Назир Сабитов | Әбйәлил - Абзелил - Part 76\nДоға ҡылыу тәртибе\nҺәр эштең әүәлендә “бисмилләәһир-рахмәәнир-рахим “ әйтеүгә ғәҙәтләнеү кәрәктер.\nПәйғәмбәр ғәләйһис-сәләм: “Аллаһ Тәғәлә иң башта Ләүхел Мәхфүз менән Ҡәләмде яратты. Һәр нәмә ( бар күктә һәм был донъяла) Ләүхүл-Мәхфүздә (күктәге китап) яҙылғандыр. Унда яҙылғандан тыш һис бер нәмә булмаҫ.\nАллаһ Тәғәлә ҡәләмгә яҙырға ҡушты: “Ләүхел-Мәхфүҙгә яҙ!" — тине. Ҡәләм әйтте: “Әй, Раббым! Ниндәй һүҙҙәр менән башлайым, — тип һораны.\nАллаһ Тәғәлә ҡәләмгә: “Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахим, тип яҙа башла “, — тине.\nҠәләм Ләүхүл-Мәхфүзгә “Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахим “ тигән һүҙҙе ете йөҙ йыл буйына яҙҙы.\nАллаһ Тәбәрәкә үә Тәғәлә барыһына ла хәбәр итте: “Үҙемдең ғиззәтем һәм жәләлем менән ант итеп әйтәм, кем дә кем пәйғәмбәр Мөхәммәд ғәләйһис-сәләм өммәтенән ихлас күңел менән “Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим” тип әйтһә, уның күктәге ғәмәл дәфтәренә ете йөҙ йыллыҡ ғибәҙәт сауабын яҙырмын”. Әмин.\nИкенсе Аллаһ Тәғәләнән килгән хәбәрҙә: “Ҡиәмәт көнөндә пәйғәмбәр Мөхәммәд ғәләйһис-сәләм өммәтенең ғәмәле менән бәни Исраилдәге (Израил иле) пәйғәмбәрҙәрҙең өммәттәренең ғәмәлдәре тиңләштерелер”. Пәйғәмбәр Мөхәммәд ғәләйһис-сәләм өммәтенең бер рәҡәғәт намаҙҙарының сауабы башҡа өммәттәрҙең (икенсе дин) 1000 рәҡәғәт намаҙы сауабына тиндер, бәлки артығыраҡ та булыр. Әмин.\nБашҡа дин өммәттәре әйттеләр: "Был пәйғәмбәр Мөхәммәд ғәләйһиссәләм өммәтенең ғәмәлендә ниндәй, хасыят барҙыр, уларҙың бер рәҡәғәт намаҙы беҙҙең мең рәҡәғәт намаҙыбыҙҙан артығыраҡтыр”, — тип.\nАллаһ Тәғәлә әйтте: "Мөхәммәд ғәләйһис-сәләм өммәттәренең намаҙҙарында “Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим”тигән һүҙ бар, һеҙҙең намаҙҙарығыҙҙа ул юҡ, шуның өсөн Мөхәммәд ғәләйһис-сәләм өммәтенең бер рәҡәғәт намаҙы һеҙҙең мең рәҡәғәт намаҙҙарығыҙҙан артығыраҡтыр”. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...\nРәсүлебеҙ Мөхәммәд Мостафа салләллаһү ғәләйһис үә сәләмдең күп ваҡытта яратып ҡылған доғаһы: “Раббәнәәә әтинәә фид-дүнйәә хәсәнәтән үә фил-әәхирати хәсәнәтән үә ҡынәә ғәҙәәбән-нәәр” булған, мәғәнәһе: "Эй, Раббым! Донъялыҡта беҙгә изгелек эшләй торған хәйерле ғүмер бир. Ошо изгелегебеҙ бәрәкәтендә әхирәттә йәннәтенде насип ит, ут ғазабындан һаҡла”.\nӘбү Һурайранан риүәйәт: Пәйғәмбәр ғәләйһис-сәләм әйтте: "Доға ҡылған мосолмандың доғаһы ҡабул ителмәйенсә ҡалмаҫ, йә ул кешегә донъяла бирелер, йә иһә уға ахирәттә әҙерләнер”.\nСтресс һәм төшөнкөлөк бөгөн донъяла ‘‘заман сире’, тип таныла. Сир булараҡ, ул психологияны емерә, ләкин иң элек физиологияға йоғонто яһай. Мәҫәлән, тире ауырыуҙары, ашҡаҙан сирҙәре, юғары ҡан баҫымы, мигрень, ҡайһы бер һөйәк сирҙәре, бөйөр эшмәкәрлеге боҙолоуы, инфаркт, йөрәк һәм тамаҡ сирҙәре, аллергия, аплергик тымау һәм, әлбиттә, психик сирҙәр, наркотиктарға эйәләшеү, йоҡоһоҙлоҡ шуның эҙемтәһе. Әлеге сирҙәрҙең тәүге сығанаҡтары тап психологик проблемаларға барып тоташа.\nАллаһ Тәғәлә кемде тура юлдан алып барырға теләй — шуның күңелен Ислам өсөн аса, ә кемде юлдан яҙлыҡтырырға теләй- — шуның күкрәген ҡыҫа һәм баҫа, гүйә (был кеше) күкте ҡалҡытырҙай көс түгә. Бына шулай Аллаһ иман килтермәгәндәрҙе хурлыҡлы язалай” («Әнғәм», 6 сүрә 125 аят).\nҠаты көсөргәнеш мәлендә адреналин биҙе глюкокортикоид гармонын күпләп эшләй башлай. Был гармон өҫтәмә көс бирә, шул уҡ ваҡытта организмдағы ҡалған бөтә нәмәнең дә эшмәкәрлеген туҡтатып тора. Ниндәйҙер көс етмәҫтәй ауыр хәлгә дусар ителгәндә, әлбиттә, глюкокортикоидтың әһәмиәте ҙур, ләкин тетрәнеүҙәр йыш ҡабатлана башлаһа, уға бәйле сирҙәр ҙә барлыҡҡа килә. Әйтәйек, ҡан баҫымы күтәрелә, матдәләр алмашыныуы боҙола, һимереүҙе, остропороз, гастрит һәм ашҡаҙан серҙәре йышая.\nМәрхүмдәргә ҡылынған әжер-сауап\nМәрхүмдәр өсөн уҡытылған Ҡөрьән, бирелгән саҙаҡа, ҡылынған хаж, тотолған ураҙа һ.б уларға ирешәме? Был мәсьәлә элек-электән мосолмандарҙы борсоған. Имам Тәхәүи 700 йыл элек ошо мәсьәләне ентекләп тикшереп яҙып ҡалдырған. Ҡайһы бер ғалимдар, ирешмәй, кеше үҙе тере саҡта ғына сауаптар ҡылып ҡалырға тейеш, тип һанаған. Былар — Имам Малик үә имам Шафиғи. Ләкин Әбү Хәнифә үә Әхмәд ибн Хәнбәл, киреһенсә, мәрхүмгә сауаптар ирешә тигән. Мәрхүмдәр өсөн истиғфар ҡылыу (ғәфү һорау), доға ҡылыу, саҙаҡа биреү, хаж ҡылыу буйынса бөтә ғалимдар ҙа бер фекерҙә: мәрхүмдәргә ирешә, уларға файҙалы. Ғалимдарҙың фекере фәҡәт тән менән ҡылынған ғибәҙәткә ҡарата ғына айырыла. Мәҫәлән, намаҙ, ураҙа, Ҡөрьән уҡыу, зекер әйтеү. Быларҙы имамыбыҙ Әбү Хәнифә мәрхүмгә ирешә тигән дәлилдәрен килтергән.\n“Элгәре килгәндәр әйтерҙәр: “Раббым беҙҙе үә беҙгә тиклем килгәндәрҙе ярлыҡа!..”\nБыл аяттарҙан күренә: Аллаһ Тәғәлә Үҙе мәрхүмдәргә доға ҡылырға өйрәтә, тимәк мәрхүмдәргә был ирешә.\nСүнән Әбү ДауытТа) килтерелә: пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм мәйеттер ҡәбере ҡырында баҫып торғанда кәңәш итеп: “Ҡәрҙәшегеҙ өсөн истиғфар һорағыҙ, ныҡлыҡ һорағыҙ. Сөнки унан хәҙер Һорау ала башлаясаҡтар", — тигән. Шуға оҡшаш хәҙистәр «Сахих Мөслим»дә лә бар.\nҮлеп киткән, ата-әсәйҙәребеҙ өсөн доғалар ҡылып торорға кәрәк. Ҡәбергә төшөп ятҡас, уларға башҡа бер нәмә кәрәкмәй. Доға-истиғфарҙар уларға ирешеп, еңеллек килтерә. Быға пәйғәмбәребеҙҙән ғәләйһис-сәләм килгән хәҙис дәлил:\nعَن أنس مَرْفُوعاأمتِي أمة مَرْحُومَة تدخل قبورها بذنوبها وَتخرج من قبورها لَا ذنُوب عَلَيْهَا يمحص عَنْهَا باستغفار الْمؤمنِينَ لَهَا\nАт-Табараниҙың хәҙистәр китабында («؛ — '«المعجم الأوسط «Урта ҡамус») Әнәстән, риүәйәт ҡыла: пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм әйтте: «Минең Өммәтем — Аллаһының рәхмәте булған өммәт. Ҡәбергә гонаһтар менән керә, үә гонаһтарһыҙ сыға. Уның гонаһтары тере булған мөьминдәрҙең истиғфары (ғәфү ителеүен һорау) аша кисерелә».\nДоғаларыбыҙ йышырак булған һайын, уларҙың гонаһтары кисерелә. Мулланы саҡырыу менән генә сикләнергә ярамай, үҙебеҙгә лә доғалар ҡылырға кәрәк. Был доғаларҙың береһе лә бушҡа булмаҫ, һәр ҡайһыһы файҙалы булыр.\nقَالَ بَلغنِي أَن فِي كتاب الله إِبْنِ آدم اثِنْتَانِ جعلتهما لَك وَلم يَكُونَا لَك وَصِيَّة فِي مَالك بِالْمَعْرُوفِ وَقد صَار الْملك لغيرك ودعوة الْمُسلمين لَك وَأنت فِي منزل لَا تستعب فِيهِ من سيىء وَلَا تزيد فِي حسن\nӘл-Хәсәндән риүәйәт, «Миңә Аллаһ китабында хәбәр ителде. Элек һинеке булмаған, ике нәмәгә һеҙ хужа булырһығыҙ: изгелеккә (юл күрһәтеп) өңдәп ҡалдырған васыяттарығыҙ үә гонаһтар артмай ҙа кәмемәй ҙә торған ҡәберҙә һеҙҙең өсөн ҡылынған доғалар». Был хәҙистә пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм мәйеткә доғалар ирешеүе һәм өҫтәүенә изгелеккә, юл күрһәтеп ҡалдырыусы тураһында ла әйтеп киткән. Был да бик сауаплы ғәмәл. Бер кешене намаҙ уҡырға өйрәтһәң йәки бер сүрәне генә ятлатһаң да, шуның әжере үлгәс тә килеп торор.\nРамаҙан аҙағы һәм Ҡәҙер кисе\nРамаҙан айының һуңғы ун көнө һәм Ҡәҙер кисе тураһында\nҠәҙерле мосолмандар! Тиҙҙән Рамаҙан айының һуңғы ун көнө башланасаҡ. Ошо көндәр башланғанда пәйғәмбәребеҙ ғибәҙәткә тағы ла әүҙемерәк керешкән, хатта ҡатындарын да ҡалдырып торған, уларҙы төнгө намаҙҙарға уятҡан. (“Әл-Бүхари”, “Мүслим” хәҙис йыйынтыҡтарынан). Уның Рамаҙан айындағы беренсе егерме көнө лә беҙҙең көндәребеҙ кеүек булмаған, әлбиттә, ә һуңғы ун көн ураҙала ул нисек йәшәгәнен күҙ алдығыҙға килтерергә тырышығыҙ! Пәйғәмбәребеҙҙең ҡатыны Ғәйшә: «һуңғы ун көндә Аллаһтың рәсүле башҡа көндәрҙә тырышмаған кеүек тырыша торғайны» — тине (“Мүслим” хәҙистәр йыйынтығынан). Көслө бер хәҙистә әйтелгәнсә, ул ( Фатима менән Ғәлиҙең ишеген шаҡып: «Тороп намаҙ уҡымайһығыҙмы ни?» — ти торған. (“Әл- Бүхари”, “Мүслим” хәҙис йыйынтыҡтарынан). Рамаҙан айының һуңғы ун көнөндә пәйғәмбәребеҙҙең ҡылған тағы ла бер ғәмәле иғтикәф булған. Иғтикәф -кешенең мәсеттә ҡалып, тышҡа сыҡмай, ғибәҙәттәр менән генә мәшғүл булыуы. Ғәйшә хәбәр итеүенсә: «Пәйғәмбәр вафат булғанға ҡәҙәр Рамаҙандың һуңғы ун көнөн иғтикәфтә үткәрә торғайны. Киткән йылында ул егерме көн иғтикәфтә булды» (“Әл-Бүхари”, “Мүслим” хәҙистәр йыйынтығынан). тулыһынса ошонда уҡығыҙ...\nКөслө хәҙистә әйтелгәнсә: «Ислам биш рөкөнгә нигеҙләнгән: 1) “Аллаһтан башҡа илаһ юҡ, һәм Мөхәммәт — Уның рәсүле” тип шәһәдәт итеү, 2) намаҙ уҡыу, 3) Рамаҙан айында ураҙа тотоу 4) зәкәт түләү, һәм 5) Аллаһ йортона хаж ҡылыу» (Әл-Бүхари, Мүслим хәҙис йыйынтыҡтарынан). Ниндәйҙер өйҙөң бер рөкөнө (нигеҙ ташы) йығылһа, ул өй ҙә емереләсәк. Шулай уҡ Рамаҙан айындағы ураҙаны инҡар иткән кеше — намаҙ уҡыһа ла — диндән сығып китә. Рамаҙан ураҙаһын еренә еткереп тотҡан кеше бынан алдағы гөнаһтарынан таҙарынасаҡ: «Кем Рамаҙан ураҙаһын ныҡлы иман һәм биреләсәк сауапҡа тулы өмөт менән тотоп сыҡһа, шуның бынан алда булған гөнаһтары ғәфү ителер. Кем Рамаҙан айында ныҡлы иман һәм биреләсәк сауапҡа тулы өмөт менән намаҙҙарҙы ҡылһа, шуның бынан алда булған гөнаһтары ғәфү ителер. Кем Ҡәҙер кисендә ныҡлы иман һәм биреләсәк сауапҡа тулы өмөт менән намаҙҙарҙы ҡылһа, шуның бынан алда булған гөнаһтары ғәфү ителер», — тиелгән хәҙистә. (Әл-Бүхари, Мүслим хәҙис йыйынтыҡтарынан). тулыһынса ошонда уҡығыҙ...\nНамаҙ уҡып ҡарайыҡ,\nБер Хоҙайға ярайыҡ.\nХоҙай беҙгә юл бирһә\nҠоштай кеүек осҡайлар.\nҺис тә аяҡ баҫа алмайлар.\nТамуҡ торор утын сәсеп,\nЙылан торор ауыҙын асып,\nҺис кем ҡотолмаҫ ҡасып.\nНамаҙ уҡыған кешенең\nНурлы булалыр йөҙө.\nНамаҙ уҡымаған кеше\nҠара булалыр йөҙө.\nХоҙай үҙе кисерһен\nБаҡсаларға гөлдәр сәстем,\nМатур булып үҫһендәр.\nГонаһыбыҙ күп инде,\nХоҙай үҙе кисерһен.\nБаҡсаларҙан йыйып алдым,\nМатур гөлдәр сәсәгем.\nҠәберҙәргә барып кергәс,\nБелмәйем, ни күрәсәгем.\nБыл донъяла торған саҡта\nКүп ине дуҫтарым.\nБалалар доға ҡылмаһа,\nЯңғыҙ башым нишләрмен?\nБеҙ бараһы зыяраттарға\nУлтыртҡандар аҡ ҡайын.\nБалаларҙан доға һорап,\nҠайтырбыҙ аҙна һайын. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...\nТәһәжжүд намаҙы тип төндә йоҡонан уянып нәфел намаҙ ҡылыуға әйтәләр.\nТәһәжжүд намаҙы 2, йә 4, йә 6, йә 8, йә 10, йә 12 рәҡәғәтле нәфел намаҙы. Уртаса алты рәҡәғәтле намаҙ төндә уҡыла. Тәһәжжүд намаҙы ваҡыты төнгө 2–се яртыла, йәғни көндөҙгө өйлә намаҙы ваҡытынан тап 12 сәғәт үткәс башлана һәм имсәк ваҡытына, йәғни, иртәнге намаҙ башланыуға 15 минут ҡалғанға ҡәҙәр дауам итә.\nТәһәжжүд намаҙындағы сауаптар икһеҙ-сикһеҙ күп. Уны даими уҡығандарҙың һәр доғаһы ҡабул ҡылына, дәрәжәләре юғары була, сөнки ул – Рәсүллаһ саллал-лаһ ғәләйһи үә сәләмдең берҙә ҡалдырмаған һәм уҡып барған намаҙы.\n"Исра" сүрәсенең һәм 78 сы аяттарында: "Ҡояштың көнбайышҡа йүнәлеүенән төндөң ҡаралыуына тиклем намаҙ ҡыл, таң ваҡытында намаҙ ҡыл, сөнки сәхәр намаҙына фәрештәләр шаһит булыр. «Әй, Мөхәммәд! Төндәрен уянып, артыҡ намаҙҙар ҡыл. Раббың һине маҡтар, юғары дәрәжәгә күтәрер»,—тиелгән.\nТәһәжжүд намаҙы хәҙрәти пәйғәмбәребеҙгә (ғәләйһиссәләм) был аят менән әмер ителгән. Шул уҡ аятта Аллаһ Тәғәлә илсеһен юғары дәрәжәгә күтәрәсәген тәһәжжүд намаҙы әмер иткәндән һуң белдергән. Был юғары дәрәжә менән тәһәжжүд намаҙы араһында бер бәйләнеш (элемтә) барлығын күрһәтә. Әгәр шулай булһа тәһәжжүд намаҙының әһәмиәте ҙур икәнлеге асыҡлана.\nАллаһу Субхәнәһү Тәғәлә пәйғәмбәр ғәләйһиссәләмгә әйтә: «Уҡы һин тәһәжжүд намаҙын, „Мәҡамәм мәхмүҙә“ тигән дәрәжәле урынға ирешерһең», — ти.\n« Сюда 1 ... 74 75 76 77 78 ... 93 Туда »


