Быуат ағинәйе » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Шәхестәр » Быуат ағинәйе\nБыуат ағинәйе 17.01.2017 // Шәхестәр\nЗифа ҡыҙы менән йәшәгән быуат ағинәйе беҙҙе йылмайып ҡаршы алды. Зиһене шәп, аҡылы теүәл, күҙе күрә, ҡолағы ишетә. Ҡулдары йыйырсыҡланып, маңлайына бураҙналар һалынып, сәстәренә аҡ ҡырау ҡунһа ла, иң мөһиме – йәшәү дәртен юғалтмаған, йор һүҙле, теремек һәм асыҡ булып ҡала алған. Үҙ дәүеренә хас булғанса, Зөһрә Сәлихйән ҡыҙының яҙмышы бик ғибрәтле, фәһемле, ҡыҙыҡлы һәм ҡыҙғаныслы. Әйтерһең дә, үҙе бер тере тарих.\nХәйбулла районының Байғусҡар ауылында тыуып үҫкән инәйгә бала саҡтан ауырлыҡтар кисерергә тура килә. Быуыны ла ҡатып етмәгән ҡыҙ бала төрлө эштә тир түгә. “Ҡайҙа инде ул саҡта уҡыу? Кейергә кейеме, ашарға ризығы юҡ ине”, – ти Зөһрә Йәрмөхәмәтова. Уҙған быуаттың утыҙынсы йылдарында уларҙың ғаиләһе район үҙәге Аҡъярға күсеп килә. Тап ошонда буласаҡ йәмәғәте Шаһибал Хәйбулла улын осрата. Алдынғы ҡарашлы, эшһөйәр, район комсомол ойошмаһында эш башлаған егетте ҡыҙ шунда уҡ оҡшата. Йәштәр 1934 йылда өйләнешә. Зөһрә инәй, иренең белемгә ынтылышының шул тиклем ныҡ булыуын аңлап, уның артабан уҡырға теләгенә ҡаршы килмәй. Ғаиләле көйөнсә йорт хужаһы ике йыллыҡ Коммунистар партияһының ауыл хужалығы мәктәбен тамамлай. Артабан йәш белгес район үҙәгенең финанс бүлегендә эш башлай.\nБәхетле йәштәрҙең иң матур саҡтарын ҡәһәрле һуғыш урлай: 1942 йылда туптай ике улын, өсөнсө балаһына йөклө булған ҡатынын ҡалдырып, Шаһибал Йәрмөхәмәтов яуға китә. Ул тәүге көндән алып һуғыш тамамланғансы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында данлы һәм шанлы юл үтеп, Берлинғаса барып етә. Һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн ике “Ҡыҙыл Йондоҙ” ордены, “Батырлыҡ өсөн” миҙалы менән бүләкләнә.\nҠыҙғанысҡа ҡаршы, Зөһрә инәй ауыр һуғыш осоронда таралған сир арҡаһында ике улын юғалта. Бала ҡайғыһын йәш әсә яңы тыуған сабыйына баҫып, колхоз эшенә сума. Көн тимәй, төн тимәй тир түккән ҡатын-ҡыҙҙар нисек тә Еңеү көнөн тиҙерәк яҡынайтырға тырыша, һөйгәндәренең ҡайтыуын түҙемһеҙләнеп көтә.\nҺуғыштан һаулығын ныҡ ҡаҡшатып ҡайтҡан ирен ҡайтанан аяҡҡа баҫтырыу өсөн йәш ҡатынға еңелдән булмай. Әммә ул барыһына ла түҙә. Балаларын баға, ирен ҡарай, колхоз эшенән дә ситләшмәй. Бер-бер артлы дүрт бала донъяға килә. Һуғышта алған яралары йылдар үткән һайын үҙен нығыраҡ һиҙҙереп, 1963 йылда Зөһрә Сәлихйән ҡыҙы ирен юғалта. Йәнә ул балалары өсөн йәшәргә тырыша: нисек тә уларҙы уҡытырға, кеше итергә тырыша. Бәхетенә күрә, ҡыҙҙары һәм улы уҡыуға зирәк була, барыһы ла белем алып, үҙҙәренә оҡшаған һөнәр ала. Бөгөн бәхетле юбилярҙың туғыҙ ейән-ейәнсәре һәм туғыҙ бүлә-бүләсәре бар.\n– Әсәйем беҙҙе һәр саҡ бөхтәлеккә өйрәтте. Үҙе кейем тегер ине, төндәрен теген машинаһының туҡылдаған тауышына йоҡлап китһәк, иртән уның тауышына уяныр инек. Беҙҙе уҡытыр, кеше итер өсөн әсәйебеҙ бигерәк ныҡ тырышты. Хәҙер уйлап алабыҙ, ҡайһы ваҡытта йоҡлағандыр, ял иткәндер, тип. Бигерәк зауыҡлы булды ул, беҙҙе, ҡыҙҙарын, аҡлы-суҡлы итеп үҙе тегеп кейендерер ине, матурлыҡты яратты, беҙҙе лә гүзәллеккә өйрәтте, – ти ҡыҙы Зифа апай.\nУның һүҙҙәренә ейәнсәре Нәзирә лә ҡушыла. “Өләсәйем ейән-ейәнсәрҙәренең хәле менән һәр саҡ ҡыҙыҡһынып тора, һораша, кәрәк икән, телефондан шылтырата. Әле лә һәр береһенә исеме менән өндәшеп, балаларыбыҙ хаҡында белешә. Мин уның бер ваҡытта ла буш ултырғанын күргәнем булманы, ҡулында һәр саҡ бәйләме булды, йәшерәк саҡта текте, баҡса үҫтерҙе, бигерәк тә гөлдәр үҫтерергә яратты. Кешеләргә изгелекле булығыҙ, ауыр һүҙ әйтмәгеҙ, кешене кисерә белегеҙ, эш һөйөгөҙ, йылмайып йәшәгеҙ, тип өйрәткәндәрен һәр саҡ хәтеребеҙҙә тотабыҙ, уға оҡшарға тырышабыҙ”, – ти. Ысынлап та, геройымдың “кешеләрҙе кисерә белегеҙ” тигән тормош девизы – үҙенең ошо матур миҙгелгә килеп етеүенә бер миҫал. Тормошто яратып баҡҡандарға ғына тормош үҙе лә шул уҡ яҡшылыҡ менән яуап бирә. Һәр саҡ хәрәкәттә, һәр саҡ йәшәүҙән йәм һәм тәм табып йәшәгән Зөһрә инәй Йәрмөхәмәтоваға артабан да күңел бөтөнлөгө, йән һәм тән тыныслығы, балалар бәхете, ейән-ейәнсәрҙәрен һөйөү бәхете яҙһын!


Бикмәт (Туймазы районы) — Башҡорт Википедияһы\n54°34′49″ с. ш. 53°58′32″ в. д.HGЯO\nБикмәт (Туймазы районы)\nБыл терминдың башҡа мәғәнәләре лә бар, ҡарағыҙ: Бикмәт.\n↘109 кеше (2010)\n80 251 865 008\n80 651 465 111\nБикмәт (рус. Бикметово) — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 109 кеше булған. Татар-Олҡан ауыл Советы составына инә.\nПочта индексы — 452772, ОКАТО коды — 80251865008.\nБикмәт ауылы — керҙәш башҡорттар һәм типтәрҙәрҙең тораҡ пункты. Уларҙың төпләнеү ваҡыты 1760 йылдың 15 декабрендәге керҙәшлек килешеүенә ярашлы билдәләнә. 1795 йылда бында 6 ихатала 93 башҡорт, 2 ихатала 13 типтәр, 1 ихатала 3 татар йәшәгән.\n1834 йылда 239 башҡорт (15 йорт хужалығы), 20 типтәр була. 1859 йылда бөтәһе лә керҙәштәр тип дөрөҫ атала - 509 кеше (63 йорт хужалығы), әммә уларҙың этник сығышы билдәләнмәй. 1870 йылда 109 йортта 602 башҡорт һәм 38 татар була, ә 1920 йылда 251 ихатала 1356 башҡорт була.\nХалыҡ малсылыҡ, игенселек, тегенселек менән шөғөлләнгән. Мәсет, училище, 3 һыу тирмәне булған. 1906 йылда мәсет теркәлгән.\n1843 йылда 229 башҡортҡа 344 бот ужым һәм 1192 бот яҙғы иген сәселә, 8 бот картуф ултыртыла.\n2006 йылға тиклем ауылдың торама тибы разъезд булған.\nАуылда фельдшер-акушерлыҡ пункты бар. Башҡорттар йәшәй (2002).\n1920 йыл 26 август 1356\n1939 йыл 17 ғинуар 507\n1959 йыл 15 ғинуар 304\n1989 йыл 12 ғинуар 116\n2002 йыл 9 октябрь 107\n2010 йыл 14 октябрь 109 51 58 46,8 53,2\nБөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (69 %) йәшәй.\nТуймазы районы Бикмәт ауылы янындағы Ҡыҙыл тау\nАуыл Советы үҙәгенә тиклем (Татар-Олкан): 11 км\nЯҡындағы тимер юл станцияһы (Туймазы): 23 км.\nИнтернационал урамы (рус. улица Интернациональная)\nИшморатова Наилә Мәүлитйән ҡыҙы (28.09.1954), ғалим-химик. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2010).\nӘсғәт Мирзаһитов (13.10.1928—24.11.1989), башҡорт драматургы, актёр, режиссёр һәм тәржемәсе, йәмәғәт эшмәкәре. 1973—1988 йылдарҙа БАССР Яҙыусылар союзы идараһы председателе, 1976—1988 йылдарҙа СССР Яҙыусылар союзы секретары. Башҡорт АССР-ының IХ, Х һәм ХI саҡырылыш Юғары Советы депутаты һәм Юғары Совет рәйесе. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1978) һәм Халыҡтар дуҫлығы (1984) ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт (1976) һәм республика комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге (1969) премиялар лауреаты.\nСуфиян Сафуанов (2.10.1931—30.11.2009), әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1963 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1962), профессор. БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981), В. П. Бирюков (1988) һәм Фәтих Кәрим (2007) исемендәге премиялар лауреаты.\n↑ Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 29.12.2006 № 404-з (рус.).\n↑ Бикмәт (Туймазы районы) // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.\n↑ «Налог Белешмәһе» системаһында Бикмәт (Туймазы районы) ауылы\n↑ Туймазинское водохранилище (рус.).\nАдминистративно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. (рус.) (Тикшерелеү көнө: 19 октябрь 2019)\nБикмәт (Туймазы районы) // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9. (Тикшерелеү көнө: 5 февраль 2021)\nБикметово на портале «Генеалогия и Архивы» (рус.) (Тикшерелеү көнө: 24 ноябрь 2020)\n«Налог Белешмәһе» системаһында Бикмәт (Туймазы районы) ауылы\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Бикмәт_(Туймазы_районы)&oldid=1142864 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 17:19 19 июнь 2022 үҙгәртелгән.


Һауа торошо әлеге көндә бар халыҡты борсоған төп мәсьәләгә әйләнде - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nБер һыуытып, бер йылытып тороу сәбәпле, күптәр һуғым һуя алмай ыҙалана. Водителдәр ҙә оҙон юлға сығыуҙан тыйылып тора. Синоптиктар тағы ла һыуытасаҡ тип хәбәр итә. Епшек ҡар яуасаҡ, тимер сымдарҙа һәм ағастарға ҡар һырыясаҡ. Башҡаланың ҡотҡарыу хеҙмәте ошо сәбәпле урамда айырыуса һаҡ булырға саҡыра. Водителдәргә лә юлға сығыуҙан тыйылып тороу кәңәш ителә.\n25 ноября Автомобилдәр тәҙрәһен таҙартыу өсөн шыйыҡсаны нисек һайларға?


Радий Хәбиров: Үзбәкстан – Башҡортостандың күптәнге партнёрҙарының береһе\nБөгөн Башҡортостан – Үзбәкстан мөнәсәбәттәре бөтә йүнәлештәр буйынса тиерлек үҫешә. Беҙҙең мәҙәниәтебеҙ, телдәребеҙ, рухи тамырҙарыбыҙ уртаҡ. Беҙҙе ислам, берҙәм төрки донъяһы берләштерә. Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров Үзбәкстандың Рәсәйҙәге илсеһе Ботиржон Асадов менән осрашыуҙа ошо хаҡта һөйләне.\n«Кисә Өфөлә уҙған саралар («Үзбәкстанға сәйәхәт ит!» проекты сиктәрендә мәҙәни-рекреацион мөмкинлектәр, гастрономик, эко- һәм тау саңғыһы туризмы менән таныштырыу) Үзбәкстанды тағы ла яҡынданыраҡ белергә, бик күп билдәһеҙ факттарҙы асырға мөмкинлек бирҙе», – тип билдәләне Радий Хәбиров.\nРеспублика етәксеһе һүҙҙәренсә, Башҡортостан үҙ-ара туристик ағымды үҫтереү менән ҡыҙыҡһына, ә «TERRA BASHKIRIA» бренды республикабыҙҙан ситтә танылыу яулай бара. 2017 йыл йомғаҡтары буйынса, Башҡортостан менән Үзбәкстан араһында тауар әйләнеше 65 миллион АҠШ доллары тәшкил иткән. Өҫтәүенә унда 85 процент – Башҡортостан тауарҙары экспорты. Үзбәкстан Башҡортостандың сауҙа партнерҙары – 124 ил араһында – 15-се, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәре араһында бишенсе урында тора. «Өфө – Ташкент» тура авиамаршруты асылған», – тип һөйләнеләр төбәк башлығының матбуғат хеҙмәтендә.\n«Әлбиттә, тауар әйләнешен үҫтереү өсөн мөмкинлектәр бар икәнен аңлайбыҙ. Үзбәкстан партнерҙары менән сәнәғәт кооперацияһына әҙербеҙ. Республикалағы байтаҡ предприятиелар һеҙҙең илгә сифатлы продукция оҙатырға әҙер», – тине Радий Хәбиров.\nҮзбәкстан илсеһе Ботиржон Асадов Рәсәй Президентының уларҙың иленә сәфәре барышында мәғариф һәм төбәк-ара форумдар уҙғарылыуын билдәләне. Ике дәүләт төбәктәре форумы барышында ҡул ҡуйылған килешеүҙәр пакеты 2 миллиард долларҙан ашыу тәшкил итә. Улар – инвестиция килешеүҙәре, сауҙа, экспорт, импорт, үҙ-ара тауарҙар менән тәьмин итеү.\nҮзбәкстан шулай уҡ республиканың аграр һәм медицина университеттары менән бер нисә килешеүгә ҡул ҡуйҙы. Башҡортостанда бөтәһе 230-ға яҡын Үзбәкстан студенты белем ала, уларҙың 54-е – Башҡорт дәүләт медицина университетында.


