Башҡорт матбуғатының тарихын юллап\n14 Июнь 2019, 11:46\nМилли баҫма Башҡортостан Башлығы грантына лайыҡ булды.\nРәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеү үҙәгенең Почет Билдәһе орденлы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғалимдары тарихи һәм ғилми йәһәттән әһәмиәтле эшкә тотондо. Институттың бүлек мөдире, тарих фәндәре кандидаты Марсиль Фархшатов етәкселегендә тарих фәндәре кандидаттары Гөлназ Азаматова һәм Әхәт Сәлихов, филология фәндәре кандидаттары Гөлнара Абдрафиҡова һәм Рәмил Болғаҡов, шулай уҡ Башҡортостандың Милли архивы хеҙмәткәре, тарихсы Азат Ярмуллин башҡарған хеҙмәт республикабыҙҙың бер быуатлыҡ юбилейына ысын мәғәнәһендә үҙенсәлекле бүләк булды. Улар “Башҡорттар иттифағы бюроһының мөхбире” гәзитенең беренсе һаны нигеҙендә альбом әҙерләп сығарҙы. Был эш өсөн авторҙар коллективы әлеге баҫманан башланғыс алған “Башҡортостан” гәзите мөхәрририәте менән берлектә республиканың дәүләт һәм уның халыҡтары телдәрен һаҡлауға һәм үҫтереүгә йүнәлтелгән Башҡортостан Башлығы грантына эйә булды.\nПроекттың башланғысында торған, әле лә уны тулыһынса тормошҡа ашырыу өсөн янып көйгән Марсиль Нурулла улы ФАРХШАТОВ менән әңгәмәбеҙ был эштең әһәмиәте, үҙенсәлектәре, киләсәккә билдәләнгән бурыстар хаҡында.\n– Марсиль Нурулла улы, әлеге башланғысҡа тотоноу идеяһы нисек тыуҙы?\n– Башҡортостан Республикаһы автономияһының барлыҡҡа килеү тарихына күҙ һалһаҡ, уның 1917 йылдың 1 – 11 майында Мәскәүҙә үткән Беренсе Бөтә Рәсәй мосолмандары съезында ҡатнашҡан башҡорт делегаттары тарафынан ойошторолған Башҡорт өлкә бюроһына, ул замандағыса итеп әйтһәк – Башҡорттар иттифағы бюроһына барып тоташыуын күрәбеҙ. Белеүебеҙсә, автономия 1919 йылдың 20 мартында “Үҙәк Совет власының Башҡорт Хөкүмәте менән Совет Автономиялы Башҡортостаны тураһында килешеү” менән нығытыла. Башҡорттар иттифағы бюроһының баҫма органы булған гәзиттең тәүге һаны 1917 йылдың 14 июнендә донъя күрә. Хәҙер был көн республиканың төп милли баҫмаһы “Башҡортостан” гәзите барлыҡҡа килгән көн һәм Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәрҙәренең һөнәри байрамы булараҡ билдәләнә.\n“Башҡорттар иттифағы бюроһының мөхбире”нең икенсе һаны “Башҡорт” исеме аҫтында нәшер ителә. Беҙгә 1918 йылдың 4 октябренә тиклем барлығы 39 һан донъя күреүе билдәле. Был гәзит башҡорт милли хәрәкәте барлыҡҡа килеүҙә һәм уның артабанғы үҫешендә, 1917-1918 йылдарҙа башҡорт халҡының дәүләтселек төҙөү буйынса алып барған эшмәкәрлегендә ғәйәт ҙур роль уйнай. Әммә бығаса милли баҫма ғилми йәһәттән тейешенсә өйрәнелмәне. Был эш башҡорт матбуғаты тарихына бағышланған хеҙмәттәрҙә гәзиттең исемен телгә алыу, ҡайһы бер һандарҙағы мәҡәләләрҙән өҙөктәр килтереү менән сикләнде.\n– Проекттың әһәмиәте нимәлә? Был эшкә тотонор алдынан ниндәй маҡсаттарҙы күҙ уңында тоттоғоҙ?\n– Ғилми проект үҙенсәлекле тарихи сығанаҡты тергеҙеү, өйрәнеү, артабан һаҡлауға булышлыҡ итеү һәм уны фән донъяһында ҡулланылышҡа индереүҙе маҡсат итеп ҡуя. Был гәзит – ысынлап та бик ҙур әһәмиәткә эйә тарихи материал, сөнки уның биттәрендә революциянан һуңғы башҡорт дәүләтселегенең тәүге аҙымдары, Көньяҡ Урал биләмәһендәге Граждандар һуғышы барышы документаль рәүештә теркәлгән. Бынан тыш, беҙ әлеге баҫма аша башҡорт теленең дәүләт теленә, киң мәғлүмәт саралары теленә әйләнеүенең башланғыс этабы менән таныша алабыҙ. Шулай уҡ гәзит биттәрендә шул замандың рухи һәм мәҙәни донъяһы ла киң сағылыш тапҡан. Гәзиттең башланғысында һәм тәүге авторҙар булып Әхмәтзәки Вәлиди, Шәйехзада Бабич, Шәриф Манатов, Фәтхелҡадир Сөләймәнов (Абдулҡадир Инан) кеүек билдәле шәхестәр торған.\nФәнни хеҙмәттең тағы ла бер әһәмиәтен билдәләп үткем килә: милли баҫманы өйрәнеү барышында әллә күпме онотолған, ҡулланылыштан төшөп ҡалған һүҙҙәргә юлыҡтыҡ. Был да тикшеренеүҙәр үткәреү өсөн ҡыҙыҡлы тема. Шулай уҡ “Башҡорт” гәзитенә бәйле әлеге хеҙмәтебеҙ шул осорҙа нәшер ителгән башҡа баҫмаларҙы ныҡлап өйрәнеүгә, уларҙы ла электрон нөсхәгә әйләндереп, киң ҡулланылышҡа сығарыуға, башҡорт журналистикаһы тарихына яңы күҙлектән бағыуға юлдар аса.\n– Әлегәсә башҡарылған эштәрҙе һәм алдағы көндәргә билдәләнгән бурыстарҙы барлап, нимәләр әйтерһегеҙ?\n– Үрҙә әйтеп үтеүебеҙсә, Башҡортостан Республикаһының бер быуатлыҡ юбилейы айҡанлы, март айында “Башҡорттар иттифағы бюроһы мөхбире”нең беренсе һанын альбом рәүешендә әҙерләп сығарҙыҡ. Унда ғәрәп алфавитында бирелгән төп нөсхә, уның кирилл алфавитындағы транслитерацияһы, йөкмәткенең башҡорт һәм рус телдәренә тәржемәһе урын алды. Башҡортсаға ауҙарылған вариантта үткән быуат башындағы тел нескәлектәрен, мәҡәләләрҙең стиль үҙенсәлектәрен һаҡларға тырыштыҡ. 100 йыллыҡ айҡанлы яңынан нәшер ителгән гәзит (альбом) 200 данала баҫылды. Унан тыш барлыҡ материал электрон вариантта әҙерләнде.\nӘ инде алда торған бурыстарҙың иң ҙуры һәм мөһиме – “Башҡорт” гәзитенең барлыҡ һандарын табып, өйрәнеп, уны электрон баҫма рәүешендә әҙерләп, ғилми әйләнешкә, киң ҡулланылышҡа сығарыу. Әле был йүнәлештә эштәр дауам итә.\n– Гәзиттең барлыҡ һандарын табыу, тергеҙеү ауыр булдымы? Ул ҡайҙа һәм ниндәй шарттарҙа һаҡланған?\n– Үкенескә ҡаршы, Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең бер генә китапханаһында ла уның тулы комплекты һаҡланмаған булып сыҡты. Өфө, Ҡазан, Мәскәү һәм Санкт-Петербург китапханаларында айырым һандар бар. Мәҫәлән, баҫманың беренсе һаны Рәсәй дәүләт китапханаһында ғына һаҡланған. Шулай уҡ республиканың Милли архивында бер нисә һанға юлыҡтыҡ. Билдәле булған 39 һандың икәүһе әлегә бер ҡайҙа ла табылманы, улар – 9-сы һәм 19-сы һандар – Башҡорттар иттифағы бюроһының Ырымбурға һәм Силәбегә күсеү осорона тура килә. Шуға күрә яҡын арала ошо ҡалаларҙың китапханаларында, өлкә архивтарында эшләргә иҫәп тотабыҙ.\nТикшеренеү барышында осраған ҡатмарлыҡтарҙың тағы береһе – һаҡланған гәзиттәрҙең бик насар торошта булыуы. Ҡайһы бер һандарҙың төрлө китапханаларҙа табылған варианттарын үҙ-ара сағыштырып, ваҡыт тәьҫире арҡаһында юйылған өлөштәрен барлап, тулыландырырға тура килә.\nТөп нөсхәне өйрәнеү, уның кирилл алфавитындағы транслитерацияһын эшләү, йөкмәткене башҡорт һәм рус телдәренә тәржемәләү артыҡ ауыр булманы, сөнки беҙҙең институтта ғәрәп графикаһын, ғәрәп, фарсы, иҫке төрки телдәрҙе яҡшы белгән ғалимдар эшләй. Улар үҙҙәренә ҡушылған бурысты намыҫ менән башҡара, әйтеп үтеүемсә, был йүнәлештә әле лә эш дауам итә. Грант алғанда билдәләгән барлыҡ маҡсаттарға ирешербеҙ, тип ышанам.\n– Ҡатмарлы, әммә ҡыҙыҡлы эшегеҙҙә уңыштар юлдаш булһын!\nХөрмәтле гәзит уҡыусылар!\n“Башҡортостан” гәзитенең бөгөнгө һанында 1917 йылдың 14 июнендә нәшер ителгән тәүге милли баҫманың – “Башҡорттар иттифағы бюроһының мөхбире”нең беренсе һанын тәҡдим итәбеҙ.\nБашҡортсаға ауҙарылған вариантта үткән быуат башындағы тел нескәлектәре, мәҡәләләрҙең стиль үҙенсәлектәре тулыһынса тиерлек һаҡланған. Был мәҡәләләрҙә, ялҡынлы сығыштарҙа шул замандың заңы һәм рухы, данлы ла, шанлы ла тарихыбыҙ, халҡыбыҙҙы борсоған мәсьәләләр, уның һыҙланыуҙары һәм яҡты киләсәккә ынтылышы асыҡ сағыла.\nБАШҠОРТТАР ИТТИФАҒЫ БЮРОҺЫНЫҢ МӨХБИРЕ\n2. Башҡорттар алдында торған эштәр.\n3. Башҡорттар бюроһының эшләгән эштәре, бюроның протоколы.\n4. Ғөмүм мосолман съезы хаҡында.\n5. Ер мәсьәләһе.\n6. Башҡортостан хәбәрҙәре.\nИдаранан: Гәзиттең баштағы һандары бюроның аҡсаһы аҙ булыу сәбәпле мәғлүм ваҡытта сыға тип иғлан ҡылып һәм йыллыҡ хаҡы фәләнсә тип тәғәйен әйтеп булмай. Кәрәк бюроның башҡа сығымдары өсөн, кәрәк гәзитебеҙ өсөн күп аҡса кәрәк булғанлыҡтан, башҡорт ҡәрҙәштәребеҙҙән иғәнә йыйып ебәреүҙәрен үтенәбеҙ. Шунлыҡтан, гәзитте мәғлүм ваҡытта йәһәт сығарып барыу мөмкин булһын. Өмөт итәбеҙ ки, иғәнәләр тиҙ килер һәм гәзиттең киләһе һандары даими сығыр, хәҙерҙән үк өс һум ебәргән кешегә алдағы номерҙар ҙа барып торор. Башҡорттар алдында торған эштәр Һаны ике миллион ҡәҙәр булған башҡорт иҫке хөкүмәт ваҡытында дини һәм милли мөнәсәбәттә башҡа мосолмандар менән бер тигеҙ золом күрҙе. Әммә иҡтисади яҡтан, айырыуса ер мәсьәләһендә уның нисә йөҙ йылдар буйы күргән золомдары башҡа мосолмандарға ҡарағанда тағы ла артығыраҡ ине. Шунлыҡтан был халыҡ төрки тарихында иң яҡты сәхифәләрҙе алып килдеге хәлдә, һуңғы замандарҙа үҙенең шөһрәтен, данын бөтөнләй юғалтты.\nБашҡорт ерҙәре тигән һүҙ булһа ла, башҡорт халҡының тарихта мөһим урын тотҡан бер халыҡ булыуы күҙ уңынан төштө. Хатта ул үҙенең башҡорт исеменән дә ояла башланы. Инде был халыҡ ошо бөйөк хөрриәт дәүерҙәрендә үҙенең кем икәнен белеү һәм башҡаларға белгертеү өсөн ғәйрәт итһә булмаймы?! Борон Иҙелдән Алтайғаса һуҙылған ялан хандар ҡулында торғанда, ҡаҙаҡ, нуғай менән бер булып шатланып, батырлыҡ менән дан сығарып ғүмер үткәргән башҡорт рус батшалары килтергән йәбер-золомдо ла үҙенең көсө нисбәтендә ҡаршыланы. Нуғай ҡасып киткәндә, татарҙар был йәберҙәргә ғариза, үтенеү, ялыныуҙар менән ҡаршы торғанда, башҡорт үҙенең ҡул көсө менән ҡаршы һуғышты. Быуаттар буйы дауам иткән башҡорт һуғыштары донъяла үҙ милли хосусиәттәрен, үҙ милли йәшәү хоҡуҡтарын һаҡлауҙа тиңе һирәк эштәрҙәндер. Айҙар, Салауат, Ҡараһаҡал, Хәмит, Батырша һуғыштарында ҡорбан булған нисә йөҙ мең башҡорттар ҡандарын шәһит булып йәннәт рәхәттәре күреү өсөн генә түгел, ҡандары бәрәбәренә тоҡомдарына хөрриәт алып биреү өсөн түктеләр. Хәҙерге хөрриәт һуңғы һуғыш һәм ихтилал ваҡыттарында түгелгән ҡандар менән генә алынманы, бәлки йөҙ йылдар буйынса түгелеп килгән ҡандар, даръялай күҙ йәштәре менән алынды. Былар араһында иң ныҡ ҡан түккән башҡорт хәҙерге хөрриәттән үҙенең ҡорбандары теләгән сүрәттә файҙаланыу тейеш. Хөрриәттән яҡшы файҙаланыу өсөн иң элек алдыбыҙҙа торған мәсьәләләрҙе яҡшылап айырып белеү кәрәк. Миллилек мәсьәләһе. Быларҙың иң алда торған береһе – башҡорттоң урта төрки миллилеген, милли мәҙәниәтен майҙанға сығарыуҙа тотасаҡ юлылыр. Урта төркиҙәрҙең иң төп ҡәбиләләрен тәшкил иткән башҡорт уларҙың милли хосусиәттәренән бик яҡшы яҡтарын һаҡлап килгән. Урта төрки музыкаһының иң моңло сүрәте башҡорт ауыҙынан, башҡорт урманының ҡурайы аша ғына ишетелә. Урта төркиҙең иң бөйөк ҡаһарман әҫәрҙәренән күптәре башҡорт хәтерендә генә һаҡланып бара. Урта төркиҙең ғөрөфғәҙәттәренән кейем-һалым һәм әсбап күбеһе башҡорт араһында сәләмәт һаҡланған. Урта төрки теленең бик матур хосусиәттәре лә башҡорт теле, башҡорт халыҡ әҙәбиәтендә генә һаҡланған. Хәҙер Европа, рус мәҙәниәте тәьҫире аҫтында татар, ҡаҙаҡ, һарт әҙәбиәттәре барлыҡҡа килде һәм [был халыҡтар] үҙ араларына ситтәрҙән кергән музыка, ғөрөф-ғәҙәт, әҙәбиәт әҫәрҙәре һәм тел үҙенсәлектәрен йыйып, айырым-айырым милләттәр сүрәтенә әйләнә башланылар.\nБоронғо милли, мәҙәни юғарылыҡты тамам онотҡан был ҡәүемдәрҙә мәҙәниәт хәрәкәте шунан башҡа сүрәттә булыуы мөмкин дә түгел ине. Беҙ ышанабыҙ ки, был ҡәүемдәр тиҙ ваҡыт үҙҙәренә ғөмүми милли тарих, милли әҙәбиәт һәм телде өйрәнерҙәр һәм, оҙаҡ ваҡыт үтмәҫ, көслө бер милләт сүрәтенә әйләнерҙәр. Ләкин [был хәл] һәр ҡәүем үҙендә барын майҙанға сығарып, ғөмүми милли, әҙәби хазинаға һалған һуңында ғына булыр. Был эш бөгөн булмаһа, иртәгә булыр. Ләкин хәҙергә ҡәүеми, ҡәбиләүи шовинизм хөкөм һөрә һәм шунлыҡтан башҡорттоң бөтөн-бөтөн милли милке быларға ҡорбан булып бара. Татар ҡәүеме башҡорт музыкаһын яҡшылап тыңлаһа ла, уның тел, ғөрөфғәҙәт һәм халыҡ әҙәбиәтендәге ҡиммәтле урындарын иғтибарға алмай, бәлки мотлаҡ үҙенекен генә алға сығарыу һәм үҙенекен башҡаларға көсләп керетеүҙе теләй. Шундай уҡ ҡаҙаҡтар. Бындай ҡәбиләүи шовинизм араһында ҡалған башҡорттарҙың аңлы синыфтары күрәләр ки, башҡорт үҙендә барын фәҡәт мөстәҡил сүрәттә эшләп алып барған ваҡытта ғына, үҙенең төркилеген, башҡа төркиҙәр өҫтөнлөгөнән һәм төрки булмаған элементтарҙан һаҡлар һәм шул ваҡытта ғына үҙе һаҡлаған милли, рухани байлыҡты Жучи, Сығатай улустары мәҙәниәтенә ҡаршы хәрәкәт итеүсе айырым ҡәбиләләрҙең ҡулында исраф булыуҙан ҡотолдорор. [Ул] үҙенең тарих, ғөрөф-ғәҙәт, музыка, тел, милли әҙәбиәт хосустарында һаҡлап килгән, үҙенә мөстәҡил сүрәттә эшләп кереткән ваҡытта ғына, бәлки, был ҡәүемдәрҙең берләшеүе юлында онотолмаҫлыҡ эш ҡылған булыр. Беҙгә бынан һуң үҙ тел, ғөрөфғәҙәт, әҙәбиәтебеҙгә ныҡ йәбешеү тейеш. Шуға күрә ул [башҡорт] урта төрки миллилегенең һәм милли әҙәбиәтенең терелеүендә күҙгә күренерлек урын алһын. Ер мәсьәләһе. Башҡорттоң был көн иң алда торған оло бер мәсьәләһе – ер. Борон нуғай Иҙел тамағына, Кубань һәм Ҡырымға киткәс, бөтә Иҙел, Яйыҡ араһы башҡортҡа ҡалды. Башҡорттарҙы үҙенә ҡаратҡан урыҫ борондан уҡ һан яғынан үҫеп килде. (Урыҫ һәр йыл 17 %-ҡа үҫә. Һәр ҡырҡ йыл һайын ике өлөш арта.) Ул башҡорт ерен баҫып алды. Хәҙер Эске Рәсәй халҡына әҙәм башына туғыҙ дисәтинә ер бирмәксе булалар. Шул хисаптан ҡарағанда Эске Рәсәйҙәге урыҫ мужигының йөҙҙән алтмышына ер юҡ. Был урыҫ борон уҡ башҡорт ерен ҡалдырмаҫтан бөтә ерҙе алып бөткән булыр ине. Тик үҙенең наҙанлығы, тимер юл һәм башҡа хәрәкәт сараларын төҙөй алмауы кеүек Беренсе сәнә дауамы Гәзиттең баһаһы берәмләп 15 тин. 3 һум ебәреүсегә даими барып торасаҡ. № 1 БАШҠОРТТАР ИТТИФАҒЫ БЮРОҺЫНЫҢ МӨХБИРЕ сәбәптәр арҡаһында ғына башҡорттоң бар ерен баҫып ала алмай ҡалды. Хәҙер Ырымбур, Өфө губерналарында Бөрйән, Үҫәргән, Таналыҡ, Гәрәй, Ҡыпсаҡ, Түңгәүер, Тамъян кеүек һәр волосы ҙурлыҡта Варшау яғының бер губернаһына тиңләнгән илдәрҙә күп ер бар. Ғөмүмән, Ырымбур, Өфө, Пермь, Һамар башҡорттарында ер эске Рәсәй урыҫына ҡарағанда күп. Эске Рәсәйҙең 47 губернаһына кеше башына туғыҙ дисәтинә ер биргәндә, Ырымбур, Һамар, Өфө яғында 216 % ер артып ҡала. Петроградтағы крәҫтиән съезында Ағуданский тигән урыҫтың ҙур әҙәме башҡорт илендәге был хосусиәтте мужикка төшөндөрҙө. Ул хисаптан [ер] бүлеү китһә, бер башҡорт янына йәнә 24 урыҫ ултыртыу тейеш булыр. Башҡорт был мәсьәләне төрлө яҡлап өйрәнеү, төшөнөү, кәрәкле сараларын күреү тейеш. Ер мәсьәләһен өйрәнгәндә халыҡтың, ерҙең дисәтинә һанын ғына алыу етмәй, бәлки ерҙең тәбиғәтен, урманлы хосустарҙа халыҡтың йәшәү ысулдарын ҡарап хәл итеү кәрәк була. Башҡорт күҙ йомоп торһа, урыҫ бар башҡортто крәҫтиән рәтенә ҡуйып бөтөр. Ләкин башҡорт иген менән генә тормай, күп ерҙә урман эше, хайуан аҫрау бик көслө. Ҡаҙаҡтарҙың ерҙәрен мужикка бүлә торған 47 губернаға керетмәйҙәр. Беҙгә лә күп ерҙә үҙебеҙҙең ҡаҙаҡ менән бер тормош иткәнебеҙҙе күрһәтеү хәжәт булыр. Тағы артҡан ер булһа ла башҡорт, әлбиттә, урыҫты ултыртмай, үҙенең ерһеҙ башҡортон, мосолманын ултыртыр. Бына был хәлдәр барыһы бик ҙур, бик мөһим мәсьәләләр. Был мәсьәләне башҡорт үҙе теләгән сүрәттә хәл итә алһа, фәҡәт үҙ ғәйрәте, үҙенең берлеге, иттифағы менән генә хәл итә алыр. Унһыҙ ҙа наҙан, ярлы башҡорт ер хаҡында тейешле сара күрмәһә, эше харап. Мәғариф мәсьәләһе. Борон ҡымыҙға иҫереп, йәйләүҙән йәйләүгә сабып йөрөп өйрәнгән башҡорт, хәҙер ҙә донъяны фәҡәт беләк менән генә көтөп, динде, миллилекте ғилем менән генә һаҡлап була икәнен төптән төшөнгәне юҡ. Ырымбур, Өфө яғында яҙыу таныған башҡорт йөҙгә алты. Яҙыу таныу ғына етмәй, яҙыу менән эш итә белеү кәрәк. Уныһы ике йөҙгә берәүҙән артмаҫ. Ғилемле, һөнәрле халыҡ кәрәсинһеҙ, утһыҙ ҡараңғы төндө яҡты иткәнен, айлыҡ юлды атһыҙ арба менән бер көндә барғанын, алты ат менән ай һөргән ерҙе атһыҙ һабан менән бер көндә бөтөргәнен башҡорт ишетмәй түгел, ишетә. Ләкин ни өсөн һаман үҙенең мөсһөҙ, килбәтһеҙ алама хәлендә торорға риза була? Бар ғәйеп наҙанлыҡта. Ике миллион башҡорт өсөн урта төрки ҡәүемдәре араһында иң наҙан бер өлөшө булып тороу башҡорт йөҙөндә ҡара [тап] булып тора. Был донъяла халыҡтар шул саҡлы көрәшкәндә, аңһыҙ, белемһеҙ ни ҡылырһың?! Дөм урман, тауҙар эсендәге бөрйән, ҡатай, ҡыпсаҡ, киң, тимер юлһыҙ сәхрәләге үҫәргән, юрматы был хосуста үҙе ҡайғыртмаһа, уның илендә йөрөүсе ҡырҡтартмасы, ҡымыҙ эсергә килгән сырхауҙар ҡайғыртасаҡмы?! Почтанан заказной хат килһә, ҡан төкөрөп ауырыһа, бөрйән йөҙ илле саҡрым урыҫ ауылына барып йөрөй. Сөнки үҙ ҡайғыһын үҙе белмәгәс, урыҫ йә башҡаһы уның өсөн баш ауырттырмаған: почта ла яһамаған, больница ла ҡылмаған. Хәҙер башҡорт үҙ ҡайғыһын үҙе белһен. Шунлыҡтан ул заманы менән йәмле Уралдың уңын, һулын тотош мәктәп, китапхана, почта, телеграф, тимер юл, электр, хәстәханалар, иң һуңғы көнкүреш, ер, урман, хайуан тәрбиәләре әсбабы менән тултырһын. Башҡорт урта төркиҙәр араһында иң мәҙәниәтле, иң туҡ, иң бай әҙәм булыу юлына керһен. Хәҙерге заман мәсьәләләре. Хөрриәт сығарған мәсьәләләрҙе ҡарау өсөн күҙең күлдәй булһа ла етмәҫ. Рәсәйҙең ни эшләгәнен ҡараһағыҙ, хәҙер башығыҙ әйләнер. Николайҙы, уның һанаттарын ябып ҡуйыу менән генә ҡалманылар. Идара өсөн ниндәй уңайлы юл булһа, шундай итеп идара итергә әйтәләр. Башҡорт, һинең ихтыяждарыңды иң ярашлы сүрәттә үтәр өсөн ниндәй ысул мәслихәт? Дәүләт ниндәй ысулда идара ителергә тейеш? – тип Рәсәй халҡы башҡорттан да һорай. Шул хаҡта мәслихәт ҡылыр өсөн Учредительный собрание тигән мәжлес ҡороп, шунда башҡорттарҙы ла саҡыра. Йә, ни итәбеҙ? Хәҙер элекке волость, өйәҙ идаралары урынына волость, өйәҙ комитеттары төҙөлдө. Былар волость земстволары тип йәнә яҡшыраҡ ысулға ҡуйыласаҡ. Ер, иген эштәре менән шөғөлләнгән кешеләргә крәҫтиән советтары губерна, өйәҙ, волость һайын асыла, шул уҡ өйәҙ һәм волостарҙа ер комиссиялары асыла. Шулар бөтәһе башҡорттарҙың үҙ ҡулдарында үҙҙәре теләгән, илгә уңайлы рәүештә ҡуйылыу тейеш. Уларға һайлау, идара итеү нисек булыу тейеш? Бына шуларҙың һәммәһен башҡортҡа, һис булмағанда, урыҫ мужигынан кәм белмәү һәм һәммәһен дә үҙ ихтыяжын белеп эш итеү кәрәк. Финанс мәсьәләһе. Башҡорт үҙенең ихтыяжын үтәү өсөн күп аҡсаға мохтаж. Башҡорттоң ере был тарафтарҙа кәрәк өҫтөндәге емештәре, кәрәк аҫтындағы мәғдәндәре менән булһын бик бай, тота белеп тотҡанда, уның килеме лә күп. Ләкин башҡорт еренең тәрбиәһеҙ хәлдә ятыуынан был ерҙәргә һәм башҡорт ҡәүеменең үҙ тәрбиәһенә тотоласаҡ сығым да сикһеҙ ҙур булыр. Шул сәбәптән башҡорт еренән килгән килем, башҡорттоң был көнгә ҡәҙәр тапҡан малдары башҡалар тарафынан таланып алынып тороуы[н иҫәпкә алып], быларҙың бәғзеләрен башҡорттоң ғөмүми, милли, мәҙәни эштәренә тотонор өсөн тырышҡанда, бәлки хәҙерҙән үк алыу мөмкин булыр. Башҡорттоң ер-һыуҙарынан башҡорт фондына тип ҡалдырылған аҡсаһы ғына ла өс миллион һумдарға етә. Бына шул аҡсаларҙы майҙанға сығарыу, төп башҡорттоң әлеге ваҡытта ҡулында барын бер ергә туплау, киләсәктә башҡорттоң барлыҡ эштәрен матди яҡтан тәьмин итеү – ошолар «башҡорттоң финансы» тигән бер мәсьәләне тәшкил итә. Был мәсьәләне, әлбиттә, алда тоторға кәрәк. Уны хәл итеү өсөн дә башҡорт үҙе ҡайғыртмаһа, берәү ҙә ҡайғыртмаҫ. Элекке Николай батша заманында һәм унан борон бер эше булһа, беҙҙең башҡорт ауылдың бер һүҙгә сәсәнен тота ла, бер нисә йөҙ аҡса биреп, адвокатҡа, түрәләргә ебәрә ине. Становой ни тип әйтер, старшина, урядник, писарь ни бойорор, тип тора ине. Инде ул заман үтте, һәр эште башҡорт үҙе эшләү заманы килде. Йөҙ йыл элек Сенатҡа ебәреп зар булған эштәрен башҡорт үҙе хәл итә ала. Хәл итә тигәс тә, юғарыла һаналған ул мөһим мәсьәләләрҙе былай ғына хәл итеп булмай, уның бер шарты бар. Организация тиҙәр. Был урыҫ һүҙенең мәғәнәһе халыҡ үҙе ойошоп, үҙенең аҡылын, фекерен башына туплап эш итеү тигән һүҙ. Иң элек ауыл халҡы иттифаҡҡа килер. Унан һуң ауылдар бер булып, волость иттифаҡҡа килер. Унан һуң волость бер булып, өйәҙ иттифаҡҡа килер. Шунан бөтә башҡорт бер булып, съездар, йәмғиәттәр яһап, барлыҡ уйын, фекерен, көсөн бер ергә йыйыр. Бына шуны организация тиҙәр. Беҙ шул юғарыла һаналған маҡсаттарыбыҙға берекмәҫтән, съездар ҡылмаҫтан етә алмайбыҙ. Башҡа халыҡтар иттифаҡ ҡылып, ойошоп бөттөләр. Әммә башҡорт һуңғараҡ ҡалып бара. Ләкин хәҙерҙән үк ул эшкә керешһәк, һуңламабыҙ. Бәғзе башҡорт зыялылары Мәскәүҙә булып үткән Ғөмүми мосолман съезынан элек үк башҡорттарға иттифаҡтар, съездар ҡылыуҙы әйтһәләр ҙә, бәғзеләре, шул ғөмүми съезға килгән башҡорттар үҙ-ара йыйылып, мәслихәт ҡылышырҙар, унан һуң башҡорт съезы йыйырбыҙ, тинеләр. Әлбиттә, әүәл кәрәк ине. Сөнки башҡорттар үҙ-ара ойошоп