел таҫмалар менән үрҙем. Уң аяғыма зәңгәр, һулына йәшел гольфылар кейеп ҡыланып йөрөгәнем иҫемдә. Битлек кейгәс, башта бер кем таныманы. Бик ҡыҙыҡ булдым шунда. – Әлфинә бала саҡ шуҡлыҡтарын иҫләп көлөп ебәрҙе.\n– Бер саҡ эштән ҡайтыуыма апайың менән һинд ҡыҙҙары булып кейенеп ҡаршы алдығыҙ. Кәйефһеҙ йөрөгән сағым ине. Матур итеп йырлап-бейеп күңелемде күтәрҙегеҙ. Штораларҙы сари итеп урағайнығыҙ.\n– Ә беҙ кинола Скарлетт О Хараның портьерҙан күлдәк теккәнен күрҙек тә шулай кейенеп ҡарарға булдыҡ. – Әлфинә көлөп ебәрҙе, уға әсәһе ҡушылды. Рәхәтләнеп, күҙ йәштәре сыҡҡансы, күңелдәре булғансы көлдө улар. Диванда йәнәш кенә ултырып, бәхетле мәлдәрен иҫләнеләр. Әлфинә алыҫта, бик алыҫта ҡалған бала сағына бер мәлгә генә булһа ла ҡайтҡандай тойолдо.\nУл төшөн бер кемгә лә һөйләмәҫкә булды. Тора-бара онотор, бары яҡшыға юрарға, хәтеренән юйырға тырышыр. Уйламаҫҡа тырышыр.\nҠурҡыныс төшөн донъялағы иң яҡын кешеһенә нисек һөйләһен инде ул. Былай ҙа һәр балаһы өсөн борсолоп, оло йөрәге аша уларҙың шатлығын да, ҡайғыһын да берҙәй үткәреп йәшәй бит әсәһе. Һуңғы арала йөрәге ауыртып, дауаханала ятып сыҡты. Битендә һырҙары артҡан, аҡ сәстәре күбәйгән. Тик күҙҙәрендә һөйөү, шул уҡ эскерһеҙлек, наҙ сағыла.\n– Оҙағыраҡ йәшә, әсәй! – Әлфинә әсәһенең битенән үбеп алды, шат, вайымһыҙ булып күренергә тырышты.\n– Һеҙҙең бәхеткә оҙағыраҡ йәшәргә ине шул… Көнө-төнө теләйем, Хоҙайымдан һорайым.\nӘлфинә тынысланып ҡайтырға сыҡты. Тышта иҫ киткес хозурлыҡ: ҡыйыҡтан тамсы тама, йомарт март ҡояшының йылы нурҙары ҡыш буйы йыйылған ҡарҙарҙы йомшарта, иретә. Хатта турғайҙар күңелле сырҡылдаша, әйтерһең дә, яҙға дан йырлай. Тын алыуҙары шундай рәхәт, саф һауаны һулап туймаҫлыҡ. Эшең булмаһа, бындай матурлыҡҡа һоҡланып тик тор ине лә бит. “Тик ыңғай уйҙар ғына уйларға кәрәк тә, ә мин юҡҡа үҙемде ашайым шул ”, – тип өйөнә ҡайтты ул. Йорт эштәре менән булышты.\nБер аҙна үткәс, әсәһенең тыуған көнөнә йыйылдылар. Әлфинә алдан алып ҡуйған яулығын бүләк итте. Ҡыҙыл, күк сәскәләр төшкән Павловопосад яулығы бигерәк матур ине. Эй, шунда ныҡ ҡыуанды әсәһе. Уның хыялын бойомға ашырған ҡыҙы ҡыуанысынан осоп-талпынып йөрөнө.\nӘлфинә район үҙәгенә барғанында мәсеткә инеп, әсәһенең иҫәнлегенә доға ҡылдырып, хәйер бирҙе.\nВаҡыт үткәс, төшө лә онотола төштө, был хаҡта ҡатын уйламаҫҡа тырышты. Бөтмәҫ-төкәнмәҫ донъя мәшәҡәттәренә сумған саҡта борсоулы уйҙарға ваҡыт та ҡалмай. Әлфинә әсәһенә көн һайын шылтырата, ваҡыт табып инеп сығырға тырыша ине. Улы менән ҡыҙы ла өләсәләренә көн һайын инде, хәлдәренән килгәнсә ярҙам итте.\n…Тағы өс йылдан, Әлфинә кесе ҡыҙы менән шифаханала ял иткәндә, етмеш ете йәшлек Гөлгөнә апай вафат булды. Әлфинәһе бүләк иткән шау сәскә биҙәкле яулыҡты йыуып кер бауына элеп инеп, диванға ял итергә ултырғас ҡына йөрәге тибеүҙән туҡтағайны. Ғүмеренең һуңғы минутына тиклем әсә үҙ донъяһын үҙе көттө. Балаларына бәлә һалманы, мыжыманы.\nҠот осҡос яңылыҡты ишеткәс тә, Әлфинә ҡайтырға сыҡты. Әсәһен һуңғы юлға оҙатырға өлгөрҙө.\nТөшө яҙмыш иҫкәртеүе булған, күрәһең. Быны Әлфинә йылдар үткәс, әсәһенән мәңгегә айырылғас, ҡәҙерле кешеһен һағынып әрнегән, юҡһынған саҡтарында иҫкә ала торғайны. Ҡулына әсәһенең яулығын тотоп уйланыр, хәтирәләр иленә китер булды ул...