Аҡ йылға ҡосағында\nТәҙрә артында ямғыр ҡоя, көндәр, йәйҙең тамамланыуы\nхаҡында белдереп, һыуыныуға тарта, ә күңелде - күптән түгел булған сәйәхәттән ҡалған иҫтәлектәр йылыта...\nКем бер тапҡыр ҙа йылға буйлап һалда төшмәгән, тормоштоң\nни тиклем матур булыуын һәм үҙенең ни өсөн был донъяға килеүен аңламай...\nКөндәлек ҡала тормошонан йонсоған 12 дилетант, ата - бабал ар ҡанын уятып, бер аҙнаны тәбиғәт ҡосағында үткәрергә ҡарар иттек. Усаҡ төтөнө, йылға шауы, ағастар шыбырлауы, таңда һандуғастар һайрауы, уларҙың моңон үҙ телдәренә тәржемә итергә маташыусы баҡалар. Бынан да гүзәлерәк тағы нимә булыуы мөмкин\nЮлыбыҙҙы Бөрйәндең тылсымлы урмандарында йәшенеүсе Миндеғол ауылынан башланыҡ. Профессиональ туристар түгелбеҙ, нимә алырға кәрәклеген йүнләп белмәйбеҙ, билдәле. Хәйер, уның нимәһен уйлап торорға: дүрт кәмә, ике палатка, б ер һал, усаҡ өсөн ҡаҙан, самауыр (ниңәлер!), серәкәйҙәрҙән\nҡотҡарыусы май һәм дә күтәренке кәйеф.\nТейешле урынға килеп етеп палаткалар ҡуйғас, тиҙ арала та маҡ ялғап алдыҡ та, тиҙерәк Ағиҙелдең йылы ҡуйынына сумырға ашыҡтыҡ. Һыуҙың төҫө йылға исеменә бер ҙә тап килмәй - йәшел , был йылғаға эйелгән талдарҙың сағылышы, күрәһең. Инде төнг ө күк бәрхәтен йондоҙҙар ҙа биҙәй башланы, ә беҙҙең бер ҙә һыуҙан сыҡҡыбыҙ килмәй. Тын ғына шыбырлап һыу ағыуында һыу ҡ ыҙҙарының йыры ишетелгәндәй тойола.\nӘ иртә менән көсөргәнешле эш көтә: яҡшы һал төҙөү ул һеҙг ә утын ярыу түгел. Тирләп - бешеп эшләүселәр ләпәкәй себендәр е өсөн бына тигән "аҙыҡ". Әйткәндәй, эйе: унда серәкәйҙәр юҡ , ә бына ваҡ ҡына "кимереүселәр" - болот кеүек! Һөртөнөргә а лып\nкилгән майыбыҙ күп булһа биш минутҡа ярҙам иткәндер. Ә һуңынан инде - йә түҙергә, йә һыуға сумырға ҡала.\nНиһәйәт, һалыбыҙ әҙер. Бына исмаһам карап! Боҙватҡыс, юҡ,\nокеан лайнеры, юҡ, тағы ла матурыраҡ. Күҙ алдына килтерегеҙ : "Белаз" камералары бер - береһенә арҡандар менән ҡушып бәйләнгән, уларға ботаҡтар йәйелгән һәм өҫтөнә сепрәк - сапр аҡ түшәлгән. Һалдың түбәһе урынына йыйылмалы палатка ҡуйылды\n- ғәҙәттә ундайҙың эсендә һатыу итәләр, ә ҡойроҡта иһә ысын самауыр төтөн бөркә.\nБеҙ үҙебеҙҙең һалға ултырғанда ҙур ғорурлыҡ тойғоһо кисерҙек. Тик бына йылғала осраған башҡа туристар ни өсөндөр\nаптырауынан саҡ һыуға йығылып төшмәй ҡала. Туристар өсөн\nМәккә ролен үтәүсе Ағиҙелдә бындай ғәжәйеп "януар" көн дә осрап тормайҙыр шул.\nХәйер, алда өс көнлөк мөғжизәләр көткәндә әллә кемдәрҙең\nфекере беҙҙе тамсы ла ҡыҙыҡһындырмай!\nМөғжизәләр оҙаҡ көттөрмәне. Ағиҙел үҙенең тәүге\nборолмаһында уҡ беҙҙе тикшереп ҡарарға уйланы, күрәһең. Ҡояштан һәм туҡтауһыҙ һыу инеүҙән әлһерәһәк тә ниндәйҙер сит\nтауыш геүләүенә иғтибар иттек. Шаршы! Бер нисә минуттан беҙҙең "арба" тирә - яҡҡа бәргеләнергә тотондо. Барыһы ла буталды, ҡайҙа күк, ҡайҙа һыу, ҡабырғаға ботаҡ төртөләме, күршенең тубығымы, аңларлыҡ түгел...\nДөйөм алғанда, беренсе һәм артабанғы һынауҙарҙы ла беҙ лайыҡлы үттек. Дөрөҫ, юғалтыуһыҙ ҙа булманы: маринадланған шөшлөктәр балыҡтарға оҡшағандыр, моғайын.\nҺәм тағы ла шыма һыу өҫтө һәм тынлыҡ. Тирә - яҡтағы иҫ киткес матурлыҡ - йылғаны ике яҡтан ҡоршаусы ҡаялар ихтирам тойғоһо уята. Быуаттар буйы был төйәк һағында тороусы\nбаһадирҙарға һал өҫтөндә мәж килеүсе бөжәктәр нимә ул Улар\nүҙҙәренең мәмерйә - күҙҙәре менән өнһөҙ генә беҙгә баға,\nҡарағай - ҡулдарын болғап ҡалалар. Хәйер, был ерҙә кем хужа икәнлеген дә иҫкә төшөрәләр. Ҡаяларҙың береһендә беҙ фәлән -\nфәләнов, фәлән йылда тыуған, фәлән йылда һәләк булды, тигән\nаяныслы яҙыуҙарға ла тап булдыҡ. Тыныс йоҡла, ауыр тупрағың\nеңел булһын, турист - туған...\nТөнгөлөккә планлаштырылғандан алдараҡ туҡталдыҡ: юл буйына алда ялтлаған һаҙағай ҡапыл ғына дәһшәтле йәшенгә әйләнде. Ямғыр шул тиклем көслө, хатта палатканы һыу өҫтөнә\nҡуйырға ла мөмкин һымаҡ - айырма юҡ. Тауҙа йәшен айырыуса\nҡурҡыныс, ул нәҡ һиңә тоҫҡап атҡан кеүек тойола.\nУның ҡарауы артабан - ғәжәйеп тынлыҡ - уны ниндәйҙер тиле кәкүк тауышы ғына боҙа. Әйткәндәй, ул ысынлап та нисектер\nсәйер саҡыра ине. Һеҙҙеңсә, был бошмаҫ әсә нисек саҡыра "Кәк - күк, кәк - күк..." - тиерһегеҙ һеҙ. Беҙҙеке иһә нисек\nтеләй шулай ҡысҡыра: "Кәк- күк - күк, кәк - күк - күк! Үҙен сәлекле рок - н - ролл. Ул беҙе өс көнлөк сәйәхәтебеҙ буйына\nНиһәйәт, һуңғы ынтылыш, һәм беҙ башҡорт ҡурсаулығы территорияһына яҡынлашабыҙ.\nТәбиғәт ҡосағында һуңғы төн, Рәсәйҙең барлыҡ төбәктәренә н йыйылған туристар менән туғанлашыу, йырҙар йырлау, әсе бал , Капово мәмерйәһе, тиҙ арала кире юлға йыйыныу һәм ниндәйҙер юғалтыу тойғоһо. Тәбиғәт ҡосағынан сыҡҡанда бик мөһим әйбереңде юғалтҡандай булаһың икән. Хәйер, әйләнеп ҡайтырға бер ваҡытта ла һуң түгел.


Был аҙнала төбәктә синоптиктар ямғыр вәғәҙәләй // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБыл аҙнала төбәктә синоптиктар ямғыр вәғәҙәләй\n11:51, 19 апреля 2016 Йәмғиәт\nӨФӨ, 2016 йыл, 19 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.\nБыл аҙнала Башҡортостанда ямғыр яуыуы көтөлә, юғары температура күҙалланмай. Һауа шарттарының боҙолоуы хаҡында республиканың гидрометеорология һәм тирә-яҡ мөхит мониторингы идаралығы хәбәр итә.\nКөндәр аяҙлы-болотло буласаҡ, бер аҙ ямғыр яуасаҡ, йәшен йәшнәүе ихтимал. Һауа температураһы түбәнәйәсәк.\n19 апрелдә һауа температураһы төндә +6,+11, көндөҙ +14,+19 градус тәшкил итәсәк. 20 апрелдә төндә, иртән һәм көндөҙ — ямғыр. Көндөҙ термометр бағанаһы 12-17 градус йылы күрһәтәсәк. 21 апрелдә ваҡыты менән бер аҙ ямғыр яуасаҡ. Һауа температураһы төндә +4,+9, көндөҙ +11,+16 градус.\nРәсәй Гидрометүҙәге мәғлүмәттәре буйынса, апрелдең икенсе декадаһында Башҡортостанда уртаса һауа температураһының күп йыллыҡ күрһәткестәрҙән алты градусҡа юғары булыуы көтөлә.


Һорау - яуап? Балалар түңәрәктәре һәм сертификаттар » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек» | Официальный сайт газеты Йэшлек\nГазета "Йәшлек" » Мәғариф » Һорау - яуап? Балалар түңәрәктәре һәм сертификаттар\n23.05.2019 Һорау - яуап? Балалар түңәрәктәре һәм сертификаттар\nБашҡортостанда балалар ҡаҙна иҫәбенә төрлө түңәрәктә шөғөлләнә ала, бының өсөн электрон сертификаттар булдырыла, тип ишеткәйнем. Ошо хаҡта аңлатма бирһәгеҙсе.\n– РФ “Мәғариф” өҫтөнлөклө проектына ярашлы, республикала “Һәр баланың уңышы” тип аталған төбәк проекты эшләй башлаясаҡ. Ул баланың өҫтәмә белем алыуына, төрлө яҡлап үҫешкән шәхес булып тәрбиәләнеүенә шарттар тыуҙыра. Ошо маҡсаттан республикала яңы уҡыу йылынан башлап өҫтәмә белем биреүгә электрон сертификаттар ғәмәлгә индереләсәк.\nАта-әсәләр онлайн-режимда махсус программаға теркәлеп, балаһына иҫәптә күпмелер һум аҡсаһы булған электрон документ төҙөй аласаҡ. Был сертификатты өҫтәмә дәрестәргә, шахмат, бассейн һәм башҡа түңәрәктәргә түләү өсөн ҡулланырға мөмкин. Өҫтәмә белем биреүгә йүнәлтелгән аҡсаны бюджет һәм коммерция түңәрәктәре өсөн дә тотонорға була.\n– Ата-әсәләргә электрон системала баланың ҡайһы түңәрәккә йөрөгәнлеген күрһәтергә генә кәрәк буласаҡ. Унда төбәк ҡаҙнаһынан өҫтәмә дәрестәр өсөн түләүҙәр күсереләсәк. Әгәр ҙә бала түңәрәкте ташлаһа, түләүҙәр шунда уҡ туҡтатыла. Ә ҡалған аҡсаны башҡа түңәрәктәр өсөн тотонорға мөмкин буласаҡ, – тине БР мәғариф министры вазифаһын башҡарыусы Айбулат Хажин.\nӘйткәндәй, был проектта лицензияһы булған мәғариф ойошмалары ғына ҡатнаша ала. Ата-әсәләр сертификаттағы аҡсаны бер нисек тә ҡулына ала алмаясаҡ. Түләүҙәр төбәк бюджетынан туп-тура мәғариф ойошмаһы иҫәбенә күсәсәк.