етмәгәнлектән, [Ғөмүм] мосолман съезында булһын, кәрәк унан элгәре съездарҙа булһын, үҙ тауыштарын яҡшы ишеттерә алманылар. Хатта Ғөмүм крәҫтиән съезына ла ҡатнаша алманылар. Ләкин һәр милләт үҙенең мәнфәғәтен генә ҡарай. Ошо әсе тәжрибә съезд йыйыуҙы кисектереү ярамағанын төшөндөрҙө. Шунлыҡтан Ғөмүми мосолман съезындағы башҡорт вәкилдәре, башҡорт тиҙ арала ойошмаһа, эше бөтөнләй харап була тип, съезды йәһәт үткәрергә ҡарар ҡылдылар. Һәм шул хаҡта тейешле саралар күреү өсөн Башҡорт областной бюроһы төҙөнөләр. Был бюро үҙенең йомошона кереште. Инде һеҙ беләктәрегеҙҙе һыҙғанығыҙ, билегеҙҙе быуығыҙ, аҡылдарығыҙҙы башығыҙға йыйығыҙ. Ерле – ерҙә, ил – илдә ойошоп, эшкә керешегеҙ. Беҙ һәм үҙ нәүбәтебеҙҙә гәзитебеҙ арҡылы, съезға ҡәҙәр юғарыла һөйләнгән һәр мәсьәләләрҙе ҡулдан килгәнсә халыҡҡа төшөндөрөргә, ураҙа бөтөүгә съезды йыйып, башҡорттоң ғөмүми ихтыяждарын бер усҡа туплау өсөн барлыҡ тырышлығыбыҙҙы, ғәйрәттәребеҙҙе һалырбыҙ. Барлыҡ башҡорт үҙенең бөтә көсөн йыйып берләшкән, ойошҡан ваҡытта ғына үҙенең мәҙәни, иҡтисади, сәйәси маҡсаттарына етә, татар, ҡаҙаҡ, башҡорттоң һәммәһенә уртаҡ булған миллимәҙәни хәрәкәткә, унан һуң ғөмүм Рәсәйгә үҙ өлөшөн индерә алыр. Әхмәтзәки [Вәлиди] Башҡорт бюроһының 15 майҙан 29 майға ҡәҙәр ҡылған эштәре Бюро ағзаларынан Әхмәтзәки Вәлиди, Үҙәк шураға ағза һайланып, Ырымбурға килә алмағанлығынан, унда өс ағзанан имам Сәғит Мираҫов менән Аллабирҙе Йәғәфәров килеп эшкә керештеләр. Улар, килеү менән, Каруанһарайҙа урын алыу хаҡында губернский комиссар, комитет народной власти, һалдаттар Советы менән килешеп, урынлаштылар. Быҙаулыҡ өйәҙе башҡорттарының үтенесе буйынса Шәйехғаттар әфәнде Абыҙгилдинды Бюро хеҙмәтенә алып, шул өйәҙ башҡорттарына хатип итеп ебәрҙеләр. [Бюро] Мәскәү съезындағы башҡорт вәкилдәренең башҡорт съезын үткәреү хаҡындағы ҡарарҙарын русса һәм, был съездың маҡсаттары ни икәнен аңлатып, мосолманса ике бит ҡағыҙ баҫтырып, башҡорт волостарына таратты. Ырымбурҙағы Губерна крәҫтиән съезына бюро исеменән 2 рыу өсөн Петроградта яһаласак Ғөмүми мосолман советы мәсьәләһен урынһыҙға файҙаландылар. Был мәсьәлә хаҡында докладты Ғаяз Исхаҡов алған. Докладты бүлек-бүлек ҡарарға тырышҡас, юл бирһәләр ҙә, асыл нигеҙе яҡтан ҡарарға һәм төптән үҙгәртергә һис юл бирмәнеләр, күпселектән һөйләтмәнеләр. Тик халыҡты алдап, улай итеп, былай итеп ҡурҡытып, эште тамам боҙҙолар. Инде булған эш булған тип, беҙҙең башҡорт вәкилдәре үҙ-ара йыйылып Советҡа үҙ араларынан ике вәкил (Юныс Бикбов һәм Әхмәтзәки Вәлидовты) керетмәксе булдылар. Татарҙар үҙҙәренән ун вәкил керетһәләр ҙә, башҡорт вәкилдәренең һүҙҙәрен иғтибарға алманылар. (Әхмәтзәки Вәлидов Советҡа керһә лә, уны төркөстанлылар һайлап кереттеләр.) Ошоноң өҫтөнә Ғаяз Исхаҡовтар был Советҡа татарҙарҙан да һаман федерацияға хилаф әҙәмдәрҙе керетеүгә тырыштылар һәм бик ҙур оятһыҙлыҡтар итә торғас, маҡсаттарына еттеләр. Хатта хәҙер ошо Советтың башҡарма комитетына шул уҡ Әхмәтбәк Цаликовты рәйес һәм уның фекерҙәше Мөхәмәтйәровты сәркәтип итеп һайлағандар. Инде был Советҡа һәм комитетҡа күп эштәрҙә полномочие бирҙеләр. Хәҙер Совет менән комитетта Рәсәй төркиҙәре теләгән маҡсаттарҙы үткәрергә тырышыусы әҙәмдәр шул Әхмәтбәк Цаликов һәм башҡалар менән талашып ҡына ваҡыт үткәрмәһәләр ярар ине. Ул ваҡыт беҙҙең мосолман Учредительный собраниеға башҡа милләттәр менән иттифаҡ ҡыла алмаҫтан, бөтөнләй яңғыҙ, буш ҡул менән ҡалмаһа ярар ине. Әлбиттә, эш Әхмәт Цаликов, Мөхәмәтйәров, Ғаяздарға ҡалһа, улар мотлаҡ федерация нигеҙен боҙорға һәм федерация алырға тырышыусы милләттәр һәм партиялар менән мосолмандарҙы бер ергә йыймаҫҡа тырышырҙар. Инде бынан сығыу өсөн берҙән-бер сара булһа, ул да Иҙел буйы татарҙары үҙ-ара йыйылып килешеү һәм, әлбиттә, Әхмәтбәк Цаликовтарҙы икенсе яраҡлы вәкиле менән алыштырыуҙары лазым. Шул кәрәк. Рәсәй мосолмандары өсөн, әлбиттә, бер иттифаҡ – совет кәрәк, ләкин бында вәкилдәр төрлө ҡәүемдәрҙән ғәҙеллек менән һайланыу тейеш. Халыҡ үҙе ерле ерендә айырым идаралар булдырырға ҡарар биргәс, был совет, әлбиттә, Рәсәй мосолмандарының ғөмүм милли, ижтимағи, ғәскәри, рабочий һәм сәйәси эштәрен ҡарарға түгел, бәлки мосолмандарҙы 1) Учредительный собраниеға әҙерләргә, 2) хәжәт булғанда, уларҙың йомоштарын хөкүмәткә еткерергә, 3) уларҙы хәбәрҙар ҡылып тормаҡ һәм 4) иң мөһиме – Рәсәй мосолмандарының мохтари – үҙаллы идара мәсьәләләрен ғәмәлгә № 1 өс вәкил (Аллабирҙе Йәғәфәров, Хөсәйен Хаҡбирҙин, Ғәбделәхәт Фәхретдинов) керетте һәм съезға килгән башҡорт вәкилдәрен йыйып, ер мәсьәләһендә съезда ниндәй юл тотоу хаҡында кәңәшләшеп, был хосуста казачийҙар менән бергә хәрәкәт итеү, йәғни үҙ ерҙәрен үҙ ҡулдарында ҡалдырыу хаҡында ҡарар сығарҙы, съезд да шул сүрәттә үтте. 29 май мәжлесендә, крәҫтиән съезына килгән башҡорт вәкилдәре менән булған мәжлестә, съезды ураҙа эсендә үткәрмәй, ғәйеттән һуң июлдең 20-һенә ҡалдырыу мәсьәләһе килешеп ҡабул ителә. Башҡорт иттифағы бюроһының протоколдары 31 май мәжлесе Рәйес: Сәғит Мираҫов. Мәжлестә Әхмәтзәки Вәлидов, Сәфәрғәли Иҙелбаев, Хөрмәтулла Иҙелбаев, студент Йосопов, студент Ҡыуатов, Шәйехғаттар Абыҙгилдин, крәҫтиән съезына килгән вәкилдәр ҡатнашалар. Нәүбәттәге мәсьәләләр: 1) Башҡорттар менән хохолдар араһындағы низағ хаҡында һалдаттар советы рәйесенең ғарызы. 2) Бюроның мөхбирен сығарыу. 3) Съезд алдынан күреләсәк саралар. 4) Башҡорттарҙы хәҙерге хәл менән таныштырыу һәм иғәнә йыйыу өсөн хатиптар ебәреү. Беренсе мәсьәлә хаҡында һалдаттар [советы] рәйесе һөйләп, шул хаҡта хәҙерҙән үк бер сара күреү тейешлеген ғарыз итә. Кәңәшмәнән һуң һалдаттар советынан бер әҙәм, Башҡорт бюроһы тарафынан һалдат Илдархан Мутинды ебәрергә ҡарар ителә. Гәзит мәсьәләһе хаҡында Әхмәтзәки Вәлиди һөйләй. Фекер алышыуҙан һуң, хәҙергә сыға торған ваҡытын һәм йыллыҡ баһаһын тәғәйенләмәҫтән, ошо көндән үк сығара башларға ҡарар ителә һәм гәзит менән идара итеү эше рәйес Сәғит Мираҫовҡа тапшырыла. Шунда уҡ гәзиттең программаһы, маҡсаттары билдәләнә. Съезға әҙерлек мәсьәләһендә Әхмәтзәки Вәлидов, ураҙа эсендә башҡорттарҙың хөрмәтле әҙәмдәренән егерме–утыҙ кешене саҡырып, съезда кәңәш ителәсәк мәсьәләләрҙе ҡарауҙы ғарыз итә. Кәңәшләшкәндән һуң, был кесе мәжлесте июндең 25-нә саҡырырға була[, тип ҡарар итәләр]. Башҡорт илдәренә хатиптар ебәреү мәсьәләһе ҡаралып, Бөрйән яғына имам Фазлулла Рәсүлев, Ырымбур өйәҙенә Сәфәрғәли Иҙелбаев, Стәрле тарафына Шәйехғаттар Абыҙгилдиндарҙы ебәрергә ҡарар бирелә. Стәрле, Бәләбәй һәм башҡа тарафтарҙа ниндәй хатиптар тәғәйен итеү мөмкинлеге ҡаралып, кешеләр күрһәтелә. 2 июнь мәжлесе Каруанһарайҙың губернский присутствие залында. 31 май мәжлесендә булған ағзалар һәм вәкилдәрҙән башҡа һалдат Хариҫ Игликов, һалдат Ғәзиз Дәүләтшин, Ғариф Мутиндар ҡатнашалар. Рәйес: Сәғит Мираҫов. Нәүбәттәге мәсьәләләр: 1) Съезд программаһы. 2) Бюроның программаһы, уставы. 3) Яңы ағзалар саҡырыу. 4) Съезға материал әҙерләү. 5) Бюро өсөн китапхана туплау. Беренсе мәсьәлә буйынса Мәскәү съезындағы башҡорт вәкилдәре төҙөгән программаға бәрәбәр, нимә арттырыуарттырмау мәсьәләһе ҡаралып, арттырмау ҡабул ителә. Икенсе мәсьәләгә ярашлы Әхмәтзәки Вәлидов Бюроның ҡыҫҡа программа һәм уставын ғарыз итә һәм шул ҡабул ителә. Өсөнсө мәсьәлә буйынса яңы ағзалар: Юлбарыҫ Бикбов, студент Ғоҫман Ҡыуатов, юрист Юныс Бикбов, земство хеҙмәткәре Сәфәрғәли Иҙелбаев, башҡорт һалдаттарынан Хариҫ Игликов, Ғәзиз Дәүләтшин, Ғариф Мутин һайланалар. Ғоҫман Ҡыуатов бюроның русса секретары итеп һайлана. Дүртенсе мәсьәлә буйынса Сәфәрғәли Иҙелбаев менән Ғоҫман Ҡыуатовҡа земство һәм губернcкий статистика комитеттары һәм межевой комиссияларынан башҡорттар һәм уларҙың ерҙәре хаҡында материал йыйыу тапшырыла. Бишенсе мәсьәләгә ярашлы бюро янына китапхана тәшкил итеүгә керешеп, хәҙерҙән үк башҡорттарға ҡағылышлы әҫәрҙәр йыя башлау һәм Ырымбур, Өфө, Пермь, Вятка, Һамар тарафтарында сыға торған бөтә урыҫ, татар гәзиттәрен алдырырға ҡарар ителә. Съездар Ғөмүми Рәсәй мосолман съезы Был заманда сикһеҙ күп съездар булып, халыҡ ойошоп, һаман иттифаҡлашып ятҡан ере. Мосолмандар араһында ла күп съездар булды. Мәскәүҙә мосолман студенттар съезы, Ҡазанда, Ташкентта мөғәллимдәр, мөслимәләр съезы. Ҡаҙаҡтарҙың төрлө съездары, кавказдарҙың һәм төркөстанлыларҙың съездары. Майҙың 1-нән 11-нә ҡәҙәр Мәскәүҙә Ғөмүми Рәсәй мосолмандарының съезы. Был мосолман съезына әҙәм күп өмөт бағлап торған ине. Хатта Риза ҡазый уны «Өммәт килешеүе» («Иҗмағ өммәт») тип атап, үҙенең өмөттәрен үҙенсә күрһәткән ине. Съезд Мәскәүҙә, Рәсәй мосолман ғаләмендә мәктәптәрҙең бина йәһәтенән иң өлкән һәм иң гүзәл булған Асадуллаев мәктәбендә булды. Халыҡ та һигеҙ йөҙҙән артыҡ булып, башта бик шәүкәтле төҫлө күренә ине. Урыҫ гәзиттәре лә был съезға бик ҙур әһәмиәт биреп яҙалар ине. Тик съезды йыйыуҙа бер тәртип тотолмаған икән. Һигеҙ йөҙҙөң алты йөҙләбе Иҙел буйы татарынан булып, кавказлылар, төркөстанлылар, ҡаҙаҡтар бик аҙ ине. Башҡорт та үҙ хисабынан кәм ине. Ғәҙеллек булһа, ҡарарҙарҙың дөрөҫлөк менән булыуына иғтибар ителһә, әлбиттә, съезды халыҡтың һаны нисбәтендә йыйыу тейеш [ине]. Быға иғтибар ителмәгән, ихтимал ки, махсус иғтибар итмәгәндәрҙер. Шулай уҡ докладтар ҙа тейешһеҙ әҙәмдәргә тапшырылған. Иң төп мәсьәлә – дәүләт менән идара итеү ысулы мәсьәләһе төрки ҡәүемдәргә һис мөнәсәбәте булмаған кавказлы, осетин ҡәүеменән Әхмәтбәк Цаликов тигән әҙәмгә тапшырылған. Ул әҙәм үҙенең ҡараштарына ярашлы социалдемократлыҡҡа (ул социалдемократтар гәзите булған «Новая жизнь»дың мөхәррирҙәренән, был гәзит Керенскийҙарға ҡаршы) артыҡ ихласлығынанмы, йәки кадет партияларына һүҙ бирепме, нисектер докладында мосолмандарҙың һәр ерҙәге ҡарарҙарына – федерация, йәғни ҡушма йөмһүриәткә ҡаршы һөйләне, һәр эшен бөтә мосолмандарҙы берләштереү – «Иттихади ислам» («Ислам берҙәмлеге») – төҫтәренә буяп, йәки һалдат һәм эшселәрҙе ҡотортоп, мәжлестең йәмен ебәрҙе. Съездан элек Мәскәү урамында «федерация» тип байраҡ күтәреп йөрөгән мөхәррир Ғаяз Исхаҡов та уның менән бер иттифаҡта булып, халыҡты ҡотортоп, шул бер мәсьәләне алты көнгә һуҙҙылар. Ләкин һөҙөмтәлә һаман өҫтөнлөк ала алманылар. Был эш, әлбиттә, съезд әҙерлеген күреүсе бюроның яңылышлығылыр. Бындай мөһим мәсьәләне Рәсәйҙә урыҫтан һуң иң күп булған төрки балаһына, төрки рухы, төркиҙең милли, сәйәси хаятын тәьмин итеү менән тулған кешегә тапшырырға кәрәк ине. Әхмәтбәк Цаликов, Ғаяз Исхаҡовтар күпселектең ҡарарына риза булып ҡына ҡалманылар, ахырында шуны боҙорға тырыштылар. Съезда идара итеүҙең ҡушма ысулы ҡабул ителгәс, шуны нисек ғәмәлгә ҡуйыу юлдарын, йәғни ҡайһы өлкәләрҙә ниндәй мосолмандарға айырым идаралар булыу мәсьәләләрен һәм уны булдырыу хаҡында хәҙерҙән күреләсәк сараларҙы тикшереү кәрәк ине. Алты көн бер мәсьәлә өҫтөндә ултырып арығас һәм яуыз ниәттәр көсәйеүен күргәс, халыҡ таралғылай башланы һәм ҡалған мәсьәләләрҙе тиҙ-тиҙ генә ҡараштырыу юлын тотто. Әхмәтбәк Цаликов һәм Ғаяз Исхаҡовтар компанияһы шунан файҙаланып, ҡушма ысул мәсьәләләрен бөтөнләй юйырға тырыштылар. Халыҡты ерле ерендә мөстәҡил эшләүгә күнектереү юлдарын ҡарау урынына, бөтә мосолмандың ғәскәри, эшсе, рухани, мәҙәни, сәйәси һәм башҡа эштәрен Петроградҡа йыйып ҡуйыу, йәғни халыҡ теләгән федерацияны ысынында эштән сыға БАШҠОРТТАР ИТТИФАҒЫ БЮРОҺЫНЫҢ МӨХБИРЕ 3 ашырырға тырышырға тейеш. Съезда Ғаяз Исхаҡовтар нисек булһа ла был Советҡа төрлө тараф мосолмандарының мохтариәт ысулы хаҡындағы тырышлыҡтарын юймаҡ (парализовать итмәк) сүрәтенә ҡуйып ебәргәс һәм беҙҙең башҡорт вәкилдәрен кереттермәгәс, беҙ, башҡорттар, был Советҡа матди ярҙам бирмәҫбеҙ, тип әйттек. Киләсәк башҡорт съезында, әлбиттә, был мәсьәлә тикшерелер һәм башҡорттан вәкилдәр керетелмәһә һәм Совет мосолман теләгән маҡсаттарҙы алға сығарыу хаҡында айырымасыҡ юл тотҡан әҙәмдәр ҡулына кермәһә, башҡорттар ошо ҡарарҙарына тоғро ҡалыуҙары кәрәк, тип уйлайбыҙ. Съездың башка ҡарарҙары ла шундай юл менән китте. Ер мәсьәләһендә булһын, рухани идара эштәрендә булһын, съезда татар еңеүсе булыуының һөҙөмтәләре асыҡ күренде. Ер хосустарында Рәсәйҙең төрлө тараф мосолмандары тик бер иттифаҡҡа (блокка) килеүе мөмкин. Хатта Петроградтағы крәҫтиән съезы ла был хосусты иғтибарға алып, ер хосусында Эске Рәсәйҙең 47 губернаһын ғына алды. Әммә ҡаҙаҡ сәхрәһен, Төркөстан һәм Кавказды айырым ҡалдырҙы. Әммә мосолман съезында Шакир Мөхәмәтйәров социалистар ҡарарын сығып уҡып, башҡа һөйләүселәргә юл бирмәне. Ҡабул иттерҙе. Рухани эштәр хосусында съезд бөтөнләй татар съезы сүрәтен алып китте. Рухани эштәр тигәндә, Ғөмүм Рәсәй мосолман съезында, әлбиттә, ғөмүм Рәсәй мосолманының рухани эштәре хаҡында һүҙ барыр, тип уйланған ине. Төркөстанда, Иҙел буйында, Ҡырым, Кавказда дини идаралар нисек төҙөлөү мәсьәләһе ҡаралыр, ихтимал, ғөмүм Рәсәй мосолмандары өсөн шәйхелисламлыҡ төҙөү эштәре булырмы, тип уйланған ине. Ул булманы, ул хаҡта яҙылған докладтар уҡылманы. Кавказ, Төркөстан халыҡтары, ҡырымлылар, ҡаҙаҡтар һәм эске рәсәйлеләр булыуға ҡарамаҫтан, съезды тик Ырымбур духовный собраниеһы мәсьәләһе һәм уға һайлауҙар менән үткәрҙеләр. Тик был эш өсөн ғөмүм Рәсәй мосолманын йыйыу лазым түгел, бәлки шул собрание ҡарамағындағы халыҡты йыйып эш итеү кәрәк ине. Һис булмағанда, был ғөмүми съезды шундай урындағы эштәр өсөн дә файҙаланам тигәндә, был мәсьәләгә ғөмүм Рәсәй мосолмандары эше төҫөн биреү хәжәт түгел ине. Шулай итеп был съезд шәп үтмәне. Рәсәй мосолмандарының араһында мәҙәни һәм сәйәси көстәр аҙ. Уларға, әлбиттә, Учредительный собраниела һәм унан тыш күп мәсьәләләрҙә берләшеп, бер иттифаҡ менән эш ҡылыу тейеш. Ләкин ул эш бөтә мосолмандарҙың ихтыяждарын айырым бер ҡәбиләнең ихтыяждарына эйәртеп йөрөтөү, шулай итеп айырым бер ҡәбилә интерестарына ғөмүм Рәсәй мосолманы төҫөн биреү сүрәтендә булмайынса, иттифаҡ, блок, бербереңә ярҙамлашыу (взаимная поддержка) сүрәтендә булырға тейеш. Әлбиттә, бындай эш һәм мәсьәләләрҙе һүҙ тәьҫирендә хәл ҡылыусы фәҡәт бер халыҡ ҡына еңеүсе булған съезд түгел, бәлки һәр мәсьәләгә тейешенсә ваҡыт биреп, уйлап, фекерләп эшләүсе һәм халыҡтың һанына ҡарап йыйылған һәм яуыз ниәттәргә юл бирмәй торған съезд ғына ҡыла алыр. Алда, августың 25 ндә йәнә Икенсе ғөмүми мосолман съезы яһалырға булды. Өмөт итәбеҙ ки, ул съезд шундай булыр тип. Съездың ахырында беҙ үҙ күҙебеҙ менән күрҙек: Әхмәтбәк [Цаликов]тың идара ысулы хаҡындағы докладын съезд хисабына (!) баҫтырып, һалдаттарға фронтҡа һәм Себергә тараталар ине. Әммә съездың идара ысулы хаҡындағы ҡарарын да шуға ҡушып биргәндә, башына «Съездың ҡарары» тимәйенсә, «Резолюция демократов федералистов о форме государственного управления» тип баҫтырып тараталар ине. Бындай эштәр киләһе съезда, иншаллаһ, ҡабатланмаҫ. Алдағы съезд хаҡындағы өмөтөбөҙ шундай. Сәғит Мираҫов Ахыры бар. Ер мәсьәләһе Хәҙерге ваҡытта бөтә Рәсәй халҡының диҡҡәтен йәлеп иткән нәмә лә – ер һәм тупраҡ мәсьәләһелер. Гәзиттәрҙә һәм йыйындарҙа ер тигән бер тауыш ишетелһә, халыҡтың сәстәре үрә торалыр. Сөнки беҙҙең Рәсәй халҡының күберәк өлөшө башҡа һөнәр һәм сәнәғәт эштәренән мәхрүм булғанлыҡтарынан, иген игеү һәм мал аҫрау эштәренә күберәк бирелмештәрҙер. Шуға күрә алдыбыҙҙа киләсәк Учредительный собраниеға ватандаштарыбыҙ булған урыҫ крәҫтиәндәре, шулай уҡ Волга буйы татар крәҫтиәндәре һәм ауыл көнкүреше менән тереклек итә торған һәр бер милләт кешеләре ҡиблаға йүнәлгән кеүек йөҙҙәрен йүнәлтеп, дүрт күҙ менән ер көтәләр һәм дә Учредительный собраниеға ҡәҙәре һәр ҡайһыһы губерна һәм өйәҙҙәрҙә йыйылыштар яһап, алдан әҙерлектәр ҡылып ҡуйырға йәһед һәм ғәйрәт итәләр. Беҙҙең башҡорт халҡына ер һәм тупраҡ мәсьәләһе хаҡында әһәмиәт бирергә һәм ерҙәребеҙҙең үҙ ҡулыбыҙҙа ҡалыуына тырышырға дәлилле бер фекергә килеүҙе күрһәтергә тейештер. Сөнки бик күп миллиондарса хисап ителгән крәҫтиән халҡының фекере һәм әҙерлектәре Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң эсендәрәк ултырып ҡалырға тырышыуҙыр. Уның өсөн кабинет һәм удел ерҙәренең күберәге Себерҙә, Алтай һәм Нерчинский округтарындалыр һәм был ерҙәрҙең күберәк өлөшө урман булып, иген өсөн удобный ерҙәре аҙҙыр. Икенсенән, һалҡын тараф булғанлыҡтан, крәҫтиәндәр унда барырға өндәмәйҙәр, нисек тә булһа был тарафтараҡ ҡалырға тырышҡан кеүек күренәләр. Беҙҙең гәзитебеҙҙә ер мәсьәләһенә ҡағылышлы һәр номерҙа бер урын биреләсәктер. Шул сәбәпле был беренсе номерҙа ғөмүми булараҡ Рәсәйҙең Европа өлөшөндә ерҙәр күпме һәм кемдәр ҡулында икәнлеге хаҡында бер аҙ мәғлүмәт биреп, киләсәктә губерна, өйәҙ һәм ауылдарҙа башҡорт ерҙәре күпме икәне хаҡында айырыуса яҙыласаҡтыр. Ер хаҡында мәғлүмәт биреп яҙасаҡ әфәнделәргә һуңғы хисаптарҙы күҙ уңында тоторға кәңәш итәбеҙ. Сөнки бик аҙ ваҡыт айырмаһы булған хисаптарҙан ғына аңлашылғанға күрә, үҙгәрештәр ҙә бик күптер. Был минең түбәндә яҙыласаҡ хисаптарҙан мәғлүм булһа кәрәк. 1905 йылда Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге 395 миллион 316 мең дисәтинә ерҙең 154 миллион ярымдан артығы ҡаҙна, сиркәү һәм башҡа учреждениеларҙыҡы, 138 миллион 769 мең дисәтинәһе крәҫтиәндеке, 101 миллион 860 мең дисәтинәһе руханиҙар, купецтар, дворяндар һәм крәҫтиәндәр хосуси милкендә булғандар. Әммә һуңғы 13 һәм 14 йыл хисаптарына ҡарағанда, ете-һигеҙ йыл эсендә шаҡтай үҙгәрештәр күренәлер, сөнки һуңғы ваҡытта крәҫтиәндәр хосуси булараҡ бик күп ер алдылар. Шул сәбәпле уларҙың ерҙәре артты, әммә баяр һәм дворяндар ерҙәре кәмене. Мәҫәлән, 5 йылда дворяндар ҡулында булған 62 миллион [дисәтинә] ер 13 йылда (һигеҙ йыл эсендә) 47 миллионға ҡалды. Тимәк, алты-ете миллионға кәмене. Әммә крәҫтиәндәрҙең хосуси милектәре булған ерҙәре 5 йыл[да] 24 миллион ярым дисәтинә ине, 1913 йылда 31 миллион ярымға етте. Тимәк, 7 миллионға артҡан булалыр. Тағы крәҫтиәндәрҙең үҙ ерҙәренә башҡа ҡаҙна һәм хосуси кешеләрҙән ҡуртымға алған ерҙәрҙе ҡушҡанда, ҡулдарында 185 миллион дисәтинә ерҙәре барҙыр. Шуның 139 миллионы – надел, 20 миллионы – [уларҙың] ойошма һәм йәмғиәттәре тарафынан һатып алынған һәм 25 миллионы – крәҫтиәндәр тарафынан ҡуртымға алынған ерҙәрҙер. 1914 йылғы хисапҡа күрә, крәҫтиәндәр надел ерҙәрен укрепить иттереп, отрубҡа айырылғандарҙың һаны ике миллионға яҡындыр. Тағы был крәҫтиәндәр тарафынан 14 миллионға яҡын дисәтинә ер хосуси милеккә ҡылынғандыр. Инде беҙҙең хосуси башҡорт ерҙәренә килһәк, 15–20 йыл эсендә ни хәтле үҙгәреш булғандыр? Быларҙы өҫтән генә ҡарап, тәғәйен хисаптарын алмайынса, яҙырға һис бер мөмкин түгелдер. Шуның өсөн областной съезға ҡәҙәр һәр губерна һәм өйәҙҙәрҙән дөрөҫ хисаптарын алып, беҙҙең гәзитебеҙ арҡылы яҙылырға һәм иғлан ителергә тейештер. Башҡорттарҙың төрлө ведомствола һәм үҙҙәренең ҡулындағы ерҙәрҙең күпме икәне хаҡында яҙыласаҡтыр. Шәйехғаттар Абыҙгилдин Башҡортостан хәбәрҙәре 13 майҙа ете Үҫәргән хәйриә йәмғиәтенең ғөмүми йыйылышы булып, [унда] ҡаралған мәсьәләләр: 1) Ғөмүми мосолман съезында булған башҡорт вәкилдәренең хосуси теләктәре илтифатҡа алынмағанлыҡтан, Областной башҡорт съезы яһарға, тигән ҡарарҙары тикшерелеп, башҡорт халҡы фекер эйәләренең дә күптән үк Областной башҡорт съезы кәрәк тиеүҙәре хәтергә алынып, вәкилдәребеҙҙең был ҡарары урынлы тип, бер ауыҙҙан ҡушылырға һәм тырышып ярҙамда булырға ҡарар ителде. 2) Областной башҡорт съезына ебәреләсәк һәм бюро расходына иғәнә тупларға һәр волостан хөрмәтле һәм ихтирамлы хәҙрәттәрҙән вәғиздәр – өгөтсөләр тәғәйенләнде. 3) 27 майҙа буласаҡ Бөрйән, Ҡыпсаҡ иҫке волостарының йыйылышына Үҫәргән йәмғиәте исеменән вәкил ебәреү тейешле күрелеп, Әхмәтбаҡый хәҙрәт Аҡъюлов тәғәйенләнде. М. А. 7 июнь Ырымбур өйәҙе Ҡыпсаҡ волосы Әхмәт ауылында башҡорттар йыйылыш яһап, Ырымбурҙа буласаҡ Ғөмүми башҡорт съезына вәкил итеп имам Ғәббәс Ишкинин, имам Ишмөхәммәт Ағишев, Мөхәммәт Собханғолов, байҙар тарафынан Хәмиҙулла Итҡолов һәм Шакир Зианбәтовтарҙы һайлағандар. Мәскәүҙә булған ғөмүм мосолман съезының «Шаһитлыҡ һәм вариҫлыҡ хоҡуғында ҡатындарға тигеҙ хоҡуҡ бирелһен» тигән ҡарары Ҡыпсаҡ волосы башҡорттарына насар тәьҫир иткән. Шуға күрә протест әҙерләйҙәр. Әхмәтшакир Зианбәтов