Уҙған төндә "Өфөнефтехим" предприятиеһында "Гидрокрекинг" ҡоролмаһында ут сыҡты\nБыл ойошма "Башнефть" компанияһына ҡарай. Һуңғы мәғлүмәттәр буйынса, фажиғәлә алты кеше үлгән, тағы ла икәүһе ауыр хәлдә дауаханаға оҙатылған. Әлеге ваҡытта махсус комиссия янғын сәбәптәрен асыҡлай.\nБыл кадрҙарҙы Иҫке Турбаҫлы ауылында йәшәүселәр төшөрөп алған. Шаһиттарҙың төнгө тыныслығын көслө гөрһөлдәү боҙа. Ҡайһы берәүҙәр әйтеүенсә, шартлауҙан йорттар ҙә тетрәнеп ҡуйған. Ҡото осоп урамға йүгереп сыҡҡан халыҡ күккә ашып торған ялҡын һәм ҡара төтөн болоттары шаһиты була.\nБашнефть компанияһына ҡараған Өфөнефтехим заводында янғын сығыуы тураһында төнгө дүрттәр тирәһендә мәғлүм була. Асыҡланыуынса ут гидрокрекингтан сыҡҡан. Был ҡоролма юғары температуралы нефть продукттарын эшкәртеү һәм һыуытыу өсөн ҡулланыла.\nЯнғынға ҡаршы 50-нән ашыу техника һәм 130-лап ҡотҡарыусы йәлеп ителгән. Фажиғә урынында өс хеҙмәткәрҙең үле кәүҙәһе табыла. Тағы ла икәүһе реанимацияға оҙатыла.\nҠотҡарыусаылар биш кешене емереклектәр аҫтынан әлегә тиклем таба алмайҙар. Республиканың тәфтиш комитеты был осраҡ буйынса енәйәт эше ҡуҙғатты. Улар фекеренсә, предприятиела хәүефһеҙлек ҡағиҙәләре боҙолған.\nӘле техноген фажиғә урынында янғын тулыһынса һүндерелгән . Уттың ҡабаттан тоҡанып китеү ихтималлығы юҡ. Ғәҙәттән тыш хәл теркәлгән ерҙә шулай уҡ экологтар ҙа эшләй. Улар әйтеүенсә, шартлау һәм янғын эҙемтәләре тирә -йүнгә зыян килтермәй.\nАнализдар күрһәтеүенсә, Һауала зарарлы матдәләр күләме норманан ашмай. Халыҡҡа хефләнергә урын юҡ, ти белгестәр. Социаль селтәрҙәрҙә, интернет киңлектәрендә халыҡ борсолоу белдерһә лә яуаплы ведомстволарға ялыу , зарланыу менән мөрәжәғәт итеүселәр юҡ.


“Башҡортостан ҡыҙы”ның апрель һанына күҙәтеү » Башкортостан кызы | Башҡортостан ҡыҙы\nБаҫмабыҙҙың тышлығын сағыу ижады, моңло тауышы менән һоҡландырған башҡорт йыр сәнғәте йондоҙо – Башҡортостандың атҡаҙанған артисткаһы Сәйҙә Ильясова биҙәй. Уның фәһемле лә, мауыҡтырғыс та тормош юлы менән бүлек мөхәррире Гөлнара Хәлфетдинова таныштыра.\n“Башҡортостан ҡыҙы” журналының тәүге биттәре бәрәкәтле Учалы еренә һәм унда йәшәгән һөнәр оҫталарына арналған. “Ер кендеге тип танылған, милләтебеҙ өсөн изге Ирәмәле менән дан тотҡан ил. Әүлиәләр төйәге. Сихәтле шишмәләр төбәге. Ҡуйыны алтын, аҫылташ менән тулы яҡ. Йөрәгендә серле моң йөрөткән, осҡонло бейеүе менән әсир итер егеттәр һәм ҡыҙҙар йәшәүсе ер. Мөғжизәүи Учалыны шулай тип белһәк, был сәфәрҙә уны ялҡынлы йөрәкле илһөйәрҙәр, сәсән йәнле телһөйәрҙәр, бал ҡортолай тырыш эшһөйәрҙәр иле итеп астыҡ”, – тип тәьҫораттарын тасуирлай, унда эш сәфәрендә булып ҡайтҡан журналдың баш мөхәррире Гөлназ Ҡотоева менән бүлек мөхәррире Альмира Кирәева. Райондың бөгөнгө ҡаҙаныштары ғына түгел, ә киләсәккә маҡсаттары һәм уй-ниәттәре лә урын алған “Күңелде гел тартыр ил” тип исемләнгән мәҡәләлә.\n“Башҡортостан ҡыҙы” журналының баш мөхәррире Гөлназ Ҡотоева Белорет районы Асы ауылында Урал батыр рухына бағышланған сарала ҡатнашып, ҡар һыуына барыу йолаһын үткәреүҙәрен күреп, асыларҙың ни хәтлем моңло, нескә күңелле, рухлы, илһөйәр халыҡ икәненә инанып ҡайтҡайны. Ошо матур йола һәм уны ойоштороу нескәлеге хаҡында “Милли йолаларыбыҙ” рубрикаһында уҡып белерһегеҙ.\nБөйөк Ватан һуғышы тамамланыуға етмеш йыл тулыу айҡанлы журналыбыҙ иғлан иткән хәтирәләр бәйгеһенә килгән хат Ауырғазы районы Ишле ауылында тыуған Зәйнәп Ғәлләм ҡыҙы Рафиҡованың һуғыш башланған мәлдә күргән тетрәндергес иҫтәлектәрен бәйән итә. Өс балаһы һәм ире менән Сталинград ҡалаһында йәшәгән ҡатындың шул саҡта күргәндәрен, кисергәндәрен тетрәтмәйенсә уҡып булмай.