1 Май , 15:10\nРоза ЗИННӘТШИНА Хәтирә Йылдар үткән һайын тыуған ауылым йыш иҫкә төшә. Унда нәҫел туғанлыҡты һаҡлап ҡалған ике туған ағай-апайҙарға байрам, һабантуйҙарҙа, юбилей кеүек ваҡиғаларҙа ҡайтып гөр килешәбеҙ. Әле нисектер саҡырыу көтөп тормайынса юлға сыҡҡайным. Өйөбөҙҙөң баҡса артында үткән йылдарҙы күҙ алдына килтереп уйға сумдым. Киң яландай йәйрәп ятҡан ерҙә ял көндәрендә йәш-елкенсәк, ағай-апайҙар, хатта өлкәндәр ҙә киске уйынға йыйыла торғайны – гармун моңо, йыр-бейеүҙәр тынмай. Бигерәк тә йәштәр, колхоз яланында һуңға тиклем эшләп, кисен уйынға сыға. Беҙҙең кеүек бәләкәйҙәрҙе ҡыуып ҡайтаралар. Бала сағымдан, гармун моңо ишетһәм, ҡом яуып торһа ла, тыңларға йүгерә инем. Оҙон көй һуҙһалар инде, иҫем китеп, йырҙың йөкмәткеһен күҙ алдына килтерәм. Беҙҙең ауылда ике баянсы-гармунсы булды. Береһе бейеү көйҙәрен, яңы сыҡҡан йырҙарҙы һәйбәт уйнай. «Иртә буран, кис тә буран...» тип башлар ине сығышын. Ә икенсе баянсы, 16 йәшлек 8-се класс егете, гел оҙон көйҙәрҙе һыҙҙыра бит әй. Мин яңы 2-се класҡа ғына күскәйнем. Ошо гармунсы Бәсим исемле егетте, оҫталығы өсөнмө, матур булғанғамы, «үҙемдең буласаҡ кейәүем» тип күҙ алдына килтерә башланым.\nҒаилә ишле булғанға күрә, хәлебеҙ мөшкөлөрәк ине. Ситса күлдәгем йыртылып, яңынан ямап маташҡанда, әсәйем миңә, ярай, мышнап ултырма, кейәүгә сыҡҡас, ул штапель күлдәк алыр, тине. Күрше йәшәгән Лилиәнең апаһы тормошҡа сыҡты. Еҙнәй кеше ике ҡәйнешенә дүрт һаплы бәке бүләк иткән. Уны малайҙар минең энекәштәргә күрһәтеп маҡтанған. Ысын бәкеләрҙе үҙ күҙҙәре менән күргән туғандарым, миңә килеп: «Ғәлиә апай, ҡасан кейәүгә сығаһың?» – тип тыпырҙашып тора. Эске тойғомдо йәшерә алмайынса, тегеләргә сер итеп кенә сисеп ташланым: «Бәсим гармунсыны беләһегеҙме? Шул була инде минең буласаҡ кейәүем. Ул һеҙгә бәке генә түгел, ағас коньки ҙа яһап бирер (ул заманда ағастан коньки эшләп, быймаға бәйләп, боҙҙа шыуа торғайнылар), ә миңә штапель күлдәк аласаҡ, вәт!» – тинем.\nӘхирәтем Лилиә менән киске уйынды ҡарарға булдыҡ. Баҡса артында киндер үҫә ине. Үлән араһына инеп ултырҙыҡ та уйынды күҙәтәбеҙ. Инде йыр-бейеү башланғас, минең алты һәм дүрт йәшлек ике энекәшем, һөйгәнемә килеп: «Бәсим ағай, һин беҙҙең буласаҡ еҙнә, беҙгә дүрт һаплы бәкене әле үк бирегеҙ. Ә ағас коньки менән апайға тигән штапель күлдәкте өйләнгәс бүләк итерһегеҙ», – тип йомоштарын еткергән. Был һүҙҙәрҙән Бәсим бурҙаттай ҡыҙарған. Эргәһендә ул күҙ һалып йөрөгән ҡыҙҙар ултырған, улар ҙа, кем һуң ул буласаҡ кәләшең, тип көлөшкәндәр. Бәсим, Радиктың ҡолағынан бора тотоп, һин кем балаһы, тип һорай башлаған. Теге, ауыртыуға түҙмәй, Барый-балтырғандыҡы булыуын әйткән. Ауылда тағы бер Барый бар, һәр саҡ һуҡмыш йөрөгәнгә, уны Айныҡ Барый тип йөрөтәләр ине. Бәсим «апайыңды күрһәт» тип, ҡолағын ебәрмәйенсә, минең яҡҡа киләләр бит әй! Ултырған еремдән шым ғына ҡасайым тиһәм, Лилиә йоҡлап киткән. Уны уятҡансы иң яратҡан кешем алдымда тора ине. Мин икәнде төшөнгәс, киң киндер ыштаныма кесерткән тултырҙы. Ҙур үҫкәс, бәлки, кәләш булырһың, тип өҫтәне. Илай-илай, бер ваҡытта ла башҡа һеҙҙең турала уйламаясаҡмын, кейәүгә лә сыҡмаясаҡмын, ҙур үҫкәс, бесәйемә Бәсим тип исем ҡушасаҡмын, тип өй яғына йүгерҙем. Өйгә инһәм, атайым ҡайыш тотоп тора. Энекәштәр «апайҙы беҙҙең буласаҡ еҙнәбеҙ кесерткән менән һыҙыра» тип хәбәр иткән. Ҡуҙғала ла алмайынса арт яҡтан итәкте ҡул менән күтәреберәк торам. Әсәйем, был ни хәл тип, итәкте күтәреп ҡараны ла кесерткәнде алып ырғытты. Атайым ҡайыш менән бер нисәне һыҙырып алды.\nГармунсы Бәсимдәр ауылдан күсеп китте. Үҙе күсеп китһә лә, гармун моңо барыбер күңелдә ҡалды. Бәхетемә күрә, Өфө сәнғәт училищеһына уҡырға индем. Музыка буйынса түгел, һүрәт төшөрөү бүлегенә. Икенсе курсты бөткәс, ауылға каникулға ҡайттым. Көтмәгәндә баш ҡоҙалар мине һоратып килгән. Ҡараһам, теге гармунсы Бәсим ҡулына ике тимер коньки тотҡан, кеҫәһен тултырып бәке алған да буласаҡ кейәү сифатында эре генә баҫып тора. Туғандары ла атайым менән ҡоҙа-ҡоҙағый булышырға ышаныслы хәбәр алыша. Әсәйем миңә ҡарап: «Ҡыҙым, һинең класташ ҡыҙҙар барыһы ла тормошта бит. Риза булаһың да ҡуяһыңмы?» – ти. Атай-әсәйҙәр сәй эскәндә Бәсим үҙ хәлен һөйләне. Ауылға ҡайтҡан һайын, атайымдарға инеп, хәл белешеп йөрөгәндәрен, ике ауыр ҡара толомло еткән матур ҡыҙҙың фотоһын күргәс, «кәләшем» тип өлөшләнгәнен еткерҙе. Ипләп кенә минең ике ҡулдан тотоп «бына мин килдем» тине. Ул ҡулыма ҡағылыуы булды, ток һуҡҡандай, бөтә тәнем кесерткән саҡҡан кеүек янды. Тыным ҡыҫылды. Ошо ваҡытта бәләкәй саҡтағы ғашиҡлыҡ уға түгел, ә бары тик сихри гармуны моңона икәнен аңланым. «Юҡ, Бәсим, оноттоңмо, теге ваҡытта әйткәйнем бит бер ҡасан да һиңә бармаясағымды. Әле ятаҡта матур ғына бесәй бар, уның исеме Бәсим», – тинем. Бәсим, туғандарына әйтеп тә тормайынса, ишекте тибеп асып сығып китте.\nЙылдар үткән һайын баҡса арты, бала саҡ хәтирәләре иҫкә төшә. Ауыл үҙгәрә, йорттар бейегәйә. Шулай ҙа гармун моңо барыбер ҡолаҡҡа салынып ҡала төҫлө.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ҮҘ-ҮҘЕҢДЕ ЫШАНДЫРЫУ ЫСУЛЫ ДАРЫУҘАРҘАН ҺӨҘӨМТӘЛЕРӘК БУЛЫРҒА МӨМКИН - 2021 - Мәҡәләләр\nИнде бер йылдан ашыу тормошобоҙға әллә ҡайҙан ер аяғы, ер башынан килеп ингән тажзәхмәттең әсирлегендә йәшәйбеҙ. Һәр беребеҙ тиерлек өйҙә ҡурсаланыуҙа булды, был күренеш әле лә дауам итә. Аралашыу, күберәген, телефон йәки социаль селтәрҙәр аша ғына бара. Медицина хеҙмәткәрҙәре һәм етәкселек көнө-төнө сир хәүефе тураһында тылҡып ҡына тороуға ҡарамаҫтан, ҡайһы ваҡыт һаҡлыҡ тураһында онотоп ебәрәбеҙ. Мәкерле вирустарға шул ғына кәрәк тә инде - улар шунда уҡ нескә урынды таба һәм һөжүм итә башлай. Сирләүселәр һаны ла, вафат булыусылар һаны ла көндән-көн арта бара. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, ковид тураһында һаман да аныҡ ҡына бер нәмә лә белмәйбеҙ тиергә мөмкин. Эйе, ул үпкәне зарарлай, ә башҡа ағзаларға уның тәьҫире ниндәй? Ауырып һауыҡҡандан һуң уның эҙемтәләре күпме дауам итә, был ваҡытты ҡыҫҡартырға мөмкинме? Бөгөн ошо һорауҙарға яуапты "Йәшел сауҡалыҡ" шифаханаһы поликлиникаһы буйынса директор урынбаҫары, медицина фәндәре кандидаты Альберт ШӘМСЕТДИНОВ менән бергә эҙләйбеҙ.\nАльберт Рәшит улы, кеше хәлен кеше белмәй, үҙ башына төшмәһә, тигәндәй, сир организмға килеп эләккәс, күберәк зыян эшләргә тырышалыр инде. Шул уҡ ваҡытта көслө антибиотиктар бер ағзаны дауалай, икенсеһен зарарлай, тигәндәй, төрлөсә тәьҫир итә. Ковид, организмға килеп эләккәс, ниндәй мәкерле эштәр башҡара?\n- Сирләп һауыҡҡан категорияны реабилитациялау менән былтыр апрелдән шөғөлләнә башланым. Үкенескә күрә, ошо ваҡыт эсендә нимәгә шаһит булдым: ковид үткәреүселәрҙең барлыҡ эске ағзалары һәм системалары зарарлана. Зыян күрмәгән бер генә ағза ла ҡалмай, тиһәм дә хаталанмам, моғайын. Әлбиттә, беҙ белгәне һәм киң таралғаны - үпкәләрҙең зарарланыуы. Икенсе урынға нервылар системаһын ҡуйыр инем. Бәлки, ауырыуҙы еңел, хатта үҙҙәре лә тоймайынса үткәреп ебәреүселәр ҙә барҙыр, әммә миңә мөрәжәғәт итеүселәрҙең һәр ҡайһыһында тиерлек нервылар системаһының тайпылышын күрәм.\nНервылар системаһына килгәндә, "когнитив етешһеҙлек" тигән матур һүҙ бар. Әммә һүҙе матур булһа ла, уның асылы - хәтер юғалыуы, күптәрҙә транзитор-ишемик һөжүм, йәғни ишемик төр буйынса баш мейеһе ҡан әйләнешенең ваҡытлыса боҙолоуы: аң томаланыу, тәндең ҡайһылыр өлөшөнөң ойоуы, терәк-хәрәкәт ағзалары эшмәкәрлегенең боҙолоуы (аяҡтар тыңламай башлай), ишетеү һәләте насарайыуы, һөйләшеү ауырлашыуы - былар барыһы ла ваҡытлыса ғына күҙәтелә. Халыҡта был торошто инсульт алды торошо тип тә атайҙар, әммә инсультҡа барып етмәй. Шундай ауырыуҙар бик күп. Шулай уҡ инсульт кеүек ауыр өҙлөгөүҙәр ҙә бар.\nКүптәрҙә депрессия барлыҡҡа килә һәм йөрәк-ҡан тамырҙары зарарлана. Бында миокардитты билдәләп китергә була, аритмия - йөрәк тибешенең йышайыуы - күҙәтелә. Бындай пациенттар бик күп. Шулай уҡ перикардит - йөрәк ҡаҙнаһында шыйыҡлыҡ йыйылыуы - осрай. Бындай пациенттар ҙа йыш мөрәжәғәт итә. Шуға һәр ваҡыт экокардиография - йөрәккә ультратауышлы тикшереү эшләргә тырышабыҙ, һәм унда ковидтан ҡалған миокардит йәки перикардит билдәләрен күрәбеҙ. Сирҙе үткәргәндәрҙең барыһы ла билдәләгән өҙлөгөүҙәрҙең береһе - ашҡаҙан-эсәк тракты эшмәкәрлегенең боҙолоуы. Бында төрлө теория бар: береһе - дарыу препараттары - антибиотиктар һәм башҡа дарыуҙар ҡулланыу эҙемтәһе, улар ашҡаҙан-эсәк трактына кире йоғонто яһай. Икенсе теория: был теорияны сит ил медиктары белдерә - ҡайһы бер осраҡтарҙа вирус ашҡаҙан-эсәк трактына эләгә һәм уны зарарлай. Күптәр был теорияны ҡабул итмәй, әммә ашҡаҙан-эсәк трактындағы тамырҙарҙа тромбтар барлыҡҡа килеүен инҡар итеп булмай.\nКемдәр антибиотиктар ҡабул иткән, уларҙа күңел болғаныуы, эс күбеүе күҙәтелә, былар барыһы ла көслө дисбактериоз менән бәйле. Мин нимәгә иғтибар иттем: коронавирустан антибиотиктар ҡабул итеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән дисбактериоз ни өсөндөр башҡа этиология һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән дисбактериозға ҡарағанда еңелерәк дауалана. Күрәһең, был хәҙер дауаханаларҙа табиптарҙың барыһына ла дисбактериоз булдырмаусы дарыуҙар биреүенә бәйлелер. Элек быға бик иғтибар биреп бармайҙар ине.\nШулай уҡ күптәрҙә панкреатит күҙәтелә. Был да ашҡаҙан аҫты биҙендә тромбоздар барлыҡҡа килеүе эҙемтәһе һәм дарыуҙар йоғонтоһо. Бауыр тураһында әйтеп торорға ла кәрәкмәйҙер, сөнки барыбыҙ ҙа уның организмды барлыҡ бысраҡтан таҙартҡанын, шул иҫәптән дарыуҙарҙың кире тәьҫирен иң элек үҙенә ҡабул иткәнен белә. Ковид менән сирләп һауығыусылар араһында нормаль бауыр булмай, әммә шуныһы ҡыуандыра - бауыр һәм ашҡаҙан аҫты биҙе дауалауға бирелә һәм тиҙерәк нормаға инә. Сағыштырыу өсөн шундай миҫал килтерергә була: башҡа осраҡтарҙа бауырҙы нормаға килтереү өсөн оҙайлы ваҡыт талап ителһә, ковидтан барлыҡҡа килгән эҙемтәләрҙән һуң бауыр, ашҡаҙан аҫты биҙе эшмәкәрлеген тергеҙеү еңелерәк. Әммә, алдан әйтеп китеүемсә, нервы, йөрәк-ҡан тамырҙары, үпкә зарарланыуы бик ауыр һәм оҙайлы дауалау талап итә. Шулай уҡ ковид сире тире ауырыуҙарын, мәҫәлән, сабыртма, барлыҡҡа килтереүе мөмкин, әммә минең тәжрибәмдә был бик һирәк күренеш булды.\nЙәғни ковид үҙенең һөжүмен комплекслы алып бара. Ә бына ошо эҙемтәләрҙе бер юлы реабилитациялау нисек башҡарыла? Бында төп урында "Зыян итмә!" тигән тәғлимәт торорға тейеш, ә ҡайһы бер саҡта, бер урынды йүнәтеп, икенсеһен ҡыйратыу осраҡтары ла юҡ түгел...\n- Әйҙәгеҙ, үпкәләрҙән башлайыҡ, сөнки ковид менән сирләүселәрҙә күберәген үпкәләр зарарланыуы күҙәтелә. Унда үпкә фиброзы, абструктив синдромдың үҫеше, хроник бронхит (бәлки, улар алдан да хроник бронхит менән ауырығандыр, әммә үҙҙәре белмәгәндер, шуға күрә, хроник бронхитты коронавирус эҙемтәһе тип уйламайым - А. Ш.) асыҡлана. Үпкә фиброзы - ул 100 процентҡа ковид эҙемтәһе. Бөгөнгә өс пациенттың таҙа үпкәһендә бронхоэктаз булған фиброз барлыҡҡа килгән. Бронхоэктаз - ул ваҡ ҡына бронхалар урынында муҡсалар барлыҡҡа килә һәм ғүмерлеккә шулай ҡала. Шуға күрә уларҙы, пациенттың хәле тотороҡланғас, операция юлы менән алыу яҡшы. Үкенескә күрә, ошо өс пациенттың бары береһенә генә операция эшләргә мөмкин, сөнки бронхоэктаз бер урында ғына, ә ҡалған икәүҙеке төрлө урындарҙа. Шуға күрә мин бронхоэктаз барлыҡҡа килгән фиброзды иң етди эҙемтә тип һанайым.\nИкенсеһе - уҡмашҡан (слипчивый) плеврит. Плевра - ул үпкәнең "күлдәге". Тын алған һайын үпкә күкрәк ситлегенә ҡағыла. Улар бер-береһенә ышҡылмаһын өсөн үпкәнең дә, күкрәк ситлегенең дә үҙҙәренең "күлдәге" бар. Плевра елһенеп, үпкә насар тын алған ваҡытта улар бер-береһенә йәбешә (спайка барлыҡҡа килә). "Слипчивый плеврит" тип ошоно әйтәләр ҙә инде. Ҡайһы берҙә үпкәлә шыйыҡлыҡ йыйылған пациенттар ҙа осрай. Ундайҙар күп түгел. Күпселек осраҡта ҡоро плеврит күҙәтелә һәм барыһы ла сирләгән ваҡытта, унан һуң да күкрәк ауыртыуына зарлана. Ҡайһы берҙә кеше күкрәк ауыртыуын остеохондроз тип уйлай, юҡ, плеврит үҙен шулай һиҙҙертә.\nҺеҙҙең поликлиникала был сир эҙемтәләрен нисек дауалайҙар?\n- Сатурацияны тыныс торошта тикшерәбеҙ. Шәхсән мин сатурацияны алты минут прогулкала йөрөгөндән һуң билдәләргә яратам. Күптәренең шундай прогулканан һуң сатурацияһы түбән була, улар менән инструктор шөғөлләнә, тын алыу гимнастикаһы эшләтә. Әгәр кемдеңдер прогулканан һуң сатурацияһы, киреһенсә, юғары булһа, тимәк уларға күберәк саф һауала йөрөргә һәм дауалау физкультураһы кәрәк. Йәғни дауа һәр пациентҡа шәхсән һайлана. Шулай уҡ тренажер залына йөрөргә лә, бассейнда йөҙөргә лә мөмкин. Әммә сатурация түбән булғанда физик көсөргәнеш әҙерәк булырға тейеш. Минең талап: алты минутлыҡ прогулканан һуң сатурация түбән булғанда сауна ла, бассейн да, физик көсөргәнеш тә ярамай. Стандарт дауалауға массаж инә, сөнки ул ҡан әйләнешен яҡшырта, ойошҡан урындарҙы йомшарта. Шулай уҡ батҡаҡ менән дауалау ҙа ойошҡан тәнде яҙырға ярҙам итә. Батҡаҡ менән үпкә ауырыуҙарын дауалауҙы хатта уҙған быуаттың 70-се йылдарында уҡ ҡулланалар, сөнки улар үпкә фиброзын бәләкәй ваҡытында һурып ала. Шулай уҡ күкрәк ситлегенә электробатҡаҡ, физиотерапия процедураларының төрлө ысулдарын аралаштырып ҡулланабыҙ. Йәғни пациент килеү менән - бер, 3-4 сәғәттән һуң икенсе физиопроцедура ала.\nБеҙгә мөрәжәғәт итеүселәрҙең барыһының да иммунитеты көсһөҙләнгән. Постковид реабилитацияһы ваҡытында иммунитетты көсәйтеү, ҡанды шыйыҡлатыу, уның микроциркуляцияһын яҡшыртыу өсөн иң элек озон терапияһы ҡулланабыҙ, венаны лазер менән дауалайбыҙ. Ашҡаҙан-эсәк тракты зарарланғанда, дисбактериоз асыҡланғанда озон терапияһы тура эсәк аша башҡарыла, ул вена аша эшләнгән йоғонтоға эйә. Бер ыңғай ике ҡуяндың ҡойроғон тотабыҙ: иммунитетты ла күтәрәбеҙ, дисбактериозды ла дауалайбыҙ, асыҡ сей яраларҙың бөтәшеүенә лә булышлыҡ итәбеҙ.\nОзон терапияһы, лазер терапияһы... Медиктар өсөн ул ябай термин, ә бына гәзит уҡыусыларға ябай телдә нисек аңлатырға?\n- Физраствор озон тәьҫире аҫтында тотола һәм һуңынан укол итеп ҡаҙала. Ректаль юл менән эшләгәндә иһә тәүҙә клизма ҡуйылып, эсәктәр таҙартыла, һуңынан озон газы ебәрелә. Әлбиттә, күптәр ректаль ысулды бик өнәмәй, әммә ашҡаҙан-эсәк трактын дауалау өсөн ул һөҙөмтәле ысулдарҙың береһе. Тағы бер мәлгә иғтибар итергә кәрәк: бауыр зарарланғанда озонды эсәк аша индерһәк, ул бауырға ла ыңғай йоғонто яһай, йәғни уның тәьҫире вена аша индереүгә ҡарағанда һөҙөмтәлерәк. Өсөнсө вариантта озон терапияһын үпкәлә фиброзға шик булғанда, йәғни барлыҡҡа килгән усаҡтарҙы таратыу өсөн ҡулланабыҙ: венанан 12 миллилитр ҡан алып, ул озонлаштырыла һәм мускулға (внутримышечно) ҡаҙала, һөҙөмтәлә организмда актив матдәләр барлыҡҡа килә һәм улар организмдағы теләһә ниндәй фиброзды тарата. Әлбиттә, венаға эшләнгән лазер көслөрәк йоғонто яһай, шуға күрә, пациенттың веналары яҡшы икән, мотлаҡ веналарға яһарға кәрәк. Әгәр веналар насар булғанда, вена тамыры өҫтөнә эшләнә. Был ысул да иммун, нервылар системаһын нығыта, ҡан әйләнешен яҡшырта, йәғни ҡанды шыйыҡландыра.\nТағы бер ысул ҡулланабыҙ: көкөрт-водород ваннаһы. Ванна ҡабул иткәндән һуң барыһының да тәндәре ҡып-ҡыҙыл була. Был ҡыҙыллыҡ көкөрт-водородтың тәьҫире менән аңлатыла, тәндә ҡыҙыллыҡ ни тиклем көслөрәк, организмдың эске ағзалары туҡымаларында ла шундай уҡ үҙгәрештәр бара, сөнки кеше ҡабул иткән көкөрт (сера) тире аша инеп ҡанға эләгә. Әлбиттә, сероводород ваннаһынан һуң пациенттарҙан икенсе көнөнә лә көкөрт еҫе килә, тимәк, ҡан әйләнешендә көкөрт һаман да бар, тимәк, барлыҡ ағзаларҙа һәм туҡымаларҙа ҡан әйләнеше яҡшыра. Беҙ тап шифахана территорияһында урынлашҡан тәбиғи сығанаҡтан көслө концентрациялы көкөрт-водород ҡулланабыҙ.\nАртабан - ҡоро углекислый ванналар. Уларҙы ҙур дозала бирергә кәрәк, әммә технологияларҙың боҙолмауын, пациенттың ҡоро пар менән ағыуланмауын күҙәтеп торорға кәрәк. Унда туғыҙ режим бар һәм мин пациенттарыма туғыҙынсы режимды тәғәйенләйем, сөнки был осраҡта организмда шунда уҡ ҡандың сатурацияһы, йәғни ағзаларҙың ҡан менән тәьмин ителеү күләме арта.\nШулай уҡ барокамера менән дауалау тәғәйенләнә, йәғни юғары баҫымлы кислород бирелә. Хәҙер инде коронавирус инфекцияһын дауалағанда организмды кислород менән тәьмин итеү төп маҡсат булып тора. Сатурация түбән тиҙәр икән - тимәк, туҡымаларҙағы кислород кимәле түбән.\nДауалауҙа бына ошо ысулдарҙы бигерәк тә йыш ҡулланабыҙ, дөрөҫөрәге, ошо процедуралар комплексын тәҡдим итәбеҙ.\nАңлауымса, был процедуралар барыһы ла түләүле. Әлбиттә, кемдең мөмкинлеге бар - улар был процедураларҙы ала, ә мөмкинлеге булмағандар, ауыл халҡы... Тажзәхмәт бит уларҙы ла урап үтмәй. Ауылдарҙа ла сир кешеләрҙең үпкәһен 80 процентҡа тиклем зарарлай. Бәлки, ниндәйҙер ташламалар барҙыр?\n- Беҙ шифахана булғас, эйе, барлыҡ процедуралар ҙа түләүле. Коронавирус сирен үткәреүселәр өсөн ниндәйҙер ташламалар, программалар юҡ. Әлбиттә, Башҡортостан Хөкүмәтенең һөнәри бурысын үтәгәндә тажзәхмәт йоҡтороп сирләгән хеҙмәткәрҙәрҙе шифаханаларға реабилитацияға ебәреү тураһындағы ҡарары бар. Улар - медицина хеҙмәткәрҙәре, социаль хеҙмәткәрҙәр, карантин иғлан ителгән социаль учреждениелар хеҙмәткәрҙәре (балалар йорттары, интернаттар, ҡарттар йорттары һ.б.), уҡытыусылар (әгәр белем усаҡтарында карантин иғлан ителһә), полиция хеҙмәткәрҙәре, ирекмәндәр. Уларға сертификаттар бирелә һәм шуның буйынса бушлай реабилитация курсы үтәләр.\nӘңгәмә башында уҡ коронавирус менән сирләүселәрҙә неврылар системаһының ҡаҡшауы, депрессия барлыҡҡа килеүе тураһында әйтеп киттегеҙ. Реабилитация үтеүселәр өсөн психотерапевт хеҙмәте ҡараламы? Ғөмүмән, ундай ярҙам кәрәкме?\n- Мейенең ҡан әйләнешен яҡшыртыусы, нервылар системаһын нығытыусы процедуралар тураһында әйтеп торманым, улар дөйөм комплексҡа инә. Ғөмүмән алғанда, пациенттарҙың барыһына ла психотерапевт ярҙамы тәҡдим ителә. Был йәһәттән проблема юҡ, әммә пациенттар күпселек осраҡта психотерапевҡа йөрөргә яратмай. Тәжрибә күрһәтеүенсә, психика, нервылар системаһы яғынан барлыҡ үҙгәрештәр дөйөм дауалау фонында үҙ аллы үтә. Постковид реабилитацияһы үтеүселәрҙә был тайпылыштар тиҙ - 10-20 көн эсендә нормаға инә. Миңә реабилитацияға килеүселәрҙән ни бары ике кеше генә психотерапевт хеҙмәтенә мөрәжәғәт итте.\nКүптәр медикаменттарға ҡарағанда халыҡ дауаһына өҫтөнлөк бирә. Һеҙҙең халыҡ медицинаһына ҡарашығыҙ?\n- Бик ыңғай ҡарайым. ОРЗ, ОРВИ, киҙеүҙе профилактикалауға, уны булдырмауға, сирләгәндән һуң организмды тергеҙеүгә йүнәлтелгән барлыҡ ысулдар һәм мөмкинлектәр коронавирусты профилактикалауға ла ярай. Бары тик шуны аңларға кәрәк: тажзәхмәт ауырыраҡ үтә, ул башҡа респиратор сирҙәренә ҡарағанда күпкә мәкерлерәк, шуға бары тик халыҡ медицинаһы менән генә ҡотолоп та булмауын оноторға ярамай. Шул уҡ ваҡытта профилактиканы алдан башлағанда һәм даими ҡулланғанда тажзәхмәтте еңел үткәрергә мөмкин. Шуға мин лимон, имбер, ҡымыҙ, әрем ҡулланыуға ҡаршы түгел, әммә рәсми медицинаны ла инҡар итергә кәрәкмәй. Халыҡ медицинаһы - ул профилактика өсөн яҡшы.\nШулай уҡ кеше үҙендә булған эске механизмды, эске ҡеүәтте лә ҡуллана ала бит, мәҫәлән, үҙеңде ышандырыу (самовнушение). Бөгөн уй, фекер шул тиклем ҙур көскә эйә, әммә сир алдында был мөмкинлек бөтөнләй онотола ла ҡуя...\n- Әгәр кеше мөкиббән китеп ышана икән, үҙеңде ышандырыу менән хатта сирҙе лә еңергә, ул ғына ла түгел, теләһә ниндәй ауырыу менән бәйләнештә булғанда ла сирләмәҫкә мөмкин. Беҙҙең барлыҡ депрессия, үҙ-үҙеңде ышандырыу иммун системаһына йоғонто яһай. Әгәр кеше, сирләйем, тип үҙенә һеңдермәһә, ул сәләмәт килеш ҡалыуы ла, сир уны урап үтеүе лә ихтимал. Шуға һау-сәләмәт булыуыңа, һиңә бер ниндәй ҙә сир-зәхмәт ҡағылмаясағына ышанырға кәрәк. Юҡҡа ғына медицинаға плацебо термины килеп инмәгән бит. Быны тәжрибә лә раҫлай, йәғни бер төркөмдө дарыу препараты, икенсе төркөмдө ябай һыу менән дауалайҙар һәм һөҙөмтәне сағыштырып ҡарайҙар. Үҙеңдең фекер, һүҙ көсөң көслө икән, ышандырыу ысулы дарыуҙан һөҙөмтәлерәк тә булыуы мөмкин.\nЙәш, һау-сәләмәт ваҡытта организмды файҙалы матдәләр менән туҡландырып тороу, уға ныҡ, көслө булырға ярҙам итеү тураһында уйлап та ҡарамайбыҙ, сир "әсирлегенә" эләккәс, ниндәй мөмкинлек бар - барыһын да ҡулланырға тырышабыҙ, әммә үҙенә уңайлы урын тапҡан вирустар һәм бактериялар ғына беҙҙең организмды тиҙ генә ташлап киткеһе килмәй интектерә. Сир ботлап инһә лә, мыҫҡаллап сыға, тип юҡҡа ғына әйтмәйҙәр инде. Һәр хәлдә, уның сыҡҡан ваҡытын оҙаҡҡа һуҙмаҫҡа, организмыбыҙға мәлендә ярҙам итергә өлгөрһәк ине.\nЯҙылған: 26.02.21 | Ҡаралған: 386


