Туған тел - ӘҘИПТӘР - Ғәли Соҡорой\nҒәли Соҡорой (1826-1889)\nҒәли Соҡорой (Мөхәмәтғәли Ғәбдессалих улы Кейеков) 1826 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Тәтешле волосының (хәҙер Башҡортостандың Тәтешле районы) Иҫке Соҡор ауылында тыуып үҫә. Ауыл мәҙрәсәһен тамамлағас, күрше ауылдарҙағы ҙурыраҡ мәҙрәсәләрҙә һабаҡ ала. Аҙаҡ Стәрлебаш мәҙрәсәһендә уҡый һәм 2 йыл самаһы шунда уҡ хәлфәлек итә. 1852 йылда ауылына әйләнеп ҡайта һәм ғүмеренең ахырынаса, йәғни 1889 йылдың 10 декабренә тиклем шунда йәшәй. Яҙыусының әҙәби мираҫы шаҡтай бай һәм күп яҡлы. Беҙҙең көндәргә ундан артыҡ баҫма китабы һәм йөҙгә яҡын ҡулъязма әҫәре килеп еткән. “Фосули әрбәға” (“Йылдың дүрт миҙгеле”) исемле шиғырҙар циклы, “Мәдхи Ҡазан” (“Ҡаҙанды маҡтау”), “Шәмғ әззия” (“Шәм яҡтыһы”) кеүек китаптары мәғрифәтте, мәҙәни үҫеште данлау, наҙанлыҡты, томаналыҡты тәнҡитләү рухы менән һуғарылған.\nҒ. Сокоройҙоң яҙма мираҫында сәсмә әҫәрҙәр ҙә бар. Ундайҙарҙан “Хажнамә” исемле юлъяҙма, Ҡара Табын (Ирәкте) ырыуы башҡорттары шәжәрәһе һәм “Тәуарих-и Болғария, йәки Тәһриб-и Ғари” тигән әҫәр айырыуса әһәмиәтле.\nҒӘЛИ СОҠОРОЙ Ғәли Соҡорой ижадында XIX быуаттың икенсе яртыһында Башҡортостанда барған ижтимағи фекер үҫешенең, башҡорт әҙәбиәтендәге төрлө тенденцияларҙың, идея-эстетик көрәштең шаҡтай ҡатмарлы һәм ҡаршылыҡлы барышы сағыла. Унда, мәғрифәтселеккә бәйләнешле яңы тенденцияларҙың беленеүе менән бергә, урта быуат традиционализмына, суфыйсылыҡҡа бағлы элементтарҙың йәшәп килгәне лә күренә. Ғ. Соҡорой әҫәрҙәрендә ерле, милли мотивтар көсәйә. Ғәли Соҡорой (Мөхәммәтғәли Ғәбдесалих улы Кейеков) 1826 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Тәтешле волосының Иҫке Соҡор ауылында мулла ғаиләһендә тыуған. Ҡара Табын башҡорт ырыуы шәжәрәһенән күренеүенсә, уларҙың нәҫел-ырыу ебе “башҡорт аҫабалары нәҫелен башлап ебәреүсе” Кейек ҡарттан килә. Мөхәммәтғәли 22 йәшенәсә шул тарафтарҙағы Бөрө, Усы, Минзәлә һәм Бәләбәй өйәҙҙәрендәге биш иң ҙур мәҙрәсәләрҙә һабаҡ ала. Бер аҙ ваҡыт Һаҡмар, Яйыҡ буйҙарына китеп сәфәр ҡылып йөрөгәндән һуң, Башҡортостандағы атаҡлы Стәрлебаш мәҙрәсәһенә килеп уҡырға инә. Бында күпмелер һабаҡ тыңлағас, уға хәлфә дәрәжәһе бирелеп, 1850 — 1851 йылдарҙа ошо уҡ мәҙрәсәлә уҡыта. Уға мәҙрәсәнең хәлфәһе шағир Шәмсетдин Зәки менән бергә эшләү, унан ижади оҫталыҡҡа өйрәнеү бәхете тейә. “Китәр булдым сығып илдән уҡырға, ғилем әстәп ҡайтайым тип Соҡорға”, — тип яҙған Ғ. Соҡорой. Ниһәйәт, 1852 йылда тыуған ауылына ҡайта һәм ғүмеренең һуңғы көндәренәсә, йәғни 1889 йылдың 10 декабренә тиклем, шунда йәшәй. “Манзумати Ғәлиә” (“Ғәлиҙең шиғри йыйынтығы”) исемле ҡулъяҙма китабына яҙған баш һүҙендә ауылдағы