21 февраль – Халыҡ-ара туған тел көнө - Официальный сайт Сибайского института (филиала) БашГУ\nБилдәле булыуынса, хәҙерге заманда Ер шарында 6 меңдән ашыу тел бар. Уларҙың берәүҙәрендә меңәрләгән кеше аралашһа, икенселәрендә иһә бер-ике кеше генә һөйләшә. ЮНЕСКО Халыҡ-ара ойошмаһы тарафынан үткәрелгән тикшереүҙәр буйынса 6 меңдән ашыу телдең 40%-на яҡын арала юғалыу янай. Был исемлектә башҡорт теле лә бар. Телдәрҙең юғалыуын иҫкәртеү буйынса үткәрелгән сараларҙың береһе булараҡ, 21 февраль көндө бөтә илдәрҙә Халыҡ-ара туған тел көнө билдәләнә. Был дата ЮНЕСКО ойошмаһының 1999 йылғы ултырышында ҡабул ителә, һәм 2000 йылдан алып билдәләнә.\nБайрамды билдәләү өсөн институттың педагогика һәм технология факультеттары студенттары уҡыу йорто алдындағы билдәле шәхестәр аллеяһында йыйылды. Педагогика факультетының башҡорт-рус филологияһы йүнәлешендә белем алыусы студенттары был датаны билдәләү тарихы менән таныштырҙы: был көн 1952 йылда Пакистанда булып үткән ҡанлы ваҡиғалар менән бәйле икән. Ул ваҡыттарҙа, халыҡтың күбеһе бенгаль диалектында һөйләшеүенә ҡарамаҫтан, илдә урду теле дәүләт теле булараҡ тәҡдим ителә. Быға Дакки университеты студенттары ҡырҡа ҡаршы сыға. Әммә демострацияға сыҡҡан студенттарға ҡаршы ут асыла. Һөҙөмтәлә дүрт студент һәләк була. Бер ғәйепһеҙ студенттарҙың вафатынан һуң, илдә ризаһыҙлыҡ акциялары үтә. Халыҡ бенгаль теленең дәүләт теле итеп иғлан ителеүенә ирешә.\nБеҙҙең ата-бабаларыбыҙ элек-электән телде һаҡлауҙың әһәмиәтен аңлаған, уны киләсәк быуынға еткереү хәстәрлеген күргән. Һәр дәүерҙә һүҙ оҫталары – йырауҙар, сәсәндәр, шағирҙар һәм яҙыусылар – телебеҙҙең яҙмышы өсөн борсолған. Улар араһында яҙмышын тел яҙмышы менән туранан-тура бәйләгән шағирҙарҙың береһе – Рәми Ғарипов. Шуға күрә студенттар был көн уңайынан Башҡортостандың халыҡ шағиры (1992), С. Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1988) Рәми Ғариповтың тыуыуына 12 февраль 85 йыл тулыуын да билдәләне. Тура һүҙле, ҡыйыу фекерле шағирҙың ижады, ваҡыт һынауҙарын үтеп, бөгөн дә актуаль яңғырай, бөгөн дә рухи маяҡтар билдәләй.\nӘҙәбиәтебеҙ аҡһаҡалы М. Кәрим “Тауҙар” тип исемләнгән шиғырында кешеләрҙе тауҙар менән сағыштырып, улар бейек булған һайын тормоштары ауырыраҡ һәм бәхәслерәк, яҙмыштары ҡыйыныраҡ һәм аяныслыраҡ булыуын билдәләй. Әҙиптең был һүҙҙәре Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповтың тормош һәм ижад юлына тулыһынса тап килә. Ил тарихында һүҙ азатлығы, үҙаллы фекер, ижади ҡараштар сикләнгән ауыр ваҡыттарҙа тура һүҙле шағир, ғәҙеллек даулап, хәҡиҡәт яҡлап, ҡыйыу сығыш яһай. Шуның арҡаһында ҡатмарлы яҙмышҡа дусар була, тик был – уның һайлаған юлы:\nБәлки керләнеп тә бөтөрмөн мин,\nЯнған өсөн яла яғылыр.\nЯлған һыйыныр ер булмаһа ла,\nЯласылар әле табылыр.\nТик намыҫты данға алмаштырмам,\nЮҡ, алданмам арзан даныма.\nМин янырмын ғәҙеллекте яҡлап,\nҠәләмемде манып ҡаныма.\nҺәр нәмәне халҡым зиһене менән,\nХалҡым күҙе менән күрермен.\nКәрәк булһа, илем, телем өсөн\nҒәзиз ғүмеремде бирермен.\nЮҡ, теҙләнмәм ялған алдында мин!\nМаҡсатымдың иң-иң алыҫын\nЯҡын күрер күҙем. Һәм күҙемдә\nБалҡып яныр ғорур намыҫым!\nТап ошолай тип билдәләй шағир үҙенең йәшәү асылын һәм ғүмеренең һуңғы сәғәтенә тиклем уға тоғро була.\nРеспубликабыҙҙа Р. Ғариповтың исемен мәңгеләштереү буйынса күп кенә эштәр башҡарылған: шағир уҡыған Өфө Башҡорт гимназия-интернаты уның исемен йөрөтә, 1996 йылда уның исемендәге премия булдырыла, тыуған ауылы Арҡауылда, Өфө, Мәләүез ҡалаларында, Күгәрсен, Учалы райондарында урамдар уның исемен йөрөтә, тыуған ауылында, гимназия-интернат алдында һәм беҙҙең ҡалала, Сибай институтының билдәле шәхестәр аллеяһында уға бюстар ҡуйылған. Сибай ҡалаһындағы бюстың скульпторы – Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Хәйҙәр Ғарипов.\nСарала ҡатнашыусылар, ысын мәғәнәһендә халыҡ шағиры булған Рәми Ғариповтың тормош юлы һәм ижады алдында баш эйеп, уның бюсына сәскәләр һалып үтте.\nЭйе, Рәми Ғарипов исеме халыҡ хәтерендә, шағирға мәңгелек һәйкәл – уның әҫәрҙәрендә, ялҡынлы шиғырҙарында. Ваҡытында ул:\nЯтҡанда ла ҡара ер булып, – тип яҙа.\nАртабан уҡытыусылар һәм студенттар, шағир аманатына тоғро ҡалыуыбыҙҙы раҫлап, уның иң билдәле шиғыры “Туған телде” ятланы:\n“Телен ҡәҙерләгән халыҡ – ҡәҙерле булыр” ти башҡорт мәҡәле. Киләсәктә лә һәр баланың теле үҙ туған телендә асылһын! Бының өсөн һәр беребеҙ туған телебеҙҙә һөйләшәйек, уны ҙурлайыҡ, киләсәк быуындарға еткерәйек!\nГ.Х. Сәмерханова, башҡорт һәм рус филологияһы кафедраһы уҡытыусыһы\nГлавная Мероприятия 21 февраль – Халыҡ-ара туған тел көнө