Инфоурок / Начальные классы / Другие методич. материалы / Класс сәғәте Иң матур тел - минең телем\nТема: Иң матур тел – минең телем.\nМаҡсат: туған телебеҙ – башҡорт теле икәнен аңлатыу; телебеҙҙең матурлығы, байлығы, яғымлылығы тураһында әңгәмәләшеү, тел тураһында шиғырҙар уҡыу, телгә ихтирам һәм һөйөү тәрбиәләү.\nЙыһазландырыу: “Туған телем – башҡорт теле” (папка), “Туған телдәр тураһындағы закон”.\nУҡыусылар, һеҙгә әсәйҙәрегеҙ тыуған ваҡытығыҙҙы, тәүгә телегеҙ асылған ваҡытты һөйләгәне бармы?\nНимә тип әйткәнһегеҙ тәүге тапҡыр?\nӘ ниндәй телдә әйткәнһегеҙ?\nӘ ниңә рус телендә, йәки, инглиз телендә әйтмәгәнһегеҙ?\nСөнки башҡорт теле – беҙҙең туған телебеҙ.\nАтай-әсәйебеҙ ҙә башҡорт, үҙебеҙ ҙә башҡорт, туған телебеҙ ҙә – башҡорт теле. Башҡорт теле – башҡорт халҡының милли теле.\nНиндәй ул беҙҙең телебеҙ?\nЯғымлы, матур, йомшаҡ, ...\nБына З. Биишева нимә тигән:\nКүпте күргән сәсәнеңдәй йор, зирәк һин,\nЭй, һөйөклө, эй, ҡәҙерле башҡорт теле!\nДиңгеҙҙәргә тиңләмәйем – тәрәнһең һин,\nАйға-көнгә тиңләмәйем – гүзәлһең һин,\nЭй, хикмәтле, мәрхәмәтле башҡорт теле!\nИнде азат. Шат. Йырлайһың еңеү йырын,\nЭй, бәхетле, эй, ҡәҙерле башҡорт теле!\nМинең өсөн һин бит йәшәү, бәхет үҙең,\nАтам теле, әсәм теле – минең телем!\nЙырсы ла, нәфис тә, наҙлы ла, илһамлы, хөрмәтле, йомарт, олпат, зирәк, һөйөклө, ҡәҙерле, тәрән, гүзәл, бөйөк, хикмәтле, мәрхәмәтле, бәхетле.\nШуға күрә башҡорт халҡының йырҙары ла моңло, шиғырҙары ла тапҡыр, әкиәттәре лә фәһемле, мәҡәлдәре лә хикмәтле, ...\nТел тураһында ниндәй мәҡәлдәр беләһегеҙ?\nҺөйәкһеҙ һүҙ ни һөйләмәҫ.\nЭйе, ҡайһы бер кеше ситкә китһә, телен онота. Ҡыҙҙар икенсе милләт кешеһенә кейәүгә сығып, сит милләтле балалар үҫтерә. Шулай туған тел юҡҡа сыға. Туған телде – әсә телен оноторға ярамай.\nХәҙер телде яҡлау, һаҡлау тураһында закон да бар.\nДонъя халҡы өс мең телдә һөйләшә. Иң күбе урыҫ һәм инглиз телдәрендә. Шулар араһында башҡорт теле бик бәләкәй. Шуға күрә лә уны һаҡларға, яҡларға кәрәк.\nӘйҙәгеҙ дәресте үҙебеҙ белгән матур йыр менән тамамлайыҡ.\nЭй, туған тел, эй, матур тел,\nДонъяла күп нәмә белдем,\nНомер материала: ДВ-456972


Төбәктә иң кәм аҙыҡ-түлек йыйылмаһының хаҡы аталды // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n9:00, 23 января 2018 Иҡтисад\nТөбәктә иң кәм аҙыҡ-түлек йыйылмаһының хаҡы аталды Фото: Георгий Шишкин\nӨФӨ, 2018 йыл, 23 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.\n2017 йылдың декабрендә республикала иң кәм аҙыҡ-түлек йыйылмаһы 3460 һум тәшкил иткән, тип хәбәр итә Башҡортостанстат.\n2016 йылдың декабре менән сағыштырғанда төбәктә минималь аҙыҡ-түлек йыйылмаһы 1,6 процентҡа ҡиммәтләнгән.\nСтатистика хеҙмәткәрҙәре аңлатыуынса, шартлы (минималь) аҙыҡ-түлек йыйылмаһының хаҡы аҙыҡ-түлеккә һәм уға ингән төбәк-ара ҡулланыусылар хаҡы кимәле дифференциацияһын сағылдыра. Дөйөм алғанда 33 төр.\nУны иҫәпләгәндә дөйөм ил буйынса билдәләнгән берҙәм шартлы аҙыҡ-түлек тотоноу күләме һәм Рәсәй төбәктәре буйынса уға уртаса ҡулланыу хаҡы файҙаланыла. Ул йәшәү минимумы дәүмәленең төҙөүсе өлөшө булып һаналмай.\nБашҡортостандың статистика хеҙмәткәрҙәре мәғлүмәттәре буйынса, 2016 йылдың ғинуар-декабре менән сағыштырғанда бер йыл эсендә сырға хаҡтар – 10,1 процентҡа, шулай уҡ һөт һәм һөт ризыҡтарына 9,5 процентҡа артҡан. Иң ҡиммәт өс аҙыҡ-түлеккә былтыр йыл аҙағына 6,1 процентҡа ҡыйбатланған май ингән.\n2016 йыл менән сағыштырғанда шәкәргә хаҡ 19,2 процентҡа төшкән. Ярмалар һәм ҡуҙаҡлылар, йомортҡа 10,7 һәм 9,7 процентҡа осһоҙланған.\nТеги: статистика, аҙыҡ-түлек


Баймаҡ районында Рәсәй ауыл хужалығын иҫәпкә алыу дауам итә\nРәсәй ауыл хужалығын иҫәпкә алыу тамамланыуға аҙ ғына ваҡыт ҡалып бара. Эҫе һәм урыны менән ямғырлы һауа шарттарына ҡарамай ,иҫәпкә алыусылар аҙналыҡ эш планын үтәргә ынтыла. Көнәнә ундан ашыу йорт-хужалыҡтарын үтеп сығыу еңелдән түгел, йәйгеһен кемдәрҙер өйҙә булмай сыға, кемдәрҙер ихатаһында уҫал эт өрөп ҡаршылай. Әминә Иҫәндәүләтова иҫәпкә алыу эшендә беренсе тапҡыр ҡатнаша. Уның фекеренсә,ауылдаштары менән әңгәмәләшеү ауыр түгел. Хужалар уның һорауҙарына ентекле яуап бирә.\nЙәнбирҙиндар үҙенең ғаиләһен бәләкәй, әммә көслө дәүләт менән тиңләй ала. Йыл һайын улар тырышлығы менән йорт янындағы баҡсала күпләп йәшелсә-емеш үҫтерелә. Улар үҫтергән уңыш ҡышын үҙҙәренә генә түгел, хатта ҡунаҡҡа ҡайтыусы балаларына һәм ейәндәренә лә етә. Ҡала ризығы витаминдарға наҡыҫыраҡ булһа, ауылда үҙең етештергән сифатлы аҙыҡ ҡулланаһың.\nТиҙҙән ауыл хужалығын иҫәпкә алыу тамамланасаҡ. Был ҙур күләмле эште уңышлы башҡарып сығыу беҙҙең илебеҙ өсөн бик мөһим. Иҫәпкә алыу ауылдағы хәлде тулыһынса асыҡларға һәм дәүләткә ауыл хужалығы өлкәһендә сәйәсәтте камиллаштырыу мөмкинлеген бирә.