\n“Әҙәби балҡыш” рубрикаһында күренекле әҙип, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Талха Ғиниәтуллиндың 90 йәше уңайынан журнал уҡыусыларыбыҙға мөхәббәт тураһындағы “Астралар” тигән хикәйәһен тәҡдим итәбеҙ.\nИжады аша әсә хистәрен, әсәйҙәргә булған эскерһеҙ һөйөүҙе данлаусы билдәле шағирә Миңлегөл Хисамованың яңы шиғри шәлкеме лә матур кәйеф һәм яҙ һулышы бүләк итер.\nШағир ҡатыны... Яҙыусы ҡатыны... Ниндәйерәк булырға тейеш һуң ул? Яҙыусы-шағирҙың ижади асыштарын күңеле, рухи донъяһы аша үткәреп, төплө кәңәштәрен бирә алырлыҡ фекерҙәше лә, яңы үрҙәргә ҡанатландырыусы фәрештәһе лә бит ул. Әҙәбиәт тарихынан бик күп миҫалдар килтерергә була: һуғыштан ауыр яралар менән ҡайтып, хәрәкәтһеҙ ҡалған яугир-яҙыусы Ибраһим Ғиззәтуллин һәм уның әҫәрҙәрен ташҡа баҫтырырға күп көс һалған ҡатыны Зөләйхә ханым...\nӘҙәбиәтебеҙ күгендә балҡыған бик күп шағир-яҙыусыларыбыҙҙы ижади үрҙәргә әйҙәүсе үҙ алиһәһе, үҙ мадоннаһы бар. “Шағир ҡатыны” тигән мәҡәлә талантлы әҙип, Ш.Бабич премияһы лауреаты Рәйес Түләктең хәләл ефете – Флүрә Хәсән ҡыҙының тормош хәтирәләрен, күңел кисерештәрен байҡай, күптәрҙе ҡыҙыҡһындырған һорауҙарға яуап бирә.\n“Ирҙәрҙең аҫылдары” рубрикаһында Альбина Ғөбәйҙуллина халыҡсанлығы, ихласлығы, эскерһеҙлелеге, оҫта йырлау һәләте менән тамашасы һөйөүен яулаған йырсы Харис Шәриповтың ижад юлын һәм тормошондағы хәл иткес мәлдәрҙе һүрәтләй.\nБеҙ, ғәҙәттә, үҙ донъябыҙға бикләнеп, сит илдәр менән аҙ ҡыҙыҡһынабыҙ. Ят ҡитғаларға сәйәхәт беҙгә ғәмәлгә ашмаҫтай хыял ғына булып тойола. “Ер шары буйлап” рубрикаһы аҫтындағы мәҡәләләр циклы ябай башҡорт ғаиләһендә тыуып үҫкән ҡыҙҙар менән егеттәребеҙҙең нисек сит илдәр гиҙеүе һәм уларҙың ниндәй хис-тойғолар кисереүе хаҡында һөйләй. Апрель һанында журнал уҡыусыларыбыҙҙы храмдар иле – Непал буйлап күңелле лә, фәһемле лә сәйәхәт көтә.\nЖурналыбыҙҙың апрель һанында шулай уҡ гүзәллек һәм донъя көтөү серҙәре хаҡында ла байтаҡ мәғлүмәт табырһығыҙ. “Башҡортостан ҡыҙы” менән бергә ҡалығыҙ, изге дуҫтарыбыҙ!\nАльбина Ғөбәйҙуллина әҙерләне


21 Декабрь 2021, 12:40\nУҙып барған йыл республикала Сәләмәтлек һәм оҙон ғүмерлелек йылы тип нарыҡланды. Ошонан сығып Сибай ҡалаһының һынлы сәнғәт мәктәбе “Сибай оҙон ғүмерлелеге”проекты сиктәрендә айына ике тапҡыр оло йәштәгеләр өсөн “Креатив шәмбе”ләр уҙғарҙы.\nУҙған шәмбеләге сарала йыл буйы дауам иткән ижади эштәргә йомғаҡ яһалды. Шуныһы ҡыуаныслы, өлкәндәр бындай файҙалы ялдарҙан бик ҡәнәғәт. Улар мәҙәниәт усағына ҙур теләк менән йөрөнө һәм һуңғы күнекмәлә балсыҡтан әүәләү менән булышты.\n--Бында беҙ килгән һайын яңы шөғөл өйрәнәбеҙ. Башта тегеү менән булыштыҡ, артабан бәйләүгә күстек. Был юлы әүәләүгә тотондоҡ. Шул тиклем беҙгә бында оҡшай, аралашабыҙ, һөйләшәбеҙ. Ваҡытты күңелле һәм файҙалы уҙғарыуыбыҙ яҡшы. Дәртләнешеп ҡайтып китәбеҙ. Киләһе йыл да дауам итергә кәрәк, --ти Айһылыу Кәримова.\nӘүәләү буйынса оҫталыҡ класында өлкәндәр көнкүрештә кәрәкле әйберҙәр эшләп маташты. Ошондай осрашыуҙар кәрәк, сөнки ололар өйҙәрендә яңғыҙ ултырып зарығып китә, ә бында уларҙың яңы һәләттәре асыла, һөйләшеп һүҙҙәре бөтмәй.\n- Йыл дауамында бөтәһе 21 тапҡыр креатив шәмбе уҙғарҙыҡ. Оло йәштәгеләр бит ул әүҙем халыҡ. Буш ваҡыттарын улар бер ваҡытта ла тик ятып ҡына уҙғармай. Шуға ла шәмбе һайын уларҙы яңы шөғөлдәргә өйрәтергә тырыштыҡ. Ашҡынып, дәртләнеп киләләр, бер-береһен саҡырылар. Уларға ла беҙгә бик күңелле,-- тине\nБалалар һынлы сәнғәт мәктәбе директоры Флорида Ҡәҙерғолова.


