ҺОРАУҘАРЫМА ЯУАПТАР ЙӘКИ ҠОЯШ КИТМӘГӘН ҺИНДОСТАН. Сәйәхәтнамә. Сәғирә ШӘРӘФЕТДИНОВА\n5 Май , 18:15\n“Нишләп ҡояш байымаймы унда?” тип аптырар яҙмамды уҡыусы. Әлбиттә, байый. Эңерҙә. Тик көндөҙөн ҡайнарлығы ғына башҡасараҡ, мейене ҡурып килгәндәй. Әммә вәсвәсәләп сурытҡан яҙмамда фәҡәт беҙҙе йылытҡан һәм нурҙарында иләмһерәткән тәғәйен ҡояш тураһында ғына бәйән ителмәҫтер.\nБына ҡайҙа ул тормош!\nҒәрәп Әмирлектәренең Шарджа ҡала аэропортынан дүрт сәғәт осҡандан һуң Һиндостандың хәҙерге баш ҡалаһы Нью-Делиға төнгө сәғәт өс тирәһендә килеп төштөк. Төн булыуына ҡарамаҫтан йылмайыулы йөҙлө таксистар беҙҙе ҡалаға илтеп ҡуйыуҙы тәҡдим итә. Беҙ уларҙың үтенесен кире ҡағабыҙ. Шул уҡ йылмайыу менән тороп ҡалалар. Индира Ганди исемендәге Халыҡ-ара аэропорт ғәләмәт ҙур. Ҡала эсендә ҡала һымаҡ. Пассажирҙарҙы самолет трапынан уҡ аэропортҡа ҡәҙәр бәләкәй машиналарға тейәп индерәләр. Ҡулда билет булмаһа кире яғы ла бар. Һәр ерҙә йәшел балаҫтар йәйелгән. Терминалда беҙҙе муйынына “Лариса”тигән ҙур яҙыу элгән Кошал Рай ҡаршылай. Төнгө ҡала буйлап елдерәбеҙ. Һауа өҫтөндә саң томаны ҡатлы-ҡатлы аҫылынып тора. Урамдағы фонарҙәр яҡтыһында шул томандың эсенә инә-инә бараһың һәм уның осо-ҡырыйы күренмәгән һымаҡ. Юл буйҙары ҡом көршәктәргә ултыртылған сәскәләр менән туп-тулы. Улар оторо күп, аэропорттан беҙ бараһы йортҡа тиклем һуҙылған.\nИке тәгәрмәсле ҡаҡ арбаларҙа пирамида рәүешендә өйөлгән емеш-еләктәр аҙым һайын булмаһа ла, квартал һайын осрай. Шуныһы ғәжәп: һатыусыһы ла, һатып алыусыһы ла, хатта “сәлдереүсеһе” лә күренмәй.\nБеҙҙең машинаны йорттар алдындағы пропускнойҙа туҡтаттылар. Оҙаҡ көттөрмәнеләр, һаҡсы шлагбаумды асты. Һәр кварталда бындай һаҡсылар бар икән, ингән-сыҡҡан машиналарҙы тикшереп үткәрәләр. Был күренеш миңә сәйер ҙә, ҡыҙыҡ та күренде. Әммә бындай хеҙмәт бер үк ваҡытта һоҡланыу тыуҙырҙы. Йорттарҙа йәшәгән кешеләрҙең хәүефһеҙлеген, ихатала ултырған транспорттарҙың юғалыу ҡурҡынысынан һаҡлай бит.\nКошал Рай артынан беҙ тар, әммә бик бейек, етмәһә лабиринт ише борғаланып үрмәләгән баҫҡыстар буйлап менә торғас, ниһайәт, асыҡ веранда алдына туҡтаныҡ. Килеп еткәнбеҙ икән. Һуң булыуға ҡарамаҫтан өй хужабикәһе Лариса өҫтәл әҙерләгән. Һәр беребеҙгә айырым (дөйөм табаҡҡа һалмағайны, ни тиһәң дә Лариса үҙебеҙҙең башҡорт ҡыҙы бит) тәрилкәләргә куркума менән һарғайтылған дөгөгә йәшелсәләр һалып бирҙе. Ашағандан һуң хужабикә беҙҙе ҡунаҡ бүлмәһенә оҙатты.\nМин ҡапылғара йоҡлап китә алманым. Төнгө Дели күренештәренән ҡалған тәү тойғолар: һауала эленеп торған һәм һинән тотам ҡалмаған саң томаны, шул томанды хасил иткән эре-эре йөк машиналарының геүләүе (Делиға йөк машиналары киске ундан таңғы алтыға тиклем генә индерелә, улар ҡала ситендә төн төшкәнен көтөп торорға мәжбүр), сәскә көршәктәре, арбаларҙағы емеш өйөмдәре... Ихаталарҙағы һаҡсылар... Былар миңә барыһы ла төш һымаҡ ҡына күренде.\nИртәнге сәғәт етелә тәҙрә туҡылдатыуға уяндым. Хәйер, йоҡланым тип әйтә алмайым. Ә теге тәҙрә сирткән, һарылы-йәшелле төҫтәге ҡош икән. Тәҙрә янына килеп баҫыуым булды, ул пырылдап осоп китте. Кеше өйөндә ҡыштырлап йөрөүҙе хуп күрмәнем, тын ғына тәҙрә төбөнән бейек йорттарҙы күҙәтәм.\nХужалар бер-бер артлы эшкә киткәс, бер аҙ һинд өйөнөң эске һәм тышҡы күренешен байҡарға булдым. Коридорға сыҡтым. Коридор тигәнендә туп-тулы сәскә һауыттары. Төндә мин, һарауһыҙ, берәй гөл һауытына нисек эләгеп ҡоламағанмын. Етмәһә, ут бөтөнләй үткәрелмәгән. Нисәнсе ҡатта булыуыңа ҡарамаҫтан асыҡ пространствоға юлығаһың. Ана, бер нисә йорт аша кешеләрҙең ни эшләгәнен күрергә була. Лабиринт рәүешле тар баҫҡыстар менән күтәреләһең-күтәреләһең дә әлеге асыҡ ҡыйыҡ-верандаға тәл булаһың.\nВеранданан өҫтә, иһә, үҙенсә тормош гөрләй. Кемдер бәйләм бәйләй, берәү кер йыуа, киптерә, бәғзеләре иһә китап уҡый. Көсөргәнешһеҙ тәбиғи тормош шул ҡәҙәр үҙ эсенә алды, мин кис тағы веранданы күҙәтәм. Бер йортта тороусылар кис ултырыуҙарға сығалар һәм ҡояшты байыуға оҙаталар. Ҡыйыҡта көн һайын тигәндәй үҙенсә тормош гөрләй. Алғараҡ уҙып шуны әйтә алам, төп иғтибарымды көн һайын ҡыйыҡҡа күтәрелеп китап уҡыған ун бер-ун ике йәшлек малай һәм сәскәләргә һыу һипкән өлкән йәштәге ханым күберәк йәлеп итте. Урамға сыҡҡан арала башымды бороп ҡыйыҡҡа ҡарап ала инем. Аҫҡа төштөм. Февраль айының һалҡынса һауаһы мине өшәндермәне, нисектер, тынды үҙенең әскелтем, ҡырҡыу еҫе менән быуа ине. Тышҡа уҡталыуҙың сәбәбе, төндә күтәрелә-күтәрелә хәлде бөтөргән лабиринт-баҫҡыстарҙы ҡайтанан, яҡты күҙҙә күреү ине. Бәй, беҙҙәге һымаҡ подъезд юҡ икәндәһә. Йә, мин әйтәм, күтәрелгән һайын йондоҙло күк яҡыныраҡ була барғандай тойолғайны. Һинд халҡының күп булыуынан, йорттарҙы күпләп төҙөлөүенән материалдар экономиялау маҡсатынан, ахыры, йортҡа килеп терәлеү менән ишеккә инмәйһең, ә туранан- тура һикәлтәле тауға менгән һымаҡ, күтәреләһең дә фатир төбөнә килеп баҫаһың.\nХикмәт бәлки бүтән әйберҙәлер. Кем белә, быуаттар буйына бөйөк тарихҡа бай һинд халҡының серен. Манараға күтәрелгән кеүек тар, таш баҫҡыстарҙан был юлы еңел үрмәләнем.\nБер соланда, йәғни коридорҙа ике фатир хужаһы. Һәр икеһенә өйгә инә торған икешәр ишек. Мин ҡайҙан сыҡҡанымды аңғармай ике ишек араһында буталанып йөрөгәндә, икенсе фатирҙан өлкән йәштәге ҡатын сыҡты.\nУл ҡулдарын йөрәк тәңгәленә терәп, йылмайып “намасте” тине. Моғайын, һаулыҡ һорашалыр тип баш ҡаҡтым. Ҡатын мине икенсе ишектән фатирға индереп ебәрҙе. Иртәнге тамаҡҡа өй хужаһы Кошал беҙгә ашаған ыңғайҙа ауыҙҙа шартлап торған “взрывной” йәки ҡытырмаҡай дөгө бешереп ҡалдырғайны. Кисә өймәкәй итеп бешерелгән куркумалы дөгөнө ни иттеләр икән тип уйлайым. Дөгөнөң бөгөн икенсе төрлөрәк яраштырылыуына иғтибар иткәнде аңғарыпмы, хужаларҙың ҡыҙы дөгөнөң нисек бешерелеүен аңлатты. Һиндтар ризыҡты бер тапҡыр ҡулланыуға ғына бешерәләр. Беҙҙәге һымаҡ самаһыҙ бешереп иртәнге көнгә “йылытҡы” ашамайҙар.\nҺинд өйөндә минимализм. Монаят менән өйҙө шығырым тултырыу уларҙың ҡанында юҡ. Тәҙрәләрҙә йоҡа ҡорғандар. Ҡәнәфиҙәр һәм диван. Өҫтәл юҡ. Күбеһенсә иҙәндә ашайҙар. Әйткәндәй, иҙәндәр мәрмәрҙән һалына. Йәй көнө 50 С0 эҫелектә мәрмәр иҙәндәрҙә түшәкһеҙ-ниһеҙ ятып йоҡлайҙар. Был да үҙенә күрә эҫелектән ҡотолоу сараһы. Ларисаның фатиры яртыһы европаса, яртыһы һинд көнкүреше һымаҡ йыйыштырылған. Йыуыныу бүлмәһендә ванна юҡ. Әммә һыу ҡойола торған арыҡ бар. Баштан-аяҡ йыуынырға теләгең булһа, ғәләмәт өлкән биҙрәнән ижау (сүмес) менән һыу алаһың, ана шул арыҡҡа тороп йыуынаһың. Теш-бит йыуырға раковина тора. Фатир артыҡ ҙур түгел, әммә ике бәҙрәф бар. Беҙгә тип бүленгән бүлмә заманса йыйыштырылған. Был ҡунаҡ бүлмәһе, шул уҡ ваҡытта бында Лариса вокал дәрестәре уҙғара (Ул опера йырсыһы, Римский-Корсаков исемендәге Ленинград консерваторияһын тамамлаған).\nҺинд ғаиләһе йәки балалар нисек тәрбиәләнә?\nҺиндостанда бала тәрбиәһе һәр ваҡлыҡта күренә. Беренсенән, һиндтар бер-береһенә дөм ят кешеләргә ағай, ҡусты, апай йә һеңле тип өндәшә. Йорт хужаһы Кошал миңә “бхабхи” тип өндәште. Был иһә Ларисаның ағаһының ҡатыны тигәнде аңлата. Әгәр мин Кошалдың апаһы булһам, ул ваҡытта мин Кошалға ”бахин” йә “бехэн” булыр инем. Ниндәйҙер кимәлдә һиндтарҙа туғанлыҡ-ара мөнәсәбәттәр башҡорттарға тартым. Ир һәм ҡатын яғының туғандары беҙҙәге һымаҡ бер-береһенә төрлөсә өндәшә. Атай яғынан олатай – “дада”, өләсәй – “дади”, әсәй яғынан өләсәй – “нани”, олатай – “нана”.\nБеҙ фатирға туҡтаған өй хужаһы Кошал Рай “РИА Новости” агентлығында эшләй. Һәм ул теүәл үҙ ваҡытында эштән ҡайта. Ишек төбөндә үҙенә ҡаршы йүгереп килгән дүрт йәшлек улы Джанек Радомирҙы һәм ун дүрт йәшлек һылыу булып етеп килгән Сандраны ҡосаҡлап-һөйөп ала, унан иһә кире сығып китә. Иң ғәжәбе – был хәл көн һайын ҡабатлана. Берәй сәғәт уҙыуға йорт хужаһы ҡайта һәм улар әле генә яраштырылған ап-аҡ дөгө ашайҙар. Сәй табынында Лариса иренән ата-әсәһенең хәлен һораша. Мин төшөнгәндәй булдым, тимәк Кошал һәр кис һайын уларҙың хәл-торошон белергә бара.\nҺиндтарҙа әсә кеше “алиһә” итеп ҡабул ителә. Балаһы планетаның ниндәй генә мөйөшөндә йәшәмәһен ул ата-әсәһенә хөрмәт-ихтирам күрһәтеү йөҙөнән үҙ ғаиләһендә кәмендә алты ай йәшәтеп ҡайтарырға бурыслы. Кошалдың ата-әсәһе яңыраҡ Чикагонан, кесе улдарынан ҡайтҡайны. Ә Кошал яҡындарынан бер квартал алыҫлыҡта торғас, көн һайын бара. Ғөмүмән, һинд ғаиләһендә туғанлыҡ хистәре, ата-әсәйгә хөрмәт, балаларҙы яратыу шул ҡәҙәр көслө. Ял көндәре мотлаҡ бала һәм ата-әсәләргә бағышлана. Парктарҙа булһынмы, ҡаланың тарихи урындарындамы, һиндтар ғаилә менән йөрөй.\nҺиндтар балаларына иркен тәрбиә бирә. Бала ғаиләһендә шул ҡәҙәр һөйөү, яратылыу-иркәләү тойғоларын күреп үҫә. Хатта самаһыҙ осондоралар тип әйтер инем. Унда тыйыу тигән әйбер юҡ. Теләй икән, балаһы әсәһенең башы аша һикереп төшөргә күп һорамай. Шуға күрәлер, балалары үҙ-үҙҙәренә ышаныусан, кәрәк саҡта “үтеңде һытып эсерҙәй” үткер, еңмеш булып үҫәләр. Ошо йәһәттән һинд балалары тормоштоң ваҡлыҡтарына бирешә һалып бармайҙыр тип фекеремде нығыттым. Тағы шуға иғтибар иттем. Парктарҙа, кафеларҙа, спорт залдарында, йә ресторан булһынмы, ата-әсәләр баланы үҙе менән ала. Әсәй кешенең балаһына күп ваҡыт сарыф итеүе һиндтарҙа тәбиғи күренеш. Атайлыҡ бурысы иҫкитмәле ҙур планкаға ҡуйылған.\nБалалар кесе йәштән үҙ-үҙҙәрен ҡарарға һәм ғаиләһенә булышлыҡ итеүгә өйрәтелгән. Ата-әсәләр балаларын йәмғиәттең әүҙем бер ағзаһы итеп ҡабул итә. Балаларына бирелгән мөхәббәт, ҡартайғас ата-әсәһенә кире ҡайтасағын аҡыллы һиндтарҙың “ҡан хәтере”нән киләлер моғайын.\nТаж-Махал һарайына экскурсия ҡылғанда инвалид коляскаһында әсәләрен йөрөткән ғаилә парҙарына ҡарап һоҡланғайным. Берәү генәме һуң, бихисап ине улар. Әсәй йә атай инвалид коляскаһында йөрөһә (тәүбә-тәүбә) беҙ уларҙы әллә нисәмә саҡрымдар уҙғарып экскурсияға апарыр инек микән?\nУйҙарымдан хатта оят булып китте. Кибеткә емеш-еләккә сыҡҡан арала, дүрт йәшлек Джанекты алғайныҡ. Һатыусы егеттәр малайҙы күреү менән туғандарын күргәндәй ябырылдылар. “Бхан, “бхан” – “брат” тип береһе арҡаһынан һөйөп алды, икенсеһе сәсенән һыйпаны. Джанек уларға иҫке һинд телендә нимәлер өндәште. Егеттәр эскерһеҙ көлөү менән малайҙы тағы яратырға кереште. Ошо ҡыҫҡа ғына күренештә һиндтарҙа туғанлыҡ ҡына түгел, кешелеклелек, мәрхәмәтлелек тойғолары иҫ китмәле көслө булыуына инанаһың. Ә бит был егеттәр һис таныш та, туған да түгелдер. Алда мин урамдарҙа уҙып барған балаларҙың сәстәренән һыйпап, йә уларға кәнфит тоттороп киткән йәйәүлеләрҙе күреп быға ҡат-ҡат инанасаҡмын әле.\nҺинд ҡатын-ҡыҙҙары ниндәй?\nМеңәрләгән быуат тарихы булған бөйөк һинд халҡының йәшәйешен тулыһынса өйрәнеү һәм төшөнөү өсөн кәмендә бер нисә йыл Һиндостандың үҙендә йәшәргә кәрәктер. Өҫтөн-мөҫтөн, йәки өлөшләтә күреп ҡайтыр өсөн генә мин сарыф иткән аҙ ғына ваҡыт менән үҙеңде “үсекләмәҫ” кәрәк тигән фекерҙәмен. Шуға һинд ҡатын-ҡыҙының тормошон, үҙем күргәнсә һәм кисергәнсә күҙ алдына килтерә алмайым һәм Ларисаның һөйләүенән генә булыр был бәйәнем. Уртаса синыфҡа ҡараған ғаиләләрҙә ҡатын-ҡыҙ махсус юғары белемгә эйә булып теге йәки был өлкәлә ниндәйҙер уңышҡа өлгәшә ала. Бөгөн Рәсәй илендә бөтөн ҡатын-ҡыҙ ирекле һәм теләгән бер шөғөлөнә тотона алһа, һинд ҡатын-ҡыҙы тулыһынса ир-атҡа, йәғни ғаиләгә бәйле. Күп ғаиләләрҙә ҡатындар бөтөнләй эшләмәй, йәки бер ҡасан да эшләмәгән. Шуныһы ҡыҙыҡ: ҡыҙ кешене кейәүгә биргән саҡта уҡ уның эшләргә тейешлеге, йә бөтөнләй эшкә төшмәүе тураһында килешелә. Һинд егете буласаҡ кәләшен туй көнөндә генә күрә һәм кемеһенәлер ҡатынының “өй ҡомағы” булып йәшәүе оҡшай, кемеһелер эшләүен талап итә. Был традицион ҡағиҙәне ир кеше хәл итә. Әүәлерәк ғаиләлә ҡыҙҙарҙы дүртенсе-бишенсе класҡа тиклем уҡытып, уҡырға, яҙырға, һанарға өйрәнһә, шул еткән тип ҡараһалар, хәҙерге заманда амбициялы йәштәрҙең донъяға үҙ ҡараштары булыуҙары һәм традицияларҙы боҙоуҙары менән уларҙан күпкә айырылып тора.\nБыл йәһәттән ябай ғына миҫал, урамдарҙа ҡыҙҙар футболка, джинс салбарҙа, кроссовкиҙа йөрөү хоҡуғын үҙе хәл итә һәм “өй ҡомағы” параметрынан ашатлап сыға ала. Яҡшы юғары белем алыу – Һиндостанда ҡатын-ҡыҙ өсөн ауыр мәсьәлә. Заманса, яңыса инглиз телен профессиональ кимәлдә белеү өсөн генә ҙур талаптар ҡуйыла. Ә инде яҡшы карьера эшләү, йәиһә эш хаҡы ҙур булған урындарға эшкә инеү инглиз телен профессиональ белеүҙе талап итә. Һинд ҡатын-ҡыҙҙары (өйҙә ултырғандары) башлыса иҫке инглиз телендә, йәғни профессиональ булмаған телдә аралаша белә-белеүен. Был иһә, ҡыҙҙар ниндәй мәктәптә белем алыуға бәйле.\nӘ инде үрҙә билдәләгәнемсә, урта синыфҡа ҡараған ғаилә итеп, миҫалға мин Лариса һәм Кошал Райҙарҙы индерер инем. Сөнки был ғаиләнең үҙенең иркен фатиры бар. Лариса Нью-Делиҙа итальян мәктәбендә рус теленән уҡытыусы булып эшләй, шулай уҡ вокал буйынса дәрестәр бирә. Ғаилә ресторанға йөрөй ала. Магазиндан теләгән әйберен һатып алыу мөмкинлеге бар.\nШәхси транспорттарында йөрөйҙәр, түләүле клиникала дауалана алалар. Шулай уҡ балаларын дүрт йәштән уҡырға биреп, шәхси мәктәптәрҙә уҡытыу мөмкинлегенә эйә улар. Өйҙә, беҙ барғанда Ларисаның ашнаҡсыһы, өй йыйыштырыусыһы (горничная) һәм аҙыҡ-түлек ташыусыһы бар ине.\nЛариса өйҙә кер йыумай, төрөп әҙерләп ҡуйған бысраҡ кейем-һалымды бишенсе ҡаттан аҫҡа бырағыта, ә аҫта кер йыуыусы егет йәһәт кенә төргәкте эләктереп ала ла йыуырға алып китә. Күпмелер ваҡыттан йыуылған керҙе киптереп, үтекләп ишек төбөнә хәтлем килтереп ҡуя.\nРайҙар ғаиләһенең йылына бер-нисә тапҡыр сит илгә сәйәхәткә сығыу мөмкинлеге бар. Ҡатыны ла, ире лә һәйбәт эштә эшләгән ғаиләнең ҡәҙимге урта хәлле тормошон мин бары үҙем туҡтаған фатир хужаларының йәшәү рәүешендә күрҙем. Әлбиттә, һинд ҡыҙы сит илдә йәшәһә, ул мотлаҡ эшләй һәм үҙен йә ғаиләһен ҡарау кимәлендә эш хаҡы алыуға ирешә. Йәки йәшәү минимумынан арттырып, үҙенән кесе туғандарына тейешле белем алыуға сарыф итеүе ихтимал. Һинд ҡыҙҙарына етерлек кимәлдә уҡыу эләкмәгәс, уларҙың интеллект кимәле, донъяға ҡараштары түбән. Ә инде хәлле синыфҡа ҡараған Лариса үҙ тирәһендә белемдәре булып та, әммә хужабикә булған ҡатын-ҡыҙҙарҙы йөрөтмәй. Ларисаның улар менән һөйләшерлек темаһы юҡ. Бындай өй хужабикәләренең бөтөн тормошо – өйө, ире, ялсылары, меню төҙөү, әйбер һатып алыу, һәм, әлбиттә, ғәйбәт һөйләүҙән ары уҙа алмай.\nСәғәттәр буйына кемдең алтыны күп, кемдең килеме һәйбәт йә насар, кемдеңдер ире ҡатынына ҡарата бик иғтибарһыҙ һәм башҡалар. Былар барыһы ла урта хәлле ғаиләләрҙә йәшәгән ҡатындар бер ергә йыйылған саҡта һөйләнелә һәм ғәйбәт булараҡ тиҙ үк тарала. Үҙе хаҡында яман хәбәр ишетелгән ир кеше ҡатынына йә алтындан биҙәнеү әйбере ала, йә сәскә бүләк итә. Сәскә тигәндәй, беҙҙәге кеүек бында ҡолас етмәҫлек гөлләмә күтәреп йөрөмәйҙәр. Сандаль сәскәләренән үрелгән таждың яртыһы ҡатындың сәсенә ҡаҙала, яртыһы мөйөштә торған ҡатын һынлы аллалары муйынына тағыла.\nЛариса күберәк һиндҡа кейәүгә сыҡҡан рус һәм эшләгән һинд ҡатын-ҡыҙҙары менән аралашып йәшәй. Әйткәндәй, һинд егеттәре рус ҡыҙҙарын бик ярата, мәрйә ҡатындарын шул ҡәҙәр хөрмәт итә. Уларға һәр яҡлап, ярҙам итергә әҙерҙәр. Улар фекеренсә “яратыу – ул үҙеңде кем өсөндөр ҡорбан итеүгә бәрәбәр, яратҡанһың икән, тимәк ул үҙеңде үҙеңә осмот та ҡалдырмайса икенсегә биреү, арнау”. Шулайҙыр. Мин быны Редем-шен шерша сиркәүенә руханиҙар өсөн ҡоролған концерт ҡарарға барғанда күрҙем. Һиндтарға кейәүгә сыҡҡан Наташа исемле ҡатын, шул уҡ ваҡытта Лариса һәм тағы бер-нисә рус ҡатындары һәм япон, итальян милләтенән булған һинд ҡатындары ҡатнашҡайны. Был концертҡа уларҙың барыһының ирҙәре килгәйне. Һәм әлбиттә... Сәскәләр менән.\nҠатындарын улай-былай фотоға төшөрөп ҡый-ғәләмәт килделәр. Күҙҙәрендәге тулы һөйөү вә ғорурланыу хистәрен “ҡоралһыҙ” күҙ менән уҡырға була ине.\nҺинд егете буласаҡ кәләшен туйҙа ғына күрә алыу мөмкинлегенә эйә. Уға тиклем ата-әсәһе ниндәй ҡыҙҙы һайлай (был йәһәттән биш-алты вариант күҙ уңында тотола) шул ҡатыны буласаҡ. Балаһының шәхси тормошон ҡороуға ата-әсәләр бик етди ҡарай һәм сит ил ҡыҙына өйләнеүгә күпселеге ҡаршылар. Бының үҙенә күрә сәбәбе бар. Һиндтарҙа туйҙы ҡыҙ яғы тулыһынса күтәрә. Әгәр егет сит ил ҡыҙына өйләнһә, ул ваҡытта ғаилә бюджетына туй сығымы бик ҡиммәткә төшәсәк. Туйға бит илле кеше йөрөмәй бында. Кәмендә өс йөҙ ҡунаҡ саҡырыла. Ә йәш кеше өсөн ил ҡыҙы яҙмышында осраһа, ул һинд егете өсөн күктән төшкән бәхеткә тиң. Бигерәк рәсәйлеләр өлөштәренә төшкән көмөш булһа, бик ҡәҙерләп йәшәйҙәр. Беренсенән, үҙаллы донъя көтөргә, йән-яҡтан үҫешергә, ғаиләне, баланы, ирен ҡарарға, эшкә талымһыҙ рус ҡыҙҙары менән йәшәүе ҡыҙыҡлы булһа, икенсе яҡтан улар һөйөү хистәрен ғүмер буйы кисереп йәшәй. Һинд ҡыҙҙары бик һирәк сит милләт вәкиленә кейәүгә сыҡһа, егеттәре иһә яратҡаны осрай икән, милләтенә ҡарамай өйләнә. Уҡыған, эшләгән һинд ҡатын-ҡыҙҙары беҙҙекеләр кеүек үк һәр нәмәгә өлгөрөп йәшәйҙәр.\nҺиндостанда ысынбарлығында бысраҡмы?\nЭйе. Саңы менән. Еҫе менән. Төндә Нью-Дели аэропортынан ҡалаға елдергәндә бензин менән ҡушылған канализация ҡалдыҡтары еҫен еҫкәп килеү мине танау сирырға мәжбүр итте. Шул уҡ ваҡытта сәскә, аш-һыу тәмләткестәренең әселе-сөсөлө еҫтәре бергә ҡушылып ниндәйҙер үҙенсәлекле еҫтәр эсенә индереп онотолдора. Ысынлап, аҙаҡ был еҫтәрҙе һиҙмәйһең икән. Бары буяу ҡайнатҡан ихаталарҙан сыҡҡан еҫтәр тамаҡ төбөнә һаҡый. Донъяның бөтөн төҫтәрен ҡуллана белгән оҫталар, һөнәрмәндәр йәшәгән Һиндостанда еҫтәр – тәбиғи күренеш. Был һиндтарҙың ысын донъяһы, йәшәйеше. Улар ошо еҫтәрҙе барлыҡҡа килтереп көн итмәйҙәр, ә ысынында йәшәйҙәр. Парфюмерия магазиндарына инеп сыҡҡанда ғына һин үҙеңде сандал йә иһә йәсмин ағастарының сәскәләренә ҡойонғандай хис итәһең.\nБүтән илдәрҙә алтынға бәрәбәр сандал майы үҙе ни һан тора! Гәлсәр һауыттарға тултырылған сәскәләр ҡатнашмаһынан парфюм хаҡы йөҙ ун дүрт доллар йә йөҙ ун туғыҙ евро тороуы мөмкин. Һауа өҫтөндә торған йәшелле-күкле, әселе-сөсөлө, тәмле еҫтәрҙе бәғзе урындарҙа сыҡҡан һыҡра еҫтәре алыштыра. Был бөтөн ерҙә түгел, автобус туҡталҡаларында.\nИр-аттар башлыса тап шул туҡталҡаларҙа кесе хәжәтен үтәүселәр. Тура килгәндә. Был әхлаҡи нормаларҙы боҙоу тип һаналмай. Һиндостан бысраҡ, кешеләре әрһеҙ тиһәләр ҙә, мин Яңы Делиҙа баҙарҙа булһынмы, магазиндарҙамы, йә булмаһа таксиҙа, автобустамы, һаҫыҡ еҫ сығып торған һиндтарҙы осратманым. Киреһенсә, эш аҙағында урамда уҡ ирҙәрҙең биҙрәнән һыу ҡойоноп торғанын күрергә тура килде. Хатта парктарҙа сувенир тәҡдим итеп “двести пятьдесят, сто пятьдесят” тип русса аҡса берәмектәрен ятлап алған малайҙарҙың танау төбөнә тиклем терәп торған ҡулдарынан һаҫыҡ еҫ тойолманы.\nБеҙҙәме? Тәүбә-тәүбә, эргәлә торған иҫеректән йә асарбаҡтан көс-хәлгә танау баҫмайса йә сирҡанмайынса уҙып булмай. Урамда тулған ҡағыҙ-ҡоғоҙ, алам-һаламға һиндтар бигүк иҫе китмәй, ә үҙенең шәхси гигиенаһын бик хәстәрләй. Миҫалға ғына Ларисаның өй йыйыштырыусыһы һеперткеһе менән һелтәнеп өйҙөң бер ерендәге саңын икенсе яҡҡа борһолдата, ә эш аҙағында бит-ҡулдарын ҡат-ҡат һабынлап йыуып ҡайтып китә. Йә кухаркаһы этеп-төртөп дөгө яраштырып, арлы-бирле ҡашығаяҡты таҙартһа, ҡулын-битен нәйәт йыуып ҡуя. Тамаҡ яраштырыу тигәндәй, ысынлап, һиндтар үҙҙәренең организмы өсөн бик яуаплы. Улар бер тапҡыр ғына бешерелгән ашты ашайҙар, бер тапҡыр ҡайнатылған сәйҙе эсәләр. Күберәк бешереп иртәнгегә тип үҙенә биреп ҡайтарған ризыҡтан Рай ғаиләһенең хеҙмәтселәре бер ваҡытта баш тартмай, әммә уны ашамай. Ҡош-ҡортҡа һалып китә. Уның ҡарауы йыйыштырыусыһы “бхабхи, бхабхи” тип минең өҫтөмдәге кофтаны ҡапшап, баш сайҡап маҡтай торғас, үҙенеке итеүгә өлгәште.\nТора-бара ҡояшҡа кейә торған күҙелдереккә сират етте. Ҡул сәғәтен һыйпай башлағайны мин инглизсә “юҡ” тип әйткәс, бүтәнсә әрһеҙләнмәне. Әммә өй эшенә ярҙам итә торғас, был йәш ҡатын елкәгә бөтөнләй менеп алды: бер көн сәбәпһеҙ эшкә килмәне. Хужалар эштән ҡайтыуға өй таҙа, шулай ҙа Ларисаның күңеле һиҙҙе булһа кәрәк, икенсе көнөнә тегене әрләп шелтәләне. Хеҙмәтсе ҡатын инәлеп эштән ҡыумауын һораны шикелле, илай-илай һеперткеһенә йүгерҙе. Аш бешереүсеһенең бешергән ашын дүрт йәшлек Джанек өнәмәй. Беҙ иһә Ларисаның ризалығы менән үҙебеҙ яраштырып ашаныҡ, өй хужаларын бөйөрөк, һәм башҡа төр ризыҡтар менән һыйланыҡ. Кошал башҡортса яраштырылған ризыҡтарҙы ярата икән, беҙҙе маҡтап-маҡтап, киске тамаҡты туйҙыра ине.\nИнде байтаҡ ваҡыт үтте әммә серле Һиндостан тәьҫораттарынан арына алмай һүҙ юҫығынан ситкә тайпылам ахыры. Мине иң ғәжәпләндергәне, әрпеш тип һаналған һиндтарҙың бер тапҡыр ғына ҡулланырлыҡ итеп бешеренеүҙәре һоҡландырҙы бит. Һыуытҡысты улар бешерелгән ризыҡты һаҡлау өсөн түгел, ә һатып алғанын һалыр өсөн файҙалана. Ә һыуҙы Хоҙай ҡушҡанса ғына ҡулланалар. Беҙҙәге кеүек күп итеп тәләфләмәйҙәр. Ярты биҙрә һыу йыуынырға һәм, сайынырға етергә тейеш. Бәҙрәф ҡағыҙҙарын ҡулланмайҙар тип әйтһәм көлкө тыуҙырыр. Әммә улар хәжәттәрен үтәгәндә йыуынып сығалар. Кинәт өлкәндәрҙең “һыуҙы күп тотонма, сарыф итеп түкмә, теге донъяла һыу эсендә ятырһың” тигән һүҙҙәре иҫемә килеп төшә. Хоҙай беҙҙе иң беренсел булып ергә яралтҡан тип иҫәпләгән һиндтарҙың серле тормошона ҡапылғара төшөнөп ҡара. Хатта улар эш сәғәттәрендә йыуынып өлгөрмәһәләр, сандал майы һөртөп алалар икән. Урамда экскурсия өсөн биҙәлгән һәм ике тәгәрмәсле арбаға егелгән ғәләмәт дәү дөйәнең эргәһенән үткән-һүткәнгә танауын һеңгереп ҡалыуынан башҡа әрһеҙлекте күрмәнем тиерлек.\nБер ҡалаҡ аш менән бер йотом сәй йәки һинд ризығын һәр кем ашай аламы?\nБула. Әммә төрлө тәмләткестәр менән болғаныуы минең “эшкинмәгән” ашҡаҙан өсөн түгел ине. Әйткәндәй, бүтән туристарҙың проблемаһы тап ашҡаҙанда тип уйлайым. Лариса алдан киҫәткәйне, теләһә ниндәй урам кафеларынан ризыҡ һатып алмаҫҡа тип. Һиндтар үҙҙәре хайуан итен ашамайҙар. Әммә тауыҡ итенән күп төрлө ризыҡ әҙерләйҙәр. Миңә “мамо” йәки ҡыҙҙырылған билмәндәре бик оҡшағайны. Әммә...\nКибеттәр араһынан уҙып барғанда ир кеше тауыҡты шарылдатып йөнөн тереләй йолҡоп торғанын күреп, был билмәнде ашауҙан ваз кистем (Тауыҡ йолҡоноп бөткәс, муйынын бороп йәнен алалар).\nҺиндтар күбеһенсә урамда ашай. Халыҡ күп йөрөгән урындарҙа, юлдың ҡап уртаһына ултырып, сөгөндә бауырһаҡ, йә тандырҙа картуфтан көлсә бешереп торһондармы, былар һиндтар өсөн ябай күренеш. Берәү ҙә бының өсөн штраф һалмай, әрләшмәй. Урамдағы ризыҡ күпкә осһоҙ, шуға халыҡ шунда туйыныуҙы хуп күрә. Асыҡ кафеларҙа һәр төрлө ризыҡ бешерәләр. Ғөмүмән, ҡайҙа бешерелеүенә ҡарамаҫтан, һәр ризыҡ үҙенең ҡырҡыулығы һәм сағыу булыуы менән күҙгә салына.\nРэдэм-шэн-шэрма храмындағы концерттан һуң Кошал Рай беҙҙе урта касталағылар йөрөгән кафеға алып барҙы. Ярайһы уҡ матур ғына кафе. Кешеләр күп түгел. Ирҙәр коллективынан ғына торған официанттар тегеләй-былай йүгерешә. Беҙ үҙебеҙ теләгән өҫтәлгә ултырҙыҡ. Һәр өҫтәлгә һыулы графин һәм стакандар ҡуйылған.\nКошал беҙгә “мунк дал” тигән ашҡа заказ бирҙе. Ашты килтереү менән ул иҫ китмәле сағыулығы менән ашау теләген көсәйтте. Ярайһы уҡ асыҡтырған икән. Ашты болғап ҡарағас, унда ҡәҙимге үҙебеҙ белгән борсаҡ, ташҡабаҡ һәм кишерҙе күргәс, ашҡа үрелдем. Бер ҡалаҡ ҡаптым, аръяғы донъям әлләмәгә әйләнеп киткәндәй булды. Ике күҙемдән сөбөрләп йәш аға, арҡа буйы тартыша башланы. Тын алмаҫлыҡ итеп сәсәүем башҡаларҙы ҡурҡыуға һалды. Көс-хәлгә ипкә килгәс, аш яғына бүтәнсә ҡараманым, миңә “масала” йәғни сәй килтерҙеләр. Был “масала”ны бер уртлауым булды, шул уҡ хәл тағы ҡабатланды. Сәй шул ҡәҙәр ҡырҡыу ине.\nҒәйепле төҫ менән әленән-әле миңә күҙ ташлаған Кошал ғына йәл. Беҙ ҡунаҡлап ятҡанда бүтән кафе йә ресторан тип ауыҙын асмаҫлыҡ булды, күрәһең. Фатирҙа үҙебеҙсә бешерә башланым. Быға Лариса һөйөндө генә. Офицер паёгынан итле “тушенка” ҡушып картуфтан бөйөрөк бешереп алдым. Өй йыйыштырыусы Болиға шул тиклем оҡшаны. Кошал да яратты. Үҙем аҫтыртын гонаһ ҡылғандай йөрөйөм. “Һиндтар ит ашамай тигән булалар, былар һыпыралар ғына бит” тип уйлайым. Дөгөнө генә бешерергә ҡыйманым. Сөнки унда көнөнә бер дөгөнән генә өс төрлө ризыҡ бешерелә. Уҡыусы баш ватмаһын өсөн мин ошолай аңлатмаҡсымын. Иртәнсәк төйөлгән картуф, төшкөһөн ҡыҙҙырылған картуф, кискеһен йоморолай картуф. Ә улар дөгөнө дөгө менән бешерәләр, дөгө менән ашайҙар. Бар хикмәт шунда.\nҺиндостанға турист булып барыуҙан алда, унда нимәләр ашарға, нимәнелер ярамағанлығын белеп барырға кәрәктер. Әйткәндәй, ҡыҙыма уларҙың ризығы бик оҡшаны. “Роти” тигән йоморсаҡ ризыҡтарын һәр төрлө ҡырҡыу соустарына манып, мас килде. Мин “алубуджа” тигән тоҙло печеньеларын ашай алманым. Донъяла аш-һыу төрлөлөгө менән өсөнсө урында торған ыҡырҡыу ризыҡтары ана шул антигигиена ҡағиҙәләренән һаҡлайҙыр инде.\nҺиндостанда ғәриптәр бармы?\nБар. Туп-тулы. Һәр ерҙә, ауылмы, ҡаламы мөһим түгел. Улар халыҡтың сыбар төркөмөндә йәмғиәттең тулы һанлы ағзалары. Дели – халыҡтың төрлө ҡатламы һәм төрлө милләте күп йәшәгән ҡала. Ябай кешеләр, полицейскийҙар, дәүләт хеҙмәткәрҙәре, байҙар, ярлылар, хәйерселәр һәм ғәриптәр...\nБарыһы бер юлдан йөрөйҙәр, бер үк ял итеү урындарына, парктарға, театр, сиркәүҙәргә баралар. Улар араһында ғәриптәр... Быға берәү ҙә иғтибар итмәй, йәлләмәй, ерәнеп ҡарамай.\nКейем баҙарына барғанда, әлеге сыбар төркөм араһынан ҡаршыма кеҫәртке рәүешендә ир кеше шыуышып килеп сыҡты. Сепрәк менән ғәүрәте генә ҡапланған был ғәрипте күреү менән мин ҡатып ҡалдым. Күҙ алдығыҙға килтерегеҙ, аяҡ-ҡулы ботарланып ташланған ҡурсаҡтарҙы күптәрҙең күргәне барҙыр. Ир кеше күмәк кеше араһында тапалып ҡалыу хәүефен тоймай, аяҡ аҫтарынан йылан тиҙлегендәй күкрәге менән шыуышып уҙа. Мин һушыма килгәнсе ул баҙарға инә торған ишек төбөндә бауырһаҡ бешереп торған ҡатын эргәһенә килеп етте. Күҙ асып йомғансы көлсәне ауыҙына ҡабып та өлгөрҙө. Сослоғо ниғорло! Әйткәндәй, һиндтар бер-нисәүһе бер һауыттан (шешәнән) һыу эсә ала. Сирылаһығыҙмы? Сирылмағыҙ, был йәһәттән улар шешәне ауыҙҙарына тейҙермәйсә генә тамаҡ төбөнә ғорғолдаталар. Был ғәрип бер генә көлсә алды, шул уҡ етеҙлектә ҡапҡанан сығып һыҙҙы.\nДели урамдарында ҡул суҡтары булмаған ир-аттар, һыңар аяҡлы балалар, йә этмә арбалағы өлкәндәрҙе йыш күрергә тура килә. Күбеһе полиомиелит ҡоһоронан ғәрипләнгән кешеләр.\nЛариса һөйләүенсә, бындай ғәриптәр туғандарҙың ҡан ҡатышынан йәғни генетик тайпылыштан яралған балалар. Булыуы мөмкин. Минең башыма шундуҡ уй төшә, үҙебеҙҙекеләрҙең донъяла иң аҡыллы халыҡ икәнлегенә тағы ҡат-ҡат инандым. Ете быуынын белмәйенсә өйләнеүҙе ҡәтғи тыйған ата-бабаларыбыҙға дан!\nШулай уҡ бында вируслы тропик сирҙәр урындағы халыҡтың сәләмәтлегенә ҙур йоғонто яһай.\nҒәриптәр шәрә тиерлек йөрөйҙәр. Янбаш тигән ағзаның бөтөнләй булмауы, йә иһә аяҡ йә ҡулбаштар урынына тумтыҡ ит киҫәктәре үрелгәнен күҙ алдына килтерһә, уҡыусым минең кисерештәремде аңлар, моғайын. Беҙҙә ғәриптәрҙе сыбалтып, күмәк халыҡ йөрөгән ерҙә йөрөтөрҙәр микән? Беҙ сатан, йә сулаҡ кешеләрҙе йәлләп ҡарап өйрәнгәнбеҙ. Һиндостанда ундай ҡараш юҡ. Улар, үрҙә әйткәнемсә, йәмғиәттең тулы һанлы ағзаһы булып һанала. Дәүләт пособиелары ғәриптәр өсөн бик түбән. Әммә дәүләт улар өсөн эш табып бирергә бурыслы. Эш хаҡы пособиеға ҡарағанда күп тапҡырға юғарыраҡ. Тимәк, ғәрип менән сәләмәт кеше бер өҫтәл артында ултырып эшләгән хәлдә аптыраған кеше булмаясаҡ.\nБында ғәриптәр менән бер ҡатар хәйерселәр һәм теләнселәр күп. Һиндтар үҙҙәренең бындай ватандаштарын иң ялҡау кешеләр тип атай. Әммә был хәйерселәрҙең дәүләт биргән фатиры бар. Балалары мәктәптәрҙә бушлай белем алыу хоҡуғына эйә һәм уҡыу әсбаптары менән тәьмин ителә. Ә фатирҙар күп осраҡта буш тора. Иң түбән каста кешеләре, йәғни хәйерселәр “трущобаларҙа” йәшәүен хуп күрә. Уйға ҡалам. Ә бит Рәсәйҙә “бомж”дарҙы кешегә шутламайҙар. Беҙҙә бит улар Һиндостандан һис кәм түгел, әммә уларҙың көнкүреше араһында ниндәй ҙур айырма? Тегеләрҙең иң мөһиме – фатиры бар. Медицина улар өсөн түгел, әммә һиндтар ата-бабалары ысулы менән бал, куркума менән дауалана, сөнки медицина түләүле, дарыуҙар ҡәтғи рецептар менән генә һатыла. Рәсәйҙә асарбаҡтарға иғтибар юҡ. Рәсми сығанаҡтарҙан билдәле булыуынса, улар һаны дүрт миллионға етә. Аяныслы хаҡиҡәт: асарбаҡтар дәүләт ҡурсыуынан, йәмәғәт, социаль ойошмалары иғтибарынан дискриминацияға дусар. Был кешеләр барыһы ла эскесе түгел бит. Ҡасандыр, ул кешеләр беҙҙең йәмғиәткә хеҙмәт иткән, юғары белем алған, эш урыны булған. Нишләп улар һаны бөгөн артҡандан-арта? Уларға бөгөн ябай ғына кешелеклелек ҡарашы юҡ, медицина ярҙамы күрһәтеү тураһында һүҙҙең булыуы мөмкин түгел, йылы аш ойошторолмай, йә иһә йоҡлап сығыр урын юҡ? Һорауҙар, һорауҙар һәм һорауҙар???\nТаж-Махал – йәннәттең ерҙәге образы\nАлыҫ сәфәремдең төп маҡсаты – тап ошо мөхәббәт символын һынландырған мәрмәр һарайҙың үҙен күреү ине.\nАгра-Форд ҡалаһына беҙ таң һарыһынан ҡуҙғалдыҡ. Сөнки Агра-Фордҡа тиклем Нью-Делиҙан ике йөҙ дүрт саҡрым. Юлда беҙгә гид Дювал Шарма ҡушылды. Ипле һәм һәр саҡ эскерһеҙ йылмайып торған был һинд менән машинала уҡ уртаҡ телде тиҙ таптыҡ. Беҙҙе ул башта үзбәк милләтенән тип уйлаған, Башҡортостандан тигәс, беҙҙең илде белмәүен әйтте. Дювалдың ватандаштары кеүек илен ныҡ яратҡанлығын, тәмләп-тәфсирләп юлда осраған ауылдар, төҙөлөштәр һәм һиндтәрҙең йәшәү рәүеше тураһында һөйләп барыуына хайранмын. Юлдың оҙонлоғо һиҙелмәне һымаҡ. Агра ҡалаһына йәһәт килеп еткәндәй булдыҡ.\nАна, Мөхәббәт һарайы! Йыраҡтан уҡ ул үҙенең күркәмлеге, мөһабәтлеге менән күренеп тора. Бисмиллалап баҡсаһына инәбеҙ. Ҡөръәндә әйтелгән йәннәттең дүрт йылғаһы рәүешендә баҡса, йәғни чарбах классик стилдә эшләнгән. Һәр баҡса һине ирекһеҙҙән уйға тарыта. Баҡса биләмәһендә ете һыу каналы үткәрелгән. Дүрт фонтан дүрт квадратҡа (дүртмөйөшкә) бүленгән. Һәр квадратта ун алты сәскә клумбаһы. Тимәк, баҡсала алтмыш дүрт клумбала сәскә үҫтерелә. Ҡап уртала бассейн.\nҒәжәп, шаҡмаҡ таҡтаһындағы шахматтар һанынса. Беҙ ожмах баҡсаһынан көскә арынып, Мәрмәр һарайға яҡынаябыҙ. Һарайға утыҙ метрлап арауыҡта һаҡсылар тора. Һиндтар аяҡ кейемдәрен һала, беҙгә “бахила” бирәләр. Шул уҡ ваҡытта сумканы тикшереп, минең кәнфитте сәлдереп өлгөрәләр. Ә үҙҙәре бер ни булмағандай, шул ҡәҙәр ирәбе йылмая. Кәнфитте йәшерәләр. Бында бүтән төрлө тәм-том тулып ята әммә беҙҙәге ише кәнфиттәр юҡ тигәндәй.\nТөрлө таштар менән биҙәлгән стенаны һыйпайым. Йәшмә таштарҙың ҡыҙылы, йәшеле. Минең кисерештәрҙе аңлағандай, Дювал Шарма был ярым ҡиммәтле таштарҙың бөйөк Урал иленән килтерелгәнен әйткәс, күҙҙәрем ирекһеҙҙән йәш алды. Үҙ еремдә эшкәртелмәгән йәшмәләрҙе күргәнем булмауы, ер аяғы – ер башында ятҡан Һиндостанда күргәс, килеп тыуған кисерештәремде аңлай алманым.\nҺәр бер бағанаһы ярым ҡиммәтле таштарҙан ҡатмарлы барельефтар менән биҙәлгән аҡ мәрмәрҙе бармаҡ остары менән һиндтар һыйпап уҙа. Уларға ҡарап һоҡланыуымдың сиге юҡ. Селтәрле мәрмәр панелдәрҙең улар өсөн ни ҡәҙәр ҡәҙерле икәненә төшөнәм. Шулайҙыр. Быуаттар буйына шул килеш һаҡланған тап ошо мәрмәр хыял һарайы бысранмаһын өсөн эргә-тирәләге ике йөҙ фабрика тигенгә генә ябылмағандыр бит. Һарайҙың биләмәһенең алғы өлөшөнә уҙабыҙ. Ҡапҡанан уң яҡта ла, һул яғында ла хеҙмәтселәр йорто. Унан уҙғас, төп ҡапҡалар асыла. Иҫ китмәле орнаменттар менән биҙәлгән бассейн. Бассейндың дүрт яғында күңел асыу бүлмәләре. Уң яҡта музей. Ары кәшәнәлек. Уң яҡтан мәсеткә, һул яғынан ҡунаҡ йортона сыға торған ҙур ишектәр. Бейек тәҙрәләрҙән Ямуна йылғаһы күренә. Тап ошо йылғанан һыуҙы биҙрәләп өҫкә күтәреп бассейнға һәм ҙур резервуарҙарға тултырғандар. Һыуҙы өҫкә дәү итеп ишелгән сылбырҙар ярҙамында күтәргәндәр, ә сылбырҙы бер туҡтауһыҙ үгеҙҙәр һәм дөйәләр хәрәкәткә килтергән. (Ямуна йылғаһынан әле булһа ла мәйеттәрҙе яндырып ағыҙып ебәрәләр. Бысраҡлығынан хатта крокодилдар ҡасып бөткән).\nБыл резервуарҙарҙан стеналарға ҡуйылған тимер торбалар аша үткән һыу баҡсаларҙы һәм фонтандарҙы һуғарған. Ете каналға тултырылған. Императрица Мумтаз Махал һәм император Шаһ Джахандың кәшәнәләре һарайҙың ҡап уртаһында тора. Мәрмәр кәшәнәләрҙе биҙәр өсөн генә 40 000 толас алтын сарыф ителгән.\nДонъяла үҙенең матурлығы, камиллығы менән бер ниндәй һәйкәлдәргә тиңе булмаған был комплекс егерме ике йыл төҙөлә. Һары, аҡ, ҡыҙыл мәрмәрҙән эшләнгән Мавзолейҙың ҡапҡалары ғына һигеҙ мөйөшлө зал рәүешен хәтерләтә. Вестибюлдең өс яғынан шул ҡәҙәр ҙур балкондар күренә. Бағаналарҙа ғәрәп яҙмаһы менән Ҡөръән китабынан сүрәләр яҙылған. Икенсе ҡатта манара рәүешендә ял итеү урындары. Сикһеҙ күп төрлөлөк, деталдәрҙең байлығы һәм оҫталарҙың маһирлығы Мавзолейҙы абсолют уникаль йәки ҡабатланғыһыҙ итә. Был комплекста һинд һәм фарсы рухы аңҡый. Тәүлектең ниндәй генә мәле, йә ниндәй генә атмосфера баҫымы булмаһын Таж Махал үҙенең ҡабатланғыһыҙ төҫөн юғалтмай. Таңда баҙыҡлығы, көндөҙ шәкәрана аҡлығы менән ер һәм күк араһында мәрүәрҙәй балҡып тора. Бейеклеге етмеш дүрт метр булған, биш көмбәҙле, дүрт мөйөшөндә дүрт манара ҡуйылған был тарихи ҡомартҡы – бөгөнгө Һиндостандың визит карточкаһы.\nМөхәббәт символын күрһәткән был Мавзолейҙы төҙөүгә императорҙы ни сәбәп этәргән һуң? Ун өсөнсө быуатта мосолмандарҙың баҫып алыуы һәм Дели солтанатының барлыҡҡа килеүе йәһәтенән, шулай үҡ император һәм уның ҡатынының ғәйәт ҙур һөйөүе сәбәптәренә барып нигеҙләнә.\nШаһ Джахан һәм уның ҡатыны Мумтаз Махал йәштән бер-береһенән бер ваҡытта айырылмаған. Хатта ихтилалдарҙы баҫтырырға киткән походтарҙа ла Мумтаз Махал ире менән бергә йөрөгән. Бер поход ваҡытында Мумтаз ун дүртенсе балаһын тыуҙыра һәм ҡаты сиргә дусар була.\nҮлер сағында Мумтаз Махал икеһенең ерҙә бер нимәгә тиңдәш булмаған һөйөүҙәре иҫтәлегенә, үҙенең ҡәберлеге өҫтөнә ҡабатланғыһыҙ матур һәйкәл ҡуйыуын үтенә. Ҡатыны үлгәс, императорҙың һаулығы ҡаҡшай. Ике йыл буйы ул бер ниндәй тантаналарҙа ҡатнашмай һәм ҡабул итмәй. Һәр йома һайын аҡ кейемдә, яланаяҡ ҡатынының ҡәберлегенә юллана, унда доға уҡый. Тапти йылғаһы буйында ваҡытлыса ерләнгән Мумтаз Махал ҡәберлегенә император йылға аша кисеп сығып йөрөй һәм көн-төнө күҙ йәше түгә. Ҡәберлектә бер-нисә көн зекерҙә ултыра. Ҡайтышлай осраған һәр кешегә хәйер өләшә.\n1631 йылда Мумтаз Махалдың кәүҙә ҡалдыҡтары Ямуна йылғаһының төнъяҡ-көнбайыш баҡсаһы яғына ерләнә. Ошо айҡанлы ил халҡына хәйер рәүешендә аҙыҡ-түлек, әйбер һәм аҡса таратыла. Шул йылда император һөйөклөһө хөрмәтенә мемориаль төҙөйәсәген әйтә һәм донъяның һәр мөйөшөнән оҫталар саҡыра. Шаһ Джаханға бик күп эскиздар тәҡдим итәләр. Әммә батша күңеленә Төркиәнән Устад Иса Әфәнденең планы хуш килә һәм Таж Махал төҙөлә башлай. Ҡатынының вафатының бер йыллығын билдәләгән көндә Шаһ Джихан матәм сараларын уҙғарырға ҡуша. Император әмере буйынса бейек-бейек сатырҙар ҡорола. Уларҙы алтын таҫмалар менән биҙәйҙәр. Юлдарға келәмдәр түшәйҙәр. Шаһ Джахан үҙе, һарай ярандары, руханиҙар, ғалимдар, Ҡөръән йөрөтөүселәр менән бергә матәм тантаналарында доғалар уҡый. Тотонолған йөҙ мең рупийҙың илле меңе ярлыларға таратыла. Ә ҡалған илле меңе лайыҡлы һәм тәртипле тип һаналған ғаиләләргә бүләк рәүешендә бирелә.\nШулай итеп, егерме ике йыл дауамында төҙөлгән мемориаль комплекс – Мөхәббәт һарайы – Таж Махал барлыҡҡа килә. Мавзолей төҙөлөп бөтөү айҡанлы төп ҡапҡалар башына егерме ике көмбәҙ ултыртыла. Мумтаз Махалдың кәшәнәһе Мавзолейҙың уртаһына ҡуйыла. Ә уның тоғро хеҙмәтсеһе, секретары булған Ситуни-Ниса Кханам өсөн үҙе үлгәс кәшәнәлек төҙөлә. Яратҡан хеҙмәтсеһе хаҡында хөрмәт күрһәтеүҙе Мумтаз Махал һуңғы һулышын алған мәлдә иренә еткереп өлгөрә.\n“Алтын ҡош” – Һиндостан тураһында әкиәт,\nйәки 231 йыллыҡ моголдар династияһы\n“Донъя буйлап Һиндостандың байлығы – ярым ҡиммәтле, ҡиммәтле хазиналарын һүрәтләгән “Соне ки чирия” йәғни “алтын ҡош” булыуы хаҡында әкиәт һөйләнелә. Һиндостандың байлығының даны шул ҡәҙәр көслө була, Тимур илде баҫа, бөтөн байлыҡты талай һәм иң шәп һөнәрселәрен үҙенең Сәмәрҡәнд ҡалаһын биҙәр өсөн алып китә.\nӘкиәттең ысынбарлығы: Бөйөк Моголдар империяһы Һиндостанда император Бабур тарафынан нигеҙләнә. Ул был ил тураһында шул ҡәҙәр әкиәттәрҙе күп тыңлай һәм Һиндостан менән “сирләй” башлай. Бабур илгә дүрт тапҡыр яу менән килә, әммә уңышһыҙ тамамлана. Тик бишенсеһендә генә уңышҡа өлгәшә. Әммә үҙен ҡыҙыҡһындырған бер нимә лә тапмай. Бабур үлгәс, 1530 йылда тәхеткә Химаюн ултыра. Ҡырҡ туғыҙ йыл батшалыҡ иткәс ул бер яуҙа еңелә һәм ҡаса. Ситтә уның улы Әкбәр тыуа һәм был малай ун өс йәшендә тәхеткә баҫа. Әкбәр батша һарайына ғилемле министрҙар һәм белемле кешеләрҙе йыя. Әкбәрҙең өс йөҙҙән ашыу ҡатыны була, әммә яҙмыш уға вариҫ бүләк итергә ашыҡмай. Малай хаҡында хыялланған Әкбәр фатиха алыу өсөн шәйех Сәлим Чисти әүлиәгә бара. Әүлиә Әкбәрҙең Йыһангир исемле улы тыуасағын әйтә. Шәйехкә рәхмәт йөҙөнән Әкбәр батша Фатехпур Сикра ҡалаһын төҙөтә. Әкбәрҙең улы Йыһангир бөйөк тел белгесе була. Ул һинд, ғәрәп, төрөк, фарсы телдәрен яҡшы белә. Шулай уҡ ул ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм шарап ярата. 1628 йылда вафат була. Тәхеткә Шаһ Джихан ултыра. Джихан үҙенең утыҙ йыллыҡ хакимлыҡ дәүерендә һарайҙар һәм монументтар төҙөүгә бар ғүмерен бағышлай. Шаһ Джихандың Таж-Махалы донъяла иң бөйөк сәнғәт өлгөһө булып һанала. Джихандың ҡартлығы ғазапта һәм тетрәнеүҙәрҙә уҙа, сөнки тәхеттәге улы Аурангзеб атаһының төҙөгән храмдарын емерә һәм батшалыҡтағы ҡул аҫтындағыларҙың барыһына ла ислам динен көсләп тағырға маташа.\nБабур тарафынан төҙөлгән бөйөк империя, батша Әкбәрҙең аҡыллы хакимлыҡ итеүенән көс туплаған, идара итеүҙә хоҡуҡи элементтар индергән Йыһангир, илгә мода балҡышы индергән ҡатыны Нур Джахан, бөтөн донъяға билдәле мәңгелек һәйкәл – Таж Махалды төҙөткән Шаһ Джахандарҙың бөйөк Моголдар империяһы аҡылһыҙ һәм фанат Аурангзебаның хакимлығы барған дәүергә ҡаршы тора алмай. Хакимдың вариҫтары ла үҙенә оҡшап йүнһеҙ була. Батшалыҡты өс улына бүлеп бирмәксе булған аталарын тыңламайҙар, һөҙөмтәлә тәхет өсөн бер-береһенә яу асалар. Принц Муайям ағайҙарын юҡ итә. Унан Баһадиршаһ исеме менән тәхеткә ултыра. Әммә биш йыл ғына батшалыҡ итә. 1712 йылда үлә.\nҺуңғы могол хакимдары шул ҡәҙәр ғәйрәтле һәм мәрхәмәтһеҙ була, улар 1857 йылға тиклем бер-бер артлы батшалыҡ итәләр. Аҙаҡҡы сиктә һарайҙағы яҡын ярандары тарафынан бәреп төшөрөлә торғас, империяның көсөн тамам ҡаҡшаталар.\nҺөҙөмтәлә 1857 йылда инглиздәр бөйөк Моголдар империяһын төбө-тамырынан юҡ итә...\nБеҙ солтандар тураһында матур әкиәттәр, иҫ китмәле гүзәл мәсет, ҡорамдар, аҙым һайын йәннәткә тиң ерҙәре булған Агра-Форд ҡалаһын, Ганга уйһыулығындағы Мөхәббәт һарайын танһыҡ ҡандырмайса ҡарап бөтә алмай кире ҡайтыу юлына сыҡтыҡ. Берҙән, көн кискә һарҡҡайны, икенсенән, Лариса ла борсолоп бөткәйне.\nКүңелендә ҡояш йөрөтөүсе Дювал Шарма\nБлокнотҡа һәр ишеткәнде-күргәнде теркәй торғанды күҙәткән Дювал Шарма минән: “Һеҙ журналисмы?”, – тип һорай. “Юҡ, яҙырға яратыусы”, – тип яуаплайым. Ҡара мыйыҡ аҫтынан ап-аҡ тештәрен күрһәтеп, Дювал эскерһеҙ йылмая. Был тотанаҡлы, юғары мәҙәниәтле һинд менән аралашыу күңелле.\nДювал Шарма Грибоедов исемендәге Мәскәү халыҡ-ара университетының журналистика факультетын тамамлаған. Рус, инглиз телдәрендә яҡшы аралаша. Туризм һәм мәҙәниәт министрлығында гид булып эшләй. Үҙ иленең тарихын эске тулҡынланыу менән һөйләй. Ҡыҙым Нургөл инглиз телендә аралаша белгәс, ул күберәк үҙ яйына йөрөнө. Дювал күбеһенсә минең эргәлә. Һөйләй, мине тыңлай, һораша йә фотоға төшөрә. Әүәҫ кеше инде.\n“Һиндтарҙы ғәҙәттә ямаҡай холоҡло кешеләр” тип әйтәләр. Һеҙҙең менән көноҙоно йөрөп мин киреһен күрҙем. “Әллә, яңылышаммы”, тип һорайым. Дювал әлеге эскерһеҙ йылмайыуы менән һөйләй башлай: “Бер кеше Һиндостанға килгән. Юлында аҡыл эйәһе осраған. Был кеше һорай икән: “Бына килдем дә һеҙҙең илгә, ҡурҡып торам, ҡалырғамы бында, әллә юҡмы?”. “Ни өсөн ҡурҡаһығыҙ?” – тип һорай аҡыл эйәһе. “Бында насар кешеләр йәшәй тип ишеттем” – яуаплай юлаусы. “Ә һеҙҙең үҙ илегеҙҙә ниндәй кешеләр йәшәй?” тип һорай аҡһаҡал. “Илемдәге ана шул уҡ насар кешеләрҙән бында ҡасып китеүем инде” – ти. Аҡыл эйәһе быға яуап бирә: “Беҙҙең илдә лә аҡылһыҙ һәм насарҙар күп. Һеҙҙе бында бик йонсоторҙар”.\nАптыраған тәүге юлаусы үҙ юлына китә. Торараҡ, тағы бер юлаусы был аҡыл эйәһе эргәһенә туҡтай. Аҡһаҡал был юлаусының да һорауын тыңлай һәм илендә ниндәй кешеләр йәшәгәнлеге менән ҡыҙыҡһына. Икенсе юлаусы былай тип яуап бирә: “Илем шул ҡәҙәр күркәм минең. Кешеләре бер-беренә яҡшы мөғәмәлә ҡылалар. Мин киткәнде белеп, ер-һыу илап ҡалдылар. Тиҙерәк кире әйләнеп ҡайтыуымды үтенделәр”.\nАҡһаҡал уйланып торғас, былай тигән: “Рәхим ит, юлаусы, һин сәфәр иткән илдә иҫ киткес һәйбәт кешеләр йәшәй. Баҡсалары гөл, күңелдәре ҡояш! Бер ваҡытта байымаған ҡояш!” – ти.\nИке юлаусыға ике төрлө кәңәш иткән аҡһаҡалды ситтән тыңлап торған өсөнсө кеше аҡыл эйәһенә килә, аптырап һорай ҡуя: “Хөрмәтле аҡһаҡал, нишләп һеҙ ике төрлө хәбәр һөйләйһегеҙ?”\nАҡыл эйәһе былай тип яуап бирә: “Ҡәҙерлем, тәүге юлаусы үҙ илендә яҡшылыҡты баһалай белмәгән, ватандаштарын яратмаған. Уның күҙҙәре гел насарлыҡты күреп өйрәнгән. Ул бында гел насарлыҡты күрәсәк. Ә икенсе юлаусы иле менән бергә кешеләрен ярата белә, матурлыҡты күрә, изгелекте баһалай. Ул беҙҙә шул кимәлдә игелекле буласаҡ” – тип яуаплаған.\nДювал Шарманың ошо хикәйәтен тыңлағас, мин һүҙһеҙ ҡалдым һәм мәғәнәһеҙ һорау биреүемә оялдым.\nХушлашҡанда Дювал кинәт беҙҙең менән фотоға төшөргә теләүен белдерҙе. Машина ҡуҙғалыр алдынан визит карточкаһын һуҙҙы. Кем белә, Аллаһ бойорһа, тағы осрашырға насип булыр тигән һымаҡ ине ҡараштары. Беҙ уны Таж-Махалға йәшмәләр килтерелгән Башҡортостаныбыҙға, Дювал үҙе әйткәнсә бөйөк Урал иленә саҡырғас, күҙҙәре нурланып китте. Хуш, Дювал Шарма! Мәрхәмәтле, тотанаҡлы, кеселекле һинд илһөйәре!\n”Башһыҙ”водителдәр йәки ҡағиҙәһеҙ хәрәкәт\nИкһеҙ-сикһеҙ яландар буйлап, беҙ такси менән елдерәбеҙ. Ялан урталарында оҫтаханалар осрай. Кемеһелер кирбес һуға. Бәғзеләре төҫлө төтөндәр сығарып буяу ҡайната. Таксист машинаһын бер ҡайҙа туҡтатмай. Елдерә генә. Бер төркөм яктар юлыбыҙҙы арҡыры киҫә. Уларҙың яйлап юлдан сыҡҡанын водитель сабырлыҡ менән көтә. Ана, ҡыйығына кешеләр тейәгән автобус уҙып бара. Беҙгә мәрәкә. Ә улар урын етмәүҙән, бәғзеләре аҡсаһы булмауҙан автобус башына менергә мәжбүр икән. Нью-Делиға барып индек. Иртәнге һиллектең эҙе лә юҡ.\nҠала юлдарында автомобиль, буйволдар, кәзәләр, дөйәләр, аттар, мотоцикл, мотороллер, трактор, йөк, йә кешеләр тейәгән велорикшалар, такси функцияһын үтәгән авторикшалар, ишәктәр... Барыһына бер автомагистраль.\nАна, йәйәүлеләр ҡулдарын күтәрәләр һәм ниндәйҙер ым-ишара яһай, шул уҡ ваҡытта йылан етеҙлегендәй транспорт араһынан уҙып өлгөрә. Беҙҙә әллә күпме кеше бындай башбаштаҡлыҡта һәләкәткә тарыр ине. Аллаһ һаҡлаһын! Ғөмүмән, бында ҡағиҙәһеҙ хәрәкәт булһа кәрәк. Машиналарҙың бер-береһенән булған арауығы аҙ ғына. Еңел машиналарҙа көҙгө әҫәре күренмәй. Күҙ алдына килтер, уҡыусым, ике автомобилдең көҙгөләре бәрелешмәһен өсөн ниндәй ара кәрәген. Беҙҙең таксист шул хәрәкәт диңгеҙенә инә. Көҙгө булмағас, ҡабырғалағыһын һәм арттағы хәрәкәткә илтифатһыҙ. Ул алдағы хәрәкәт өсөн генә яуаплы. Өҙлөкһөҙ сигналдан ҡолаҡ тондо. Киҫкен маневрҙарҙан йән табанға төштө. Һығымта яһайым: ысынлап былар светофорға, юл билдәләренә, хәүефһеҙлек ҡағиҙәләренә, йәйәүлеләр үтә торған һыҙатҡа төкөрөп бирәләр икән. Ҡағиҙәләр урынына улар сигнал һәм ым-ишаралар менән һөйләшкәнен аңланыҡ булһа кәрәк.\nБына шул ҡәҙәр ҡайнап торған хәрәкәт ҡапыл туҡтаны. Муйынды һуҙып алға ҡарайым. Һыйыр ғали йәнәптәре икән “осоп” тигәндәй барған водителдәрҙе ауыҙлыҡлаған. Һыйырҙарҙы былар сабыр үткәрәләр. Был изге йән эйәһен тапатырға ярамай. Борон был һыйыр өсөн кешеләр ғүмерҙәре менән түләгәндәр. Хәҙер биш-ете йылға төрмәгә тығып ҡуялар.\nИмен-аман ҡайтып еттек. Юлдағы мәхшәр хаҡында иҫ-аҡылым ҡороп бәйән итәм. Кемде аптыратам инде? Лариса көлә. “Егерме йыл ошонда йәшәү дәүеремдә бер авария күргәнем юҡ”, ти. Бер-береһенән ниндәйҙер метр арауығында йөрөп, нисек авария эшләмәйҙәр тип аптырайым. Һиндтарҙа иғтибарлылыҡ һәм рефлекс ныҡ үҫешкән, тип өҫтәй Лариса. Һыйыр статусын да хужабикәнән ишеттек.\nАллаһ – ҡунаҡ һынында\nАллаһ ҡунаҡ һынында килә тип иҫәпләй быуаттар буйына дини традицияларға тоғро һиндтар. Тәүге көндө ишек тапмай аҙашып йөрөгәндә ҡунаҡ бүлмәһенә индереп ебәргән әбей икенсе көнөнә беҙҙең ишекте ҡаҡты. Ул эскерһеҙ йылмайып, бәләкәй генә кәсә һуҙҙы. Лариса аңлатыуынса иң изге тип һаналған һөт ризығын “курд” (ҡороттыр инде беҙҙеңсә), йәғни “дахи” һалып индергән. Күршеһенә ҡунаҡ килһә, улар мотлаҡ күстәнәс индерергә тейеш икән. Теге йәшелле-һарылы төҫтәге сутылдап торған ҡош көн һайын иртәнге етелә тәҙрә туҡылдатҡан кеүек, был ханым беҙгә көн һайын нимәлер бешереп индерҙе.\nКошал Райҙың ата-әсәһе лә беҙҙе ҡунаҡҡа саҡырҙы. Кейенешеп-яһанышып киттек кис ҡорон. Ризыҡтарын тағы әскелтем, йә ҡырҡыу әҙерләһәләр, ашап булмаҫ микән тип уйлайым эстән китеп барышлай. Беҙҙе ҡунаҡ бүлмәһендә өлкән йәштәге ҡарттар ҡаршыланы. Атаһы буйсан, зәңгәр күҙле, сал сәсле фарсы, әсәһе һинд милләтенән. Икәүһе лә бер тигеҙ, матур ҡартайғандар. Дүрт бала үҫтергәндәр. Донъяларынан ҡәнәғәт. Балалары ҡәҙер итә, үҙҙәре лә ярҙамлаша. Иң кесе ҡыҙҙарына хөкүмәт тарафынан билдәләнгән ғүмерлек пенсияларын алып, ҙурҙан фатир бүләк иткәндәр. Улай ҙа була икән. Ғүмерлек пенсияңды алып тигәнде әйтәм әле. Ғүмер оҙайлылығы ҡатын-ҡыҙҙарҙың алтмыш биш, ә ирҙәрҙең алтмыш өс йәшкә тиклем бында. Тимәк, пенсия тәғәйенләнгәс, ошо йәшкә етәме, етмәйме кешенең ғүмерлек пенсияһын алдан хөкүмәттән түләтеү хоҡуғы бар.\nОшо законды файҙаланып кесе ҡыҙҙарын фатирлы итеүгә ҡыуанышҡан ҡарттар. “Ә хәҙер улар тыныс ҡына үлем көтә”, – ти Лариса. Беҙ аптыраулы ҡараштарҙы Ларисаға төбәйбеҙ. “Әле шаҡтай ныҡ ултыралар ҙа баһа”, – тим. “Һиндтарға күп кәрәкмәй. Атай-әсәй булыу бәхетен кисерһәләр, олатайлыҡ-өләсәйлек дәүерен ҡаршы алһалар, ейәндәр һөйһәләр, ярҙам итә алһалар, шул етә. Ары тыныс ҡына әжәлдәрен көтәләр. Улар үлемдән ҡурҡмай. Үҙҙәрен баҡый донъяға алдан әҙерләй. Аллаһ эргәһенә күсеүҙе еңел кисерәләр. Һиндтар беҙҙең һымаҡ юҡ-барға ҡаңғырышып ғүмер ҡыҫҡартмайҙар, юҡты талап итеп, донъя артынан ҡыуып көн итмәйҙәр. Улар йәшәйҙәр. Ысынбарлығында, һәр атҡан таңға, башланған көнгә ҡыуанып йәшәй беләләр”.\nЛариса һөйләгән арала мин ҡарттарға күҙ һирпәм. Уларҙың йөҙө ҡояштай балҡып тора. Кошалдың атаһы баҫалҡы булһа кәрәк, ҡарсығының һәр әйткән һүҙенә баш ҡағып, ризалашып ҡына ултыра. Лариса беҙҙән арынып, ҡайны-ҡәйнәһенә иғтибарын күсерҙе. Беҙҙең күстәнәсте – сыр, кәнфитте бирҙе. Ҡарттар ҡәнәғәт йылмайышты. Ни тиһәң дә, океан аръяғынан килгән күстәнәсте тәмләйҙәр бит. Лариса үҙе бешергән “пури” йәки беҙҙеңсә бауырһаҡ алып барғайны. Ни хәтлем ҡабарып бешһә бауырһаҡ, шул ҡәҙәр ҡәйнәләр килендәренән ҡәнәғәт була икән бында. Һынамыштарын әйтсәле, артыҡ талапсан түгел дәбаһа. Ысынлап, күп кәрәкмәй был һиндтарға. Ҡабарынҡы “пури”ны күреп, ҡәйнәһе балҡып китте.\nТорараҡ Лариса беҙгә әлеге “дахи” килтерҙе. Беҙҙең ашамай ултырғанды күреп: “Уң ҡулығыҙ менән алып ашағыҙ. Нисек тә ашап бөтөгөҙ, унда ике ҡалаҡ “дахи”, тигәс ризыҡҡа үрелдек. Ашамауыбыҙҙың сәбәбе ризыҡ оҡшамауҙан түгел, ҡалаҡ көтөп ултырыуҙан ғибарәт ине. Традициялар һаҡланған һинд ғаиләһендә ҡунаҡта икәнде тағы онотҡайныҡ. Унан кокос һөтө килтерҙе. Ҡунаҡ күргәс, бигүк оҙаҡламаныҡ. Риза булып ҡайттыҡ. Шулай ҙа, үҙебеҙ йығылырҙай, өҫтәлебеҙ һығылырҙай булып ҡунаҡҡа һый әҙерләгән үҙебеҙҙекеләрҙе йәлләнем ҡайтып килгәнемдә. Ашҡаҙанға ни бармаҫ. Ҡунаҡта беҙ эремсек ашаныҡ, һөт эстек. Ашҡаҙан зарланманы, үҙебеҙҙе яҡшы тойҙоҡ. Ҡунаҡсыл башҡорт бындай һыйға риза булып йөрөһә, ниңә көн һайын саҡырышмаҫҡа, тип уйлайым. Юҡ, юҡ ҡунаҡтан риза булмауҙың тамсыһы ла юҡ, киреһенсә, Аллаһ сүрәтендә ҡабул ителеүебеҙ үҙе бер мәртәбә булды.\nБеҙ ҡайтыр көндө ҡутарып ямғыр ҡойҙо. Йәшене байтаҡ гөрһөлдәп торҙо. Октябрь айынан мартҡа ҡәҙәр ҡоро һәм һиндтар өсөн сағыштырмаса һалҡын һауа (февралдә егерме өс градустан ары күтәрелмәй) ҡояшлы ямғырҙан һуң сафланып ҡалды. “Яуа инде. Тигенгә һиндтар өс йөҙ саҡырымда ятҡан Ганга йылғаһынан һыу эсеп сафланыр өсөн ошо айҙа көйәнтәләп һыу ташымайҙар бит. Ә сафланғандарға Аллаһ һәр саҡ теләгәнен бирә” – тине Лариса рыяһыҙ ғына. Донъяла иң бысраҡ тип һаналған йылғанан һыу ташып ритуал үтәгән был халыҡҡа ғәжәп итеүемдең сиге юҡ. Шул мәлдә генә Дювал Шарманың хикәйәте тағы иҫкә төштө бит. Телде тешләнем һәм ҡабат был турала төбәшеүҙе кәрәк тип тапманым. Етмәһә, эргәлә рус телен һыу һымаҡ эскән Кошал тора ине.\nТарихи ҡомартҡылар бишеге булған, уникаль мәҙәниәтен вә бөйөк тарихын һаҡлаған, ҡояш иле – Һиндостандан айырып аэробус беҙҙе һауаға күтәрә. Һиндтәр тигенгә генә үҙҙәренең илен ҡояш байымаған ер тип һанамайҙыр. Тура мәғәнәлә ҡояш байымағанды аңлатмай был төшөнсә, ә ысынында тәрән фәлсәфә ята ки. Ҡояштың үҙе һымаҡ тотош Ер шарын һәм планеталарҙы әйләндереп торғандай, һиндтар иле быуаттар буйы бөтөн ғаләмде йондоҙ кеүек үҙенә арбағандандыр инде, әйтәгүр. Күҙ ҡамашырлыҡ сағыулығы менән хайран иткән һөнәрселәр илен, ике йөҙ илле төрлө кейек-януары булған Милли паркты, затлы кибеттәрҙе, мәрмәр магазиндарҙы, осоп барған самолет ҡыйығын бәреп төшөргән күккә олғашып торған башняны, ҡайҙа боролма шунда ҡуйылған манараларҙы, кинотеатрҙы, ҡыйыҡ башында китап уҡыған малайҙарҙы, иң боронғо Фатехпур-Сикри ҡалаһындағы мөһабәт Сикандра ҡомартҡыһын, Итмад-уд-Даула кәшәнәләрен (бында ысын ҡәберлектәр. Аураһы бик ауыр) һәм башҡа күп әйберҙәрҙе самолетта ҡайтанан күҙ алдыма килтерәм. Ларисабыҙҙың беҙҙе ваҡыт тығыҙ булғанлыҡтан, Гималай тауҙарына (Делиҙан машинала дүрт, поезда һигеҙ сәғәтлек юл икән) алып бара алмауына эсе бошоп тороп ҡалыуын һүҙ менән аңлатырлыҡ түгел. Ун көнгә генә кеше бында киләме тип орошоп та ала ине. Үҙемдең дә Гималайға барыу хыялы юҡ түгел. Моңһоу ҡараштары менән беҙҙе оҙатып ҡалған Ларисаның тыуған ере – Белоретты һағыныуҙан ҡорһаҡһыған күңеленең бер өлөшөн үҙебеҙ менән алып киткәндәй тойҙоҡ. Мөхәббәт тигән бөйөк хисте океан аръяғынан нисек тапҡан башҡорт ҡыҙы тип ҡыҙыҡһынырҙар. Был үҙе бер тарихи бәйән уҡыусым! Оҙаҡламай, моғайын был турала, һис шикһеҙ, яҙылыр!