Инфоурок / Другое / Конспекты / Разработка урока по башкирскому языку на тему: "Исем кылым"(6 класс)\nтемаһына дәрес өлгөһө\nТема. Исем ҡылым.\n(Үҫтереүсе уҡытыу алымдары, компьютер технологияһын ҡулланыу)\nМаҡсат. Исем ҡылым тураһында төшөнсә биреү; телмәрҙән исем ҡылымдарҙы айырырға өйрәнеү; исем ҡылымдың яһалышы, телмәрҙәге ролен билдәләү; тәбиғәткә - һөйөү, һаҡсыл ҡараш, уҡыусыларҙа дуҫлыҡ, коллективизм тәрбиәләү; уҡыусыларҙың ижади һәләтен һәм телмәрен үҫтереү.\nЙыһазландырыу: презентация өсөн слайдтар ; мультимедиа проекторы, компьютер, интерактив таҡта; аудиокассета, магнитофон; Ю.А.Гагарин портреты; тәбиғәтте һаҡлауға арналған фотолар; Ҡылым иле, ракета төшөрөлгән һүрәт.\nДәреслек: Х.А. Толомбаев., Х.В. Солтанбаева. Әсә теле. Дөйөм урта белем биреү учреждениеларының 6-сы синыфы өсөн дәреслек. - Өфө: Китап, 2004.\nҠышҡы каникулдарҙан һуң, әлбиттә, ял итеп килһәгеҙ ҙә, эште башлап ебәреүе еңел түгел. Шуның өсөн үҙебеҙҙе эшкә әҙерләп алайыҡ. Бер-беребеҙгә ҡарашып, хәйерле көн теләйек, йоҡоларҙы ҡасырып алайыҡ:\n“Хәйерле көн!”-тип әйттеләр,\nЯуап бирҙем: “Хәйерле көн!”\nКүңелгә йылылыҡ керҙе –\nМотлаҡ эштәр уңыр бөгөн.\nБөгөнгө дәрес ябай дәрес түгел, ә дәрес-сәйәхәт. Башҡортостандың халыҡ шағиры Р. Ниғмәти һүҙҙәре менән әйткәндә, беҙ “парта артында көйөнсә донъяны гиҙеп йөрөйәсәкбеҙ”, йәғни, мөғжизәле Ҡылым иленә сәйәхәт итәсәкбеҙ. Ә һеҙ сәйәхәткә әҙерһегеҙме?\nСәйәхәткә нимәгә ултырып барырға икән? Уны белер өсөн бер һорауға яуап бирергә кәрәк: быйылғы 2011 йыл Рәсәйҙә нисек атала? (Космонавтика йылы). Сөнки беренсе тапҡыр космосҡа осҡанға быйыл 50 йыл тула. Беренсе космонавтың исеме кем?(Экранда Ю.А. Гагариндың портреты күрһәтелә.) Космонавтарҙан тағы ла кемдәрҙе беләһегеҙ? Бөгөнгө сәйәхәтте ракетала осабыҙ икән, тип күҙ алдына килтерегеҙ. Юлдарҙа һеҙгә ҡаршылыҡтар осрар, кемдәр был ҡаршылыҡтарҙы үтә, улар Ҡылым иленә барып етәсәк. Ул илдә һеҙгә бөгөнгө көнгә тиклем асылмаған серҙәр йәшерелгән. Беҙҙең маҡсат- ул серҙәрҙе асыу.\nУҡыу йылы башынан һеҙ исем, сифат, һан, алмаш кеүек һүҙ төркөмдәре менән таныштығыҙ. Улар араһынан “Исем” темаһын үттегеҙ. Ниндәй һүҙ төркөмө исем тип атала?(Предметтың атамаһын белдереп, кем? нимә? һорауҙарына яуап биргән һүҙ төркөмө исем тип атала.)Исем нимәләр менән үҙгәрә?(һан, килеш, зат:эйәлек заты, хәбәрлек заты).\nШулай уҡ ҡылым тураһында һеҙ бер ни тиклем мәғлүмәт алдығыҙ. Уларҙы ла иҫкә төшөрөп үтәйек.\nНиндәй һүҙ төркөмө ҡылым тип атала? Миҫалдар килтерегеҙ?\nҠылым нимәләр менән үҙгәрә?(Заман, зат, һан, һөйкәлеш, барлыҡ, юҡлыҡ формаһы бар.)\nНиндәй һөйкәлештәрҙе беләһегеҙ?\nII.Яңы тема өҫтөндә эш.\nӘле беҙ ҡылым тураһында үтелгәндәрҙе иҫкә төшөрҙөк( Сәйәхәт картаһынан күрһәтеү). Алда асылмаған серҙәр көтә... Артабан сәйәхәтте дауам итеп, дәреслектәге 203-сө күнегеүҙе ҡарайыҡ. Нимә эшләргә ҡушылған?(Тексты иғтибар менән уҡырға, йөкмәткеһен үҙләштерергә.Башта үҙ аллы уҡыйҙар, шунан текст бер уҡыусы тарафынан уҡыла.)\n-Һүҙ нимә тураһында бара?(Тәбиғәтте һаҡлау тураһында).Текстың авторы кем?(Н.Мусин.)\nН.Мусин - Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы, уны “Урман йырсыһы” тиҙәр, сөнки уның әҫәрҙәрендә урман, уны һаҡлау кеүек мөһим темалар урын ала. Яҙыусының ижады менән өлкәнерәк кластарҙа танышырһығыҙ.\n- Һеҙ уҡыусылар, тәбиғәтте һаҡлау буйынса ниндәй эштәр башҡараһығыҙ?(Уҡытыусы тарафынан әҙерләнгән тәбиғәтте һаҡлауға арналған слайдтар күрһәтелә)\n-Ҡалын хәреф менән бирелгән һүҙҙәрҙең мәғәнәләрен аңлатығыҙ: күл (түңәрәк күл, тәрән күл, ҡамышлы күл);\nКейек(кейек йәнлектәр-ҡырағай йәнлектәр, ҡырағай хайуандар)\nТехника-ауыл хужалығы техникаһы,төҙөлөш техникаһы, хәрби техника.\n- Текстан нимә эшләү? һорауына яуап биргән һүҙҙәрҙе табығыҙ.\n-Киҫеү, бысратыу, тотоу, һунар итеү, туплау.\nКиҫ, бысрат, тот, ит, тупла.\n-еү, -ыу, оу, -ү, -у.\nУҡытыусы: Эштең, хәрәкәттең атамаларын белдергән ҡылымдар исем ҡылым тип атала.\nШулай итеп, уҡыусылар, һеҙ әле генә үҙегеҙгә таныш булмаған серҙе астығыҙ. Ул ҡылым төркөмсәһе. Ҡылым иле – ул ҙур ил. Быйылғы йылда ҡылымдың ошоға тиклем таныш булмаған серҙәре менән танышырһығыҙ. Улар Ҡылым күләмдәре, ҡылым йүнәлештәре. Ә бөгөн инде беҙ ҡылым төркөмсәһе тураһында һөйләшербеҙ.Ҡылымдың 4 төркөмсәһе бар: исем ҡылым, уртаҡ ҡылым, сифат ҡылым, хәл ҡылым. Ә хәҙер исем ҡылымдың яһалышы, нимәләр менән үҙгәреүе, ниндәй һөйләм киҫәге булып килеүен күҙәтербеҙ. Барлыҡ эштәрҙе эшләп сыҡҡандан һуң исем ҡылым тураһында һығымта яһарға, ҡағиҙә сығарырға кәрәк. Бының өсөн беҙ төркөмдәргә бүленешеп, һәр төркөм исем ҡылым тураһында схема төҙөп, ҡағиҙә сығара. Кемдең схемаһы уңышлы булыр?\nӘле яҙған ҡылымдарҙы ниндәй формала ҡулланылған?(барлыҡ).Юҡлыҡта: киҫмә, бысратма, тотма, итмә, туплама.(Ҡылым булараҡ, эште, хәрәкәтте белдерә, барлыҡ, юҡлыҡ фомаһында ҡулланыла.)\n-Ә хәҙер дәфтәрегеҙгә бөгөнгө датаны, теманы яҙығыҙ.\n-Дәрес башында исемдәрҙең нимәләр менән үҙгәреүен хәтергә төшөргәйнек. Исем ҡылым булғас, исемдең ниндәй билдәләренә оҡшағанын ҡарап үтәйек.\n-Мин һеҙгә ҡылымдар әйтәм, һеҙ шул ҡылымдарҙан исем ҡылым яһағыҙ:һайла, һора, йөрө, ҙурла.\nУҡыусы:Һайлау, һорау, йөрөү, ҙурлау.\nУҡытыусы: Һүҙҙәрҙе күплеккә ҡуйығыҙ.\n-Һайлауҙар, һорауҙар, йөрөүҙәр, ҙурлауҙар (күплектә).\nКилеш менән үҙгәртеп ҡарайыҡ.\nТөп к.һайлау, һайлауҙар\nЭй.к. һайлауҙың, һайлауҙарҙың\nТөб.к. һайлауға, һайлауҙарға\nТөш. к. һайлауҙы, һайлауҙарҙы\nУр.-ваҡ. к. һайлауҙа, һайлауҙарҙа\nСығ.к. һайлауҙан, һайлауҙарҙан\nЗат менән үҙгәртәйек.\nХәбәрлек заты менән үҙгәртеп булмай.\nЭйәлек заты менән үҙгәртеп ҡарайыҡ.\n1-се затминең һорауым 1-се зат беҙҙең һорауыбыҙ\n2-се зат һинең һорауың 2-се зат һеҙҙең һорауығыҙ\n3-сө зат уның һорауы 3-сө зат уларҙың һорауы (һорауҙары)\nНиндәй һөйләм киҫәге булып киләләр икән. (Уҡыусылар һөйләмдәргә синтаксик анализ эшләйҙәр.)\nУҡытыусыға күп һорауҙар бирелде.(Һорауҙар һүҙе һөйләмдә эйә булып килгән)\nИң ҙур аҡыл - илде ҙурлау.(Р.Мифтахов.) Был һөйләмдә ҙурлау һүҙе хәбәр булып килгән.\nУҡыусылар,киске йөрөүҙәрҙе туҡтатығыҙ! (Тултырыусы.)\n- Һығымта яһап, ҡағиҙә сығарырға.\nДәрес барышында класс ике төркөмгә бүленгән ине. Үтәп сығаһы эш тә билдәләнгән ине.( Һәр төркөм исем ҡылым тураһында схема төҙөп, ҡағиҙә сығара.) Кемдең схемаһы уңышлы булыр? Эштәр тикшерелә, баһалана. Уҡытыусының эшләгән схемаһы күрһәтелә, йомғаҡ яһала.\nIII.Ял итеү минуты “Осто, осто”.(Уҡыусыларҙың иғтибарлылығын күҙәтеүгә арналған уйын.)\nIV. Үтелгәндәрҙе нығытыу.\n204-се күнегеү. Һүҙҙәрҙе ике бағанаға айырып яҙырға.\n2.211-се күнегеү. Һорауҙарға яуап бирергә.Үҙ аллы эшләйҙәр, ҡәләм менән яуаптарын билдәләйҙәр.\n3.205-се күнегеү. Бер уҡыусы таҡтала, ҡалғандары дәфтәрҙә эшләй.\n4. Ребустар сисеү. Яуаптары:1.Бер ағас киҫһәң, икене ултырт.\n2. Егәрленең ҡулы етәү.\n5. 5 юллыҡ шиғыр яҙыу.(Синквейн юлы менән.)\nТәбиғәт, кеше һүҙҙәре менән. (Һәр уҡыусынан яҙған эшен уҡытыу.)\nҠылым - иң ҙур һүҙ төркөмдәренең береһе. Ҡылымдарҙың үҙенсәлектәрен яҡшы белеү һәм урынлы ҡулланыу телмәрҙе байыта, тыңлаусыға тәьҫир көсөн арттыра. Шуға күрә һеҙгә, уҡыусылар, ҡылымдарҙы яҡшы үҙләштерергә, дөрөҫ файҙаланырға кәңәш итәм.\nVII. Өйгә эш. “Минең көн режимым” темаһына ҡылымдарҙы табып, уларҙан исем ҡылым яһарға.