Инфоурок / Другое / Конспекты / Эҙләнеү эше " М. Кәрим әҫәрҙәрендә ат образы"\nғилми – тикшеренеү- эше\nӘҙерләне: Мостафа урта дөйөм\nIХ класс уҡыусыһы\nЕтәксеһе: Мостафа урта дөйөм\nНасирова Эльмира Рәүис ҡыҙы\nТикшеренеү эшенең маҡсаты: Мостай Кәрим әҫәрҙәрендә ат образы ҡулланылышын асыҡлау.\nМостай Кәримдең әҫәрҙәрен өйрәнергә;\nМостай Кәримдең әҫәрҙәрендә ат образы ҡулланылышы тураһында фәнни тикшеренеү үткәрергә;\nтикшеренеү һөҙөмтәләре буйынса класс сәғәтендә сығыш яһарға.\nТикшеренеү эшенең объекты:. Мостай Кәримдең шиғырҙары, драмалары\nПредметы: Мостай Кәримдең әҫәрҙәрендә ат образы\nТикшеренеү эшенең фәнни яңылығы: Мостай Кәримдең әҫәрендә ат образының ҡулланылышын тикшереү.\nТикшеренеү эшенең ғәмәли әһәмиәте: тикшеренеү һөҙөмтәләрен класс сәғәттәрендә, башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә, кластан тыш сараларҙа, үҙ белемемде күтәреү маҡсатында файҙаланырға мөмкин буласаҡ.\nИң тәүге ат ниндәй булған икән, тип һорау биргәнегеҙ бармы үзегеҙгә? Уны бик зур кәүзәле итеп һүрәтләр инегез, моғайын. Сөнки боронғо динозавр, мамонт, ҡоштар бик эре булғандар бит. Юҡ икән шул. Тәүге аттарзың ҙурлығы 30 сантиметрҙан да артмаған. Үззәре ҡыҫҡа\nмуйынлы, озон ҡойроҡло булған. Арткы аяҡтары өс, ә алғылары дүрт бар-маҡлы икән.\nЙылдар үткән һайын, аттарҙың кәүҙәһе үҫә барған. Өс бармаҡлылары яйлап үлеп бөткән. Урынына хәҙерге кеүек тояҡлы бейек аттар — (эквустар) йәшәй башлаған. Уларҙы мулаттар тип тә йөрөткәндәр. Өйөр-өйәр был ҡырағай аттарҙың сабыуынан ерҙәр һелкенеп торған. Бик уҫал, көслө икән үҙҙәре. Кешеләр ҡулға эйәләштергән туғандарын ҡырағай аттар, һатлыҡ йән кеүек ҡабул итеп тапап, иҙеп китер булған.\nИң тәүҙә һинд-европа кешеләре ҡырағай аттарҙы ҡулға өйрәткән. «Ат» һүҙе уларҙың «алаша» һүҙенән килеп сыҡҡан.\nV-VI быуаттарҙа кешеләр ҡырағай аттарҙы тулыһынса тиерлек ҡулға эйәләштерә.\nХәҙерге ат бик һиҙгер һәм аҡыллы. Ул тирә-йүнде бөтә тәне һәм айырыуса тояҡтары менән тоя. Иң һиҙгере танауы. Үҙенең ҡолонон, хужаһын, егеү әйберҙәрен еҫтән айыра ала ат. Күҙҙәре лә төндә бик яҡшы күрә. Ҡолаҡтары бик йыраҡтағы өйөр көтөүен, ер тетрәүен һәм башҡа тауыштарҙы бик тиҙ тойоп ала. Әкиәттәге кеүек һөйләшә белмәһә лә, уны ҡыланыштарына ҡарап аңларға була.\nМ ә ҫ ә л ә н , т у п а ҫ өндәшкәнде яратмай ат. Шунда уҡ һулышы, йөрәк тибеше йышая, баҫҡан урынында тапана башлай. Ул асыуын шулай бел-гертә. Ә һыйпағанды бик ярата.\nБашҡорт мифологияһында ат менән кеше образы айырылғыһыҙ, тығыҙ бәйләнгән, бер-береһен тулыландырып, бер бөтөндө барлыкка килтерә. Мифтарҙа ваҡиғалар әкиәти герой эргәһендә генә түгел, шулай ук уның тылсымлы аты янында ла ҡайнай. Геройҙың теге йәки был ҡыйынлыҡтарҙы үтеүе һәм алға ҡуйылған маҡсаттарға ирешеүе атының позицияһына һәм активлығына бәйләнгән.\nБашҡорт халыҡ ижадында тылсымлы аттар образын шартлы рәүештә өс төркөмгә бүлеп була: беренсенән: һауа, һыу һәм мәмерйә (ер аҫты) акбуҙаттары (аҡ+буҙ+ат), һауа һарат-тары (һары+ат), тураттар (туры+ат) һәм күгаттар (күк+ат), һыу һәм мәмерйә (ер аҫты) караттары (ҡара+ат), икенсенән, ҡанатлы толпарҙар һәм, өсөнсөнән, кеше рәүешле тормош алып барырға һәләтле әүермән аттар. Шул уҡ ваҡытта бөтөн мифик аттар ҙа хайһы бер сифаттары буйынса бер бөтөндө тәшкил итә: уларға кеше интеллекты һәм психикаһы, һөйләшеү һәләте бирелгән, йәғни был тылсымлы аттар тотемик хайуандарға хас сифаттарға әйә.\nКүберәк эпостарҙа сағылыш тапҡан, берөнсе төркөм мифик аттар араһынан төп урында Аҡбуҙат тора. Уның образы "Урал батыр", "Аҡбуҙат", "Заятүләк менән Һыуһылыу", "Иҙеүкәй менән Мораҙым" эпостарында, "Зәйнулла һәм Матурлыҡ" әкиәтендә, шулай ук айырым риүәйәттәрҙә һәм легендаларҙа айырыуса тулы сағыла.\nАҡбуҙат - иҫ киткес матур, илаһи ат, Ҡояш-тәү әсәнең аты һәм нурлы йөҙлө күк ҡыҙының һыбай йөрөй торған аты. Урал батыр уны Ҡояш ҡыҙы һомайҙан бүләк итеп ала. "Урал батыр" эпосында Аҡбуҙат батырға яуыз көстөргә ҡаршы көрәшкәндә ярҙамлашҡан ат ҡына түгел. Ул эпоста аңы, зиһене һәм көсө буйынса хужаһынан бер ҙә ҡалышмаған һәм тылсымға эйә булған айырым бер персонаж да булып тора.\nИкенсө йыһан аты - һарат (Һарысай) башҡорттарҙың эпик әҫәрҙәрендә киң асылыш тапмай. Һарат та шулай ук күктә яралған һәм күктә йәшәй, ул - Айҙың аты. Ай уны Айһылыу исемле ҡыҙына бүләк итә, ә ул, үҙ сиратында, һаратты үҙенең Шүлгәндән тыуған улы Һаҡмарға бирә.\nАҡбуҙат һәм Һарат башҡорт халҡынын йондоҙҙар менән бәйле мифтарында йәнәшә лә сығыш яһай.\nМифик ат менән күк араһындағы бәйләнеш башҡорттарҙың ҡайһы бер ғөрөф-ғәҙәттәрендә һәм йола фольклорында ла күҙәтелә.\n"Аҡбуҙат", "Заятүләк менән һыуһылыу" һәм "Иҙеүкәй менән Мораҙым" эпостарында Аҡбуҙат һыу стихияһына бәйле һәм ул һыу аҫты батшалары ҡарамағында. Урал батыр һәләк булғандан һуң, Аҡбуҙат төрлө сәбәлтәр арҡаһында һыу аҫтына - күлдәр хужаһына юлыға һәм артабан үрҙә һаналған эпостарҙа катнаша.\nБашҡорттарҙың мифологияһында мәмерйәләрҙә йәшәгән Аҡбуҙат образдары ла бар. Башҡорт халҡының риүәйәттәренән һәм легендаларынан күренеүенсә, тау мәмерйәләренә, йәғни ер аҫтына аҡбуҙаттар ғына түгел, ғәйрәтле ҡараттар ҙа бикләнгән. Шуларҙың араһынан ҡеүәте һәм ҡөҙрәте менән "Бүре улы Сынтимер -бәһлеүән" әкиәтендә төп герой ер аҫтынан алып сыҡкан Ҡарат исемлеһе айырылып тора.\nБарлыҡ акбуҙаттарҙы, һараттарҙы, тураттарҙы һәм ҡараттарҙы уларҙың илаһи зат, йәғни һауа, һыу стихияларын кәүҙәләндергән хтоник хайуандар, демиургтар булыуы, ер һыуҙары ташҡындарын баҫып тыйыусылар, тау менән йылға-ларҙы тыуҙырыусылар, кешеләрҙең ҡеҙрәтле яҡлаусылары һәм уларҙы һаҡлаусылары ролдәрендә сығыш яһауы берләштерә.\nТылсымлы аттарҙың икенсе төрө - ҡанатлы толпарҙар. Улар күбеһенсә батырҙар тураһындағы әкиәттәрҙә һәм ле-гендаларҙа ҡатнаша, буйҙары сағыштырмаса ҙур түгел. Ҡағиҙә булараҡ, толпарҙар - килбәтһеҙ ҡиәфәтле ҡырҡмыш тайҙар, геройҙың өйөрҙән ат һайлағанында, улар йүгән зыңлауына беренсе булып тауыш бирә. Батырҙарҙың уларҙы эйәрләп юлға төшөүе була, толпарҙар ысын батыр аттарына әүерелә. Ҡайһы вакытта толпарҙар, беренсе төр мифик аттар кеүек, диңгеҙ йәки ҡойо төбөнән сыға, йәғни әкиәти геройҙар уларҙы күлдәрҙең һәм башҡа һыу ятҡылығы ярынан эйәрләп ала.\nАттар хаҡындағы бындай фекер башҡорттарҙың ата – бабаларына ғына хас түгел. Аттың тотемик культының ҡалдығы бөгөнгө көндә лә йәшәй һәм яҙыусыларыбыҙҙың, шағирҙарыбыҙҙың әҫәрҙәрендә уларға киң урын бирелгән. Шундайҙарҙың береһе Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәрим ижадында ат образы.\nҮҙе әйткәнсә, кескәй Мостафаны атҡа өс йәшендә ултыртҡандар:\n... Өс йәшеңдә атҡа мендерҙеләр,\nҺин сытырлап ялға йәбештең...\n...Атҡа мендең – ҡулдан киттең, бала,\nТәҡдир, һаҡлай күр үҙеңде!\n(“ Әсәйем сирләгәндә”).\nМостай Кәрим өсөн ат ул – илаһи зат , мөғжизә була.\n“…Бәләкәй ҡапҡа шар асылып китте. Тәүҙә Мортаза ағайым күренде. Унан ап-аҡ ат килеп инде. Атлап түгел, бейеп инде. Ағайым уның теҙгенен ҡыҫҡа ғына тотоп алған. Шулай ҙа аҡбуҙ, тәҙрә тураһына еткәс, бер тапҡыр үрәпсеп ҡуйҙы. Ятһыныуымы, ҡыуаныуымы шул булды. Бығаса ат күрмәгән шикелле, әллә нишләп киттем. Шомло ла, рәхәт тә миңә. Ергә баҫып килмәне ул, күктән осоп төштө. Оло инәйем һөйләгән әкиәттәге шикелле. Ағайым ҡалай таҫыллы баһадир икән, тегенең теҙгенен ныҡ эләктереп алған. Аттың килеп инеүе булды, бөтә нәмә яҡтылыҡҡа сумды, уның ҡуйы оҙон ҡойроғонан, туҙғаҡ ялынан, әйтерһең, ап-аҡ нур-ҙар ергә агыла. Мин хайран ҡалдым. Мин сихырландым. Юрғанымды атып ташлап, тышҡа йүгерҙем, Мин сыҡмаһам, кире осоп китер тип, ҡотом ҡалманы.\nМин бына ошо Аҡсалдың һыртында ун ике йәшемә тиклем йөрөнем, йәғни көн иттем. Тәненә сыбыртҡы-ҡамсы тейҙертмәне ул. Ғәрсел булды. Бер саҡ туғайға ҡуна барышлай малайҙар менән уҙышҡанда, тышау һелтәп, абайламаҫтан атымдың осаһына тейҙерҙем. Теге, ҡапыл ситкә тайпылып, мине ергә ҡолатты. Өҫтөмдә ҡалын көпө ине. Имгәнмәнем, Шулай ҙа һыным ҡатып, бер аҙ яттым. Аҡсал кире боролоп минең эргәмә килгән дә башын сайҡап тора, әйтерһең, битәрләй: «Миңә шулай ҡул тейҙереүеңде көтмәгәйнем. Рәнйеттең», — ти. Минең дә уға хәтерем ҡалды. Ныҡлап ҡалды. Һуғам тип һелтәмәнем дә инде. Яңылыш ҡына тейҙе. Хәл кергәс тә, күҙҙәремде йомоп, байтаҡ заман ҡуҙғалмай яттым. Әйҙә, мине ни көнгә төшөргәнен күреп, үкенһен, эсе әрнеһен әле, тим. Бер мәл мороно менән мине төрткөләргә тотонмаҫмы теге. Мин ҡымшанмайым да. Аптырағас атым, көпөмдән тешләп, тартҡылай башланы. Шунан ғына аяҡ үрә баҫтым. Аҡсал минең яурыныма матур ҡаҡ башын һалды. Мин уның маңлайынан һыйпаным. Малҡайымдың моңһоу ике күҙенән ике бөртөк йәш тәгәрәне. Ат күҙендә йәш күреп мин ҡойолоп төштөм”... ( “ Ап – аҡ мөғжизә”)\nШунан алып ғүмеренең һуңғы мәленә тиклем ул башҡорт әҙәбиәтендә “һыбайлы” шағир булып ҡалды.\n“ Минең рухым – йүгәнһеҙ ат ”- тип атҡа ир – егеттәрсә ысынлап ғашиҡ булған кеше генә әйтә алалыр.\nМостай Кәрим ижадында ат ир – егетлектең үлсәме булып тора: «Ир-егет аты менән хөрмәтләнер, ҡоралы менән данланыр ». «Өс йөҙ егет» шиғырында ул егет менән атының даны тураһында:\n“ Үҙе үлһә, аты ҡайта бер урап,\nАты ҡалһа, даны ҡайта яңғырап”- тигән.\nАттарға ғашиҡ булған кеше булараҡ, М. Кәрим ”Ярлыҡау” повесында Любомир Зухтың бабаһы Пантелеймон Зухтың төрөктәр менән алышындағы эпизодта аттың үҙ хужаһына нисек тоғро ҡалыуын һоҡланып бәйән итә: “ Бер мәл бөтә мәхшәр эсендә Пантелеймон Зух яңғызы тороп ҡалды. Сукмары менән ул тиҫтәләгән таҡыр башты иҫәңгерәтеп, ат өҫтөнән һуғып төшөрҙө, ҡылысы мепән бер кәүҙәнән икешәрҙе яһаны. Ул, аҡты ҡаранан айырмаҫ булып, ярһыны. Арыу-талыу белмәҫ бер һуғыш ҡоралына әйләнде. Ҡыра бирҙе, ҡыра бирзе. Ә үҙе һаман иҫән-һау. Гүйә, уны һугыш аллаһы, ҡанат аҫтына алып, әжәлһеҙ итте. Үҙе кеүек үк ҡурҡыу белмәҫ тимер күк бейәһе, йә үрә һикереп, йә ситкә тайшанып, йә ҡапыл артҡа сигенеп, хужаһын үтә хәтәр хәлдәрҙән ҡотҡарҙы...\n...Алыш барған майҙанға сабып килгән сапҡын оран һалды. Зухты ҡамап алған янычарҙар, борсаҡ сәселгән шикелле, ҡапыл төрло яҡҡа һибелде. Ҙур ғына буш түңәрәк уртаһында атлы казак бер үҙе ҡалды. Тимер күк бейә, бәлә һиҙенгәндәй, сыйнәп кешнәп ебәрҙе, үҙе үргә ырғыны, әйтерһең, күккә ашырға ынтылды. Бына бер ваҡыт, ҡырагай ат тотҡандагы кеүек, төрлө яҡтап Зухҡа ҡороҡ ташларга керештеләр. Быныһын ул көтмәгәйне. Шулай ҙа үҙенең баһадир кәүҙәһенә хас булмаган йылғырлыҡ күрһәтеп, эйәр өҫтөндә зыр әйләнеп торҙо, ныҡ тартышты ул, шыйлап килгән бер ҡыл ҡороҡто ҡылысы менән сабып өҙҙө хатта, Ҡайһыһылыр үтә мәргән һәм хәйләкәр булып сыҡты. Богаҙынан быуылған казак атынан йығылып төштө. Ләкин тоғро хайуан эйәһен ташлап китмәне, дүрт аягын терәп, ҡатып ҡалды.”..\nӘгәр ҙә М. Кәримдең артабанғы әҫәрҙәренә күҙ һалһаҡ, аттар уның күңелен тулайым биләп алғаны күренә.\n“ Мин фронтҡа китәм, иптәштәр! ” шиғырында быуындар бәйләнеше асыҡ сағылыш тапҡан:\nАҡбуҙ аттың ярһыу ап- ағын,..\n...Ышан, атай, һин эйәрләп биргән\nАҡбуҙ атым минең абынмаҫ\n“Яр ситендә” шиғырында М. Кәрим дүрт аяҡлы дуҫы образы аша егет менән ҡыҙҙың һөйөү хистәрен бирә:\nЯр ситендә йәш ҡамыштар\nАтлы егет ат эсерә\nМуйынына ҡыҙыл башлыҡ\nМоғайын, был егет йыраҡ\n... Пар шәулә — икәү шатлыгы\nҠуҙғалыр улар, шатлыҡ та\nТик туғайҙа зйәрләнгән\nБойоҡ йөрөнө кискә тиклем\nБик һун, ине.\nЙыраҡ юлға ҡарай йәйҙе\nҺелтәне егет атына\nСапты, ҡалдырып йөрәге\nБашҡорт шағиры өсөн ат ижадында ғына түгел, тормошонда ла бик әһәмиәтле: ат уның өсөн төрлө борсоуҙарҙан яҡлау, өмөт, тынысланыу ҙа.\n«Әсәйем ауырғанда” шиғырында ла үҙ геройы төшө аша ла ошо уҡ уйҙарҙы тапшыра:\n... Таң алдынан\nМостафаңды күрҙем төштә,\nАҡбуҙатта һыбай, имеш, үҙе,\nАп- аҡ күлдәк, имеш, өҫтөндә.\nАртабанғы шиғри юлдарҙа ла һыбай осҡан Мостай Кәримде тағы ла тойомлап була:\n.. Тыуған яҡтан йыраҡ, ә йөрәккә\nШундай яҡын булған ерҙә мин\nБеренсе ҡат ҡындан ҡылыс алдым\nҺәм атыма ҡамсы һелтәнем.\nЕҙ дағалар әле япраҡ түгел,\nАяҡтары аттың талманы.\nКүпме тураһам да, йөҙө ҡайтып,\nБыл ҡылысым ҡылға ҡалманы.\nБорондан башҡорт халҡы аттың баһаһын юғары ҡуйған. “ Ай тотолған төндә” трагедияһында Тәңкәбикә яҡшы хәбәре өсөн Дәрүишкә ат тәҡдим итә, ә тегеһе бүләкте ҡабул итмәй.\n“Дәрүиш. Юҡ, юҡ, байбисә. Мин көн кешеһе түгел,дин кешеһе. Туҡланырлыҡ ризыҡ, төн төнәрлек урын бирһәң,саҙаҡаң шул булыр. Донъя малы миңә кәрәкмәй.”\nМ. Кәримдең шиғырҙарында ат образы ваҡыт менән дә уңышлы сағыштырылған:\nКөпшәк ҡарҙы яра-яра,\nСана елә, сана елә.\nҺис туҡтамай ғүмер баҡый\nШулай саба заман аты,\nБерәүҙәрзең данын тейәп,\nБерәүҙәрҙең — яманатын.\nЭй, замандың ярһыу аты!\nЕлең бәрһә биттәремә,\nҮкенмәмен был донъяға\n... Ҡайтып киләм. Башта кәпәсем юҡ,\nБаш һау булһа, кәпәс табылыр...\nАрғымаҡҡа менеп, һабантуйға\nМин барырмын әле тағы бер!\nМ. Кәримдең һуғыш йылдары шиғырҙарында милли атрибутика йыш ҡына осрай:\n” ҡанатлы толпар”, “дөлдөл”, “арғымаҡ”, “ юрға”,” аҡбуҙат”\n«МИНЕҢ АТЫМ» шиғыры ла нәҡ шулай башлана :\nАҡбуҙымды мин төшөмдә курҙем:\nЯландарҙа яңғыҙ еләмен.\nӨҙгөләне елдәр, хәтәр елдәр\nһин ялыма үргән таҫманы.\nЯт кешеләр аяҡ баҫманы.\nМин ант иттем тугайҙарға ҡарап,\nБер үҙеңә генә тоғро атмын,\nһин һауыҡһаң ине. Дуҫһыҙ ауыр,\nЭҙләп килдем эсем бошҡанға;\nһинең ҡаның өсөн үс алырга,\nАтылаһы ине дошманға!\nӨҙәңгемә һин һикереп баҫһаң,\nДәртем таша ине шул саҡта,\nКүкрәгемә йөрәк һыймай ине,\nӘ хәҙер һин минән йыраҡта...»\nҠапыл ул юғалды...\nДоктор, доктор, һауыҡтырсы мине,\nАуырырға хаҡым бармы ни?\nЯландарҙа яңғыҙ елеп йөрәгән,\nЭйәрләнгән атым бар минең!.. , йәки\nЕбәк теҙгенемде ҡағып,\nүреп арғымаҡтың ялын\nТын киләм уйға талып (“ Таң ине ” балладаһы),\n…Күбекләнгән атта беҙ үтәбеҙ\nБайып барған ҡояш яғына (“ Рус ҡыҙы ”(1942)),\n…Һикереп менһә инем юрғаға!.. ( “ Ерҙәге йондоҙҙар ”( 1942)),\nТибенә- тибенә ашай һолоһон…\n(“ Ҡояш сыҡҡан яҡта, йыраҡта”( 1944)),\n… Далаларҙа үҫкән ярһыу аттың\nЕҙле эйәренә һикерҙем…\nИҙел-әсә әйтте:” Тап төшөрмә,\nТап төшөрмә әсә хаҡына,\nАлмас таштай булһын ҡылысҡайың,\nШоңҡар ҡанат бирһен атыңа !”\n(” Украина өсөн ”( 1944))\nШағирҙың тыуған ергә, Тыуған илгә һөйөүе лә, уны һағыныуы ла ат образы аша тәрән тойғолар менән бирелгән:\n… Һин эйәрләп биргән ат абынманы,\nҠойоп биргән ҡылыстарың һынманы...\nАтылған уҡ, иҫкән ел тиҙлегендә,\nЯуҙар ярһыған ат етеҙлегендә\nСәләмебеҙ барһын һиңә ,ай, Урал,\nУлдарыңдың оло хөрмәт һүҙен ал!\n(“ Башҡорт халҡына яуап хаты ”( 1943))\nАл таҫмаларға биҙәрбеҙ\nБеҙ ҡайтырбыҙ, яңғыратып\nАғиҙелдең ярҙарын. (1944)\n“Ат образы минең өсөн бик ҡәҙерле, –ти Мостай Кәрим. - Минең олатайҙарым ир – егеттең булдыҡлылығын маҡтағыһы килһә, йөрәгендә эйәрле ат йөрөтә, тигәндәр”\n“Йырланмаған йыр” драмаһында Гөлбикә аттарға булған һөйөүен түбәндәге һүҙҙәр менән сағылдырған:\n“Мәстүрә. Һин, Гөлбикә, бөтөнләй ат маҡтаған кеүек маҡтап ташланың мине...\nГөлбикә.Эй, Мәстүрә апай, шундай һылыу аттар була, үҙҙәренә иң һуңғы фасон буйынса ебәк күлдәк тегеп кейҙерге килә..”.\nӘ “Ауыл адвокаттарында” яҙылғанса, шундайҙары ла була:”Ялҡау аттың да үҙ мәртәбәһе бар.Кәгәүендәр, һуҡыр себендәр айғырҙы һырып алып йәнен алғанда ла ҡойроғон да һелтәмәй, нисек барһа, шулай барыуын дауам итә, ситкә лә сыҡмай, аҙымын да ҡыҙыулатмай.”\nӘлбәттә, шағир фекере менән килешмәй мөмкин түгел:” Тогролоҡто кешеләр генә түгел, аттар ҙа яҡшы һиҙемләй ”\nАлыҫ юлға эйәрләйҙәр\nАттарҙың иң яҡшыһын,\nИрҙәрҙең иң затлыһын\nҠунаҡ алдына ҡуялар\nһыйҙарҙың иң татлыһын,\nБайрам көндө яндыралар\nШәмдәрҙен, иң яҡтыһын.\n«Оло юлға сыҡҡан юртаҡ, —\nТимә, — берҙән-бер генә»,\nКүпме аттар, күпме аттар\nТиргә батып ер һөрә!\n«Ҙур йомошто йомошлаусы,\n-Тиһәң, — берҙән-бер батыр»,\nӘкемдәр һун, иген игер,\nТимер сүкер, таш ватыр?..\nҠунаҡ һыйын татығанда:\n«Был иң татлы!» — тимә һин,\nУмырып ҡапҡан икмәгең.\nБайрам шәме үтә яҡты,\nТик ҡарама бик оҙаҡ.\nУл тиҙ һүнә, Һәм күҙҙәрең\nКүрмәҫ булырҙар аҙаҡ.\nДан йырланһын яҡшы атҡа,\nЗатлы иргә, ҙур шәмгә,\nТик күп йырланһын донъяны\nАлып барған әҙәмгә. (1963й.)\nӘ бына М. Кәрим “ Ярлыҡау ” повесында ҡыҙыҡлы психологик һығымта яһай:\n“ Мәрҙән Гарданов:\n— Минең ҡул аша үткән атты иҫәпләһәң, бер дивизияны атландырырга етер ине, — тип шапырынды ул, — хатта артып та ҡалыр ине. Минең эскән араҡыны бергә йыйһаңмы?.. Хәйер, ниңә уны йыйьш торорға?.. Эселеп бөткән араҡының кемгә кәрәге бар? Уны һөйләүҙән ҡалтыранып торған алҡаш та иҫермәй. Ә атты инде мин... атты... Теләһә ниндәй шайтанын «ә» тигәнсе фәрештәгә әйләндерә торғайным. Тик берәүһе генә, һыртынан йығып, тояҡ осо менән бына танауҙы ҡыйшайтып ҡасты. — Ул танауын ҡапшап алды, — Ерән айғыр ине. Ерән зат күбеһенсә тиҫкәре, тиле була ул, Ҡола мал — тыңсыл, сабыр, ҡара тоҡом — хәйләкәр, аҫтыртын, о бына аҡ ат нескә хисле, һиҙгер күңелле була. Бигерәк тә бейә малы. Ерле юҡҡа ғына боронғо батырҙар аҡбуҙ атта йөрөгән тиһеңме ни?”\nШағирҙың ижадының һәр бер юлында ат образы уның идеялары, фекерҙәре менән йәнәш йәшәйҙәр:\n“... Ауыҙлыҡты тешләне лә\nСапты уйҙарым шашып”, йәки\n“ Ташлап китте мине, йөрәгем,\nЙөрәкһеҙ бар кемгә кәрәгем?\nГүйә, ҡашы төшкән йөҙөкмөн,\nАты йығып ҡасҡан егетмен.”,\n“Бөгөн беҙҙе ҡаршыларға диңгеҙ\nАшып сыҡҡан ташлы ярҙарын.\nТулҡындары , ярһыу аттар һымаҡ,\nСайҡай – сайҡай килә ялдарын”\nХатта көсһөҙ, хәлһеҙ ҡалғанда ла уның геройҙарының тоғро дуҫтары булы ат ҡала. Улар беләләр, ат үҙ хужаһын һис ҡасан бәләлә ялғыҙ ҡалдырмай.\n“ Йәш й о л ҡ о ш. Майзанда — халык! Митинг һине... һеҙҙе, беҙҙе... һөйөклө Диктаторҙы, көтә һеҙҙең, беҙҙең... һөйөклө халҡығыҙ. (Кәпәсен күккә сөйэ.) Йәшәһен еңеү! йәшәһен Диктатор!\nДиктатор. Балаларым!.. Бар, улым, әйт уларға: хәҙер барам, Көтөгөҙ мине, балаларым!\n(Китергэ ынтыла,ҡылысына абынып йығыла. Мөртәтша менән һыңар күҙ уны торғоҙа.) Һы! Бына ул хәҙер йыуашыраҡ берәй атҡа атланып ҡарарға ине.\nМ ө р т ә тш а (ҡысҡыра). Өҙәңгегә баҫып, еңеү телмәре һөйләр өсөн Диктаторға арғымаҡ килтерегеҙ!\nҺыңар күҙ (алыҫтан). Ат бирегеҙ Диктаторға!\nП о п у г а й. Диктаторға ат бирегеҙ!\nДиктатор. Ат килтерегеҙ миңә! Ат бирегеҙ! (Ынтыла, тағы ла ҡылысына абынып, һөрлөгөп, китә.)”\nБорон ат хөрмәтенә тотемик байрамдар йыш үткәрелгән, быны Евразия халыҡтарының, шулай ук башҡорттарҙың, төрлө ғөрөф-ғәҙәттәрендә һәм байрамдарында теге йәки был элементтарҙың һаҡланып ҡалыуы иҫбатлай. Атҡа бағышланған тотемик байрамдың эҙҙәре башҡорт халҡында ла күҙәтелә. Ошо хаҡта, беренсенән, борон башҡорттар араһында һәр бер йорттоң кәртә-ҡураһына, текмәләренә, һарай түбәләренә, умарталарына ат башының һөйәген элеп ҡуйыу ғәҙәте киң таралғанлығы һөйләй. Ҡайһы бер башҡорттарҙың ваҡыты-ваҡыты менән ат башы һөйәктәренең морондарына май һөртөп торғандары ла билдәле. Был йола мал-тыуарҙы, бал ҡорттарын һ. б. күҙ тейеүҙән һаҡлай, шулай ук умарталыҡтан һәм мал-тыуар хужаһынан ҡот китмәһен өсөн дә эшләнә. Икенселәр быға башҡа аңлатма бирә: хужа ҡасандыр яҡшы хеҙмәт иткән атының баш һөйәге ерҙә тапалып ятыуын теләмәгән, имеш. Яҙыусы С. Злобин тарафынан был йолаға өсөнсө аңлатма яҙып алына. Уға, әгәр ат башының һөйәген ергә ташлаһаң - шул төҫлө мал бүтән үрсемәйәсәк, үләсәк, нәҫеле ҡороясаҡ, тип тә аңлаталар.\nБыл эҙләнеү эшен башҡарғанда Мостай Кәримдең ижадына байҡау яһап, мин дә ошондай фекергә килдем:\nКескәй Мостафаға “ ап – аҡ мөғжизә” булып килеп ингән ат, шағирҙың бөтә ижадының яҡлаусыһы, һаҡлаусыһы , уның ҡото булып тора. Ат образы – шағир ижадының тотемы. Быны ул үҙенең түбәндәге шиғыры менән иҫбатлай:\n«Йәшәйһе бар, һаҡла үҙеңде», — тиһең.\nТеләктәрең, эйе, хаҡ һымаҡ.\nЛәкин мин бит бөтә ғүмерем буйы\nБәйгеләрҙә сапҡан ат һымак.\nДонъя беҙҙән генә ҡалмаған ул,\nБер саҡ килер үлем — ят ҡунаҡ;\nАуһам ине шул саҡ, бәйгеләрҙә\nЙөрәге ярылып үлгән ат һымаҡ.\n1.Мостай Кәрим Әҫәрҙәр дүрт томда, I том, II том, III том, IV том, Өфө,1987й.\n2. Мостай Кәрим. Әҫәрҙәр ,V том,Өфө, 1973й.\n3. Мостай Кәрим. “ Заманалар”, Өфө, 1982 й.\n4.Мостай Кәрим “ Ғүмер миҙгеләре ”,Өфө, 1992 й.\n5. Мостай Кәрим “ Ярлыҡау”, Өфө, 1986 й.\n6. Мостай Кәрим “ Оҙон – оҙаҡ бала саҡ ”, Өфө,1976 й.\n7. Мостай Кәрим Әҫәрҙәр , I том, Өфө, 2009 й.\n8. И.И. Валеев “ Традиции башкирского национального воспитания в творчестве Мустая Карима”, Уфа, 2005 г.\n9. А. Илембәтова “ Башҡорттарҙа ат культы ” “ Йәшлек ”№ 17, 18, 2006й.\n10 ” Аманат ” журналдары №10, 1997 й., №6,2000й., № 10, 2002й.\nДошман утҡа үртәне,\nҠындан ҡылыс сығарырга\nИл ҡушты ул иртәне.\nЕл тараны юргаларҙың\nЕргә тейгән ялдарын.\nЯуға киттек беҙ, ҡалдырып\nИл намыҫын һаклайбыҙ.\nУйнай ҡылыс. Дошмандарҙы\nБеҙ ярһып тураҡлайбыҙ.\nЕлдәр тарай юрғаларҙың\nУтта көйгән ялдарын.\nАлдыбыҙҙа Дңестрҙың ярҙары.\nӘле ҡанга һуғарылған\nЕр иркен һулыш алыр,\nЙәйғорҙай нурҙарын һибеп,\nДан юлы һуҙылып ҡалыр.\nБеҙ ҡайтырбыҙ, яңгыратып\nҠышҡы күктә, һарғайып, таң\nАтлылар полкы теҙелде\nАт баҫҡанда, шыңшыны ҡар\nЙәнгә йылы алдыҡ беҙ ҙур\nҺунмәҫ ярһыулыҡ алдыҡ беҙ\nАнт бирҙек беҙ был иртәлә\nДошман утын һүндерергә\nУт менән һәм яҡларға ғәҙеллекте\nАнт иттек беҙ: дошманға\nАнт иттек беҙ: еңеү өсөн\nПолк тантана тынлығын\nХатта аттар ҙа баштарын\nДәртләнеп йыш-йыш һуланы\nҺәр бер ҡараштан һибелде\nШул ант менән үттек күпме\nБеҙ, уттан ҡайнар булғанға,\nҠылыс уйнай, аттарыбыҙ\nҠышҡы юлдан аҡбуҙ килә,\nЯлан ҡуллы күсер егет\nДилбегәне тотҡан урап,\nҠара бүркен һалып алған ҡырыныраҡ.\nАт ярһыған. Сана оса.\nКүсер егет, һин самала!..\nТолоп кейгән берәү килә,\nБерәү килә шул санала.\nАт еленә арҡа ҡуйып,\nЮлсы ғәмһеҙ ҡарап бара,\nҺикерткән һәр һикәлтәне,\nЙөҙөн һытып, һанап бара.\nБашын баҫып уйлай үзе:\n«Юл азабы — гүр ғазабы,\nОшо тиклем ғазаптарҙың\nБулырҙыр бит бер аҙағы...»\nЙөрәк ҡағып, аҡбуҙ килә,\nНомер материала: ДВ-159144