тормошон шулай характерлай: “Беҙ урман башҡорто буламыз. Зариғ ибн әл-зариғ, деһҡан ибн әл-деһҡандыр. Әксәр әл-шөғөлемез — урман арчып, бечәнлек вә игүнлек ясамаҡдыр. Бән, ғариб ғажиз кәминә, бар тапҡан ваҡытымны вә хәл вә форсатымны ғалибан шундайын шөғөлгә сарыф әйләдем. Юҡ хәл берлә мәншүр алып вә йорт салып, вә асбап әл-мағашны барын сатып алып, ярлы кеше баласы кеби, бик күп ҡарыздар булдым. Вә шул арада һаман юҡ мәдрәсәне бар итеп, мәдрәсә ямаштырырға бер үҙем истибар итеп, чуҡ михнәтләр арасында өйөмдә тәғлим әүләд әл-ҡәрйә вә мәдрәсәмдә тәғлим әүләд әл-ҡәбилә итеп, вә шул арада духавнуй хезмәтләр артындан да йөрөп, вә жәмиғ әһел әл-ҡәрйәдән артуҡ мәсжед вә мәдрәсә арасында йөрөп, Ирәкте башҡортоноң иң ғәли михнәтле фәрәғе булып торамын”. Яҙыусының 3 ҡыҙы һәм 5 улы була. Һуңғыларының өсәүһе — Ғатаулла, Ғиниәтулла һәм Ғарифулла атаһы юлынан китә һәм заманының уҡымышлы кешеләре булып таныла. Кинйә улы Ғарифулла Башҡортостандағы мәғрифәтселек хәрәкәтендә актив ҡатнаша, шиғри әҫәрҙәр ижад итә. “Шура” журналы биттәрендә актуаль темаларға мәҡәләләр менән сығыш яһай, башҡорттарҙың үткәне буйынса тарихи-этнографик хеҙмәт яҙа. Уның яҙма мираҫы милли культура тарихын өйрәнеүҙә әһәмиәтле сығанаҡ булып тора. Әҙәби ижад менән Ғәли 17 йәшенән шөғөлләнә башлай. Танып мәҙрәсәһендә уҡытҡан хәлфәһенә мәдхиәһе һәм әсәһе вафат булыу айҡанлы яҙған мәрҫиәһе уның тәүге әҫәрҙәренән һанала. 1860 йылда шағирҙың “Тәжүид” (“Ҡөрьәнде дөрөҫ уҡыу ҡағиҙәләре”) тигән беренсе китабы донъя күрә. Уның артынса “Дөрре Ғәли” (“Ғәли ынйылары”, 1873), “Шәмғ әз-зия” (“Шәм яҡтыһы”, 1883), “Заммы нәзир” (“Оҡшашын өҫтәү”, 1889), “Мәдхе Ҡазан” (“Ҡаҙанды маҡтау”, 1889) һәм башҡа китаптары баҫылып сыға. Ҡайһы бер китаптары, шул иҫәптән “Заммы нәзир” әҫәре, бер нисә тапҡыр нәшер ителә. Әҫәрҙәренең байтаҡ өлөшө ҡулъяҙма хәлендә ҡала. Әҙиптең сағыштырмаса күп яҙғанлығын күрһәтеп, Ә. И. Харисов: “Баҫылған һәм баҫылмай ҡалған әҫәрҙәрен бергә йыйһаң, уға ҡәҙәр йәшәгән теләгән бер Көньяҡ Урал шағирының ижадынан күберәк булыр ине”,— тип билдәләне. Ғ. Соҡоройҙоң ижад позицияһы формалашыуҙа Урта Азияның дини-мистик йүнәлештәге поэзияһы хәл иткес роль уйнай. Яҙыусы Аллаяр суфыйҙың, “Ҫөбәт әл-ғажизин” китабын ҡайта-ҡайта уҡый, күп урындарын тәржемә итә һәм шәрехләй, үҙенән шиғырҙар өҫтәй. Бындай әҫәрҙәр уның ижадында үҙенә күрә бер үрнәк, әҙәби ҡалып булып хеҙмәт итә. Әммә Ғәли Соҡорой Аллаярҙың мистик һәм пессимистик ҡараштарына бик үк эйәреп бармай. Ул тормошҡа, үҙе йәшәгән мөхиткә яҡыныраҡ тора, уны донъяуи мәсьәләләр күберәк ҡыҙыҡһындыра. Поэзияһында төп жанрҙарҙан булған мәдхиә һәм мәрҫиәләрендә, теге йәки был шәхестең