Ҡырмыҫҡалы районы Һыулыҡыуаҡ ауылында йәшәүсе Мөҙәрис Әбдиев йөҙ йәшлек юбилейын билдәләне\nҒүмер байрамы менән ҡотларға уның барлыҡ балалары, яҡындары йыйылды. Бөйөк ватан һуғышы ветеранының оҙаҡ йәшәү серен хәбәрсебеҙ Рәмилә Исмәғилева асыҡланы.\nУлдары үҙҙәре хәҙер хаҡлы ялдағы уҙамандар булһа ла тыуған нигеҙҙә атай һүҙе - һуңғы һүҙ. Бер нисә йыл элек йортта бер үҙе ҡалғас балалары Өфөгә алып китә уны. Тыуған нигеҙенән айырылыуҙы кисерә алмай. Ғаиләгә кире ауылға ҡайтырға тура килә. Ҙур йорт һалып инәләр.


Республикала Айҙар Байыҡ сәсән исемендәге сәсәндәр бәйгеһе башлана // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nРеспубликала Айҙар Байыҡ сәсән исемендәге сәсәндәр бәйгеһе башлана\n14:46, 13 февраля 2015 Мәҙәниәт\n15 февралдә Башҡортостанда Әҙәбиәт йылы айҡанлы Айҙар Байыҡ сәсән исемендәге сәсәндәр бәйгеһе башлана.\nКонкурстың маҡсаты — халыҡтың ауыҙ-тел ижадын пропагандалау һәм сәсәндәр мәктәбен тергеҙеү. Бәйгелә төрлө йәштәге сәсәнлек һәләте булған һәр кем ҡатнашыу хоҡуғына эйә. Ҡатнашыусының мотлаҡ ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыларын, эпостарҙы яҡшы белеүе зарур.\n— Конкурсанттар уй-фекерҙәрен, ҡараштарын сәсәндәргә хас жанрҙарҙа (ҡобайыр, бәйет, әйтеш, сеңләү) бәйән итергә тейеш. Сәсәнлекте шиғыр, йыр һәм таҡмаҡтар менән бутамауығыҙҙы һорайбыҙ, — тип аңлатма бирҙеләр ойоштороусылар.\nБәйге интернет селтәрендә бара, иң яҡшы эштәр «Шоңҡар» журналы биттәрендә донъя күрәсәк. Сәсәндәр ярышы ике этапта үтә. Беренсеһендә бөтә ҡатнашыусыларға ла ете тема тәҡдим ителәсәк. Һәр эште танылған фольклорсы, профессор Әхмәт Сөләймәнов рәйеслегендәге жюри, шулай уҡ интернет ҡулланыусылар ҡараясаҡ. Иң яҡшы эштәр икенсе турға сыға. Ул июнь айында Салауат йыйынында уҙа.\nШулай уҡ конкурсанттар өлкән быуындан ҡалған халыҡ ижады өлгөләрен тәҡдим итә ала. Улар айырым бүләкләнәсәк.\nПроектты ойоштороусылар — «Шоңҡар» журналы һәм Республика халыҡ ижады үҙәге. Тулыраҡ — «Бәйләнештә» селтәрендәге төркөмдә.\nТеги: әҙәбиәт йылы, сәсәндәр конкурсы


Рәсәй хөкүмәте яғыулыҡ акциздарына хаҡ арттырырға йыйына - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nРәсәй хөкүмәте яғыулыҡ акциздарына хаҡ арттырырға йыйына\nРәсәй хөкүмәте пландан тыш яғыулыҡ акциздарына хаҡ арттырырға йыйына. Был инде автозаправкаларҙағы бензиндың ҡиммәтләнеүенә килтерәсәк, тип белдерә белгестәр. Хөкүмәт акцизға хаҡты 50 тингә күтәрергә уйлай. Был иһә бензиндың бер литры 1,5 процентҡа, йәғни, 60 тингә ҡиммәтләнәсәк, тип көтөлә.Баҙар шарттарын иҫәпкә алғанда, йыл аҙағына тиклем яғыулыҡтың бер литрына хаҡ 3 һумға тиклем артасаҡ, тип фаразлай белгестәр.\n19 сентября Бөгөн төнөн Черниковка биҫтәһендәге аварияла алты кеше тән йәрәхәттәре алды\n19 сентября Белем алыу – энә менән ҡоҙоҡ ҡаҙыу\nБлаговещен ҡалаһында беренсе сентябрьгә үҙ ишектәрен асырға тейешле мәктәп әле булһа файҙаланыуға тапшырылмаған. Икенсе смена мәсьәләһе хәл ителмәй, уҡыусылар алыҫ урынлашҡан мәктәптәргә йөрөп уҡырға мәжбүр. Тимур Сәфиуллин өсөн беренсе класс етди һынауға әйләнде. Уға алыҫта урынлашҡан мәкәпкә...\nБөгөн Рәсәйҙең инженер ғәскәрҙәре көнө\nСаперҙар, конструкторҙар, штурмовиктар һәм шартлатыусылар. Бөгөн Рәсәйҙең инженер ғәскәрҙәре көнө. Үҙәк хәрби округка ингән 29 төбәктәге берҙән-бер инженер бригада Башҡортостанда урынлашҡан. Үҙҙәренең һөнәри байрамын улар хәрби күнекмәләрҙә ҡаршы алды. Унда беҙҙең хәбәрселәр ҙә ҡатнашты....\nСибайҙан Ҡырымға ял итергә барыусылар исемлеге асыҡлана\nСибайҙарға Ҡырымға юлламаны 1 мең һумға һатып алырға мөмкин. Ошондай имештәрҙе мутлашыусылар социаль селтәрҙә тарата. Был турала бөгөн хакимиәттәге иртәнге кәңәшмәлә әйтелде. Ҡала активы менән осрашыуҙа экологик хәлгә бәйле мәғлүмәт еткерелде. Иртәнге тикшереүҙәрҙән күренеүенсә, һауалағы зарарлы...\nАуырғазы районында билдәһеҙ хайуан бер шәхси хужалыҡта йорт ҡуяндарын үлтергән\nХужа иртән сығып шаҡ ҡата. Ул ихатаның төрлө мөйөштәрендә йорт ҡуяндарын үле килеш таба. 2015 һәм 2017 йылдарҙа йылдарҙа ошо уҡ районда билдәһеҙ йән эйәһе сусҡаларҙы һәм һарыҡтарҙы ҡырғайны.\nӨфөлә мөмкинлектәре сикләнгән бала тәрбиәләүсе ғаиләләр торлаҡ ала алмай йонсой. Улар араһында Руслан Ғәзизов та бар. Йорт эсендә йыуыныу бүлмәһе лә, йылы һыу ҙа юҡ. Ә иң мөһимө – торлаҡ та сит кешенеке. Ошондай шарттарҙа тыумыштан физик мөмкинлеге сикләнгән 25 йәшлек Руслан Ғәзизов көн күрә....\nБашҡортостанда грипп менән ауырыуҙың тәүге осраҡтары теркәлде\nРеспубликала вируслы инфекция йоҡтороусыларҙың артыуы ла күҙәтелә. Бөгөн был турала Рәсәй ҡулланыусылар хоҡуҡтарын күҙәтеү хеҙмәтенең төбәктәге идаралығынан хәбәр иттеләр.Республикала әле 13 мең кеше киҫкен респиратор вирус инфекцияһы менән сирләй, уларҙың 60 проценты – балалар. Табиптар үҙаллы...\nХристиандар Керәшен байрамын билдәләләргә әҙерләнә\nӨфөлә быйыл беренсе тапҡыр Аксаков паркында ла мәке уйыла. Әлеге ваҡытта православ христиандар өсөн һыуҙа ҡойоноу урындары әҙерләнә һәм тәртипкә килтерелә, юлдар таҙартыла. Байрам ваҡытында һыу ҡойоноу урындарында Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы һәм ашығыс медицина ярҙамы хеҙмәткәрҙәре эшләйәсәк.\nБөгөн Башҡортостан башлығы вазифаһын башҡарыусы Радий Хәбировтың Ҡырым республикаһы башлығы Сергей Аксенов етәкселегендәге делегация менән осрашыуында ошо турала иғлан ителде. Бынан тыш, унда Евпаториялағы Юбилейный шифаханаһын төҙөкләндереү проекты тәҡдим ителде. 2017-се йылда һауыҡтырыу...


1902 йылдың декабрендә сауҙагәр Хәбибулла Аҡбулатов һәм мещан Сабирйән Бакиров Выползов тыҡырығындағы уларға ҡараған ерҙәрен Ырымбур мосолмандар назараты файҙаһына бирәләр. . 1904 йылдың майында Ырымбур мосоламндар назараты тарафынан мосолмандар өсөн намаҙ йорто төҙөү тураһында үтенес яҙмаһы бирелә. Ошо уҡ йылдың июнендә архитектор Николай Жуковтың проекты раҫлана. Төҙөлөш үҙе татар сауҙагәре Сәлих Ерзин тарафынан бағымсылыҡ ителә. Уның бихисап ярҙамы менән 1904 йылдың аҙағында инде әҙер ҙә була.1999 йылда меценат иҫтәлегенә мәсет фасадында уға арналған мемориаль таҡтаташ ҡуйыла . 1913 йылда мәхәллә мәсет биләмәһендә йәшәргә йорт төҙөү өсөн рәхсәт ала. Был йортта йәшәү өсөн фатирҙан тыш дини мәҙрәсә асыла. Был мәҙрәсә революциянан һуң, 1917 йылдан донъяуи татар мәктәбенә әүерелә. Совет осоронда мәсет ябылмай. 1936 йылдан һуң был мәсет Үҙәк Рәсәй биләмәһендә берҙән-бер мәсет булып ҡала. Был ваҡытта Мәскәү беренсе йәмиғ мәсете ябыла.. Ошо уҡ йылда ул йәмиғ мәсете исемен ала.. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда мәскәү мосолмандары тарафынан Ҡыҙыл Армияның танк колоннаһы өсөн аҡса йыйыла. Бының өсөн 1944 йылда мәсет имамы Хәлил Насретдин исеменә СССР Оборона Халыҡ комиссары Сталиндан Рәхмәт хаты килә. . 1950—1970 йылдарҙа мәсеттә Африка һәм Азия дәүләттәре етәкселәре, милли — азатлыҡ хәрәкәте лидерҙары һәм парламент делегаттары килә. .\nГлобаль үҙгәртеп ҡороуҙарҮҙгәртергә\nПоследний раз редактировалась 25 октябрь 2019 в 15:27


17:17, 22 ноябрь 2019 мәленән һуңғы үҙгәртеүҙәрҙе күрһәт.\nҠалып:ПозКарта Земля 21:52 -28 CommonsDelinker әңг. өл. Вики-Һаҡлағыстағы Earthmap1000x500compac.jpg рәсеме Srittau ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per c:Commons:Deletion requests/File:Earthmap1000x500compac.jpg.\nhttps://ba.wikipedia.org/wiki/Махсус:Бәйле_үҙгәртеүҙәр/Аҡмесджит ҡабул ителгән


Башҡортостан Президенты Сәфәр ауылында ремонтланған мәктәп бинаһын ҡараны // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостан Президенты Сәфәр ауылында ремонтланған мәктәп бинаһын ҡараны\n16:23, 20 января 2014 Йәмғиәт\nҮткән йылдың ноябрендә Учалы районының Сәфәр ауылында капиталь ремонттан һуң ҡабаттан мәктәп асылды. Ауыл халҡы өсөн был оҙаҡ көтөп алынған ваҡиға.\n1969 йылда төҙөлгән был белем биреү йорто күптән ремонтҡа мохтаж ине. 2011 йылда бинаның төп стенаһында ярыҡ барлыҡҡа килгәс, мәктәпте авария хәлендә тип танынылар. Шуға бәйле уҡыуҙы балалар интернатта дауам итте һәм тыуған мәктәптәренә ҡайтыуҙы түҙемһеҙләнеп көттө.\nБинаны ремонтлауға дөйөм 12,5 миллион һум күләмендә аҡса йүнәлтелде. Уларҙың биш миллион һумы «Берҙәм Рәсәй» партияһының «Халыҡ бюджеты» проектында ҡатнашыу һөҙөмтәһендә алынды, 6,7 миллион һумын Республика социаль-маҡсатлы программалар фонды бирҙе, ә район бюджетынан индерем миллион һум тиерлек тәшкил итте. Шулай итеп, бүленгән аҡсалар менән ҡаралған бөтә төр эштәрҙе башҡарып булды – мәктәптә төп конструкциялар нығытылды, түбәһе ремонтланды, һыу менән тәьмин итеү һәм канализация селтәре төҙөлдө, тәҙрәләр, ишектәр, иҙәндәр алмаштырылды, электр ҡорамалдары яңыртылды. Ремонт эштәрен «Фаэтон» (Өфө ҡалаһы) һәм «СМУ» (Учалы ҡалаһы) яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттәр башҡарҙы.\nШәмбе, 18 ноябрҙә, ремонтланған белем биреү йортонда Башҡортостан Президенты булды. Рөстәм Хәмитов рус теле һәм әҙәбиәте, башҡорт теле һәм әҙәбиәте кабинеттарын, тамаша һәм спорт залдарын ҡараны. Информатика кабинетында республика башлығы интернет тиҙлеге менән ҡыҙыҡһынды һәм секундына ни бары 58 килобит тәшкил иткәнен асыҡлағас урындағы властарға был мәсьәләне хәл итергә ҡушты.\nШулай уҡ Рөстәм Хәмитов милли көрәш секцияһында шөғөлләнеүсе балалар менән аралашты.\nТеги: бр президентының эш сәфәрҙәре,мәғариф