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - КӘЛӘШЕҢДЕҢ "ҠЫҘ БУЛМАУЫ" НАСАРМЫ? - 2021 - Мәҡәләләр\nКӘЛӘШЕҢДЕҢ "ҠЫҘ БУЛМАУЫ" НАСАРМЫ?\nКистәрен клубҡа сығып, гармун тартып, егет-ҡыҙҙарҙың ҡара-ҡаршы таҡмаҡ әйтешеүе һымаҡ йолалар хәҙерге ауыл йәштәре араһында күҙәтелмәй. Ундай күренештәрҙе сәхнәләге бәғзе бер спектаклдәр аша ғына ҡарап беләләрҙер. Әммә бына ошондай ваҡыттар, ысынлап та, була торғайны бит. Илле йылдар самаһы элек магнитофон уйнатыу тигән нәмә лә бөтөнләйгә тиерлек булманы. Шул саҡтағы бер-береңә шаян таҡмаҡ әйтешеүҙәрҙе йыш ҡына иҫкә алам.\n…Һеҙҙең яҡҡа килгән саҡта -\nҺикһән һигеҙ ыстанса.\nҺөйһәң -һөй, йә һөймәһәң - юҡ,\nЕгеттәрҙең туҡталғанын көтөп кенә торғандай, шул уҡ көйгә ҡыҙҙар үҙҙәренең "сәнскеле" таҡмағын әйтеп ташлай:\nКеймә итек, кей сабата\nСабата шәп атлата!\nҺөймә ҡыҙҙы, һөй бисәне -\nБисә ҡаймаҡ ашата…\n"Ҡаймаҡ ашата" тигәндәй, гүзәл заттарыбыҙҙың ана шул категорияһы хаҡында бер аҙ фәлсәфәгә төшөп китмәксемен. Бала сағымдан олораҡ ағайҙарҙың "ҡыҙ", "ҡатын", уларҙың айырмаһы тураһында үҙ-ара һөйләшкәнен ишеткеләй торғайным, әммә уға артыҡ иғтибар иткәнем дә булманы. Үҫмерлек, егетлек йылдары килгәс тә "Ни өсөн бәғзе берәүҙәр ошо мәсьәләгә баҫым яһай икән?" тип хатта ғәжәпләнә лә инем. Бәлки, әхлаҡи яҡтан формалашып етмәгәнгәлер, әллә икенсе сәбәп менәнме, инде өйләнер ваҡытым еткәс тә мине бындай һорау бер ҡасан да борсоманы. Өйләнгән саҡта кәләшең үҙ ғүмерендә тәүгә һиңә кейәүгә сығамы, әллә ҡасандыр ул башҡа кеше менән никахта булғанмы, минең өсөн барыбер һымаҡ ине.\nОшо турала сурытып алайыҡ әле. Халыҡта "Дөйә үлгәнсе "Тоҙ, тоҙ…", ә ирҙәр - "Ҡыҙ, ҡыҙ…" тип барып үлә…" тигән ярым шаян әйтем йөрөй. Шулай уҡ "Урау булһа ла - юл яҡшы, һуҡыр булһа ла - ҡыҙ яҡшы" тигән мәҡәл дә бар. Күптәр "ҡыҙ" булыу - уның сафлығының, әхлаҡи яҡтан тотанаҡлығының күрһәткесе, тип һанай. Ифрат дөрөҫ фекер. Ислам дине рухында үҫкән боронғо өләсәйҙәребеҙ, ысынлап та, ошо мәсьәләгә ныҡ иғтибар иткән. Ҡыҙҙарыбыҙ ҙа никахҡа ҡәҙәр үҙҙәренең ана шул "ҡыҙ" статусын һаҡлай торған булған. Никахһыҙ бәйләнештәргә ҡарата, үҙ исеме менән атап әйткәндә, зина ҡылыуға шәриғәт ҡануны шаҡтай ҡаты. Әгәр ҙә, берәүҙәрҙең зина ҡылыуы иҫбатланды икән, әле никахта тормаған егет менән ҡыҙға күпмелер мәртәбә таяҡ менән һуғылыу, ә инде никахлы кешеләргә башҡалар менән енси бәйләнеше өсөн таш менән бәреү ҡарала. Мосолман илдәрендә бындай яза әле лә ғәмәлдә. Был илдәрҙә зина ҡылыу һымаҡ кире нәмәләр юҡ кимәлдә булыуы шуның менән дә аңлатылылыр (Шул уҡ ваҡытта, иғтибар итеү кәрәк: зинаны иҫбат итеү еңел генә эш тип уйлау ярамай. Уның өсөн, шәриғәт ҡануны буйынса, дүрт мосолман кешеһенең шаһитлығы мотлаҡ. Мәжит Ғафуриҙың "Ҡара йөҙҙәр" повесында бына ошо мәсьәләне ифрат та ентекле итеп аңлата хәҙрәт. Әлеге дүрт шаһит булмай тороп, кешене зинасы тип табыу дөрөҫ түгел. Ә ялған шаһитлыҡ ҡылған өсөн шаһиттың үҙенә яза биреү "лазым"лығы хаҡында ла иҫкәртә дин әһеле). Илебеҙ закондарында бындай гонаһ өсөн яза ҡаралмаған, әммә боронғо традиция буйынса фекерләүсе күпселек гүзәлдәребеҙ шулай ҙа тормошҡа сыҡҡансы, үҙҙәренең намыҫын һаҡлау яғында. Иң беренсе нәүбәттә, зинаның оло гонаһ булыуы хаҡында уйланыу дөрөҫтөр. Әммә хәҙерге заманда дини рухта тәрбиә алмаған бәғзеләрҙең "Был хәҙер модала түгел" тип һанағандары ла бар. Тик ундайҙар һирәктер шулай ҙа, тип уйлайым.\nӘле мин, кемдер әйтмешләй, "ҡыҙҙар тикшерергә" йыйынмайым. Ниндәйҙер гонаһы өсөн нәфис заттарыбыҙҙы әрләү йә яманлау ҙа уйымда түгел. Эш уға ҡалһа, ир-ат өсөн дә бер ниндәй ташланма ҡаралмаған бит. Ни өсөндөр, ошо мәсьәләгә ҡағылышлы күптәр тик гүзәл заттар хаҡында ғына һүҙ алып барыусан, әммә йәш кейәүҙең "малайлығы"н тикшереүселәр юҡ кимәлендә. Бәғзе бер халыҡтарҙа хатта тәүге никах кисе үткәс, "башҡалар күрһен", тигән ниәт менән, йәш килендең түшәген тышҡа сығарып элеп ҡуйыу йолалары булыуы хаҡында ла ишеткәнем бар. Минеңсә, былай уҡ шаштырыуҙар - артыҡ. Ә бит бер нисә ҡатын алырға рөхсәт ителеүенә ҡарамаҫтан, шәриғәт ҡанундарына ярашлы, ир-егеттәр ҙә никахһыҙ бәйләнеш мәсьәләһендә Аллаһ Тәғәлә алдында берҙәй яуаплы, йәғни, бында "көслө зат"тың өҫтөнлөгө юҡ…\nТормош тигән нәмә ифрат ҡатмарлы, һәр саҡ беҙ уйлағанса ғына бармай шул. Башҡа күпселек кеүек үк, мин дә халҡыбыҙҙың "теләһә ҡалай" тормош алып барыуы яҡлы түгел (әғүҙү билләһ). Әммә, бер аҙ стандартһыҙыраҡ юҫыҡта фекерләп, "ә шулай ҙа…" тип, һүҙемде артабан дауам итмәксемен. Халҡыбыҙҙа "Дүрт аяҡлы аттың да абыныуы бар" тигән әйтем йөрөй. Никахлашырҙан тәүҙәрәк ҡатын-ҡыҙ, әлеге әйтмешләй, "хаталанып" өлгөргән икән, тигән вариантты алып ҡарайыҡ. Шундай ҡатын-ҡыҙға өйләнергә ҡарар иткән егет кеше (йә ир), минеңсә, был мәсьәләлә дөрөҫ фекерләргә тейеш. Яңы тормош башлаған йәш ғаилә башлығы ҡатын-ҡыҙҙың бына ошо физик хәленә ҡарағанда, уның башҡа сифаттарын өҫтөнөрәк ҡуйырға тейештер, тип уйлайым. Йәш кәләш элек башҡа берәү менән рәсми никахта торғанмы, әллә, хәҙергесә әтмешләй, "граждан" никахында булғанмы, хәҙер инде ул тәүбәгә килеп, өр-яңынан тормош башларға ҡарар иткән, тип аңларға тырышыу кәрәктер, минеңсә. Тәүге ире менән күпмелер йәшәп тә, унан ҡыйырһытылып, хатта бер-ике бала менән айырылырға мәжбүр булған һәм башҡа берәүгә тормошҡа сыҡҡан ҡатындарҙы ла беләм. Иң тәү сиратта кешелеклеге юғары булған бындай ҡатын-ҡыҙ, яҡшы ир-егеткә тап килһә, уның менән һин дә мин татыу йәшәп алып китә. Үҙен яратҡан яңы хәләл ефетенә ҡәҙер-хөрмәт күрһәтеп, уға ғүмерлеккә тоғро булып та ҡала. "Ҡыҙ түгел" булыуы ғына әле кәләштең насар икәнлеген аңлатмай, тимәксемен. Кемдер әйтмешләй, ҡасандыр "өйрәнгән" булыуына ла ҡарамаҫтан, етди ниәт менән тормош ҡорған бындай ҡатын-ҡыҙ бынамын тигән хужабикә, ғүмер буйы яҡшы ҡатын була ала. Хатта ҡыҙ килеш кейәүгә сыҡҡан бәғзе берәүҙәргә лә ҡарағанда…\nЯбай ғына булмаған был тормошта һәр саҡ, әлеге әйтмешләй, һис нәмәгә ҡарамаҫтан, "ҡыҙ - яҡшыраҡ" тип, шаблон буйынса ғына фекерләү ярамай, тимәксемен. Ғәҙәти түгелерәк юҫыҡта фәлсәфәләүсе был мәҡәләм менән мин саф ҡыҙҙарыбыҙҙы һис кенә лә кәмһетергә йыйынмайым. Киреһенсә, уларҙы данлап, әммә шул уҡ ваҡытта, төрлө "ҡытыршылыҡтар" аша үтеп, артабан кешеләрсә йәшәргә тырышып ятҡан ҡатындарыбыҙҙы ла яҡлашыуға йүнәлтелгән уйым. Һәр кешенең дә донъяла бәхетле ғүмер иткеһе килә, һәммәбеҙҙең быға хоҡуғы бар. Аллаһ Тәғәлә тәүбәләрҙе ҡабул ҡылыусы һәм Ул - ғәфү итеүсе. Ир-егетме ул, ҡатын-ҡыҙмы, ҡасандыр йәшлек менән ебәргән хаталарыбыҙ, ҡылған гонаһтарыбыҙ өсөн Раббыбыҙ алдында тәүбә ҡылып, артабан инде дөрөҫ юлды табырға, Уға ғына баш эйеп йәшәй башларға ынтылырға тейешбеҙ.\nБергә йәшәү дәүерендә "һин миңә сыҡҡанда ҡыҙ түгел инең" йә иһә "мин һинең беренсең түгел" тип, бер-береңде кәмһетергә, ғәйепләргә тырышыуҙар ғаилә тормошон бер ҡасан да яҡшыға алып бармай. Шуға күрә лә, өйҙә бына ошо мәсьәләне һис кенә лә күтәреү ярамай. Ниндәй генә асыулы булыуыңа ҡарамаҫтан! Тик шул саҡта ғына тормошоғоҙ бәхетле булыр, ин шәә Аллаһ.\nҺүҙ аҙағында әлеге "бисә ҡаймаҡ ашата", тигәне лә бушҡа әйтелмәгәндер. Бер аҙ "донъя күргән" ҡатын-ҡыҙҙың, әлбиттә, тормош тәжрибәһе лә, ир-атҡа ҡәҙер-хөрмәт күрһәтә белеүе лә юғарыраҡ кимәлдә булыуы ихтимал. Был - ғәжәп түгел. Уның "ҡаймаҡ ашатырға" хәленән килеүенең дә бер ниндәй насар яғын күрмәйем. Кейәүҙә булып айырылған гүзәлдәребеҙҙе "икенсе сорт" йә яңғыҙлыҡҡа дусар ителгән тип һанарға ашыҡмайыҡ. Ә һеҙ нисек уйлайһығыҙ?\nЯҙылған: 20.05.21 | Ҡаралған: 2425


