“Ғәҙеллеккә өлгәшеү. Рәсәй өсөн социаль сәйәсәт” » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Сәйәсәт » “Ғәҙеллеккә өлгәшеү. Рәсәй өсөн социаль сәйәсәт”\n“Ғәҙеллеккә өлгәшеү. Рәсәй өсөн социаль сәйәсәт” 14.02.2012 // Сәйәсәт\nВладимир Путиндың “Комсомольская правда”ла баҫылған мәҡәләһенән\nРәсәй — социаль дәүләт. Хеҙмәт етештереүсәнлеге һәм халыҡтың йән башына килемдәре ошондай уҡ кимәлдә булған башҡа илдәр менән сағыштырғанда беҙҙә социаль гарантиялар күберәк. Һуңғы йылдарҙа бюджеттың социаль өлкәгә сығымдары ҡаҙнаның дөйөм сығымдарының яртыһынан күберәген тәшкил итә. Бюджет өлкәһе хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡы, пенсиялар һәм башҡа социаль түләүҙәр артты. Әммә граждандар унан ҡәнәғәт түгел, һәм был ҡәнәғәтһеҙлек ғәҙел.\nСоциаль сәйәсәт бер нисә маҡсатҡа, бер нисә үлсәмгә эйә. Улар — көсһөҙҙәргә, ниндәйҙер объектив сәбәптәр арҡаһында йәшәү өсөн аҡса эшләй алмағандарға ярҙам, “тиң старт” мөмкинлеге биреү һәм һәләте, таланты буйынса һәр кешенең үҫешен тәьмин итеү. Социаль сәйәсәттең һөҙөмтәлелеге кешеләрҙең үҙҙәре йәшәгән йәмғиәттең ғәҙел булыу-булмауы тураһындағы фекере менән үлсәнә.\nУңыштар хаҡында һөйләп тормайым — улар демографик сәйәсәттә лә, пенсия тәьминәтендә лә, фәҡирлеккә сик ҡуйыуҙа ла бар. Мәғарифта, һаулыҡ һаҡлауҙа, мәҙәниәттә ысын ҡаҙаныштар етерлек.\nӘммә бөгөн беҙгә хәл ителмәгән проблемалар һәм Рәсәйҙең артабанғы үҫеш дәүерендә көн тәртибенә ҡуйылырға тейешле бурыстар хаҡында һөйләргә кәрәк.\nБеренсе. Күп кенә граждандар һөнәри белемен тормошҡа ашырыу, лайыҡлы хеҙмәт хаҡы алыу һәм карьера яһау мөмкинлеген биргән эш таба алмай. Мәғариф системаһынан башлап социаль лифттар ҙур өҙөклөктәр менән насар эшләй. Һуңғы йылдарҙа был проблема тағы ла киҫкенләшә төштө.\nИкенсе. Килемдәр дифференциацияһы саманан тыш ҙур. Рәсәйҙең һәр һигеҙенсе гражданы әле булһа рәсми фәҡирлек сигендә йәшәй.\nӨсөнсө. ХХI быуаттың тәүге тиҫтәһендә Рәсәйҙең урта хәлле ғаиләһенең ғәҙәти ихтыяждары һәм мөмкинлектәре тураһында күҙаллауҙар тамырынан үҙгәрҙе. Ун-ун ике йыл элек кенә фәҡирлек сигенә төшмәү хаҡында һүҙ барһа ла, тотош социаль ҡатламдар, иң элек пенсионерҙар ошондай шарттарҙа йәшәргә мәжбүр булды. Хәҙер халыҡтың төп өлөшөнөң ихтыяждары бөтөнләй икенсе. Тик социаль өлкә быға яраҡлашып өлгөрмәне. Халыҡ, тәү сиратта, урта синыф, белемле һәм яҡшы эш хаҡы алыусылар социаль хеҙмәттәр кимәленән ҡәнәғәт түгел.\nДүртенсе. Эшкә һәләтле йәштәге халыҡ һанының ярайһы уҡ кәмеүе һәм ололарҙың артыуы шарттарында социаль сығымдарҙың һөҙөмтәлелеген тамырынан үҙгәртеүҙе ашыҡтырырға кәрәк. Хәлде сифат йәһәтенән көйләргә теләйбеҙ икән, башҡа сарабыҙ ҙа юҡ.\nИҡтисадтың социаль үлсәме\nТөрлө һөнәр эйәләре — эшҡыуарҙар, эшселәр, белгестәр, бюджет өлкәһе хеҙмәткәрҙәре үҙ мөмкинлектәрен тормошҡа ашырыу, һөнәри һәм социаль үҫеш киңлегенә эйә булырға тейеш.\nБеренсе. Инженер, агроном, иҡтисадсы, дизайнер — һәр кем алған белеме буйынса эшләү генә түгел, карьера яһау, тимәк, квалификацияһын даими күтәреү, өр-яңы практик технологияларҙы үҙләштереү мөмкинлеген алырға тейеш. Шул уҡ ваҡытта уларҙың квалификацияһын эш биреүселәр өсөн асыҡ ҡына күренеп торорлоҡ итеү зарур.\nИкенсе. Һәр бер илдә уҡытыусылар һәм табиптар, ғалимдар һәм мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре “креатив синыфтың” нигеҙе генә түгел, ә йәмғиәттең үҫешенә тотороҡлолоҡ биреүсе, әхлаҡ таянысы булып тора.\nӘлбиттә, беҙ мәғариф һәм һаулыҡ һаҡлауҙың һөҙөмтәлелеген арттырасаҡбыҙ. Насар эшләгән учреждениеларҙы инерция буйынса финанслау булмаясаҡ. Әммә ошондай эш 90-сы йылдарҙан уҡ тормошҡа ашырылды: ойоштороу-иҡтисади реформалар уҙғарылды, идара итеү системаһы үҙгәртелде, тыштан баһа биреү алымдары ғәмәлгә индерелде. Был белемдең һәм һаулыҡ һаҡлауҙың сифатын яҡшыртыуға килтерҙе. Әммә иң мөһиме — ошо тармаҡтарҙа эшләгән кешеләрҙең фекере иғтибарға алынмаған.\nМинеңсә, бюджет хеҙмәткәрҙәренең хеҙмәтенә тейешенсә түләүҙе тәьмин иткән осраҡта ғына һаулыҡ һаҡлауҙа һәм белем биреүҙә ошондай реформалар хаҡында һүҙ алып барырға мөмкин. Табип, уҡытыусы, профессор ситтән аҡса эшләү хаҡында уйламаһын өсөн үҙенең төп эшендә етерлек эш хаҡы алырға тейеш. Ошо шартты үтәмәһәк, ойоштороу-иҡтисади механизмдарҙы үҙгәртеү, әлеге өлкәләрҙең матди базаһын нығытыу буйынса барлыҡ тырышлығыбыҙ юҡҡа сығасаҡ.\nШул уҡ ваҡытта барыһына ла эш хаҡын бер төрлө генә арттырыу һөҙөмтә бирмәйәсәк. Хеҙмәткәрҙең квалификацияһын һәм һөнәри ҡаҙаныштарын тулыраҡ иҫәпкә алыу зарур.\nУҡытыусылар менән (ә улар миллион) һөҙөмтәле контракт төҙөүҙә тәүге аҙымды яһаныҡ. Быйылдан башлап Федерация субъекттары федераль бюджет ярҙамында уҡытыусыларға төбәк иҡтисадына ярашлы уртаса кимәлдән түбән булмаған эш хаҡын тәьмин итергә тейеш.\n1 сентябрҙән дәүләткә ҡараған юғары уҡыу йорттары уҡытыусыларының эш хаҡы төбәк буйынса уртаса күләмгә еткереләсәк. 2013 — 2018 йылдарҙа юғары уҡыу йорттары профессорҙары һәм уҡытыусыларының уртаса эш хаҡы тағы ла ике тапҡырға арттырыласаҡ һәм уртаса эш хаҡының 200 процентын тәшкил итәсәк.\nДәүләт ошо бурысты тормошҡа ашырыу өсөн юғары белем биреү программаларын норматив финанслауҙы даими арттырасаҡ.\nБер нисә йыл эсендә колледждар һәм профессиональ лицей уҡытыусыларының, производствола уҡытыу оҫталарының, башҡа уҡытыусылар, табиптар, урта медицина персоналы, Рәсәй Фәндәр академияһының һәм дәүләттең ғилми үҙәктәренең, мәҙәниәт учреждениелары хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡы әкренләп арттырыласаҡ.\nӨсөнсө. Эшселәрҙең квалификацияһы һәм социаль хәле — ярайһы уҡ ҙур проблема. Конкуренцияға һәләтле предприятиелар технологияларҙы даими яңыртҡан, түбән сифатлы тауарҙар баҙарҙан йылдам ҡыҫырыҡлап сығарылған шарттарҙа эшсенең квалификацияһы, уның аң-даирәһе, һөнәри ғорурлығы, даими тәжрибә туплау һәләте конкуренцияның хәл иткес факторына әүерелде.\nПрофсоюздар менән берлектә эшселәрҙең предприятиеларға идара итеүҙә ҡатнашыуын закондар менән киңәйтеү мөмкинлеген өйрәнергә кәрәк.\nЭшсе профессиялар тәңгәлендә лә социаль лифттар төҙөү зарур. Рәсәйҙә эшселәр аристократияһын тергеҙергә кәрәк.\nДүртенсе. Беҙ хеҙмәт баҙарының мөмкинлектәре сикләнгән граждандарыбыҙға биргән мөмкинлектәр хаҡында тейешенсә уйлап еткермәйбеҙ.\nЯҡын арала уҡый һәм эшләй алған, шул уҡ ваҡытта ошондай теләге булған һәр инвалидҡа белем алыуҙа һәм һөнәр һайлауҙа ярҙам күрһәтерлек система булдырырға кәрәк.\nБишенсе. Эшҡыуарҙар йәмғиәтебеҙҙә әле булһа үҙҙәрен ышаныслы тоймай. Беҙгә тырыш хеҙмәт, тәүәккәллек, үҙ иңенә яуаплылыҡ алырға әҙер булыу һөҙөмтәһендә өлгәшелгән уңыш мөһим.\nКилемдәр кимәлен дөйөм арттырыу юҫығында халыҡтың етеш йәшәгән һәм аҙ тәьмин ителгән төркөмдәре араһындағы айырма бик әкрен кәмей. Килемдәр дифференциацияһы өлгөрөп еткән баҙар иҡтисадына хас, әммә ҙур айырма ғәҙелһеҙлек булараҡ ҡабул ителә һәм социаль көсөргәнешлеккә килтерә. Шуға күрә мөһим бурыс — матди тигеҙһеҙлекте кәметеү.\nПенсиялар һәм социаль ярҙам\nБеҙ пенсиялар кимәлен ярайһы уҡ күтәрҙек, быны артабан да дауам итәсәкбеҙ. Шул уҡ ваҡытта балалы ғаиләләргә ярҙам күрһәтеү мәсьәләһе тәүге урынға сыға.\n2006 йылда икенсе бала табыуҙы дәртләндереү буйынса саралар комплексын тәҡдим иттем. Бында шулай уҡ даими индексацияланған әсәлек капиталы ла индерелде. Ошондай сараларҙы ҡулланыу үҙенең һөҙөмтәлелеген күрһәтә. Бөгөн тағы ла бер аҙым яһарға мөмкин тип иҫәпләйем. Демографик хәл насар булған Федерация субъекттарында өсөнсө һәм артабанғы балаһы тыуған ғаиләләргә махсус пособие түләргә тәҡдим итәм. Һөҙөмтәлә айына 7 мең самаһы өҫтәмә билдәләнәсәк.\nПенсия системаһын камиллаштырыуҙа ла туҡтап ҡала алмайбыҙ.\nПенсия тәьминәте илебеҙ өсөн иң ҙур ҡаҙаныш та, иң ҡатмарлы проблема ла булып ҡалалыр, моғайын.\nПенсия мотлаҡ артасаҡ. Тағы ла бер тапҡыр ҡабатлап әйтәм: пенсия йәшен арттырыуға ҡаршымын. Шул уҡ ваҡытта пенсия йәшенә еткәс эшен дауам итергә теләгән һәм яҡшы эш хаҡы алғанға күрә, пенсия юллауҙы кисектерергә, әммә уның буласаҡ күләмен ярайһы уҡ арттырырға теләгәндәрҙең мәнфәғәтен дә иҫәпкә алырға кәрәк.\nБеҙҙең мәғариф һәм тәрбиә системаһы яңы заман талаптарына яуап бирергә тейеш. Тәү сираттағы милли бурыстар сифатында түбәндәгеләрҙе күрәм.\nБеренсе. Киләһе дүрт йылда балалар баҡсаларына сиратты бөтөрөргә. Шул иҫәптән ғаилә, дәүләткә ҡарамаған, корпоратив балалар баҡсалары ярҙамында.\nИкенсе. Белем алыуҙа социаль тиңлекте тәьмин итеү.\nӨсөнсө. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа балаларға өҫтәмә белем биреү системаһы кадрҙар һәм финанс ресурстарын байтаҡ юғалтты. Ошо өлкәне дәүләттең яуаплылыҡ даирәһенә кире ҡайтарырға, федераль бюджеттан уға тейешле ярҙам күрһәтергә кәрәк.\nДүртенсе. Мәктәп программаларын һәм эш алымдарын етди яңыртыу зарур. Юғары мәктәптең яңы стандарттары һәр уҡыусыға һәләтенә, йәшәү пландарына ярашлы биш-алты белем профилен тәьмин итергә тейеш.\nБишенсе. Стипендия түләүҙә тәртип булдырырға ваҡыт. Ул мохтажлыҡ кисергәндәргә, белем алыуҙы дауам итә алмағандарға түләнергә һәм студенттың йәшәү минимумына еткерелергә тейеш.\nАлтынсы. Берҙәм дәүләт имтиханы системаһын камиллаштырыуҙы дауам итәсәкбеҙ. Уны методик һәм ойоштороу яғынан яңыртырға, контроллек итеүгә бойондороҡһоҙ йәмәғәт күҙәтеүселәрен йәлеп итергә, күрһәткестәрҙе боҙоп күрһәтеүҙән һаҡларға, ҡаҙаныштарҙы, яҡшы күренештәрҙе арттырырға кәрәк. Бында мин балаларҙың белем һәм мәктәп уҡытыусыларының эш сифатына бойондороҡһоҙ баһа биреү принцибын күҙ уңында тотам. Иң мөһиме — ауыл еренән, алыҫ территорияларҙан, төрлө ғаиләләрҙән сыҡҡан балалар өсөн иң яҡшы төбәк һәм федераль университеттарҙа белем алыуҙы дауам итеү мөмкинлеге биреү.\nЕтенсе. Йәштәрҙең күбеһе техникумдарҙа йәки һөнәри белем биреү системаһында уҡыу менән сикләнһен өсөн юғары уҡыу йорттарына ҡабул итеүҙе кәметергә тәҡдим итеүселәр менән килешергә ярамай. Был тәҡдимдәр йәштәрҙең кәйефен, йәмғиәт өсөн конструктив кәйефте, иҫәпкә алмай.\nҺигеҙенсе. Юғары белем биреү системаһын тәртипкә килтереү зарур. Баҙарҙа кешенең яҡшы белем алыуға хоҡуғын туранан-тура боҙған юғары уҡыу йорттары бик күп. “Рособрнадзор” был йәһәттән һөҙөмтәһеҙ эшләй. 2012 — 2014 йылдарҙа төп университеттарыбыҙҙың көсө менән Рәсәй Фәндәр академияһы ғалимдарын һәм халыҡ-ара эксперттарҙы йәлеп итеп юғары һөнәри белем биреү программаларына аудит үткәрергә тәҡдим итәм. Тәү сиратта — иҡтисад, юриспруденция, идара итеү, социология буйынса.\nТуғыҙынсы. Практик квалификацияның абруйын һәм көнүҙәклелеген тергеҙеү. Уны баҙарҙағы аныҡ технологияларға бәйләргә, уҡытыуҙы, ҡағиҙә булараҡ, мәктәптә алынған урта белем нигеҙендә тормошҡа ашырырға кәрәк.\nӘйтергә кәрәк: уҙған тиҫтә йылда мәҙәниәткә тейешле иғтибар бирелмәне.\nБеренсе. Һәр гражданға милли һәм донъяның мәҙәни ҡиммәттәренән файҙаланыуҙа ниндәй ҙә булһа сикләүҙәр булмаған киң мөмкинлектәр тәьмин итеү.\nИкенсе. Мәҙәни практиктар кешеләрҙең ялын ойоштороуҙа төп урынды үҙенә кире ҡайтарырға тейеш.\nӨсөнсө. Сәнғәт эшмәкәрҙәренә һәм художество коллективтарына, шул иҫәптән йәштәргә конкурс нигеҙендә бирелгән гранттар системаһын финанслау артасаҡ.\nДүртенсе. Һанлы телевидение дөйөм милли махсус каналдар ойоштороу мөмкинлеге бирә.\nКешене һаҡлап ҡалыу\n2011 йылда Рәсәйҙә һаулыҡ һаҡлауҙы үҫтереүҙең өр-яңы хоҡуҡи нигеҙе барлыҡҡа килде. Уның ярҙамында медицинаны финанслауға аҡса анығыраҡ һәм ғәҙелерәк бүленәсәк, ә пациенттар табипты һәм дауалау учреждениеһын һайлауҙа киң мөмкинлектәр аласаҡ.\nБеренсе. Кеше медицина хеҙмәттәренең сифатынан ҡәнәғәт түгел. Был тәү сиратта табиптарҙың һәм шәфҡәт туташтарының квалификацияһы менән бәйле. Медицина хеҙмәткәрҙәренең конкуренцияға һәләтле эш хаҡын тәьмин итеү менән бергә киләһе дүрт йылда уларҙың һөнәри квалификация кимәленә баһа бирергә кәрәк.\nИкенсе. Медицина хеҙмәттәре сифатын яҡшыртыу резервтары уны ойоштороу кимәлен күтәреү менән бәйле.