ҒҮМЕР ОҘОНЛОҒО ХАҠЫНДА\n5 Февраль 2020, 14:15\nЯңыраҡ редакцияға бер ағай килде. Ғәҙәттә беҙгә хат-хәбәр, ҡотлау килтерәләр. Былай ғына, хәл белешергә килгәндәре лә юҡ түгел. Был ағай ҙа килеү сәбәбен “былай ғына” тип аңлатты. Былай ғына, бушалағайымға йөрөгән кешеләрҙән түгел икәнен беләбеҙ. Шулай булып сыҡты ла: “Уй төйөнө” рубрикаһына бирерлек һәптеюҡ фекер орлоғо ташлап, уйға һалып китте.\nПенсия йәше, ғүмер оҙонлоғо, кешенең пенсияға сығыу йәшен “ҡартайтыу”ҙы , меңәрләгән кеше кеүек, был ағай ҙа өнәмәй булып сыҡты.\n“ Кеше бит ғүмер буйы ҡасандыр ошо пенсияһын ашайым, тип эшләгән. Бәғзе берәү хатта тәүге пенсияһын да ҡулына алмай үлеп китә. Был – төптө ғәҙелһеҙлек, хөкүмәт ул аласаҡ пенсияны уның тура вариҫтарына түләһә, бик һәйбәт булыр ине. Ысынында ла шулай булырға тейеш – ошо пенсияһы өсөн күпме йылдарын, ваҡытын, йәшлек энергияһын һалған кеше... Һәм бер нәмәһеҙ үл дә кит, балаларыңды, ғаиләңде аҡсаһыҙ, таянысһыҙ, өмөтһөҙ итеп...Ошо һорауҙы хөкүмәт кимәлендә күтәрер кешеләр кәрәк, халыҡ аһын өҫтә закон сығарыусылар ишетһен”, -тине.\nБыл ағай сығып киткәс тә ошо темаға күп баш ваттым. Уның һүҙҙәренең раҫлығына тегенән-бынан дәлилдәр эҙләнем. Хәйер, дәлил эҙләп алыҫ китәһе түгел: атайым , мәҫәлән, 57 йәшендә мәрхүм булды, Самат ағайым – теүәл 60 йәштә. Ике ай пенсияһын алып өлгөрҙө, өсөнсөһө килгәндә ул инде был донъя кешеһе түгел ине – мәкерле сир дөрөп алған ине... Ураҙа мәлендә отпускы алып, уны ҡарашырға барҙым. “ Эх, барыбер пенсияны бер 10 йыл булһа ла ашай алмауым эсте бошора... Пенсиям килһә, анау балаларға (ейәндәрен әйтә) туңдырма, тәмлекәстәр алып таратыр, яратҡан уйынсыҡтарын алып бирер инем...”-тине ул, бер һөйләшкәндә уфтанып. Уға ни тип яуап бирергә лә белмәнем...\nБыл – беҙҙең 11 кешелек ғаиләнән ике кешенең пенсия ашай алмауы хаҡында. Ә ауылды, үҙебеҙҙең урамды барлаһаң... Пенсия йәшенә лә етмәй үлгән Вәлит, Хөснә инәйҙең ике балаһы(Ирек ағай менән Зәкиә апай), Алһыу еңгәй, Гөлдәр еңгәй, Рәүф ағай, Тәлғәт мәрхүм, Мәйсәрә апай, Мөхәмәт еҙнә( Гәүһәр апайҙың ире), Риф ағай, Фаил, Байрас, Иршат ҡустылар, Таһир ағай менән Венера еңгә – былары минең иҫкә төшкән ут күршеләр, беҙҙән бер-ике өй аша йәшәгән кешеләр генә... Ә тотош ауылды алһаң, ир-ат бармаҡ менән һанарлыҡ. Ауылда иң оло ир-аттар хәҙер Әхәт ҡоҙа , Юлай ағай, Султан еҙнәләр. Уларының иң олоһона 70 тулды микән-юҡмылыр. 80 –гә еткән ир-ат юҡ, әлеге көндә. Ауылдың иң оҙаҡ йәшүсе кешеһе 95 йәше тулып уҙған һуғыш ветаранының ҡатыны Нәғимә инәй ҙә, 89 йәшлек әсәйем.\nДингә мөрәжәғәт итһәң, пәйғәмбәр саллал-лаһу ғәләйһи үә сәлләм әйткән: “ Минең өммәтемдең ғүмер оҙонлоғо 60-тан 70-кәсә, һәм бик аҙҙар ошонан артыҡ йәшәр”, -тигән. (Байхаҡи, 6759). Бохариҙан хәҙис: “ Һеҙ (мосолмандар) был ерҙә шундай ваҡытҡаса торасаҡһығыҙ – эңерҙән ҡояш байығанса, шул уҡ ваҡытта йәһүдтәр иртәнән төшкә тиклем, христиандар – төштән эңергәсә”. Бынан күренеүенсә, иң ҡыҫҡа йәшәү оҙонлоғо – мосолмандарҙыҡы, сөнки эңер мәленән ҡояш байыу арауығы – сағыштырмаса бик ҡыҫҡа ваҡыт.\nТарихтан белеүебеҙсә, элекке халыҡтарға Аллаһ оҙон ғүмер биргән. Мәҫәлән, 29-сы сүрә “Ғәнкәбүт”тә (“Үрмәксе”) 14-се аятта әйтелә:” “Хаҡтыр, беҙ Нухты үҙ халҡына пәйғәмбәр итеп күндерҙек. Ул үҙ халҡы араһында 950 йыл йәшәне. Уның халҡы барыбер иман килтермәне (боҙоҡлоҡ һәм гонаһҡа батып бөттөләр) һәм уларҙы Туфан һыуы йотто”. Ошо аяттан күренеүенсә, Нух пәйғәмбәр дәғүәтте, йәғни халыҡты иманға өндәү эшен генә 950 йыл алып барғас, ул ваҡыттағы кешеләр меңәр йыллап йәшәгән , тигәнгә дәлил. Боронғо әкиәттәрҙән дә беләбеҙ ҡарағай буйы оҙонлоғондағы алпамышалар йәшәүен. Хәҙистә лә быға дәлил бар: “ Аллаһ әҙәм ғәләйһис-сәлләмде 60 терһәк оҙонлоғонда итеп яралтты” (Бохари, 1163/3326). Ир кешенең терһәк оҙонлоғонан самалаһаҡ, 35-40 метр оҙонлоғонда булған тәү кешеләр һәм оҙаҡ йәшәгән.\nБыларҙы ниәмгә яҙам һуң? Беҙ Ҡөрьәндә яҙылған Аллаһ хөкөмдәренә ҡаршы килә алмайбыҙ, Аллаһы Тәғәләнән һәм уның һөйөклө пәйғәмбәренән , күпме генә уҡыһаҡ та, докторлыҡ диссертациялары яҡлаһаҡ та, аҡыллы һәм күберәк белеүсе була алмайбыҙ. Был – хәҡиҡәт.\nБаяғы ағайҙың әйткәндәренә, пенсия йәшенең оҙонайтылыуына әйләнеп ҡайтһаҡ, шуны ғына әйтке килә: шунда , юғарыла закон сығарғандар , ошоларҙы ла иҫәпкә алһа ине. Йәмғиәттә йәшәп, йәмғиәттән азат булып булмаған кеүек, Аллаһ яралтмыштарының Уның ҡанундарынан тыш йәшәүе –мөмкин түгел...


Өфөлә Евразия урологтары конгресы үтте | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n27 мая 2019 — 12:36 ГТРК «Башкортостан»\nФранция, Эстония, Ҡытай, Һиндостан, Таджиҡстан, Ҡаҙағстан, Үзбәкстан, Көньяҡ Корея, Австрия, Германиянан килгән һәм Рәсәйҙә эшләгән алдынғы табиптар тәжрибә уртаҡлашты. Торатау Конгресс-холында донъя медицинаһының алдынғы вәкилдәре, медицина хеҙмәткәрҙәре, профессорҙар, аспиранттар, студенттар йыйылды. Конгресс урологияның бөтә йүнәлештәрендәге мәсьәләләрен дә тикшереүҙән ғибәрәт булды. Ҡатын-ҡыҙҙың, ир-егеттәрҙең, балаларҙың бәүел‑енес системаһы ағзалары ауырыуҙарын диагностикалау, дауалауҙың заманса алымдары тураһында һорауҙар күтәрелде.Конференциянан тыш Евразия урологтары конгресы белем биреү программаһын да бойомға ашырҙы. Йөҙләгән ҡатнашыусы алдында күрһәтмә операциялар башҡарылды. Конгресс-холлда секцияларҙа тәжрибә уртаҡлашҡан табиптар онлайн рәүештә медицина университетында эшләнгән операция барышын да күҙәтеп, хирургтар менән аралаша алды. Уларҙың маҡсаты – ике көн эсендә 15 операция башҡарыу.Операцияларҙы Мәскәү хирургтары етәкләне. Улар өс алым — эндоскопик, лапароскопик һәм робот ярҙамы менән эшләнде. Осрашыуҙа ҡатнашыусы табиптар был йүнәлештә Өфө урологтарының ныҡышмал эшләүен, алдынғы рәттәрҙә булыуын билдәләне һәм киләсәктә лә хеҙмәттәшлек итергә теләүҙәрен белдерҙе.


13 Июнь 2019, 20:51\n1925 йылда Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитетына Мәскәүҙән Мәғариф халыҡ комиссары А. В. Луначарскийҙың Парижда асыласаҡ Бөтөн донъя декоратив сәнғәт күргәҙмәһенә ебәрергә ҡурайсы талап ителеүе хаҡындағы телеграммаһы килеп төшә. Һәм был етди сарала ҡатнашыуҙы Йомабай Иҫәнбаевҡа йөкмәтәләр. Ошо хәбәрҙе ишеткәс, дәртләнеп-ҡанатланып ауылына ҡайтыуы, тау битләүендә аҡ сәскә атып ултырған ҡурайҙы күреп, Франция ерендә бындай мөғжизәле үҫемлек юҡтыр тип, уны тамыры менән ҡаҙып алып китеүе тураһында ла замандаштарына ихласлап һөйләй ҡурайсы.\nЙомабай Иҫәнбаев башта аҡтарға, унан бандиттарға ҡаршы көрәштә ҡатнаша. 1920 йылдан Коммунистар партияһы сафына инә, ауыл Советы рәйесе, волость башҡарма комитеты ағзаһы (2-се Түңгәүер волосы) була. Заман һулышын тойған ҡурайсы үҙенең ялҡынлы һүҙе һәм ҡурай моңо менән дә волость, кантон күләмендәге йыйылыштарҙың уртаһында ҡайнай. Халыҡ менән ихлас аралаша. Тик совет дәүере сәйәсәте уның яҙмышын үҙенсә хәл итә. Йомабай Иҫәнбаевты 1921 йылдың декабрендә “продналог йыйыуға ризаһыҙлыҡ белдереүҙә һәм советҡа ҡаршы агитация алып барыуҙа” ғәйепләйҙәр. Шулай ҙа, бәхеткә күрә, 1923 йылдың 28 ноябрендә амнистияға эләгеп аҡланып ҡала.\nИҫтәлектәрҙән күренеүенсә, Йомабай Мотиғулла улы 1919 йылда Башҡортостандың ул ваҡыттағы мәкрәзе Стәрлетамаҡҡа барып, ҡурайы менән халыҡ алдында сығыш яһап йөрөй. 1923 йылдың аҙағынан уны Өфөгә лә йыш саҡыра башлайҙар. Ҡурайсының улы Сәлихйән атаһы хаҡында һөйләгәндә, “1925 йыл Парижға, 1927 йыл Берлинға барҙы. Швециялағы фотолары бар ине”, - тип хәтерләй.\nӘ инде Йомабай Иҫәнбаевтың Европа ҡалаларындағы триумфаль сығыштары тураһында матбуғатта күп яҙыла. Мәшһүр ҡурайсы үҙе бәйән итеүенсә, 1925 йылда Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитетына Мәскәүҙән Мәғариф халыҡ комиссары А. В. Луначарскийҙың Парижда асыласаҡ Бөтөн донъя декоратив сәнғәт күргәҙмәһенә ебәрергә ҡурайсы талап ителеүе хаҡындағы телеграммаһы килеп төшә. Һәм был етди сарала ҡатнашыуҙы Йомабай Иҫәнбаевҡа йөкмәтәләр. Ошо хәбәрҙе ишеткәс, дәртләнеп-ҡанатланып ауылына ҡайтыуы, тау битләүендә аҡ сәскә атып ултырған ҡурайҙы күреп, Франция ерендә бындай мөғжизәле үҫемлек юҡтыр тип, уны тамыры менән ҡаҙып алып китеүе тураһында ла замандаштарына ихласлап һөйләй ҡурайсы.\nАрхив материалдары араһында БАССР Халыҡ мәғарифы комиссариатының 1925 йылдың 21 майында Мәскәүгә, Башҡортостандың РСФСР Халыҡ комиссарҙары Советы эргәһендәге Вәкәләтлегенә Й. Иҫәнбаевты Парижға ебәреү айҡанлы яҙылған хаты һаҡланған. Был документта, юл сығымдарына ҡағылған мәсьәлә менән бер рәттән, Йомабай ҡурайсының “уның үҙенең күрһәтмәһе һәм инструкцияһы буйынса, ҡоростан йәки көмөштән яңы ҡурай эшләү өсөн саралар күреү” тураһындағы үтенесе лә белдерелә. Документаль сығанаҡтарҙа, ҡурай ике данала Мәскәүҙә эшләнгән тип яҙыла. Үкенескә ҡаршы, әлеге махсус рәүештә әҙерләнгән музыка ҡоралдары хаҡында башҡа мәғлүмәттәр табылмаған. Ә инде Йомабай Иҫәнбаевҡа тәғәйенләнгән башҡорт милли кейемен Мәскәүҙә ҙур театрҙың мастерскойҙарында теккәндәр.\nМәскәүгә Париждағы концерттарҙа ҡатнашыу өсөн йәнә ҡаҙаҡ, үзбәк, әзербайжан, әрмән халыҡ йырсылары һәм музыканттары саҡырылған була. Гастроль өсөн әҙерләнгән был махсус программа ике тапҡыр Мәскәү тамашасыһына күрһәтелә. Йомабай Иҫәнбаев “Урал”, “Буранбай”,”Перовский” көйҙәрен башҡара. Уның сығышы өсөн Урал тәбиғәтен кәүҙәләндергән декорация ла эшләнгән була.\nАртистар һәм халыҡ араһынан сыҡҡан башҡарыусылар делегацияһы 1925 йылдың июнь башында Мәскәүҙән Парижға юллана. Концерттарға билеттар улар килгәнгә тикем үк һатылып бөткән була. Был сәфәрҙә Совет артистары барлығы 11 концерт ҡуя. Тамашасылар менән шығырым тулы Париждың ҙур театрҙарының береһендә Йомабай тәүҙә сәхнә артында “Урал” көйөн уйнай. Әкрен генә шаршау асылыуға, башҡорт милли костюмында ҡурайһыҙ ғына халыҡ алдына сыға һәм сәхнәнең бер ситенә ултыртып ҡуйған Хәйбулла төбәгендә үҫкән тупраҡлы таҡыя башлы ҡурай үләнен тамашасы алдында ул һаҡлыҡ менән ҡырҡып ала ла шунда уҡ тишектәр уйып, “Байыҡ” көйөн уйнап та ебәрә. Тамашасы тын да алмайынса тыңлай был моңдо. Һуңынан иһә зал көслө алҡыштарға күмелә. Программа буйынса һәр музыка ҡоралында берәр тапҡыр ғына сығыш яһау күҙ уңында тотолһа ла, ҡурайсыны алҡышлап, ҡат-ҡат сәхнәгә сығаралар. Концерттарҙың береһендә, Йомабай Иҫәнбаевты бер нисә мәртәбә сәхнәгә саҡырғандан һуң, бер ҡатын уның янына күтәрелеп, ҡурайсыны ҡотлап, ҡулын ҡыҫа һәм үҙенең алтын балдағын музыканттың бармағына кейҙерә. Ә Сорбонналағы фонография кабинеты мөдире Перно башҡорт ҡурайсыһы менән ҡаҙаҡтың йыраусы һәм думбырасыһы Ә. Ҡамаубаевты ҡунаҡҡа саҡыра һәм уларҙың йыр-көйҙәрен фонограф таҫмаһына яҙып ала. Йомабай башҡарыуында “Урал”, “Буранбай”. “Байыҡ”, “Ҡара юрға” көйҙәре яҙҙырыла.\nПариждағы концерттарҙа арҙаҡлы француз яҙыусылары Ромен Роллан, Анри Барбюс, мәшһүр урыҫ йырсыһы Федор Шаляпин да була. Улар ҙа халыҡ таланттарының сығышын йотлоғоп тыңлай һәм һоҡланыуҙарын белдерә.\nБыл сәфәрҙән һуң Йомабай Иҫәнбаев ике йыл самаһы башҡорт драма теартында ҡурайсы-артист булып эшләй, “Салауат батыр”, “Ашҡаҙар”, “Ҡарағол”, “Ынйыҡай менән Юлдыбай”, “Шәүрәкәй” спектаклдәрендә ҡатнаша. Мәскәү театры сәхнәһендә лә сығыш яһап ҡайта.\nЙомабай Иҫәнбаевтың ижади биографияһында уның 1927 йылдағы сит илгә гастролдәре мөһим урын тота. Шул йылдың йәйендә ул, Германияның Франкфурт ҡалаһында уҙғарылған Беренсе Бөтөн донъя музыка күргәҙмәһендә ҡатнашып, ҙур уңыш ҡаҙана. Бында башҡорт ҡурайсыһы “Урал”ды, “Буранбай”ҙы, “Сәлимәкәй”ҙе, “Сыңрау торна”ны уйнай, көслө ҡул сабыуҙар аҫтында йәнә өс тапҡыр сәхнәгә сығып, “Аҡмәсет”, “Байыҡ”, “Ҡара юрға” көйҙәрен башҡара. Совет артистары төркөмө Берлинға килеп, унда ла биш концерт бирә. Концерт бригадаһының биш айға һуҙылған оҙайлы гастролдәре ошо рәүешле башланып китә лә инде. Башта Гамбург, Росток, Ганновер, Кельн, Лейпциг, Шверин, Мюнхен ҡалаларында, унан Швецияның баш ҡалаһы Стокгольмда, йәнә Гетеборгта, Вестероста, Венерсборгта – барлығы 22 ҡалала сығыш яһай артистар. Биш ай эсендә 54 концертта ҡатнашып, төрлө милләт тамашасыһына 55 боронғо башҡорт халыҡ көйөн уйнап ишеттерә Йомабай Иҫәнбаев.\n1929 йылда ҡурайсы тыуған ауылына ҡайтып, колхоз төҙөүҙә ҡатнашып, тулыһынса крәҫтиән тормошо менән йәшәүен дауам итә. Үҙе сит ерҙәргә сығып, оҙайлы гастролдәргә йөрөгәндә лә, Башҡорт драма театрында эшләгән сағында ла ғаиләһе уға тоғро ҡала. Үрге Смаҡтағы йорттоң усағын һыуытмай. Йомабаевтар ғаиләһендә кескәй генә саҡтарында уҡ донъя ҡуйған өс сабыйҙан тыш биш бала үҫә. Йәнә ҡатыны Сафия менән Йомағәле исемле етем баланы уллыҡҡа алалар, Ғаиләлә иң өлкәне булараҡ, ул утын-бесән әҙерләргә ярҙамлашып тора.\nАуылда колхоз ойоштороп, Йомабай башта үҙе етәкселек итә. Һуңғараҡ сельпола, колхозда ревизор вазифаһын башҡара. Өфөгә лә юлы йыш төшә. Йылына бер-ике мәртәбә төрлө концерттарҙа ҡатнашыу форсаты тыуа. 1936-1937 йылдар тирәһендә ауылдар буйлап йөрөп, ҡурайсылар йыйырға тотона.\n- 1940 йыл атайымды, Зәки Вәлиди менән әшнәлектә ғәйепләп, алып киттеләр, - тиелә улы Сәлихйәндең иҫтәлектәрендә. – Омскиҙа ултырҙы. Һуғыш ваҡытында, - мин фронтта инем инде, - Омскийҙан“батальон ҡабул итеп алам, һуғышҡа китәбеҙ”, тип хат яҙҙы. 1942 йылдың июнь айҙары ине был. 1946 йыл Орел-Курск дуғаһынан яуап хаты яҙҙым. Балам, беҙ йәнәш кенә, мин Воронеж эргәһендә, тиҙҙән һөжүмгә күсәбеҙ, тип хәбәр итте атайым. Шунан һуң бәйләнеш өҙөлдө. Ул 1-се Украина фронтында, Ватунинда ине.\nҺуғыш йылдарында Иҫәнбаевтарҙың Үрге Смаҡтағы йорт-ере ҡараусыһыҙ ҡала. Ғаиләнән өс кеше – Йомабай Мотиғулла улы һәм ике улы – Сәлихйән менән Сабирйән – фронтҡа китеп, бары тик Сәлихйән Иҫәнбаевҡа ғына яу яландарынан әйләнеп ҡайтыу насип була. 1944 йылда Сафия ханым да яҡты донъяларҙан китеп бара.\nШулай итеп, халҡыбыҙҙың ҡурай сәнғәтенең меңәр йылдарҙан килгән тәжрибәһен һәм серҙәрен трәндән белеп һәм тойоп ижад иткән, башҡорт иленең үҙендә генә түгел, бәлки тотош донъя кимәлендә һирәк осрай торған сағыу талантлы бөйөк халыҡ музыканты, йыр-көйҙәребеҙҙең тарихын өйрәнеп килер быуындарға еткереүҙе хәстәрләүсе һоҡланғыс шәхес Йомабай Иҫәнбаевтың ғүмер юлы иле, Ватаны өсөн изге көрәштә өҙөлөп ҡала…\n“Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия”һы һәм Р. Шәкүрҙең “Сыңрау торналар иле” китабы файҙаланылды..