Өфөлә өс йыл эсендә балалар баҡсаларына сират ике тапҡырға ҡыҫҡартыласаҡ // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nӨфөлә өс йыл эсендә балалар баҡсаларына сират ике тапҡырға ҡыҫҡартыласаҡ\n15:14, 25 января 2012 Йәмғиәт\nӨфөлә өс-дүрт йыл эсендә балалар баҡсаларына сират ике тапҡырға тиерлек ҡыҫҡартыласаҡ. Бындай мөмкинлекте 2012 йылда ҡалала асыласаҡ 12 яңы балалар баҡсаһы бирәсәк. Киләсәктә йәнә шул саҡлы бындай объект төҙөләсәк. Был хаҡта Өфө хакимиәте башлығы Ирек Ялалов хәбәр итте.\nУл шулай уҡ яңы мәктәпкәсә белем биреү учреждениеларын төҙөгәндә урындағы властың сит ил тәжрибәһенә таянасағын билдәләне. Европала айырым ашханаһы, спорт блогы, уйын бүлмәләре булмаған бәләкәй балалар баҡсаларын төҙөү тәжрибәһе таралған.\n— Шәхси балалар баҡсаларын төҙөү хупланасаҡ. Был өлкәгә килгән бәләкәй һәм урта бизнесҡа ла һәр яҡлап ярҙам күрһәтеләсәк, — тип билдәләне Ирек Ялалов.\nМәктәпкәсә белем биреү учреждениеларына сираттар буйынса тәртип булдырыу планлаштырыла. Бөгөн Өфөлә рәсми рәүештә 24 мең кеше бындай сиратта тора.\n— Сиратты комплектлау менән проблемалар килеп тыуа, — тип иҫәпләй Ирек Ялалов. – Уның ҡабатланыуын булдырмау зарур. Ҡайһы бер ата-әсәләр биш-алты районда сиратҡа тора. Шуға күрә ысынында нисә сабыйҙың балалар баҡсаһына мохтаж булыуын асыҡларға бурыслыбыҙ. Был бик мөһим һорау, сөнки ул бындай учреждениелар төҙөүгә бүленгән аҡса менән бәйле. Беҙгә нисә урын кәрәклеген белмәһәк, мәктәпкәсә белем биреү учреждениелары селтәрен үҫтереү программаһында хата ебәреүебеҙ ҙә бар.