\nБеҙ үҙебеҙҙең фармацевтика сәнәғәтен үҫтереү, медицина техникаһы етештереү программаһын ҡабул иттек.\nӨсөнсө. Һәр кешелә сәләмәтлеге өсөн яуаплылыҡты арттырыу зарур.\nДүртенсе. Һаулыҡ һаҡлау — ул, иң элек, сирҙәргә юл ҡуймау. Сәләмәт тормош был йәһәттән ҙур әһәмиәткә эйә.\nСовет осоронан алып Рәсәй граждандарын торлаҡ менән тәьмин итеү күләме 40 процентҡа — бер кешегә 22 квадрат метрға тиклем артты. Коммуналь фатирҙар өлөшө дүрт тапҡырға кәмене. Беҙ 2012 йылдың аҙағына тиклем ветерандарға торлаҡ өсөн 30 миллиард һум бүләсәкбеҙ. Был практиканы, айырыуса балалы йәш ғаиләләр өсөн, артабан да дауам итәсәкбеҙ һәм киңәйтәсәкбеҙ. Урта синыф, ипотека алымдарын файҙаланып, яңы торлаҡ һатып алыу мөмкинлегенә эйә булырға тейеш.\nБеренсе. Төҙөлөш хаҡын арзанайтыу эшселәрҙең эш хаҡы һәм хеҙмәтте һаҡлау иҫәбенә түгел, ә төҙөлөш материалдарына хаҡты түбәнәйтеү, төҙөлөш бизнесына коррупция баҫымы арҡаһында хаҡты күтәреүҙе туҡтатыу иҫәбенә эшләнәсәк.\nИкенсе. Ер участкаларын күпләп иҡтисади әйләнешкә индереү. Шул уҡ ваҡытта ер социаль, арзан торлаҡ һәм социаль объекттар төҙөүселәргә бушлай бирелергә тейеш.\nӨсөнсө. Инфляция кәмеү менән бергә ипотека хаҡы ла арзанайырға тейеш. Аҡсаны һаҡлауға һалыу — туплау алымдарын үҫтерергә кәрәк.\nДүртенсе. Фатир һатып алыу мөмкинлеген арттырыу менән бер рәттән, ҡуртымға алынған торлаҡ баҙарын ойоштороу зарур.\nТорлаҡ-коммуналь инфраструктураның хәле — илебеҙ өсөн айырыуса ҙур һәм киҫкен проблема. Коммуналь хеҙмәттәр өсөн түләү ғаилә сығымының һиҙелерлек, әйтергә кәрәк, арта барған өлөшөн тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта күп кенә хеҙмәттәрҙең сифаты үҙенең хаҡына торошло түгел.\nДөйөм тырышлыҡ менән беҙгә торлаҡ-коммуналь хужалыҡты тәртипкә килтерергә кәрәк.\nБеренсе. Граждандарға торлаҡ-коммуналь хужалыҡ ҡануниәте һәм иҡтисады нигеҙҙәрен өйрәтеү зарур. Халыҡҡа үҙ хоҡуҡтарын яҡларға, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ предприятиеларының бурыстарын үтәүен күҙәтергә булышлыҡ иткән йәмәғәт ойошмалары селтәрен төҙөүҙә ярҙам күрһәтергә кәрәк.\nИкенсе. Коммуналь ресурстарҙы ҡулланыуҙың социаль нормаһын билдәләүгә күсәсәкбеҙ. Был улар өсөн түләүҙә ғәҙеллек булдырасаҡ.\nӨсөнсө. Бюджет аҡсаһы һәм граждандарҙың коммуналь хеҙмәттәр өсөн түләүе иҫәбенә генә был өлкәне яңыртып булмай. Тармаҡҡа шәхси инвестициялар йәлеп итеү өсөн ыңғай шарттар булдырыу коммуналь хужалыҡты яңыртыу буйынса бурыстарҙы тормошҡа ашырыу мөмкинлеген бирәсәк.\nРәсәйҙе һаҡлап ҡалыу\nБеҙҙең территорияла донъялағы тәбиғәт байлыҡтарының яҡынса 40 проценты тупланған. Ә халҡы Ер йөҙөндәге халыҡтың ни бары 2 процентын ғына тәшкил итә. Бөгөн Рәсәйҙә 143 миллион кеше йәшәй. Эксперттар баһалауынса, ғәмәлдәге саралар һаҡланып ҡалып, яңылары барлыҡҡа килмәһә, 2050 йылға 107 миллион кеше ҡаласаҡ. Халыҡты һаҡлап ҡалыуҙың һөҙөмтәле, комплекслы стратегияһын төҙөп, уны тормошҡа ашыра алһаҡ, Рәсәй халҡы 154 миллионға тиклем артасаҡ.\nБеренсе. Күп балалы ғаиләләргә ярҙам. Өсөнсө бала тыуыуға бәйле ваҡытлыса фәҡирлекте еңеп сығыу саралары хаҡында әйткәйнем инде.\nОшоға өҫтәмә булараҡ, өс һәм унан күберәк балалы ғаиләләр өсөн торлаҡ шарттарын яҡшыртыуҙың махсус программаһы тормошҡа ашырылырға тейеш.\nИкенсе. Демография мәсьәләләрен хәл итеү өсөн аныҡ талаптарға һәм критерийҙарға нигеҙләнгән, этномәҙәни һәм башҡа хәүефкә юл ҡуймаған “аҡыллы” миграция сәйәсәте кәрәк.\nРәсәйҙең кеше ҡеүәтен үҫтереү бурысы буйынса беҙ социаль, иҡтисади, миграция, гуманитар, мәҙәни-ағартыу, экология, ҡануни сәйәсәт булдырырға тейешбеҙ.\nРәсәйҙең социаль сәйәсәтендә төп проблема — социаль бурыстарҙы тормошҡа ашырыуға йүнәлтелгән ресурстар күләме түгел, ә күрелгән сараларҙың һөҙөмтәлелеге, маҡсатҡа ярашлылығы. Социаль өлкәгә бүленгән һәр һум “ғәҙеллек тыуҙырырға” тейеш. Йәмғиәттең, иҡтисадтың ғәҙел ҡоролошо — ошо йылдарҙа беҙҙең тотороҡло үҫешебеҙҙең төп шарты ул.\nРәсәй Хөкүмәте Премьер-министры Владимир Путиндың үҙәк матбуғатта донъя күргән сираттағы мәҡәләһендә һуңғы осорҙа илдә социаль гарантиялар кимәленең байтаҡҡа күтәрелеүе, социаль өлкәгә һалынған сығымдарҙың һуңғы дүрт йылда 1,5 тапҡырға артыуы, хатта көрсөк осоронда ла Хөкүмәттең үҙ йөкләмәләренән баш тартмауы, бюджет өлкәһендә эшләүселәрҙең эш хаҡы, пенсия һәм башҡа социаль түләүҙәрҙең үҫеүе хаҡында һүҙ бара.\n“Әммә бөгөн беҙгә хәл ителмәгән мәсьәләләр һәм бурыстар тураһында һөйләргә кәрәк”, — тине В. Путин һәм ошо эштәрҙең Рәсәйҙең артабанғы үҫешендә иң төп урында торорға тейешлеген белдерҙе.\nРауил НАСИБУЛЛИН, социология фәндәре докторы, профессор:\n— Президентлыҡҡа кандидат Владимир Путиндың йөкмәткеле һәм көнүҙәк темаларҙы үҙ эсенә алған мәҡәләләр менән сығыш яһауы һәйбәт. Миңә, социолог булараҡ, Рәсәйҙең социаль сәйәсәтенә арналғаны айырыуса оҡшаны. Унда аныҡ итеп күптән өлгөрөп еткән проблемалар хаҡында әйтелә. Күбеһе тәүге тапҡыр ғына яңғырамай. Был Хөкүмәт Рәйесенең ошо мәсьәләләр тураһында яҡшы белеүен раҫлай.\nФән һәм белем биреү өлкәһендәге мәсьәләләрҙең үтә нескә һәм ҡатмарлы булыуын яҡшы аңлайым. Әгәр сәйәси системаны, етештереү сараларына милек мөнәсәбәттәрен тамырынан үҙгәртеп ҡорорға хәл иткәнбеҙ икән, социаль өлкә элекке рельста ҡала алмай. Бында ла реформа талап ителә. Шул уҡ ваҡытта уның һөҙөмтәһе халыҡтың хәлен насарайтмаҫлыҡ булһын.\nМәҡәлә авторы 2013 — 2018 йылдарҙа юғары уҡыу йорттары уҡытыусыларының эш хаҡы күтәреләсәген әйтә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, минеңсә, Хөкүмәт 50 йылға һуңғараҡ ҡалды кеүек. Быны шәхси миҫалымда аңлата алам. Пенсия аҡсаһын эш хаҡына ҡушҡанда йәшәп була, сөнки хәҙер фатирлы булырға, балаларымды аяҡҡа баҫтырырға кәрәкмәй, тунды ла һуңғыһын алғанмындыр, тип уйлайым. Ә ысынбарлыҡтағы хәл уйландырырлыҡ. Күп кенә фән тармаҡтарынан урта һәм йәш быуын, цунами йыуҙырып алып киткән һымаҡ, юҡ булды. Уйлап ҡарайыҡ әле: аспирант ике мең һумға нисек йәшәй алһын һәм ғаилә ҡорһон? Диссертация яҡлап, ғилми дәрәжәгә эйә булғандан һуң да 12–14 мең һумға эш башлай. Әлбиттә, фән кандидаттарының һәм докторҙарының һаны артыуы — ыңғай күренеш. Әммә бер кемгә лә сер түгел: диссертация яҡлап, ғилми дәрәжәгә эйә булғандан һуң, йәштәр эш хаҡы өс-биш тапҡыр күберәк түләнгән башҡа өлкәгә китә. Фәнни кадрҙарҙың ҡеүәтен һаҡламау, таратыу — ил етәкселәре эшмәкәрлегенең кире һөҙөмтәһе.\nШуныһы яҡшы: президентлыҡҡа кандидат ошо мәсьәләне көйләргә тотонорға әҙер. Заманында юғары уҡыу йорттары тураһында закон ҡабул ителеп, уҡытыусыларҙың эш хаҡы ил сәнәғәтендәге уртаса күләмдән ике тапҡырға күберәк булырға тейешлеге хаҡында әйтелгәйне инде, әммә был хаҡта тиҙ онотолдо. Вәғәҙәләрҙе күп ишеттек, халыҡты туйҙырғандары ла байтаҡ булды. Шуға күрә ниндәй генә вәғәҙәләр бирелмәһен, халыҡтың әүҙем ҡатнашлығынан башҡа иң киҫкен социаль мәсьәләләр хәл ителмәҫ һымаҡ.\nГөлнара ЯҠШЫБАЕВА, иҡтисад фәндәре кандидаты:\n— Владимир Путиндың бөгөн илдә күптәрҙең профессиональ белемен файҙалана һәм лайыҡлы хеҙмәт хаҡы түләнгән эш таба алмауын хәл итергә тейешле мәсьәләләр араһында беренсе урынға ҡуйыуын дөрөҫ тип иҫәпләйем. Тимәк, Хөкүмәт етәксеһе социаль йүнәлештәге “йомшаҡ” урындарҙы яҡшы тоя. Рәсәйҙәге һәр һигеҙенсе граждандың фәҡирлек сигендә йәшәүе менән Премьер-министр ҡәнәғәт түгел. Матди яҡтан айырмалыҡтарҙы кәметеү буйынса яңғыраған тәҡдимдәрҙе халыҡ күптән көтә.\nСоциаль яҡтан ярҙамға мохтаж ҡатламдан (ишле ғаиләләр, пенсионерҙар, инвалидтар һәм башҡалар) тыш, эшләп тә үҙен дә, яҡындарын да ҡарай алмаған ярлыларҙың күбәйеүе — бөгөнгө ысынбарлыҡ. Ошо ярлы ҡатлам беҙҙе уҡыта, дауалай, ашата-эсерә... Дәүләт тарафынан рәсми билдәләнгән түләүҙәрҙең минималь күләменең ифрат түбән булыуы сәбәпсе быға.\n“Яңы ярлылар” составы төрлө һәм уларҙы был хәлдән сығарыу юлдары ла ябай булмаҫ. Хеҙмәткә һәләтле, әммә эшһеҙ ҡалғандар өсөн яңы эш урындары булдырыу, баҙар талап иткән һөнәрҙәргә өйрәтеү менән бер рәттән, улар өсөн ваҡытлыса йәшәү минимумынан да кәм булмаған пособие билдәләү зарур. Ә аҙ тәьмин ителгәндәр төркөмө бындай ауыр хәлдән үҙаллы сыға алмаясаҡ. Бары дәүләт тарафынан уйланылған социаль-иҡтисади сәйәсәт кенә уларҙы хәйерселектән ҡотҡарасаҡ. Өсөнсө төркөмгә ауыр хәлдә йәшәгән ғаиләләрҙән сыҡҡан студенттарҙы индерер инем. Аҡсаһыҙлыҡ арҡаһында уларҙың уҡыуҙарын ташлауына юл ҡуймаҫҡа ине. Дәүләт тә, бизнес та йәштәрҙең профессиональ әҙерлеген күтәреүҙә, яңы эшсе көсө булдырыуҙа ҡыҙыҡһыныу күрһәтергә бурыслы. Әммә иң ҡоласлы мәсьәлә — Хөкүмәт етәксеһе ғәҙел билдәләүенсә, эшләүсе ярлылар проблемаһы. Түбән эш хаҡының эҙемтәләре билдәле инде: яй үҫешкән иҡтисад, түбән хеҙмәт етештереүсәнлеге, насар сифатлы тауар...\nВладимир Путиндың төрлө хеҙмәт эйәләренең үҙ һөнәре буйынса эшләүҙән тыш, профессиональ карьера ҡороу өсөн мөмкинлек булдырыуға, иҡтисадтың арҡа һөйәге булған эшселәрҙең социаль хәлен яҡшыртыуға етди иғтибар биреүе лә хуплауға лайыҡ. Һүҙ ҙә юҡ, бюджет өлкәһендә эшләүселәрҙең хеҙмәт хаҡы ла бөгөн беҙҙе ҡәнәғәтләндерә алмай. Мәҫәлән, уртаса хеҙмәт хаҡы мәғариф өлкәһендә йәшәү минимумынан ни бары 1,5 тапҡырға, һаулыҡ һаҡлауҙа — 1,4, мәҙәниәттә 1,6 тапҡырға ғына юғарыраҡ. Ә бит был тармаҡтар — кеше капиталы сифаты формалаша торған иң мөһимдәре!\nХеҙмәттәге бүлеү мөнәсәбәттәрендә килеп тыуған ҡаршылыҡтарҙы стихиялы баҙар механизмы үҙе генә хәл итә алмай. Бары дәүләттең маҡсатҡа ярашлы тырышлығы һөҙөмтәһендә хеҙмәткә түләүҙә, халыҡтың йәшәү кимәлен һәм сифатын яҡшыртыуҙа беҙ көткән ғәҙеллекте урынлаштырыу мөмкин. Минеңсә, ярлылыҡты бөтөрөү буйынса саралар федераль кимәлдә ҡабул ителергә тейеш. Эш хаҡын көйләү буйынса дәүләттең социаль йүнәлешле әүҙем сәйәсәте талап ителә. Шуның өмөтлө сатҡыларын Рәсәй Хөкүмәте башлығының үрҙә әйтелгән мәҡәләһендә күрҙем. Рәсәйгә, ысынлап та, ғәҙел социаль сәйәсәт булдырырға ваҡыт етте.\nМ. ҒАБДРАХМАНОВА, Д. АРЫҪЛАНОВА яҙып алды.


КӨЛӘМӘСТӘР » Журнал\nЖурнал для детей » Тылсымлы һандыҡ » КӨЛӘМӘСТӘР\nБаҫылды : 2-04-2015, 19:26 |\nРубрика: Тылсымлы һандыҡ\n"Аҡбуҙат"та баҫылған: 04-2015\nАвтор: Зөбәйҙә ИСЛАМОВА\nРәссам: Артур Василов\nБуранбай менән Илһам олатаһы янына умарталыҡҡа килделәр. Бабай үҙ алдына һөйләнеп: "Урман ситендәге умарталарыма айыу майы һөрткәндәр”, — тип көрһөндө. Малайҙар: "Ниңә уны һөртәләр икән?” — тип аптырап торғанда бер бал ҡорто "безләп” килеп Илһамдың танауына ҡаҙауын ултыртты. Ауыртыуға түҙалмаған малай: "Олатай, миңә лә айыу майы һөрт әле тиҙерәк, бәлки, улар беҙҙе саға алмай шыуып төшөрҙәр” — тип ҡысҡырҙы.\nБыйыл беренселә уҡып йөрөгән Барыйҙы малайҙар ҡыҙыҡ итеп мәрәкәләйҙәр икән:\nҠайҙа бараһың Барый?\nАяҡтарың бит арый,\nЙөрө атҡа атланып,\nАяҡтарың шатланыр, — тип.\nӘ Барый бер класташтарына, бер аяҡтарына аптырап ҡарай икән.\nМалайҙар мәсьәлә сисә. Береһе:\n— Ҡуй, етәрлек баш ваттыҡ, әйҙә, ял итәйек, ти. Быны ишетеп торған һеңлеһе: "Башың бөп-бөтөн бит, бер ҙә ватылмаған” — ти аптырап.\n— Балалар, йылы яҡтан тәү башлап ниндәй ҡоштар ҡайталар? — тип һорай уҡытыусы.\n— Ҡара ҡарғалар, —ти Рәйес. —Тик улар ҡайталар ҙа "ҡар ҙа ҡар” килеп ҡышты эҙләп тик йөрөйҙәр, — тип яуаплай.\n— Ҡыҙым, башым әйләнеп китте, әйҙә, ял итеп алайыҡ! — ти өләсәһе ейәнсәренә.\n—Өләсәй, башың урынында ул, әйләнмәй бит, — ти ҡыҙсыҡ.\nБалалар бер-береһе менән: "Кем дә кем көслөрәк!” — тип һүҙ көрәштерә.\n— Мин ҙу-ур машинаны бер ҡул менән генә этеп йөрөтә алам, — ти Ғаяз.\n— Ә ми-н һинән дә көслөрәк, — ти Айсыуаҡ. — Мин тракторымды баш осонда күтәреп йөрөтә алам!\nДуҫтарын тыңлап торған Шамил һис тә аптырамай:\n— Эй, шул да буламы көс. Бына мин, һеҙҙең машина менән тракторығыҙҙан "һә” тигәнсе ҙу-ур тау эшләй алам, — ти, шаяртып.\nБер ни аңламаған малайҙар: "Эй, маҡтанма, йә, күрһәт!” — ти сәмләнеп. Шамил тегеләрҙең ҡулдарынан уйынсыҡтарын ала ла ҡапма-ҡаршы килтереп һөҙөштөрә. Тәтәйҙәр китә сәселеп. Шунан уларҙы йыйып өйә лә: "Бына һеҙгә тау! Ышандығыҙмы инде” — ти, көлә-көлә.\nӘ тегеләр асҡан ауыҙҙарын ябырға онотоп ҡатып ҡалалар...