Алтын урталыҡты табыу мөһим\n29 Ғинуар 2019, 14:41\nҺуңғы йылдарҙа үҫмерҙәр, йәштәр араһында енәйәт ҡылыуҙар, ғүмерҙәрен ҡыйыуҙар, уларға ҡарата ҡылынған осраҡтар артҡанда, уларҙың яҙмышы, ғүмере өсөн яуап биргән органдар албырғап ҡалғандай булды. Үҫмер-йәштәр депрессияға бирелеп, белем усаҡтарында ҡанлы атыш ойоштороуҙары, ата-әсәләре, уҡытыусылары, дуҫтары араһында килеп сыҡҡан аңлашылмаусанлыҡтарҙан һуң, үҙ-үҙенә ҡул һалыусылар кеүек заман афәте йәмғиәтте борсоуға һала. Балаларҙың ошо хәлгә барып етеүенә, йәмғиәтебеҙҙең тулыһынса эшләп, закондарҙың ныҡлап уйланылып еткерелмәүе ғәйепле түгелме икән тигән һығымтаға киләһең.\nБалалар, үҫмерҙәр менән тығыҙ бәйләнештә эшләгән белгестәрҙең етешмәүе лә ошоға дәлил. 2009 йылдарҙағы оптималләштереү һөҙөмтәһендә белем усаҡтарында күп кенә социаль педагогтар, психологтар ставкалары бөтөрөлдө, ҡыҫҡартылды. Район-ҡаланың 44 мәктәбе махсус белгестәр менән 30 процентҡа ғына тулыландырылған. Социаль педагогтар тулыһынса бөтөрөлһә, психолог ставкаһы тулы комплектлы мәктәптәрҙә генә ҡалдырылды. Мәғариф идаралығы начальнигы Марина Саранцева билдәләүенсә, 2010 йылда район-ҡалала 21 психолог эшләһә, 2018 йылда белгестәр һаны 27-гә еткән. “Белгестәргә ҡытлыҡ һәр ваҡыт булды, 1-2 мәктәпкә бер психолог тура килә. Социаль педагогтарҙың ставкаларын киренән тергеҙеү мөмкинлеге булһа ла, психологтарға ҡытлыҡ кисерәсәкбеҙ әле”, - тине Марина Владимировна.\nОшо көндәрҙә муниципаль район хакимиәтендә Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтай депутаттары Андрей Иванюта, Иван Лавренов, Башҡортостан Республикаһы Прокуратураһының бәлиғ булмағандар һәм йәштәр тураһындағы закондар үтәлешен күҙәтеү бүлегенең өлкән прокуроры Динар Шакиров, республиканың бәлиғ булмағандар эше һәм участковыйҙар эшмәкәрлеген ойоштороу идаралығы инспекторы Владислав Әминев составындағы эшсе төркөм бәлиғ булмағандар араһында хоҡуҡ боҙоуҙарҙы иҫкәртеү системаһы хеҙмәте вәкилдәре менән осрашты. “Түңәрәк өҫтәл”дә муниципаль район хакимиәтенең бәлиғ булмағандар эше һәм уларҙың хоҡуҡтарын яҡлау комиссияһы, опека һәм попечителлек бүлеге, эске эштәр органының бәлиғ булмағандар эше буйынса инспекцияһы, һаулыҡ һаҡлау, Йәштәр үҙәге, “Ғаилә” көнсығыш район-ара үҙәгенә ҡараған хеҙмәттәр, хакимиәттең Йәштәр сәйәсәте һәм спорт бүлеге вәкилдәре, махсус һөнәри белем биреү учреждениелары, мәктәп директорҙары ҡатнашты.\n2018 йылдағы суицид осраҡтарының күпселеге аҙ комплектлы, махсус белгестәр булмаған мәктәптәргә тура килә. Был ауыл мәктәптәрендә үҫмерҙәрҙе яман уйҙарынан арындырып, дөрөҫ йүнәлеш биргән үҙәктәрҙең, спорт секцияларының, майҙансыҡтарының булмауы, ғаиләләге көсөргәнешлек һуңғы аҙымға этәрә лә инде. Бәлиғ булмағандар эше һәм уларҙың хоҡуҡтарын яҡлау буйынса комиссия ла, система органдары менән берлектә, асоциаль үҫмерҙәрҙе асыҡлау, хоҡуҡ боҙоуҙарҙы булдырмау, иҫкәртеү буйынса эш алып бара. Бәлиғ булмағандарға һәм уларҙың ата-әсәләренә, законлы вәкилдәренә, ҡануниәткә ярашлы, иҫкәртеү, штраф һалыуҙан тыш, үҫмерҙәр реабилитация үҙәктәренә, ябыҡ типтағы белем биреү учреждениеларына йүнәлтелә, комиссия ҡарары менән хәүеф төркөмөндәгеләрҙе иҫәпкә ҡуйыу кеүек яза саралары ҡулланыла. 2018 йылда 4 үҫмер реабилитация үҙәктәренә ебәрелгән. Ваҡытлыса тотоу үҙәгендә 2017 йылда - 11, ә 2018 йылда 8 үҫмер булған. Ябыҡ типтағы белем биреү мәктәптәренә лә 7 үҫмер оҙатылған.\nНиндәй генә эштәр башҡарылмаһын, үҫмерҙең шәхес булып формалашыуында ғаиләнең иғтибары етешмәүе, эскелеге арҡаһында хәл киҫкен булып ҡала килә әле. Үҫмерҙәргә, атаәсәләренә ҡарата ҡанундарҙың да тейешле кимәлдә эшләмәүе, төптән уйлап еткерелмәүе бала хоҡуғын яҡлау, хоҡуҡ боҙоуҙарҙы иҫкәртеү буйынса эшләгән органдарҙың хеҙмәтенә аяҡ сала әле. Эскән ата-әсәләрҙе психо-неврологик диспансерға мәжбүри ебәреп, дауалау кеүек талаптарҙың етешмәүе, рейдтар ойошторған комиссия ағзаларының яҡланмағанлығы, техникаһының булмауы, “Үҫмер” автоматлаштырылған мәғлүмәт системаһын да ҡытыршылыҡтар һәм башҡа мәсьәләләр эшкә кире йоғонто яһамай ҡалмайҙыр.\nҮткән кәңәшмәлә депутаттар, прокуратура, хоҡуҡ һаҡлау органдары вәкилдәре иғтибарына ошо мәсьәләләр ҡуйылды. Урындағы органдар ҙа, үҙ нәүбәтендә, теләктәрҙе юғары кимәлдә хәл итеүҙе күҙ уңында тотоп, уларға мөрәжәғәт итәсәк. “Түңәрәк өҫтәл”дән һуң, эшсе төркөм “Ғаилә” көнсығыш район-ара үҙәгенең балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приютында, үҙәктең үҙендә, ҡаланың 3-сө мәктәбендә булып, хәл торошо менән яҡындан танышты.\nБеҙ ҙә эшсе төркөм ағзаларынан ҡала-районда системаның нисек эшләүе, хәл торошоноң нисек булыуы тураһында тәьҫораттары менән ҡыҙыҡһындыҡ.\n- Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтай инициативаһы буйынса ойошторолған был эш бәлиғ булмағандар менән эшләгән структураны тикшереү түгел, ә уларға ярҙам итеү ниәтенән үткәрелгән мониторинг. Бөгөнгө “түңәрәк өҫтәл”дә күп һорауҙар күтәрелде. Был һуңғыһы түгел, артабан был һорауҙар ҡағыҙға күсерелеп, киләһе аҙнала юғарыла ҡараласаҡ. Бындай осрашыуҙар ҡайһы бер райондарҙа үтте лә инде, ҡайһыларындалыр үткәреү ҡаралған. Ҡануниәт ҡайҙалыр эшләй, ҡайһы осраҡта яңы закон акттарын, ҡайҙалыр инструкцияларҙы, үҙгәрештәрҙе алыштырыу, ҡайһы бер һорауҙарҙы бергә йыйылып хәл итеү кәрәк. Яҡшыраҡ йәшәр өсөн бурыстар бер кеүек тойолһа ла, ҡайһылыр орган ыңғай хәл итһә, икенсе орган уға ҡапма-ҡаршы ҡарар сығара. Был осраҡта нимәлер ҡамасаулай. Беҙҙең бурыс - алтын урталыҡты табыу. Социаль приютта тәүге тапҡыр булыуым. Барыһы ла оҡшаны. Тик балаларҙың үҙ йорто, ғаиләһе булырға тейеш. Ҡатмарлы тормош хәлендә ҡалған балаларға ҡарап күңел ҡырыла. Ғүмерҙәрен ошондай кескәйҙәргә бағышлаған кешеләргә ҡарап һоҡланаһың. Бында талантлы, уңышлы балалар үҫә бит. Беҙ уларҙы контролгә алып, артабанғы социаль үҫешендә ярҙам итергә бурыслыбыҙ.\n- Ҡоролтай, тәү сиратта, закондар сығарыусы орган. Кәңәшмәгә контроль-күҙәтеү функциялары үтәлешен билдәләү маҡсатында түгел, ә нескә урындарын асыҡлау, уларҙы төҙәтеү буйынса йыйылдыҡ. Беҙҙең ҡануниәт әлегә камил түгел. Шулай ҙа, тәүҙә республика кимәлендә булһа ла, уларҙы үҙгәртергә кәрәк. Әгәр ҙә тәжрибә уңышлы тип табылһа, тағы ла юғарыраҡ кимәлдә, парламентта хәл итеүҙе һораясаҡбыҙ.\n- “Түңәрәк өҫтәл”гә килгәндә, унда көнүҙәк һорауҙар күтәрелде. Бындай проблемалар Белорет районында ғына түгел, башҡа төбәктәрҙә лә бар. Норматив-хоҡуҡи хәлдәрҙе яйға һалыу планында штат, аҡса етешмәүе күренде. Барлыҡ хеҙмәттәрҙең, иҫкәртеү системаһының, контроль-күҙәтеү органдарының бергә кәңәшләшеп эшләүе күренеп тора. Тиҙ арала хәл итерлек мәсьәләләр юҡ кимәлдә. Контроль-күҙәтеү органдары, тәү сиратта, яза биреү өсөн генә эшләмәй, беҙ социаль хәүефле хәлдә ҡалған балаларҙы асыҡлау, уларға ваҡытында тейешле психологик, педагогик ярҙам күрһәтеү, енәйәт ҡылыуҙы булдырмау буйынса алда барырға тейешбеҙ. Әйткәндәй, һуңғы һигеҙ йылда үҫмерҙәр енәйәте кәмеүе күҙәтелде, 1800-ҙән 900-гә төштө. Был - дөйөм көс менән алып барылған эш һөҙөмтәһе, тип уйлайым. Енәйәттәр ҙә бит имен булмаған, асоциаль ғаиләләрҙә тәрбиәләнгән балалар араһында ғына ҡылынмай, бындай аҙымға тулы, имен ғаиләлә үҫкән балалар ҙа бара. Балаларға иғтибарҙы бүләйек, юғиһә уларҙы юғалтасаҡбыҙ.


26 Ғинуар , 10:22\nГөлназ ҠОТОЕВА ЙӘН СӘЙӘХӘТЕ Монохикәйә Ниңә фани донъяһына киләләр ҙә Көл булалар кешеләр ҙә, сәскәләр ҙә? Ҡан даръяһы яуыр ине Ергә күктән, Күк йөҙөнә осоп бөтһә көл әгәр ҙә! Ғүмәр Хәйәм. Һәр кем күңелендә бер ҡәберлек бар. Зыярат тапҡырынан тыныс ҡына үтә алмаған кеүек, үткәндәрҙе барлау ҙа тотош ғазапҡа әйләнә. Әсеттереп, ауырттырып шул ғазап һинең булмышыңа өңөлә. ...Ләхетең әҙер ине. Үҙеңде төшөрөп һалып, таҡталар менән көпләнеләр. Беҙгә, һабаҡташтарыңа, әле генә бергә етәкләшеп бергә уйнап йөрөгән кешене шулай итеүҙәре ҡот осҡос булып күренде. Йөрәгең тибеүҙән туҡтап, тәнең хәрәкәтһеҙ ҡалһа ла, һин беҙгә әле үлмәгән инең.\nЯҡын кешеләренән берәүһе эшләргә тейешле ғәмәл булғанғамылыр, соҡорға ләхетеңде ябырға ҡустың төштө. Әсәйең, хәлһеҙләнеп, ҡулдары менән йөҙөн ҡапланы. Беҙҙә, башҡорттарҙа, мәйет алдында ҡысҡырып илау ярамай. Атайың күҙҙәрен мөлдөрәтеп ҡарап торҙо. Ҡустыңдың йөҙөндә – ҡап-ҡара шәүлә. Ҡалай ирҙәрсә күтәрә ул был ҡайғыны. Һинән, минән бер генә йәшкә кесерәк булһа ла, әсәйегеҙ өсөн дә йөрәге өҙөлә, һине ғүмерлеккә ошо соҡорға бикләйәсәген уйлап, йәне телгеләнә микән? “Сыҡ, сыҡ инде, нимәһен ҡыландырып шунда”, – тип шаулашты ололар. Соҡорға төшкән икенсе берәү йәһәт кенә күтәрелде лә китте, ә ҡустың, буйға бәләкәйерәк инеме, әллә ҡаушап, аптыраулы ҡарап туҡтаны. Шул мәлдә унан күҙен алмай күҙәткән атай кеше ярҙамға ҡул һуҙҙы. Ҡустың уға һирпелеп кенә ҡараны, ҡулын бирмәне. Йән асыуы менән бер һикереүҙә ҡәберҙән сығып, халыҡ араһына инеп юғалды.\nӨҫтөңә тупраҡ яптыҡ. Беренсе тапҡыр уның усымды өтөп, көйҙөрөп алыуын тойҙом. Класташ ҡыҙҙар менән илашып күҙҙәр шешенеп бөттө. Зыяраттан нисек ҡайтҡанды, кешеләрҙең йөҙөн, һүҙҙәрен асыҡ иҫләмәйем. Тик ошо ҡотһоҙ, шыҡһыҙ көн мәңгегә хәтеремә уйылды. Һалҡын таш, боҙ киҫәге булып йөрәгемә инеп ятты.\n...Бығаса ошо таш гел минең менән булды. Ваҡыт-ваҡыт һине иҫләп ала инем. Гел күҙәтеп, һаҡсыл ҡарашың менән ҡарап тораһың кеүек ине.\nИҫләйһеңме, икебеҙ бер малайға ғашиҡ инек. Хәйер, был хаҡта һин белмәнең. Уға ҡарата тәүге һөйөү хистәре уянғанын кешеләрҙән түгел, үҙемдән йәшерҙем. Уның ҡарашынан ҡанаттар үҫкәненән, уның хаҡында күберәк белеүҙән донъям яҡтырғанынан да ҙурыраҡ бәхеттең булыуы мөмкин түгел кеүек ине ул саҡта миңә.\nБер көн алмағас төбөндә һөйләшеп ултырғанда сереңде систең. Уның исемен һинең ирендәреңдең ҡабатлауын ишетеп, тертләп киттем. Йәнем тоноп, бәләкәсәйеп ҡалғандай булды. Ысынлап та, уны яратмаҫлыҡ түгел ине шул! Әммә һиңә үҙемдең серемде асманым. Өрфөйә хистәреңә күләгә булырға теләмәнем. Мин дә бит уны, һинең кеүек, ситтән күҙәтеүсе генә инем. Һинең дә уның хаҡтағы хәбәрҙәрең “Ул минең яҡҡа шундай итеп ҡараны!... Йөрәк урынынан ҡупты!” тигәнерәк һүҙҙәрҙән ары китмәне.\nИманым камил, ул һине яратыр ине. Ҡашыҡҡа һалып йотмалы ғына булып өлгөрөп килә инең... Ә миңә килгәндә? Хыялым елкәндәре дауыл, асыҡ океан көҫәне. Юҡ, һин икенсе үлсәмгә күскәс, уны үҙемә ҡаратырлыҡ көс тә тоя инем. Һис юғында бит уны ла шул океанға алып сығып була ине? Һине уйлап баҙап ҡалдым. Бәлки, шул алма ағасы төбөндә ултырғанда, уйнап ҡына булһа ла: “Эх, миңә лә ул оҡшай шул!” – тигәнерәк һүҙ ысҡындырһам, был хәтлем һинең өлөшөңә төшкән кеүек булмаҫ ине. Былай ҙа һин һуламай киткән һауа, һин күрмәй киткән көндәр, һин эсә алмай киткән һыуҙар беҙгә яҙған. Ә һинең тәүге хистәреңде ҡуҙғатыусы, һине уятыусы миңә яҙыҡ кеүек тойолдо. Хәтереңә хыянат кеүек ине уны артабан яратыу. Уның донъяһында пәйҙә булырға, битарафлыҡ быялаһын онтарға йөрьәт итмәнем.\nӘммә... ниндәйҙер ҡыймылдау ишараты булды бит. Күңелем һағыныуҙан ярылған бер мәлдә уға хат юлланым. Тик исемемде яҙманым. Сәләмде ебәргәс, рәхәт булып ҡалды. Донъяла уны яратҡан, уны йәндәй күргән берәү барлығын белергә уның да хаҡы бар бит! Ләкин был хатҡа яуап көтмәнем.\nШулай итеп, мин уға ҡарата хистәрҙе төбө-тамыры менән алып ташларға ҡарар итәм. Ул да һүнә. Һинең хаҡыңа күңелемде йылытып торған, ҙур океанға юл күрһәтеп, саҡырып торған маяҡты һүндерәм. Ҡалһын. Үҫмер саҡтың бер иҫтәлеге, шаңдағы булып ҡалһын.\nӘммә хистәрҙе шулай рәхәт кенә итеп һүндереп булһа икән. Уны күңелемдә ерләр өсөн бик күп йылдар кәрәгер. Үҫмер саҡтың бер яҡты нуры, күңелдең тәүге тетрәнеүе, осошо булып ул да йөрәгемә мәңгелеккә бикләнә. Әммә ваҡыт-ваҡыты менән ул да ҡалҡып сығыусан. Онотолмай. Әммә ул да – мәңгелеккә күскән.\nАллаһ Тәғәлә кеше белергә тейешле серҙе барыбер аса. Әлеге хатты тап минең яҙыуым хаҡында уға мәғлүм булған. Әммә үткәндәрҙең шаңдағы кемгә кәрәк? Бәлки, минең кеүек хыялый кешегә генә ул ҡыҙыҡтыр.\n“...Хеҙмәт иткәндә алған ул хат бик серле һәм тылсымлы булып сыҡты. Һәр һүҙе артында – наҙ, яратыу. Мин уның хаҡында байтаҡ хыялланып йөрөнөм. Кем икән ул? Ниндәй икән минең күңелде күккә сөйөрлөк һүҙҙәр яҙған ҡыҙ? Хатты түш кеҫәмдә йөрөттөм. Уҡый-уҡый ылйыратып, туҙҙырып бөтөрҙөм. Өфө мисәте һуғылғас, хеҙмәтемде тултырып ҡайтып барғанда, ул ҡыҙыҡайҙы осратмаммы тигән кеүек, баш ҡала урамдары буйлап үттем. Гөжләп торған миллионлы ҡалала табырһың, тапмай ни! Мин ул хыялдан яйлап төңөлдөм. Аҙаҡ күрше ҡыҙына өйләндем. Ул миңә алмалай өс бала тапты. Уны яратам!” – был сәләм дә минең Йыһанға ебәрелгән һорауыма яуап рәүешендә шаңдап килеп етте. Бик ҡәтғи яуап. Хыялдар менән йәшәмәҫкә яһалған ишара. Бәлки, шулайҙыр. Ә йән? Ул бит мәңгелек! Бәлки, был осошта беҙ бер-беребеҙгә Саҡ менән Суҡ булып йәшәргә яҙған йәндәрҙер? Әммә мин уны таныным бит, ул да мине таныған. Тик аймылыш! Йән мәңгелек тигән үлсәмдә Йыһандың яуабы шул. Әммә ошо йәнгә оҡшаш башҡа йәндәр бар. Минең сәйәхәтем дауам итә генә. Күңелемде нур итеп баҙлатыр, биҙәктәрен баҙығайтыр, хистәремде сәселдереп яраттырыр йәрем уға ғына оҡшағандыр. Был аймылыш-ҡыйралыштар юҡҡа түгел бит. Һәр кемдең ерҙә өлөшөнә төшкән көмөшө бар. Һәм... бер нәмәнең дә булмауы ла бар... Барыһы ла Хоҙай Тәғәләнең ихтыярында.\nҒазап та тоҡто тишер беҙ кеүек — кешеләрҙән уны һис йәшереп булмай, ҡасандыр барыбер төртөп килеп сыға. Бөгөн мин һине ерләйем. Унан алда, йөк итеп күңелемдә нимәләрҙе йөрөткәнмен, асып, сәтләүекте ярған кеүек онтайым, елгә елгәрәм.\nТөндәрен ауылдың урамын ҡыҙырып, һөйләшеп йөрөү, көндөҙөрәк килһәң, баҡсаға инеп ләпелдәп ултырыуҙар... Нимә тураһында һөйләшкәнбеҙҙер? Мин һиңә ҡалын дәфтәремә ваҡ, тигеҙ хәрефтәр менән теҙеп яҙылған шиғырҙарымды уҡый инем. Төйөрлө ҡоймаҡтар кеүек сейле-бешлерәк булһа ла, яндырай ихласлығы менән улар хәҙер үҙемә лә оҡшай. Һин дә ихлас тыңлай инең уларҙы. Үҙемә хөкөмдө үҙем сығара барам. Оҫталыҡ етешмәүен үҙем дә тоям шул. Ә һин өндәшмәйһең, иң мөһиме — бик кәрәкле, ҡыҙыҡлы ижад эшенә тотоноуым һиндә миңә ҡарата хөрмәт уята. Аҡыллы ҡарашыңдан нимә әйтереңде тоям кеүек.