биографияһын, эшмәкәрлеген һүрәтләп, тормоштоң конкрет һәм йәнле картиналарын тыуҙыра. Мәҫәлән, Ниғмәтулла Биктимеровҡа арналған мәдхиәһендә ул ишандың, мөҙәрислек итеп, ғилем — мәғрифәт таратыуын, тау башындағы шишмәнән ауыл уртаһына тиклем торба һалдыртып, бөтә ғәмде саф шишмә һыуы менән туйындырыуын тасуирлай. Шәмсетдин Зәкигә бағышлаған әҫәрендә һуҡыр шағирҙың “аҡыл күҙе” бик һиҙгер булыуы арҡаһында заманының абруйлы кешеләре рәтендә тороуын әйтә. Шәмсетдин суфый үлгәс, хатта донъя, эсендәге затлы әйберҙәре бөткән буш һауыт кеүек, шыҡһыҙланып ҡалды, ти автор. Ғәли Соҡоройҙоң “Фосули әрбәға” (“Йылдың дүрт миҙгеле”) тигән шиғырҙар циклы — XIX быуат башҡорт лирик поэзияһының матур үрнәктәренән. “Манзумати Ғәлиә” йыйынтығына индерелгән был әҫәрендә шағир донъяға ер-тәбиғәт һөйөүсе крәҫтиән булып баға, һәр миҙгелгә поэтик характеристика бирә һәм үҙенең мөнәсәбәтен белдерә. Яҙҙы ул айырыуса яратып, хисләнеп тасуирлай: Биҙәнде ер нияз илә, Тунанды төрлө наҙ илә, Ҡыуанды фаслы яҙ илә, Нәбәте берлә дәм саздыр. Автор тәбиғәт һәм кешенең айырылғыһыҙлығын раҫлай, улар араһындағы бәйләнеште күрһәтергә ынтыла. Миҙгелдәр сиратлашыуын ул кеше ғүмеренә оҡшата, йәшәүҙең мәғәнәһе һәм ҡиммәте тураһында уйлана: Яҙ эйәме — егет улмаҡ, Көҙ эйәме — ҡари улмаҡ, Ҡыш эйәме — вафат улмаҡ, Ғүмернең ғишрәте аздыр. Шағир уҡыусыға, тирә-яҡ күренештәренә бәйләп, өгөт-нәсихәт бирә, үҙенең тормош тәжрибәһе менән уртаҡлаша. Дини-дидактик мотив урыны-урыны менән тормошсан, рациональ фекерҙәр менән аралаша. Автор хеҙмәт һөйөүсәнлекте рәхәт тормоштоң тәү шарты итеп ҡараһа, ялҡаулыҡты һәм ғәмһеҙлекте кире сифаттарҙан һанай һәм тәнҡит итә: Шу кем язда ярағ итте — Ҡышы рәхәт берлә үтте. Шу кем уйнап-көлөп үтте — Ҡышы хәсрәттә жанбаздыр. Был юлдар атаҡлы рус әҙибе И. А. Крыловтың “Сиңерткә менән ҡырмыҫҡа” басняһы менән ауаздаш. Әҫәрҙә ошо мәңге үҙгәреп һәм яңырып тороусы гүзәл тәбиғәтте, тыуған ер йәмен ҡәҙерләү һәм һаҡлау проблемаһы ла күтәрелә. Тик шағир бер көнө мең көн миҫле тойолған ерҙең гүзәллеген алла ҡөҙрәтенә бәйләй һәм уны һаҡлау мохтажлығын дингә, аллаға бирелгән “изге йәнһәрҙең” мөхите булыуы менән аңлата. Реалистик картиналар һәм тормошсан деталдәр яҙыусының 1872 йылда Мәккә һәм Мәҙинә ҡалаларына барып ҡайтҡас (үҙ ғүмерендә ул 4 мәртәбә хаж ҡылған) ижад иткән “Нәсим әс-саба” (“Таң еле”) исемле сәйәхәтнамәһендә тағы ла анығыраҡ һәм сағыуыраҡ бирелгән. “...Мәскәү ҡәлғәсенә чыҡтым. Андин шулай уҡ чуйын юлы илә Тульский, Курский вә Киевский ҡәлғәләре арҡылы Атис (Одесса) ҡәлғәсенә чыҡтым. Безнең ҡәрйәмездин Атис ҡәлғәсенә, бу юллар илә килгәндә, биш мең чаҡрымдин зиәдәрәк бардыр, диләр”, — тип хажға ниндәй юлдар һәм нимә менән барыуын бәйнә-бәйнә тасуирлаған автор Россияның бөйөклөгөнә, байлығына һәм көс-ғәйрәтенә һоҡлана: “...