Йәш сәсәндәр һынатмай » Яйыҡ гәзите | Газета Яик\nЯйыҡ гәзите » Мәғариф, мәҙәниәт » Йәш сәсәндәр һынатмай\nБыйыл Зарема һәм Зөлфиә Әсғәт ҡыҙы Бөрйәнгә элек булған кәмселектәрҙе бөтөрөп, башҡа сығыш яһаусыларҙың тәжрибәһе менән уртаҡлашып, яңы көс һәм илһам туплап баралар. Төп маҡсат итеп гран-при алыу ҡуйылмай. Иң мөһиме - башҡаларҙан айырылып торған, кешеләрҙе һоҡландырған һәм хайран ҡалдырған тамаша күрһәтеү, шуның менән ҡобайырға ҡарата ҡыҙыҡһыныу, һөйөү уятыу, нәфис һүҙ сәнғәтен үҫтереү.\nТасуири, хис-тойғо менән, жюри теләгән урындан яңылышмай, тулҡынланмай тексты яңғыратыуҙан тыш, Зарема сығышын думбыра, ҡумыҙ, дөңгөр менән уйнауҙа биҙәй. Билдәләп үтергә кәрәк, тағы ла ҡош тауыштарын сығарыусы үҙенсәлекле музыка ҡоралы - хайран файҙаланыла. Музыка оҫталығы дәрестәрен Заремаға уҡытыусыһы - Сәлим Йәшелбаев бирә. Уйнауҙан тыш, йырлап та ебәрә ҡыҙыҡай.\nБилдәле яҡташыбыҙ, фольклорсы Ғәрифә Кудрявая Бөрйән ерендә сығыш яһау өсөн йәш сәсәниәгә «Тәңре» бейеүенә тип тегелгән, XVIII быуатҡа ҡараған костюмды кейеүҙе тәҡдим итә. Һәм, ысынлап та, Зареманың ҡабырсаҡтар тағып, орнаменттар менән биҙәлгән, киндергә оҡшаған туҡыманан тегелгән үҙенсәлекле күлдәге, башындағы сағыу ҡашмауы башҡаларҙың костюмынан ҡырҡа айырыла һәм жюри ағзаларына, тамашасыларға көслө тәьҫир итә. өҫтәүенә, шартына килтереп, аяғына ябай ситек түгел, ә ҡата кейеп сыға ул. Быларҙың барыһы ла беренселек өсөн ярышҡан Илеш, Салауат райондары вәкилдәрен артта ҡалдырып Учалы ҡыҙына гран-приға өлгәшергә ярҙам итә. Жюри ағзаһы булған сәсәниә Розалия Солтангәрәева ул сығыш яһағанда: «Шул тиклем тәбиғи башҡарыу, думбырала уйнау оҫталығы!» - тип хайран ҡала.\nКонкурстың икенсе этабында Учалы командаһы Шүлгәндең Уралдан серле таяҡты алыуы, бөтә донъяны Туфан һыуы баҫыуы, Зәрҡүмдең Һомайҙы йотоуы һәм Аҡбуҙаттың уны ҡотҡарыуы өҙөгөн сәхнәләштерәләр. Учалы ауылы башҡорт гимназияһының өлгөлө «Бөҙрәкәй» балалар театры артистары был юлы ла районыбыҙ намыҫын лайыҡлы яҡлай. Гимназияның башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Гөлдәр Хәкимова етәкселегендә әҙерләнгән команда көслө сығыш яһай. Улар жюри иғтибарын артислыҡ һәләттәре, ролдәрҙе аңлап, үҙҙәре аша үткәреп башҡарыуы, сағыу декорациялары менән йәлеп итә.\nУчалыларҙы аяҡ өҫтө тороп алҡышлаған жюри ағзалары ҡатнашыусыларҙы маҡтау һүҙҙәре, йылы теләктәре һәм приздар менән бүләкләй. Еңеүсе команда ағзалары РФ Дәүләт Думаһы депутаты Сәлиә Мырҙабаеваның Рәхмәт хаты һәм махсус приз - кеҫә телефондарына, БР Мәғариф министрлығының дипломдарына лайыҡ булалар. Ятлау өсөн Заремаға планшет тапшырыла. Бынан тыш, гран-при яулаусы һәм уның етәксеһе РФ Президенты грантына эйә булалар.\n«Урал батыр» республика конкурсы уҡыусыларға үҙ көстәрен һынау, еңеүҙәр яулау мөмкинселеген генә бирмәй, ә йәш һәләтлеләрҙе рухи яҡтан үҫтерә, байыта. Бер нисә көн барған ярыш араһында төрлө район балалары дуҫлаша, аралаша, бынан тыш, жюри составында булған абруйлы шәхестәр менән осраша, уларҙың фәһемле фекерен тыңлай. Бына инде икенсе йыл рәттән Бөрйәндә үткән конкурс юғары ойоштороу кимәле менән дә айырылып тора.\nКиләсәктә Зарема Әминева мәктәпте уңышлы тамамлап, гуманитар йүнәлеш буйынса белем алырға, матбуғат йәки телевидение өлкәһендә эшләргә ниәтләй. өлгәшкән уңыштары өсөн ул етәксеһенә, музыка уҡытыусыһына, командаһына ҙур рәхмәтен белдерҙе. Бынан тыш, уны һәр саҡ аңлап, башланғыстарын хуплап торған ата-әсәһе – Винера Фәтих ҡыҙына һәм Вәхит Бәһемән улына, барлыҡ туғандарына йылы теләктәрен еткерҙе. Йәш сәсәниәгә: «Афарин!» - тиергә генә ҡала.\n«Урал батыр» йондоҙо\nМәҙәниәт йылы айҡанлы майҙың йәмле көнөндә, мәҙәниәт һәм ял паркы сәхнәһендә мәртәбәле сара үтте. Иртәнсәктән старт алған «Урал батыр» эпосын яттан... Тотош уҡырға


Дефицит осоронда өндәшмәй генә "йотҡан" күңелһеҙлектәрҙе\nбөгөн беҙ эшлекле рәүештә тауар етештереүсе һәм хеҙмәтләндереүселәргә юллайбыҙ. Дөрөҫ, әлегә был механизм көйлө эшләүҙән алыҫ, тик нисек кенә булмаһын, "процесс урынынан ҡуҙғалды" тип әйтергә мөмкин.\nБөгөн беҙгә аҡсабыҙҙы ҡайтарыуҙары, ғәфү үтенеүҙәре йәки\nсифатһыҙ тауарҙы сифатлыһы менән алмаштырырға тәҡдим итеү г енә аҙ. Хәҙер инде ҡулланыу ваҡыты үткән йәки башҡа кәмселектәре булған тауар йәки дарыу һатыуҙарының мотлаҡ сәбәбен белергә теләйбеҙ. Йәки, мәҫәлән, ниңә йәмәғәтселек\nтранспортында урынынан йомшаҡ ҡына ҡуҙғалып китә, шулай уҡ итеп туҡтата белмәгән водителдәр эшләй Салонда боҙолған сәс\nөсөн кем яуап бирергә тейеш һ. б. Һәм ошондай көндәлек проблемаларҙың әүҙем һәм асыҡ тикшерелеүе бик яҡшы.\nОшондай уйҙар менән "БАШвестЪ" гәзите хәбәрсеһе үҙенең\nколлегалары менән "Пятерочка" сауҙа селтәренең Цюрупа урамында урынлашҡан "Океан" магазинына йүнәлде. Маҡсат - ошо сауҙа нөктәһендә һатып алынған, эсендә ниндәйҙер сит әйбер йөҙөп йөрөгән бер шешә һыраны "тикшереү".\nҺатыусы - контролер бик мөләйем йөҙ менән беҙ алып килгән бер шешә "Белый медведь" тип исемләнгән алкоголһеҙ һыраны и кенсеһенә алмаштырырға йәки аҡсаһын кире ҡайтарырға тәҡдим итте. Тик беҙҙең килеүебеҙҙең сәбәбе һыраға тотонолға н 13 һум 10 тин түгел, әлбиттә, ә шешә эсендәге һыраның сифа ты: ярты литрлыҡ шешәнең өҫкө өлөшөндә һыраға бер ниндәй ҙә ҡыҫылышы булмаған ниндәйҙер сит әйбер асыҡ күренә. Хәйер, дәғүәләрҙең бер өлөшөн магазинға ла йүнәтергә була - тауарҙы ң тышҡы йөҙө үк уның ҡулланыуға яраҡһыҙ булыуы тураһында һөйләй. Шуға күрә беҙ округта популярлыҡ менән файҙаланған\nмагазин кәштәһендә был продукцияның ҡайҙан барлыҡҡа килеүе менән ҡыҙыҡһындыҡ.\n- "Амстар" һыра ҡайнатыу компанияһы продукцияһын беҙ "Рейд" һәм "Наше пиво" күмәртәләп һатыу базаһынан алабыҙ, - тип яуап ҡайтарҙылар беҙгә.\nМагазинда ошонан да тулыраҡ мәғлүмәт биреүсе кеше табылмағас, үҙебеҙгә хәрәкәт итергә тура килде. "Амстар" асы ҡ акционерҙар йәмғиәтенең ҡабул итеү бүлмәһендә телефонды бе р кем дә алмай, икенсе номер буйынса автоответчик өҫтәлмә номер йыйыуҙы талап итә, ул номер, тәбиғи, абонентҡа билдәле түгел.\nНиһайәт магазинға тауар ҡайтарыусылар менән туранан - тур а эшләүсе вәкил аша - әйткәндәй, спутник элемтәһе аша тип т ә әйтергә була (телефон номеры сер булып ҡалды) - "ул беҙҙе ү ҙе табасаҡ" тигән хәбәр килде. Детектив тарихҡа оҡшай башлан ы, шулай бит. Бер көн, бер аҙна үтә, ә Ул беҙҙе һаман эҙләй. Ин де шикләнә лә башланыҡ: бәлки, эҙләмәһен, юҡһа табыр ҙа...\nӘ асылда иһә бары тик ике аҙнанан һуң ғына өҫтәлмә номер йыйыуҙы үтенгән автомат аша элемтәгә инеүгә өлгәштек. Телефонды секретариат хеҙмәткәре Гүзәл Әмирова алды һәм беҙҙе бик ҙур иғтибар менән тыңлағандан һуң тейешле белгестә р "Башинформ" агентлығының сайтына инеп, ризаһыҙлыҡ тыуҙырған хәлдең асылы менән танышасаҡ тип вәғәҙә бирҙе.\nТелефон теүәл бер тәүлектән һуң шылтыраны.\nГүзәл үҙ тикшереүҙәре буйынса "бындай" хәлдең булыуы мөмкин түгеллеген белдерҙе һәм беҙгә килеп, әйтелгән шешәне үҙ күҙҙәре менән күрергә һәм шешәне беҙҙән алып, уны төрлө\nяҡлап тикшереү өсөн белгестәргә тапшырырға тәҡдим итте.\nВәғәҙә ителгән осрашыу булырмы һәм була ҡалһа ниндәй һөҙөмтәләргә алып килер, әлегә билдәһеҙ. Уҡыусыларҙы был\nваҡиғаларҙың дауамы менән таныштырып барырға вәғәҙә итәбеҙ һәм ошондай хәлдәр менән осрашҡанда битараф ҡалмаҫҡа саҡырабыҙ.


Республика театрҙары ижад миҙгелдәрен аса башланы\nХалыҡҡа төрлө жанрҙағы спектаклдәр, премьералар тәҡдим ителә. Репертуар юғары зауыҡлы тамашасыларҙың да күңеленә хуш килерлек бай. Театрҙарға кил генә. Тик бына тап шул «кил генә» хәҙерге сәнғәт, мәҙәниәт усаҡтары өсөн иң ауыр мәсьәлә. Ысынлап та, элегерәк тамашасыны йәлеп итеү өсөн бер генә алым да, реклама саралары ла ҡулланылмаған тиерлек, ә зал шығырым тулы булған.\nСпектаклдә башҡарылған йырҙар шунда уҡ халыҡ күңеленә үтеп инеп иң популяр булып киткән. Күптәрен әле лә яратып йырлайбыҙ. Ә хәҙер иһә спектаклгә саҡырыу өсөн ниндәй генә ысулдар юҡ. Рекламаны бүлмәнән сыҡмай ғына эшләргә мөмкин, төрлө интерактив уйындар , театр төндәре һәм башҡалар. Спектаклдәрҙе сағыуыраҡ итеп ҡуйыу өсөн дә заманса технологиялар бар. Ә тамаша залы ҡайһы саҡта партия тамамланып килгән шахмат таҡтаһын хәтерләтә. Дөрөҫ, интернет, телевизор, кинотеатрҙар бар. Халыҡтың иҫе китеп бармай хәҙер, тиерһегеҙ. Шул уҡ ваҡытта бит Мәскәү театрҙары спектаклдәре аншлаг менән үтә. Халыҡ билеттарҙы ҡиммәт тип ҡарап тормай сират тороп һатып ала. Сәбәп ниҙә? Башҡортостан театрҙары быйыл тамашасыны ниндәй спектаклдәр менән ҡыуандыра?\nБашҡортостан театрҙары яңы ижад миҙгелен асырға әҙерләнә. Әле ҡыҙыу репетициялар мәле. Режиссер Рөстәм Хәкимов тамашасыларға «Ханума» музыкаль комедияһын сәххнәләштергән.\nКомедия жанрындағы еңел спектаклдәргә халыҡ күпләп йөрөй. Шулай ҙа режиссерҙар бөгөн комедияны ла үҙенсәлекле мәғәнә һалып, тамашасы өсөн ниндәй ҙә булһа яңылыҡ асырлыҡ итеп ҡуйырға кәрәклеген яҡшы аңлай.\nӘлбиттә, тамашасыларҙың театрҙарға даими йөрөүе мөһим. Уларҙы йәлеп итерлек спектаклдәр ҡуйыр өсөн, үҙ ерлегебеҙҙәге драматургияға мөрәжәғәт итеү зарур. Шул уҡ ваҡытта сит ил, рус классикаһы ла онотолорға тейеш түгел. Сөнки күп нәмә әҫәргә, репертуарға бәйле ти, театр эшмәкәрҙәре берлеге рәйесе Әхтәм Абушахманов.\nБыл юҫыҡта 97-се ижад миҙгелен ҡаршылаған Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры уңышлы эшләй. Тамашасы ижади коллективтың драма, комедия жанрҙарындағы сәхнә әҫәрҙәрен ҡарай ала. Бай театр репертуарына октябрь баштарына Жан Ануйҙың «Антигона» драмаһы ла өҫтәлә. Ул милли театр сәхнәһендә беренсегә ҡуйыла.\nГел етди драма әҫәрҙәре генә ҡуйылһа ла, зал тултырып килеүсе халыҡтың булмауы ихтимал, ти театр белгестәре. Әммә бындай спектаклдәр актерҙарҙың оҫталығын арттырыу өсөн кәрәк, был уларҙың, театрҙың үҫешенә йоғонто яһай.\nТеатрҙарҙа хәҙер билеттарҙы онлайн алыу мөмкинлеге булдырылған, хаҡтары ла ат хаҡы түгел. Реклама бар. Режиссерҙар яңы ысулдар ҡулланып, өр-яңы сәхнә әҫәрҙәре тыуҙыра. Меңләгән тамашасыны бергә йыйған "Театрҙар төнө" акцияһы ла йылдан-йыл үҙ мәртәбәһен арттыра. Ябай тамашасы был кистә актерҙар менән йәнле әңгәмәлә, конкурстарҙа ҡатнашып, үҙенә оҡшаған жанрҙа спектакль ҡарай ала. Быйыл Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры театраль квест ойоштора, тамашасы сәхнә артындағы тормош менән таныша аласаҡ.\nТик ни өсөн беҙҙең халыҡ театрҙан алыҫлашты? Бәлки халыҡ үҙе рух асылын юғалта башлағандыр. Бәлки, шунлыҡтан саҡырыу ҡағыҙы эләккәндә генә мәҙәниәт усағы ишеген асып инеүҙе хуп күрәлер.\nИҡтисади тотороҡһоҙлоҡто кисергән театр иң мөһиме үҙенең ижади ҡеүәтен юғалтмай, халыҡҡа тоғро хеҙмәт итеүен дауам итә. Яҡшы спектаклдәр ҡуя. Тик ни өсөн уҙған быуаттағы кеүек сират тороп билет алыусылар, зал тултырып килеүселәр һаны ҡырҡа әҙәйҙе? Ҡайһы саҡта тамаша залдарының яртыһы буш булыуы бәлки, халыҡтың сәнғәткә битарафлығынан, рухиәт, мәҙәниәт,әхлаҡ кеүек төшөнсәләрҙе юғалта барыуына бәйлелер?


15 апреля 2019 — 12:06 ГТРК «Башкортостан»\nРәсәйҙең Тәфтиш комитеты Воронежда Ғәҙәттән тыщ хәлдәр министрлығы курсантын бәрҙергән Мерседес водителенә ҡарата енәйәт эше асты. 45 йәшлек ирҙең әсәһе етәксе вазифа биләгәне һәм бер-нисә тапҡыр улын ҡурсалап алып ҡалғаны тураһында билдәле. Машина аҫтында ҡалған курсант иҫән-һау, уның мейеһе һелкенгән.\nЕвент Һоризонт Телескопе халыҡ-ара проектында ҡатнашыусы астрофизиктар йыһандағы ҡара убаның тәүге һүрәттәре менән таныштырҙы. Ул ерҙән бик алыҫтағы Мессер 87 галактикаһында урынлашҡан. Төрлө илдәрҙә урынлашҡан 8 телескоптағы мәғлүмәттәрҙе эшкәрткәс, астофизиктар ҡара убаны ла ныҡлап күрә алған.\nФранция океанологы Жан-Мишель Кусто командаһы һәм Рәсәй ғалимдары Приморьела “Киттар төрмәһендә” йәшәүселәрҙе иреккә сығарыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйҙы. Киләсәктә уның нигеҙендә диңгеҙ хайуандарын реабилитациялау үҙәген булдырыу ҡарала.\nСанкт-Петербургта Блохин урамына пианино ҡуйылды. Унда иртәнге туғыҙҙан киске туғыҙға тиклем теләгән һәр кем уйнай ала.