\n...10 -сы класты тамамлағас, беҙҙе, үҫмер ҡыҙҙарҙы, һыйыр һауырға йәйләүгә эшкә ебәрҙеләр. Миңә, нисектер, һыйыр төркөмө етмәй ҡалды. Әсәйем дә, бер ҡайҙа ла йөрөмәйһең, өйҙә эш күп, тип ҡырт киҫте. Ярты айҙан ашыу ҡыҙыу июнь ҡояшынан өтөлөп сөгөлдөр, картуф утағандан һуң, ниндәйҙер һауынсыны алмаштырырға кәрәк булды. Әсәйҙе лә яйлап күндерҙем. Йәй эшләгән ҡыҙҙарҙы Ленинградҡа путевка менән бүләкләйәсәктәрен әйтеп, күңелгә ойотҡо һалып ҡуйғайнылар шул! Бер ай самаһы гуртта эшләп, тәжрибә тупланым. Һағынып иҫләйем шул айымдың иртәләрен, Айыстандың серле төндәрен! Егерме көнләп үҙемдән олораҡ ҡыҙҙар менән эшләп, класташ ҡыҙҙарҙы һағынырға өлгөргәйнем. Өҫкө гуртта ла ял итергә теләүсе бар тигәс, ҡыҙҙарыма осоп барып еттем. Бында, Ҡарағайҙа, тәбиғәт тә ҡырыҫыраҡ, шарттар ҙа насар. Һөттө лә әллә ҡайҙа көйәнтә менән ташыйҙар. Бидон ҡапҡастары ла Аллам һаҡлаһын. Әллә һыйырҙар мине шул хәтлем ятһына, күптәр үҙҙәре, төркөм эсендә – 35! Һис өлгөрмәйем, ҡабаланып бедон ҡапҡасын йән көскә тартыуым булды, күҙгә уттар күренде. Бармағым өҙөлдө тип торам. Күҙемдән йәштәрем атылды! Бармағым ҡыҫылған ыңғайға тырнағым ҡуша килеп сыҡты! Ҡан субырлап аға. Һыҙлауға ла түҙеп булмай, йән дә әсей. “Эшкинмәгән, берәүҙе ышандырып ҡайтарып ебәр ҙә!” – тип тә үҙемде битәрләйем. Етмәһә, шул көндә мин – дежур. Шаңды йыуып, һыйыр һауыу аппаратын таҙалап түңкәреп ҡуйырға тейешмен. Һөт еҫе яман була. Ҡулымды бәйләп аҫҡа, йылға буйына төшөүгә, эшеңде алдараҡ тамамлаған Һин, миңә ярҙам итергә була, ул эштәрҙе башҡарып та ҡуйғанһың икән. Төнө буйы буҙлап һыҙланып сыҡҡан мин, ҡайҙа ул эшкә сығыу, иртән һөт алырға килгән машинаға ултырып ҡайтып киттем.\nБаш бер тығылғас, сығырмын тимә, бармаҡ уңалып бөтөр-бөтмәҫтән өҫкө гуртҡа кире саҡырып алдылар. Кемдер ауырып киткәйне. Шунан, аяҙ көндә йәшен атҡандай, һинең үлем хәбәрең килде. Көнө буйы буҫлығып илап яттым. Кискә иҫән икәнлегеңде, тик ауыр хәлдә дауаханаға алып китеүҙәрен әйттеләр. Баҡтиһәң, талпан ҡаҙалған да, шул ағыулы булып сыҡҡан. Ҡаның буйлап таралған. Тәнеңде фалиж һуҡҡан икән. Әммә һин ышаныслы ҡулдарҙа, йүнәлеп сығыр, тип мине әүрәттеләр. Йөрәккә шом ятты шулай ҙа.\nБер аҙҙан беҙгә лә ҡайтырға ваҡыт етте. Ул ваҡытҡа һине лә дауахананан сыҡҡан тинеләр. Өйөгөҙгә хәлеңде белергә йүгерҙем. Ҡосаҡлашып күрештек. Күҙҙәреңдең нуры һүнгән кеүек. Мин илап ебәрҙем. “Оҙаҡ йәшәрһең, Алла бирһә”, – тинем, ҡапыл бирешеүемә оялыуҙан йәштәремде һыпыра һалып ташлап. Ә һин тыйнаҡ ҡына йылмайып ҡуяһың. Урындыҡҡа ултырып сәй эсәбеҙ. Һаман да ҡолағымда сыңлап тора һымаҡ: “Ышанаһыңмы, юҡмы, кәсә тоторға ла хәлем юҡ...” Ниндәй һүҙҙәр әйтеп йыуатҡанмындыр, күңелең күтәрелеп киткәндәй булды мине күргәс.\nКөҙҙөң һуңғы айында беҙҙе Ленинградҡа путевка менән бүләкләнеләр. Ә һин дауаханала ҡалдың... Түшәмгә ҡарап оҙаҡ уйланып ятҡанһыңдыр. Тормош, кеше ғүмере, үлем тураһында уйланған һиңә беҙ, һабаҡташтарың, ғәмһеҙерәк тә булып күренгәнбеҙҙер. Табиптарға барып эләккәс, әҙ генә дауаланып алырһың да йүнәлеп сығырһың кеүек инең. Үлерһең тип берәүҙең дә башына килмәне.\nШулай ҡыш үтте, яҙ ҙа етте. Беҙ, мәктәп тамамларға тейешле балалар, юғары уҡыу йортона уҡырға инеү хаҡында хыялланабыҙ. Ярыша-ярыша мәсьәләләр сисәбеҙ, иншалар яҙабыҙ.\nКесаҙна көнө таҡтала мәсьәләләр сисеп, “бишле” алып ултырҙың, иртәгәһенә һине «Ашығыс ярҙам»да дауаханаға алып китерҙәрен белдек микән? Әсәйең һине ҡалдырып ҡайтып киткән. Ул төндә һыйырҙарығыҙ үкергән, этегеҙ олоған, төндә тышҡа сығып ҡарап тора торған йондоҙоң атылған, ғүмер ебең өҙөлгән. “Үлгәндә лә бер үҙе булған, түшәмгә генә ҡарап ятып китте микән?” – тип илай ине бер ҡыҙыбыҙ.\n...Ул шомло көндә мәктәп коридоры тып-тын ине. Яҡтыртылмаған класҡа инәм. Ҡыҙҙар бер ергә өйөлөшкән. Егеттәр юҡ. Класс шундай ҡотһоҙ. Кемдер эргәмә килә. Мөйөштә кемдер ҡысҡырып илап ебәрә...\n...Бөгөн һине ипләп кенә ҡәбереңә һалам. Күҙ йәштәрем кипкән. Һин дә, бөрөшкән япраҡ кеүек, бәләкәсәйгәнһең. Хәҙер һин – нур. Күңелем төпкөлдәрен яҡтыртып тороусы бер нескә генә нур.\nЙәнең ожмахта булыр, тим. Һин йәшәй алмай ҙа киттең. Беҙҙең кеүек хыянат ғазаптарын кисермәнең, ғәзиз әсәйеңде ҡәбергә һалыу әсеһен татыманың.\nШаян ҡараш ташлап, төртәмле таҡмаҡ әйтеп бейеп китеүең, һүҙҙе туранан һалдырыуың һине ғәйәт уңайһыҙ итә ине. “Нисек шулай ҡыйыу булырға мөмкин?” – тип көлөмһөрәй инем. Аҙаҡ оялсанға әйләндең. Йомолдоң. Әммә минең менән эс серҙәреңде бүлешә инең. Хәҙер беҙ икәү төбөндә леберҙәшкән алмағастар ҙа юҡ. Беләһеңме, улар ҙа мәңгелек түгел икән... Шулай ҙа ҡайһы ваҡыт минең төшөмә инәләр.\nҺин – бер фәрештә генә. Бәлки, беҙгә мәғлүм булмаған нәмәләр һиңә беҙҙән иртәрәк тә билдәлелер. Хәҙер инде беләм: бөтәбеҙ ҙә бер ваҡыт һин киткән ергә барасаҡбыҙ.\nХәҙер яйлап ҡына йөҙөң дә хәтерҙән юйыла бара. Ә күңелдә ҡасандыр һинең хаҡыңа баш тартҡан мөхәббәт юйылмай. Ниндәйҙер бер ҙур ваҡиға булырға тейеш булып та, туҡтап ҡалған кеүек. Тамамланмағанлыҡ тойғоһо. Ул ваҡытта һинең хаҡыңа морнап килгән хистәрҙән баш тартыу үҙемдән ҡасыу ғына булған. Хәҙер ул кешенең йөҙө лә яйлап күҙ алдынан юйыла. Күңелдә һағыныу тойғоһо көсәйә. Тик уны түгел. Үҙемдең яратҡан мәлдәге халәтемде. Шул үҫмер саҡтағы кеүек итеп эскерһеҙ яратыу теләге миңә үҙемә яҡын килгән йәндәрҙе нығыраҡ тойорға ярҙам итә. Йән яҡынлығы. Хистәр ҡайнарлығы. Төштәргә ингән ғәзиз йәр. Ғәзиз йән. Һағыш булып күккә яҙыла. Диңгеҙ тулҡыны булып йәнемде дауалай. Һауаға ҡоштар тубы булып атыла. Һәм бер көн килә. Минең йәнем уны таный. Бөтә ғазаптар уны тап итеү, уны таныу, уны ошо ҡәҙәрем тәрән һәм ғажиз булып яратыу өсөн бирелгән һынау ғына икәнен аңлайым. Йөрәк ялҡынымды уның өсөн һаҡлағаным да тап бөгөн башыма барып етә. Элек йөрәгемде асыуға, асылыуға үҙемде дарға аҫылған ағас хәлендә ҡалырымдан ҡурҡыу, һаҡланыу, үҙ-үҙемде һаҡлау инстинкты тотоп ҡалған, был юлы мин, күпме тапҡыр хаталанып, ут йотоп, көлгә ҡалғандан да ҡалҡҡан йән, аҙағын уйламайым. Беҙ йәшәйбеҙ, йәшнәйбеҙ, әммә иртәгә нимә булырын аныҡ күҙ алдына килтерә алмайбыҙ. Был да шуның кеүек. Мин бөгөн йәшәйем. Бөгөн тын алам. Мин бөгөн ул йәнде яратам. Уның менән бергә һулыш алырға, бер тулҡында тирбәлергә, бер утта янырға, бер боҙға төшөргә риза.\nЯҙмышта аймылыштар булмай. Әммә беҙ, кешеләр, күп осраҡта үҙебеҙгә булмағанды аймылышлыҡҡа һылтарға ғәҙәтләнгәнбеҙ. Үҙеңдең өлөшөңдө көтөп алыуы оҙаҡ. Ҡапыл ғына килмәҫкә лә мөмкин ул һиңә. Төндәр буйына Аллаһтан ялбарып һорап, сабыр көтөп алына ул яҙмышҡа яҙылған. Өлөшһөҙ бәндәләр ҙә була. Уларҙы ниндәйҙәр гонаһтары өсөн Аллаһ Тәғәлә унан мәхрүм итә торғандыр. Был донъяла йәшәгәнендә йәне өлгөрөп бешһен, бөтәйһен һәм, ваҡыт үткәс, үҙ өлөшөнә етә алһын өсөн. Мәңгелеккә уҡталған йәндәрҙең хәрәкәте, йәндәрҙең сәйәхәтелер был.


Ҡытайҙың Циндао ҡалаһы делегацияһы менән эшлекле осрашыу\n17 сентябрҙә Мәскәүҙә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Ҡытай Халыҡ Республикаһының Циндао ҡалаһы мэры Мэн Фаньли етәкселегендәге делегация менән осрашты. Яҡтар төбәк-ара хеҙмәттәшлекте үҫтереү һәм берләштерелгән проекттарҙы тормошҡа ашырыу буйынса фекер алышты.\nРеспублика Башлығы ҡатнашлығында осрашыуҙа Weidong-Demos халыҡ-ара һөнәри белем биреү проекты сиктәрендә Өфөлә мәғариф үҙәге булдырыу ниәте тураһында килешеү төҙөлдө.\n— Башҡортостан Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы саммиттары буйынса коллегаһын сәләмләй. Өс йыл элек беҙҙең республика Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы саммиттарын ҡабул итте, ә быйыл ойошма саммиты һеҙҙә үтте, — тине Рөстәм Хәмитов. — Илдәрҙең һәм уларҙың лидерҙары араһындағы мөнәсәбәттәрҙә хасил булған дуҫлыҡ һәм партнерлыҡ рухы төбәктәр араһындағы эшмәкәрлектә лә сағылыш таба. Бөгөнгө осрашыу – Рәсәй-Ҡытай төбәк-ара хеҙмәттәшлек йылы саралары программаларын тормошҡа ашырыуға бер өлөш ул.\nРеспублика етәксеһе Башҡортостан һәм Ҡытай араһында сауҙа-иҡтисади бәйләнеш әүҙем үҫешә, мәғариф, фән, мәҙәниәт өлкәһендә берләштерелгән проекттар ғәмәлгә ашырыла тип билдәләне.\n— Циндао – беҙҙең өсөн бик ҡыҙыҡлы һәм бөтә яҡтан йәлеп итеүсән партнер булыуын аңлайбыҙ. Ҙур порт, Ҡытайҙың алдынғы сәнәғәт һәм фәнни-белем биреү үҙәктәренең береһе, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов. — Бөгөнгө осрашыу, һис шикһеҙ, бер-беребеҙҙе яҡшыраҡ белергә ярҙам итер. Һеҙҙе республикала бай йөкмәткеле программа ойошторорға, тәбиғәтебеҙ, тарихи һәм мәҙәни иҫтәлекле урындар, тыуған яҡтың йолалары менән таныштырырға әҙербеҙ.\n— Ҡытай һәм Рәсәй араһында бик яҡшы сәйәси мөнәсәбәттәр. Дәүләттәр етәкселәре яғынан иғтибар һәм предприятиеларҙың ҡыҙыҡһыныуы бында бик мөһим роль уйнай, — тине Мэн Фаньли. — Беҙҙең ҡала Ҡытайҙа диңгеҙ буйындағы мөһим үҙәк булып тора. Циндао – мөһим туристик үҙәк, курорт, халыҡ-ара порт, тарихи билдәле ҡала. Былтыр ҡаланың эске тулайым продукты 1 триллион юандан ашыу тәшкил итте. Быйыл ҡаланың иҡтисады шулай уҡ тиҙ үҫешә. Циндао иҡтисадының үҫеше илдең эске баҙарынан, шулай уҡ халыҡ-ара хеҙмәттәшлектән тыш мөмкин түгел.\nҠытай Халыҡ Республикаһы Башҡортостандың тышҡы сауҙа әйләнешендә икенсе урынды биләй. 2017 йылда Ҡытай менән республиканың сауҙа әйләнеше 675,3 миллион доллар тәшкил иткән, өҫтәүенә был сумманың 80 проценттан ашыуы (546,7 миллион доллар – сауҙа мөнәсәбәттәре тарихында иң ҙур күләм) экспорт тәьминәтенә тура килә.\nБашҡортостандан Ҡытайға сығарылған продукциялар араһында – турбореактив двигателдәр (77 процент), химия продукцияһы һәм синтетик каучук, вертолеттар, нефть продукттары, сей көкөрт, төҫлө металдарҙан изделиелар, үлсәү ҡоролмалары, ҡул эше ҡоралдары, ағас-юнысҡы плиталары һәм урман материалдары, бал, араҡы һәм башҡа тауарҙар. Сит илдән күбеһенсә машиналар, ҡорамалдар һәм транспорт саралары (63 процент), химия сәнәғәте продукцияһы (14 процент), металдан эшләнгән изделиелар (9 процент), текстиль (7 процент), консерваланған йәшелсә һәм емеш-еләк (3 процент) индерелгән.\nРеспублика биләмәһендә Ҡытай капиталы ҡатнашлығында 22 предприятие эшләй.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - АУЫЛДАР АЙЫҠ БУЛҺЫН! - 2021 - Мәҡәләләр\n"Айыҡ ауыл - 2020" конкурсы еңеүселәрен бүләкләү тантанаһында Башҡортостан Башлығы Радий Хәбиров конкурс фонды арттырылыуы ихтималлығын белдерҙе. БР Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары, Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайы Президиумы рәйесе Эльвира Айытҡолова конкурс Положениеһы буйынса еңеүселәр призды 2022 йылда алырға тейеш булһа ла, уны үҙләштереү Хөкүмәттең быйыл тормошҡа ашырыласаҡ программаһына индерелеүен белдерҙе һәм БР Башлығына, республика Хөкүмәтенә, конкурста ҡатнашыусыларға рәхмәтен еткерҙе.\nЕңеүселәргә килгәндә инде, халҡы 1 мең кешенән күберәк булған эре ауылдар араһында 1-се урынды Учалы районынан Илсе ауылы яуланы, улар 5 миллион һумлыҡ сертификатҡа эйә булды. Икенсе урында Өфө районының Шамонин ауылы (3 миллион һум), өсөнсө урында Тәтешле районының Шүлгән ауылы (2 миллион һум). Ҙур ауылдар араһында - 1-се урында Күгәрсен районының Исем ауылы, 2-се урында - Бөрө районының Бахтыбай ауылы, 3-сө урында - Әбйәлил районының Таштимер ауылы. Урта ауылдар араһында 1-се урында Стәрлетамаҡ районының Күсәрбай ауылы, 2-се урында - Ҡыйғы районының Иҫке Мөхәмәт ауылы, өсөнсө урында Бөрйән районының Брәтәк ауылы. Бәләкәй ауылдар номинацияһында беренсе урында Баймаҡ районының Түбәнге Яйыҡбай ауылы, икенсе урында - Көйөргәҙе районының Яҡут ауылы, өсөнсө урында - Благовар районының Ҡарғалы ауылы. Быйылғы конкурста төп еңеүселәрҙән тыш, бағыусылар иҫәбенән дәртләндереү приздары ла тапшырылды. Рәсәйҙең хеҙмәт һәм социаль яҡлау министрының беренсе урынбаҫары Алексей Вовченко белдереүенсә, илдең бер генә төбәгендә лә бындай проект юҡ. "Беҙ бындай конкурсты күргәнебеҙ ҙә юҡ! Әгәр минән, демография һәм сәләмәт тормошто формалаштырыу сәйәсәте нисек тормошҡа ашырыла, тип һораһалар, мин "Башҡортостанға барығыҙ һәм нисек эшләргә икәнен ҡарағыҙ!" тип яуаплаясаҡмын", - тип белдерҙе.\nҒәзиз Манапов, Бөрйән районы хакимиәте башлығы: Халыҡ "Айыҡ ауыл" конкурсында ҡатнашыу инициативаһын үҙе күтәрҙе. Конкурс башланғанға тиклем үк беҙҙең күпселек ауылдар үҙ биләмәләре эсендә спиртлы эсемлектәр һатыуға ҡаршы сыҡты. Ғөмүмән, Рәсәй кимәлендә беренселәрҙән булып, тиһәм дә, яңылыш булмаҫ: ҡайһы бер ауылдарыбыҙ социаль объекттарҙан 1 километр алыҫлыҡта спиртлы эсемлектәр һатыуҙы тыйыу инициативаһы менән сығыш яһаны. Был урындағы норматив-хоҡуҡи акттар нигеҙендә ҡабул ителгән һәм ул тулыһынса юридик көскә эйә. Һөҙөмтәләр ҙә бар: ауылдағы йәштәребеҙ һыра эсмәй, сөнки ул һатылмай, күрше ауылдарҙа ла юҡ. Был ниндәйҙер кимәлдә демографияға ла, киләсәк быуындың һаулығына ла йоғонто яһай.