“Американдар ябай, ихлас халыҡ, тик рәсәйҙе белмәйҙәр” » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Махсус бит » Тормош юлдары ҡатмарлы » “Американдар ябай, ихлас халыҡ, тик рәсәйҙе белмәйҙәр”\n“Американдар ябай, ихлас халыҡ, тик рәсәйҙе белмәйҙәр”\n– Американдар һиңә ҡунаҡҡа килә икән, улар үҙҙәрен үҙ өйҙәрендә кеүек хис итә. Рәхәтләнеп йорт эсендә тышта кейгән аяҡ кейемендә йөрөйҙәр, һыуытҡыстан рөхсәтһеҙ әйбер алыуҙары мөмкин. Тыуған көндә ҙур өҫтәл тултырып ризыҡ теҙеп ултыртыу тигән нәмә юҡ. Бер мөйөшкә ҡуяһың да, улар шунан алып ашай, эсә.\nСтәрлетамаҡ ҡыҙы Рита Мәхмүтова бер нисә йыл инде АҠШ-та йәшәй һәм эшләй. Башҡорт дәүләт университеты Стәрлетамаҡ филиалының сит телдәр факультетын тамамлаған ҡыҙ Флорида штатының Орландо ҡалаһындағы Дисней уорлд күңел асыу үҙәге хеҙмәткәре. Инглиз һәм немец телдәрендә еңел аралашҡан ҡыҙ Өфөлә үткән ШОС һәм БРИКС илдәре саммиттарында волонтер булараҡ ҡатнашты. Ҙур саранан тәьҫораттары менән уртаҡлашыу, Америкалағы эшмәкәрлеге тураһында һөйләү өсөн беҙҙең редакцияла булып китте.\n– Саммитҡа волонтер сифатында эләгеүе ауыр булдымы?\n– Башҡортостандың баш ҡалаһында үткән бөтә донъя күләмендәге мәртәбәле сарала ҡатнашмай ҡалыу яҙыҡ булыр ине. Ҡышҡыһын ойоштороу комитетына резюме ебәрҙем. Әңгәмәләшеүгә барғас, мине тиҙ алдылар. Саммитта пресс-үҙәктә эшләнем. Беҙ, волонтерҙар, үҙ-ара дуҫ, татыу, берҙәм булдыҡ. Сараның яҡшы ойошторолғанлығы һоҡландырҙы. Беҙгә ҡыҙыҡлы тренингтар ҙа үткәрҙеләр. Миңә Бразилия, Ҡытайҙан килгән журналистар менән аралашырға тура килде. Улар инглиз телен һәйбәт белә ине. Ҡунаҡтар беҙҙең сувенирҙарҙы күпләп алды. Ҡурай менән ҡыҙыҡһындылар, ҡайҙан һатып алырға була, тип һорайҙар ине. Өфөнө, таҙа, матур, йәшел ҡала, тип оҡшаттылар.\n– АҠШ-ҡа нисек барып юлыҡтың?\n– Дүртенсе курста ҡыҙҙар менән студент программаһы буйынса эшләргә һәм сәйәхәт итергә булдыҡ. Дисней уорлдта һатыусы-консультант булып эшләнем. Сит илдәге тормош, эш оҡшап ҡалды. Вузды ҡыҙыл дипломға тамамлағас, тағы уларға эшкә барырға резюме ебәрҙем. Эшкә саҡырғайнылар, киттем.\n– Дисней ҡаласығын күреү – һәр кемдең хыялы…\n– Эйе, Дисней уорлд – ысын мәғәнәһендә әкиәттәге мөғжизәләр ҡаласығы. Унда американдар ҙа, сит ил ҡунаҡтары ла ғаиләләре менән ял итергә килә. Бөтә нәмә лә балалар өсөн эшләнгән. Ул төрлө тематик зоналарға, илдәргә бүленгән. Аттракциондар, ял итеү урындары, магазиндар, ресторандар тәүлек әйләнәһенә эшләп тора. Поезда, трамвайҙа, атта йөрөргә мөмкин. Дисней уорлдтың инфраструктураһы ла үҫешкән. Юғары класлы отелдәрҙең һәр береһе индивидуаль стилдә төҙөлгән. Унда карнавалдар, фестивалдәр, парадтар, шоуҙар бик күңелле үтә.\n– Нимәгә өйрәнеүе ҡыйын булды?\n– Улар ашаған ризыҡҡа. Сөнки уның тәме юҡ. Американдар бөтә әйберҙе майҙа йөҙҙөрөп, ҡыҙҙырып ашай. Беҙ ашаған йәшелсә-емештәр уларҙа юҡ. Салат әҙерләгәндә майонез йәки ҡаймаҡ түгел, икенсе төрлө соус ҡулланалар. Йәшәй-йәшәй уларҙың аштарына ла өйрәндем.\n– Нимәһе һоҡландырҙы?\n– Американдар ҡунаҡтарҙы йылмайып ҡына ҡаршы ала. Самолеттан килеп төшөү менән шундай ихлас, йылы мөхиткә килеп эләгәһең. Уларҙа беҙҙең кеүек насар юлдар юҡ, бер соҡор күрһәләр, шунда уҡ уны асфальт менән тигеҙләп тә ҡуялар. Ҡалалары таҙа, төҙөк. Отелдәрҙең, ҡунаҡханаларҙың архитектура яғынан ҡыҙыҡлы итеп төҙөлөүе оҡшаны. Эйфель башняһы, пальма, пирамида кеүек төҙөлгәндәре бар. АҠШ-та магазиндарҙа ташламалар күп, халыҡты сифатһыҙ әйбер һатып алдамайҙар. Мәҫәлән, торт алдым да, уны оҡшатманым йәки яртыһын ашаным да, башҡа ашағым килмәй икән, кире алып барып бирә алам.\nХалыҡ сәйәхәт итергә ярата. Улар отпусктарында мотлаҡ ял итергә бара. Ҡыш сығырға Майамиға – йылы урынға кеше күп килә. АҠШ-та өй алдында балалар майҙансыҡтары юҡ. Унда улар секцияларға күпләп йөрөй, урамда уйнамайҙар ҙа.\n– Ниндәй ҡылыҡтары сәйер күренде?\n– Американдар һиңә ҡунаҡҡа килә икән, улар үҙҙәрен үҙ өйҙәрендә кеүек хис итә. Рәхәтләнеп йорт эсендә тышта кейгән аяҡ кейемендә йөрөйҙәр, һыуытҡыстан рөхсәтһеҙ әйбер алыуҙары мөмкин. Тыуған көндә ҙур өҫтәл тултырып ризыҡ теҙеп ултыртыу тигән нәмә юҡ. Бер мөйөшкә ҡуяһың да, улар шунан алып ашай, эсә.\nКейенеүҙәре лә оҡшамай. Сит илдә Рәсәй кешеләрен тейешле, зауыҡлы итеп биҙәнә, кейенә белеүҙәренән танып, айырырға мөмкин. Американдар хатта мәҙәни сараларға ла футболка, шортыла йөрөргә һис тә тартынып тормай. Беҙҙең кеүек, уларҙа байрамдар күп түгел, Яңы йылда һәм Рождествола ғына ял итәләр.\n– Рәсәйгә мөнәсәбәттәре нисек?\n– Улар – эгоистар, сит ил кешеләрен өнәп еткермәйҙәр. Украинаны яраталар. Беҙҙең Рәсәйҙе цивилизацияһыҙ, урамдарында айыуҙар йөрөй, эскеселәре күп булған ил тип күҙ алдына килтерәләр. Географияны мәктәптә уҡытыу шул тиклем түбән кимәлдә ҡуйылғандыр инде. Рәсәйҙең ҡайҙа урынлашҡанын да белмәйҙәр. Сит илдәр тарихын да, үҙҙәренекен дә яҡшылап белмәйҙәр. Беҙҙе, башҡорт ҡыҙҙарын, Филиппин ҡыҙҙарына оҡшаталар.\n– Эш хаҡтары тураһында һорамай булдыра алмайым…\n– Эш хаҡтары ла, пособиелар ҙа юғары. Шуға хәйер һорашып ултырыусылар юҡ. Эшһеҙ булһаң да, пособие бара. Пенсиялары бәләкәй булһа, бабай-әбейҙәр сәйәхәт итмәҫ ине. Бәләкәй генә эш хаҡы алһаң да, көн дә ресторанда ашарға, таксиҙа йөрөргә мөмкин.\n– АҠШ-та мосолмандар, башҡорт-татар диаспоралары күпме?\n– Ғәрәптәр күпләп йәшәй. Ҡайһы бер штаттарҙа ислам дине байрамдарын айырым бинала йыйылып, намаҙ уҡып, ҙурлап үткәрәләр. Татарҙар күп. Хатта ниндәйҙер бер штатта институтта татар телен дә өйрәнәләр.\n– Сит илдә биш йылға яҡын йәшәйһең. Унда дуҫтарың да күптер инде?..\n– Кешеләр бер-береһенә ихлас булғас, тиҙ дуҫлашып китәһең. Американдар араһында әхирәттәрем күп.\n– Ҡунаҡҡа саҡырманыңмы һуң?\n– Улар Рәсәй менән бөтөнләй ҡыҙыҡһынмай, АҠШ-та беҙҙең илдә лә сәйәхәт итерлек матур урындар булыуы тураһында пропаганда юҡ. Шуға саҡырғаным булманы.\n– Бөтөнләйгә океан артында ҡалырға теләгең юҡмы?\n– Эшкә барыуымдың маҡсаты ил гиҙеү, инглиз телен ғәмәлдә ҡулланып ҡарау ине. Миңә ундағы йәшәү рәүеше оҡшай. Әммә ғаиләм, туғандарым менән аралашыу етмәй, һағындыра. Өфөлә тәржемәсе эше табылһа, ҡайтырға әҙермен.\nЗ. ЙӘҺҮҘИНА әңгәмәләште.\nСығыу ваҡыты 25-07-2015, 11:40 | Ҡаранылар: 1284\nХыялыңа тура атла!\n"Хыялдарың артынан ҡалма!"\nӘлиә Әхмәҙиева: «Әгәр ҙә хыялланаһың икән, тимәк, хыялыңды ысынбарлыҡ итә алаһың!»\nБашҡорт ҡыҙҙары – Испанияла\n“Велосипедта сәйәхәт Итергә яратам», –


Өфөлә китап сығарыуҙың яңы технологияһын һынап ҡаранылар // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nӨфөлә китап сығарыуҙың яңы технологияһын һынап ҡаранылар\n10:13, 9 декабря 2015 Мәҙәниәт\nӨФӨ, 2015 йыл, 9 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Камил Хәсәнов/.\nБилдәле журналист Вячеслав Завьялов китап уҡыусыларға «Общественная электрогазета» һәм «Республика Башкортостан» гәзиттәрендә баҫылған мәҡәләләренән торған «Мысли вслух: чужие и свои» тигән китабын тәҡдим итте. Был йыйынтыҡ — Өфө авторының Ridero нәшриәт платформаһы ярҙамында донъя күргән тәүге китабы.\nПлатформа 2014 йылдан эшләй һәм традицион китап сығарыу индустрияһын ҡыҫырыҡланы. Сервис һәр авторға баҫтырыу өсөн текст тәҡдим итергә генә түгел, ә әҙер продукт булдырырға мөмкинлек бирә. Электрон вариант «Amazon», «Озон», «ЛитРес» онлайн-магазиндары, шулай уҡ башҡа китап һатыу сайттары аша бөтә мобиль ҡоролмалар өсөн форматтарҙа һатыла. Электрон китаптың хаҡын автор үҙе билдәләй. Ҡағыҙ китаптың хаҡын платформа ҡуя. Теләгән кеше күпме кәрәк, шунса данала заказ бирә ала.\n«Киләсәктә ошо форматҡа өҫтөнлөк биреләсәк тип иҫәпләйем, — тип һөйләне Вячеслав Завьялов «Башинформ» агентлығына. — Бында һин берәүгә лә бәйле түгелһең, нимә теләйһең, шуны һайлап алаһың». Уның фекеренсә, яңы формат танылған, шулай уҡ башлап яҙыусы авторҙарға ла ҡыҙыҡлы буласаҡ. Тәүгеләре нәшерсе алдындағы бурыстарҙан азат һәм электрон һатыуҙан килгән бөтә аҡсаны ала аласаҡ. Икенселәре тәнҡитселәргә күрһәтеү өсөн 5-7 данала ғына баҫтыра ала.\n«Мысли вслух» китабына Вячеслав Завьяловтың бер нисә йыл буйына «Общественная электрогазета» өсөн яҙған мәҡәләләре ингән. Был гәзиттә донъя күргән мәҡәләләрҙән төҙөлгән беренсе йыйынтыҡ түгел. Быйыл яҙ Азамат Сәйетовтың «В краю несгибаемых кураев» китабы баҫылып сыҡты. «Бөтә материалдарымды бергә туплап, йомғаҡ яһау идеяһы миндә күптән бар ине, — тине Вячеслав Завьялов. — Мин гәзитсе, ҡағыҙға өйрәнгәнмен. Ә гәзиттәрҙең барыһын да һаҡлап булмай».\nТеги: китап сығарыу,киң мәғлүмәт саралары


«Башкирэнерго» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең «Сибай электр селтәрҙәре» етештереү бүлегендә үҙ эшен белгән яуаплы хеҙмәткәрҙәр эшләй. Реле һәм автоматика бүлеге начальнигы Мелихов Андрей Александрович әйтеүенсә, улар бөтә Урал аръяғын электр уты менән тәьмин итә. 11 кешенән торған коллектив ял һәм байрам көндәре тип тормай, ыжғыр буранда ла, томра эҫелә лә үҙҙәренең участкаларын хеҙмәтләндерә. Бында хәрби частағы кеүек техника ла, кешеләр ҙә тәүлек әйләнәһенә әҙер тора. Сөнки энергетика тармағында эшләүселәрҙән тәү сиратта тәртип, иғтибарлылыҡ һәм яуаплылыҡ талап ителә.\n—Бүлек хеҙмәткәрҙәре Урал аръяғында урынлашҡан 39 ярҙамсы станцияны, 3664 реле һәм автоматика ҡоролмаларын хеҙмәтләндерә. Шуныһы һөйөндөрә: һуңғы йылдарҙа «Башкирэнерго» йәмғиәте заманса ҡорамалдар һәм микропроцессорлы терминалдар ҡуйыу буйынса бик алға китте. «Аҡыллы селтәрҙәр» программаһы буйынса диспетчерҙар Сибайҙа ултырып, Хәйбулла, Баймаҡ һәм Йылайыр райондарында алып барылған эштәр менән туранан-тура идара итә ала. Быларҙың барыһы ла эшебеҙҙе еңеләйтә һәм уның сифатын арттырырға ярҙамлаша,—ти Роберт Fилмитдин улы.


«Бөтә Өфө» тапшырыуҙары Союз дәүләте телеканалында эфирға сыға // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n«Бөтә Өфө» тапшырыуҙары Союз дәүләте телеканалында эфирға сыға\n18:01, 17 мая 2016 Йәмғиәт\nӨФӨ, 2016 йыл, 17 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина, Сергей Захаров/.\n«Бөтә Өфө» телеканалы, «Башҡортостан» киностудияһы һәм Союз дәүләте телерадиотапшырыуҙар компанияһы (ТРО телеканалы) хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуясаҡ. Тантана 18 майҙа Мәскәүҙә, Башҡортостандың Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиллегендә уҙа.\nТРО каналында «Өфө көнө» 19 майға билдәләнгән. Муниципаль телеканалдың тапшырыуҙары алты сәғәт барасаҡ.\n«Был килешеү бер нисә ай буйына әҙерләнде. Өфөгә килгәс тә, ТРО вәкилдәре беҙҙең менән бәйләнешкә сыҡты. Беҙгә уларҙың тәҡдиме бик ҡыҙыҡлы тойолдо, һәм бына һуңғы ике ай дауамында эфирға әҙерләндек», — тип һөйләне «Бөтә Өфө» продюсер үҙәге директоры Алина Сөләймәнова.\n«Эфирҙа хәбәрселәрҙең махсус репортаждары, Өфө тураһында фильмдар һәм очерктр, «Башҡортостан» киностудияһының өс фильмы күрһәтеләсәк. 19 майҙа иртән тапшырыуҙар «Өфө тракты» исемле тарихи проекттан башланасаҡ. Бер һүҙ менән әйткәндә, баш ҡалабыҙҙы төрлө яҡтан күрһәтергә, потенциаль инвесторҙарҙы йәлеп итергә теләйбеҙ», — тине муниципаль телекомпания етәксеһе.\nУның әйтеүенсә, хеҙмәттәшлек дауам итәсәк: «Бөтә Өфө» тапшырыуҙары айына бер тапҡыр Союз дәүләте телеканалында эфирға сығасаҡ.