Бөгөн мөхәррәм айының унынсы көнөндә Ғәшүрә көнө билдәләнә | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n23 октября 2015 — 16:20\nТап ошо көндә һауа, ер, фәрештәләр һәм әҙәм барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнә. Ҡайһы бер илдәрҙә, әйтәйек, Марокко, Алжир, Тунис, Ливияла әшүрә халыҡ байрамы булараҡ үтә. Мосолмандар ҡөрьән уҡый, хәйер тарата. Башҡортостанда ла был көн киң билдәләнә. Мосолмандар мәсеттәрҙә вәғәздәр уҡый, мөмкин тиклем күберәк изге эштәр ҡылырға тырыша.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - АЙЫУМЫ? УЛ ГОССТРАХ ИНСТРУКЦИЯҺЫН БЕЛМӘГӘН БИТ - 2020 - Мәҡәләләр\nАЙЫУМЫ? УЛ ГОССТРАХ ИНСТРУКЦИЯҺЫН БЕЛМӘГӘН БИТ\n"Киске Өфө" гәзитендә Миләүшә Ҡаһарманованың айыуҙар менән бәйле төрлө ваҡиғалар тураһындағы яҙмалары бер районда прокурор булып эшләп йөрөгәндә булған хәлде иҫкә төшөрҙө.\nПрокурорҙың эше күпселек осраҡта әҙәм балаһының төрлө ҡайғы-хәсрәттәре менән бәйле булһа ла, ҡайһы ваҡыт әллә көлөргә, әллә иларға белмәгән ваҡиғаларға ла тарыҡтыра. Шундай ваҡиғаларҙың береһе айыу менән бәйле ине. Йәйге бесән мәле булғандыр. Бер көндө минең кабинетҡа бер зәғиф кеше килеп инде. Был кешегә ҡарау менән, был әҙәм күптән түгел генә ниндәйҙер ҡазаға юлыҡҡандыр, тигән уй тыуҙы. Сөнки йөҙө кеше ҡурҡытырлыҡ имгәнгәйне. "Ниндәй йомош, ҡайғы-хәсрәттәр килтерҙе прокурорға, һеҙҙе тыңлайым", - тип төпсөшә башланым. Баҡтиһәң, бесән сабып йөрөгәнендә көтмәгәндә айыу килеп сығып, нишләптер ныҡ асыуланып, был кешене туҡмап ташлаған. Күрше аҡланда бесән сабып йөрөгән кешеләр уның ҡысҡырған тауышын ишетеп ҡалып, йүгерешеп килеп быны айыуҙан аралап алып ҡалғандар. Күршеләр килеп өлгәрмәһә, эш нимә менән бөтөр ине, әйтеүе лә ҡыйын. Бальнисҡа эләгеп, унда дауаланып сыҡҡандан һуң, был кеше Госстрахҡа страховҡа аҡсаһы алырға килә. Күрәсәк ҡазаһын һиҙгәндәй, был кеше үҙенең ғүмерен страховкалаған була. Страховҡа документтарын, айыуҙан туҡмалып, бальниста ятып сығыуын раҫлаған дөкәмиттәрен тотоп, район Госстрахына килә. Бахырҙың тышҡы ҡиәфәте бер ниндәй ҡағыҙһыҙ ҙа ҡазаға юлыҡҡанына ишара була, әлбиттә. Тик Госстрах хеҙмәткәре ҡазаланған кешенең ҡайғыһын аңлаһа ла, тәғәйен аҡсаны биреүҙән баш тарта. Сөнки был кешенең алған йәрәхәттәре Госстрах инструкцияһында яҙылған осраҡтарға тап килмәй булып сыға. Ҡазаланған кеше бындай ғәҙелһеҙлектән ярһып, ирешеп-талашып Госстрахтан ҡыуылып сыҡҡандан һуң таныштарының кәңәше буйынса ярҙам һорап прокурорға килгән икән. Бының ҡайғылы хәбәрен тыңлап бөткәс, ышанырғамы-юҡмы тип тегегә ҡарап ултырғандан һуң Госстрахҡа шылтыраттым. Госстрахтың хужаһын яҡшы ғына белә инем. Унда-бында урамда осрашҡанда һаулыҡ һорашып үтә торғайныҡ. Ыңғай кешегә оҡшата торғайным үҙен. Шуға ныҡ ҡына аптыраным. Телефонды ағай үҙе алды. Баяғы килгән кешенең ҡайғыһын һөйләп бирҙем һәм ни өсөн аҡса түләргә теләмәүҙәрен аңлатыуҙы һораным. Баҡтиһәң, ысынлап та, был кешенең айыуҙан алған йәрәхәттәре страховка түләү осрағына тап килмәй икән. Был мине бөтөнләй аптыратты.\nГосстрах хужаһына: "Һуң, ағай, айыу ҡайҙан ғына белһен инде донъяла һеҙҙең ул инструкцияғыҙ барлығын һәм ундағы талаптарҙы. Айыу, ғөмүмән, донъяла Госстрах тигән нәмә барлығын белмәйҙер, урманда ул үҙе баш, үҙе түш, тигәндәй йәшәй. Әйҙә, ағай, һин ҡаршылашма, кеше ҡазаланған бит, тәғәйен аҡсаһын түлә", - тип, нисек булһа ла килеп тыуған мәсьәләне ыңғай хәл итергә тырыштым. Тик ағай ныҡ тора, бирешергә уйламай ҙа: "Әгәр мин инструкцияны боҙоп, аҡсаны түләһәм, аҙаҡ, ҡустым, һин үҙең мине яуапҡа тарттырасаҡһың", - тип минең ауыҙҙы ябып ҡуйҙы.\nГосстрах инструкцияһына һылтанып, теге кешене буш сығарып та ебәрергә була ине. Тик миңә өмөтләнеп, күҙен мөлдөрәтеп ҡарап ултырыусы кеше бигерәк йәл ине. Бальнисҡа шылтыратып, дауалаусы доктор менән һөйләшеүҙән дә фәтеүә сыҡманы. Ул да ҡазаланған кешене яңынан ҡарап сығып, берәй сараһын табыуҙан баш тартты.\nӘҙерәк аптырап ултырғас, Госстрахҡа яңынан шылтыратып: "Әгәр был кеше йәрәхәттәре Госстрах инструкцияһына тап килә тигән яңы ҡағыҙҙар килтерһә, түләйһегеҙме?" - тип һораштым. "Ҡағыҙҙары Госстрах инструкцияһына тап килһә, бер һүҙһеҙ түләйбеҙ", тигәстәр, баяғы кешене ҡалаға экспертизаға алып киттем. Ундағы эксперт башҡалар ҡайғыһын яҡшы тойған, аңлаған, бик тә кешелекле кеше ине. Уның менән һөйләшеп, килеп тыуған хәлде аңлаттым. Эксперт ҡазаланыусының ҡайғыһын аңлап, уның йәрәхәттәрен яңынан тикшереп, һәр береһен үлсәп, Госстрах инструкцияһы талаптарына тап килгән ҡағыҙҙар яҙып бирҙе. Ошо яңы ҡағыҙҙарға таянып, Госстрах теге кешегә тәғәйен аҡсаһын түләне. Мәсьәлә ыңғай хәл ителгәс, ҡазаланыусы миңә килеп, ҡабат-ҡабат рәхмәттәрен уҡып сығып китте. Уға айыу менән бүтән бер ҡасан осрашмаҫҡа, ә инде мәжбүри осрашырға тура килһә, уға был донъяла Госстрах тигән нәмә барлығын аңғартып, тик уның инструкцияһы буйынса ғына эш итергә кәрәклеген аңлатырһың, тип көлдөрөп, шаяртып, күңелен күтәреп ҡайтарып ебәрҙем. Бахырҙың бәләкәй генә ярҙам алғанына ҡыуанғанын күрһәгеҙ икән! Ғәҙәттә, беҙҙә халыҡ прокурорҙан яҡшылыҡ өмөт итеп бармай. Прокурорҙың вазифаһы шундай, ул күпселек осраҡта яуапҡа тарттыра, шуға уны бигүк яратып та бармайҙар. Мохтажлыҡ килеп төртөлмәһә, кешеләр прокурорҙы, полицияны урап үтергә тырыша. Шуға күрә, исмаһам, ошондай ваҡ-төйәк мәсьәләләрҙә булһа ла әҙәм балаһына ярҙам итә алғаныңа ҡыуанып ҡуяһың...\nЯҙылған: 20.01.20 | Ҡаралған: 99