\nГөлсирә Сәғитова, Ҡыйғы районы Иҫке Мәхәмәт ауылы китапханаһы мөдире: Айыҡ ауыл конкурсы - үҙенсәлекле проект. Ул беҙҙеке кеүек бәләкәй ауылдарға үҙен күрһәтергә, үҙ һүҙен әйтергә мөмкинлек биргән, дөрөҫ уйланылған проекттарҙың береһе. Был конкурс ауылдарҙың, халыҡтарҙың тотош хәрәкәтенә әүерелде. Халыҡтың йәшәйешен, булмышын күрһәтте, киләсәккә өмөт уятты, беҙҙе сәмләндерҙе. Беҙ кешеләргә айыҡ, сәләмәт тормошта йәшәп булыуын күрһәттек. Маҡсатыбыҙ - артабан да эште дауам иттереү, бөгөнгө заманса башҡорт ауылының өлгөһөн, уның моделен булдырыу. Ошо йүнәлештә эш әле яңы башлана ғына. Еңеү яулап алған аҡсабыҙҙы ауылда спортты үҫтереү өсөн тоторға уйлайбыҙ. Волейбол майҙансығыбыҙҙа туристарҙы йәлеп итеп, ауыл халҡына өҫтәмә эш урындары булдырырға тип пландар ҡорғанбыҙ.\nРәүилә СӘЙҒӘФӘРОВА, Баймаҡ районы Түбәнге Яйыҡбай ауылы, журналист: Айыҡ ауылдың идеаль моделе тап беҙҙең Түбәнге Яйыҡбай ауылы кеүек булырға тейеш. Ул боронғо башҡорт ауылы. Боронғолоҡто ауылдағы йәше 200 йылдан ашыу булған мәсет булыуы раҫлай. Ауылыбыҙ ус төбөндәге кеүек кенә, кемдең нимә эшләгәне, нисек тын алғаны, ниндәй фекерҙә икәне күренеп тора, халҡы берҙәм. Шуға йәшенеп кенә сәмәй ҡойоу йәки суррогат алкоголь һатыу мөмкин дә түгел. Конкурс барышында иң элек халыҡтың аңы үҙгәргәнен тойҙоҡ: беҙ иҫ киткес хозур тәбиғәт ҡосағында йәшәйбеҙ, экологик яҡтан таҙа ризыҡтар менән туҡланабыҙ, эскән һыуыбыҙ ҙа шифалы. Шуға күрә, күңелебеҙ экологияһы ла таҙа булып, халҡыбыҙға сит булған күренештәр беҙҙе урап үтергә тейеш.\nДанил ВӘКИЛОВ, Көйөргәҙе районы хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары: Бөгөнгө көндә "Айыҡ ауыл"дың идеаль моделен шулай күрәм: ауылдарҙа балалар ҙа, төпләнеп ҡалған йәштәр ҙә күп булһын. Бының өсөн эш мәсьәләһен хәл итергә һәм заманса инфраструктуралар булдырырға кәрәк. Яҡут тураһында әйткәндә, ул был йәһәттән үрнәк булырҙай ауыл. 200 генә кеше йәшәһә лә барлыҡ социаль объекттар һәм тағы ла үҙенең Тоҙло күле бар, халыҡ хәҙер унда дауаланырға йөрөй. Шуға, ауылдың киләсәге өмөтлө. "Айыҡ ауыл" конкурсы маҡсаттарының береһе - алкоголь ҡулланыуҙы сикләү ине. Беҙҙә лә сауҙа менән шөғөлләнеүсе эшҡыуарҙар бар, улар менән һөйләшкәндән һуң, магазиндарында, кибеттәрендә алкоголь продукцияһын һатыуҙы туҡтаттылар.\nИлүзә ҠАРАҒОЛОВА, Стәрлетамаҡ районы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы, мәғариф бүлеге методисы: Районыбыҙҙан финалға сыҡҡан Күсәрбай - саф башҡорт ауылы һәм улар үҙенең характеры менән айырылып тора: ҡунаҡсылдар, әммә ҡунаҡты алкоголле эсемлектәр менән һыйлауға тыйыу индерелгән, был талап сауҙа нөктәләренә лә, эшҡыуарҙарға ла ҡуйылған. Ауылда суррогат алкоголь һатыусылар булманы һәм булмаҫ тип ышанабыҙ. Күсәрбай бик үҙенсәлекле ауыл, Күсәрбай Аҡсулпанов, Аралбай Аҡсулпанов кеүек билдәле, тарихи арҙаҡлы шәхестәребеҙ бар. Аралбай Аҡсулпанов 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша. Ауыл зыяратында арҙаҡлы шәхестәребеҙ ерләнгән һәм уға барған юлды төҙөкләндерергә маҡсат ҡуйғанбыҙ.\nРоберт ДӘҮЛӘТШИН, "Айыҡ Башҡортостан" хәрәкәтен ойоштороусыларҙың, "Айыҡ ауыл" конкурсы инициаторҙарының береһе: Айыҡ ауылдың идеаль моделе тәү баштан уҡ түбәндәге шарттарҙы үҙ эсенә алды: әгәр унда магазиндарҙа йәки йорттарҙа ниндәй ҙә булһа алкоголле эсемлек һатыу тыйылһа; алкоголь ҡулланыу һөҙөмтәһендә ҡылынған енәйәт теркәлмәһә; эскелек һөҙөмтәһендә ата-әсәләр ата-әсәлек хоҡуғынан мәхрүм ителмәһә һәм балалар тулы ғаиләлә тәрбиәләнһә; ауылда тәртип һаҡлауҙы контролдә тотҡан айыҡ тормош алып барған ирҙәр йәмәғәт ҡоро эшләһә; барлыҡ саралар (туйҙар, юбилейҙар һ.б.) абсолют айыҡ үткәрелһә; мәктәптәрҙә алкоголдең кеше организмына һәм йәмғиәткә йоғонтоһо тураһында мәғрифәтселек эше алып барылһа һәм айыҡ тормош рәүеше педагогтарҙың шәхсән өлгөһөндә популярлаштырылһа. Әгәр ошо шарттарҙың береһе үтәлмәһә лә, тимәк, ҡайҙалыр нимәлер эшләнеп етмәгән. Әлбиттә, был бер көн йәки бер йылда ғына тормошҡа ашырыла торған эштәр түгел, әммә йылдар дауамында ошо талаптар үтәлһә, ысын мәғәнәһендә идеаль айыҡ ауылдар тураһында һүҙ алып барырға мөмкин буласаҡ.\nЯҙылған: 16.04.21 | Ҡаралған: 195


Башҡортостанда Муса Гәрәевтың тыуыуына 90 йыл тулыу айҡанлы юбилей саралары үткәреләсәк // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостанда Муса Гәрәевтың тыуыуына 90 йыл тулыу айҡанлы юбилей саралары үткәреләсәк\n12:37, 14 февраля 2012 Сәйәсәт\nБашҡортостан билдәле летчик, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Муса Гәрәевтың тыуыуына 90 йыл тулыуҙы билдәләүгә әҙерләнә. Был иҫтәлекле датаға арналған саралар Илеш районында, Өфөлә, республиканың башҡа ҡала һәм райондарында планлаштырыла.\nБашҡортостан Хөкүмәте бойороғо менән юбилей сараларына әҙерлек һәм уларҙы үткәреү буйынса ойоштороу комитеты булдырылды. Саралар араһында – тантаналы кисәләр, архив материалдары күргәҙмәһе, ижади эштәр конкурсы, спорт ярыштары, шулай уҡ Муса Гәрәев исеменә бәйле урындарҙы төҙөкләндереү.\nТөп саралар летчиктың тыуған көнөнә ҡарата – июндә үткәреләсәк. Шулай итеп, 9 июндә тантаналы сара һәм сәнғәт оҫталары концерты планлаштырыла. Баш ҡаланың Еңеү паркында йәштәр һәм балалар йәмәғәт ойошмалары ҡатнашлығындағы тантаналы митинг үтәсәк.\nЙыл дауамында Республика Хәрби Дан музейында Муса Гәрәевтың тормошона һәм ижадына арналған күсмә күргәҙмә ойоштороласаҡ. Шулай уҡ йыл дауамында Өфөнөң мәктәп һәм китапханаларында ҡаһарманлыҡ дәрестәре, хәтер кисәләре, конференциялар ойоштороласаҡ. Республиканың уҡыу йорттары уҡыусылары араһында бокс буйынса Бөтә Рәсәй мемориалы һәм авиамодель спорты буйынса ярыштар шулай уҡ летчиктың тыуыуына 90 йыл тулыуға арналасаҡ. Ә Өфөнөң һәм башҡа ҡалаларҙың мәҙәниәт һәм ял парктарында спорт эстафеталары үткәреләсәк.\nБашҡортостандың бөтә ҡала һәм райондарында йыл дауамында Муса Гәрәев китабы мотивтары буйынса әҙәби конкурс, шулай уҡ һүрәттәр бәйгеһе үткәреләсәк.\nӨфөлә Муса Гәрәев исеменә бәйле урындарҙы төҙөкләндереү планлаштырыла. Был Хоҙайбирҙин урамы, Дан бульвары, летчиктың Еңеү паркындағы ҡәберлеге. Илеш районының Үрге Йәркәй ауылында уның исемен йөрөткән музейға һәм кинотеатрға капиталь ремонт үткәреләсәк.\nТеги: иҫтәлекле көндәр


ГлавнаяБашҡортостан юлдаш телевидениеһы ЯңылыҡтарАҙна яңылыҡтары\nАҙна яңылыҡтары 29.06.2014\nИғтибар үҙәгендә - халыҡ проблемалары. Республика етәксеһенә көн һайын төрлө мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә ярҙам һорап тиҫтәләрсә кеше мөрәжәғәт итә. 2010 йылда был һан 3 меңгә яҡын булһа, 2013 йылда 6 меңгә барып еткән. Рөстәм Хәмитов әйтеүенсә, һәр үтенес етди күҙәтеүгә алына. Сөнки мөрәжәғәттәрҙә көнүҙәк проблемалар сағыла. Хәҙер уларҙың үтәлеше йылына ике тапҡыр ойошторолған кәңәшмәлә лә тикшереләсәк.\nҺамар өлкәһендә Волга буйы федераль округы йәштәренең «Иволга» форумы үтте. Быйыл алдынғы ҡарашлы йәштәр форумы халыҡ-ара статусҡа эйә - унда Ҡытай Халыҡ Республикаһы делегаттары ла ҡатнашты. Башҡортостан данын форумда 110 делегат яҡланы. Улар инженерия, медицина, торлаҡ-коммуналь һәм ауыл хужалығы, гуманитар өлкәләрҙә проекттар тәҡдим иткән. Дүшәмбе форумда ҡатнашыусылар менән Волга буйы федераль округы төбәктәре етәкселәре лә осрашты. Йәштәр менән Башҡортостан етәксеһе аралашты.\nЗәңгәр күк саҡыра. Кушнаренко районының Первушин аэродромында »Асыҡ һауа» IX Бөтә Рәсәй слеты бара. Өс көн буйы дауам иткән сарала илдең төрлө төбәктәренән 200-ҙән ашыу авиfция һөйөүселәр ҡатнашты. Слет сиктәрендә Рәсәй Президенты ҡарамағындағы дөйөм тәғәйенләнештәге авиацияны үҫтереү буйынса комиссияның ултырышы үтте. Һөйләшеүҙә ил Президенты ярҙамсыһы Игорь Левитин ҡатнашты.\nРеспублика етәксеһе Рәсәйҙең асыҡ Хөкүмәт мәсьәләләре буйынса министры Михаил Абызовты ҡабул итте. Осрашыуҙа һүҙ власть органдарының граждандар йәмғиәте менән хеҙмәттәшлек мәсьәләләре тураһында барҙы. Михаил Абызов республика эшҡыуарҙары, йәмәғәт ойошмалары етәкселәре менән дә осрашты. Артабан ул Өфөләге күп функциялы үҙәктең эше менән танышты.\nТеатрҙар көс һынаша. Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры Ырымбурҙа уҙған Волга буйы федераль округы театрҙарының беренсе фестиваленән еңеү менән ҡайтты.\nРеспублика мәктәптәрендә сығарылыш кисәләре үтте. Мәғариф министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, быйыл Башҡортостанда XI һәм IX синыфты 63 меңдән ашыу уҡыусы тамамлай. Байрам уңайынан мәҙәниәт йорттарында тантаналы йыйылыш һәм өлгөргәнлек аттестаты тапшырыу тантаналары уҙҙы. Нуриман районының Красная Горка ауылында XI синыфты өс пар игеҙәк тамамланы.\nӨфө районының Октябрьский ауылында йәшәүсе Хузеевтар ғаиләһе өй туйланы. Былтыр 30 декабрҙә уларҙың йорттары янып юҡҡа сыҡҡайны. Һөҙөмтәлә Яңы йыл алдынан ике балаһын яңғыҙы тәрбиәләүсе ханым урамда тороп ҡалғайны. Әммә донъяла изге кешеләр юҡ түгел. Өфө районы хакимиәте һәм бер нисә бағыусы ярҙамы менән ғаилә ярты йылдан һуң яңы йортҡа сыға алды.\nӨфөнөң «Толпар» командаһы ялдан сығып тәүге күнекмәһен уҙғарҙы. Миҙгел алдынан Венер Сафиндың тәрбиәләнеүселәре баш ҡалала хоккей буйынса донъя кубогында ҡатнашасаҡ. Уларҙың төп конкуренты - Харламов кубогына эйә булыусы Мәскәүҙең «Спартак» һәм сит ил командалары.\nВолга буйы федераль округының Башҡортостан кадет корпусы тәрбиәләнеүселәре Пенза өлкәһенән ҡайтты. Өс аҙна дауамында улар «Гвардиясы» оборона-спорт һауыҡтырыу лагерында физик әҙерлек үтте.\nБашҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе, күренекле дәүләт эшмәкәре Муллайән Халиҡовтың тыуыуына - 120 йыл. Иҫтәлекле датаға арнап шәхестең тыуған төбәге Бүздәктә ғилми-ғәмәли конференция ойошторолдо. Сарала 19 райондан йыйылған 500-ҙән ашыу делегат ҡатнашты.\nБыуа булырмы? Республика етәксеһе Өфөнөң Калинин районы хакимиәтенә Гастелло паркы торошон тикшереү һәм төҙөкләндереү эшен йөкмәтте. Күптәрҙе биләмәләге быуа яҙмышы борсоуға һала - ул ташландыҡ хәлдә. Ҡасандыр гөрләп торған ял итеү урыны ни өсөн иғтибарҙан ситтә ҡалған, уның яҙмышы нисек хәл ителер?


Иҫке Ҡандра — Башҡорт Википедияһы\n54°32′38″ с. ш. 54°03′04″ в. д.HGЯO\n80 251 827 005\n80 651 427 121\nИҫке Ҡандра (рус. Старые Кандры) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 308 кеше. Ҡандра ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452765, ОКАТО коды — 80251827001.\nАуылға Ҡазан даруғаһы Ҡаңлы улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Баҫылып сыҡҡан сығанаҡтар буйынса Ҡандра исеме менән 1716 йылдан билдәле. Ҡыр-Ҡаңлы (Ҡаңлы) улусы башҡорто Балтас Аблаев «Яһаҡ түләүе өсөн ҡытлыҡ» арҡаһында үҙенең аҫаба ерҙәренә татар Сырым Каринды индерә (уның еренең сиктәре: Сәрмәсән йылғаһынан алып Мәтәү йылғаһы буйлап Куан-Сакет йылғаһының үрге ағымына тиклем, унан Өҫән йылғаһы буйлап түбәнгә Нөгөшкә, уның үренә тиклем, Иҙәш йылғаһына, Баҡырсы урманына, Төрөш һырты буйлап һәм Сәрмәсән Ветляной кисеүенә тиклем). XVIII быуат аҙағынан хәҙерге исемен йөрөтә. 1795 йылда 27 йортта 173 кеше, 1865 йылда 73 йортта — 397 кеше, 1895 йылда 108 йортта — 791 кеше, 1920 йылда 170 йортта — 834 кеше йәшәгән. 1906 йылда мәсет, һыу тирмәне, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән.\n2008 йылға тиклем ауыл состав Иҫке Ҡандра ауыл Советы составында була.\nАуылда фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар. Татарҙар, башҡорттар йәшәй (2002).\n1920 йыл 26 август 834\n1939 йыл 17 ғинуар 759\n1959 йыл 15 ғинуар 603\n1989 йыл 12 ғинуар 326\n2002 йыл 9 октябрь 330\n2010 йыл 14 октябрь 308 149 159 48,4 51,6\nБөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек милләттәр татарҙар (69 %), башҡорттар (27 %).\nАуыл Нөгөш йылғаһы (Өҫән йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан. Алыҫлығы:\nРайон үҙәгенә тиклем (Туймазы): 32 км\nАуыл Советы үҙәгенә тиклем (Ҡандра-Ҡотой): 10 км\nҒәбдрәшитов Фазулла Ғабдулла улы (25.10.1903—5.04.1975), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының станоклы пулемёт тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. Советтар Союзы Геройы (1944).\nИҫке Ҡандра // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.\n↑ Иҫке Ҡандра // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Иҫке_Ҡандра&oldid=1134471 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 04:58 12 май 2022 үҙгәртелгән.