Мәмләкәте Русиәнең байлығы бик зурдыр. Мәкәрйәдән Атисҡача вичә мең чаҡрым юллардыр вә һәм тотош чуйын юлдан барылалыр... Вә ул юлны төҙәргә дә ничә йөҙмең тәңкәләр чыҡҡандыр. Хатта юлда туғыры килгән тағларны кисеп, арба берлә читкә ташып, тағ урынларыны төҙ ер ясап киткән ерләр бар, вә чоҡорларға, вә йылғаларға ҡиммәтле күперләр ясап киткән ерләр бардыр. Хатта иделләр туғыры килгән ердә ясалған күперләрнең хик-мәтләрене вә ҡиммәтләрене, вә һиммәтләрене сәйләп бөтөргә буласы дәгел...” Әҫәр баштан-аяҡ шундай күтәренке рухта, Рус дәүләтенең көс-ҡеүәте өсөн ғорурлыҡ тойғоһо менән яҙылған. Шағир илдең икһеҙ-сикһеҙ иген баҫыуҙары, завод-фабрикалары, иҫәпһеҙ ауылдары һәм ҡалалары, “ыстансалар сайын ясалмыш вокзаллар вә сыуханалар, телеграфханалар вә почтаханалар кеби мәнзилләр вә мәхкәмәләр” тураһында һоҡланып һөйләй ҙә, Суэц ҡалаһының эсенә “ҡыл вә ҡәл, жән вә жәдәл, дәғүә вә ғауға” тулған вокзалындағы тәртипһеҙлектәрҙе теҙеп сыға. “Беҙем Русиә мәмләкәтендә Нижнийдан башлап Атисҡача ничә вокзалдарға кереп чыҡсаң, бу бер вокзал рәүешле михнәт күрмәссең!” — ти. Күренеүенсә, бында Ғ. Соҡорой “Тәрхибе рамазан”, “Заммы нәзир” кеүек дини-мистик рухтағы әҫәрҙәренән бөтөнләй айырыла, өр-яңы аспектта асыла — фәнни-техник, мәҙәни прогресс юлындағы ватаны, үҙ ватандаштарының, ғилем-мәғрифәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары менән ғорурланыусы патриот булараҡ сығыш яһай. Бөйөк Рәсәйгә үҙенсәлекле ода характерындағы был әҫәр артабан Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев, Риза Фәхретдинов эшмәкәрлегендә, айырыуса — егерменсе быуат “башында үҫеш аласаҡ публицистик прозаға ниндәйҙер кимәлдә тәүсығанаҡ булды, уның-донъяуи, реалистик йүнәлештә үҫеп китеүендә һиҙелерлек, роль уйнаны. Баҫма әҫәрҙәренән Ғ. Соҡоройҙоң “Мәдхе Ҡазан” һәм “Шәмғ әз-зия” китаптары иғтибарға лайыҡ. 864 юлдан торған “Мәдхе Ҡазан” шиғыры мәғрифәтте, мәҙәни үҫеште данлау, илбаҫҡынсылыҡты ҡәһәрләү, гражданлыҡ һәм, гуманлылыҡ рухы менән һуғарылған. Мөбәрәк шәһәр Ҡазанда Ғәзизләр тулыҡ анда, Кәримләр күп һәм ағьянда Ғәниләр күп аҫ ар саздыр, — тип шағир “ләбипләр күплеге берлә, әдипләр күплеге ;берлә, табиплар күплеге берлә тамам илгә ғаян” булған Ҡаҙанға дан йырлап тора ла боронғо Болғар ҡалаһын, уның тарихын һүрәтләргә тотона: Мона шәһри Ҡазандан күп Мөҡәтдәм шәһри Болғар хуп Дар әл-ислам иде мәхбуп, Мәгәр тағы харап саздыр . Мосолман хандары торған, Мосолман хисары булған Татар, башҡорт, мишәр тулған Ғәли жайда бина саздыр. Артабанғы юлдарҙа автор дин, фән һәм культура усағы