Өфө районының Сергеевка ауылында йәшәүселәр экологгтарҙың фаразы ни тиклем генә йыуатырлыҡ булмаһын, һаман да ғүмерҙәре өсөн борсола\nИҫегеҙгә төшөрәбеҙ, аҙна башында баш ҡаланың Дим биҫтәһендә һәм яҡын-тирәләге ауылдарҙа газ еҫе таралып, халыҡ баш ауыртыуға, күңел болғаныуға зарланды. Һауала көкөрт водороды кимәле күтәрелеүе сәбәпле, Сергеевканан, хатта, 300-гә яҡын кешене эвакуацияларға тура килде.\nАсыҡланыуынса, химик матдә магистраль торбаүткәргестән ағып сыҡҡан. Билдәһеҙ кешеләр сеймал урлау маҡсатында уға торба тоташтырған була. Ғәҙәттән тыш хәл эҙемтәләрен бөтөрөүгә ҡотҡарыусылар, экологтар, тәртип һаҡлау органдары йәлеп ителде. Әле бында авария-тергеҙеү эштәре бара. Шулай ҙа Сергеевка ауылында йәшәүселәр сәйер еҫ хәҙер әллә ни һиҙелмәһә лә, сәләмәтлеге өсөн хәүефләнә. Үҙҙәрен борсоған дәғүәләрен улар граждандар йыйынында белдерҙе.\nГраждандар йыйынында халыҡ Сергеевкала фельдшер-акушерлыҡ пункты булмауы ла хәлде ҡатмарлаштырыуын билдәләне. Хәйер, ауылда ваҡытлыса медицина ярҙамы күрһәтелә, «аҡ халатлылар» ауылда йәшәүселәргә ярҙам итергә тырыша.