Республикала яҙғы сәсеүгә әҙерлек финиш һыҙығына сыға // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nРеспубликала яҙғы сәсеүгә әҙерлек финиш һыҙығына сыға\n17:08, 5 апреля 2013 Иҡтисад\nБР Ауыл хужалығы министрлығында 2013 йылда яҙғы баҫыу эштәрен үткәреү буйынса штаб ултырышы үтте, тип хәбәр иттеләр ведомствоның матбуғат хеҙмәтенән.\nБР ауыл хужалығы министры урынбаҫары Владимир Незнанов һүҙҙәренсә, бөгөнгө көндә ауыл хужалығы предприятиелары 80 тоннаға яҡын ағыу, 17 тонна минераль ашламалар һатып алған. Яҙғы сәсеүгә 302 мең тонна иген культуралары орлоғо, шул иҫәптән 27 мең тонна элиталы орлоҡ әҙерләнгән. БР Ауыл хужалығы министрлығынан билдәләүҙәренсә, яҙғы сәсеүгә әҙерлек кимәле үткән йылдың апрель айы башына ҡарата күпкә юғарыраҡ.\nРеспубликала яңы ауыл хужалығы техникаһы һатып алына – йыл башынан алып был маҡсаттарға бөтә төр финанслау сығанаҡтары иҫәбенә 480 миллион һум йүнәлтелгән.\nДөйөм алғанда тракторҙар паркының, тупраҡ эшкәртеү һәм сәсеү машиналарының 93-97 проценты сәсеү кампанияһына әҙер.\nТеги: ауыл хужалығы,бр ауыл хужалығы министрлығы,яҙғы баҫыу эштәре


Фекерләү (психология) — Башҡорт Википедияһы\nКитап уҡыусы ҡыҙ Хосе Ферраз-де Алмейда Жуниор\nФекерләү — тирә-яҡ мөхиткә шартһыҙ мөнәсәбәт нигеҙендә моделлештереү процессы. Психологияла башҡа төшөнсәләр ҙә бар.\n2 Эксперименталь тикшереүҙәр\n2.1 Кеше мейеһенең төҙөлөшө\n2.2 Мейелә фекер ойоштороу\nФекерләү — кеше мейеһенең функцияһы. Фекерләү — объектив ысынбарлыҡты сағалдырыу процессы. Был яҡтан ҡарағанда, фекерләү — объектив күренеш. Ләкин фекерләү һәр айырым кешенең Ер планетаһында барлыҡҡа килеүен эволюцион теория нигеҙендә кешенең мейеһендә башҡарыла бит. Шунлыҡтан һәр индивид фекерләүҙең субъекты булып ҡарала. Дөрөҫ, бының өсөн индивидҡа һөйләм теле, төшөнсәләр, логик һөйләү саралары менән ҡоралланған булыу кәрәк. Ә былар, барыһы ла, индивид тарафыннан ижтимағи тәжрибә (практика) шарттарында ғына үҙләштерелә ала. Тимәк, фекерләү — ижтимағи һәм тарихи күренеш. Кеше мейеһенең эшсәнлеге тураһындағы барлыҡ ғилми хеҙмәттәр рефлектор (рефлекстар) теорияһына нигеҙләнгән. Уны башлап ебәреүсе бөйөк француз физигы һәм философы Декарт (XVII быуат) була. Был теория һуңыраҡ XVIII быуатда A. Галлер, Й. Прохаска, Ч. Белл һ. б. ғалимдәр тарафынан яңы тәжрибәләргә нигеҙләп үҫтерелә төшә. Ләкин был йүнәлештә ысын асышты XIX быуаттың урыҫ ғалимы И. M. Сеченов яһай. Үҙенең «Баш мейеһенең рефлекстары» (1863) тигән хеҙмәтендә ул рефлекстарҙың, ғөмүмән рефлектор принциптың, универсаль әһәмиәткә эйә булғанлығын иҫбат итә. Сеченовтан һуң рефлексология киңерәк һәм тәрәнерәк өйрәнелә башлай, уның күп төрлөлөгө нигеҙендә тейешле классификациялар эшләнә.\nЭксперименталь тикшереүҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nИ. П. Павлов — академик, Нобель премияһы лауреаты; уның мәктәбе фекерләү процессын өйрәнә\nОшо ҡаҙаныштарға таянып, И. П. Павлов (XIX-XX быуаттар) шартлы һәм шартһыҙ рефлекстар күренештәрен аса, уларҙың һәр икеһенең дә баш мейеһе (уның ҡабыҡ һәм ҡабыҡ аҫты ҡатламдары) менән бәйле икәнлеген дәлилләй. И. П. Павловтың иҫбатлауы буйынса, нервының юғары баҫҡыстағы эшмәкәрлек нигеҙен шартлы рефлекс тәшкил итә. Улар һоро матдәнән торған ҡабыҡ эсендә башҡарыла. Ләкин был процесста ҡабаҡ аҫты ҡатламы ла ҡатнашмай ҡалмай. Шуныһы ла бар: кеше мейеһендәге шартлы рефлекстар шартһыҙ рефлекстарға ҡарағанда өҫтөнлөк алып тора. Әсәнән тыуған индивид үсә барған һайын ысынбарлыҡ шарттарына күнегә бара, шуға шартлы рефлекстарҙың өлөшө ғөмүми баланста ла арта бара. Ул ғына ла түгел, индивидтың тәжрибәһе артҡан һайын (һәм ошо нигеҙҙә), шартлы рефлекстар камиллашә бара. Ябай тел менән әйткәндә, индивид үҙен солғап алған шарттарға яраҡлашҡандан-яраҡлаша тѳшә. Академик И. П. Павлов ошо шартлы рефлекстар механизмын сигналдар системаһы тигән төшөнсә арҡылы аңлата. Уның ҡарашынса, был система ике төрҙән тора: беренсе сигнал системаһы һәм икенсе сигнал системаһы. Уларҙың беренсеһе кешеләргә лә, шулай ук хайуандарға ла хас. Юғарыла әйтелгәнсә, уларҙың нигеҙен шартлы рефлекстар тәшкил итә. Икенсе сигнал системаһы — һөләм теле. Ул фәҡәт кешеләргә генә хас. Шартлы һәм шартһыҙ рефлекстарҙың функцияларын тулыраҡ аңлау өсөн, ҡыҫҡаса ғына булһа ла, кеше мейеһенең эске төҙөлөшөнә, структураһына туҡталырга кәрәк.\nКеше мейеһенең төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nКеше мейеһе, башҡа йән эйәләренең мейеһенән айырмалы булараҡ, үҙенең күләме һәм ауырлығы яғынан шаҡтай айырыла. Ул бер-береһенә нерв ептәре менән бәйләнгән ике ҙур ярым шарҙан тора. Кеше баш мейеһенең ауырлығы уртаса 1470 г, ә күләме 1456 см3 һанала. Әлбиттә, кеше мейеһенең күләме һәм ауырлығы абсолют яҡтан алғанда, кит балығы һәм фил мейеләренән кәмерәк, ләкин нисби яҡтан ҡарағанда, шаҡтай артығыраҡ. Шартлы берәмектәрҙән сығып төрлө хайуандарҙың мейе ауырлыҡтары түбәндәгесә характерлана: маймыл — 4 ш. б., дельфин — 16, кеше — 32 ш. б. Кеше мейеһенең тағы бер үҙенсәлеге бар. Ул да булһа — уның өҫтө төрлө йыйырсыҡтар, бураҙналар менән ҡапланыуы. Улар кеше мейеһенең ғөмүми өҫлөгө майҙанын киңәйтәләр. Мейенең ҙур ярым шарҙары 1—5 мм ҡалынлыҡтағы һоро матдәле ҡабыҡтан тора. Ошо ҡабыҡ (рус. корка) эсендә 14 млрд самаһы нейрон (күҙәнәк) иҫәпләнә. Улар үҙ-ара шулай ук арҡа мейеһе менән нескә сүстәр аша тоташҡан. Ҡабыҡ аҫтында — аҡһыл матдә ҡатламы — «ҡабаҡ аҫты» (рус. подкорка) тип атала ла. Ошо ике ҡатламдың һәр ҡайһыһының үҙенең функцияһы бар. Һоро матдә (ҡабыҡ) ҡатламы шартлы рефлекстарҙы ҡабул итә торған булһа, аҡһыл матдә (ҡабаҡ аҫты) ҡатламы шартһыҙ рефлекстарҙы (мәҫәлән, инстинкттарҙы) ҡабул итә. Мейенең эшмәкәрлеге нерв остары (рецепторҙар) арҡылы хәл ителә. Әйтәйек, ниндәйҙер тауышты ҡолаҡ эсендәге ишетеү нервылары ҡабул итә, яҡтылыҡты — күреү нервылары, еҫте — еҫ һиҙеү нервылары һ. б. Улар, рецепторҙар булараҡ, алынған мәғлүмәтте сүстәр аша мейегә (уның тейешле бүлемтектәренә) тапшыра. Мейе иһә, конкрет мәғлүмәтте алып, шуның нигеҙендә нерв остарына йәки рецепторҙарға үҙенең командаларын ирештерә. Көслө яҡтылыҡтан күҙ ҡабаҡтарының шунда ук йомолоп китеүе, ҡайнар үтеккә тейгән бармаҡты кинәт кире тартып алыу һәм башҡа шундай реакциялар — ана шундай командалар нәтижәһе. Ләкин кеше мейеһенең эшмәкәрлеге бындай тышҡы хистәргә нигеҙләнгән акттарга ғына ҡайтып ҡалмай.\nМейелә фекер ойоштороу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nКеше мейеһе тейешле рецепторҙар аша һүҙҙәрҙе, һүҙ теҙмәләрен, фәнни төшөнсәләрҙе, хөкөм, фекерләү кеүек ҡатмарлы конструкттарҙы ла ҡабул итә, уларға анализ яһай, иң һуңғы һөҙөмтәлә фекер ойоштора. Был инде аң феноменының «тере» күрһәткесе тигән һүҙ. Ғөмүмән, мейе тарафынан сағылдырылған барлыҡ күренештәр ана шул ҡабыҡ һәм ҡабаҡ аҫты ҡатламдары аша уҙа. Уларҙың һәр ҡайһыһының локаль функциялары бар. Тышҡы ҡуҙғытҡыстарға яуап һәм туранан-тура фекерләүгә киткән ҡеүәт, тулыһынса тиерлек, һоро матдәнән торған ҡабыҡ ҡатламына туры килә. Ҡабаҡ аҫты ҡатламы (аҡһыл матдә) үҙенә күберәк инстинкт, интуиция, телепатия кеүек күренештәрҙе ҡабул итә. Ләкин был ике ҡатламдың локаллеге нәсби төҫтә генә хәрәкәт итә. Улар бер-береһе менән нескә сүстәр ярҙамында бәйләнештә йәшәй. Ул ғына ла түгел, урыҫ ғалимы И. П. Павловтың ҡарашынса, ҡабыҡ ҡатламының эшмәкәрлеге ҡабыҡ аҫты ҡатламының сафта булыуынан тора. Уның һүҙҙәре менән әйткәндә, ҡабыҡ һәр ваҡытта ла ҡабаҡ аҫты ҡатламының «һуҡыр көсө» йоғонтоһо аҫтында хәрәкәт итә. Кеше мейеһе ике ярымшарҙан тора. Уларҙың вазифалары бүленгән. Һул ярымшар аналитик-дискурсив функцияларҙы үтәй торған булһа, уң ярымшар мейенең интуитив һәм образлы фекерләү функцияларын үтәүгә көйләнгән. Тормош тәжрибәһе күрһәткәнсә, кешеләр төрлө һәләттәргә эйә булалар. Берәүҙәр ғилми эшкә оҫта булһа, икенселәр үҙҙәрен күберәк сәнғәт өлкәһендә асыусан була. Мейенең ана шул ярымшарҙарының үҙенсәлеге сағыла. Дөрөҫ, кемдеңдер бер як мейеһе травмаға дусар булған осраҡта, уға тейгән зарар ярымшарҙарҙың һәр икеһендә лә сағыла. Тимәк, мейе ярымшарҙарының локаллеге шулай уҡ абсолют түгел.\nФекерләү — өҙлөкһөҙ процесс. Йәғни бер генә миҙгелдән торған акт түгел. Кеше уйламайынса тора алмай\n↑ БСЭ.— T. 7.- M., 1972.— C. 64\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Фекерләү_(психология)&oldid=936221 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 21:04 4 март 2020 үҙгәртелгән.


Ямаҡайҙа Енеү байрамы\n21 Июнь 2018, 18:45\nБөйөклөгөн бер ни менән дә тиңләштереп булмай торған Еңеү көнөн һәр йөрәк тулҡынланып көтәлер ул. Ана бит, быйыл да ауыл халҡы берҙәм булып, Ямаҡай ауыл советы ҡаршыһындағы майҙанға йыйылған.\nБөйөклөгөн бер ни менән дә тиңләштереп булмай торған Еңеү көнөн һәр йөрәк тулҡынланып көтәлер ул. Ана бит, быйыл да ауыл халҡы берҙәм булып, Ямаҡай ауыл советы ҡаршыһындағы майҙанға йыйылған. Ҡулдарына шарҙар, сәскәләр тотҡан балаларға, аҡ яулыҡлы апайҙар, түбәтәй кейгән бабайҙарға ҡарап һоҡланмау мөмкин түгел!\nТантананың иң хөрмәтле ҡунаҡтары, әлбиттә, тыл һәм хеҙмәт ветерандары. Әммә сәстәренә сал ҡунған өлкәндәрҙең генә сафтары йылдан-йыл һирәгәйә шул – быйыл байрамға килергә ауылда бер генә лә һуғыш ветераны ҡалмаған.\nОло йәштәгеләрҙең, майҙанда осрашҡандан һуң, бер-береһе менән һөйләшеп һүҙҙәре бөтмәй, хәтирәләр, һуғыш иҫтәлектәрен барлағанда күҙҙәрендә ғорур-лыҡ, һағыш йәштәре ялтырай.\nБайрам сараһында ҡатна-шыусыларҙы ауыл хакимиәте башлығы Ә. Хәсәйенов, мөхтәрәм ҡунағыбыҙ, район хакимиәте вәкиле Р. Саҙретдинова, ветерандар советы рәйесе Ә. Байков, район башҡорттары ҡоролтайы рәйесе С. Батыраев сәләмләп, һәр кемгә оҙон ғүмер, тыныс, имен көндәр теләне.\nВатан азатлығы өсөн яу ҡырында баштарын һалған яугирҙәрҙе бер минут тын-лыҡ менән иҫкә алғандан һуң, Бөйөк Ватан һуғышында баштарын һалған ауылдаштарыбыҙ иҫтәлегенә ҡуйылған һәйкәлгә сәскәләр һалынды.\nАйһылыу Ҡарасурина етәк-ләгән ауыл мәҙәниәт йорто коллективы тарафынан әҙерләнгән концерт программаһы менән үрелеп барған тантана, иҫтәлек өсөн бергәләшеп фотоға төшөү менән тамамланды.


Аллаһты зекер итеү | Әбйәлил - Абзелил\nӘбйәлил - Абзелил > вәғәздәр > Аллаһты зекер итеү\n« Рабиғел әүүәл\nСаудтар Мәүлид үткәрә »\nАллаһты зекер итеү\nБисмилләһир рахманир рахим. Беҙҙе юҡтан бар иткән Раббының, Мәрхәмәтле һәм Рәхимле Аллаһ исеме менән башлыйбыҙ.\nБөтә булған маҡтауға лайыҡлы Бер Аллаһ Тәғәләгә хәмед ҡылабыҙ! Унан ғына илаһи ярҙам һорайбыҙ һәм дә Унан ғына гонаһтарыбыҙҙың ярлыҡауын һорап ялбарабыҙ!\nҮҙ нәфсебеҙҙең насарлығынан һәм дә боҙоҡ ғәмәлдәребеҙҙән Бер Аллаһҡа һыйынабыҙ!\nКемде Аллаһ Тәғәлә һиҙәйәт биреп тура юлға күндерһә, уны бер кем дә тура юлдан яҙҙыра алмаҫ. Ә кемде Аллаһ Тәғәлә Үҙенең Ғәҙеллеге менән һиҙәйәтһеҙ ҡалдырһа, уны, Аллаһтан башҡа, бер кем дә тура юлға баҫтыра алмаҫ.\nБары тик Аллаһ ғына ғибәҙәт ҡылырға лайыҡлы Зат, Уның һис бер тиңдәше юҡ, һәм Мөхәммәд ﷺ — Аллаһтың ҡоло һәм илсеһе, тип шәһәдәт килтерәм.\nАллаһ Тәғәләгә һәм Уның һуңғы пәйғәмбәренә, Мөхәммәд ғәләйһиссәләмгә маҡтауҙар һәм салауаттар булһын!\nМосолман һәр эште — «Бисмилләһи рахманир рахим», тип Аллаһ Тәғәләне иҫкә алып, Уны зекер итеп башлай. Зекер ул ғәрәпсәнән иҫкә, хәтергә төшөрөү тигән һүҙ. Дин тәғлимәтендә Аллаһты һәр саҡ күңелдә тотоу, Уны хөрмәт итеү, маҡтау, бөйөкләү һәм ҙурлау була. Шулай уҡ зекер Ҡөрьәндең бер исеме булып тора. «Хаҡиҡәттә, был зекерҙе беҙ һиңә иңдерҙек һәм уны ҡиәмәт көнөнә тиклем һаҡлаясаҡбыҙ», – тип әйтә Аллаһы Тәғәлә. Ҡөръәне ятлаған һәм уҡыған кеше Раббыбыҙҙы зекер итә.\nПәйғәмбәребеҙҙән ﷺ:«Йә, Рәсүлуллаһ! Аллаһының ризалығын һәм ахирәт сәғәҙәтенә ирешеүҙең бер еңел юлын өйрәт» – тигәс, Мөхәммәд пәйғәмбәребеҙ ﷺ:«Телен зекерҙән, Аллаһ Тәғәләне иҫкә алыуҙан туҡтамаһын», тип, кәңәш бирә.\nАллаһ Тәғәләгә ҡарата иң һөйөклө ғәмәлдәрҙең береһе — Аллаһты зекер итеү. Үҙен иҫкә алыусыларҙы Аллаһы Тәғәлә Үҙе лә иҫкә ала, шуға күрә Аллаһты иҫкә ала торған урындар бәрәкәткә тулышҡан. Был бәрәҡәттәрҙең иң ҡәҙерлеһен иман байлығында табабыҙ, Аллаһ биргән ниғмәттәрҙә, мәҫәлән донъя муллығында, ризығында, ямғырҙар яуыуында һәм бик күп төрлө ғәләмәттәрҙә күрергә мөмкинбеҙ.\nПәйғәмбәребеҙ (саләллаһу ғәләйһи үә сәлләм) әйтте: “Кешеләр Аллаһты зекер ҡылғанда, уларҙы мотлаҡ фәрештәләр уратып ала, уларҙы рәхмәт ҡаплап ала һәм уларға сәкинә – тыныслыҡ төшә, һәм Аллаһы Тәғәлә уларҙы Үҙе ҡаршында булғандар иҫәбенән атай ”. (Мөслим)\nБохари һәм Мөслимдең “Сәхих” йыйынтығында Әбу Һурайраның хикәйәһе бәйән ителә, Пәйғәмбәребеҙ (саләллаһу ғәләйһи үә сәлләм) әйтте: “Ысынлап та, Аллаһы Тәғәләнең шундай фәрештәләре бар, улар Аллаһты зекер итеүсе кешеләрҙе эҙләп юлдарҙа йөрөй, Аллаһы Тәғәләне зекер итеүсе кешеләрҙе тапҡандан һуң бер береһенә мөрәжәғәт итеп: “Нимәне эҙләгән булһағыҙ, шуға килегеҙ!”. Һәм улар зекер ҡылған кешеләрҙе ҡанаттары менән уратып алып, иң түбәнге күккә тиклем күтәреләләр”. (Бохари; 6408 Мөслим; 2689).\nҒәләм донъяһындағы бөтә мәхлүкәт, бөтөн тере йән эйәләре үҙҙәрен бар ҡылған Аллаһ Тәғәләне үҙ телдәре менән зекер итә, тәсбих ҡыла. Раббыбыҙ пәйғәмбәргә таштарҙың, ағастарҙың тәсбихтәрен дә ишеттерә. Был хаҡта Раббыбыҙ Ҡөръәндә «Исра» сүрәһенең 44-се аятында:\n«Аллаһты тәсбих ҡылмаған бер нәмә лә юҡ, ләкин һеҙ уларҙың тәсбихтәрен аңлай алмаҫһығыҙ», – тип әйтә.\nКеше аҡыллы, һәр яҡлап теүәл, камил зат итеп яралтылған. Аллаһты иҫкә алыу, Раббыбыҙҙы маҡтау, Аллаһҡа шөкөр итеү – иман килтергән мосолмандың бурысы. Аллаһ Тәғәлә беҙҙе бер миҙгелгә лә онотмайынса, мәңге ҡайғыртып, тәрбиәләп тора. Раббыбыҙ һәр саҡ яныбыҙҙа, беҙҙе бер ваҡытта ла онотмай. Беҙҙе даими иҫенә төшөрөп тороусы һәм һис кенә лә онотмаусы Аллаһты иҫкә алып зекер итеү – кешеләрҙең иң мөһим вазифаларының береһе. Әгәр мосолман кеше тыныс һәм имен көндәрендә Раббыһын иҫкә алһа, Аллаһ уны ауыр, ҡайғылы көндәрендә ярҙамынан ташламай. Әгәр ҙә әҙәм балаһы Аллаһҡа итәғәт итеүселәрҙән булһа, Раббыбыҙ уны Үҙенең рәхмәтенә ала. Аллаһ «Бәҡара» сүрәһенең 152-се аятында: «Мине иҫегеҙгә төшөрөгөҙ, Мин дә һеҙҙе онотмам», – тип вәғәҙә итә.