булған ошо мөһәбәт ҡаланы емергән һәм талаған Аҡһаҡ Тимергә ләғнәт уҡый, уны ләимләрдән ләим, бағы тип атай. Был әҫәрендә Ғ. Соҡорой Ҡаҙан ҡалаһының Урал-Волга буйы төрки халыҡтарының культура үҫеше тарихында тотҡан урынын, уның үткәнен һәм хәҙергеһен шаҡтай объектив сағылдырһа ла, унда йәшәгән халыҡтың, бигерәк тә ярлы-ябағаның социаль хәленә битараф ҡала. Байҙарҙы бай булған өсөн күккә күтәреп маҡтап, ундай бәхеткә ирешә алмағандарҙы үҙ яҙмышына зарланмаҫҡа, бай биргән бер тинде мең тин итеп, бер һыныҡ икмәкте меңгә иҫәпләп ҡабул ҡылып, шуның менән риза булып йәшәргә өндәй: Риғәйә әйләсән байны, Имезәр хаҡ синә майны, Язар биш йылға биш айны Ғәмәл миҫле ҡыландыр бу. Наҙанлыҡты һәм томаналыҡты ҡаты тәнҡитләү, фәнгә һәм мәғрифәткә мәдех йырлау — “Шәмғ әз-зия” китабында ла үҙәк мотивтарҙың береһе. Автор дин эшендә лә, ғилем өлкәһендә лә белеме самалы булған муллаларҙан әсе көлә, ә уҡымышлыларҙы, шул иҫәптән дин әһелдәренең ҡайһы-берҙәрен һәр яҡлап ҙурлай, башҡаларға үрнәк итеп ҡуя. Өфөгә арнап, “Мәдхе Өфө” тигән шиғыр ҙа яҙа Ғ. Соҡорой. Фән һәм мәғрифәтте йәмғиәт үҫешендәге иң мөһим факторҙар тип һанауы шағирҙың донъяға ҡарашындағы ыңғай яҡтарҙың береһе булып тора. Ғ. Соҡорой, революцияға тиклем йәшәгән һәм ижад иткән күпселек башҡорт әҙиптәре кеүек үк, үҙ ырыу-ҡәбиләһенең һәм халҡының тарихи үткәне менән тәрән ҡыҙыҡһынған. Уның тарафынан яҙып ҡалдырылған шәжәрә һәм тәуарих яҙмалар ошо хаҡта һөйләй. Беҙҙең көндәргә ҡара-табын (ирәкте) ырыуы шәжәрәһенең Ғ. Соҡорой төҙөгән бер нисә варианты килеп еткән. Уларҙың береһе уҙған быуатта уҡ Шиһабетдин Мәржәниҙең “Местафәд әл-әх-бар...” исемле китабында (1885) донъя күргән, икенсеһе 1927 йылда “Башҡорт аймағы” журналының 4-се һанында баҫылып сыҡҡан һәм аҙаҡтан тарихсы-этнограф Р. Ғ. Кузеев тарафынан төҙөлгән “Башҡорт шәжәрәләре” йыйынтығына индерелгән. В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Ҡаҙан дәүләт университетының Н. И. Лобачевский исемендәге Ғилми китапханаһында шәжәрәнең күләмлерәк һәм тулыраҡ тағы ла ике ҡулъяҙма варианты һаҡлана. Уларҙың береһе 1852 — 1853 йылдарҙа теҙмә формала төҙөлөп, унда ҡара-табын ырыуы башҡорттарының ата-бабалары бик борон Тубыл һәм Иртыш йылғалары буйында донъя көтөүҙәре, унан һуң Миәс йылғаһы буйына күсенеүҙәре, хәҙерге Башҡортостандың Тәтешле, Яңауыл, Асҡын һәм Балтас, Татарстандың Минзәлә һәм Аҡтаныш, Пермь өлкәһенең Барда райондары территорияларына килеп төпләнеүҙәре хаҡында тасуирлана. Әҫәрҙә башҡорт ырыуҙарының үҙ-ара мөнәсәбәте киң яҡтыртылған. Ҡулъяҙманың һуңғы юлдарында автор ер-һыу өсөн барған ырыу-ара ыҙғыш-талаштарҙы бөтөрөргә һәм, берләшеп, татыу ғаилә кеүек йәшәргә саҡыра, сөнки: Ике ердә көтәргә йорт Табалмай форсат башҡорт, — ти. Әлбиттә, художестволылығы йәһәтенән әлеге әҫәр атаҡлы Үҫәргән ырыуы шәжәрәһенән аҙмы-күпме ҡалыша. Шулай ҙа уның киң масса аңларлыҡ сағыштырмаса ябай, халыҡсан телдә һәм боронғо төрки поэзияһы ҡалыбында яҙылыуы диҡҡәтте туплай: ...