Уңыш кампанияһы-2015 - Юлдаш\nМәсәлимова Рәүилә Һибелә сәсем - ТХЙ\nЙәүҙәт Усманов һүҙҙәре. Бәхет теләйем -Йәүҙәт Усманов көйө - Шәрипов Харис\nЮлға сыҡһам - Атйетәров Илнур\nГөлнара Рәшитова һүҙҙәре. Башҡортостан - Морат Әбделмәнов көйө - " Бәхетле" төркөмө\nУңыш кампанияһы-2015 https://bash.news/yuldash/4874_unysh-kampaniyahy-2015\n- Бер йылдан ашыу эмбарго һәм санкциялар шарттарында йәшәнек. Рәсәйҙә аҙыҡ-түлеккә ҡытлыҡ буласаҡ тигән фараздар ҙа ишетелде. Бөгөн ниндәйҙер һығымта яһай алабыҙмы? Аҙыҡ-түлек сығарыуға эмбарго беҙҙең ауыл хужалығы тауарҙарын етештереүселәр өсөн отошло булдымы? Санкциялар беҙҙең фермерҙарға баҙарҙа бушап ҡалған урындарҙы яуларға мөмкинлек бирҙеме? Илебеҙ етештереүселәре күләмде арттыра алдымы?\n- Рәсәй ауыл хужалығы министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, илебеҙҙә 103 миллион тонна ашлыҡ һуғып алынған. Сағыштырыу өсөн 2014-тә 105 миллион тонна. Ә Волга буйы федераль округы буйынса был һан 19,4 миллион тонна. Уның күпмеһе Башҡортостанға тура килә? Үҙебеҙҙә үҫтерелгән бөртөклө культуралар үҙебеҙгә етәсәкме?\n- Шәкәр сөгөлдөрө айырым тема. Күпме майҙанда ултыртыла ул?\n- Быйыл татлы тамыр уңышы былтырғынан ҡайтыш булды шикелле?\n- Шәкәр сөгөлдө тейәлгән машиналар әле лә Раевкалағы шәкәр заводына сират көтәме?\n- Картуф һәм йәшелсәләрҙе юғалтыуһыҙ йыйып алып булдымы?\n- Ҡайһы райондарҙа уңыш мул булды тип әйтә алаһығыҙ?\n- Ауылдар үҫешенә булышлыҡ итеүсе, ауыл хужалығы тармағын алға этәрергә мөмкинлек биреүсе маҡсатлы программалар бар. Улар киләһе йылдарҙа ла дауам итәсәкме? Һәм хөкүмәт бындай программаларға күпме аҡса бүләсәк?\n- Һәр төбәктең үҙ бренды булырға тейеш. Башҡортостан райондары һәм ҡалалары ҡайһы йәшелсә-емештәрҙе үҙ төбәген үҫтереү өсөн бренд булараҡ ҡуллана ала? Мәҫәлән, Бөрөнө беҙ алма ҡалаһы тип беләбеҙ. Өфөнө – “Һөт иле” фестивале булараҡ таныйҙар. Иглин һуғаны менән дан тота...\nОшо һәм башҡа һорауҙарға республиканың ауыл хужалығы министры урынбаҫары Азат Йыһаншин яуап бирҙе.


Совет ултырышы булды » Балҡантау\nБалҡантау » Рәсми » Совет ултырышы булды\nСовет ултырышы булды23-12-2014, 12:47\nШишәмбе, 16 декабрҙә Дәүләкән районы муниципаль район Советының быйылғы йылдағы һуңғы ултырышы булды, уның эшендә хакимиәт башлығы урынбаҫарҙары, район хакимиәте бүлектәре начальниктары, район прокуратураһы хеҙмәткәрҙәре, биләмәләр башлыҡтары, предприятиелар, хужалыҡтар, ойошмалар етәкселәре, киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре ҡатнашты.\nКөн тәртибенә түбәндәге мәсьәләләр сығарылды: «2015 йылға һәм 2017 йылға тиклемге осорға БР Дәүләкән районы муниципаль районының социаль-иҡтисади үҫешен прогнозлауҙы раҫлау тураһында», «2015 йылға һәм 2016-2017 йылдарҙың планлы осорона Дәүләкән районы муниципаль районы бюджеты тураһында», «2015 йылға Дәүләкән районы муниципаль районында муниципаль милекте хосусилаштырыу программаһын раҫлау тураһында», «Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районы муниципаль районында етем һәм ата-әсә ҡарауынан ҡалған балаларҙы социаль яҡлау буйынса саралар тураһында».\nКөн тәртибендәге һорауҙар буйынса йыйылыусылар алдында Дәүләкән районы муниципаль район хакимиәте башлығының иҡтисади мәсьәләләр буйынса урынбаҫары О.А. Шумакова, Дәүләкән районы муниципаль районының ауыл хужалығы идаралығы начальнигы – хакимиәт башлығының беренсе урынбаҫары Р.Ғ. Әхмәтйәнов, хакимиәт башлығының финанс мәсьәләләре буйынса урынбаҫары – Дәүләкән районы муниципаль районының финанс идаралығы начальнигы З.Н. Ғайсин, БР Ер-милек мөнәсәбәттәре министрлығының Дәүләкән районы һәм ҡалаһындағы милеккә идара итеү комитеты рәйесе А.Ғ. Иҫәнбаев, хакимиәт башлығының социаль һәм кадрҙар сәйәсәте буйынса урынбаҫары Ғ.Ш. Ҡотлоғәлләмов сығыш яһаны.\nҠаралған мәсьәләләр буйынса фекер алышыуҙа иҡтисад, бюджет, һалымдар һәм милек мәсьәләләре буйынса Советтың даими комиссияһы рәйесе В.И. Мөхәмәтдинов, социаль-гуманитар мәсьәләләр һәм хоҡуҡ тәртибе һағы буйынса Советтың даими комиссияһы рәйесе Ф.Ғ. Ахунйәнова ҡатнашты.\nСовет ултырышы эшендә Дәүләкән районы муниципаль район хакимиәте башлығы З.Ғ. Бикбулатов ҡатнашты һәм сығыш яһаны.\nҠаралған мәсьәләләр буйынса тейешле ҡарарҙар ҡабул ителде.


Бүләктән башланған кәсеп | Министерство сельского хозяйства Республики Башкортостан\n» Бүләктән башланған кәсеп\nБүләктән башланған кәсеп\nБыйылғы татлы осор ҙа килеп етте – умартасылар бал ала башланы. Оло Ыҡтамаҡтан Илшат Ҡадиров та был эшкә дәртләнеп тотондо.\nУл бына инде сирек быуат умартасылыҡ менән шөғөлләнә. Уның әсәһе яғынан олатаһы үҙ ваҡытында билдәле умартасы була. Ә бына Илшат Аусаф улы был кәсепте дауам итергә уйламаған да. Осраҡлы ғына тотона ул ҡортсолоҡҡа. 1994 йылда Ҡадировтарға өй ҡотлап туғаны бал ҡорто күсе бүләк итә. Күп тә үтмәй, Әжекәйҙән тағы ла бер умартасы бүләккә ҡорт күсе килтерә. Был үҙенсәлекле бүләктәр бал ҡорттары үрсетеү эшенә башланғыс һала. Ҡадировтар өйрәнә башлай...\nОло Ыҡтамаҡ үҙәк район дауаханаһында хирург вазифаһын башҡарған Илшат Аусаф улының эше яуаплы, күп ваҡыт һәм көс талап итә, әммә күңелгә яҡын шөғөл өсөн ваҡыт табыла. Ауыр эш көнөнән һуң ул ҙур теләк менән бал ҡорттары янына юллана, уларҙан көс-дәрт ала, күңеле менән ял итә. Табиптың фекеренсә, бал ҡортоноң дауаһы ҙур. Уларҙың өҫтәлендә һәр ваҡыт үҙ умарталыҡтарынан бал тора.\n– Бал ҡортон ҡарау – ҙур хеҙмәт, – ти умартасы. – Ва-ҡыты булғанда ҡатыным Гөлназ ярҙам итә, был шөғөлөмдө хуплап тора. Ҡорт күстәренең 20 – 25-кә еткән саҡтары ла булды. Төрлө мәлдәр булды инде: юғалтыуҙар ҙа, бал ҡорттары үлде, әммә башлыса барыһы ла килеп сыҡты.\nХәҙер Илшат Аусаф улы – бай тәжрибәле умартасы. Туп-лаған белеме һәм тәжрибәһен башҡаларға ла теләп өләшә, шуға ла уға яңы был кәсепкә тотоноп торған таныштары йыш мөрәжәғәт итә.\n– Быйыл йүкә матур сәскә ата, бер нисә аҙна торған эҫе йүкәлектә нектарҙың күпләп бүленеүенә килтерә, – ти ул. – Әле бал ҡорттары ҡырҙа үҫкән үҫемлектәрҙән: ҡандала үләненән, айыу ҡурайынан, болануттан һут йыя. Һауа торошо насарайып китмәһә, быйыл балдың уңышы яҡшы булырға тейеш.