\n«Фәҙкүруунии әҙкуркүм үәшкүруу лии үә ләә тәкфүруун».\n«Мине зекер итегеҙ, Мин дә һеҙҙе иҫемдә тотармын. Миңә шөкөр итегеҙ, шөкөр итеүҙән баш тартыусылар булмағыҙ!». – тип әйтә.\nБилдәле булғанса, Пәйғәмбәребеҙ ﷺ һәм башҡа пәйғәмбәрҙәр бер ҡасанда Аллаһы Тәғәләне зекер итеүҙән туҡтамағандар, хатта йоҡлағанда ла пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәдтең ﷺ хәҙисе: Ағзалар ял итә торған булһа, ҡальбе һәр саҡ Аллаһ Тәғәләне зекер итә торған булған. Пәйғәмбәребеҙ ﷺ, ысынлап та ла, тормошоноң һәр миҙгелендә Ҡиәмәт көнөнә, Аллаһ Тәғәлә алдында яуап бирергә әҙер булған. Беҙ шул дәрәжәләме, беҙ ундай дәрәжәгә өлгәшә алдыҡмы икән әле? Юҡ шул, әле һәр кемдең уйы донъя мәшәҡәтендә, ваҡыт тарлығында һәм үҙ ялҡаулығында, дине юлынан яҙыҡ булыуында.\nХатта беҙ, үҙҙәрен Ислам динендә тигән әҙәмдәрҙең аҙашыуын күрәбеҙ. Һүҙ бөгөнгө сәләфит-ваһһабтар тураһында. Улар заманында Аллаһ Тәғәләне кешегә оҡшатҡан (Әстәғфируллаһи, Раббыны әҙәм балаһы менән сағыштырған ғалимдары Ибн Тәймиә һүҙҙәренә таяналар. Ибн Тәймиә бер яҙмаһында «Аллаһ» һүҙҙе маҡтау йәки иҫкә алыу өсөн түгел, зекер итеү өсөн түгел, тигән. Уның былай аҙашыуына бик күп Ислам дине ғалимдары ҡаршы сыҡҡан, шул иҫәптән күренекле ғалимыбыҙ Зәйнулла Рәсүлев хәҙрәт 1908 йылда «Мәҡәләт зәйнийә», «Аллаһынның хаҡиҡәте» тигән китабында яҙа: Был әҙәм шулайтып Аллаһ Тәғәләнең Ҡөръән Кәримендәге:\n«Үәзкүри-смә раббикә үә тәбәттәл иләйһи тәбтиләә»,\n«Раббыңдың исемен иҫкә ал, үҙеңде тотош уға арна» тигән аятына инҡар итә. «Әл-Мөззәммил» сүрәһе73/8.\n«Аллаһты һәр саҡ зекер итегеҙ, уны онотмағыҙ», тигән аятҡа, Раббыбыҙың һүҙҙәренә ҡаршы сыға. Улай ғына түгел, улар тәсбих (Аллаһҡа маҡтау) әйтеүҙән, доға ҡылыуҙан да, сөннәт намаҙҙар үтәүҙән дә баш тарталар. Пәйғәмбәребеҙ Мөхәмәд ғәләйһис-сәләмгә салауат әйтеүгә, мәүлидтәр үткәрергә ҡаршылар. Бөгөн үҙҙәрен мосолман тигән әҙәм аҡтыҡтарының, мөхтәсиб вазифаһын йөкләгән сектантарҙың динебеҙгә ҡаршы, ғөрөф-ғәҙәттәребеҙгә, йолаларға ҡаршы яҙылған китаптарын таратып йөрөүҙәрен күрәбеҙ. Ул китаптарҙа ата-бабаларыбыҙ һәм беҙ мәйетәрҙең һөйәктәренә табыныусылар, имеш беҙ, традицион динле мосолмандар Мәүлидтәрҙе ҡорһаҡтар тултырыр өсөн үткәрәләр, тигән. Ана шулай уларҙың идеологы ибн Ғәбдел-Ваһабтың тигән әҙәм мосолмандарға ҡаршы һуғыш асыуҙы рөхсәт иткән идеология уйлап сығара һәм динлеләр араһында фетнә сығарып, һуғыш аса. Бөгөнгө көндәге сәләфит-ваһһабтарҙа республика мосолмандары араһында ыҙғыш сығарып, әлеге Ваһабтың һуғышын дауам итмәкселәр. Улар пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд ﷺ хәҙистәрен мыҫҡыллайҙар һәм башҡа үҙҙәре уйлап сығарған юҡ-барҙы мосолмандарҙы һәм башҡаларҙы үлтереүгә һылтау булһын өсөн ҡулланырға маташалар. Аллаһының ләғнәте булһын уларға.\n«Йәә әййүһәл-ләҙиинә әәмәнүҙ-күру-ллааһа ҙикраң кәҫиираа».\n«Үә сәббихүүһү бүкратәү-үә әсыииләә».\n«Эй һеҙ, иман килтергән кешеләр! Аллаһыны йыщ иҫкә алығыҙ».\n«Иртәнсәк тә, кис тә Уға тәсбих әйтегеҙ!». Әл-Әхзәб сүрәһе, 33/41-42.\nАллаһы Раббыбыҙ: «Мине зекер итегеҙ, йәғни иҫкә Мине алығыҙ», – тип, кемдәргә мөрәжәғәт итә һуң? Аллаһы Тәғәлә иман килтергән һәр бер кешегә, ошо донъяла йәшәгән һәр кешегә: «Мин һеҙгә фарыз итеп йөкләгән ғәмәлдәрҙе ҡылып, Мине зекер итегеҙ!» – тип бойора. Зиһенең бар, ҡолағың ишетә, ҡул-аяҡтарың йөрөй икән – Аллаһы ҡушҡан ғәмәлдәрҙе үҙ ваҡытында үтәп зекер итергә ҡуша. Беҙгә ауырлыҡ килмәҫ борон уҡ, бәлә-ҡаза йырағыраҡ булһын өсөн зекерҙә булыу хәйерле, ә инде был һынауҙар килһә, уларҙы үтеүе еңел булыр иншаАллаһ.\nХарис әл-Әшғари (Аллаһ унан риза булһын) пәйғәмбәребеҙҙең ﷺ киләһе һүҙҙәрен хәбәр итә: Зәкәриә улы Яхъя пәйғәмбәр (ғәләйһис сәләм) Исраил ҡәүеменә нәсихәт итеп әйткән һүҙҙәренән: «...һәм дә Аллаһ һеҙгә Уны йыш зекер итеүегеҙҙе әмер итә, сөнки был — дошмандарҙан һаҡлай торған ныҡ ҡоролмаға тиң. Аллаһ ҡолоноң шайтандан иң имен булған ваҡыты — Аллаһты зекер иткәндә булыр». Әт-Тирмизи 2863, Әт-Таялис 5/1161, Әл-Хәким 1/117.\nРаббыһын иҫкә алыуын мосолман намаҙы, ураҙаһы, хажы, зәкәте һәм Аллаһы Тәғәлә ризалығы өсөн башҡарылған барлыҡ хәйерле ғәмәлдәре инә. Зекерһеҙ ғибәҙәт булмай. Ғибәҙәт зекер менән биҙәлә. Зекерҙең бөтә төрҙәрен дә бергә туплаған иң ҙур ғибәҙәт, әлбиттә намаҙ! Был һүҙҙәргә дәлил булараҡ. Та һа сүрәһенең 14 аяты:\n«Иннәнии әнә-ллааһу ләә иләәһә илләә әнә фәғбүднии үә әҡими-ссаләәтә лиҙикрин.\n«Ысынлап та. Мин Аллаһ! Минән башҡа илаһи юҡ! Миңә ғибәҙәт ҡыл. Мине иҫләп, намаҙ уҡы!». Та һа сүрәһе. 20/14.\nМосолмандар көн дауамында «Аллаһу әкбәр», «Әлхәмдүлилләһи», «Ләә иләһә илләллаһ» тигән һүҙҙәрҙе ҡабатлап йөрөргә тейешле. Йәғни Аллаһ олуғтыр, барлыҡ рәхмәттәр Аллаһы Тәғәләгә генә, Аллаһтан башҡа бүтән илаһи зат юҡ, тип.\nҺис шикһеҙ, зекер итеү телдә генә түгел, ә иң беренсе сиратта — ҡальбтә булырға тейеш. Зекерҙең төрҙәре бар: тел ярҙамында ҡылынған зекер, ҡәлеб (йөрәк) менән ҡылынған зекер, йәғни күңелдең Аллаһҡа ҡараған мәғәнәләрен фекерләп, уны «Әсмә үә Хөснә», йәғни Аллаһтың Күркәм, матур исемдәре менән хис итеү. Пәйғәмбәребеҙҙең, ﷺ бер һүҙе беҙгә дәлил булып тора: «Аллаһтың туҡһан туғыҙ исеме бар. Кем дә кем уларҙы һанай һәм улар менән Аллаһы Тәғәләне зекер итә, уның алдында йәннәт ишектәре асылыр».\n* 148سَبْعَةٌ يُظِلُّهُمُ اللهُ فِي ظِلِّهِ يَوْمَ لاَ ظِلَّ إِلاَّ ظِلُّهُ إِمَامٌ عَادِلٌ وَشَابٌّ نَشَأَ فِي عِبَادَةِ اللهِ وَرَجُلٌ قَلْبُهُ مُعَلَّقٌ فِي المَسَاجِدِ وَرَجُلانِ تَحَابَّا فِي اللهِ اجْتَمَعَا عَلَيْهِ وَتَفَرَّقَا عَلَيْهِ وَرَجُلٌ دَعَتْهُ امْرَأَةٌ ذَاتُ مَنْصَبٍ وَجَمَالٍ فَقَالَ : " إِنِّي أَخَافُ اللهَ ! « وَرَجُلٌ تَصَدَّقَ بِصَدَقَةٍ فَأَخْفَاهَا حَتَّى لاَ تَعْلَمَ شِمَالُهُ مَا تُنْفِقُ يَمِينُهُ وَرَجُلٌ ذَكَرَ اللهَ خَالِياً فَفَاضَتْ عَيْنَاهُ*\n»Ете төрлө кешене Аллаһы Тәғәлә Ҡиәмәт көнөндә – Үҙ күләгәһенән башҡа күләгә булмаған көндә – Үҙенең рәхмәт күләгәһе аҫтына алыр. Шуларҙың беренсеһе – ғәҙел имам, икенсе – Аллаһы Тәғәләнең ғибәҙәтендә үҫкән егет, өсөнсөһө – ҡәлебе мәсеттәргә бәйле кеше, дүртенсеһе – Аллаһ ризалығы өсөн бер-береһе менән дуҫ булған ике кеше, бишенсеһе – дәрәжәле һәм матур ҡатын тарафынан зинаға саҡырылған ваҡытта: «Мин Аллаһы Тәғәләмдән ҡурҡам!»– тип, шул ҡатындың саҡырыуын кире ҡаҡҡан ир-ат, алтынсыһы – хатта, уң ҡулы биргәнде һул ҡулы белә алмаҫлыҡ итеп, йәшерен рәүештә саҙаҡа биреүсе кеше, етенсеһе – Аллаһы Тәғәләне аулаҡта зекер итеп, күҙҙәре йәш менән тулған кеше». Аллаһы Тәғәләне аулаҡта зекер ҡылып, илау – күңел нескәлегенә һәм ихласлыҡ менән бәндәселек ҡылыуҙың билгеһе. Был зекер ителгән кешеләрҙең һәр береһе оло хөрмәткә лайыҡ.\nТел һәм ҡалеб менән берлектә ҡылынған зекер; Аллаһының әмерҙәренә бойһоноу һәм тыйылырға ҡушҡан ғәмәлдәренән тыйылыу менән тыйылған зекер. Мәңге Аллаһты иҫтә тотоп, ниәтебеҙҙе дөрөҫләп, ихласлыҡ менән, һәм дә пәйғәмбәребеҙ ﷺ өйрәтеп ҡалдырған рәүештә зекер ҡылайыҡ.\nМүғәз ибн Джәбәлде (Аллаһ унан разый булһын) һөйләүе буйынса: "Пәйғәмбәребеҙ ﷺ әйткән: «Аллаһтың ғазабынан һаҡлау өсөн әҙәм балаһына Аллаһты зекер итеүҙән ла яҡшыраҡ ғәмәл булмаҫ». Әхмәд, ат-Табарани, Ибне Әбей Шәйбәһ. Сахих хәҙис. «Сәхих әл-Жәмиғ» 5644.\n«Әлләҙиинә йәҙкүруунә-ллааһа ҡийәәмәү-үә ҡуғүүдәү-үә ғәләә джүнүүбиһим үә йәтә-фәккәруунә фии хальҡи-ссәмәәүәәти үәл-ардыи раббәнәә мәә халәҡтә һәәҙәә бәәтыиләң сүбхәәнәкә фәҡинәә ғәҙәәбән-наар».\n«Улар Аллаһ Тәғәләне аяҡ өҫтөндә, ултырғанда, хатта ятҡанда ла Аллаһыны иҫкә алып (зекер итәрҙәр), Күк менән Ерҙең яратылыуын уйлап: Эй, Раббым! Һин быларҙы бушҡа ғына бар ҡылмағанһың. Маҡтау Һиңә! Ут ғазабынан беҙҙе һаҡла!» – тигән. Әл-Ғимран. 3/191.\nАллаһының Рәсүле Мөхәммәд ғәләйһис-сәләм: «Кем бер ерҙә ултырып, Аллаһты зекер итмәһә үә һис зекер итмәҫтән тороп китһә, Аллаһтан уға бер кәмселек килер. Берәй кем, бер ерҙә ятып, унда Аллаһты зекер итмәһә, уға Аллаһтан бер кәмселек килер. Кем билгеле бер ваҡыт эсендә аяғүрә йөрөп һәм шул ваҡытта Аллаһты зекер итмәһә, уға Аллаһтан бер кәмселек килер», тигән. Шуға ла мосолман кеше һәр саҡ Раббыһына доғалы: иртәнсәк йоҡоһонан уянғанда ла, юлда йөрөгәндә лә, йоҡоға ятҡанда ла доға ҡыла, Аллаһты зекер итә.\nАуырлыҡ килгәндә генә Аллаһының ярҙамына өмөт итәбеҙ икән, ҡушҡандарын үтәп, тыйғандарынан тыйылып йәшәмәйбеҙ икән, был донъяла ғына түгел, Әхирәттә тағын да ауыр буласаҡ, Хатта мәңгелек утта булыу ҡурҡынысы ла бар.\nБер мәле Муса пәйғәмбәр ғәләйһис-сәләм Аллаһы Тәғәләнән: «Йә Раббым, нисек итеп мин Һине зекер ҡылайым», – тип һорай. Аллаһ уға яуап итеп: «Һинең зекер ҡылыуың миңә шөкөр итеүең», – тип яуап биргән. Шунан аңларға була, шөкөр менән зекер бер-береһе менән ныҡ бәйләнгән, зекер ҡылмаған кеше шөкөрһөҙ, ә шөкөрһөҙ кеше зекерһеҙ. Зекер Аллаһты иҫкә алыу булһа, шөкөр Аллаһтың ниғмәттәрен иҫкә төшөрөп уға рәхмәт әйтеү.\nШөкөр итәйек! Беҙгә иҫәнлек-һаулыҡ биргәне, донъя көтәр өсөн, үҙебеҙҙең һәр эштәребеҙҙе эшләр өсөн аяҡ-ҡулдар биргәне өсөн. Шул ҡул-аяҡтарыбыҙ менән үҙебеҙгә йәшәр өсөн Аллаһы биргән байлыҡты кәсеп итә алған өсөн, һәр төрлө ризыҡтар менән туҡландырғаны, саф һауалар һулатып, селтерәп аҡҡан шишмә һыуҙары менән һыйлағаны өсөн шөкөр итергә тейешбеҙ. Биргәненә риза булырға, Уға ғына рәхмәтле булырға, һәр бер тапҡан малыбыҙҙы беҙгә Аллаһы биргәнен аңларға бурыслыбыҙ.\nРаббыбыҙ беҙгә ниндәй генә һынауҙар бирһә лә, сабырлыҡ күрһәтеүҙән, һәр ҡайғының Раббыбыҙ тарафынан һынау икәнен аңлап, шул ҡайғы-хәсрәттәрҙән дә Аллаһы Үҙе ҡоткарып, еңеллек бирәсәгенә ышанып, Уны зекер итеүҙән туҡтарға ярамай. Әгәр ҙә бына Аллаһ Тәғәлә ҡушҡанынса йәшәйбеҙ икән һәм Аллаһыны бер туҡтауһыҙ зекер итеп, фарыз һәм сөннәт ғәмәлдәребеҙҙе үтәйбеҙ икән, беҙҙе нимә көткәнлеге билдәле: «Уларға Раббыларынан ярлыҡау һәм Уның рәхмәтелер. Улар тура юлдан барыусылар».\nАллаһ ризалығына ирешеү, әжер-сауаптар ҡаҙаныу өсөн Раббыбыҙҙы зекер итәйек, һәр ваҡыт һәм һәр ерҙә Аллаһ күңелебеҙҙә булһын. Һәр хәйерле эште Аллаһ ризалығы өсөн, Аллаһҡа тәүәккәл ҡылып, Аллаһ исеме менән башлайыҡ. Барыбыҙҙы ла Раббыбыҙ ярлыҡаһаң ине һәм Уның рәхмәтенә өлгәшә торған тура юлдан барырға насип итһән ине.\nПәйғәмбәребеҙ ﷺ зекер тураһында: https://nazir1965.com/v%D3%99%D2%93%D3%99zd%D3%99r/p%D3%99j%D2%93%D3%99mb%D3%99rebe%D2%99-zeker-tura%D2%BBynda.html\nТәсбих (тиҫбе) бидғәтме?: https://nazir1965.com/din/t%D3%99sbix-ti%D2%ABbe-bid%D2%93%D3%99tme.html\nИсми Әғҙам: https://nazir1965.com/do%D2%93alar/ismi-%D3%99%D2%93%D2%99am.html\nХатмүүл хаүәәджәгәән — хатмүл хуаджаган. (Кесе йома зекере): https://nazir1965.com/do%D2%93alar/xatm%D2%AF%D2%AFl-xa%D2%AF%D3%99%D3%99dzh%D3%99k%D3%99%D3%99n-xatm%D2%AFl-xuadzhagan.html\nАллаһ зекер Мөхәммәд пәйғәмбәр\nЭта запись написана автором Назир Сабитов, 08.10.2021 в 13:13, и размещена в категории вәғәздәр. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


Өфөлә шаурма менән ағыуланыу осрағы буйынса енәйәт эше асылған - Bash.News\nӨфөлә шаурма менән ағыуланыу осрағы буйынса енәйәт эше асылған\nӨфөлә шаурма менән ағыуланыу осрағы буйынса енәйәт эше асылған https://bash.news/news/105370_fl_shaurma_menn_ayulanyu_osray_bujynsa_enjt_eshe_asylan\n15 кеше ағыуланған, әле улар дауаханала ята, дүртеһе ауыр хәлдә. Биш бала һәм өлкәндәр, бер ауырлы ҡатын кисә Сипайлово биҫтәһендәге киоскынан шаурма алып ашағандан һуң үҙен насар тойған. Көнсығыш ризығы менән сауҙа итеүсе кибет ябылған, унда күп һанлы ҡағиҙә боҙоуҙар теркәлгән.\n5 һәм ун йәшлек балаларҙы бер шаурма менән һыйлау реанимацияға эләгеү менән тамамланыр тип улар уйламаған. Бәхтейәр менән Гөлшан кисә төш ваҡытында Өфөнөң Сипайлово биҫтәһендәге Маршал Жуков һәм Баязит Бикбай урамдары киҫелешендәге шаурма кибетенә туҡтай. Уларҙы Хәләл билдәһе йәлеп итә. Тик был төндө улар аяҡ өҫтөндә үткәргән. Ике балалары ла ҡаланың 4-се дауаханаһында ауыр хәлдә.\nБәхтейәр Джумаев, ағыуланған балаларҙың атаһы: “Реанимацияла ике балам ауыр хәлдә ята. Мин күрәләтә халыҡты ағыулаусыларға закон менән яза булыр тип өмөтләнәм. Һатыусы боҙолған ит менән һатыу итергә ҡуштылар тине”.\nГөлшан Ҡәбилова, ағыуланған балаларҙың әсәһе: “Тауыҡ итенән ине. Кисә ашағас та ҡоҫа башланылар. Дауаханаға алып барғас шунда уҡ реанимация бүлегенә илттеләр”.\nБыл кибеттән шаурма алып ашаған 15 кеше дауаханаға мөрәжәғәт иткән. Уларҙың 14 дауаханала ята, ауырлы ҡатын перинаталь үҙәккә күсерелгән.\nХалыҡтың иң күп йөрөгән ере бөгөн дә буш түгел. Киосктың эшмәкәрлеге хоҡуҡ органдары тарафынан тикшерелә. Бөтә продукция анализға ебәрелгән.\nИлһам Ҡорбанғәлиев, Рәсәй ҡулланыусылар хоҡуғын күҙәтеү буйынса Башҡортостан идаралығы бүлеге етәксеһе урынбаҫары: “Киоск бер ниндәй ҙә санитар талаптарға яуап бирмәй. Һыу менән тәьмин ителмәгән, каналаизация юҡ, бында эшләүселәр һәм киоскта туҡланыусыларға шәхси гигиена шарттары юҡ. Административ протокол нигеҙендә ул 90 тәүлеккә ябыла”.\nАсыҡланыуынса, был кибеттән шаурма алып ашап ағыуланыуылар 15 кеше генә түгел. Быға тиклем дә ошондай хәл теркәлгән. Әммә улар бер ҡайҙа ла хәбәр итмәгән.\nЭльвира Бәҙретдинова: “Мин яҡында ғына эшләйем. Бер тапҡыр ашап шулай уҡ үҙемде насар тойҙом, ҡоҫтом. Ашығыс ярҙам саҡырырға тура килде. Таныштарымдың балалары ла ҡоҫоп ауырыны”.\nКибет Маршал Жуков туҡталышының өҫтөндә тиерлек урынлашҡан. Ни өсөн был киосктар эшмәкәрлегенә юл шулай асыҡ? Был урамдар киҫелешендә генә өс кибет бар – Питер шавермаһы, Утта ҡыҙҙырып бешерелгәне һәм Хәләл -йәнең ниндәйен теләй. Һәр береһендә санитар талаптарҙың үтәлмәүе көн кеүек асыҡ. Халыҡта ниңәлер беҙҙең өсөн ят ризыҡҡа ҡыҙығыу бар. Һорау булғас тәҡдим дә арта.\nОсраҡ буйынса енәйәт эше асылған. Халыҡ өҙөлмәгән урынды әле кешеләр урап үтер. Сөнки бында ашамлыҡ еҫе түгел, ә хлор еҫе аңҡый. Киоск бинаһы тулыһынса хлор ҡатнашмаһы менән эшкәртеледе.Сирҙең сығанағы һәм ағыуланыу сәбәбе роспотребнадзор һәм эпидимиологтар яһаған анализ һөҙөмтәләре буйынса билдәле буласаҡ.