31 октябрь — Башҡорт Википедияһы\n31 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 304-се көнө (кәбисә йылында 305-се). Йыл аҙағына тиклем 61 көн ҡала.\n31 октябрь Викимилектә\nЕр: Һаҡсыллыҡ көнө.\nБөтә донъя ҡалалар көнө\nҠара диңгеҙ көнө.\nАвстралия: Олатай һәм оләсәйҙәр көнө.\nҺиндостан: Милли берҙәмлек көнө.\nЭквадор: Милли герб көнө.\nЕр: Телмәрҙе һаңғырауҙарға аңлатыусы сурдотәржемәселәр көнө.\nХоккей ҡапҡасыһы көнө.\nҠаҙағстан: Социаль хеҙмәткәрҙәр көнө.\nРәсәй: Автомобиль транспорты хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең һуңғы йәкшәмбеһе).\nТикшереү изоляторы һәм төрмә хеҙмәткәрҙәре көнө.\nУкраина: Автомобилселәр һәм юл эшсәндәре көнө.\n1864: Невада АҠШ-ҡа 36-сы штат булып ҡабул ителә.\n1892: Артур Конан Дойль «Шерлок Холмс мажаралары» әҫәрен баҫтыра.\n1970: Еҙем-Ҡаран ауылында Башҡортостандың халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың йорт-музейы эшләй башлай.\nВельяминов-Зернов Владимир Владимирович (1830—17.01.1904), Рәсәй империяһының тарихсы-шәрҡиәтсеһе. 1851—1856 йылдарҙа Ырымбур һәм Һамар генерал-губернаторы В. А. Перовский ҡарамағындағы махсус эштәр буйынса чиновник. Санкт Петербург Фәндәр академияһы академигы (1861) һәм почётлы ағзаһы (1890), төрөк-татар телдәре докторы (1866). Действительный тайный советник (1902). Дворяндарҙан. Башҡорттарҙың телен, этнографияһын һәм тарихын өйрәнеүсе, Хөсәйенбәк кәшәнәһен тасуирлаусы.\nКарманов Юрий Михайлович (1945), театр актёры. 1967—1970 һәм 1979—1989 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры актёры; 1998 йылдан Өфөләге «Маска» Йәш тамашасы театры директоры. РСФСР-ҙың (1989) һәм Башҡорт АССР-ының (1984) атҡаҙанған артисы. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.\nТенбекова Валентина Степановна (1955), ғалим-табип-гинеколог. Өфө ҡалаһының 8-се клиник дауаханаһының гинекология бүлеге мөдире. Медицина фәндәре кандидаты (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.\nКазаков Дмитрий Валерьевич (1970) ғалим-химик, йәмәғәтсе. 1993 йылдан Органик химия институты хеҙмәткәре, 2012—2014 йылдарҙа Нефтехимия һәм катализ институтының төп ғилми хеҙмәткәре. 2000—2006 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Йәш ғалимдар советы рәйесе. Химия фәндәре докторы (2008). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.\nӘхмәҙин Әфтәх (1947), шағир, 1995 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар сюздары ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Белорет районының Абҙаҡ ауылынан.\nВәлиев Сәғит Сабит улы (1957), ғалим-инженер‑электромеханик, 1980 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, 2009 йылдан — информатика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2006), профессор (2007).\nХәзиәхмәтов Рәшит Мөхәмәт улы (1949), ғалим-эколог. 1994 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2002), профессор. (2011). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районының 1986 йылда рәсми бөтөрөлгән Берёзовый Лог ҡасабаһынан.\n31 октябрҙә тыуғандар\n1632: Ян Вермеер, Нидерланд рәссамы.\n1795: Джон Китс, Англия шағиры.\n1815: Карл Вейерштрасс, Германия математигы.\n1835: Адольф фон Байер, Германия химигы, Нобель премияһы лауреаты.\n1892: Александр Алехин, Рәсәй империяһы һәм Совет Рәсәйе шахматсыһы, донъяның 4-се чемпионы.\n1920: Анатолий Папанов, театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1973).\n1953: Александр Новиков, СССР һәм Рәсәй йырсыһы.\n1981: Александр Грищук, Рәсәй шахматсыһы, гроссмейстер, ил һәм донъя чемпионы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2013).\n1905: Николай Бауман, большевиктар партияһы эшмәкәре.\n1925: Михаил Фрунзе, Граждандар һуғышы осорондағы хәрби эшмәкәр.\n1939: Отто Ранк, Австрия психологы.\n1983: Шәрәф Рәшидов, СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, яҙыусы, ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974, 1977).\n1993: Федерико Феллини, Италия кинорежиссёры, биш тапҡыр «Оскар» премияһын яулаусы.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=31_октябрь&oldid=1088695 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 29 октябрь 2021 в 06:53\nБыл бит һуңғы тапҡыр 06:53 29 октябрь 2021 үҙгәртелгән.