Май уртаһына 20 градусҡаса йылытасаҡ // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n8:40, 23 апреля 2018 Йәмғиәт\nМай уртаһына 20 градусҡаса йылытасаҡ Фото: Олег Яровиков\nӨФӨ, 2018 йыл, 23 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.\nЯҙҙың һуңғы календарь айына яҡынса һауа торошо фараздары билдәле булды. «Гисметео Өфө» сервис мәғлүмәттәре буйынса, Башҡортостандың баш ҡалаһында май уртаһында термомерт бағанаһы +20 градус билдәһенә етәсәк. Әммә, синоптиктарҙың фараздары буйынса, йылы һауа торошо ай дауамында яуым-төшөм менән оҙатыласаҡ.\nЫсын ҡояшлы көндәр аҙ буласаҡ – ете-ун градус. Майҙа уртаса һауа температураһы – нулдән 13-15 градусҡа юғары.\nТеги: һауа торошо, май


Асылмаған сер һин! » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Объявления » Асылмаған сер һин!\nАсылмаған сер һин!\nИлебеҙҙең баш ҡалаһында өсөнсө тапҡыр үткән башҡорт ҡыҙҙарының “Мәскәү һылыуҡайы” гүзәллек бәйгеһендә Ейәнсура районынан Илнара Ниязғолова гран-приға лайыҡ булды.\nМәскәү ҡалаһының Башҡортостан студенттары ассоциацияһы яҙҙың тәүге көндәрендә үк матурлыҡ, гүзәллек байрамы ойошторҙо. Илебеҙҙең баш ҡалаһында өсөнсө тапҡыр башҡорт ҡыҙҙарының “Мәскәү һылыу ҡайы” гүзәллек бәйгеһе уҙҙы. Конкурста төрлө юғары уҡыу йортта- рында белем алыусы ун ҡыҙ ҡатнашты.\n– “Мәскәү һылыуҡайы” – баш ҡалабыҙҙа йәшәгән милләттәштәребеҙҙең иң көтөп алған, иң матур байрамы. Йылдан-йыл унда ҡатнашыусылар һаны үҫә, бәйге этаптары ла ҡатмарлаштырыла, ҡыҙығыраҡ була бара. Быйыл, мәҫәлән, ҡыҙҙар боронғоға, рухи остазына хат яҙҙы. Хат алыусы бөйөк шәхес- тәр араһында – Рәми Ғарипов, Зәйнәб Биишева, Рәбиға Ҡошаева, граф Перовский, Зәки Вәлиди һәм башҡалар. Быйылғы кон- курстың темаһы – башҡорт ҡатын-ҡыҙының боронғоһо һәм бөгөнгөһө һәм темаға ярашлы тағы бер конкурс этабы – башҡорт түшел- дереген эшләү тамашасы күңеленә хуш килде. Һәр ҡыҙ үҙенең селтәрендә ырыуының символын йә районының гербын күрһәткән, ниндәйҙер мәғәнә һалған. Жюри ағзалары ҡатнашыу сыларҙың эске торошон да, матурлыҡ хисен дә, ҡул оҫталығын да күрә алды, – тип фекерҙәре менән уртаҡлашты конкурс режиссеры Фатима Янбаева.\nМәскәүҙәге гүзәллек бәйгеһе, әлбиттә, бейеүһеҙ үтмәне. Ҡыҙҙар тамашасы һәм жюри ағзаларына шаян “Тыпырҙаҡ” бейеүен күрһәтте. Бәйге ойоштороусылары Кинематография йылын да, яңыраҡ үткән “Оскар” церемонияһы темаһын да ситтә ҡалдырманы.\nЕңеүсе ҡыҙҙы билдәләргә абруйлы жюри ағзалары саҡырылды – Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһының тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары Олег Матыцин, “Финэкспертиза” халыҡ-ара финанс компанияһының генераль директоры урынбаҫары Илгиз Байморатов, режиссер, Мәскәүҙәге Шиғри театр етәксеһе Вадим Матюнин, “Злата” ювелир йорто етәксеһе Марта Ананян, “Рәсәй гүзәле” конкурсы шеф- редакторы Алина Каракулина, дизайнер һәм продюсер Елена Мардаева, Мәскәү һәм Санкт-Петербург ҡалаларындағы Баш - ҡортостан студенттары һәм аспиранттарының төбәк-ара ассоциацияһы етәксеһе Азат Бадранов, йырсы Редик Ефремов, Азия халыҡтары союзы етәксеһе Владимир Эрдниев, Бөтә Рәсәй халыҡ-ара йәштәр берҙәмлеге етәксеһе Кантемир Хуртаев, Татарстандың Мәскәүҙәге тулы хоҡуҡлы вәкиллегенең Йәштәр советы рәйесе Эмиль Фәйзуллин һәм Мәскәү тамашасыһының иң көтөлгән һәм яратҡан ҡунаҡтары – Башҡортостандан “Юлдаш” радиоһы дикторҙары Әхәт Мортазин һәм Филүс Ҡасимов.\nҺөҙөмтәләр буйынса, гран-при һәм Swarovski ҡиммәтле таштары һәм кристалдары ҡулланып эшләнгән таж, “Һомай” студияһынан ҡиммәтле тун Ейәнсура районынан Илнара Ниязғоловаға эләкте. Ул шулай уҡ республикабыҙҙа үтәсәк “Һылыуҡай” конкурсына һәм “Мисс Азия – Мәскәү” гүзәллек бәйгеһе финалына саҡырыу алды. “Медицина университетында уҡыу менән гүзәллек бәйгеһендә ҡатна- шыуҙы бергә алып барыу еңел бул- маны, әлбиттә, әммә был аҙналар - ҙы һағынып иҫкә аласаҡмын. Бәйге миңә үҙемде асырға, яңы дуҫтар табырға ярҙам итте. Ысынлап әйт- кәндә, сәхнәне яраттым, үҙ иттем! Беҙгә терәк булған, еңеүгә ҡанат- ландырыусы ойоштороусыларға рәхмәт һүҙҙәрен еткергем килә!” – тип шатлығы менән бүлеште еңеүсе һылыуҡай.\nБеренсе урынды – Ямал-Ненец Автономиялы Округының Ноябрьск ҡалаһында тыуып үҫкән башҡорт ҡыҙы Айгөл Аллағолова, икенсене Йылайыр ҡыҙы Гөлзифа Тотманова менән Учалынан Юлиә Әбү - бәкирова яуланы.\nОшондай уҡ гүзәллек байрамы иртәгә Санкт-Петербург ҡалаһында, “Рекорд” йәштәр һарайында ла үтәсәк. Бәйгенең финал өлөшөнә ете башҡорт һылыуы һайлап алынған.\nӘйткәндәй, “Һылыуҡай” республика гүзәллек бәйгеһенең һайлап алыу турына башҡорт телендә матур аралашҡан, буйы 165 санти- метрҙан кәм булмаған, тәбиғи матурлыҡҡа эйә 16 – 26 йәшлек ҡыҙҙар саҡырыла. Сара 2 апрелдә иртәнге сәғәт 11-ҙә Өфө ҡалаһы, Менделеев урамы, 137 адресы буйынса урынлашҡан “Театро” клу- бында үтәсәк. Бәйгеселәргә мотлаҡ рәүештә А3 форматындағы сифатлы фотопортфолио, 1500 һум аҡса алып килергә. Ғаризалар gukrcnt@ mail.ru адресы буйынса ҡабул ителә. Белешмәләр өсөн телефон һандары: 8-917-379-38-72, 8-917- 41-41-027. Г. ЮЛДАШЕВА.\nСығыу ваҡыты 11-03-2016, 12:15 | Ҡаранылар: 995


Аҙна яңылыҡтары. Ғүмәр Хәйәмдең робағиҙары Рәми Ғарипов тәржемәһендә донъя күрҙе\nКитаптың үҙенсәлеге шағирҙың ҡулъяҙмалары формаһында сығыуы. Йәғни, әҙип нисек яҙған шул килеш, күсермә рәүешендә. Рәми Ғарипов дүрт юллыҡтарҙы семәрләп тиерлек матурлап яҙған. Ҡайһы бер биттәрендә тормош күҙәтеүҙәре, эмоциялары сағылыш тапҡан. Ҡулъяҙмаларҙы шағирҙың улы Азамат Ғарипов тапшырған.\n17 мар, 20:49\nСтәрлетамаҡ «кибер» ҡушылмалы ҡала булды\n«Кибер Рәсәй» проекты Башҡорт дәүләт университетының урындағы филиалында старт алды.\nРеспубликала бөгөн «Остаздар эргәлә түгел, бергә» тигән федераль проекттың төбәк этабы старт алды\nУға ярашлы, яҙмыш һынауына, ауыр хәлгә дусар булған балалар билдәле шәхестәргә беркетелә. Өлкәндәр алты осрашыу эсендә бәләкәй дуҫтарына тормошҡа дөрөҫ йүнәлеш бирергә, кәңәштәре менән ярҙам итергә тейеш. Проектты ойоштороусы һәм методик ярҙам күрһәтеүсе Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты. Остаздарҙың балалар менән осрашыуы ла ошо уҡыу йортонда үтте. Тәүге тәьҫораттар хаҡында хәбәрсебеҙ Рәмзиә Кәримова репортажы.\nРеспублика социаль-иҡтисади үҫеш юлында\nБашҡортостан фәндәр академияһының стратегик тикшеренеүҙәр институты башҡарма власть органдары хеҙмәткәрҙәренә стратегик сессиялар ойошторҙо.\nБашҡорт телен өйрәнергә теләүселәр өсөн уңайлыҡтар\nӨфөнөң 94-се лицейында башҡорт теле буйынса курстың икенсе төркөмө эшләй. Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, ғинуар айында һынлы сәнғәт менән шөғөлләнеүсе Айгөл Рәшитова үҙ оҫтаханаһында дәрестәр ойошторғайны. Башҡорт телен өйрәнергә теләүселәрҙең күп булыуы сәбәпле, белем усағында икенсе төркөм булдырылған.\nМәскәү дәүләт университеты ректоры В.А. Садовничий М. Аҡмулла ис. БДПУ-ның почетлы профессоры булды\n15 мартта физика-математика фәндәре докторы, профессор, Рәсәй фәндәр академияһы академигы, М.В. Ломоносов ис. МДУ ректоры, Рәсәй ректорҙар союзы Президенты Виктор Садовничий М. Аҡмулла ис. БДПУ-ла булды.\n2019 йылда Рәсәй ректорҙары советы Өфөлә үтеүе ихтимал\nБыл башланғысты Рөстәм Хәмитов Мәскәү дәүләт университеты ректоры, Рәсәй ректорҙар союзы Президенты Виктор Садовничий менән осрашыуҙа тәҡдим итте.\nХәүефһеҙлек нигеҙҙәре буйынса асыҡ дәрес\nӨфөләге Янғын һағы идаралығы хеҙмәткәрҙәре мәктәп уҡыусылары менән осрашып, профилактик әңгәмә ҡорҙо.\nҒүмәр Хәйәмдең робағиҙары башҡорт телендә донъя күрҙе\nБашҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповтың көнсығыш классикаһы тәржемәләре китап булып баҫылып сыҡты. Ижадсы ҡалдырған ҡулъяҙмалар үҙгәртелмәй, сканер аша үткәрелеп, аҡ ҡағыҙ биттәрендә нисек бар шулай нәшер ителде.\n13 мар, 21:48\nӨфөлә ағалы-ҡустылы бер туған Кәбир һәм Фазыл Туйкиндар иҫтәлегенә хәтер кисәһе үтте\nУҙған быуат башында уларҙың өлкәне Кәбир Туйкин төрки телле халыҡтар араһында билдәле яҙыусы, уның ҡустыһы Фазыл Туйкин фолькорсы булараҡ танылыу алған. Үҙ заманының алдынғы ҡарашлы кешеһе мәктәп-мәҙрәсәләрҙә математика фәнен дә уҡыта. Фазыл Туйкин шулай уҡ ауыл театрҙарын ойоштороу эшендә лә ҡатнаша, шиғри әҫәрҙәр ижад итә. Уның күп кенә әҫәрҙәре ваҡытлы матбуғат биттәрендә донъя күрә. 30-сы йылдарҙа ағалы-ҡустылы Туйкиндар «халыҡ дошманы» булыуҙа ғәйепләнеп, репрессия ҡорбандарына әйләнә.\nЭшсе һөнәрҙәрҙең абруйы арта\nЭш биреүселәр машинист-тракторист, автомеханик, иретеп-йәбештереүсе, төҙөлөш һәм биҙәү эштәре мастерҙарына мохтаж. Иглин ҡасабаһындағы агросәнәғәт колледжы ярты быуат буйына эшсе һөнәр эйәләре әҙерләй. Уҡыу йортон 16 меңдән ашыу белгес тамамлаған.\nСпорт залһыҙ мәктәп\nДыуан районы Озеро ауылы уҡыусылары физкультура дәресен йыл әйләнәһенә тышта уҙғарырға мәжбүр. 1965 йылда төҙөлгән мәктәп бинаһы күптән иҫкергән, спорт залы ун йыл элек авария хәлендә тип танылһа, йыл һайын кабинеттар капиталь ремонтҡа ябыла. Тик һөҙөмтә генә юҡ. 61 уҡыусы көн һайын хәүефле мәктәпкә йөрөүен дауам итә.\n08 мар, 20:42\nТөбәктең иң көслө ике гимназияһы эшмәкәрлеген туҡтатыуы ихтимал\nМатбуғат саралары һәм интернет киңлектәрендә был турала таралған хәбәр йәмәғәтселекте борсоуға һалды. Рәми Ғарипов һәм Ҡасим Дәүләткилдиев исемдәрен йөрөткән республика белем усаҡтары милли статустарын юғалтып, ябыласаҡ тигән мәғлүмәт дөрөҫлөккә тап киләме,юҡмы?\n07 мар, 22:45\nБлаговещен ҡалаһында 320 урынға иҫәпләнгән яңы мәктәп төҙөлә\nУл юбилей обьекты. Төҙөүселәр билдәләүенсә, белем усағының проекты ҡатмарлы.\n06 мар, 10:17\nҒәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика гимназия-интернаты 75 йыллыҡ юбилейын билдәләне\nБөгөн белем усағының төрлө йылдарҙағы сығарылыш уҡыусылары «Башҡортостан» дәүләт концерт залында үткән тантанаға йыйылды. Белем биреү учреждениеһы 1943 йылда Совет Армияһы тынлы оркестрҙары өсөн хәрби музыкант тәрбиәләнеүселәр әҙерләү маҡсатында асылған.\n05 мар, 19:59\nБөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы ҡарамағында Республика ата-әсәләр комитеты ойошторолдо\nЯңы ойошма мәктәп уҡыусыларының туған телдә белем алыуға һәм өйрәнеүгә хоҡуҡтарын тормошҡа ашырыуға булышлыҡ итәсәк. Бөгөн Фатима Мостафина исемендәге 20-cе башҡорт гимназияһында комитеттың тәүге конференцияһы уҙғарылды. Унда район-ҡалаларҙан йөҙгә яҡын делегат ҡатнашты.\n03 мар, 23:15\nАғиҙелдең һул ярында урынлашҡан Өфөнөң 34-се мәктәбе 100 йыллыҡ юбилейын билдәләне\nҠасандыр сәйхана бинаһының ике бүлмәһендә эш башлаған белем усағы, бөгөн ЮНЕСКО ҡарамағында, һәм баш ҡаланың уңышлы мәктәптәре исемлегендә. Кооператив яланы биҫтәһенең 34-се мәктәбенә заманса йыһазландырылған бина 1999 йылда төҙөлгән.\n03 мар, 23:05\nТалантлы йәштәр һүҙ тота\nӨфөлә йәштәр араһында «Тере һүҙ» республика конкурсы асылды. Конкурста Башҡортостан төбәктәренән 50 нән ашыу кеше ҡатнаша. Улар өс номинация буйынса һынау тота. Әҙәби әҫәрҙәрҙе тасури һөйләү, музыкаль һәләттәрен күрһәтеү һәм авторлыҡ әҫәрен уҡып ишеттереү. Конкурс һөҙөмтәләре иртәгә Гала-концертта иғлан ителә. Сараны Башҡортостан мәҙәниәт министрлығы һәм Халыҡ ижады үҙәге ойошторған. Сығыштарҙы яҙыусылар, шағирҙар, актерҙар баһалай.\n03 мар, 19:47\nДыуан районының Иҫке Хәлил ауылында тәүге балалар баҡсаһы асылды\nУнда әлегә тиклем мәктәпкәсә учреждение бер ваҡытта ла булмаған. Ауыл халҡы төбәктә йәштәрҙең күпләп төпләнеүенән сығып, урындағы башланғыстарҙы яҡлау программаһына балалар баҡсаһын булдырыу тәҡдиме менән сыға. Һөҙөмтәлә ауыл мәктәбенең бер өлөшөндә мәктәпкәсә учреждение асыла. Ремонт эштәре өсөн республика бюджетынан бер миллион һум аҡса бүленә, ҡалғанын ауыл халҡы, эшҡыуарҙар йыя.