Республикала халыҡтың килеме һәм уларҙың һатып алыу һәләте кәмей // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nРеспубликала халыҡтың килеме һәм уларҙың һатып алыу һәләте кәмей\n16:19, 29 мая 2015 Иҡтисад\nӨФӨ, 2015 йыл, 29 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльвира Латипова/.\nБашҡортостанда беренсе кварталда халыҡтың килеме, былтырғы менән сағыштырғанда, өс процентҡа, Рәсәй буйынса 1,4 процентҡа кәмегән. «Росстат»тың төбәк органы мәғлүмәттәре буйынса, республикала йәшәүселәрҙең йән башына уртаса килеме айына 21,2 мең һум, Рәсәй буйынса 25,2 мең тәшкил иткән.\nҠулланыу хаҡтарының артыуы арҡаһында һатып алыу һәләте кәмей. Беренсе кварталда ул уҙған йылдың ғинуар-март айҙарына ҡарата һигеҙ процентҡа төшкән. Статистиктар һатып алыу һәләтен йән башына килемдең ҡулланыу тауарҙары һәм хеҙмәттәренең билдәләнгән йыйымы хаҡына ҡарап билдәләй.\nТеги: финанстар,халыҡтың килеме,статистика,башҡортостанстат


Рөстәм Хәмитов чиновниктарға каникулда бәйләнештә булырға ҡушты // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов чиновниктарға каникулда бәйләнештә булырға ҡушты\n15:27, 30 декабря 2010 Йәмғиәт\nБашҡортостан Хөкүмәтендә янғын хәүефһеҙлеге мәсьәләләре буйынса кәңәшмә үткәрелде. Министрҙар һәм ведомстволар етәкселәре видеоселектор буйынса ҡала һәм район башлыҡтары менән аралашты.\n— Бер аҙна элек хөкүмәт ултырышында чиновниктарға эштәр ҡушылғайны, бөгөн уларҙың барыһы ла үтәлгәнме-юҡмы икәнлеген тикшерәбеҙ, — тип башланы кәңәшмәне БР Президенты Рөстәм Хәмитов.\n2010 йылдың 25 декабренән 2011 йылдың 15 ғинуарына тиклем республикала айырым янғынға ҡаршы режим иғлан ителде. Президент билдәләүенсә, яңы йыл каникулдары көндәрендә хоҡуҡ һаҡлау органдарына һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәттәренә эш бермә-бер артасаҡ. «Һауа торошо ла сюрприздар килтереүе ихтимал, шуға ла беҙ һәр төрлө ғәҙәттән тыш хәлгә әҙер булырға тейешбеҙ. Ихтимал, шул саҡта улар булмаҫ та», — тип билдәләне Рөстәм Зәки улы. Яуаплы чиновниктар телефондарын һүндермәҫкә һәм бөтә каникул буйына бәйләнештә булырға тейеш, тип белдерҙе Президент.\nСтатистика буйынса, тап ғинуарҙа 200-ләп янғын сыға, тип иҫкәртте Президент, уларҙа 30-35 кеше һәләк була. Төп сәбәп — вайымһыҙлыҡ һәм ябай хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен һанға һуҡмау. Рөстәм Хәмитов мәжбүри саралар исемлеген һанап сыҡты, улар араһында муниципалитеттарҙа тәүлек әйләнәһенә дежур итеү, төнөн алкоголь менән сауҙа итеүҙе тыйыу, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ объекттарын һаҡлау, мәҙәниәт һәм ял учреждениелары буйлап рейдтар. «Янғын хәүефһеҙлеге — бик етди мәсьәлә. Телевидение аша, урамдарҙа, йәмәғәт транспортында агитацияны көсәйтергә кәрәк», — тине Президент.\nТеги: бр президенты, янғын хәүефһеҙлеге


Рабочая программа и тематическое планирование по башкирскому языку (9 класс)\nИнфоурок › Иностранные языки ›Рабочие программы›Рабочая программа и тематическое планирование по башкирскому языку (9 класс)\nна заседании ШМО зам.директора по родным языкам\nпротокол №____ от ________________ /Авхадиева А.Х./\nМБОУ СОШ №1 с. Верхние Татышлы\n_____/Махмутова Ф.В. /\nпо башкирскому языку в 9 классе\nобщее количество часов – 68, количество часов в неделю – 2\nСоставила: Мулланурова Айгуль Фирусовна учитель башкирского языка и литературы первой квалификационной категории\nI.Аңлатма яҙыу .\n1995 йылда үткәрелгән Беренсе Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы, башҡорт халҡын тергеҙеү, туған телде, тарих менән йолаларҙы, әҙәбиәт менән мәҙәниәтте өйрәнеү кәрәклеген билдәләп, тейешле ҡарарҙар ҡабул итте.\nДәреслек: Башҡорт теле: Урыҫ мәктәптәренең 9 синыфында уҡыған башҡорт балалары өсөн башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәреслеге.– Өфө: Китап, 2001\nБыл эш программаһы 9-сы класс уҡыусыларына тәғәйәнләнгән һәм федераль һәм республика закондары аша тормошҡа ашырыла:\nДөйөм уҡытыуҙың дәүләт стандарттары (Рәсәй Мәғариф министрлығының бойороғо №1089 5 март 2004 й.)\nБелем биреү учреждениеһында уҡытыу шарттарының санитар –эпидеомологик талаптарға тап килеүе ( РФ баш дәүләт санитар табибының күрһәтмәһе буйынса раҫланған 29.12.2010г. № 189)\n1-се һанлы Үрге Тәтешле урта мәктәбенең уҡыу планы;\nУҡыу йылының календарь графигы 2016-2017 й;\n1-се һанлы Үрге Тәтешле урта мәктәбенең дөйөм мәғариф программаһы;\nБашҡорт теле һәм әҙәбиәте программаһы. Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәпҙең I-XI кластары өсөн. Төҙөүселәре: Тикеев Д.С., Толомбаев Х.А., Вилданов Ә.Х.\n«Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы (02.07.2013 N 185-ФЗ)\nРәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһында»ғы Законы (21.12.2012. №273-ФЗ)\n«Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы (15.02.1999. №216-з)\nБашҡортостан Республикаһының «Мәғариф тураһында» Законы (27.06.2013.№696-з)\nБашҡортостан Республикаһында Милли мәғарифты үҫтереү концепцияһы (31.12.09.№ УП-730)\nПрограмма буйынса башҡорт теленә өйрәтеүҙең маҡсаттары:\nБашҡорт телен практик өйрәнеүгә бәйләп, балаларҙы башҡорт халҡының тарихы, мәҙәниәте, сәнғәте, әҙәбиәте, милли йолалары, башҡорт халҡының күренекле шәхестәре, уларҙың эшмәкәрлеге, ижады һәм башҡалар менән таныштырыу, балаларҙы башҡорт донъяһына алып инеү, башҡорт халҡына, үҙҙәре йәшәгән төйәккә ихтирам һәм һөйөү тәрбиәләү.\nПрограмма буйынса башҡорт теленә өйрәтеүҙең бурыстары:\n3. Башҡорт телендә нәшер ителә торған гәзит-журналдарҙы, әҙәби китаптарҙы үҙ аллы уҡып аңлау күнекмәләрен биреү.\n4. Үҙ фекереңде билдәле кимәлдә бәйләнешле итеп һөйләү һәм яҙа алыу күнекмәләрен формалаштырыу.\n5. Телде өйрәнеү барышында балаларҙы башҡорт халҡының фәһемле тарихы, бай мәҙәниәте, сәнғәте, әҙәбиәте, башҡорт йолалары, күренекле шәхестәре, тыуған илдең тәбиғәте һ.б. менән таныштырыу, уларҙы бышҡорт донъяһына алып инеү, башҡорт халҡына, уның теленә, үҙе йәшәгән төйәккә ихтирам һәм һөйөү тәрбиәләү.\n6. Бөтә һаналғандарға таянып, рус һәм башҡорт телдәрен, әҙәбиәтен өйрәнеү нигеҙендә, балаларҙа туған телгә ихтирам тәрбиәләү, уларға илһөйәр интернациональ тәрбиә биреү.\nПредметка дөйөм характеристика\nКүп милләт халыҡтары төйәк иткән Башҡортостанда, башҡа милли республикаларҙағы кеүек үк, төп аралашыу теле булып рус теле хеҙмәт итә. Рус теле аша башҡорт халҡы ла, рус булмаған башҡа милләт халыҡтары ла илебеҙ, донъя әҙәбиәте, мәҙәниәте, сәнғәте, һәйбәт йолалары, йәғни рухи байлыҡтары менән таныша. Юғары уҡыу йорттарына абитуриенттар рус теле һәм әҙәбиәтенән һынау тапшырып инә. Дәүләт ойошмаларында ла эш рус телендә алып барыла.\nБыл күренештәрҙең эҙемтәһе шул: республикалағы милли составы күп төрлө булған ауыл, ҡасаба һәм ҡалаларҙа башҡорт балаларының байтйғы туған телендә һөйләшә, аралаша белмәй. Ғаиләләрҙә лә, балалар баҡсаларында ла башҡорт теленә өйрәтеү тейешле кимәлдә түгел ине. Күп мәктәптәр Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы мәғариф министрлыҡтары тарафынан рус мәктәптәре өсөн сығарылған уҡытыу планы буйынса эшләй. Бындай шарттарҙа башҡорт милләтенән булған уҡыусылар үҙҙәренең булмышынан, тамырҙарынан айырып алына, үҙенең әсә телен, туған әҙәбиәтен системалы өйрәнә алмай, республикабыҙҙың сәнғәтен, мәҙәниәтен, әҙәбиәтен, халҡыбыҙҙың һәйбәт йолаларын, ғөрөф-ғәҙәттәрен өйрәнеүҙән мәхрүм ҡала. Шуның һөҙөмтәһендә улар үҙҙәренең ниндәй милләт вәкиле икәнен дә белмәүсе рухи зәғифлеккә, ярлылыҡҡа дусар ителеүсе кеше булып үҫәләр. Ундай кешеләрҙә, ғәҙәттә, Тыуған ил, туған тел төшөнсәһе булмай, уларҙа интернациональ тойғолар тәрбиәләнмәй. шул арҡала туған теленән, мәҙәниәтенән, туған халҡының тарихынан айырылған, уны белмәгән кеше генә түгел, ә башҡа илдәргә, башҡа халыҡтарға, уларҙың телдәренә, мәҙәниәтенә ҡарата ихтирам һәм иғтибар тойғоһо булмаған кешеләр барлыҡҡа килә. Былар бөтәһе лә ошо йәһәттән һиҙелерлек саралар күреү зарурлығын тыуҙыра. Рус мәктәптәрендә башҡорт теле һәм әҙәбиәт программаһы дөйөм педагогик талаптарға, принциптарға нигеҙләнә.\nУлар түбәндәгеләргә ҡайтып ҡала:\n- өйрәнелгән материады анализлау, сағыштырыу, предметтарҙы ниндәйҙер билдәләре буйынса классификациялау, дөйөмләштереү;\n- предметтарҙың төп үҙенсәлектәрен айыра, аңлата белеү;\n- предметҡа, күренешкә ҡарата үҙ фекереңде әйтә һәм уны иҫбатлау белеү;\n- уҡыусыларға әхлаҡ һәм эстетик тәрбиә биреү;\n- уҡыусыларҙы коммуникатив йүнәлештә алып барыу;\n- телмәр эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәре өҫтөндә эшләү;\n- бүтән телдәрҙең башҡортса һөйләү һәм яҙыу телмәренә йоғонтоһон иҫәпкә алыу;\n- башҡорт теленә балаларҙы үҙҙәре һөйләшкән телгә нигеҙләнеп өйрәтеү;\n- предмет-ара бәйләнеш, тарих, сәнғәт, мәҙәниәт, әҙәбиәт, халыҡ ижады һәм традицияларына нигеҙләнеп өйрәнеү.\nРегиональ базис уҡыу планындағы предметтың урыны\nРегиональ базис планының 2016 йылындағы Башҡортостан Республикаһы уҡытыу учреждениялары өсөн тәғәйәнләнгән. 2 сәғәт региональ компонентынан алынған.\nБашҡортостан республикаһы дөйөм белем биреү учреждениелары өсөн төҙөлгән региональ баҙис планға ярашлы дөйөм белем биреү этабында 9-се класта башҡорт теленә 2 сәғәт бирелә.\n1-се һанлы Үрге Тәтешле урта мәктәбенең уҡыу планы башҡорт телен өйрәнер өсөн шул ҡәҙәр үк сәғәт бүлә.\nПрограмма Башҡортостан республикаһының фән һәм мәғәриф Министерствоһы тарафынан тәҡдим ителгән.\nУҡыу программаһын планлаштырыу логикаһы үрҙә күрһәтелгән программаға тулыһынса тап килә, ләкин уҡыу материалдарын өйрәнеүгә бүленгән сәғәттәр һаны программалағы сәғәттәр һаны менән тап килмәй, шуға күрә сәғәттәр һаны үҙгәртелгән.\nДәреслек һәм программаның һайланыуы.\nЭш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған “Башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән программа”(Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I – XI кластары өсөн). Төҙөүселәре:Тикеев Д.С., Толомбаев Х.А. һ.б.– Ижевск: «КнигоГрад», 2008. Дәүләт программаһы 9-сы кластар өсөн 99 сәғәткә төҙөлгән, ләкин мәктәптең уҡытыу планы буйынса 68 сәғәт ҡаралған булғанға күрә ,эш планы шул норманы иҫтә тотоп төҙөлдө. Программа буйынса өйрәнелергә тейешле темалар һаҡлап,уларға бирелгән ваҡытты ҡысҡартып төҙөргә тура килде. Һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү, кластан тыш уҡыу,ҡабатлау,әсәрҙәрҙең тексын өйрәнеү ҡысҡартылды .\nЭш программаһы түбәндәге УМК тарафынан төҙөлгән:\nЭш программаһы V-XI синыфтар өсөн «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте программаһы» нигеҙендә төҙөлдө. Төҙөүселәре: Тикеев Д.С., Толомбаев Х.А., Вилданов А.Х., Дәүләтшина М.С., Хөснөтдинова Ф.Ә., Хажин В.И. – Башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән программа. // Ижевск: “КнигоГрад” нәшриәте, 2008\nДәреслек: Башҡорт теле: Рус мәктәптәренең 9-сы класында уҡыусы башҡорт балалары өсөн өсөн дәреслек. / Хажин В.И., Вилданов Ә.Х. – Өфө: Китап, 2012\nЭш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте программаһы» (Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I-IX кластары өсөн) нигеҙендә төҙөлдө. Төҙөүселәре Тикеев Д.С., Толомбаев Х.А., Вилданов Ә.Х., Дәүләтшина М.С.,Хөснөтдинова Ф.Ә, Хажин В.И. – Ижевск: «КнигоГрад», 2008.\nБашҡортостан Мәғариф Министрлығы тарафынан тәҡдим ителгән программа «1-се һанлы Үрге Тәтешле урта дөйөм белем биреү мәктәбе» муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеhының «Уҡыу планы»на ярашлы рәүештә тормошҡа ашырыла.\nПрограмманың педагогик (методик) нигеҙҙәре\nРус мәктәптәрендә башҡорт теле һәм әҙәбиәт программаһы дөйөм педагогик талаптарға, принциптарға нигеҙләнә.\n- башҡорт теле системаһының бөтә кимәлдәрен (фонетик, лексик, морфологик, синтаксик, стилистик, пунктацион) иҫәпкә алыу һәм практик файҙаланыу;\nЭш программаһының йүнәлеш ысулдары.\nКонтроль эш формалары һәм ысулдары:\n1.Инша ; изложение\n2. контроль эштәр;-диктанттар\n3.Тематик үҙаллы эштәр\nБашҡорт теленән контроль эштәрҙең һаны 9-сы класта түбәндәгесә:\nII.Уҡытыу предметының төп йөкмәткеһе\nБашҡорт халыҡ эпосы йәки ҡобайырҙар – 10 сәғәт\nҺүҙлек менән эш. Эпоста күтәрелгән философик, педагогик һәм әхлаҡ-этик проблемалар. Ҡушма һөйләм тураһында төшөнсә биреү, һөйләм төрҙәрен, тыныш билдәләрен үҙләштереү.\nСәсәндәр ижады – 2 сәғәт\nСалауат Юлаев – 10 сәғәт.\nЯугир-шағирҙың тормошо һәм яҙмышы. Салауат – яугир, шағир, сәсән. Шиғырҙарының тематикаһы һәм проблематикаһы. Тыуған ил, тәбиғәт, мөхәббәт, азатлыҡ һәм батырлыҡ тураһындағы шиғырҙары. Тарихи шәхес, әҙәби герой, тарихи ваҡиға һәм художестволы әҫәр тураһында төшөнсә. Картиналар буйынса эш. Эйәрсән һөйләм төрҙәре.\nАҡмулла – 12 сәғәт.