Халыҡ ғәҙеллек даулай » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Махсус бит » Письма » Халыҡ ғәҙеллек даулай\nХалыҡ ғәҙеллек даулай\nйәки Биргән вәғәҙәләрегеҙҙе үтәй алырҙай көсөгөҙ булһа, депутатлыҡҡа ынтылығыҙ!\nЮлдыбай ауыл советының 10 округына депутатлыҡҡа 32 кандидат күрһәтелһә, шуларҙың 6-һы Һынташ менән Воскресенское ауылдарында, ҡалғандары Юлдыбайҙың 8 округына тура килә. Әйтергә кәрәк, уларҙың береһен дә хеҙмәт коллективтары тәҡдим итмәгән. 8 кандидаттың һайлаусылар менән осрашыуға килмәйенсә битарафлыҡ күрһәтеүе үҙе үк ғаризаһын аңлы рәүештә яҙмауына ишара булып тойола.\nКандидаттар араһында билдәле фермер, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре Харис Булатов, күренекле музыкант, атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Зөфәр Сәйетов, Венер Ҡоҙашев, Илнур Ҡорбанғәлиев, Фәнирә Мостафина, Ғәли Абдуллин, Фидан Нурдәүләтов кеүек йәштәрҙең булыуы – ҡыуаныслы күренеш.\nОсрашыуға килгән кандидаттар һайлаусыларҙы үҙҙәре менән таныштырып, үҙ алдарына ҡуйған маҡсаттарын еткерҙе. Айырыуса Ғәлиә Ҡоҙашева, Наил Моталлапов, Муса Байназаров, Ғәли Абдуллин, Фәттәх Алсынов, Шәмсетдин Дәүләтсуриндың сығыштары күңелдәргә хуш килде һәм, иләктән имен-һау үтә алһалар, уларҙың изге теләктәренең алдағы көндәрҙә тормошҡа ашырылыуын ғына теләргә ҡала. Кандидаттар араһынан, «Депутат бер нәмә лә эшләй алмай» тип, мәғәнәһеҙ телмәр тотоп торған кешенең дә рәттән өсөнсөгә депутатлыҡҡа ынтылыуы күптәрҙе ғәжәпләндерҙе. Һайлаусыларҙың күптәренең элекке депутаттарын белмәүе лә депутат корпусының нисек эшләүен күрһәтә, буғай. Кандидаттарға һорауҙарға яуап бирергә лә тура килде.\nТеләк һәм наказдар тураһында фекер алышыуҙа ҡатнашҡан Рушат Амантаев, Әхмәҙей Рафиҡов, Йәғәфәр Үтәшев, Рәйсә Рәмова, Салауат Юнысов, Хәмиҙә Юланова, Тәлғәт Атанов, Морат Иҫәндәүләтов һ.б. һуңғы йылдарҙағы хужаһыҙлыҡ һәм ғәҙелһеҙлеккә, булған кәмселектәргә туҡталды. Әйтәйек, һуғыш һәм хеҙмәт ветерандары советы рәйесе Р. Амантаев йәмәғәтселек һәм халыҡ менән бәйләнештең юҡлығын, хеҙмәт ветерандары Ә. Рафиҡов вокзал менән дауахананы тергеҙеү керәклеген, мулла Й. Үтәшев рух һәм дин мәсьәләләре, яңы мәсет төҙөү зарурлығы хаҡында һөйләне, бөгөнгө депутат С. Юнысов әлеге депутаттар корпусының насар эшләүен, сөнки лайыҡ депутатты башлыҡ итеп һайларға райондан рөхсәт ителмәүен тәнҡитләне, Х. Юланова ауылда хөкөм һөргән ғәҙелһеҙлек менән ҡара эштәргә әрнеүе һәм ауыл хакимиәтенә халыҡтың ышанысы юғалыуы, Р. Рәмова ауыл хакимиәтенең эше бармауына район етәкселегенең бармаҡ аша ғына ҡарауын, кирбес заводы төҙөп, байтаҡ кешегә эш урыны булдырыу теләге менән янып йөрөгән Т. Атановтың район етәкселегендә хуплау тапмай зарланыуы хаҡында һөйләне, ауыл балаларын хоккейға йәлеп итеп йөрөүсе фермер, Һынташ кандидаты М. Иҫәндәүләтов власҡа йәштәрҙең килергә тейешлеген күтәрҙе.\nУларҙың сығышында, шулай уҡ һуңғы йылдарҙа ауылда етешһеҙлектәрҙең иғтибарһыҙ ҡалыуы, эскелек, тәртипһеҙлек, енәйәтселек, эшһеҙлектең артыуы, халҡы мәнфәғәттәрен яҡлап, бөтәһен дә уйлап эшләргә тейешле хакимиәт башлығының, үҙен генә ҡайғыртып, дауаханаға күсеп урынлашыуы, шуға ҡарамаҫтан, үҙенең йылға яҡын бюллетендә ятыуы, ғөмүмән, ауыл советының абруйы юғалыуы телдән төшмәне һәм вокзал менән дауахананы яңынан асыу аныҡ һәм төп талап булып яңғыраны.\nӘлбиттә, сығыштарҙан өҙөк йә эпизодтар ғына килтерергә мәжбүрмен. Әммә уларҙа ла ауылда килеп тыуған ошондай көсөргәнешле хәлгә, ғәҙелһеҙлеккә һәм төрлө боҙоҡлоҡтарға юл ҡуйылыуға хафаланыу, борсолоу һәм әсенеү ята.\nКүптән түгел республикала үткән бер мөһим сарала Көньяҡ Урал райондарының инфраструктураһын үҫтереү мәсьәләһе ҡаралғайны. Проблемалар Юлдыбайҙа ла саманан ашҡан. Ауыл йәмен ебәреп ултырған емерек өйҙәр, буран һәм ямғырҙа үтә алмаҫлыҡ урамдар, урамдарҙағы ҡараңғылыҡ, ватыҡ һәм һыуһыҙ колонкалар, көтөүлек, күперҙәр, йыл һайын исемен үҙгәртеп тороуҙы төп шөғөлөнә әйләндергән совхоз һ.б.\n«Демократия» тип һөйләргә яратабыҙ. Тик уны йыш ҡына үҙебеҙ үҡ боҙабыҙ, йәғни халыҡты һәм уның фекерен һанға һуҡмау күренеше сәскә ата. Әйтәйек, ауылда остоғо ла булмаған һәм эшмәкәрлеге күренмәгән бәғзе бер партияларҙың ниндәй сифаттары һәм ҡаҙаныштары өсөн Йылайырҙан тороп кандидаттар тәҡдим итеп ятыуы минһеҙ мине өйләндереү була түгелме? Тимәк, партияға таянып, власҡа үрмәләргә маташыусыларҙың кемдәр араһынан икәнлегенә лә баш ватырға урын ҡалмай. Йә булмаһа, ауылдың хеҙмәт коллективтары тәҡдим иткән һайлау комиссиялары ағзаларын үҙҙәренсә үҙгәртергә маташыу йыйылышта көслө бәхәс тыуҙырһа, уның сәбәбен аңлатырға маташҡан район вәкилдәре: төбәк һайлау комиссияһы сәркәтибе Г. Рәмованың да, мәҙәниәт бүлеге етәксеһе – ауыл кураторы Ә. Айытҡоловтың да дәлилдәре йыйылыусыларҙы бер ҙә ҡәнәғәтләндермәне, киреһенсә, утҡа кәрәсин һибеү генә булды. Йыйылышты алып барыусы хакимиәт идарасыһы Һәҙиә Әлибаеваның, залдағыларҙың кәйефен күтәреп, тынысландырырға һәм ауыл данын һатмаҫҡа саҡырыуы ла һауала эленеп ҡалды…\nКүренеүенсә, бөтә килеп тыуған аңлашылмаусанлыҡтарға ябай халыҡ түгел, ә вазифа биләүсе чиновниктарҙың ғәйепле булыуы асыҡланды. Уларға шештең ҡасан да булһа һытылыуы хаҡындағы ата-бабаларыбыҙҙан ҡалған әйтемде онотмаҫҡа ине.\nХалыҡтың күҙе асыла, кешеләр ғәҙеллек даулай һәм ялҡытҡан бысраҡ һайлауҙарға нөктә ҡуйылыуына, һайланасаҡ депутаттарға халыҡ мәнфәғәте һағында уңышлы һәм емешле эшмәкәрлек теләп, һәр кешенең үҙ урынында намыҫ менән көн итеүенә инана.\nСығыу ваҡыты 8-03-2011, 09:15 | Ҡаранылар: 1686\n14 октябрь – Башҡортостанда берҙәм тауыш биреү көнө\nТәүһайлау тамам. Һөҙөмтәләр нисек булыр?\nАуыл яҙмышы – һайлаусылар ҡулында\nБЕРГӘЛӘП ЭШЛӘҮ һӨҘӨМТӘһЕҘ ҠАЛМАҪ


Фаил Илембәтов: «Көлгә күмһәләр, көлөп сығығыҙ, балсыҡҡа батырһалар, балҡып сығығыҙ!» | Bashkort 2.0\nҮҙ районымдың егет һәм ҡыҙҙарын айырыуса ниндәйҙер бер ғорурлыҡ, ҡыуаныу хисе менән яҙам. Бөгөнгө мәҡәләм геройы — Башҡортостандың иң «төпкөл» райондарының береһе булып һаналған сал ҡылғанлы дала егете — ябайлығы, ихласлығы менән үҙенә йәлеп итә.\nЙәшәү урыны: Мәскәү.\nТыуған ере: Хәйбулла районы Әбеш ауылы.\nБелеме: Серго Орджоникидзе исемендәге Рәсәй дәүләт геология-тикшеренеү университеты.\nТормош ораны: «Көлгә күмһәләр, көлөп сығығыҙ, балсыҡҡа батырһалар, балҡып сығығыҙ!»\nФаил, ябай ауыл егетен Мәскәү ҡалаһы нисек ҡаршы алды?\nБаш ҡала мине яҡшы ҡаршы алды, алдан уҡ үҙемде был һынауҙарға әҙерләгәйнем. Мәктәптән һуң Аҡъяр тау колледжында белем алғанға, ят ерҙә уҡыуға күнегеп китеүе еңел булды.\nСит ерҙә үҙеңдә ниндәй яңы һыҙаттар астың?\nТәү сиратта, донъяға ҡараш үҙгәрҙе. Ауыл тормошо менән ҡала араһында айырма бик ҙур. Ауыл кешеһе үҙ көнө, көндәлек ығы-зығыһы менән үҙ яйынса йәшәй, ә шаулы ҡалала бөтәһе лә ҡайҙалыр ашыға, туҡтарға ваҡыт та юҡ. Бер минутҡа донъяңды онотоп туҡтаныңмы—һине тапап үтәсәктәр.\nМинең ҙур ҡыуанысым, ҡаҙанышым булып «Номерной» тип аталған тарихи докуметаль фильмда төп ролде башҡарыуым булды. Баш ҡалаға килеп, илебеҙҙең беренсе телеканалына эләгермен тип уйлағаным да булмағайны.\nӘ нисек төп ролгә эләктең? Фильм нимә тураһында?\nБыл документаль фильм серле бер кинооператор тураһында. Ул тәүгеләрҙән булып атом бомбаһы шартлауын, космонавт Юрий Гагаринды төшөрә, шулай уҡ Көнсығыштың беренсе ракеталар конструкторы, баш инженер Королев менән дә эшләй. Был төп ролгә уйламаҫтан килеп эләктем. «Номерной» фильмының режиссеры Гөлназ Fәлимуллина мине шул кинооператорҙың йәш сағына оҡшата һәм минең менән бәйләнешкә инде. Шулай итеп төп ролдә төшөү бәхете миңә насип булды. Ни өсөн «Номерной» тип һорарһығыҙ. Сөнки ул ваҡытта уларға исем урынына номер биргәндәр һәм үҙҙәренең эше тураһында 40 йыл дауамында бер кемгә лә һөйләмәҫкә вәғәҙә биреп приказға ҡул ҡуялар.\nГел уҡып ҡына ултырып булмай. Уҡыуҙан тыш ниндәй сараларҙа ҡатнашаһың?\nКүптәр белеүенсә, Мәскәү ҡалаһына уҡырға ингән Башҡортостан йәштәренең ассоциацияһы 6-сы йыл уңышлы эшләп килә. Унда беҙ төрлө спорт уйындары, мәҙәни саралар, билдәле шәхестәр менән осрашыуҙар, форумдар ойоштороп торабыҙ. Мәҫәлән, Мәскәү ҡалаһында Башҡорт КВН-ы уҙғарылды. Йыл һайын командалар һанының артыуы, алыҫ тарафта йәштәрҙең үҙ теленә битараф булмауы, әсә телендә аралашыуы беҙҙе ҡыуандыра. Тыуған яҡты һағынғанда йыйылышып, үҙебеҙсә һөйләшеп, шаярып-көлөшөп алабыҙ.\nТағы ла быйыл йәштәр менән йыйылып, Мәскәүҙә үҙебеҙҙең драма түңәрәген асырға булдыҡ. Уның етәксеһе—Мәҙинә Илһамова. Эшебеҙҙе дәртле генә башлап ебәрҙек һәм уҙған йыл май айында «Әсә хөкөмө» тип аталған тәүге премьерабыҙҙы тамашасыларыбыҙға тәҡдим иттек. Был спектакль беҙгә тыныс тормош бүләк иткән ҡәҙерле ветерандарыбыҙға, Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығына арналған ине. Төрлө һөнәрле йәштәр сәхнәгә тәү тапҡыр сығыуына ҡарамаҫтан, спектакль уңышлы үтте.\nБөгөнгө йәштәр ниндәй булырға тейеш?\nЗамана йәштәре әүҙем булырға тейеш, тип уйлайым. Бөгөнгө технологияларҙы яҡшылап үҙләштерһендәр, һәр яҡлап үҫешер кәрәк. Етмеш төрлө һөнәргә эйә булыу ҙа ҡамасауламай.\nКиләсәккә ниндәй пландар менән йәшәйһең?\nӘлегә уҡыуымды тамамлап, ҡулыма диплом алып, эшкә урынлашыу—төп маҡсатым. Тағы киноға төшөп, яңы үрҙәр яуларға ла хыялланам. Һәм, әлбиттә, башҡорт ҡыҙы менән бәхетле ғаилә ҡороу.\nЙәштәргә ниндәй теләктәрең булыр?\nБер нәмәнән дә ҡурҡырға ярамай, үҙегеҙгә оҡшаған һөнәр менән шөғөлләнегеҙ. Көлгә күмһәләр, көлөп сығығыҙ, балсыҡҡа батырһалар, балҡып сығығыҙ! Иртәнсәк торғас, Аллаһы Тәғәләгә яңы көн өсөн рәхмәтле булып йәшәгеҙ.\nПодписаться Гульфира Исхакова:\nСамые свежие посты от Гульфира Исхакова\nФаил Илембәтов: «Көлгә күмһәләр, көлөп сығығыҙ, балсыҡҡа батырһалар, балҡып сығығыҙ!» - 25.02.2016\nҺуңғы йылдарҙа алдынғы ҡарашлы сағыу шәхестәр генә түгел, ә бөтә яҡтан да уңған, шәп, заман...\nКүңелеңә ятҡан һөнәрҙе табыу – еңел эш түгел. Ә һайлаған йүнәлешеңә бар көсөңдө һалып хеҙмәт...\nБөгөн Ринат өс ҡала менән тығыҙ бәйләнештә: ғаиләһе бер ҡалала йәшәй, үҙе икенсе ҡалала, ә...