Төбәктә милеккә хоҡуҡты уртаса теркәү ваҡыты — өс көн // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nТөбәктә милеккә хоҡуҡты уртаса теркәү ваҡыты — өс көн\n8:20, 9 ноября 2017 Иҡтисад\nТөбәктә милеккә хоҡуҡты уртаса теркәү ваҡыты — өс көн Фото: penzalife.info\nӨФӨ, 2017 йыл, 9 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.\nТөбәктә милеккә хоҡуҡты уртаса теркәү ваҡыты өс көн тәшкил итә. Йыллыҡ план саманан тыш үтәлгән, тип хәбәр иттеләр республиканың Иҡтисади үҫеш министрлығында. Йәйгеһен үк документ биреү ваҡыты өс-биш көн тәшкил итә ине. Процедураларҙы оптималләштереү туранан-тура төбәктәге инвестиция мөхитенә тәьҫир итә, тип билдәләнеләр ведомствола.\nБыл дәүләт власы һәм урындағы үҙидара органдарының Росреестр менән ведомство-ара электрон эшмәкәрлеккә күсеү менән бәйле мөмкин булды. Бөгөнгө көнгә Башҡортостан Росреестр идаралығының һорауы буйынса документтарҙың 97 проценты электрон төрҙә бирелә.\nСтратегик башланғыстар агентлығы уҙғарған Милли рейтингта милеккә хоҡуҡтарҙы теркәү буйынса процедураларҙың һөҙөмтәлелеге өс күрһәткес буйынса баһалана: милеккә хоҡуҡты уртаса теркәү ваҡыты; хоҡуҡты теркәү өсөн кәрәкле уртаса процедуралар иҫәбе; күсемһеҙ милеккә хоҡуҡты һәм улар менән килешеүҙәрҙе теркәү буйынса власть органдары эшмәкәрлеген баһалау.\nТеги: милеккә хоҡуҡты теркәү, Росреестр, инвестиция мөхите