Ҡайу сәйәх улан баба Килеп “Урал” дигән тағға, Мәҡәм дотҡан Миач таба Нәһерен сыулап сарпай. Йорт-ил салып, биләп йортлар, Миач буйында башҡортлар. Беҙә ансаб булыр анлар Ҡара Табын улан сарпай. Шәжәрәнең Ҡаҙанда һаҡланған варианттарының икенсеһе, “Тәзкирәтен әл-әхуан вә әл-әхбаб” (“Туғандарыбыҙҙың һәм яҡындарыбыҙҙың тарихын хикәйәләү”) тип йөрөтөлгәне, беҙҙең көндәргә, фараз буйынса, авторҙың ауылдашы Заһиҙулла Ғәйнулла улы күсермәһендә килеп еткән. Ҡулъяҙманың инеш өлөшөндә Ғ. Соҡорой, үҙенән башлап, атай-олатайҙарының 18 быуынға тиклемге исемдәр теҙмәһен бирә һәм ырыу башлығы итеп Уйшын Майҡы бейҙе атай: “Безнең төп бабамыз Майҡы бейне Чынғыз хан берлә бер заманда булған кеше диеп риүәйәт ҡылалар... Күп мәмләкәтне сәйер идеп ҡараған имеш, диеп сөйләйләр. Ваҡытына күрә уҡымыш исемле кеше булып, языуға, хисапҡа, киңәшкә яраған имеш, диеп сөйләйләр. Вә уның өч-дүрт уғлы булған, һәр ҡайусыны уҡытҡан, сәйәхәтән сәфәрләргә йөрөткән, диеп сөйләйләр. Берсе Ҡара Табын бей, берсе Байҡы бей, берсе Балыҡчы бей исемле булған, диәләр. Ҡара Табынның йәнә күп уғланлары булған, диәләр. Берсе Әхмәдшәйех исемле булған. Әммә Ҡара Табын күп сәфәрләр чығып, күп ерләрне күргән кеше икән. Аны Ҡара Ғәзиз диеп сөйләшкәнләр. Торған ерләре Иртыш нәһере буйында булған икән. Балалары арасында Әхмәдшәйехне артыҡ күрә икән. Суңғы уғлы икән. Аны, иркәләп, төрле мәдехле исемләр ҡушып, сөйөп уйната икән. Әхмәд-шәйехнең туғмалары моңа көнләшә икән. Ҡара Табын баба сүз арасында бу илә диә икән: “Зан бик йыраҡта, мәшрик тарафында “ирәкте” дигән халыҡ бар икән. Бик мөрәүәтлеләр, мәжитлеләр имеш”, — диә икән. “Бәнем уғлым Әхмәдшәйех шуларға охшаған”, — диә икән вә һәм, Әхмәдшәйехне иркәләп сөйгәндә: “Ирәктем, Ирәктем, Иртышлым, Иртышлым, ир кешем!” — диә икән...” Ошо рәүешле “ҡартлардин ишетмеш” бик ҡыҙыҡлы һәм мауыҡтырғыс хикәйәт һәм риүәйәттәр теҙелеп китә: Әхмәдшәйехте ағалары, көнләшеп, ситкә тибә. Атаһы үлгәс, үҙенең яҡындары менән Әхмәдшәйех “Иртыш буйындан күчеп, Чиләбе нахиясы булачаҡ ердә Миач нәһере буйында” йорт һалырға мәжбүр була. Унда Абдал исемле улын ҡалдырып, үҙе йәнә ер-һыу ҡарарға сығып китә. Ул, “Чулман нәһеренә чығып, Пермь ҡәлғәсе булачаҡ ергә чаҡлы кимә берлә йөрөп ҡайтҡан вә һәм балаларуны шунда алып килеп Пермь ҡәлғәсе булған ергә йорт салғандар”. Табын башҡорттарының Миәс буйҙарында йәйләүҙәрен, һуңынан көнбайышҡа