Бөгөн Өфөлә «Башавтотранс» дәүләт унитар предприятиеһына яңы автобустар тапшырыу тантанаһы үтте\nГаз яғыулығында эшләгән 29 «НефАЗ» федераль инвестиция программаһы сиктәрендә бюджет аҡсаһына һатып алынған. Был төр транспорт ҡаланың экологик хәлен яҡшыртыуға булышлыҡ итә. Яңы автобустарҙа пассажирҙар өсөн барлыҡ уңайлыҡтар булдырылған.\nМай байрамдары «Башавтотранс» предприятиеһы өсөн икеләтә байрам алып килде. Автопарк 29 яңы автобус менән тулылыланды. Улар бөтәһе лә газ яғыулығында эшләй.\nАзат Кәлимуллин, Башҡортостан транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары: «2018 йылға ҡалалағы йәмәғәт транспортының 80 процентын газ яғыулығында йөрөүсе автобустар тәшкил итергә тейеш. Беҙ программаны үтәйбеҙ. Былтыр метан менән эшләүсе 30, пропанда эшләүсе 100 автобус һатып алдыҡ. Быйыл республика хөкүмәте 100 миллион һум аҡса бүлде, федераль ҡаҙнанан 322 миллион һум килде. Был ҡаланың экологик торошон яҡшыртыуға ярайһы ҙур этәргес».\nГаз, дизель яғыулығына ҡарағанда күпкә осһоҙораҡ, пассажир ташыусы 2 тапҡырға кәмерәк аҡса түгәсәк. «НефАЗдар» техниканың һуңғы ҡаҙанышы буйынса эшләнгән, пассажирҙарҙың уңайлығы өсөн барлыҡ шарттар ҙа бар. Салон иркен, таҙа.Һаулығы буйынса мөмкинлектәре сикләнгән кешеләргә масус урындар бар, автобусҡа инеү ҙә ҡаршылыҡтар тыуҙырмаясаҡ.\nАвтобустар Башҡортостан предприятиеһында етештерелгән, уларҙы үҙебеҙҙең баҙарҙа һатып алыу иҡтисади һөҙөмтә бирә.\nДвигателе Германияныҡы. Юлға сығыр алдынан техниканың торошо ентекле тикшерелә. Газ яғыулығында эшләүсе транспорт менән идара итеү өсөн водителдәргә махсус уҡыуҙар ойошторолған.\nАвтобустар бөгөндән үк ҡала маршруты буйынса йөрөй башлай. Водителдәр өсөн ғәҙәти көн түгел. Рейсҡа яңы автобуста сығыу икеләтә яуаплы. Улар юл алдынан һәр ваҡытта медицина тикшереүе үтә. Бөтәһе лә пассажирҙар хәүефһеҙлеге һәм ҡаланың экологик торошона хәстәрләүгә йүнәлтелә.


Һеҙ бында: БДУ » Баш Бит » Университет тураһында » Институттар һәм факультеттар » Философия һәм социология факультеты » Кафедралар » Социология теорияһы һәм тарихы кафедраһы » Хеҙмәткәрҙәр\n– с.ф.д., профессор, кафедраның мөдире\nҒилми тикшеренеүҙәре: коммуникациялар социологияһы, шәхес социологияһы, мәҙәниәт социологияһы, бизнес социологияһы, этносоциология, мәғариф социологияһы. 80-дән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.\nУҡыу әсбаптары: Социология (Өфө, 2005); Конфликтология (Өфө, 2001), Мәҙәниәт социодинамикаһы (Өфө, 2001), Йәмәғәтселек менән бәйләнеш: сығаралыш квалификация эше (Өфө, 2010). Монографиялары: Социокультур система һәм шәхес (теоретик-методологик анализ). (М., 2005), Социокультур системаның коммуникатив үҙ-ара бәйләнеше (М., 2006), Хәҙерге ойошманың социаль-коммуникатив инструменты булараҡ имидж-менеджмент (Өфө, 2010, авторҙашлыҡта), Йәмәғәтселек менән бәйләнеш: теоретик-методологик нигеҙҙәре (Өфө, 2010).\nсоциология, идаралыҡ социологияһы, киң коммуникациялар социологияһы, социология һәм мода психологияһы, социаль психология, идара итеү системаларын тикшереү, социаль-иҡтисади һәм сәйәси процесстарҙы тикшереү, йәмәғәтселек бәйләнештәре менән идара итеү һ.б.\nИрназаров Рәшит Исмәғил улы - социология теорияһы һәм тарихы кафедраһы профессоры\nИрназаров Р.И. – Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының юғары белем биреүенең почетлы хеҙмәткәре.\nҒилми тикшеренеүҙәре: социология теорияһы һәм тарихы, этносоциология, идара итеү социологияһы, региональ социология, социаль тигеҙлек-айырмалыҡ, Башҡортостандың социаль фекере тарихы, генетик социология, баҙар иҡтисадының социаль проблемалары.\n- дөйөм социология;\n- Башҡортостандың социаль фекере тарихы;\n- социаль тигеҙлек теорияһы;\n- баҙар иҡтисадының социаль проблемалары.\nАҫылғужин Хәлил Бәхтигәрәй улы – доцент, с.ф.д.\nҒилми тикшеренеүҙәре: федератив дәүләттең формалашыуы һәм нығыуы проблемаларын өйрәнеү, үҙәкләштереүҙең һәм регионлаштырыуҙың диалектик бәйләнеше, федерацияларҙың һәм субъекттарҙың сувернитеты, милли һәм региональ оҡшашлыҡ, федератив мөнәсәбәттәрҙең һәм уның субъекттарының үҫеше һәм федераль-региональ бәйләнештәрҙә оптималләштереү.\nТикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә уның тарафынан 110-дан ашыу ғилми хеҙмәт баҫтырылған.\n- реклама социологияһы;\n- эшҡыуарлыҡ социологияһы;\n- социологияны уҡытыу методикаһы.\nСенникова Екатерина Джаудатовна - философия фәндәре кандидаты, доцент.\nҒилми тикшеренеүҙәре: Рәсәй Федерацияһында йәмәғәтселек фекерен һәм үҙгәреүсән йәмғиәттә уның үҙенсәлектәрен өйрәнеү менән шөғөлләнә.\n- специальносҡа инеш;\n- ижтимағи фекер социологияһы;\n- социаль эш теорияһы һәм практикаһы;\n- социологияның дөйөм теорияһы.\nФәрхтдинов Ринат Тәнзлғилем улы - к.с.н., доцент.\nҒилми тикшеренеүҙәре: социаль идаралыҡ, хеҙмәткәрҙәр менән идара итеү, социаль мониторингтың төрлө төрҙәре, шәхестең мәғлүмәти-психологик хәүефһеҙлеге.\n- идаралыҡ социологияһы;\n- персонал менән идаралыҡ;\n- социаль технологиялар;\n- социаль идаралыҡты мәғлүмәти-аналитик тәьмин итеү;\n- регионды өйрәнеү;\n- үҙгәреүсән Рәсәй йәмғиәтенең социаль проблемалары;\n- дөйөм социология.\nШәрипов Азамат Рәжәп улы - философия фәндәре кандидаты, доцент.\nҒилми тикшеренеүҙәре: глобализация шарттарында милли үҙаңдың проблемалары, милли һәм милләт-ара бәйләнештәрҙең социологияһы.\n- социология тарихы;\nМөхәмәҙиева Земфира Фәнис ҡыҙы - ассистент.\nҒилми тикшеренеүҙәре: йәмғиәттең хәҙерге осор үҫешендә йәштәрҙең социаль проблемалары менән шөғөлләнә.\n- иҡтисади мәҙәниәт;\n- бизнес һәм эшҡыуарлыҡ социологияһы;\n- хеҙмәт баҙарының социаль проблемалары;\n- девиант тәртип социологияһы.\nЗөбәйерова Елена Валерьевна - социологияның теорияһы һәм тарихы кафедраһы ассистенты.\nҒилми тикшеренеүҙәре: йәштәр, мәғариф, ғаилә, никах проблемаларын өйрәнеү менән шөғөлләнә.\nУҡытылған төп курсы:


Кеше йәрҙәрен һөйөргә бармы һинең аҡсаларың?\nКүршенең өйрәге—ҡаҙ, ҡатыны—ҡыҙ булып күренә, тигәндәре хаҡтыр. Әммә эш төпкә китһә, хәлдәр харап шул. Бына мәҫәлән, Америка Ҡушма Штаттарында бер ир ҡатынының һөйәрен “никахта булыуын белә тороп, ғаилә араһына маҡсатлы тығылғаны” өсөн судҡа биргән...\nКүршенең өйрәге—ҡаҙ, ҡатыны—ҡыҙ булып күренә, тигәндәре хаҡтыр. Әммә эш төпкә китһә, хәлдәр харап шул. Бына мәҫәлән, Америка Ҡушма Штаттарында бер ир суд аша ҡатынының һөйәренән 750 мең доллар түләтеп алған.\nТөнъяҡ Каролина суды ҡатынының һөйәренә матди претензия белдереүсе Кевин Ховард эше буйынса ҡарар сығарған. РИА Новости хәбәр итеүенсә, “никахта булыуын белә тороп, ғаилә араһына маҡсатлы тығылғаны” өсөн даланһыҙ йәргә 750 мең долларын сығарып һалырға тура киләсәк. Ошондай дәғүәләрҙе ҡараған закондар АҠШ-тың Миссисипи, Нью-Мексико, Көньяҡ Дакоте, Юта һәм Төнъяҡ Каролинала, шулай уҡ Гавай утрауҙарында ғәмәлдә.\nХовардтар ғаиләһе 12 йыл бергә торған. Һин дә мин йәшәп ятҡанда ҡатыны айырылышыуҙы талап иткәс, ир ғаилә психологына йөрөп ала. Был ысул да ыңғай үҙгәреш бирмәгәс, ул шәхси детектив яллай һәм ҡатынының хыянатын белә. Ғәрләнгән ир судҡа мөрәжәт итә һәм уны еңеп сыға. Әммә ул эштең аҡсала түгеллеген, никахтың изге нәмә булыуына инаныуын белдергән. Ховард йөрөмтәл ҡатынының хыянатын ғәфү итә алмаған, һөҙөмтәлә улар айырылышҡан.


Республика көнөндә Ниагара шарлауығы Башҡортостан флагы төҫтәренә мансылды - Bash.News\nРеспублика көнөндә Ниагара шарлауығы Башҡортостан флагы төҫтәренә мансылды https://bash.news/news/107454_respublika_knnd_niagara_sharlauyy_bashortostan_flagy_ttren_mansyldy\nАлыҫ Канадала Башҡортостан әләме. Республика көнөндә Төнъяҡ Америкала йәшәүсе миләттәштәребеҙ Ниагара шарлауығын Башҡортостан флагы төҫтәренә мансыны. Был мөғжизә яҡташтарыбыҙ өсөн генә түгел, барлыҡ туристар өсөн дә оло байрамға әйләнде.\nОкеан артында йәшәүсе милләтәштәребеҙгә Башҡортостандан ҡош телендәй генә хәбәр ҙә үтә ҡәҙерле. Ә инде тотош Ниагара шарлауығының тыуған яҡ сәләмен еткереүе онотолмаҫлыҡ ваҡиға. Был мәлде күрергә тип ҡитғаның икенсе осонда йәшәүсе милләтәштәребеҙ ҙә килгән.\nРеспублика көнөндә Ниагара шарлауығының Канадалағы өлөшөн Башҡортостан флагы төҫтәренә буяу Төнъяҡ Америкалағы башҡорттар ҡоролтайы рәйесе Фәриҙә Сәмерханова башланғысы. Был ниәтен ул күңелендә күптәнән йөрөтә.\nБыл башланғысты милләттәштәштәребеҙ дәррәү күтәреп ала. Лазер ярҙвамында йәшел, аҡ, зәңгәр төҫтәргә мансылған шарлауыҡ, байрам фейерверкы, дәртле башҡорт көйҙәре башҡа туристтаҙы ла битараф ҡалдырманы.\nТөньяҡ Америка дәүләтендә бик күп милләттәштәребеҙ йәшәй. Ғөрөф-ғәҙәттәргә, милли йолаларға тоғро ҡалған яҡташтарыбыҙ йыл да һабантуйҙар, башҡа милли байрамдар, уйындар уҙғара. Киләсәктә улар Онтарио күле ярында Салауат Юлаевтың бюсын да ҡуйырға хыяллана. Әле төрөк скульпторы уның балсыҡ макетын әҙерләгән. Тиҙҙән милли батырыбыҙ тимер һында барлыҡҡа киләсәк. Үҙебеҙ ситтә йәшәһәк тә йөрөгебеҙ Башҡортостанда ҡалған, ти яҡташтарыбыҙ.\nСалауат районында “Рәми” шиғриәт үҙәге барлыҡҡа килә\n19:10, 14 ноя\nҺалым органы белгестәре халыҡты ҡабул итә\n19:05, 14 ноя\nҮҙебеҙҙекеләрҙе ситкә типмәйбеҙ.


Аҡҡолай ауылынан Зөлфиә Бикбулатова ваҡ быяла сәйләндән сәскә гөлләмәләре һәм ағастар үрә.\n- Ғүмерем буйы Мәләүез химия заводында аппаратсы булып эшләнем, шунда, ҡалала йәшәнек. Завод ябылғас, ауылға ҡайтырға булдыҡ. Әсәйем дә ҡартайҙы, уны ҡарарға кәрәк ине, - ти Зөлфиә Хәлиулла ҡыҙы.\nӘ ҡул эше оҫтаһының әсәһе – районыбыҙҙа билдәле балаҫ һуғыусыларҙың береһе Нәсиха әбей Сиражетдинова, уның тураһында гәзитебеҙҙә мәҡәләләр ҙә сыҡты. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, инәй бөгөн арабыҙҙа юҡ инде, ул өс йыл элек 98 йәшендә донъя ҡуйҙы. Бөгөн уның эшен районда ғына түгел, республикала ла оҫта балаҫ аҫалаусы булараҡ танылған ҡыҙы Зәкирә апай Воронцова дауам итә. Был шөғөлдөң нескәлектәрен һеңлеһе Зөлфиә лә яҡшы белә, әммә сәйлән менән эшләү күңеленә яҡыныраҡ.\n- Ғәҙәттә бер-ике көн кис ултырып, нәмәлер ижад итергә була, - ти оҫта. Әйткәндәй уның өйөндәге быяла гөлләмәләр һәм бүлмә гөлдәре тап төндә “сәскә ата”. – Ҡайһы бер ҡатмарлыраҡ нәмәләр менән аҙналар буйы ултырырға тура килә. Мин уларҙы һатыу өсөн яһамайым, ә туғандарыма, дуҫтарыма бүләк итәм. Таныштарым араһынан заказ биреүселәр ҙә була, уларҙың үтенесен дә кире ҡаҡмайым, - тип серҙәре менән бүлеште Зөлфиә апай.\nУның коллекцияһында экзотик сакура һәм беҙ яратҡан бөҙрә ҡайын, сәскәгә күмелгән бүлмә гөлдәре, төрлө төҫтәге миләүшәләр, ромашкалар, ләләләр, раузалар, сәйләндән үрелгән яҡтыртҡыстар, еләкле кәрзиндәр, ҡумталар һәм брошкалар бар.\nКүптән түгел аҡҡолайҙар ватсап төркөмөндә ҡулдан яһалған төрлө әйберҙәрҙән онлайн күргәҙмә ойошторҙо, бында ҡатнашырға теләүселәрҙең иҫәбе-һаны юҡ ине. Хатта ир-егеттәр ҙә ситтә ҡалманы, дөрөҫ, уларҙың ижад емештәрен ҡатындары тәҡдим итте. Күргәҙмәлә Зөлфиә Хәлиулла ҡыҙы эшләгән әйберҙәрҙе күреп, йәш килендәр ҙә, оло апайҙар ҙа ошо матур сәнғәт төрөнә үҙҙәрен дә өйрәтеүен үтенде.\nКем белә, бәлки, Зөлфиә Бикбулатованың еңел ҡулы менән ауыл клубында сәйлән менән бәйләү түңәрәге лә эшләй башлар. Тап уның кеүектәр тураһында “уңған ҡатын ҡар өҫтөндә ҡаҙан ҡайната”, тиҙәр ҙә инде. Был һис кенә лә арттырыу түгел. “Бер йәй эсендә йорт бөтөрөп, мунса, һарай төҙөп ҡуйҙы, баҡсаһын да ожмах мөйөшөнә әйләндерҙе, башҡаларҙың төшөнә лә инмәҫ ине әле”, – тип хайран ҡала ауылдаштары.\nКүңел һалып эшләгән эш кенә ҡәнғәтлек бирә. Әгәр һин ижад менән шөғөлләнеп тә кешеләргә, донъяға ниндәйҙер яңылыҡ, файҙа килтермәйһең икән, һинең хеҙмәтеңдән ни фәтеүә? Ә Аҡҡолайҙың оҫта ханымдары матурлыҡ тыуҙырып, яҡындарына шатлыҡ өләшеп йәшәй.


Наркодилер ҡулға алынды\n10 Ғинуар 2019, 12:45\nСыуашстанда полиция хеҙмәткәрҙәре төбәктә наркотиктар һатыу селтәрен асыҡланы. Был хаҡта Рәсәй Эске эштәр министрлығы вәкиле Ирина Волк белдерҙе.\nРәсәй Эске эштәр министрлығының наркотиктар әйләнешен контролдә тотоу баш идаралығы һәм Сыуашстан республикаһының Эске эштәр министрлығы ойошторған сара барышында законһыҙ әйләнештән яҡынса 20 килограмм тыйылған матдә тартып алынды.\nПолиция хеҙмәткәрҙәре М-7 федераль трассаһынан хәрәкәт иткән автомобилде туҡтатҡан. Тикшереү мәлендә автомобиль эсендә наркотик матдәләр табылған. Автомобиль менән идара итеүсе водитель ҡулға алынған. 39 йәшлек ирҙең Салауат районынан булыуы билдәле. Енәйәт эше асылған.\n"В результате совместных мероприятий Главным управлением по контролю за оборотом наркотиков МВД России и МВД по республике Чувашия из незаконного оборота изъято около 20 килограммов запрещенных веществ", – отметила Волк.


Рәсәй почтаһы май байрамдарында эш режимы тураһында хәбәр итә // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nРәсәй почтаһы май байрамдарында эш режимы тураһында хәбәр итә\n12:08, 29 апреля 2015 Йәмғиәт\nРәсәй почтаһы май байрамдарында эш режимы тураһында хәбәр итә Фото: Олег Яровиков\nӨФӨ, 2015 йыл, 29 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалиә Вәлиева/.\n1 һәм 9 май бөтә почта элемтәһе бүлексәләре өсөн ял көндәре буласаҡ. Был хаҡта Рәсәй почтаһының Башҡортостандағы филиалының матбуғат хеҙмәте хәбәр итә.\n30 апрелдә һәм 8 майҙа почта элемтәһе бүлексәләре билдәләнгән график буйынса эшләй, эш көнө бер сәғәткә ҡыҫҡартыла.\n11 майҙа ауылдағы почта бүлексәләре ял итә, ҡалала иһә шәмбе көндәгесә эшләй.\n4 майҙа ҡаланың 450000, 450001, 450005, 450022, 450039, 450059, 450068, 450071, 450075, 450076, 450077, 450092, 450095, 450105, 450112 почта бүлексәләре, шулай уҡ республика ҡарамағындағы ҡалаларҙа һәм Шишмә ҡасабаһында, Красноусол ауылында үҙәк почта элемтәһе бүлексәләре йәкшәмбе көндәгесә эшләй. Башҡа бүлексәләр өсөн был көн ял буласаҡ.\nБашҡа ваҡытта почта бүлексәләре ғәҙәти режимда эшләй.\nТеги: рәсәй почтаһы