19 Ғинуар 2018, 13:31\nҒафури районы Йөҙимән ауылында тыуып үҫкән егет бәләкәй сағында, күптәр кеүек, уҡытыусы булырға хыяллана. Әммә 11-се класты тамамларға торғанда, Өфөнән килеп, сәнғәт училищеһының театр бүлегенә студенттар йыйыуҙары тураһында хәбәр итәләр. Миңдулла ағай, оҙаҡ уйлап тормай, иптәш егете менән баш ҡалаға юллана. Ҡулда аттестат юҡ, сөнки мәктәптә имтихандар бирелмәгән әле. Ә училищела һынауҙар бара. Документһыҙ булһа ла, индерәләр егеттәрҙе. Иптәшенә уңыш йылмаймай, ә Миңдулла бөтә турҙағы һынауҙарҙы ла яҡшы уҙа, аттестат менән башҡа документтарыңды алып кил, тип оҙатып ҡалалар училищела уны. Бер йыл уҡығандан һуң, армия хеҙмәтенә барып ҡайта. 1972 йылда ҡулына диплом ала. Шул уҡ йылды йүнәлтмә\nбуйынса Салауатҡа эшкә ебәрелә. Миңдулла Иҙрисовҡа талантлы педагогтар, профессор Фәрдүнә Ҡасимова менән РСФСР-ҙың халыҡ артисы Лек Вәлиевтар илһам ҡанаттары ҡуя. Тап улар йәш актерға үҙҙәренең бөтә оҫталығын, ижади ҡеүәтен түкмәй-сәсмәй бирә. Шуғалыр ҙа, тамашасыларҙы үҙенә йәлеп итерлек үҙенсәлекле тауыш\nтембрына һәм арбау көсөнә эйә булған Миңдулла ағайға режиссерҙар төрлө пландағы ролдәрҙе ышанып тапшыра.\n- Яратмаған ролдәрем булмағандыр. Мин уларҙы берҙәй ҡабул итәм, тамашасыға образдың характерын дөрөҫ итеп алып барып еткерергә тырышам. Үҙең башҡарған геройҙың тормошо менән йәшәй башлаһаң, уның күңел донъяһын үҙләштерһәң, бөтә булмышың һеңгән был образды яратмау мөмкин түгел. Репертуарымда 100-ҙән ашыу роль иҫәпләнһә лә, тәүгеһен оноторлоҡ түгел. Ул Нәжиб Асанбаевтың «Һыу юлы» спектаклендәге Йософ роле. Үҙем дә ауыл егете булғанға күрәме, шул уҡ мөхиттә тыуып үҫкән был егет образы күңелгә яҡын булды, еңел башҡарылды, - тип хәтирәләргә бирелде актер.\nАктер тамашасы һөйөүен тиҙ яулай. Әммә бик һирәктәргә, ысын ижади шәхестәргә генә хас үҙ-үҙеңдән, эшеңдән ҡәнәғәт булмау тойғоһо уны бер туҡтауһыҙ эҙләнергә мәжбүр итә, хатта үҙе лә аңлап етмәгән ниндәйҙер яңы үрҙәргә ынтылырға өндәй. Хәй Вахитовтың “Онота алмаһам, нишләрмен?” мелодрамаһында тамашасы һөйөүен яулаған Заһит, Мәжит Ғафуриҙың “Ҡара йөҙҙәр” повесы буйынса ҡуйылған трагедияла Закир роле лә тамашасыларҙы битараф ҡалдырмай. Ул республикала тәүгеләрҙән булып Нәжиб Асанбаевтың «Көҙән башҡорто» трилогияһында Зәки Вәлиди ролен башҡара. Оҙаҡ йылдар эшләү дәүерендә Миңдулла Иҙрисов бик күп сағыу образдар тыуҙырып ҡына ҡалмай, режиссер булараҡ та үҙен һынап ҡарай, урыҫ телендәге пьесаларҙы ла тәржемә итә.\nМиңдулла Сәлимйән улы элек дөрләп-гөрләп эшләгән ваҡыттарын һағынып иҫкә ала.\n- Элек халыҡ театрҙарға бик әүҙем йөрөр ине. Ауыл клубтарында урындар етмәй, апай-ағайҙар ултырғыстар тотоп килә. Кешеләр ҙә ихласыраҡ, ябайыраҡ булды. Иҫемдә, Күгәрсен районы Теләүембәт ауылына спектакль ҡуйырға китеп барабыҙ. Юлда машинабыҙ ватылды. Бик оҙаҡ ҡыландыҡ, иртүк сығып киткән кешеләр төнгө 1-гә генә барып еттек. Ул ваҡытта кемгәлер хәбәр итергә телефон юҡ. Ни күҙебеҙ менән күрәйек, театрға күңеле менән ғашиҡ кешеләр һаман беҙҙе көтөп ултыра. Зал туп-тулы. Йәһәт кенә сәхнә ҡороп, тамашасыларҙы шатландырырға ашыҡтыҡ. Шулай мәж килә торғайныҡ. Әллә замана үҙгәрҙе, әллә сәбәп башҡа нимәлә, халыҡ хәҙер бик әүҙем түгел. Театр бит ул кешене тормош мәшәҡәттәренән арындыра, күңеленә ял бирә, - ти сәхнә ветераны.\nМиңдулла Сәлимйән улының тырыш хеҙмәте Хөкүмәт тарафынан да билдәләнмәй ҡалмай. Ул театр сәнғәте үҫешенә тос өлөш индергәне өсөн 1979 йылда «БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы», 2003 йылда «Башҡортостандың халыҡ артисы», 2010 йылда «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы» исемдәренә лайыҡ була, «Иң яҡшы йыл актеры» ла була. 2006 йылда Мәскәүҙә уҙған Рәсәйҙең Кесе театрҙары фестивалендә С.Лобозеровтың пьесаһы буйынса «Кавардак Forever» фантасмагорияһындағы Тимофей роле өсөн дә юғары баһа ала.\nМиңдулла ағайҙың ҡатыны Ғәлиә Хәлил ҡыҙы - уҡытыусы, йәғни башҡа өлкә белгесе. Тәүҙәрәк, иренең көн менән төндө һанламай бер туҡтауһыҙ эшләүе, айҙарға һуҙылған гастролдәр шикле кеүек күренһә лә, тора-бара күнә. Тормош иптәшенең хеҙмәтенең ҡатмарлы, әммә халыҡҡа кәрәкле икәнлеген аңлай.\n- Ғәлиәмә сикһеҙ рәхмәтлемен. Улдарымды уҡытыу, ҡарау, тәрбиәләү тотош уның өҫтөндә булды. Икеһе лә актер булып эшләгәндәрҙең балалары ла үҙҙәре менән йөрөнө, уларҙы театр үҫтерҙе, тиһәң дә була. Был йәһәттән ҡатыным миңә бик ярҙам итте, - ти Миңдулла ағай.\nТормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, аҡыл һәм тәжрибә туплаған йәшкә килеп еткәс, артығыҙға әйләнеп ҡарап, нимә әйтә алаһығыҙ, тормош сәғәтен шылдырып булһа, нимәнелер үҙгәртер инегеҙме, тигән һорауға ул:\n- Үткәндәрем үкенерлек түгел. Театр тормошон һайлап, уға бөтә ғүмеремде бағышлағанмын икән, тимәк, ғүмер заяға үтелмәгән. Аллаға шөкөр, халҡыма хеҙмәт иттем, шуның менән сикһеҙ бәхетлемен, - тип яуапланы.\nБөгөн Миңдулла Иҙрисов тамашасы һөйөүен яулаған халыҡ артисы ғына түгел, ә тормош иптәше Ғәлиә Хәлил ҡыҙына ныҡлы терәк, улдары Илшат менән Ришатҡа, ейән-ейәнсәрҙәренә өлгөлө атай һәм олатай.\nӘйткәндәй, Миңдулла ағайҙың тыуған көнөндә, 17 ғинуарҙа, театрҙа уның ҡатнашлығында «Минең ҡәйнәм - әүлиә» спектакле күрһәтелде. Уға ҡыҙҙың атаһы Вәсил Барый улы роле бирелгән. Тамашасыны уйланырға, иларға, көлөргә мәжбүр итеүсе актерҙың сағыу роле ул. Актер үҙе лә йылмайып: «Ошо хәтлем ғүмер кисереп, үҙемдең тыуған көнөмдә сәхнәлә уйнағаным юҡ ине әле. Был тәүгә шулай», - тип ҡуйҙы.


Өфө Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең VII съезын ҡабул итергә әҙерләнә // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\n9:35, 19 апреля 2018 Сәйәсәт\nӨФӨ, 2018 йыл, 19 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.\nӨфөлә Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең VII съезы үтә. Муниципалитет вәкилдәре республиканың баш ҡалаһында 20 апрелдә йыйыла.\nСъезд урындағы үҙидара өлкәһендә мөһим бурыстарҙың береһе – муниципаль идара итеү сифатын һәм урындағы үҙидара органдары граждандарҙың тормош кимәлен күтәреү, халыҡ үҙенең социаль һәм иҡтисади хоҡуҡтарын тормошҡа ашырыу өсөн тигеҙ мөмкинлектәр булдырыу маҡсатында ҡабул иткән ҡарарҙарҙың һөҙөмтәлелеген арттырыуҙы тикшереү өсөн уникаль майҙансыҡ булып тора.\nСарала ҡатнашыу өсөн ғәҙәттәгесә делегаттар – муниципалитет, федераль һәм республика дәүләт власы органдары вәкилдәре йыйыла. Улар ыңғай тәжрибә менән уртаҡлаша, муниципалитет эшенә ҡағылышлы көнүҙәк һорауҙарҙы тикшерә һәм киләсәккә төп бурыстарҙы билдәләй.\nСъезда ҡатнашыусыларҙы йөкмәткеле программа көтә. Төрлө саралар күҙалланған. Идара рәйесенең 2017-2018 йылдарға Совет эшмәкәрлеге тураһында отчеты, шулай уҡ яңы срокка берләшмәнең етәкселек органдарын һайлау һәр ваҡыттағыса пленар өлөштөң үҙәк мәсьәләләре булып тора. Һөҙөмтәләр буйынса йомғаҡлау документы ҡабул ителә. Уға муниципаль эшмәкәрлектең һәр йүнәлешен камиллаштырыу буйынса тәҡдимдәр инә.\nVII Съезд быйыл Урындағы үҙидара көнөн байрам итеүгә бәйле булыуы менән республиканың муниципаль берләшмәһе өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Съезд алдынан муниципаль хеҙмәткәрҙәргә Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаларын һәм «Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы муниципаль берәмеге» конкурсы еңеүселәренә дипломдар тапшырыу тантанаһы үтә.\nШул уҡ көндө съезда ҡатнашыусыларға Рәсәй төбәктәренең һәм муниципаль берәмектәрҙең экспозицияһы, Ғаилә йылына һәм Ирекмәнлек йылына арналған стендтар, шулай уҡ роботехника күргәҙмәһе тәҡдим ителә. Бынан тыш, ҡатнашыусылар республиканың Кадрҙарға тест үткәреү үҙәге үткәрәсәк тест ярҙамында ҡануниәт буйынса белемен тикшерә ала. Көн Башҡортостан Республикаһының сәнғәт оҫталары һәм дәүләт, муниципаль хеҙмәткәрҙәре араһында художество үҙешмәкәрлеге буйынса республика конкурсы еңеүселәренең концерты менән тамамлана.\nТеги: урындағы власть, съездар


Матрайҙа пляж асылды\n5 Июль 2021, 16:35\n29 июндән Быҙаулыҡ һыуһаҡлағысы ярындағы пляж рәсми асыҡ тип иғлан ителде. Хәҙер ул рөхсәт ителгән һыу инеү урынына әйләнде.\n- Йылдан-йыл пляж инфраструктураһы яҡшырыр, тигән өмөттәбеҙ. Был ял урынын булдырырға ярҙам иткәндәрҙең барыһына ла рәхмәт һүҙҙәрен еткерәм. Иң мөһиме, ял итеүселәр хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен онотмаһын ине, – тине Матрай ауыл биләмәһе башлығы Илмир Йәрмөхәмәтов.\nЙәйҙең иң матур сағында халыҡ һыу буйына ағыла. Хәҙер матрайҙар ҙа кинәнеп һыу инәсәк. Тик ял иткән мәлдә лә уяу булырға кәрәк. Иҫегеҙҙә тотоғоҙ, тын тултырылған йөҙөү сараларында ярҙан алыҫ китмәгеҙ – улар төҙөк булмаҫҡа мөмкин, ә был хатта яҡшы йөҙә белгән кешеләр өсөн дә ҡурҡыныслы. Дауыллы көндө лә һыу инергә ярамай. Һәм, иң мөһиме, балаларҙы ҡарауһыҙ ҡалдырмағыҙ!\nЙәйебеҙ бәлә-ҡазаһыҙ үтһен!