Әсә булыу бәхет кенә түгел, оло яуаплылыҡ та » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Әсә булыу бәхет кенә түгел, оло яуаплылыҡ та\nӘсә булыу бәхет кенә түгел, оло яуаплылыҡ та 02.05.2018 // Йәмғиәт\nХалҡыбыҙҙа “Татыу ғаилә — ил күрке” тигән әйтем бар. Ысынлап та, матур ғаиләләр – тормошобоҙҙоң сағыу биҙәге ул. Быны Альбина менән Рим Әбйәлиловтар ғаиләһе тағы бер иҫбатлай.\nУларҙы һәр яҡлап өлгө итеп ҡуйырға була. Һөнәри яҡтан да, тормошҡа ҡараштары һәм шәхси сифаттары менән дә күптәргә үрнәк. Ә иң мөһиме — ғаилә татыулығы һәм күркәм холоҡло балалар тәрбиәләүе менән һоҡланыуға лайыҡ.\n– Үҫкәндә буласаҡ ғаиләм тураһында уйлағаным да булманы. Бөгөн иһә тормошомдо унан башҡа күҙ алдына ла килтерә алмайым, – ти Альбина Рәүфил ҡыҙы.\nӘбйәлиловтарҙың икеһе лә татыу ғаиләлә үҫкән. Ояһында ни күрһә, осҡанында шул булыр, тиҙәр: йәштәр ҙә, ата-әсәһе өлгөһөнә таянып, матур ғаилә ҡора, дүрт балаға ғүмер бирә. Өлкән ҡыҙҙары Айгөл – буласаҡ химик, ул – Башҡорт дәүләт университетының III курс студенты. Икенсе ҡыҙҙары Гөлназ VI класта уҡый. Игеҙәк улдары Руслан менән Рөстәмгә әле ике йәш тә юҡ.\n– Һәр әсәй кеүек, балаларым тәүфиҡлы, аҡыллы ҡыҙҙар, булдыҡлы, эшһөйәр егеттәр булып буй еткерһен, киләсәктә уларҙың уңышына ҡыуанып йәшәргә насип итһен ине, тип теләйем, – ти әсә. – Баланың ниндәй кеше булып үҫеүе башлыса ата-әсәгә бәйле. Шуға күрә һәр береһен һау-сәләмәт үҫтереп, үҙаллы тормош юлына лайыҡлы баҫтырыу өсөн бөтәһен дә эшләргә тырышабыҙ.\nӘбйәлиловтар бөтә эште бергә кәңәшләшеп, уртаҡ фекергә килеп башҡара. Маҡсаттар, уй-хыялдар уртаҡ булғанға, уларҙың уйлағаны, ҡорған планы бойомға ашмай ҡалмай.\n– Иптәшем ғаилә өсөн өҙөлөп тора. Балаларға — яҡшы атай, миңә ышаныслы терәк, эшендә лә һынатмай. Ҡыҙҙарыбыҙға, улдарыбыҙға бөтә яҡлап үрнәк күрһәтә, – ти Альбина ире хаҡында.\nӘле декрет ялында булған Альбина Рәүфил ҡыҙы тураһында ла тик яҡшы фекерҙәр ишетелә. Хеҙмәттәштәре: “4-се мәктәптә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып егерме йылдан ашыу эшләгән дәүерҙә үҙен тәрән белемле, балаларҙы, эшен яратҡан педагог, уңған хужабикә, хәстәрлекле әсәй итеп күрһәтте. Бала һәм килен булараҡ та ата-әсәһенең, ҡайны-ҡәйнәһенең фатихаһын алған”, – ти уның хаҡында.\n– Күптәр баланы мәктәп тәрбиәләй йәки тәрбиәләргә тейеш тип яңылыш фекерләй, – ти үҙ сиратында Альбина Әбйәлилова. – Әхлаҡи һәм рухи тәрбиә биреү, туған халҡыңа, телеңә, илеңә һөйөү уятыу, тәүге сиратта, атай-әсәйҙең бурысы. Балалар тормош һабағын ғаиләлә ала. Үҙ-ара ихтирамлы мөнәсәбәт күңелдә ыңғай хис-тойғо яралта. Атай менән әсәйҙең һөйөүҙән балҡыуы, уларҙан бөркөлгән тыныслыҡ, эске ышаныс балаларына күсә. Был тойғо, үҙ сиратында, тормошта ныҡлы аҙым менән атларға көс-ҡеүәт өҫтәй, илһамландыра, рухландыра.\nЭйе, Әбйәлиловтар ише бәхетлеләр күберәк булған һайын, тормошобоҙ ҙа матурыраҡ, сағыуыраҡ.