\nБиографик белешмә. Философик лирика. Тәбиғәт лирикаһы. Шиғыр-ҡобайырҙар. Эйәрсән һөйләм төрҙәре.\nӨмөтбаев – 5 сәғәт.\nМ.Өмөтбаевтың ғилми-ағартыу, тарих, этнография, фольклор, тәржемә өлкәһендәге эшмәкәрлеге. Ҡатмарлы синтаксик төҙөлмәләр. Күп эйәрсәнле ҡушма һөйләмдәр һәм уларҙа тыныш билдәләре.\nСафуан Яҡшығолов – 4 сәғәт.\nЯҙыусының тормош юлы һәм ижадына белешмә. Ҡатнаш ҡушма һөйләмдәр һәм уларҙа тыныш билдәләре.\nМәжит Ғафури – 13 сәғәт.\nЯҙыусының тормош юлы һәм ижадына белешмә. Әҫәрҙәрендә социаль тигеҙһеҙлекте, ғәҙелһеҙлекте фашлау. Художество методы, художество образ тураһында төшөнсә. Рәшит Нурмөхәммәтовтың картинаһы буйынса эш. Һыҙыҡ, нөктәле өтөр, ике нөктәнең ҡуйылыу осраҡтары.\nШ.Бабич – 12 сәғәт.\nШағирҙәың тормош һәм ижад юлы тураһында белешмә. Башҡортостан, азатлыҡ өсөн көрәш, тәбиғәт, мөхәббәт темаһы. Йәйәләр һәм тырнаҡтар ҡуйылыу осраҡтары. Синтаксис һәм пунктуация буйынса үтелгәндәрҙе дөйөмләштереү һәм системаға һалыу.\nтелмәр эшмәкәрлеген формалаштырыу һәм камиллаштырыу; телдең системаһын ( фонетика, орфография, орфоэпия, грамматика, пунктуация) өйрәнеү; бәйләнешле текст менән эшләргә өйрәтеүҙе күҙ уңында тота. Шулай уҡ унда милли тәрбиә тураһында ла мәсьәлә күтәрелә.\nРус һәм башҡа мәктәптәрҙә телде белмәгән балаларға башҡорт телен өйрәтеүҙең байтаҡ үҙенсәлектәре бар. Уларҙың иң мөһимдәрен һанап китәбеҙ:\nБашҡорт телен башланығыс кластарҙа алған белем һәм күнекмәләрҙе талаптарға ярашлы практик йүнәлештә тәрәнәйтеү, башҡорт теленең өндәр системаһы, лексик байлығы, морфологик категориялары һәм синтаксик төҙөлөшө тураһында белем биреү.\n«Урал батыр» эпосынан өҙөк.\nСалауат Юлаев. «Уҡ», «Егеткә»\nМ.Аҡмулла. «Башҡорттарым, уҡыу кәрәк!», «»\nШ.Бабич. «Халҡым өсөн»,«Кем өсөн?»\nIII.9 –се класс уҡыусыларының белем һәм күнекмәләренә төп талаптар:\nУҡыусылар түбәндәгеләрҙе белергә тейеш:\n-өйрәнелгән әҫәрҙәрҙең авторын ,исемен,мәғәнәһен;\n-өйрәнелгән әҫәрҙәрҙәге ваҡиғаларҙы һәм геройҙарын;\n- өйрәнелгән әҫәрҙәрҙең төп темаһын;\n-драматик һәм лиро-эпик әҫәрҙәрҙең характерлы үҙенсәлектәрен;\n-ятлау өсөн тәҡдим ителгән әҫәрҙәрҙең текстарын.\n-өйрәнелгән һүҙҙәрҙең тәржемәһен белергә йәки һүҙлектәрҙән табырға;\n-Һөйләмдең баш һәм эйәрсән киҫәктәрен;эйә менән хәбәрҙе билдәләүҙе;ике составлы,бер составлы,кәм һөйләм,тыныш билдәләренең принциптарын;\n-айырымланған эйәрсән киҫәкле ябай һөйләмдәрҙә тыныш билдәләренең ҡуйылыу ҡағиҙәләрен,эйә менән хәбәр араһында һыҙыҡ ҡулланыу;һөйләмдәрҙә инеш һүҙ,инеш һүҙбәйләнеш,инеш һөйләм,ымлыҡ булғанда тыныш билдәләренең ҡуйылышы;тура һәм ситләтелгән телмәре,цитаталы һөйләмдәрҙә тыныш билдәләренең ҡуйылышы.\n-яҙыусы һүрәтләгән художестволы картиналарҙы уйлап күҙ алдына баҫтырыу;\n-өйрәнелгән әҫәрҙең эпизодтарын айырып күрһәтә белеү;\n-әҫәр геройҙарын ҡылыҡһырлай,бер-береһе менән сағыштыра белеү;\n-телдең ҡайһы бер һүрәтләү сараларын билдәләй белеү;\n-эпик һәм лирик ,лиро-эпик әҫәрҙәрҙе айыра белеү;\n-художестволы,фәнни,публицистик әҫәрҙәрҙе айыра белеү;\nIV. Белемде баһалау нормалары\nТелдән биргән яуаптарҙы билдәләү нормалары\nҮтелгәндәрҙе ҡабатлау, уҡыусыларҙан яуап алыу, уларҙың башҡорт теле буйынса белемдәрен, белеүҙәрен һәм күнекмәләрен тикшереү, иҫәпкә алыу, шуның менән бергә, алған белемдәргә таянып, тел берәмектәренә, күренештәренә аңлатма бирергә өйрәтеү алымдарының береһе иҫәпләнә.\nтәҡдим ителгән теманы тулы аңлатһа,тел төшөнсөләренә дөрөҫ билдәләмә бирһә;\nҮтелгән материалды тулы аңлауын,белемдәрен практик ҡуллана белеүен күрһәтһә;\nӘгәр уҡыусы «5» билдәһен ҡуйыу талаптарына ярашлы яуап бирһә,ләкин һирәк яһала торған хаталар ебәреп тә уҡытыусы иҫкәртеүенән һуң уларҙы төҙәтеп барһа,телендә,телмәр төҙөлөшөндәһирәк-һаяҡ яңылышлыҡтар китһә,уның яуабы «4» билдәһе менән баһалана.\nӘгәр уҡыусы тәҡдим ителгән темаға ҡараған төп төшөнсәләрҙе аңлауын һәм белеүен күрһәтһә,ләкин\nМатериалды тулы аңлата алмаһа,төшөнсәләрҙеңһәм ҡағиҙәләрҙең билдәләмәһендә хаталар ебәрһә;\nӘйткән фекерҙәрен тулы һәм иҫбатлауҙы нигеҙләй белмәһә,үҙ миҫалдарын килтерә алмаһа;\nЯуабында эҙмә-эҙлелек һаҡланмаһа,телмәр төҙөлөшөндә хаталар булһа,уның яуабы «3» билдәһе менән баһалана.\nӘгәр уҡыусы һоралған материалдың күберәк өлөшөн белмәүен,билдәләмәләрҙе һәм ҡағиҙәләрҙе әйткәндә уларҙың төп фекерен боҙоуға килтерә торған хаталар ебәрһә, материалды икеләнеүҙәр менән системаһыҙ аңлатһа, уның яуабы «2» билдәһе менән баһалана\nЯҙма эштәрҙең күләме һәм уларҙы баһалау нормалары.\nУҡытыу рус телендә барған мәктәптәрҙә иншалар алдан ныҡлы әҙерлек менән үткәрелә. Изложение һәм иншалар ярҙамында уҡыусыларҙың йөкмәткене аса, кәрәкле тел сараларын темаға ярашлы һайлай һәм, шулай уҡ, уларҙың грамматик нормаларҙы һаҡлап, орфографик ҡағиҙәләрҙе дөрөҫ ҡуллана белеү һәләтлеге тикшерелә. Шуға күрә инша ике билдә менән баһалана. Билдәләрҙең тәүгеһе – эштең йөкмәткеһе һәм теле өсөн ҡуйылһа, икенсеһе грамоталылыҡ кимәлен билдәләй.\nЭштәрҙе баһалауҙың төп критерийҙары.\n1. Эштең йөкмәткеһе темаға тулыһынса тап килә.( Бер ни тиклем ситкә тайпылыштар булыуы мөмкин.) 2. Йөкмәтке дөрөҫ, ләкин ҡайһы бер фактик хаталар бар. 3. Фекер ебендә бер ни тиклем эҙмә-эҙлелек боҙолған. 4.Телмәрҙең лексик һәм грамматик төҙөлөшө, дөйөм алғанда, шаҡтай төрлө. 2. Эш йөкмәткеһендә 2 һәм телмәрендә 3 кәмселек булыуы мөмкин.\n2 орфографик йәки 2 пунктацион йәки бер орфографик һәм 3 пунктацион йәки 4 пунктацион, шулай уҡ 2 грамматик хата булыуы мөмкин\n1.Эш теманан байтаҡ ҡына ситкә тайпылған. 2. Эштең йөкмәткеһе, нигеҙҙә, дөрөҫ, ләкин фактик хаталар бар. 3. Эҙмә-эҙлелек тулыһынса һаҡланмай. 4. Телмәр байлығы түбән, синтаксик конструкциялар бер төрлө. Һүҙҙәрҙең ҡулланылышында хаталар бар. Эш йөкмәткеһе яғынан 4 һәм телмәре яғынан 5 хата булыуы мөмкин.\n4 орфографик йәки 4 пунктацион, йәки 3 орфографик һәм 5 пунктацион, йәки 7 пунктацион, шулай уҡ 4 грамматик хата булыуы мөмкин\n1.Эш теманы асмай. 2. Бик күп фактик хаталар ебәрелгән.3.Эштең бөтә өлөштәрендә лә фекерҙең эҙмә-эҙлелеге боҙолған, бәйләнеш юҡ, эш планға тура килмәй. 4. Эштең һүҙлеге бик ярлы. Ул бер типтағы ҡыҫҡа һөйләмдәр менән яҙылған, һөйләмдәр араһында бәйләнеш бик йомшаҡ. Дөйөм алғанда эштең йөкмәткеһендә - 8, телмәрендә 7 хата ебәрелгән.\n7/7,6/8,5/9,8/8 нисбәтендәге орфографик һәм пунктацион, шулай уҡ 7 грамматик хата булыуы мөмкин.\nУҡыусының үҙаллығы, инша фекеренең оригиналлеге, композицион һәм телмәр төҙөлөшө эште баһалағанда иҫәпкә алынмай. Оригиналь фекерҙең булыуы инша өсөн баһаны бер балға күтәрергә мөмкинлек бирә.\nӨйрәтеү характерындағы яҙыу эштәре был таблицалағы һандарға инмәй, улар ғәҙәттәге дәрестәрҙә үткәрелә. Уларҙың йышлығын билдәләү уҡытыусы ҡарамағына ҡалдырыла.\n9 синыфта башҡорт теленән телдән һәм яҙма рәүештә үткәрелә торған эш төрҙәре\nТаныш булған художестволы, фәнни-популяр һәм публицистик текстарҙы ҡысҡырып етеҙ уҡыу.\nЯтланған художестволы әҫәрҙәрҙе йәки уларҙың өҙөктәрен тасуири һөйләү.\nТасуирлауҙарҙы үҙ эсенә алған ҙур булмаған эпик әҫәрҙәрҙе, уларҙың өҙөктәрен тулы итеп йәки ҡыҫҡартып һөйләй һәм\nяҙып аңлата белеү.\nӨйрәнелгән әҫәр буйынса яҙма һәм телдән фекер йөрөтөү характерындағы инша төҙөү.\nТелдән һүрәт яһау, йомаҡ, әкиәт, хикәйә ижад итеү.\nҮҙ аллы уҡылған әҫәрҙәр, һынлы сәнғәт әҫәрҙәре, ҡаралған кинофильмдар, телевизион тапшырыуҙар хаҡында\n(унда һүрәтләнгән ваҡиға һәм геройҙарға үҙ ҡарашыңды белдереп) телдән баһа бирә белеү.\nПредмет-ара бәйләнештәр. Башҡорт теле. Хикәйәләү, тасуирлау, фекер йөрөтөү.\nЯбай план. Телмәр стиле. Художестволы һөйләү, фәнни стиль. Әйберҙәрҙе тасуирлау элементтарын эсенә алған\nхикәйәләүхарактерындағы текстарҙың йөкмәткеһе буйынса тулы изложение төҙөй белеү.\nТасуирлау, хикәйәләү һәм фекер йөрөтөү характерындағы инша яҙыу.\nӘҙәби белем кимәлен диагностикалау, ағымдағы һәм йомғаҡлау контроле\nУҡыу йылы башында уҡыусыларҙың әҙәбиәт буйынса белем кимәлен төркөмдә һәм индивидуаль диагностикалау, уның артабанғы үҫешен асыҡлау.\nТасуири уҡыу күнекмәләрен үҙләштереүҙе тикшереү (шул уҡ ваҡытта яттан һөйләүҙе), әҫәрҙе ятҡа һөйләгәндә башҡарыу интерпретацияһының үҫеше, ролләп уҡығанда тексты сәхнәләштереү.\nҺөйләгәндә монологик телмәр күнекмәләрен асыҡлауҙа сара булып, һәр төрлө һөйләү һәм әҫәрҙең сюжетын һәм персонаж - геройҙарҙың характерын аңлау.\nӘҙәбиәттән әхлаҡи-этик проблема буйынса иншалар яҙма телмәр мәҙәниәтенең кимәлен һәм әҙәби әҫәрҙең төп йөкмәткеһен аңлауҙы диагностикалауҙың төп формаһы булып тора. Әҙәби һәм публицистик темаларға иншалар.\nУҡыусыларҙың проект эшмәкәрлеге менән етәкселек итеү буйынса дәрес-консультациялар. Әҙәбиәт буйынса уҡыусыларҙың белем сифатына һәм үҫешенә үҫтерешле контроль булып зачет, семинар, коллоквиумдар һәм башҡа формалар тора.\n1.1 Дәреслек:Башҡорт теле һәм әҙәбиәте. Рус мәктәптәренең 9-сы класы өсөн дәреслек.Хөснөтдинова Ф.Ә., Тикеев Д.С, Ғафаров Б.Б.\n1.2 Методик әсбаптар:\n1.Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен заманса уҡытыу. Уҡытыусылар өсөн ҡулланма.М.И.Баһауетдинова, Г.Н.Йәғәфәрова.Өфө.Китап,2009\n2.«Башҡорт теле һәм әҙәбиәте» дәреслегенә методик ҡулланма.Ф.Ә. Хөснөтдинова. Ә.Б. Һөйәрғолова\n3.Башҡорт теленән диктанттар йыйынтығы.5-9 Х.А.Толомбаев,С.В.Атнағолова, Өфө,Китап,2009.\n4.Башҡорт телен уҡытыу методикаһы.башҡорт теле дәүләт теле итеп уҡытылған мәктәптәр өсөн.М.С.Дәүләтшина.Өфө. Китап, 2010\n5.Изложениелар өсөн текстар йыйынтығы.5-9.М.Ғ.Ғималова,С.М.Рәхимова. Өфө,Китап,2009.\n1.3\tПредмет буйынса тәҡдим ителгән өҫтәлмә әҙәбиәт:\n1.Башҡорт теленең синонимдар,антонимдар,омонимдар,фразеологик һүҙлектәре.\n3.Башҡорт теленең орфографик һүҙлеге.\n4. Уҡыусылар өсөн тел буйынса уҡыу- уҡытыу методик комплекты :\n5.Башҡорт теле: Урыҫ мәктәптәренең 9 синыфында уҡыған башҡорт балалары өсөн башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәреслеге.– Өфө: Китап, 2001\nКүргәҙмәлелек, техник саралар\nМорфология буйынса үтелгәндәрҙе\nЯңы теманы өйрәнеү\nӘкиәттәр, көләмәстәр һ.б. халыҡ ижады әҫәрҙәре.\n"Кушма һөйләм һәм уның төрҙәре.\n"Урал батыр" эпосы.\nӘҫәрҙең йөкмәткеһен өйрәнү\nКарточкалар. "Урал батыр" эпосына арналған материал\nКушма һөйләм һәм уның төрҙәре.\nЯңы материал өйрәнеү\nӘҫәрҙең тулы варианты.\nТеҙмә һәм эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр\nБоронғо әҙәби ҡомартҡылар. М.Ҡашғари"Диуану лүғәт әт-түрк. Й.Баласағуни\nМ.Кашғари, "Диуану лүғәт әт-түрк\nТеҙмә ҡушма һөйләмдәр.\nТеркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәр, уларҙа тыныш билдәһенең ҡуйылышы\nТеркәүесле теҙмә ҡушма һөйләмдәр.\nУрта быуат әҙәби ҡомартҡылары. Ҡотобтоң "Хөсрәү вә Ширин"поэмаһы\n"Котобтоң"Хөсрәү вә Ширин" поэмаһының тулы варианты\nКонтроль диктант «Йәшел алтын»\nБелемдәрҙе тикшереү, контроль дәрес\nДиктант һәм изложение\nХаталар өҫтөндә эш. Сәйф Сараи\n"Гөлөстан бит-төрки" поэмаһы.\nЭйәртүле ҡушма һөйләмдәр. Баш һәм эйәрсән һөйләмдәр.\nХөсәм Кәтиб "Жөмжөмә Солтан" әҫәре\nЭйәрсән һөйләмде башһөйләмгә\nбәйләүсе саралар. Тыныш билдәләре.\nМилли-колониаль иҙеүгә ҡаршы көрәш. Батыршаның батшаға яҙған хаты\nЭйәрсән һөйләм төрҙәре\nИзложение «Ураҡ өҫтө ине»\nҺөйләм үҫтереү дәресе\n«Куҙыйкүрпәс менән Маянһылыу»\nХәбәр эйәрсән һөйләм.\nКонтроль диктант «Минең дуҫтарым»\nХаталар өҫтөндә эш. Салауат Юлаевтың тормошо ,ижады\nХәл һөйләмдәр. Ваҡыт һөйләм.\nС.Юлаев шиғырҙарында азатлыҡ темаһы\nШиғырҙарҙың йөкмәткеһен өйрәнү\n126-сы бит, таблица буйынса эшләү.\nҒәбдерәхим Усман. Мөһиммәт әз-заман.\nижадында Башҡортостан темаһы.\nИзложение «Два сына»\nҒәли Соҡорой.Туғандарыбыҙҙың һәм\nЯҡындарыбыҙҙың тарихын хикәйәләү".\nҠатмарлы синтаксик төҙөлмәләр. Күп\nэйәрсәнле ҡушма һөйләмдәр һәм\nуларҙа тыныш билдәләре.\nКонтроль диктант «Ҡоштар көнө»\nХаталар өҫтөндә эш М. Аҡмулланың\nҠатнаш ҡушма һөйләмдәр һәм уларҙа тын билдәләре.\nМ. Өмөтбаев. Тормош юлы, ижады. Ғилми-ағартыу эшмәкәрлеге\n"Мәғрифәтсе һәм әҙип М. Өмөтбаев\nӘҫәрҙәрҙең йөкмәткеһен өйрәнү\nҠушма һөйләм буйынса үтелгәндәрҙе\n"Башҡорт моңо","Тимербай курайсы"\nӨтөрҙөң, һыҙыҡтың ҡуйылыу осраҡтары\nМәжит Ғафури. Тормош юлы һәм ижады\nНөктәле өтөрҙөң, ике нөктәнең ҡуйылыу\nМәжит Ғафури " Шағирҙың алтын\nТөрлө профессиялар тураһында белешмә.\nШәйехзада Бабич. Тормош юлы һәм ижады\nКонтроль диктант «Исем серҙәре»\nХаталар өҫтөндә эш. Ш. Бабич "Башҡорт халҡына көйлө хитап", "Салауат батыр" шиғырҙары\nМорфология, синтаксис буйынса\nҮтелгәндәрҙе дөйөмләштереү һәм системаға һалыу.\nVІ. Материаль – техник саралар\nКомпьютер, проектор, интерактив таҡта\nНомер материала: ДБ-245448\nРабочая программа и тематическое планирование по башкирскому языку (8 класс)\n440 0 23.09\n1413 0 19.09\n3014 0 22.09\n5018 0 20.09\n12577 4 13.09