29-сы китапханала "Наркотиктарһыҙ тормош" күргәҙмәһе // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n29-сы китапханала "Наркотиктарһыҙ тормош" күргәҙмәһе\n16:34, 8 сентября 2009 Йәмғиәт\nӨфөнөң 29-сы китапханаһында "Наркотиктарһыҙ тормош" социаль плакаттар күргәҙмәһе асылды. Шулай итеп, китапхана коллективы "Мин тормошто һайлайым" наркотиктарға ҡаршы профилактика буйынса ижади эштәр ҡала конкурсында ҡатнашыуға үҙ уҡыусыларын йәлеп итергә ниәтләй.\nКонкурста "Эссе", "Социаль реклама", "Мультимедия презентацияһы" һәм "Коллаж" номинациялары тәҡдим ителә. Ижади эштәр наркоманияны иҫкәртеүгә, балаларҙа һәм йәштәрҙә сәләмәт йәшәү рәүеше тәрбиәләүгә йүнәлтелергә тейеш.\nИрина Бакке\tавтор: Ирина Бакке\nТеги: наркотиктарға ҡаршы, күргәҙмә


Сөйөмбикә һылыу » Журнал Башкортостан кызы | Башҡортостан ҡыҙы журналы\n«Нуғай Урҙаһында ғына түгел, Ҡаҙан һәм урыҫ йорттарында ла һылыулыҡта, зирәклектә уға тиңдәш юҡ ине», – тип яҙып ҡалдырған тарихсылар. Ысынлап, Сөйөмбикә – XV–XVI быуаттарҙан алып хәҙергәсә исеме халыҡ араһында һаҡланған, башҡорт, татар, нуғай, ҡырым татарҙары, ҡаҙаҡ, сыуаш һәм башҡа, ҡасандыр Нуғай Урҙаһы ханлыҡтарын һәм Ҡаҙан дәүләтен тәшкил иткән, ҙур уртаҡ тарихлы төрки халыҡтарының оло сәйәсәттә ҡатнашҡан һуңғы ханбикәләренең береһе. Исемендә һөйөнөс һүҙе ятҡан, Йософ бейҙең хәҙерге Өфө һәм Ырымбур тирәһендәге йорттарында байманда үҫтергән сибәр ҡыҙының яҙмышының тәүге өлөшө, ысынлап та, данлы һәм бәхетле булһа, аҙағы эс бошорғос. Үҙ-ара дәүләт бүлешеү арҡаһында Сөйөмбикәне Мәскәүгә оҙатҡан бәктәрҙең тәү ҡарамаҡҡа бәләкәй генә хатаһы Урал-Иҙел буйында ғына түгел, арыраҡ йәшәгән төркиҙәрҙе фажиғәләргә тарытҡан хәлдең башы була.\n1532 йылда Ҡаҙандан Сафагәрәй ҡыуылғас, урынына Йәнғәле хан итеп күтәрелә. Ул бойондороҡһоҙ күренһә лә, асылда урыҫ кенәзенең һүҙенән сыҡмай. Яңы башлыҡ кәләш алмаҡ була, күҙе, әлбиттә, Сөйөмбикәгә төшә. Хатта ошо мәсьәләлә лә ул рөхсәт һорап Мәскәүгә кеше ебәрә. Ризалыҡ алып, Һөйөм-Сөйөмкәйгә өйләнә. Был никах нуғай-башҡорт йорто менән ҡаҙан йорто араһын яҡшыртыр, тип өмөт итәләр.\nXV быуаттарғаса атамалары ишетелмәгән нуғайҙар ҡайҙан килеп сыҡҡан һуң? Уны Ноғай хан исеме менән бәйләүселәр бар. Шул уҡ ваҡытта урта быуаттарҙа Азия төркиҙәре йыш ҡына башҡорттарҙы ла нуғай тип атаған. Бөгөн дә нуғай-башҡорт шул тиклем яҡын телле, мәҙәниәтле. XVIII–XIX быуаттарҙағы И.К. Кириллов, П.И. Рычков, В.Н. Татищев кеүек ғалимдар ҙа ике халыҡты айырып ҡарамаған. Был хаҡта В.В. Трепавловтың «Нуғайҙар Башҡортостанда» тигән хеҙмәтендә лә әйтелә. Икенсенән, беҙҙең бөрйән, юрматы, мең һәм башҡа ырыуҙар эсендә лә нуғай аралары бар, ҡайһы ғалимдар нуғайҙы мең һәм үҫәргән ырыуҙарынан сыҡҡан тип тә фараз итә. Нуғай Урҙаһы бейҙәренең төп ставкалары Өфөлә, Ырымбур эргәһендә һәм Торатауҙа булған. Ә Торатау башҡорттоң изге тораҡтарының береһе, нуғайҙар беҙгә ят булһа, уларҙың бейенең Торатауҙа төйәкләнеүенә башҡорт ҡаршы булыр ине. Бына ни өсөн бөгөнгө нуғайҙар һәм татарҙар менән бер рәттән башҡорттар ҙа Сөйөмбикәне үҙ тип һанай.\nСөйөмбикәнең Ҡаҙанға күскәс даны тағы ла арта, ерле халыҡ уны бик ярата. Ике йыл йәшәп ҡалалар, урыҫ яғына ауырға торған ханға халыҡ ҡаршы күтәрелеп, уны үлтерә. Был хәлдәргә ханбикәнең атаһы Йософ та булышлыҡ итә. Сафагәрәй Ҡырымдан килеп йәнә тәхетенә ултыра һәм Сөйөмбикәгә өйләнә. Кенәз Василий III вафат булып, урынына йәш кенә улы Иван IV ҡала. Урыҫ баҫҡынсылары тынып тора, Ҡаҙан мандығандай була. Ханлыҡ тип тырышҡан Сафагәрәйҙе йәш ҡатыны ла үҙ итә. 1536–1537 йылдарҙа Сафагәрәй ҙур ғәскәрҙәр менән Кострома, Муром яҡтарына йөрөй, быуат элек кенә Алтын Урҙаға яһаҡ түләгән кенәзлектәрҙе яңынан теҙ сүктерергә бер аҙым ғына ҡала. Берләшеп быны хәл итеп ҡуяйыҡ тип, ул нуғай мырҙаларына мөрәжәғәт итә. Мәскәүгә тауар һатыуҙы яйға һалған Исмәғил менән Килмөхәмәт хандар Сафаның ниәтен Яуыз Иванға һата, рус кенәзенә дуҫ ҡалайыҡ тип, үҙҙәренең был эшкә ҡушылмаясаҡтарын белдерә. Сафагәрәйгә ҡайныһы ғына ярҙам ҡулы һуҙырға әҙерлеген белдерә, әммә, төркиҙәрҙең шул мәлдәге үҙ-ара низағтары арҡаһында, тарих тәгәрмәсе уйламаған яҡҡа тәгәрәй. 1545 йылда рустар, Ҡаҙан ханлығына үтеп, Зөйә буйы халыҡтарын талай, Ҡаҙандың хан ҡапҡаһын яндырып, ҡаланы ала алмай кире сигенә. Ошолар Ҡырымға, Сәхибгәрәйгә ишетелеп, ул ғәскәре менән рус ерҙәренә һөжүм итә. Был хәл Иван IV һағайта, ул Ҡаҙан яғына йөрөүҙән тыйыла. Ҡул аҫтындағыларының урыҫтарға хат яҙыуын белгәс, Сафагәрәй һатлыҡтарҙы язалата, бәғзеләре Мәскәүгә ҡаса. Тиҙҙән ханға ҡаршы ҡатлам тағы баш күтәреп, Сафагәрәй яҡындары менән ҡайныһына барып һыйына. Кейәүен һөйһөнмәһә лә, ҡыҙы хаҡына Йософ уға ғәскәр бирә. Сафагәрәй Ҡаҙан тәхетен кире яулай. 1547 йылда ата йортонда арыу торғандан һуң йәш кәләше лә Ҡаҙанға ҡайта, улдары Үтәмешгәрәй тыуа. Күп тә үтмәй, 1549 йылда Сафагәрәй вафат була. Үтәмеш хан булып ҡалһа ла, ике йәшлек баланың ил менән идара итә алмаҫы арҡылы, Сәхибгәрәйҙән Сафагәрәйҙең ундағы Бүләкгәрәй улын ебәреүен үтенеп, Ҡырымға бер нисә тапҡыр илселәр ебәрәләр. Тик улар, юлда урыҫ казактары тарафынан таланып, һәләк була. Ҡыйыу Сөйөмбикә хакимлыҡты үҙ ҡулына алып, Ҡошчаҡ исемле ҡырым бәгенә таянып, байтаҡ шанлы эштәр башҡара. Ханбикәнең һәр ҡатлам кешеләренә иғтибар бүлеп, хәлдәрен яҡшыртырға ынтылыуын ябай ҡаҙандар бик ярата. Уны данлап сығарылған халыҡ ижады өлгөләренең һаман Ҡаҙан тирәһенән табылып тороуы ла быға асыҡ дәлил. Тик Ҡаҙанда ҡырымдарҙың хөкүмәттә булыуына ризаһыҙҙарҙы ханбикә тиҙ генә ыңғайлата алмай. Был хәлде Яйыҡ буйынан күҙәткән Йософ хан да ҡыҙын үҙенә уңайлы кешегә бирмәктән Мәскәүгә хат яҙып, башҡорт-нуғай йолаһы буйынса Сөйөмбикәнең тәүге кейәүе Йәнғәленең урыҫ тәрбиәһендә булған туғаны Шәғәлегә тәғәйенлеген аңғарта. Уны Ҡаҙанды яулауға өндәй. Йософтоң ҡыҙын, ейәнен аямаған сәйер тәҡдиме кенәз күңеленә хуш килә. Йософ был юл менән Сөйөмдө хан нәҫеленә биреп, Шәғәле хан булғас, Ҡаҙанда үҙ тәьҫирен көсәйтеп, Иван IV-не алдамаҡ була, тик ниәте килеп сыҡмай. Урыҫ батшаһы тәхеттә аҡыллы Сөйөмбикә ултырғанда Ҡаҙандың үҙ аллы буласағын, нуғай мырҙалары менән дуҫлашып, береһенә кейәүгә сыҡһа, урыҫ ерҙәрен баҫҡынсылап, тетрәтеп торорон яҡшы аңлай. Шуға был хатҡа, бигерәк тә урыҫтар Ҡаҙанды алмаҡ булһа, нуғайҙар булышлыҡ итәсәк тигәненә ҡыуанып, яуға дәртләнә. Хәйләһе барып сыҡмаҫын самалаған Йософ: «Ҡаҙанға йөрөмәй тор, мин уларҙы һеҙҙең менән һуғышһыҙ ҙа килештерәм», – тип яңынан ярлыҡ ебәрә, әммә ул аҡ батшаға барып етмәй. Сөнки Иван IV 1549 йылдың ноябрендә үк Ҡаҙанға ҡуҙғалған була. Февраль айҙарында урыҫтар Ҡаҙанды ун бер көн ҡамауҙа тота. Сөйөмбикәгә дала буйлап һибелгән туғандары – мырҙа булып торған ағалары ярҙамға килмәһә лә, Ер-әсә уны ташламай.\nМәҡәләнең тулы вариантын журналдың 10-сы (2017) һанында уҡығыҙ.


Регина Мөҙәрисова Өфө балалар филармонияһы директоры итеп тәғәйенләнде // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nРегина Мөҙәрисова Өфө балалар филармонияһы директоры итеп тәғәйенләнде\n15:31, 30 июня 2020 Мәҙәниәт\nРегина Мөҙәрисова Өфө балалар филармонияһы директоры итеп тәғәйенләнде. Был хаҡта бөгөн Өфө ҡалаһы хакимиәтендә уҙған оператив кәңәшмәлә иғлан ителде.\nФилармонияның 53 ижади коллективында һәм клуб ойошмаларында 3-тән 24 йәшкә тиклемге 1100-ҙән ашыу ҡатнашыусы шөғөлләнә. Балалар филармонияһы төрлө жанр йүнәлешендәге бейеү коллективтарын (эстрада, халыҡ, бал), йыр студияларын, «Сулпан» өлгөлө цирк коллективын, «Тылсымлы рампа» халыҡ театрын һәм башҡа коллективтарҙы берләштерҙе.\nФилармонияның төп бурысы – йәш һәләттәрҙең ижади башланғыстарына ярҙам итеү, балалар һәм йәштәр араһында ижади эшмәкәрлектең яңы формаларын үҫтереү, үҫеп килгән быуынды классик һәм халыҡ сәнғәтенең иң яҡшы өлгөләрендә тәрбиәләү.


Донъя менән кем идара итә?\n«Йәшлек» гәзите » Сәйәсәт » Донъя менән кем идара итә?\n23.04.2011 Донъя менән кем идара итә?\nйәки Рәсәйгә бола тулҡынының сираттағы ҡорбаны булыу янаймы?\nБыл арала ла донъя үҙенә генә хас тауыш менән гөж итеп тора. Тормош дауам итә, йәмәғәт. Нисәмә көн боларған Африка тынып ҡалһа, АҡШ бер нигә лә ҡыҫылмаһа, күңелһеҙләнер инек. Әле килеп Европа үҙенә «ҡаратты».\nФинляндияла милләтселәр уянған\nФинляндияла яңыраҡ парламент һайлауҙары үтте. Уның һөҙөмтәләре ил өсөн генә түгел, хатта бөтә төбәк өсөн дә әһәмиәтле булмаҡсы. Был һайлауҙарҙа еңеүселәр исемлегендә быға тиклем бер кемгә лә яҡшы таныш булмаған «Ысын финдар» исемле милләтсе фирҡә бар, имеш. Улар, 19 процент тауыш йыйып, өсөнсө урында тора. Тәүге урында – Милли коалиция партияһы. Шулай уҡ социал-демократтар ҙа, Финляндияның «һул» союзы, «йәшелдәр» ҙә бар, әммә халыҡ улар менән бигүк ҡыҙыҡһынмай ҙа. Уның ҡарауы, «Ысын финдар»ҙың телефондары тынмай. Фирҡәнең рәйесе Пентти Ойнонен әйтеүенсә, уңышҡа өлгәшеүгә ныҡ ышанғандар, сөнки күпселек фин халҡы әлеге хөкүмәттең эшмәкәрлеге менән риза түгел. Халыҡҡа властың барлыҡ халыҡ-ара ойошмаларға ярарға тырышыуы оҡшамай. Шул уҡ ваҡытта Финляндияның үҙ граждандарының проблемалары ситтә ҡала килә. Һөҙөмтәлә илдә финанс көрсөгө килеп тыуған, байҙар-ярлылар килеме айырмаһы артҡан. Ә үрҙәге партия өсөн иң мөһиме – фин халҡы мәнфәғәттәрен ҡайғыртыу. Ниңә беҙҙең ил тәүҙә үҙ кешеләренә түгел, ә башҡаларға ярҙам ҡулы һуҙырға тейеш? Былай ярамай, ти улар. Евросоюзды ла тәнҡитләйҙәр. Йәнәһе лә, Европа союзы етәкселеге Брюсселдә үҙәкләшкән. Шунда илдәр өсөн хәл иткес мәсьәләләр ҡарала. «Ысын финдар» билдәләүенсә, Финляндия өсөн ҡарарҙар бары тик Финляндияла ғына ҡабул ителергә тейеш. Улар НАТО составына инеүҙән дә баш тарта. «Европаның башҡа дәүләттәрендә лә беҙҙең кеүек илһөйәрҙәр бар ул, тиҙҙән уянырҙар, беҙҙе хупларҙар», – тип фекер йөрөтәләр. Ғөмүмән, Европа халҡы һуңғы ваҡытта сит ил кешеләренең күпләп күсеп килеүенән, урындарҙа ер һатып алыуҙарынан да шөрләй. Иммигранттарға ҡағылышлы ҡануниәтте киҫкенләштереү мәсьәләһен дә күтәрә «Ысын финдар».\nКаддафиҙың үлемесле «аҙымы»\nЛивияның баш күтәреүселәре Муаммар Каддафиҙы илдең 10 мең кешеһенең үлемендә һәм 20 меңенең хәбәрһеҙ юғалыуында ғәйепләй. Тағы ла 30 мең кеше йәрәхәттәр алған. Был илдәге революцияға халыҡ-ара хәрби көстәр ҙә ҡыҫылыуына ҡарамаҫтан, ябай халыҡ күберәк зыян күрә, ә ысын һуғыш алып барыусылар улай күпләп ҡырылмай. Февралдән бирле барған граждандар һуғышына 31 мартта НАТО етәкселеге аҫтында сит ил көстәре лә килеп ҡушыла. Улар күптән инде вәкәләттәре сигенән сыҡҡан, тигән фекерҙә был ваҡиғаларҙы күҙәтеүсе эксперттар.\nРеволюционерҙар иһә Африка союзы тәҡдим иткән конфликтты тыныс шарттарҙа көйләү планынан баш тартҡан. Каддафиҙың был план менән килешеүе хаҡында яҙғайныҡ инде. Оппозицион Милли совет лидеры Әбдел Джалил, Афросоюздың был инициативаһының һуңлауын белдереп, Ливия патриоттарының ҡаны сауҙалашыу әйбере була алмауын һыҙыҡ өҫтөнә алған. Уларҙың маҡсаты бер генә – Каддафи китһен!\nМуаммар әфәнде үҙе барыһын да тыныс юл менән туҡтатырға риза, тик уны отставкаға хөрмәтләп, артабан да эшләр өсөн берәй арыу ғына вазифа «бүләк итеп» оҙатыуҙарын теләй. Тағы шуныһы бар: Каддафи властың улы ҡулына күсеүе хаҡында хыяллана. Нимә, насар теләкме ни?!\nСиратта ҡайһы ил?\nАфрика илдәрендә, Яҡын Көнсығышта сыуалыштарҙы контролдә тоторға тырышҡан АҡШ, уның тоғро эйәрсене Бөйөк Британияның төп маҡсаты нимә икәнен беләһегеҙме? Рәсәй яҙыусыһы, тарихсы һәм иҡтисадсы Николай Стариков фекеренсә, был ике дәүләткә мөмкин тиклем күберәк илдәрҙә тотороҡһоҙлоҡ тыуыуы, донъя масштабында тик доллар һәм Америка «ҡиммәтле» ҡағыҙ-трежерҙары мөһим булып ҡалыуы ғына кәрәк. Шулай уҡ мосолман илдәрен экстремист итеп танытыу, ошо юҫыҡта ҡытай, Рәсәй һәм Европаға проблемалар өҫтәү ҙә «шәп» маҡсаттар иҫәбендә. Бына Ливия менән эш килеп сыҡмайыраҡ тора: Каддафи китергә теләмәй, был илдең бүлгеләнеүе, власҡа «Әл-ҡаиҙә»нең, уның клондарының «урынлашыуы» ла мөмкин түгел әлегә. Европаға ҡағылышлы план иһә бер аҙ үтәлә: Ливияла һуғыш башланғаны бирле бында берҙәм «уйнаусы» юҡ. Франция шундуҡ АҡШ-ҡа эйәрҙе, артабан Италия ла шул яҡҡа боролдо. Германия ғына бойондороҡһоҙ сәйәсәт алып бара. Бер һүҙ менән әйткәндә, Ливия «ҡаты сәтләүек» булып сыҡты.\nӘ шулай һорау тыуа: сират бының менән генә бөтмәйҙер бит, кемдә һуң? Кот д, Ивуарҙа АҡШ граждандар һуғышын «уңышлы» башлап ебәрҙе. Үрҙә телгә алған Николай Стариков үҙенең «Комсомольская правда» гәзитенә биргән интервьюһында болаларҙың Сәғүд Ғәрәбстанында, Төркиәлә, Пакстанда булыуын фаразлай. Унан һуң АҡШ Афғанстандан китер, ти ул. Талиптарға ҡорал һәм аҡса биреп, Тажикстанға ебәрергә лә мөмкин. Улары, үҙ сиратында, Үзбәкстанға юлланасаҡ. Был дәүләттәге революция миллионлаған ҡасаҡ барлыҡҡа килтерәсәк. ҡасаҡтар ҡайҙа барыр? Әлбиттә, Рәсәйгә! Бына ни өсөн Американың донъя сәйәсәтен тотороҡһоҙландырыу планына ҡаршы сығырға кәрәк!