Мәктәпкә килде ҡунаҡтар\n7 Декабрь 2017, 22:37\nБелем усағыбыҙҙа яҙыусылар менән осрашыу матур бер йолаға әүерелде. Уларҙың килеүен көтөп алабыҙ.\nӘле ҡасан ғына ауыл халҡы һәм мәктәп уҡыусылары, уҡытыусылары яҡташ шағирыбыҙ Әхмәҙин Әфтәхтең юбилей кисәһен ойоштороп, яҙыусылар менән аралашыу бәхетенә ирешкәйне. Ә яңыраҡ мәктәп директоры Гөлшат Рауил ҡыҙы Йомағужина тырышлығы менән тағы бер онотолмаҫ кисә булды. Быныһында мәшһүр яҙыусы Зәйнәб Биишеваның улы, билдәле ғалим, химия фәндәре докторы, профессор Тельман Әминев, халыҡ шағиры Ҡәҙим Аралбай, йәш яҙыусы, журналист, Шәйехзада Бабич исемендәге премия лауреаты Айгиз Баймөхәмәтов, районыбыҙҙың алдынғы уҡытыусыһы, республика ҡурай бәйгеләре еңеүсеһе Мөхәмәт Түлебаев килгәйне. «Күңел экологияһы» исемле сара үтте. Мәктәп ишегенән ҡунаҡтарҙы ҡаршы алғас, улар иң тәүҙә уҡыусылар, ата-әсәләр һәм уҡытыусылар ярҙамында ойошторолған күргәҙмәне ҡарап сыҡты.\nБындай осрашыуҙар беҙҙә йыш ойошторолоуына ҡарамаҫтан, һәр береһе үҙенсәлекле үтә. Иң тәүҙә ҡунаҡтарға концерт ҡуйҙыҡ. Алып барыусылар – Рәзилә Фазылова һәм мин тамашасыларҙы сәләмләгәс, Рәшит Ниғмәтиҙең «Ватан» исемле шиғыры буйынса төшөрөлгән видеояҙма күрһәтелде. Гөлиә Хәйруллина, Руслан Йомағужин, Зөлхизә Яхина, Даян Хәйруллин, Фәнзилиә Бикҡужиналарҙың сығыштары, йыр уҡытыусыһы Ләйсән Миңлеғәлиева башҡарыуында халыҡ йыры «Һандуғас» кисәгә тағы ла йәм өҫтәп ебәрҙе. Ысынлап та, шундай саҡтарҙа тыуған төйәгебеҙҙең, тәбиғәтебеҙҙең ғәжәйеп бай, гүзәл булыуына инанаһың. Тыуған яғыбыҙ үләндәренең, емеш-еләктәренең файҙаһы тураһында башланғыс синыф уҡыусылары шиғырҙар аша белдерҙе. Хор башҡарыуында «Мәтрүшкәләр» йыры яңғыраны. Ҡәҙим Аралбайҙың үҙенең шиғырҙарын һөйләп ишеттереүе кисәне байытып ебәрҙе.\n«Эйе, тәбиғәт кешегә – үҙ балаһына бер нәмә лә йәлләмәгән», – тип һүҙен башлап ебәрҙе ҡәҙерле ҡунағыбыҙ Мөхәмәт Түлебаев. Ул үҙенең сығышында ҡурайҙың кешеләр күңеленә дауа булыуы, бәндәләргә илһам биреүе, мөҡәддәс тойғолар уятыуы, уның тик башҡорт ерлегендә генә үҫкән үлән икәнлеге хаҡында һөйләне. Мөхәмәт ағайҙың ҡурайҙа уйнауы барыһын да илһамландырҙы. Тылсымлы ҡурай тураһында башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Фирүзә Сәйфулла ҡыҙы Фәттәхова матур тамаша сәхнәләштергәйне.\nЯратҡан яҙыусыбыҙ Зәйнәб Биишеваның улы Тельман Әминев әсәһенең магнитофон таҫмаһына яҙҙырылған тауышын тыңлатты. Шунан, химия фәндәре докторы булараҡ, тәбиғәттең, ысынлап та, кешенең күңел торошона бәйле булыуы, һәр миҙгеленең йоғонто яһауы тураһында бәйән итте. Ә физика уҡытыусыһы Хәтижә Бәхти ҡыҙы Ғайсина Әхмәҙин Әфтәх һүҙҙәренә яҙылған «Аҡ ямғырҙар» йырын йырлап ишеттерҙе. Уҡыусылар үҙҙәрен ҡыҙыҡһындырған һорауҙарына яуаптар алды.\nӘйткәндәй, Тельман Әминев мәктәпкә Рәшит Зәйнетдиновтың «Ер рухы» картинаһының репродукцияһын бүләк итте.\nМатур үтте осрашыуыбыҙ.\nИлүзә ШОҠОБАЕВА, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.\nБелорет районы, Абҙаҡ мәктәбе.