Бөгөн Өфөлә Рус география йәмғиәтенең төбәктәр советы ултырышы үтә | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nБөгөн Өфөлә Рус география йәмғиәтенең төбәктәр советы ултырышы үтә\n07 июня 2016 — 16:18\nИкенсе тапҡыр ойошторолған сарала өлкәләрҙең, ойошма-предприятиелар үҫешенә ярҙам итерҙәй проекттар тикшерелә. Бында туризм күҙ уңында тотола. Төбәк бүлексәләре алдында төрлө экспедициялар йә сәйәхәттәр ойоштороу бурысы тора. Уларҙы ҡыҙыҡлы итеү өсөн был эшкә тирә-яҡты өйрәнеүселәр, тарихсылар, төрлө ведомство белгестәрен һәм йәштәр хәрәкәте вәкилдәрен йәлеп итеү кәрәк, тип билдәләнде. Башҡортостанға килгәндә, хәҙер ойошманың район-ҡалаларҙа бүлексәләре эшләй. Күсмә ултырышта „Ебәк юл„ программаһының исем туйы үтте. Ул Башҡортостанға күберәк туристарҙы йәлеп итергә ярҙам итер, тип көтөлә. Бөгөн Өфөгә Рус география йәмғиәтенең вице-президенты Артур Чилингаров килде. Төштән һуң ул Башҡортостан башлығы менән осраша. Билдәле булыуынса, Рөстәм Хәмитов Рус география йәмғиәтенең Республика бүлексәһе попечитель советына етәкселек итә.


БРИКС банкы Өфөлә Көнсығыш сығыу юлы төҙөлөшөн финанслай – Путин // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБРИКС банкы Өфөлә Көнсығыш сығыу юлы төҙөлөшөн финанслай – Путин\n14:30, 5 сентября 2017 Иҡтисад\nБРИКС банкы Өфөлә Көнсығыш сығыу юлы төҙөлөшөн финанслай – Путин Фото: "Российская газета"\nӨФӨ, 2017 йыл, 5 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.\nВладимир Путин, Сямэнь ҡалаһында БРИКС саммиты эшенә йомғаҡ яһап, БРИКС Яңы үҫеш банкының төп бурыстарын әйтеп үтте. Был тәү сиратта халыҡ-ара кредит рейтингын алыу, ул Яңы үҫеш банкына биш дәүләттең баҙарында ҡиммәтле ҡағыҙҙар сығарырға мөмкинлек бирәсәк. «БРИКС илдәренең милли валюталарында кредитлауға тиҙерәк күсергә кәрәк», — тип билдәләне Рәсәй Президенты. Путин Яңы үҫеш банкы ҡарамағында проекттарҙы әҙерләү буйынса Техник ярҙам фондын булдырыуҙы мөһим ҡарар тип атаны.\nБРИКС банкы линияһы буйынса ҙур инвестиция проекттары әҙерләнгән, шуларҙың өсәүһе — Рәсәйҙеке, тип хәбәр итте ул. Улар — суд системаһын камиллаштырыу, Волга бассейны ҡалаларының һыу-хужалыҡ объекттарын яңыртыу һәм Өфөлә юл төҙөү (ҡала аша М7 һәм М5 трассаларын берләштергән Көнсығыш сығыу юлы). Владимир Путин ике йыл элек Өфөнөң БРИКС саммитын ҡабул итеүен иҫкә төшөрҙө.\nЯңы үҫеш банкы Башҡортостан хөкүмәтенең 4,5 миллиард һум күләмендәге өлөшөн индерә. Көнсығыш сығыу юлы төҙөлөшөнөң проект хаҡы — 29 миллиард һум. Июндә Петербург иҡтисади форумында республика «Башҡортостан концессия компанияһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте менән концессия килешеүе төҙөнө.\nТеги: Путин, БРИКС, Көнсығыш сығыу юлы


Крәҫтиән хужалыҡтарына ярҙам 42 миллион һумға еткән // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nКрәҫтиән хужалыҡтарына ярҙам 42 миллион һумға еткән\n14:30, 22 января 2010 Иҡтисад\nБәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттарын үҫтереү программаһы нигеҙендә 2009 йылда ауыл хужалығы производствоһы менән шөғөлләнгән 141 бәләкәй һәм урта субъект финанс ярҙамы алған. Дәүләт ярҙамының дөйөм суммаһы 42 миллион һум тәшкил иткән. Шул иҫәптән 96 ауыл эшҡыуарына тәүге осорҙа бизнесты аяҡҡа баҫтырыуға 29,6 миллион һумға субсидиялар бирелгән, 45 фермерға сығымдарын ҡапларға булышлыҡ иткәндәр.\nБР Ауыл хужалығы министрлығы мәғлүмәте буйынса, республика иҡтисадында ауыл эшҡыуарҙарының өлөшө йылдын-йыл арта. Әлеге ваҡытта Башҡортостанда 4214 крәҫтиән (фермер) хужалығы (КФХ) һәм ауыл хужалығы производствоһы менән шөғөлләнеүсе 263 шәхси эшҡыуар эшләй.\nФермерҙар үҙҙәренең һәм ҡуртымға алынған 528 мең гектар ерҙе эшкәртә, ә шәхси ярҙамсы хужалыҡтарында 160 мең гектар ер барлығы билдәле. Үрҙә һаналған хужалыҡтарҙа 1,2 баш һыйыр малы, 403,6 мең сусҡа, 892,8 мең һарыҡ-кәзә, 112,9 мең ат, 7,1 мең ҡош-ҡорт, 262,6 мең бал ҡорто күсе тотола. Республика ауыл хужалығы продукцияһы күләменең 60 процентынан ашыуы крәҫтиән (фермер) хужалығы менән шәхси ярҙамсы хужалыҡтарға тура килә.\nХалыҡ етештергән ауыл хужалығын эшкәртеү, һатыу менән ауыл хужалығы ҡулланыусылар кооперативы шөғөлләнә. Хәҙерге мәлдә бындай 73 ҡулланыусылар кооперативы бар.\nТеги: ауыл хужалығы, эшҡыуарлыҡ


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - УНЫҢ ИЖАДЫ ЛА ТӘРБИӘЛӘЙ БЕҘҘЕ - 2017 - Мәҡәләләр\nӨфө ҡалаһы Зәйнәб Биишева исемендәге 140-сы башҡорт гимназияһында йыл да әҙибәнең тормош юлы, ижадына арналған конкурс ойошторола килә. Быйылғы ижади проекттар конкурсында ҡатнашып, еңеү яулаған уҡыусылар менән ябай ғына бер темаға - олуғ шәхескә арналған ярыштың һөҙөмтәләре һәм уның исемен йөрөткән белем усағы тураһында һөйләштек.\nҠарлуғас Исмәғилева, З. Биишева исемендәге 140-сы Башҡорт гимназияһы уҡыусыһы: "З. Биишеваның тормош юлы һәм ижады" республика ижади проекттар конкурсында быйыл да республиканың төрлө райондарынан уҡыусылар ҡатнашты, алты секция эшләне. Конкурс һәр йылда төрлө темаға бағышлана. Быйыл мин үҙем "Яҡтыға" трилогияһында шәхес үҫешенә йоғонто яһаусы шарттар" темаһына доклад яһаным. Күп балалы ғаиләлә, үгәй әсә ҡулында тәрбиәләнгән ҡыҙ баланың характеры, рухи тәрбиә һәм донъяға ҡараш булдырыуҙа йәмғиәт - ауыл кешеләре һәм таныш-белештәр йоғонтоһо ниндәй булыуын анализланым. Сөнки Зәйнәб Биишеваның әҫәрҙәрендә һүрәтләнгән осраҡтар, етем балаларҙың яҙмышы бөгөнгө көндә лә бик актуаль проблемаларҙың береһе булып ҡала килә. Беҙҙең секцияла ҡатнашҡан башҡа конкурсанттар трилогияла ҡатын-ҡыҙ образы нисек сағылдырылыуға арналған докладтар яһаны. Бер ҡыҙ әҫәрҙә өй эсенең нисек йыһазланғанын өйрәнгән, хатта матур итеп һүрәттәр төшөрөп алып килгәйне. Ғөмүмән, конкурс һәр кемгә үҙ һәләттәренән сығып, төрлөсә сығыш яһарға мөмкинлек бирә. Берәүҙәр сығыштарын башҡорт халыҡ музыка ҡоралдарында уйнап, йырлап тулыландыра, кемдер һүрәт төшөрә, компьютер графикаһын ҡуллана, ҡағыҙҙан макеттар, паннолар эшләгәндәр ҙә бар. Иң мөһиме, һәр уҡыусы башҡаларға тәьҫир итерлек итеп сығыш яһарға өйрәнеп килә. З. Биишева тураһында фекерләргә лә өйрәнәбеҙ, мәғлүмәтле лә булабыҙ, аудитория алдында сығыш яһарға ла күнегәбеҙ. Яҙыусының исемен йөрөткән белем усағында беренсе синыфтан алып уҡыйым, хәҙер тамамлап сығырға ла ваҡыт етте. Ошо йылдар эсендә бөтә предметтар буйынса ла яҡшы белем биргән, төрлө конкурстар, милли саралар ойошторған, Емеш кеүек маҡсатлы, тырыш, көслө рухлы һәм аҡыллы булырға өйрәткән уҡытыусыларыма рәхмәтлемен.\nЗемфира Хантимерова, Ейәнсура районы Иҫәнғол Башҡорт гимназия-интернаты уҡыусыһы: Конкурс һөҙөмтәләре буйынса мин үҙ секциямда беренсе урын алдым. Беҙҙең гимназия-интернаттан тағы бер уҡыусы - Шамил Илкенбаев та бишенсе секция эшендә ҡатнашып, беренсе урын яуланы. Мин тикшеренеү эшен "Кешенең тормош ҡиммәттәре" темаһына бағышланым. Рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Лениза Ураҙова конкурста ҡатнашырға тәҡдим иткәс, "Яҡтыға" трилогияһын уҡып сығып, сығыш әҙерләнем һәм һүрәт менән панно эшләнем. Һүрәтемдә Емеш ҡояшҡа ынтылып тора. Ә ҡамырҙан яһалған паннола уны ҡараңғы, бәләкәй генә тәҙрәле өйҙә шәл бәйләп ултыра, тип сағылдырҙым. Әҫәрҙе анализлап, кешенең тормошоноң төп ҡиммәттәре - ул һәр көндән ҡыуаныс таба белеү, мөхәббәт, эшһөйәрлек һәм рух көсө булыуын аңланым. Романдың һәр геройы ошо ҡиммәттәр аша тормошта үҙ юлын таба. Минең секцияла сығыш яһаған башҡа уҡыусылар ҙа бик төплө әҙерләнеп килгәйне, һәр кем үҙ һәләтен күрһәтте, бер ҡыҙ сығышын инглиз телендә һөйләне, һорауҙарға яуап бирҙе.\n140-сы башҡорт гимназияһы бик ҙур, яҡты, синыф бүлмәләре йыһазландырылған, уҡыусылар белем алһын өсөн бөтә уңайлыҡтар бар. Әммә унда ҡалала үҫкән балалар уҡығанға күрәме, бөтәһе лә русса һаулыҡ һорашып, аралашып йөрөй. Быны күргәс, үҙем уҡыған Ейәнсура районы Иҫәнғол Башҡорт гимназия-интернаты өсөн ғорурлыҡ тойҙом. Беҙҙә бөтә балалар ҙа, уҡытыусыларыбыҙ ҙа башҡортса аралаша, бөтә саралар башҡорт телендә үтә.\nҒәлиә Ҡотләхмәтова, Баймаҡ лицей-интернаты уҡыусыһы: Конкурсанттар менән осрашыуға бик күп билдәле шәхестәр килгәйне. Мин сығыш яһаған секцияла ун дүрт уҡыусы ҡатнашты, һәр кем "Яҡтыға" трилогияһы буйынса үҙенсәлекле проект эштәрен тәҡдим итте. "Зәйнәб Биишеваның "Кәмһетелгәндәр" һәм "Оло Эйек буйында" романдарында халыҡ ижады ынйылары" тигән тема һайлағайным. Презентацияла башҡорт халыҡ кейемдәре, йолалары, аш-һыуы буйынса мәғлүмәттәр килтерҙем. Әҫәрҙә сағылыш тапҡан халыҡ ижады өлгөләрен төрҙәренә ҡарап бүлеп, миҫалдар килтереп һөйләнем. Романдарҙа мәҡәл, әкиәт, уйын, йола, йыр, легенда, таҡмаҡ һәм башҡа халыҡ ижады өлгөләрен осратырға мөмкин. Уларҙың барыһын да яҙыусы бик урынлы итеп ҡуллана алған. Мәҫәлән, был ике китапта 56 мәҡәл бар. Һәр уҡыусы ошондай башҡалар белмәгән ҡыҙыҡлы факттар тураһында һөйләне конкурста, шуға ла жюри ағзаларына ла, үҙебеҙгә лә бик ҡыҙыҡлы булды. Зәйнәб Биишеваның ижадына бәләкәйҙән шулай ҡыҙыҡһыныу уятып, башҡорт әҙәбиәтенә иғтибар арттырып, был китаптар аша башҡорт халҡының рухи ҡиммәттәрен күңелдәренә һеңдереп үҫтереүҙе маҡсат иткән ойоштороусыларҙың эше оло баһаға лайыҡ.\nӨлгө алырҙай, беҙҙе тәрбиәләрҙәй, яңы үрҙәргә ынтылыш бирерҙәй күренекле шәхестәребеҙ бик күп. Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишева нәҡ шундай, һәр быуын кешеһенә тормошо менән дә, ижады менән лә юғары өлгө күрһәтеүселәрҙең береһе. З. Биишева исемендәге 140-сы башҡорт гимназияһында үткәрелгән конкурста ҡатнашыусы балаларҙың быға төшөнөүе ҡыуаныслы күренеш.\nЯҙылған: 13.03.17 | Ҡаралған: 818


Миңә, пассажир булараҡ, айырыуса баҙар мөнәсәбәттәренә\nтиклем яртышар сәғәт буйы троллейбус көтөү, шығырым тулы ав тобустарҙа эшкә барыу иҫкә төшкән ваҡытта, "маршруткалар" ке шелектең иң уңайлы транспорты кеүек күренә. Улар йышыраҡ һәм\nшәберәк йөрөй.Тик был пассажир транспорты тураһында тикшере ү органдары нимә уйлай икән Был турала беҙ өлкән инспектор Сергей Кобяков менән һөйләшәбеҙ.\nДәүләт предприятиеларында транспорт тиҙ иҫкерә. Әммә улар ҙа эште ойоштороу кимәле юғары: диспетчер хеҙмәте, ремонт ба заһы, юл ҡағиҙәләре хәүефһеҙлеген контролдә тотоу юғары кимә лгә ҡуйылған.\nШәхси эшҡыуарҙар һәм төрлө яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттә ргә килгәндә инде эш икенсерәк тора. Уларҙың транспорты яңыр аҡ, әлбиттә, әммә ремонт базаһы юҡ кимәлендә. Килешеүҙәр ысы нбарлыҡҡа тап килмәй, пассажирҙар ташыу контролдә тотолмай, шәхси эшҡыуарҙарҙың диспетчер хеҙмәте яңы саҡ үҫешә башланы.\nТағы бер кире яғы - юлда уларҙы транспорт милицияһынан башҡ алар котролдә тотмай. Әгәр дәүләт предприятиеһы водителенең йүнәлтмәһендә медик ҡуйған бөгөнгә тап килһә, "частник"тың а лдан штамп ҡуйылған йүнәлтмәләре етерлек. Был машиналар гара ж арендалау тураһында килешеү булыуға ҡарамаҫтан, йыш ҡына и хаталарҙа "төнәй".\n"маршрутка" водителдәрен нисек язаға тарттырыуҙары тураһы нда автоюл транспорты бүлеге начальнигы урынбаҫары Алексей П рокофьев һөйләй:\n- Ниндәй осраҡта ла лицензия шарттарын боҙоусылар язаһыҙ ҡалмай. Ағымдағы йылдың алты айы эсендә инспекция хеҙмәткәрҙ әре тарафынан 300 - ҙән ашыу протокол төҙөлгән, уларҙың бер өлөшө инспекцияла ҡаралған, күпселеге суд ҡарарына тапшырылғ ан. Суд органдары барлыҡ осраҡта ла тип әйтерлек беҙҙе яҡлап\nсыҡты, ҡағиҙә боҙоусыларға 400 мең һум тирәһе штраф һалынды .