\nИнтерполдың Рәсәй бюроһының элекке башлығы Владимир Овчинский аңлатыуынса, донъя хөкүмәтенең барлығын уйынға һабыштырыу дөрөҫ түгел. Европала политологтар быға етди ҡарай. Һәр нәмәне илдәр түгел, ә берҙәм донъя үҙәге контролләргә тейеш. Мәҫәлән, Ливиялағы хәлдәр тап шул юҫыҡта килеп тыуған. Унда хакимлыҡ итергә тырышҡан НАТО ла – донъя хөкүмәтенең бер өлөшө. Әлеге хөкүмәт (уның составында сәйәсмәндәр, иҡтисадсылар, ғөмүмән, донъяла билдәле шәхестәр бар) һәр ерҙә һуғыш алып бара, энергия ресурстарын күҙәтеү аҫтында тота. Әммә бары тик милли ядро көстәрен, энергетикаһын ғына «йүгәнләй» алмай. Был хаҡта хыяллана ғына. Ул әлегә конфликтлы хәл тыуҙырыусы ролендә. Революция барған илдәр ошо иҫәптә.\nБына ҡайҙа икән мәсьәләнең кәттәһе!\nНи өсөн донъя тыныс ҡына йәшәй алмай? Илдәр бер-береһе менән һыйышмай? Көрсөк тигәндәре ниңә бихисап йылдарға һуҙыла? Яуап бар, ти ҡайһы бер аҡыллы баштар. Илдәр, дәүләттәр менән шундағы етәкселәр, президенттар идара итә, тип уйлайһығыҙмы? Юҡ, яңылышаһығыҙ! Баҡһаң, улар өҫтөнән дә идара итеүселәр бар, имеш. Һуң, Аллаһы Тәғәлә, йәки Бог, йә донъяны яралтыусы Юғары көс түгелме ни иң өҫтә, тигән һорау ҙа тыуыр. Юҡ. Беҙҙең ер шарында Йәшерен донъя хөкүмәте лә эшләй икән. Унда рәсми булмаған халыҡ-ара төркөм етәкселек итә. Был «хөкүмәт»кә шундай уҡ йәшерен ойошмалар, «мейе» үҙәктәре хеҙмәт итә. Боронораҡ, егерменсе быуат баштарында АҡШ-ты һәм Европа элитаһын берләштергән шундайыраҡ бер махсус клуб эшләгән, унан һуң АҡШ, Европа, Япония вәкилдәре ингән «Өс яҡлы комиссия» глобаль рәүештә планлаштырып маташҡан.\nИнтерполдың Рәсәй бюроһының элекке башлығы Владимир Овчинский аңлатыуынса, донъя хөкүмәтенең барлығын уйынға һабыштырыу дөрөҫ түгел. Европала политологтар быға етди ҡарай. Һәр нәмәне илдәр түгел, ә берҙәм донъя үҙәге контролләргә тейеш. Мәҫәлән, Ливиялағы хәлдәр тап шул юҫыҡта килеп тыуған. Унда хакимлыҡ итергә тырышҡан НАТО ла – донъя хөкүмәтенең бер өлөшө. Әлеге хөкүмәт (уның составында сәйәсмәндәр, иҡтисадсылар, ғөмүмән, донъяла билдәле шәхестәр бар) һәр ерҙә һуғыш алып бара, энергия ресурстарын күҙәтеү аҫтында тота. Әммә бары тик милли ядро көстәрен, энергетикаһын ғына «йүгәнләй» алмай. Был хаҡта хыяллана ғына. Ул әлегә конфликтлы хәл тыуҙырыусы ролендә. Революция барған илдәр ошо иҫәптә. Тимәк, бында шул уҡ Каддафиҙың, йә Хөсни Мөбәрәктең бер ниндәй ҙә ғәйебе юҡ, тигән һүҙме? Ә ул «хөкүмәт»тә Рәсәйҙән берәй «илһөйәр» ағза булып торамы икән? Быға яуап биреүе ауыр. Рәйестең АҡШ тарафтарынан булыуына шик тә юҡ. Шунда барлыҡҡа килгән тарҡатыу, алйотландырыуға ҡоролған Аллен Даллес идеологияһы ла өҫтөнлөк итәлер әле. Әйткәндәй, Өсөнсө рейх донъя хөкүмәте темаһының мөһимлеген аңлаған һәм, уның тәүсығанаҡтарын эҙләп, хатта Тибетҡа экспедициялар ойошторған. Йәнәһе лә, бында Шамбала – донъя үҙәге, икенсе төрлө фаразлағанда, кеше күҙенә эленмәгән «ер кендеге» – урынлашҡан. Шуны ҡулға эләктереп, Гитлер планета менән идара итмәксе булған. Самаһыҙ күпте теләһәң, ярыҡ ялғаш янында ла ҡалаһың ул. Ә тағы ла бер аҙ фараздарға туҡталғанда, беҙгә яңы көрсөк яҡынлаша, ахыры. Йәнә лә ябай халыҡтың «көшөлөгө» бушай, сәйәсмән, иҡтисадсыларҙыҡы – киреһенсә. Был да донъя «Аҡ йорто»ноң бер программаһы, буғай.\nЕвропаның сиге киңәйә?\nЕвропаға ҡасаҡтар ағымы эркелде – Төньяҡ Африка илдәренән, Ливия, Тунистан меңләгән кеше Урта диңгеҙҙе «кисеп», әлегә Италияла урынлаша тора. Был хәл башҡа күрше дәүләттәр етәкселәрен һағайтты. Шуға ла Көнбайышта «Сиге булмаған Европа» лозунгыһынан баш тартып ҡуйыуҙары бар. Ә беҙ визаһыҙ инеүҙе ойоштороу тураһында күпме хыялланабыҙ? Йәғни беҙ түгел, ә властар. Европа сәйәсмәндәре хәҙер беҙҙең менән был темаға һөйләшмәйәсәк тә, сөнки илдәрендә былай ҙа ситтән килеүселәр күбәйгәндән-күбәйә.\nӘйткәндәй, күскенселәр темаһы Париж менән Римды талаштыра яҙған. Франция властары бер тәүлеккә тигәндәй үҙҙәренең Ментон һәм Италияның Вентимилья ҡалалары араһындағы поезд юлын япҡан. Улар Африка илдәренән килгән ҡасаҡтар ағымын туҡтатыу өсөн шулай эшләгән. Ә итальяндар иһә был Евросоюз принциптарына ҡаршы килә тип белдерә. Сикте ваҡытлыса булһа ла ябыуҙың асылы шунда: Италия ошо көндәрҙә легаль булмаған иммигранттарға ваҡытлыса йәшәү мөмкинлеге бирә башланы. Күпселек Тунис халҡы күсенә икән. Юҡ, улар Италияла ҡалырға йыйынмай, ә милләттәштәре 600 меңдән ашыу булған Францияға китергә йыйына. Билдәле, Франция бының менән килешә алмай. Африкандарға «байырға» теләй тиһегеҙме был ил? Күрәҙәсе Ванганың, Европа кешеһеҙ ҡаласаҡ, тигән фаразы бойомға ашмаҫ, ахыры, бындағы илдәргә йәшәргә килеүселәр һәр саҡ табыла. Шулай итеп, беҙ яратҡан Көнбайыш та тынғыһыҙлана.\nАҡШ-тың Оборона министрлығы ҡушыуы буйынса футуролог-ғалимдар төҙөгән докладтан күренеүенсә, кешелекте яҡын киләсәктә эсәр һыу, энергия ресурстары, уңдырышлы һәм йәшәүгә уңайлы климатлы ерҙәр өсөн һуғыштар көтә. Пентагон тәбиғәт ғәрәсәтенән ныҡ зыян күргән Японияның илде һаҡлау һәм ер өсөн һуғыш асырға ла мөмкинлеге хаҡында иҫкәртә. Тикшеренеүселәр фекеренсә, климаттың глобаль үҙгәреүе донъяның сәйәси картаһы үҙгәреүенә йоғонто яһаясаҡ. Фараздар буйынса, Европала «Бөйөк күсенеү» башлана, йәғни төньяғынан йылыраҡ төбәктәргә күсәсәктәр, шул сәбәпле ыҙғыштар ҡубасаҡ. Азияла иһә, аңлашылалыр ҙа, ҡытай менән Япония араһы боҙолоуы бар. АҡШ-ҡа Европа байҙары күпләп күсеп киләсәк. Африкала эсәр һыу өсөн яңы һуғыш ҡубыуы ихтимал. Рәсәй менән Япония 2015 йылдарҙа Себер һәм Сахалиндағы энергия ресурстарын файҙаланыу буйынса стратегик килешеү төҙөйәсәк, тип тә күҙаллай Америка ғалимдары.\nҡырғыҙстанда өс фракциянан торған парламент коалицияһы идара итеүсе күпселеккә «Әр-Намыҫ» тигән оппозиция фирҡәһенең 10 депутатын индереүҙе хупланы. Ошоноң менән коалицияны һаҡлап ҡалыу мөмкинлеге бар, тип иҫәпләйҙәр парламентта. Кисә генә тигәндәй революция булған дәүләт сәйәси яңылышлыҡтарҙан ҡурҡа һәм парламенттың тотороҡһоҙлоғо яңы бола ҡуптарасағына хәүефләнә. Шуға ла оппозиция теләген иғтибарһыҙ ҡалдырмағандар.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ЗӘҢГӘР ТӨЙМӘ - 2020 - Мәҡәләләр\nХафиз ҡайыш ҡамсыһын шыйылдатып өҫкә күтәргәйне генә ауыр имән ишек асылып китте. Өйҙәгеләр барыһы бер юлы шымып, инеүсегә боролдо. Унда тупһа аша атлап өлгөргән дә, ингәс кенә хәлде аңғарып ҡалып, ни сәләм бирергә, ни борлоп сығып китергә белмәгән ҡарашта дәрүиш ҡарт баҫып тора ине. Әле генә йортто осороп алып барған ҡатындарҙың йөҙөндә башта юғалып ҡалыу, унан оялыу, хатта ояттарынан ер тишегенә инеп китергә теләү ғәләмәте сағылды. Икәүһе шулай итте лә: шаршау артына йәшенеп өлгөрҙө. Олораҡ ҡатын ярһыуҙан ҡыҙарып киткән йөҙөн яулыҡ осо менән ҡаплай биреп, ынтылып, иренең һаман үрҙә торған ҡулына төрттө. Ире ҡамсыһын урындыҡ аҫтына бырғатып өлгөрҙө.\n- Әссәләмәғәлә-әйкүм бы-ыл йортҡ-аа! - тип, бөтөн был күренештәрҙе лә аңғармағанға һалышып, һуҙып ебәрҙе инеүсе.\nХафиз да үҙен ҡулға алды, хатта ки балаларса шатланып китте:\n- Вәғәләйкүмәссәләм, дәрүиш хәҙрәт! Әйҙүк-әйҙүк! Түргә үҙ!\nҮҙе ҡатынына бер генә ҡарап алды, тегеһе тилбер ҡуҙғала һалып барып, көлдөксәлә ҡырын ятҡан самауырҙы бер ҡолағынан эләктереп һөйрәп тә алды. Һыу тултырып ултыртыуына, шаршау артындағы ҡатындарҙың береһе йәһәтләп килеп уны тышҡа алып сығып та китте. Өлкәне урындыҡҡа ашъяулыҡ түшәп, унда ит һәм башҡа ризыҡ теҙгәнсе, йәшенгән урынынан бөтөнләй йәш сырайлыһы баш баҫып ҡына сығып, янып ятҡан усаҡтың торонбаштарын йәмкә менән һуҡҡылап, күмер төшөргәс, шуларҙы һоҫҡоға өйөп һалып көндәше артынан сыҡты.\nИрҙәр күрешеп, хәл-әүәл һорашып, урындыҡҡа менеп ҡунаҡланы. Хафиз өлкән ҡатыны алып килеп тотторған тас һәм ҡомған менән ҡунағының ҡул битен сайҙырып алды. Унан, самауыр түргә килеп ултырып, сәй яһалғас, ҡатындарына китергә ҡушып ҡул иҙәне. Тегеләре йәһәт йыйынышып, шаршау артындағы урындыҡта уйнаған балаларын алып, төкөтмә аръяғына - бәләкәй өйгә күстеләр.\nҠунаҡ - суфый дәрүиш ине. Уның ысын исемен бер кем дә белмәй һәм һорарға ла ҡыймай. "Һыу-һаҡ, һыу-һаҡ" тип сәйер генә итеп һамаҡлап йөрөүенән үҙен "Һыуһаҡ ҡарт" тип тә атап ҡуялар. Ауылдарҙан ауылдарға, унан тағы ла әллә ҡайҙарғалыр әле, туҡтауһыҙ йөрөп ятыуынан "дәрүиш" тә тигәндәр. Ә инде туҡтаған урындарында дин тәғлимәттәрен һәм бәйғәмбәрҙәрҙең сихри тарихтарын тыңлаусыларын мөкиббән китәреп һөйләүҙәренән уның суфый хәҙрәт икәнен дә беләләр. Һәр хәлдә, был ҡартты бөтә ерҙә лә ихлас ҡабул итәләр, уның өсөн һәр йорттоң ишеге асыҡ, төн йөҙөндә лә, көн йөҙөндә лә уның өсөн ваҡыт бүләләр, мунса яғып төшөрәләр, аш һалып һыйлайҙар, уның менән бергәләп намаҙ ҡылалар һәм фатихаһын алып оҙатып ҡалалар. Ҡарт үҙе лә бик ипле, тәүфиҡле һәм таҙа әҙәм. Керен йыуып-киптереп биргән ҡатындар уның кейем-һалымында артыҡ кер юҡлығын, хужалар табын артында ла ҡыҫтатып ҡына ҡабыуын, юлға ла бер телем икмәк һәм бер баш ҡороттан башҡа һый алмауын беләләр. Ә инде ул һайлап ишек ҡаҡҡан йорт был изге йәндең тап уның өйөн һайлауын ҙур мәртәбә итеп ҡабул итә. Хатта үҙенең артыҡ тамағы булмағандар ҙа был бурысты намыҫ менән үтәргә тырыша. Сөнки күптәр уны Хызыр Ильяс тип тә уйлай. Ысынында, Хызыр Ильястың үҙеме, юҡмы, был хаҡта берәү ҙә бәхәсләшмәй, бары ҡарттың ризалығын алыу өсөн, уның был йөрөп ятыу сәфәрендә ниндәйҙер файҙа килтереү өсөн тырышалар. Әйтеүҙәренсә, үҙе һөйләгәндә килтергән мәғлүмәттәре буйынса, ҡарт Мәккәлә лә, әллә ниндәй сит-ят яҡтарҙа ла булған. Һәм юлының күп өлөшөн ул ошолай йәйәү үткән.\nДәрүиш хужаның ҡатындарын ҡыуып сығарыуынан уның бисә-сәсәһенә ныҡ асыулы икәнен аңланы. Улай тиһәң, бая ингәндә үк өйҙә талаш-тартыш барыуын аңғарғайны. Нимәгәлер ныҡ ҡыҙҙырып ташлаған ҡатындары ирҙе.\n- Асыуҙы оҙаҡ һаҡлама, ул һиңә барын ҡара затта күрһәтер. Асыу артында хата бар, хата артында бәлә ята...\nҠарттан йәшереп булмаҫын төшөнә Хафиз да. Күңелен өйкәп торғанын әйткеһе килә:\n- Бына бисәләр үҙәккә үткәрҙе бит, хәҙрәт... Һин килеп инмәһәң, ысынлап туҡмап ташлай инем был юлы.\n- Э-эй, ҡустым. Туҡмап ҡына аҡыл ултыртып булһа, аң индереп булһа, ана, күпме һуғылыуға һыйырҙан аҡыллыһы булмаҫ ине. Һөйләшеп киткән булыр ине ул мал, - тип кеткелдәп көлдө уға ҡаршы ҡарт.\n- Ҡалайтырға быларҙы - хайран булынған?\n- Тоталмағас, ни ниәттән ҡатындарҙы өсәү итеп ебәрҙең? Нәфсеме был, әллә башҡа сәбәпме?\n- Нәфсе тип... Өлкән ҡатын ағайҙан ҡалған еңгәм ине. Ике бала менән ултырып ҡалғайны. Атай миңә, ун ете йәшлек кенә егеткә, мин аңын-тоңон аңлағансы, алды ла бирҙе. Ярай, үпкәм юҡ, еңгәм һәйбәт булды, тартты мине, уның ҡуйынында ир булдым. Бөтөн хужалығым уның ҡулында, балаларҙы ла тәрбиәләп ул ҡарай.\n- Быныһын бик дөрөҫ иткәнһең, етем ҡатынды ҡанатың аҫтына алыу, үҙ ҡаның балаларын ситкә һипмәү бик хуп, хуп...\n- Икенсе ҡатынымды күҙем төшөп алдым. Егерме биштән үткәс, ялан яғына һалабаш, күмер һатырға барғайным, шунда бер ауылда бер ҡыҙҙы күреп, тыныслығымды юғалттым. Минең уйланып йөрөүемде ҡатыным һиҙеп ҡалып төпсөнгәйне, үҙ еңгәм дә инде, уға бар серемде һөйләп өйрәнгәнмен, әйт тә һал. Был, уйланы-уйланы ла, теге ҡыҙ менән һөйләшеп ҡарарға ҡушып ебәрҙе. Барып эҙләп табып һүҙ ҡушһам, ҡыҙ ҙа мине онота алмай икән. Ҡайттым да яусы ебәрҙем. Оҙаҡламай алып та ҡуйҙым.\n- Өсөнсөһө нимәгә кәрәк булды быныһына күңелең ятҡас?\n- Өсөнсөһөн мин анау аслыҡ йылдары ҡалаға сауҙаға барғанда табып алып ҡайттым. 13-14 йәштәрҙәге генә бала ине, аслыҡтан миктәп, ҡала ситенә сығып ҡолағайны. Ылаусылар уны үлгәндер тип туҡтамай ҙа үтеп китә, мин, үҙ башымамы инде, санамдан төшөп янына барҙым. Ҡараһам - тере. Күтәреп йөк өҫтөнә һалдым да алдым. Ҡатындарым бағып терелтте. Ҡоро һөлдә лә төймә танау ине. Мишәр ҡыҙы булған икән, инәһе менән генә йәшәгән, уныһы ауырып үлгән дә, был баланы ашатыр-ҡарар кеше табылмаған...\nШул ҡыҙ беҙҙә йөрөп буй еткерҙе, бик үткер, егәрле булып сыҡты. Ҡатындарым ҡулы аҫтында эшкә өйрәнде. Бер-нисә йылдан эргә-тирәнән яусылар килә башланы. Бер урынды яйлы ғына күреп, ризалашайым тип уйлап йөрөһәм, ҡыҙ мине аҙбар араһында тотоп алып, күҙемә тура ҡарап сатнатып: "Хафиз абый, мине берәүгә лә бирмә, үҙеңә ал, бирһәң дә ҡасып китәсәкмен, мин һине генә яратам", - тимәһенме? Ултыра төшә яҙҙым. Баҡтиһәң, уның был мөхәббәтен ҡатындарым да белә, имеш. Уларға ла "ятҡа бирмәгеҙ" тип илаған. Ҡатындарым: "Кем ҡулына бара әле, өйрәнгәнбеҙ, ҡасып та китер, әрәм булыр, бигерәк баш-баштаҡ бит", - тип торалар. Уйлаштыҡ-һөйләштек тә, алып ҡалдыҡ...