Иҫә елдәр, яңы йырымда\nТыуған ерем моңо – терәгем.\nШәреҡ яҡтан иҫкән сал елдәр\nХәбәр һөйләй, тыңлай йөрәгем.\nТөнмө-көнмө, ҡайһы осорҙан\nДала гөжләй, яна усаҡтар.\nАттар кешнәй – ниҙән, ниңә һуң\nХәтеремде биләй шул саҡтар?\nЕргенәһе ҡәҙерле бит,\nБаһалы бит халҡыма.\nКүккә осҡанда ла, ерҙән\nҠеүәт алып ҡалҡына.\nНи кисерһәк – еребеҙҙә,\nХалҡым һүҙенән беләм:\nУл – йығылып ятып илай,\nТәгәрәп ятып көлә.\nҺары тунын күптән һалған урман –\nЙылыталмай миләш усағы ла.\nӘсе елдән биҙрәп бар тирә-йүн\nҠара көҙҙөң ингән ҡосағына.\nАй йөҙөндә ниндәйҙер шом табып.\nҠош Юлынан торна сыңрауҙары\nҠойолғандай яҡты һағыш һалып.\nФото - хәтер\nБашҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповтың тыуыуына – 80 йыл\nӨфөнөң Конгресс-холлында «Ислам. Йәштәр. Киләсәк» темаһына республика форумы үтте. Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Дәүләт конфессия-ара мөнәсәбәттәр буйынса совет, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты, Рәсәй Мосолмандары үҙәк диниә назараты һәм Рәсәй Ислам университеты ойошторған сарала Республика Президенты Рөстәм Хәмитов, Рәсәй Президенты хакимиәте идаралығының дини ойошмалар менән хеҙмәттәшлек итеү департаменты етәксеһе Илья Баринов, Рәсәй Мосолмандары үҙәк диниә назараты рәйесе, юғары мөфтөй Тәлғәт Тажетдин, БР Мосолмандары диниә назараты рәйесе Нурмөхәмәт Ниғмәтуллин, Башҡортостан митрополияһы эштәре идарасыһы, архимандрит Игнатий Климов, ғалимдар, ислам һәм донъяуи белем биреү учреждениелары уҡытыусылары, дин әһелдәре, мосолман йәштәре ҡатнашты.


"УРАЛ АРЪЯҒЫ 2020" БӨТӘ РӘСӘЙ ИНВЕСТИЦИЯ ҺАБАНТУЙЫ\n19-20 август Башҡортостан Республикаһының Сибай ҡалаһында "Урал аръяғы-2020" беренсе Бөтә Рәсәй инвестиция һабантуйы уҙғарыла. Сараны ойоштороусылар – Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәте, Стратегик башланғыстар агентлығы, "Эшлекле Рәсәй", Сауҙа-сәнәғәт палатаһы, шулай уҡ төп бизнес берекмәләре.\nБеренсе инвестиция һабантуйында 500-гә яҡын федераль һәм төбәк дәүләт учреждениеһы вәкиле, Рәсәй һәм сит ил бизнесы вәкилдәре, инвесторҙар, эксперттар һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре ҡатнаша.\nПрофилле секцияларҙа һәм " Innoregion: барыһы ла эшләргә теләгән биләмәләр" пленар ултырышында ҡатнашыусылар инвестиция эшмәкәрлеге һәм инвестиция йәлеп итеү йәһәтенән тәжрибә уртаҡлашасаҡ, шулай уҡ Рәсәй төбәктәрендә бизнес өсөн уңайлы шарттар тыуҙырыу алымдарын тикшерәсәк. Экология, туризмды һәм транспорт инфраструктураһын үҫтереү, уңайлы ҡала мөхите булдырыу темаларын да күтәреү күҙаллана. Бынан тыш, һабантуй барышында Башҡортостан Республикаһының инвестиция ҡеүәтен сағылдырған күргәҙмә эшләйәсәк.\nИнвестиция һабантуйының үҙенсәлекле форматы бизнес форумын ысын байрамға әүерелдереү мөмкинлеген бирә: һабантуйҙа ҡатнашыусылар һәм ҡунаҡтар Башҡортостандың мәҙәни һәм гастраномия йолалары менән дә танышасаҡ.