Материалы за 01.11.2008 » Архив газеты "Йәшлек"\nИлдар ҒӘБИТОВТАН кроссворд Яңылыҡтар » Конкурстар\nГоризонталь буйынса: 1. Нитрат газы. 3. Киң ауыҙлы еҙ тынлы музыка ҡоралы. 6. Ҡыяҡлылар ғаиләhенә ҡараған hепертке башлы бейек үлән. 9. Утҡа hалhаң, янмай, /hыуға hалhаң, батмай, / Ергә төшhә лә серемәй. 15. Кемдеңдер тормош юлын hүрәтләүсе. 16. Физик йәки рухи ғазап. 17. Үткән ваҡиғалар тураhында хикәйәләгән hүҙ. 18. Ағастың сурайып торған боҙоҡ урыны. 19. Күңелдәге ауыр кисереш; көйөк, ҡайғы, хәсрәт. 20. Япон көрәше. 22. Эт йәки болан егеп йөрөй торған тар оҙон сана. 23. Алма кеүегерәк емеш биргән, үрмәле урман үләне. 27. Саңғылар музейы булған Европа баш ҡалаhы. 28. Америка зубры. 29. Баҙыҡ метеор. 30. Сигнал уты менән караптарға юл күрhәтеү өсөн диңгеҙ ярҙарына эшләнгән бейек ҡоролма. 33. Көрән йөнлө, яҫы яланғас ҡойроҡло hыу буйы йәнлеге. 34. Ниҙеңдер үҫешендәге тулы үҙгәреш. 35. Башҡорт мифологияhында күлдә, hаҙлыҡта, ҡоҙоҡта, тау араларында, мәмерйәләрҙә йәшәгән бүрәнә кеүек йыуан йылан ҡиәфәтендәге мифик зат. 38.\nБайрамдар, иҫтәлекле көндәр Башҡортостан\n7 – 1917 йылғы Октябрь инҡилабы көнө.\n12 – Рәсәй һаҡлыҡ банкыһы хеҙмәткәрҙәре көнө.\n13 – Радиацион, химик һәм биологик һаҡлау ғәскәрҙәре көнө.\n– Бөтә донъя сифат көнө.\n15 – Башҡорт өлкә шураһы тарафынан Башҡортостан автономияһы иғлан ителгән (1917).\nКайтыу Әҙәбиәт » Хикәйә\nИкенсе көнөнә таң менән өйгә инеп, кухняға үткәйне, Зәлфирәнең ҡыҙы, танауын ҡаплап: «Фу, силос еҫе килә», – тип сығып китте. Зәлфирәһе бер һүҙ өндәшмәне. Ғәрлегенән, асыуынан Зөбәйерҙең тамағына аш барманы.\nМашинаға ултырғас та, Зәлфирә, аҡланғандай, әллә ниҙер һөйләне, тик Зөбәйер бер ни ишетмәне, машинаһын ҡыуыуын белде. Уның һайын асыуы ҡабарғандан-ҡабарҙы, үҙ-үҙенә йәне көйҙө, үҙ йорто була тороп, йөрө инде кеше тупһаһында типкеләнеп, ғәрлеге ни тора! Етмәһә, алдан килгән машина ташбаҡа тиҙлеге менән бара, уны ҡыуып уҙам тип боролоуы булды, ҡаршыһына ҙур тиҙлектә машина килеүен шәйләп алды, рулде бороп өлгөрҙө-өлгөрөүен Зөбәйер, тик машинаһы уны тыңламайынса, ҡапыл юлдан боролоп, юл аҫтына тәгәрәп китмәһенме!\nТешегеҙ hыҙлап интектермәhен, тиhәгеҙ, күберәк сәй эсергә кәңәш итәләр. «Сәй тештәрҙе hаҡлаусы фторидҡа бай», – ти Бостондағы Стоматология институты ғалимдары. Бынан тыш, сәйҙә теш ҡаҙналарына яҡшы тәьҫир итә торған полифенол да бар икән. Ашар алдынан бер сынаяҡ сәй эсеп ҡуйhағыҙ, тештәрегеҙҙе hаҡларhығыҙ.\nҺалҡын тейҙереп ауырыусылар мөмкин тиклем күберәк hарымhаҡ ашаhын. Тамағығыҙҙың аҙ ғына ауыртыуын hиҙhәгеҙ, тиҙерәк ошо йәшелсәне ҡулланығыҙ. Был үҫемлектең вирусҡа ҡаршы үҙенсәлеге күптән билдәле.\nҺарымhаҡ ашағас, бер стакан томат hутын эсеп ҡуйhағыҙ, тағы ла яҡшы. Был hуттағы кислоталар hарымhаҡ майындағы еҫте бөтөрә.\nБерәй банк банкротлыҡҡа ҡалған хәлдә Иҡтисад\nБерәй банк банкротлыҡҡа ҡалған хәлдә, уның һәр клиенты 700 мең һумғаса аҡсаһын тулыһынса кире ҡайтара ала. Бындай закон 1 октябрҙә үҙ көсөнә инде. Уға тиклем компенсация суммаһы 400 мең һум тәшкил итә ине.\nБыл страховка суммаһын алыу механизмы ярайһы уҡ ябай ғына. Банкының лицензияһы тартып алынған көндән алып уның клиенттарына компенсация түләй башлаған көнгә тиклем ике аҙна ваҡыт кәрәк буласаҡ. Ошо ваҡыт эсендә банк-банкрот страховкалау агентлығына үҙ клиенттарының тулы исемлеген әҙерләп бирергә тейеш. Ә ул агентлыҡ, үҙ сиратында, конкурс нигеҙендә ошо страховка түләү эштәре менән шөғөлләнергә тейеш банк-агентты һайлап ала. Компенсация түләнә башларҙан алда мотлаҡ рәүештә урындағы матбуғатта был турала мәғлүмәт баҫылып сығасаҡ.\nХеҙмәттәшебеҙ, Өфө ҡалаһы һылыуы Гүзәл РАЯНОВА менән Өфө районының Ҡыҙылъяр ауылы батыры Артур ТАПАҠОВТЫ законлы никахтары менән ихлас ҡотлайбыҙ. Бергә үтер оҙон ғүмер юлығыҙ аҡ, таҡыр булһын, бәхет, шатлыҡ-йыуаныстар ғына оҙата барhын.\nБашкорт йыры - 2008-11-18 Мәҙәниәт\n«Моң» студияһы республика тамашасыларына башҡорт һәм татар йырҙары башҡарылған «Моңдаръя» фестивале буйынса таныш. 1 ноябрҙә иһә студияның яңы проекты Нефтселәр мәҙәниәт һарайы сәхнәһенә сыға. Студияның генераль директоры Флүр Зөбәйеровтың инициативаһы менән ижад ителгән яңы проект «Башҡорт йыры – 2008» йыр фестивале тип атала. Унда тик башҡорт эстрада йондоҙҙары ғына ҡатнашасаҡ.\n5 ноябрҙә Стәрлетамаҡтың «СК» мәҙәниәт һарайында билдәле эстрада йырсылары Ғәзим Ильясов, Фидан Ғафаров, Фәдис Ғәниев, Лилиә Биктимерова, Резеда Әминева, Фәрүәз Урманшин, Ирек Ноғоманов, Урал Рәшитов, Гөлсөм Бикбулатова, Хәсән Усманов, Илсур Тайсин, Нурия Абдуллина, Артур Туҡтағолов, Миңзифа Исҡужина, Илнур Юламанов, Рәмил һәм Радмир Туйсиндар һәм башҡалар ҡатнашлығында ҙур концерт уҙасаҡ.\nҺуңғы юл... Яңылыҡтар » Тормош юлдары ҡатмарлы\nЭй, Илаһым! Ошо балаға шул хәтлем матур буй-һын, төҫ, аҡыл, һөйөү тойғоһо, дәрт-дарман, бөхтәлек, таһыллыҡ, кешелеклелек биргәнһең дә, ғүмерҙе генә йәлләгәнһең, уға бит тик 22 генә йәш ине.\nИшембай районының Кинйәбулат ауылында тыуып үҫкән егет, Башҡорт дәүләт университетының философия һәм социология факультетының V курс студенты Илшат Дәүләтов 2 сентябрҙә һөйгән ҡыҙы Әлиә менән үҙ машинаһында Өфөгә ҡарай юлға сыға.\nҠойоп ямғыр яуа. Бик яңы булмаған машина, еүеш асфальт өҫтөндә хужаһын тыңламай, ҡаршыға осоп килгән иномарка менән «маңлайға-маңлай» бәрелешә. Әлиәне йомшаҡ тупраҡҡа төшөүе генә ҡотҡарып ҡала, ә Илшат ҡаты асфальтҡа тура килә, бик күп ауыр тән йәрәхәттәре ала.


Һөт кухняһы | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n29 мая 2020 — 18:10 ГТРК «Башкортостан»\nҺуңғы ике йылда республикала «Һөт кухнялары» эшен тергеҙеү әүҙем бара. Нефтекама ҡалаһындағы махсуслаштырылған цех бына инде бер нисә аҙна эргә-тирәлә урынлашҡан Әмзә, Энергетик, Арлан һәм Ҡуян ауылдарын һөт продукцияһы менән тәьмин итә. Һөт,кефир, эремсек һәм йогуртты аҙ тәьмин ителгән, 3 йәшкә тиклемге балалары булған ғаиләләр, ауырлы һәм бала имеҙеүсе ҡатындар бушлай ала. Һөт аҙыҡтарын кәрәкле температураны һаҡлаған махсус термоконтейнерҙарға һалып ауылдар буйлап тараталар. Һөт менән тәьмин итеү программаһына эләккән ғаиләләр үҙҙәренә тәғәйенләнгән продуктты алдан һөйләшелгән урындарҙан килеп ала. Ойоштороусылар әйтеүенсә, был мобиль программа оҙайлы ваҡытҡа ҡаралған. Тимәк, Нефтекама «Һөт кухняһы»-ның махсуслаштырылған аҙыҡтарын эргә-тирәләге ауыл халҡы артабан да алып ҡыуанасаҡ.


2018 йылда республикала нисә малай һәм ҡыҙ тыуғаны билдәле булды // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n2018 йылда республикала нисә малай һәм ҡыҙ тыуғаны билдәле булды\n14:09, 1 февраля 2019 Йәмғиәт\n2018 йылда республикала нисә малай һәм ҡыҙ тыуғаны билдәле булды Фото: Ксения Калинина\nӨФӨ, 2019 йыл, 1 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.\nБашҡортостанда 2018 йылдың 12 айында 22 807 ҡыҙ һәм 24 264 малай донъяға килгән. Был хаҡта «Башинформ» агентлығына республиканың Юстиция эштәре буйынса дәүләт комитетының матбуғат хеҙмәтендә хәбәр иттеләр.\nВедомствола билдәләүҙәренсә, республиканың 11 ҡала һәм районында ҡыҙҙар малайҙарға ҡарағанда күберәк тыуған. Улар — Әлшәй, Ауырғазы, Балтас, Бөрйән, Краснокама, Күгәрсен, Стәрлетамаҡ, Саҡмағош, Ишембай райондары һәм Ишембай, Күмертау ҡалалары, шулай уҡ Өфөнөң Совет районы. Йылайыр, Мишкә, Федоровка райондарында һәм Сибайҙа тыуған малайҙар һәм ҡыҙҙар һаны тигеҙ.\n«Былтыр ЗАГС бүлектәрендә тыуыу тураһында 47 411 акт теркәлгән, был уҙған йылға ҡарағанда 2 258-гә аҙыраҡ. 17 334 сабыйҙың ғаиләлә беренсе, 18 855-е — икенсе, 7 917-һе — өсөнсө, 2 178-е — дүртенсе һәм 1 033-ө бишенсе булып тыуыуы теркәлгән. Бынан тыш, республикала ошо осорҙа 607 игеҙәк һәм 10 өс игеҙ бала донъяға ауаз һалған», — тип белдерҙеләр ведомствола.\nӨфөгә килгәндә, баш ҡалала 16 114 сабый тыуған. Тыуыу тураһында акттарҙың күбеһе Киров районының ЗАГС бүлегендә теркәлгән — 3 116. Икенсе урында Калинин районы — 2 838, өсөнсөлә Совет районы — 2 196.\nТеги: тыуым, балалар


Башҡортостан «Алтын көҙ» агросәнәғәт күргәҙмәһендә Гран-при яуланы\nРеспублика Хөкүмәте абруйлы наградаға экспозиция үҫешенә өлөш индергәне өсөн лайыҡ булды. Бынан тыш, сара барышында айырым хужалыҡтарға һәм ойошмаларға ла миҙалдар тапшырылды. Атап әйткәндә, Башҡортостан ветеринария идаралығы төбәктә хайуандарҙың йоғошло ауырыуҙарына ҡаршы көрәш алып барғаны өсөн алтын миҙал менән бүләкләнде.\nШаран, Федоровка, Мәсетле, Борай райондарынан ете фермер шулай уҡ алтын, көмөш һәм бронза наградаларға эйә булды. Ауыл хужалығын консультациялау үҙәге лә юғары һөҙөмтәгә өлгәште. Ойошмаға агросәнәғәт өлкәһендә бәләкәй эшҡыуарлыҡты үҫтерергә булышлыҡ иткәне өсөн алтын миҙал ташырылды. Ошондай уҡ номинацияла Федоровка районы көмөш менән баһаланды. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, «Алтын көҙ» агросәнәғәт форумы бөгөн тамамлана. Күргәҙмә сиктәрендә Башҡортостан теплицаларында томат үҫтереү технологияларын үҫтереү өсөн 9 миллиард һум күләмендә аҡса йүнәлтеү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйылды. Бынан тыш, төбәктә эре мөгөҙлө малдарҙың селекция-генетик үҙәге һәм Бүздәк районында һөт етештереү буйынса заманса комплекс төҙөләсәк. Был өлкәлә Башҡортостан Вьетнам инвесторҙары менән хеҙмәттәшлек итәсәк.


«Ҡыҙыл китап» аманаты | Йәншишмә\nЙәшкелтем бал балғалаҡта – Әйтерһең дә, мөлдөр-мөлдөр, Мең-мең кәрәҙ күҙгә баға… Бер балғалаҡ балды йыйыр өсөн күпме тапҡырҙар оса сәскәле болондарға кескәй бал ҡорто?! Ундай уңғанлыҡ һәм фиҙаҡәр тырышлыҡ ҡырмыҫҡала ғына барҙыр, булһа ла. Башҡорт солоҡ ҡорто – Тыуған илебеҙ данын донъяға еткергән тере хазина ул. Солоҡсолоҡ борон-борондан халҡыбыҙҙың милли кәсебе булған. Йөҙйәшәр ҡарағастарҙы ҡыуышлап …\nContinue reading ‘Башҡорт солоҡ ҡорто’ »\nНаписал в 21 декабря 2017, 22:27\nБесәнде беҙ йыл да бер урында, йомро ғына аҡланда, саба торғайныҡ. Ул ярлауға терәлеп тора, аҫта гөрләп йылға аға. Шул ерҙә ҙур ғына соҡор булып, уртаһында ҡарт муйыл үҫә. Ә муйыл төбөндә – ҡара йылан ояһы! Өләсәйем йыл да бесәнгә төшөр мәл етһә, ҡат-ҡат киҫәтә: – Соҡорға яҡын юлама, йыланға аслан теймә! – Ә ул …\nContinue reading ‘Дала ҡара йыланы’ »\nБорон-борон заманда, сауҙагәрҙәр ете диңгеҙ аръяғына сәйәхәт итеп, каруан-каруан тауарҙар алып ҡайтҡанда, йәшәгән, ти, бер хан. Уның берҙән-бер ҡыҙы булған. Үҙе сибәр, үҙе тәкәббер икән. Көндәрҙән бер көндө хан биләмәләре аша сауҙәгәрҙәр үтеп бара икән: ҡытай ебәге, сын сынаяҡтар, алтын еп менән ҡайылған яулыҡтар – күҙ күрмәгән, ҡолаҡ ишетмәгән тағы әллә күпме зиннәтле әйберҙәр бар, …\nContinue reading ‘Һаҙ гөбөргәйеле’ »\nАйлы йәйге төндә бер егет урман эсендәге күл буйында ҡурай тартып ултырған, имеш. Шул саҡ һыу уртаһында суҡайып ҡалҡып торған йомро ғына таш ҡапыл яҡтырып киткән. Ни күҙе менән күрһен, уның өҫтөндә иҫ киткес һылыу ҡыҙ оҙон толомдарын тағатып, алтын тараҡ менән сәсен тарап ултыра, ти! – Кем һин, сибәркәй? – тип һорағанын һиҙмәй ҙә …\nContinue reading ‘Тараҡлы һыу кеҫәрткеһе’ »\nБоронғораҡ заманда, мәжүсилек осоронда, йәғни кешеләр тәбиғәт ҡөҙрәтенә инанғанда, ҡояшҡа, утҡа, һыуға һәм башҡа илаһи көстәргә табынғанда, йәшәгән, ти, бер имсе. Тупраҡ менән дә, һыу менән дә имләгән ул сирле бәндәләрҙе, ут менән дә ҡыуған сырхауҙарын, үлән төнәтмәләре эсереп тә дауалаған. Ҡыҫҡаһы, ҡулында им булған уның. Көндәрҙән бер көндө ошо имсе үҙе ҡаты ауырыуға дусар …\nContinue reading ‘Дарыу һөлөгө’ »\nНаписал в 24 ноября 2017, 14:51\nҠыҙыл һары дүңгәләк, Ҡара борсаҡ түңәрәк Һибелгән ҡорһағына Йылғаның бағрыһына. Гөлнур ЯҠУПОВА.\nНаписал в 24 ноября 2017, 14:48\nКүреп ҡалһаң мәрсенде, Ҡармаҡлама, әйт инде: Һағынһа ла диңгеҙҙе, Ташламаһын Иҙелде. Гөлнур ЯҠУПОВА.\nНаписал в 24 ноября 2017, 14:47\nЕҙемдә һыу ингән саҡта Күрҙем шаршы күкенен: Ҡорһағы ялтырап тора Саф көмөш кеүек кенә. Гөлнур ЯҠУПОВА.\nНаписал в 24 ноября 2017, 14:45\nОрсоҡ, тиһәм, сәнскеле, Балыҡ, тиһәм, тәңкәһеҙ… Исеме икән зөгәй, Таштар аҫтында йәшәй. Гөлнур ЯҠУПОВА.\nНаписал в 24 ноября 2017, 14:44\nБысҡы тешле арҡаһы – Ҡарап торҙом туҡталып: Арҡырыға-буйға бысып Өршәк тигән йылғаны, Йөҙөп йөрөй уҡ балыҡ. Гөлнур ЯҠУПОВА.


Кредитһыҙ ҙа йәшәп була » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Эшҡыуар » Кредитһыҙ ҙа йәшәп була\nСебеш тә табыш килтерә, ҡарай белһәң...\nИлдар Сәйетгәрәевтең крәҫтиән (фермер) хужалығы — районда аяғында ныҡлы баҫып торған, үҫеш юлындағы хужалыҡтарҙың береһе. Элекке “Маяҡ” ауыл хужалығы кооперативы маяҡ булыуҙан туҡтап тарҡалғандан һуң, Илдар Ғәли улы 2008 йылда ошонда фермер хужалығы асырға ниәтләй.\n– Эште тауыҡ үҫтереүҙән башларға булдым. Үҙемдең зоотехник белемем юҡ, ҙурыраҡ эштәргә тотонорға бер аҙ ҡурҡыта. Тәүге йылда һигеҙ мең себеш алып, яҡшы итеп үҫтереп һатҡас, икеләнеүҙәр ҙә, ауырлыҡтар ҙа онотолдо. Хәҙер инде 36 мең тауыҡ үҫтереп һатыуға өлгәштек, – ти Илдар Ғәли улы тәүге хеҙмәт аҙымдары тураһында.\nСәйетгәрәевтәргә себештәрҙе йыл аҙағында Свердловск өлкәһенән килтерәләр. Дүрт ай буйы йылы бинала аҫрайҙар. Тәүге айҙа әҙер ҡатнашма бирәләр, артабан аҙыҡты үҙҙәре әҙерләй. Дүрт айлыҡ себештәрҙе инде халыҡҡа һатырға, күмәртәләп оҙатырға була, ти фермер. Йәйен дә эш етерлек, бинаны ремонтлайһы, таҙартаһы, ҡышҡылыҡҡа әҙерләйһе бар. Бер себештән 40-50 һум табыш килә, был – ҡошсолоҡта яҡшы күрһәткес.\n2012 йылда һис уйламағанда “Ғаилә малсылыҡ фермаһы” программаһына ингәс, Рәсәй ҡаҙнаһынан һигеҙ миллион һум аҡса алырға насип иткәс, фермер үҙенең алты миллионын да ҡушып, ауыл хужалығы техникаһы алыуға ирешә. Дәртләнеп китеп, Туланан һәр береһе 100 мең һум торған йөҙ баш тана алып ҡайта. “Комолая” тоҡомло һыйырҙарҙың күҙгә ташланған төп үҙенсәлеге – мөгөҙһөҙ булыуында. Әммә был “етешһеҙлекте” улар тәбиғәт шарттарына сыҙамлыҡтары, стресҡа, сир-сорға бирешмәүҙәре менән аҡлай. Өҫтәүенә сифатлы, тәмле ите өсөн фермерҙар ошо тоҡомдо аҫрарға тырыша, сөнки яҡшы продукцияны һәр саҡ юғары хаҡҡа һатыу мөмкинлеген улар йәшермәй. Йәш мал тиҙ үҫә, ауырлығын йылдам арттыра.\n– Быйыл иген, бесән сәсергә 160 гектар ер алдыҡ, – тип һөйөнөсө менән уртаҡлашты Илдар Ғәли улы. – Тәүҙәрәк малдарҙың төрлө сәбәптән һәләк булыуын күреп ҡайғыра инем. Хәҙер кәңәшләшер кешеләрем бар – Шишмәләге фермерҙар менән аралашып, тәжрибә уртаҡлашып йәшәйбеҙ. Юҡ, беҙ бер-береһенә юл бирмәҫкә тырышҡан көнсөл конкуренттар түгел. Ярҙамлашып, терәк булып эшләү яғындабыҙ.\nЯңы Солтанбәктәге “Сәйетгәрәев” крәҫтиән (фермер) хужалығы бөгөн – үҙ иҫәбенә, кредитһыҙ ҙа эшләй алған көслө предприятие. Яңыраҡ Нуриман районына 50 баш тана һатып, бюджеттарын тулыландырғандар.\n– Мин етәксе генә түгел, хужалыҡтың әүҙем эшсеһе лә, – ти Илдар Ғәли улы. – Малсы Рәжәп Ғәйнетдинов, тракторсы Илдус Нурлығаяновтар менән бергә крәҫтиән хеҙмәтенә бер төптән егелгәнбеҙ. Йөктө тигеҙ тартҡанда ғына эш бара.\nШул уҡ ваҡытта эшҡыуар Сәйетгәрәевтәрҙең ғаиләләре менән “Саҡмағошнефть” идаралығында эшләргә өлгөрөүен дә әйтергә кәрәк. Теләк кенә булһын. Ҡатыны Эльвира – инженер, ҡыҙы Рината – геолог, ә ғаилә башлығы – электр монтеры.\nДүртөйлө ир-егеттәре ҡайҙа ғына эшләһә лә, хур булмаҫ, беҙ быға сәфәр барышында ныҡлы ышандыҡ инде.