\n- Шунан... нимәһенә риза түгелһең бөгөн?\n- Ризалығын ризамын да... талашалар бит. Юҡтан ғына яу булып сарылдаша ла китәләр. Әллә нимә бүлешәләр шулар? Һәр беренең үҙ мөйөшө бар, ҡулдарында бала, айырмаҫҡа, бүлмәҫкә тырышам - юҡ, ирешмәйсә йәшәй алмайҙар. Ҡарт һаман күҙҙәрен ҡыҫып хәйләкәр көлә:\n- Нимә бүлешергә мөмкин бер ирҙең өс бисәһе? Ир һөйөүенән башҡа... Һәр береһе йәнеңдең тик үҙенә генә табыныуын теләй.\n- Нисек берәүһенә генә булайым инде, хәҙрәт? Улар бит өсәү икәндәрен белә. Үҙҙәре булдырҙы, үҙ теләктәре менән яһанылар был тормошто.\n- И-и, ҡустым, ир уртаһына еткәнһең, бер түгел өс бисәгә хужа булып ултыраһың, ә ҡатын күңелен яйға һалыу хәйләһен белмәйһең икән әле...\n- Бармы ни уның юлдары, сере, хәҙрәт? Ярҙам итә алаһыңмы миңә?\n- Һин, ҡустым, бына нисек итеп ҡара...\nБаҙар көндө ҡатындарына алып ҡайтҡан ваҡ-төйәктән башҡа үҙенә лә бер кейем алғайны Хафиз. Ярайһы ғына ҡалын ҡара бәрхәттән ҡала сауҙагәрҙәренекенә оҡшатып тегелгән камзул ине ул. Ҡатындар яңы кейемде күреп ҡалыу менән бер-береһенән һыпыра тартып тигәндәй алып, әйләндереп-тулғандырып ҡаранылар ҙа, ирҙәренә кейҙереп тә ҡуйҙылар. Үҙҙәре ситкәрәк китеп һоҡланды:\n- Әллә-лә-ә! Килешеүе!\n- Әҙәм күрке сепрәк, йә әле!\n- Төймәләре һуң, төймәләре! Аҫылташ ҡына!\nЫсынлап та, камзулдың төймәләре зәңгәр ташты көмөш ҡайма менән нағышлатып яһалған да, йылҡылдап, йымылдап, балҡып күренеп тора ине.\n- Төймәләре тауар хаҡына барып баҫты. Тегенсе татар өҙмәй ҙә ҡуймай, ошо ғына бара, ти ҙә ҡуя. Ризалаштым инде, бер кейәйем әле, тип.\n- Һатта һәйбәт иткәнең! - өлкән ҡатыны йөпләй һала. - Байҙар араһында бай булып йөрөйһөң, ә кейеп сығыр бер күренерлек кейемең юҡ. Бына шулай йөрөр кәрәк һиңә!\nШул кисте үк оло яҡҡа ире янына инеп ҡунырға сираты еткән йәш ҡатыны көндәштәренә зарланды:\n- Алтынбикә апам көнө буйы һуҡранып тик йөрөнө, йә быны былай итмәгәнһең, йә тегеһе оҡшамай. Мин уларға хеҙмәтсеме ни? Райхана көндәшем дә холоҡһоҙланды, үҙенең балларына күмәстең йомшағын биргән, минекенә ҡатҡанын тотторған... Ир уның һөйләп бөткәнен көтөп тора алмай, бүлдерҙе:\n- Нәжиә, һин уларҙың бер нәмәһенә лә иғтибар итмә, йәме. Улар һинән көнләшеп кенә шулай итә. Сөнки минең күңелем һиндә генә икәнде беләләр.\nЙәш ҡатын ауыҙын аса биреп, оҙон керфекле матур күҙҙәрен сырт-сырт йомғоланы:\n- Ы... ысынмы?\n- Ысын, йәнем. Йөрәгемдә бер һин генә. Һин минең өйҙә иң һылыуы, иң яҡыны миңә. Һин минең ҡарлуғасым... Минең томбойоғом...\nШул һүҙҙәренән һуң ир тора килеп урындыҡ өҫтөндәге урҙала эленеп торған теге камзулының бер төймәһен йолҡоп алды ла ҡатынына тотторҙо:\n- Бына, матурым, һөйөүем билдәһе! Ошоно кейемеңдең иң йәшерен еренә генә тегеп ҡуй, берәүгә лә әйтмә. Һин беләһең дә, мин беләм! Йәме?\n- Йә! - Ҡатыны хисләнеүҙән йәшкәҙәп килеп иренең ҡуйынына һыйынды. - Мин шулай тип уйлағайным да, мине генә яраталыр тип... Мине генә...\nЙортҡа яйлап тыныслыҡ килде. Ҡатындарҙың сар-соро, талаш-тартышы күпкә баҫылды. Шулай ҙа ҡайһы саҡта ғына араларында аҙыраҡ сыйыш сығып китә китеүен. Бына бөгөнгө, бесәндән бер арбала тейәлешеп ҡайтып килгәндәге кеүек. Балалары этешеп-төртөшөүгә ике йәше эләгешә лә китә. Өлкәне уларҙы тыймаҡсы булып ҡушыла. Шул ваҡыт, был әйтештә еңеүсе лә, еңелеүсе лә булмаҫын аңлаған ир, алға ҡарап дилбегә тотоп ултырған килеш, аҡрын ғына йыр һуҙып ебәрә: Зәңгәр төймәм кемдә - күңелем шунда,\nҺөйөүемдең төҫө - зәңгәрҙер.\nҠулдарыңа башым һалып ҡына,\nЯтып торһам донъя *сәңгерҙер.\nБыл йырҙан һуң ҡатындар шыма. Йыуашаялар. Хатта уңайһыҙлыҡ кисергәндәй булалар. Ипләп кенә эйәктәре күтәрелә, йөҙҙәренә нур, ирендәренә һиҙелер-һиҙелмәҫ кенә йылмайыу килә. Арҡалаш ултырған өлкәне, урынын рәтләгән булып, иренә иңе менән терәлә биреп ала. Йәнәшендәге уртансыһы башҡаларға һиҙҙермәй генә "йәлп" итеп ҡарап ҡуя. Артта балаһын тубығында бәүелтеп килгән йәше, ынтылып, иренең яурынындағы бесән вағын ҡағып төшөрә. Һәр береһе хужаларына үҙенең бында, янында, яҡында ғына икәнен белдергеһе килә. Һәр береһе күлдәге эсендәге теге йәшерен урынға тегеп ҡуйылған зәңгәр төймәне һәм шул төймә бирелгән көндә әйтелгән ләззәтле һүҙҙәрҙе иҫләй... Һәр береһе теге камзулдың дүртенсе төймәһе ни өсөн етмәгәнен һәм ҡайҙалығын үҙҙәре генә белә...\n... Ә зәңгәр төймәләрҙең ысынында нисәү булғанлығы бер Хафизға ла, дәрүиш ҡартҡа ғына мәғлүм. Рәхмәттәрен уҡып бөтә алмай ҡартҡа ир.\nӘ талғын моң ҡатындарҙы иркәләй бирә:\nЗәңгәр генә төймәм - (ы)сын вәғәҙәм,\nБиҙәк итеп баҫсы түшеңә.\nАҡҡош ҡына булып керәһеңдер,\nТаң алдынан да татлы төшөмә.\n*Сеңгер - салт, яҡты.\nЯҙылған: 29.05.20 | Ҡаралған: 1131


Мачин тауҙары — Башҡорт Википедияһы\n45°12′36″ с. ш. 28°21′21″ в. д.HGЯO\nрум. Munții Măcin\nMacin Mountains Викимилектә\n3D Prelucrare Ţuţuiatu Vârful\nМачин тауҙары (шулай уҡ Мачин ҡалҡыулығы, Мэчин, Мачин; румын.: Мунций Мячин) — хәҙерге Румынияның Добруджа (Тулча) тарихи-мәҙәни өлкәһендә урынлашҡан боронғо, хәҙерге көндә ныҡ емерелгән тау сылбыры. Был ҡалкыулыҡтың көнбайыш һәм төньяғын Дунай йылғаһының түбәнге ағымы урап үтә. Көнсығыш яғы Ҡара диңгеҙ менән сикләнгән. Тау сылбыры ел эрозияһына, диңгеҙ һәм ҡоро ер өҫтөндәге температура кимәле үҙгәреүгә ныҡ емерелгән. Гранит тауҙар араһындағы уйһыулыҡтар балсыҡлы ултармалар менән тулған. Мачин тауҙарының төньяҡ өлөшө Мачин ҡалҡыулығына һәм көньяғы Прикопан ҡалҡыулығына айырыла. Бынан тыш, вағыраҡ рельеф формаларын бүлеп ҡарарға була. Тачин тауҙары Болгариның төньяғынлағы Лудогие платоһына барып тораша.\nМачин тауҙары 400 млн йылдар элек (кайназой эраһында) формалашҡан һәм Европалаға иң боронғо тау булып иҫәпләнә. Бейеклеге диңгеҙ кимәленән ни бары 467 м (Цуцуяту һәм Гречь тауы) булыуға ҡарамаҫтан, Дунай үҙәненән Мачин тау һырты кеүек күренә. Башҡа түбәләр — Приопча тауы (410 м.) һәм. Якова тауы (341 м.). Ҡоролоҡло дала ландшафта өҫтөнлөк алған. Уртаса яуым-төшөм кимәле 400—500 мм. Йылғалар аҙ һыулы һәм күп түгел: Таица (57 км), Телица (48 км), Слава (38,3 км). Июндең уртаса температураһы +22 (1968 йылда Юриловка ауылында максималь температура +38 °C); ғинуарҙың уртаса температураһы −1,5 °C һәм −1,9 °C. Йыш ҡына ел иҫә.\nМачин ҡалҡыулығының төньяғында ҙур булмаған Мачин биҫтәһе бар. Был биҫтә 1787—1791 йылдарҙаға Урыҫ-төрөк һуғышы ваҡытында 1791 йылдың 28 июнендә (9 июль) Рәсәй тарихына инеп ҡалған. Ғосман империяһы ваҡытында Мачин тауҙары оборона ҡоролмаһы хеҙмәтен үтәгән. 1878 йылдан үҙаллы Румыния составында.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Мачин_тауҙары&oldid=673724 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 17:19 12 апрель 2017 үҙгәртелгән.


2020 йылда «Башҡорт ихаталары» программаһы өсөн 2 млрд һум аҡса йүнәлтеләсәк - Правительство Республики Башкортостан\n2020 йылда «Башҡорт ихаталары» программаһын тормошҡа ашырыу өсөн 2 млрд һум аҡса йүнәлтеләсәк. Был хаҡта аҙналыҡ оператив кәңәшмә барышында республика Хөкүмәте вице-премьеры – торлаҡ һәм коммуналь хужалыҡ министры Борис Беляев белдерҙе.\nМинистр әйтеүенсә, программаны ғәмәлгә ашырыуға әҙерлек сиктәрендә муниципалитеттар өсөн берҙәм смета өлгөһө әҙерләнгән. Ул 1 марттан конкурс процедураларын башларға форсат бирәсәк. Подрядсы ойошмалар иһә үҙ эшен 1 майҙа башлай аласаҡ.\n2020 йылда йәмғеһе 390 ихата биләмәһен төҙөкләндереү күҙаллана. Атап әйткәндә, 2600 эскәмйә, 2000 сүп-сар һауыты, ике меңдән ашыу яҡтыртыу ҡорамалдары, 573 видеокамера урынлаштырыу, 170 контейнер майҙансыҡтары булдырыу күҙаллана. Эштәр тамамланғас бөтә төҙөкләндерелгән биләмәләр муниципаль берәмек ҡарамағына күсерелә.\nРадий Хәбиров, дизайн-проекттар һәр кем өсөн асыҡ, билдәле булырға тейеш тип белдерҙе.\n– Кешеләр төҙөкләндереүҙән һуң уларҙың ихаталары ниндәй буласағын алдан белергә тейеш, – тине республика етәксеһе. – 1 мартта бөтә муниципаль берәмектәр ҙә конкурс иғлан итергә тейеш. Әгәр ҙә 1 майға эштәр башланмай икән, алдан уҡ хәбәр итегеҙ, сәбәптәрен асыҡлағыҙ.\nТөбәк етәксеһе шулай уҡ урындағы етештереүселәр тәҡдим иткән тауарҙарға өҫтөнлөк бирергә ҡушты.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - БАШҠОРТ ҠАТЫН-ҠЫҘЫНЫҢ КЕЙЕМЕ – ТӨРКИ ХАЛЫҠТАРЫНЫҢ КЕЙЕМДӘРЕ АРАҺЫНДА ИҢ ЙӨКМӘТКЕЛЕҺЕ - 2020 - Мәҡәләләр\nЭйе, күренекле этнограф Сергей Руденко шулай тигән: "Төрки халыҡтарҙың кейемдәре араһында иң бай, иң йөкмәткеле һәм иң төрлөһө - башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының кейеме". Әйтерең бармы, был - бик юғары баһа, ифрат абруйлы фекер. Башҡорт милли кейемен тергеҙеүгә кемдәр тотона һуң бөгөн? Кемдәр уны яҡшылап ентекләп өйрәнә һәм пропагандалай, кемдәр дөрөҫ эшләнешен аңлата һәм һирәк кенә ҡалған төп нөсхә экспонаттарҙы һаҡлай? Был эшкә башкөллө сумған рәссам һәм дизайнерҙар, модельерҙар һәм этнографтар, тарихсылар һәм музей хеҙмәткәрҙәре бармы? Шул уҡ ваҡытта был изге ҡомартҡыларға алабарман тотоноусылар алдында ниндәй кәртә ҡуйыла? Башҡортостан Милли музейының реставрация бүлеге хеҙмәткәре Сәлимә УСМАНОВА һәм "Мәргән уҡсы" ойошмаһы етәксеһе Юлай ҒӘЛИУЛЛИН менән ошолар тураһында фекер алыштыҡ.\nҒалим-этнограф М.А.Круковский 1900 йылдарҙа уҡ ошондай оран ташлай: "...Башҡорттарҙың ошоғаса һаҡлап алып ҡалған берҙән-бер нәмәһе - үҙҙәренең биҙәктәре. Шулай итеп, арыу-талыу белмәгән егәрле башҡорт ҡатыны - үҙ халҡының сәнғәтен һәм гүзәллеген һаҡлаусы ул". Бөгөн беҙ башҡорт биҙәктәрен, милли кейемебеҙҙе шулай яҡшы беләбеҙме, таныйбыҙмы?\nСәлимә Усманова: Кейем йәки биҙәүес ижад итеү - борон-борондан килгән айырым оҫталарҙың, төбәктә берәү-икәү булған тегенсенең һәм зәргәрҙең һөнәри мираҫы. Онотолған һәм юғалған үрнәктәрҙе табыу ҙа, яңыртып эшләү ҙә шулай уҡ бик һирәктәрҙең генә ҡулынан килә. Минеңсә, милли кейемде бөгөн бары тик дәүләт яҡлауы һәм дәүләт ярҙамы менән генә тергеҙеп була. Был эштең һәр аҙымын фәнни яҡтан нигеҙләү мөһим шарт. Минең дә аспирантурала һайлаған темам: "Милли кейемдең башҡорт ырыуына хас һыҙаттары". Этнография буйынса үҙебеҙҙә, Башҡортостанда, кисекмәҫтән ғилми уҡыу йорто асыу зарур. Унда уҡырға теләгән йәштәр етерлек, бик аҡыллы һәм төпсөр уйлағандары ла бар.\nАҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт пединститутының художество-графика факультеты деканы рәссам Тәлғәт Хәсән улы Мәсәлимов этнография кафедраһы асыу тураһында күптән, 1990 йылдарҙан бирле хыяллана. Тейешле белемле уҡытыусылар - этнографтар булһа, бөгөндән асыр инек, уҡырға теләүселәр шул тиклем күп, республикаға ла кәрәк ул кадрҙар, ти. Ҡыҙғаныс, әлегә был эш тотҡарлана. Китаптар, башҡорт милли кейеме буйынса әсбаптар ҙа яҙылыр ине. Лекцияла белгәнеңде, уҡығаныңды һөйләйһең, студенттарың яҙып бара. Дәреслек шулай яҙылыр ине. Етмәһә, нисә йылдан бирле Ленин урамы мөйөшөндәге "Кейеҙ үҙәге"н ябырға итәләр, Мәсәлимов шуға бик көйөнә. Унан башҡа бер кем яҡламай бөтә республикаға берҙән-бер үҙәкте. "Не до ваших сарматов", тип әйтеп һалған, ти, бер "хужа". Бындай мөнәсәбәт менән нисек йәшәмәк-эшләмәк кәрәк?\nЮлай Ғәлиуллин: Этнография буйынса дөрөҫ белем алырға теләүселәр бөгөн һәр ҡайҙа етерлек. Күптән түгел Башҡорт дәүләт аграр университетынан шылтыраталар. Физкультура кафедраһында студенттарға өйрәтер өсөн милли уйындарҙы белешәләр. Мәҫәлән, "суҡмар ташлау" уйыны булғанмы ул, тиҙәр. Минеңсә, "суҡмар ташлау" тигән уйын булмағандыр. Суҡмар - яу һәм һунар ҡоралы, уны ташламайҙар, йәғни бәреп китмәйҙәр. Суҡмар менән "бүре һуғыу" бар. "Һөңгө ташлау" бар - ул "һөңгө ырғытыу" ярышы була ала. "Арҡан буйлау" йәки "ҡороҡ ташлау" - былар ҙа милли оһоллоҡ бәйгеһенә бер ярыш төрө. "Таш таштайым" тигән диалект һүҙбәйләнеш бар - ул бит "таш ырғытыу", "таш бәреү". Сәлимә Усманова: Башҡорт батырҙарының "таш күтәреү" һәм "ташты баш аша ырғытыу" буйынса ла көс һынашыуы хатта әкиәттәрҙә тасуирлап һөйләнә. Беҙҙең халыҡ ижадында бик күп мәғлүмәт һаҡланып ҡалған, сүпләп-аңлап, уртаға сығараһы ғына ҡала.\nЮлай Ғәлиуллин: Милли кейемдәрҙе өйрәнгәндә иһә, мин алдан уҡ һәр кемгә әйтеп ҡуям: "Мин башҡорт телендә һөйләшәм, ә баймаҡса түгел." Быны бына нисек аңлатам: бер үк кейем төрлө ерҙә төрлөсә аталып йөрөтөлә, эш-ҡорал атамалары ла айырыла. Шуға иғтибар итеү кәрәк. Функциональ ҡулланылышы, тегелеше, формаһы һәм башҡалары ана шул төрлө атама-исемдәрендә сағыла. Миҫал өсөн, ирҙәр баш кейеменең генә унлап атамалы төрө бар беҙҙә: кәпәс, тупый, ҡолаҡсын, ҡамсат, көләпәрә, бүрек, ҡалпаҡ, түбәтәй, таҡыя...