МЫШЫ – ИҢ ҘУР ҠЫРАҒАЙ ХАЙУАН\nБеҙҙең төбәктә көн иткән ҡырағай хайуандарҙың иң ҙурыһы булып мышы иҫәпләнә.\nКәүҙә лә елле шул. Уның бейеклеге ике метрҙан, оҙонлоғо өс метрҙан, ә кәүҙә ауырлығы дүрт йөҙ килограммдан ашып китә! Ҡолас етмәҫлек ике мөгөҙө уны үтә мөһәбат күрһәтә. Саттары тирә-яҡҡа тырпайып торған мөгөҙҙәрҙең ауырлығы егерме килограмға барып етә. Үтә дәү мышыларҙа уның оҙонлоғо ике метр самаһы була. Бындай елле “тырмаларҙы” күтәреп йөрөтөү сараһын тәбиғәт алдан хәстәрләгән: муйын ҡыҫҡа, әммә йыуан. Әммә ҡыҫҡа муйындың (етмәһә, оҙон аяҡтарҙың) бер кире яғы бар – мышы йылғанан һуҙылып һыу эсә алмай! Һыу эсер өсөн уға йә тубыҡҡа хәтлем йылғаға төшөргә, йә яр ситенә тубыҡтарға сүкәйергә тура килә.\nМөгөҙҙәр инә мышыларҙа булмай, улар атайҙарҙа ғына була. Был аңлашыла, уларға мөгөҙҙәр парлашыу мәлендә үҙ көсөн күрһәтер өсөн кәрәк. Ә шулай ҙа ҡайһы бер ғалимдәр, мөгөҙ һөҙөшөү өсөн генә түгел, ә ниндәйҙер ҡурҡыныс килгәнен (әйтәйек, бүре төркөмөн) алдан тойомлау өсөн дә кәрәк, тип фараз итә. Әммә был дөрөҫлөккә тап килмәйҙер. Сөнки ата мышылар мөгөҙҙәрен ноябрь-декабрь айҙарында ташлайҙар. Ас бүреләрҙең иң ҡурҡыныс мәлендә улар “яланбаш” йөрөй. Апрель-май айҙарында мөгөҙҙәр кире үҫә башлай. Август-сентябрь айҙарына тамам үҫешеп етә улар. Ата мышыларҙың мөгөҙҙәре үҫешеп еткәс, уларҙың ғаиләләре барлыҡҡа килә.\nКүп кенә ҡырағай хайуандарҙан айырмалы рәүештә, мышы ғаиләләре ҡышҡа ҡарай тарҡала. Нишләптер ата мышы ҡарлы осорҙа яңғыҙ йөрөргә ярата. Өс-дүрт инә мышы үҙҙәре бер өйөргә туплана һәм оҙайлы ҡышты балалары менән бергә үткәрә. Оҙон аяҡтар арҡаһында мышы тәрән көрттә еңел йөрөй. Ҡышын күберәк йылға буйҙарында булалар. Бында тал-тирәк, миләш, муйыл әллә ни йыуан булмай. Мышылар уларҙың ҡайырыһын, ботаҡтарын ашап көн күрә. Ашағандары ағас ботағы ла ара-тирә үлән баштары, ә шулай ҙа (аптырамалы инде) уның тәне йылҡылдап тора. Ыһ та итмәй ҡарҙа ятып йоҡлай. Хатта ятҡан урынында ҡар иреп боҙланып ҡуя.\nБына ошолай оҙон ҡыш яйлап үтә, йылы яҙ килә. Инә мышы май-июнь айҙарында быҙау килтерә. Күп осраҡта уның быҙауы игеҙ була. Яңы ғына тыуған быҙауҙар хәлһеҙ булһалар ҙа һыуыҡҡа артыҡ бирешә һалып бармайҙар. Әсәһен имеп туялар, һалҡын ергә һылашып яталар һәм тыныс ҡына сираттағы туҡланыу мәлен көтәләр. Урманда ошо быҙауҙар йәшенеп ятҡан урынға осрамауың хәйерле. Инә мышы алыҫҡа китмәй, балаларынан күҙ яҙлыҡтырмай, ошо тирәлә генә туҡлана. Ғәзиз балалары ятҡан ергә туп-тура килгән кешегә үҙен-үҙе аямай ташланасаҡ ул. Бындай осраҡта хатта айыу ҙа ҡасыуҙы хуп күрә. “Әсәйҙең” мөгөҙө юҡ, ә бына алғы аяҡтары ныҡ көслө. Сабып килгәне ыңғайы инә мышы бар көсөнә алға ырғый, алғы аяҡтарын алға һона һәм дошманын кәүҙә көсө менән төртөп йыға. Бындай көстән кеше, уның аты ғына түгел, хатта айыуҙың тере ҡалыуы бик икеле.\nЙығылған дошманына торорға ирек бирмәй мышы, уны шунда уҡ тапап ташлай. Әммә урманда бындай ҡурҡыныс мәл артыҡ оҙаҡ дауам итмәй. Быҙауҙар ай тулыуға апаруҡ нығына һәм әсәләренән ҡалмай йүгереп йөрөй башлай. Был ваҡытта кеше уларҙың эҙҙәрен генә күрә, ә инә мышы әллә ҡасан уҡ быҙауҙарын эйәртеп ҡасып киткән була. Быҙауҙар өс ай тирәһе тик әсә һөтө менән генә туҡлана, аҙаҡ яйлап үләнгә күсә.\nШуныһы ҡыҙыҡ, заманында хәрбиҙәр мышыны һуғыш мәлендә ҡулланып ҡарарға булғандар. Ашауға әрһеҙ, артыҡ ҡарау кәрәкмәй, тәрән ҡарҙа шәп йөрөй, аталары, ғаиләм бар, тип ҡайғырмай, атҡа ҡарағанда күпкә отошло бит, тип уйлаған улар. Әммә улары хәрбиҙәрҙең ышанысын аҡламаған. Былай саҡта матур ғына, тәртипле генә йөрөгән “хәрби” мышылар беренсе шартлауҙар-атыуҙар башланыу менән үк: “Һеҙ үҙ бәләгеҙҙе беҙһеҙ генә хәл итегеҙ инде”, тип тирә-яҡҡа ҡасышып бөткәндәр! Бындай һемәйтеүгә үпкәләп тә булмай, тәбиғәттә көн итергә яраҡлашҡан йән эйәләре тәбиғәттә көн итергә тейеш бит инде.\nӘйткәндәй, күптәр мышы һәм боланды бутай, улар араһындағы айырманы төшөнөп бөтмәй. Эш шунда, улар икеһе лә боландар ғаиләһенә ҡарай. Иң ҙур болан мышы тип атала. Ә маралды беҙ күберәген болан тип атарға күнеккәнбеҙ.