\nСәлимә Усманова: Боронғо кейемдәрҙе абайлап ҡараһаң, шул тиклем тормошсан, уңайлы һәм кәрәкле монаяттар улар. Әйтәйек, һыбайлылар нисек кейенә? Ат еле, тигән тәбиғи шартты улар нисек иҫәпкә алмаһын? Ат еленә ҡаршы тегелгән уларҙың бөтә кейеме - шуға яйлашҡан, шундай ябай, ныҡлы һәм функциональ. Ғөмүмән, беҙҙә - башлыса тәбиғәттә йәшәгән башҡортта - бер кейем дә матурлыҡ өсөн генә тәғәйенләнмәгән. Музейҙарҙа берәй кейем күрһәм, тиҙ генә кейеп ҡарайым. Һәр береһе хәрәкәтләнергә бик уңайлы, ҡыҫмай, быумай, тотҡарламай. Туҡымаһы, тегелеше - барыһын да ныҡ уйлап, алдан күреп эшләгәндәр, шунан милләттең кейемгә талабы һәм зауҡы аңлашыла ла ҡуя. Ҡалпаҡтарҙы ла тәүҙә кейеп ҡарарға кәрәк. Көләпәрә (плащ-палатка) беҙҙең һәр һунарсыла, яугирҙа булған.\nКүптән түгел Учалы музейында булдыҡ. Бик фәһемле бер нәмә һөйләнеләр: "Француз яулыҡ менән флүр яулыҡтың айырмаһын белмәй инек, таптыҡ",- тиҙәр. Ысынлап та, күптәр белмәй уны, ә учалылар шуны иҫбат итте. Рәссам һәм дизайнер Азат Ғарипов бер ваҡыт: "Ҡайҙа-кемдә боронғо яулыҡ бар, барыһын да йыйып килтерегеҙ", тип бөтә районға иғлан итә. Һәр яулыҡты айырым ҡарап сығалар. Шулай итеп, Учалыла ике йөҙ йыл элекке флүр яулыҡ табыла. Шулай уҡ селтәр, яға, түшелдерек, һаҡалдарҙы ла йыйып тикшергәндәр. Уларҙы дөйөм бер исем - "яға" тип йөрөтәләр ул төбәктә, бөгөн улар яғына хас традицион эшләнешле өс төрлө вариантта яға барлығы асыҡланған. Баш кейемдәре юҡ Учалыла, халыҡта һаҡланмаған (яланбаш йөрөмәгәндәр ҙә инде!). Ә республика Милли музейенда "Учалы ҡашмауы" бар.\nБеҙ Башҡортостандың төп Милли музейындағы "Башҡорт этнографияһы" бүлегенең бик шөкәтһеҙ һәм ярлы булыуы хаҡында беләбеҙ, ишетәбеҙ, хәлдәр үҙгәрәме?\nСәлимә Усманова: Эйе, бүлектә күҙгә элерлек йүнле башҡорт милли кейеме өлгөләре юҡ. Улар алама, иҫке. Фондта бар ул йүнле экспонаттар, материалдар, әммә уларҙы эшкәртеү, тергеҙеү һаман һуҙыла. Улар, әлбиттә, ҡиммәтле алтын-көмөш биҙәүестәр менән биҙәлгән, уларға һәр кемде яҡын килтермәйҙәр. Бөрйәндәрҙең ҡашмауын, Ейәнсураның үҫәргән еләндәрен, Арғаяш муйынсаһын - бөтәһен бер манекенға кейҙергәндәр ҙә, шуның менән вәссәләм. Күргәҙмәне яңыртып та булмай, "все ветхо", тип ҡабул итмәйҙәр, сөнки бөтә нәмә алама, саҡ эләгеп тора. Ә реставрация өсөн материалдар, иркен урын кәрәк.\nМинең реставрация эше буйынса махсус белемем бар. Мәскәүҙә Рәсәй этнография музейында музей реставраторы һөнәренә уҡыным, диплом алдым, практика үттем. Бында бөтә музей эшмәкәрлеге буйынса уҡырға мөмкин. Реставрация бүлегенә уҡырға инер өсөн художество мәктәбендә йә училищела белем алғаның хаҡында танытма, диплом кәрәк. Йәштәребеҙ уҡыһын ине, тим. Бергәләп эшләр инек. Юғиһә, беҙҙә бер генә музейҙа ла милли башҡорт кейемен тергеҙерлек рухлы һәм махсус белемле башҡорт белгестәре юҡ.\nБашҡорт милли кейемен өйрәнеүҙе ниндәй төбәктәргә бүлеп ойоштораһығыҙ? Светлана Шитова дүрт төп төбәккә бүлә, Айгөл Камалиева ете төрлө төбәк кейемен айырып күрһәтә...\nСәлимә Усманова: Әлегә кейемдәрҙе һәм ырыуҙарҙы улар күпләп йәшәгән райондарға бүлеп ҡарайбыҙ. Ҡыҙыҡ, әммә бер үк кейем шул тиклем тиҙ төрләнә - саҡ ҡына ситкәрәк китһәң дә айырыла. Әбйәлил менән Белорет райондары сигендә йәшәгән ҡатай ырыуы кейемдәре бөтөнләй башҡаса (ҡатай ырыуы үҙе лә әллә нисә ҡәүем-тармаҡлы бит). Бөрйәндәр Баймаҡта һәм Бөрйәндең үҙендә, Күгәрсендә, Миәкәлә, Туҡ һәм Ырғыҙ буйында йәшәй, ә кейемдәре ғәләмәт төрлө. Силәбе менән Учалы районы сиктәрендә тамъян, табын кейемдәре шулай уҡ төрләнә. Ейәнсура менән Ырымбур яғы кейемдәре лә бер үк түгел, көньяҡ төбәккә ҡараһалар ҙа, ныҡ ҡына айырымлыҡтары, үҙенсәлектәре бар.\nЮлай Ғәлиуллин: Бында бер шәп асҡыс, уңайлы юл бар. Башҡорт һөйләштәре! Диалект бик мөһим. Диалектты асыҡ белмәйенсә, беҙ кейемдәрҙе лә айыра алмабыҙ. Мин һәр ваҡыт тап ошо ерлектә, шул ауылда, шул арала кейем нисек аталыуына ныҡ иғтибар итәм, бөтә тәғәйен ҡулланылышы, тегелеше, эшләнеше, биҙәлеше уның исемендә күренә. Мәҫәлән, бер бүректең тегелешен генә лә әйтеп биреүсе әллә нисә терминлыҡ һүҙҙәр бар: "...бауы, түбәһе, маңғайы, ҡолағы, соңҡаһы, ялпағы, сикәһе, ҡамаһы һ.б." Этнографтар менән дизайнерҙар, телселәр бергә эшләргә тейеш. Башҡортостан Этнология музейында быға тиклем кейем буйынса телде яҡшы белгән бер башҡорт белгесе булманы. Әле лә юҡ. Нестеров исемендәге музейҙа "ҡашмау - татар кейеме" тип һөйләп торалар, ғәжәп инде...\nСәлимә Усманова: Бер дөйөм фәнни-ғәмәли үҙәк кәрәк. Был мәғәнәһеҙ тарҡаулыҡ тамам беҙҙе бөлдөрә. Мәҫәлән, бөтә тирә-яҡтан ғалимдарҙы саҡыралар, конференция, консилиумдар үтә, әммә беҙгә әйтеүсе юҡ, беҙ бит урындағы практиктар, ғәмәли эшләүселәр, милли кейемде тергеҙеүселәр. Яңыраҡ "Торатау" Конгресс-холына ҡырғыҙҙар саҡырылды - "Игры кочевников" темаһы буйынса. Башҡортостандағы кейем тергеҙеүсе рәссам-дизайнерҙарҙан бер кемде лә саҡырманылар. Ә беҙ үҙебеҙ белеп ҡалдыҡ та барҙыҡ, тыңлап булһа ла ултырырға тырыштыҡ. Ҡырғыҙҙар: "Беҙҙә практик яҡтан көслө уйынсылар бар, уйын төрҙәрен һәм ысулдарын яҡшы беләбеҙ, күрһәтеп бирә алабыҙ, ә Башҡортостан - милли уйындарҙы һәм кейемдәрҙе фәнни яҡтан өйрәнеү өсөн бынамын тигән урын, ғалимдар менән уйынсылар, кейем тегеүселәр һеҙҙә йыйылырға тейеш", - тиҙәр. Улар беҙҙең менән эшләргә теләй. Әммә...\nТимәк, һеҙҙә бөгөндән ошо ырыу кейеме ошолай тип аныҡ ҡына күрһәтерлек комплекттар юҡ?\nСәлимә Усманова: Әлегә тик теоретик эҙләнеүҙәр генә бара. Был эштәрҙе еренә еткерер өсөн команда кәрәк. План-программа буйынса эшләгән махсус Этно-Медиатөркөм булдырмайынса, бындай яуаплы эште яңғыҙ атҡарыу мөмкин дә түгел. Юлай Ғәлиуллин: Ул Этно-Медиатөркөмдә бөтә белгестәр булырға тейеш. Фән эшмәкәре кейемде фәнни яҡтан белһен һәм иҫбат итһен, фотограф һәр төрлө документаль һәм заман һүрәттәренән дөйөм картина булдырһын, шулай уҡ тегеү цехы, технологтары һәм кейем дизайнеры мотлаҡ кәрәк... Беҙгә һәр бер айырым кейем һәм деталь буйынса белгес булыуы ла бик мөһим: ҡатын-ҡыҙҙар һәм ирҙәр кейеме, аяҡ кейемен тегеүсе (обувник), шулай уҡ уҡ-һаҙаҡ яһаусы оҫталар ҙа ҡушылһын. Грант ярҙамы кәрәк дәүләттән. Эш хаҡы ла кәрәк.\nСәлимә УСМАНОВА: Милли кейемде тектереп алыу өсөн Өфөлә тегенсе табып булмай. Тегенселәргә барам, ошо милли кейемде ошо чертеж йә фото буйынса тегергә кәрәк, тиһәң, бер кем дә ризалашмай. Барыһына ла тиҙерәк һәм күберәк еңел аҡса кәрәк. Юҡ-бар тегеп булһа ла ултыра, тик башҡорт кейемен тегергә теләүсе юҡ.\nМилли кейемдәр буйынса төрлө конкурстар, күргәҙмәләр, республика фестивалдәре ойошторола. Һеҙ уларҙа ҡатнашаһығыҙмы?\nЮлай Ғәлиуллин: Мин бындай шау-шыулы сараларға бик талапсан ҡарар инем. Бутафория кеүек еңел-елпе кейем ишараттары өсөн бындай конкурстар үткәрергә һәм ҡиммәтле приздарҙы әрәм итергә кәрәкмәҫ ине. Бына әле "Ағинәй" йәмәғәт ойошмаһы ағзалары райондарҙа милли кейемдәрҙе ырыу үҙенсәлектәренә тап килтереү, дөрөҫләү маҡсатында "Хаталар өҫтөндә эш" тигән акция ойошторҙо. Улар һәр береһе үҙе белгәнсә эшләй, бик үк дәррәү тотоноп та китә алмайҙар, әлбиттә. Сөнки был эште дәррәү башҡарыу өсөн белгес-әйҙәүселәр кәрәк. Улар юҡ тиерлек. Ярай ҙа Учалы ағинәйҙәренең рәссам-дизайнеры Азат Ғарипов бар, улар бар эште бергә атҡара. Шуға уларҙың милли кейемдәр буйынса ла, биҙәүестәр буйынса ла күрһәтерлек комплекттары бар. Бына хәҙер сарыҡ, ҡата кеүек аяҡ кейемдәрен тергеҙеүгә тотонғандар. Тимәк, милли кейемде тергеҙеү белгестәр эше генә тип ҡарарға ярамай, ул шул уҡ ағинәйҙәрҙең дә, беҙҙең уҡсыларҙың да эше. Ләкин милли кейемде тергеҙеү аҡса эшләү маҡсаты менән еңел-елпе бутафория, киң ҡулланыу тауары яһаған кешеләр эше түгел. Шундайҙар ишәйеп китте.\nСәлимә Усманова: Быйыл 6 март көндө Милли музейҙа халыҡ-ара кимәлдә тиеп тороп түңәрәк ҡор ойошторҙоҡ. Мин Өфөләге Александр Кирдякин, Роза Юлдашбаева, Саимә Хәсәнова кеүек рәссамдарҙы, дизайнерҙарҙы саҡырҙым. Милли кейемде тергеҙеү менән шөғөлләнгән төркөмдәр ҙә ҡатнашты. Улар һәр береһе үҙенсә донъя көтә, аҡса табырға, йәшәргә тырыша. Ысынында иһә, улар күптән инде һәммәһе бергә, бер үҙәк, бер ойошма булырға тейеш бит. Мин үҙемде борсоған теманы күтәреп: "Һәр бер күргәҙмәлә ҡатнашырлыҡ төплө белемле, талапсан контролер-белгестәрҙән торған комиссия төҙөү кәрәк беҙгә. Кем ошондай комиссия составында булырға теләй?" - тигән һорау ҡуйҙым. Бер кем дә өндәшмәне. Ҡаршы сығыш яһаусылар булды.\nЮлай Ғәлиуллин: Ысынында, милли кейемде тергеҙеүсе ағинәйҙәр ҙә, беҙҙең уҡсылар ҙа үҙҙәренә белем етмәгәнен аңлай. Дәреслек кеүек әсбаптар, каталогтар таптыралар. Мәҫәлән, "Бурда" журналы кеүек, һәр милли кейемдең тегелешен, үлсәмле өлгөләрен баҫып сығарырға кәрәк. Унда кейемдең тарихы, районы, кем кейгән, ҡайҙа һаҡлана, ниндәй тауарҙан тегелә, ниндәй биҙәк һалына, нисә тәңкә ҡуйыла- барыһын да билдәләргә кәрәк. Ошо эшкә кем тотонор икән, тип көтәбеҙ һаман. Ҡыҫҡаһы, тәүсығанаҡты беләйек, таныйыҡ, ата-балалар ҡомартҡыһына, нигеҙҙәргә, тамырҙарға таянайыҡ. Булған милли белемде барлайыҡ. Унда эштәр бихисап! Беҙ эшләмәй кем эшләһен, беҙҙең быуын үҙ эҙен һәм хеҙмәтен һалырға тейеш.\nМинеңсә, милли кейемдәрҙе тергеҙеү өсөн маңҡортлоҡ һәм наҙанлыҡ, ялҡаулыҡ һәм ғәмһеҙлек шырлыҡтарын ҡыйып үтә торған ғәскәрҙең алғы һыҙығына баҫыуға ваҡыт етте. Тик әлегә был ғәмәлде атҡарыу өсөн рух ныҡлығы, тәрбиә етмәй, күрәһең...\nСәлимә Усманова: Әлбиттә, бындай ҡомартҡыларыбыҙҙы баһалау, күтәрмәләү өсөн дә рух уяныуы кәрәк. Беҙ бит хатта Хоҙай бүләкләгән ер-һыуыбыҙҙың, тыуған төйәктең дә ҡәҙерен белмәйбеҙ. Шулай булмаһа, әллә күпме ир-егеттәребеҙҙең эш артынан Себерҙәргә сығып олағыуын нисек аңларға? Ғаиләләрегеҙҙә балаларығыҙ атай тәрбиәһе күрмәй, тыуыр балаларығыҙ тыумай бит, тип нисек аңлатырға? Бынау эскелек тигән афәт тә иң тәүҙә миллилекте юҡҡа сығара. Ә инде яһалма керпек, ҡабартылған ирен эшләтеп, төрлө салондарҙан матурлыҡ эҙләүсе ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙҙы бөтөнләй аңламайым: матурлыҡ бит һинең үҙ асылыңда асылыуҙа, тыйнаҡлыҡта, шул уҡ милли биҙәүестәрҙә лә...\nЮлай Ғәлиуллин: Үҙегеҙ беләһегеҙ, беҙҙең "Мәргән уҡсы"ла, белеүемсә, шул уҡ ағинәйҙәр араһында ла ошо милли рухиәт тәрбиәһе буйынса бик ҡеүәтле, әүҙем эш алып барыла. Беҙҙең "Мәргән уҡсы"ға, мәҫәлән, анһат ҡына ағза булып килеп инеп булмай. Рухһыҙҙар, халҡыбыҙ тарихын, уның ғөрөф-ғәҙәттәрен, милли кейем өлгөләрен тейешенсә белмәгәндәр беҙҙә ағза булып тора алмай. Беҙҙең ошондай тәрбиәүи сараларыбыҙ маҡсатлы, рухлы, битараф булмаған кешеләр сафын арттырыр, тип өмөт итәбеҙ.\nСәлимә Усманова: Бер уйлаһаң, барыһы ла үҙебеҙҙән тора. Һәр кемдә бар рух, тик ул ныҡ баҫылған, уны ҡуҙғатырға, уятырға ғына кәрәк. Мин ике йыл инде Республика халыҡ ижады үҙәге һәм Милли музей исеменән милли кейемде өйрәнеү һәм өйрәтеү буйынса семинарҙар ойоштороп, төбәктәрҙә йөрөйөм. Үҙем менән этнограф, тегенсе, дизайнер, технолог алып барам. Былтыр Ейәнсура, Асҡын, Мәсетлелә, шунан Өфөлә семинарҙар үтте, тиҙҙән Дыуанда йыябыҙ, тағы Магнитогорскиға бармаҡсыбыҙ. Семинарҙа ҡатнашыуҙың - инеү һәм өйрәнеүҙең хаҡы билдәле: бер кешенән өс йөҙ һум алына. Өйрәнмәгә 25-30 кеше йыйылыуы шарт. Йәнә бер шарт: һәр төбәктә, һәр ауылда ерлектәге кейем-һалымдың тулы күргәҙмәһе ҡуйылырға тейеш. Был күргәҙмә беҙҙең төп "сиҙәм". Өс көнлөк семинарҙа шул төбәктең өҫ-баш мөлкәте, шул ырыуҙың кейеме өйрәнелә, технологияһы тергеҙелә, шунан яңы заман ҡулы-мәне менән ырыу кейеме тегелә! Оҙаҡламай Күгәрсен, Ейәнсура, Күмертау, Йылайыр, Хәйбулла яғына сығабыҙ, уларҙа милли кейемдәрҙә оҡшашлыҡ күп. Айырмалары ла бик ҡыҙыҡлы.\nДөрөҫ әйтә Сәлимә менән Юлай. Йөҙ йыл әүәл арҙаҡлы этнографтарҙы ғәжәпкә һалған бай һәм төрлө кейемдәребеҙҙең төп нөсхәләре музейҙарҙа бик наҡыҫ һәм ярлы күрһәтелеүе, уларға бағышланған китаптар, каталогтар һ.б. әсбаптарҙың тағы ла аҙ булыуы арҡаһында күптәр документаль фотоларҙа, журнал һәм китаптарҙа яҙа-йоҙа күргәненә таянып, "милли кейем" булдыра. Ысынлап та, был хәл күптәрҙе түбән сифатлы һәм ялған нәмәләр - "милли" ҡушаматлы биҙәүестәр һәм кейем төрҙәре эшләүгә этәрҙе. Бер оҫта әйтмешләй: "Милли кейемде тергеҙеүҙе етди ғилми эш итеп ҡарау булманы баштан уҡ, ә еңел уйын итеп ҡарау ғына булды. Биҙәүестәрҙе бик күп итеп эшләнек тә эшләнек. Традицион сама менән зауыҡты оноттоҡ. Хәҙер әллә күпме "тәтәйебеҙ" бар. Биҙәүес түгел - уйынсыҡ, кейем түгел - ҡылансыҡ! Уйнап туйҙылар хәҙер. Ни сувенир түгел, ни ҡый түгел..." Был әсенеүле һүҙҙәр сараһыҙҙан әйтелә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уларҙа дөрөҫлөк бар шул. Ә һеҙ нисек уйлайһығыҙ?\nСәрүәр СУРИНА әңгәмәләште.\nЯҙылған: 16.10.20 | Ҡаралған: 64