табан юлланыуҙарын, башҡа төрлө тарихи документтар һәм шәжәрәләргә таянып, Р. Ғ. Кузеев, был күсенеүҙәр бынан яҡынса 400 — 450 йыл элек, йәғни XV быуат аҙағында — XVI быуат баштарында булғанға оҡшай, тип фараз ҡыла. Артабан ҡара табынлыларҙың урындағы күҙәй, йәлдәк, гәрәй, оран, ҡайпан, гәйнә башҡорттары менән аралашып йәшәй башлауҙары, тормош-көнкүрештәре, һунарсылыҡ кәсебе менән шөғөлләнеүҙәре һүрәтләнә. Мәргән уҡ атыу оҫталары булараҡ, уларҙың Ҡаҙан ханлығына һуғыш өсөн уҡ-ян етештереүҙәре, ханлыҡ тарафынан аяуһыҙ иҙелеүҙәре хаҡында ҡыҙыҡлы ғына мәғлүмәттәр килтерелә. Шәжәрәнең төп геройҙарының береһе — Иҫән хандың (Тәтешле районы Яңы Соҡор ауылы эргәһендә ҡәбере һәм яҙыулы ташы һаҡланған) Ҡаҙан яулап алынмаҫ элек үк Мәскәү батшаһы менән мөнәсәбәттәр урынлаштырыу кеүек эшмәкәрлеген яҡтыртҡан юлдарҙа башҡорттарҙың Рус дәүләтенә ҡушылыуҙарының ҡайһы бер моменттары асыҡлана. Рустар Ҡаҙанды алғандан һуң, 5-6 йыл эсендә Иҫән хан өс тапҡыр рус батшаһына бара. “Бер мәртәбә барыуында, — тип яҙа Ғ. Соҡорой, — ҡама тиресе бирермез, дип яҙылған, икенче мәртәбә бал бирермез, дип яҙылған. Бәҫ. Безнең башҡорт халҡы урыҫҡа ҡама берлә бал бирә-бирә күп йыллар булған арада бу хеҙмәтләр ағыр була башлаған. Ҡама берлә бал житмәй башлаған, чөнки ҡамалы кеше, баллы кеше аҙ булған. Бәҫ. Сусар ясағы бирә башлағандар, вә соныра тейен бирә башлағанлар, вә соныра аҡча бирергә рази була башлағанлар. Бер юлы башҡортҡа ғөрүҫ (грош) исемле бер аҡча бирергә бойорола. Башҡортлар вә бу ясаҡны да домдан биреп торғандар. Бәҫ. Дом сайын йыл да бер ғөрүҫ табыуы ағыр була башлағач, бер домда күп кешеләр тора башлаған. Хатынлы уғылларны бер ердә тотҡанлар. Башҡа чығарсалар, йыл сайын бер ғөрүҫ шаһналыҡ ясағы артыр, диеп, күп уғыллар бер өйдә тора башлаған... Суңыра урыҫ ханларындан, кешеләр жыйып йөрөп, кемгә кемнең хатуны булса, ул бер домға хисап, диеп хөкөмдәр аңлата башлаған. Бәҫ. Бер ердә тороуның файдасы булмағач, кем ҡыҙ йәрәшде иҫә — үҙенә йорт ҡайғысыны күрергә кирәк була башлаған. Вә һәм домлар сайын алына торған аҡчаларны бер ғөрүҫтән арттырып алырға хөкөмләр чыға башлаған. Бу аҡча ул заманда бик ағыр жыйырға хисап булған, чөнки бадшалар ул заманда, аҡча ясарға баҡыр вә көмөш табалмай, азлап ясап таратҡылап торған...” Был юлдарҙың төп әһәмиәте — батша самодержавиеһы тарафынан башҡорт халҡының аяуһыҙ иҙелеүенең конкрет, реаль картинаһын биреүҙә. Батшалыҡтың колониаль политикаһы күҙ алдына килеп баҫа. М. Өмөтбаевтың атаҡлы “Йәдкәр” китабындағы “Башҡорт халҡының аҡ һәм ҡара көнләре” бүлеге менән ауаздаш яңғыраған был бүлектә Россия хаҡимдарына туранан-тура тел тейҙерелмәһә лә, әҫәрҙәге дөйөм мотив иҙеүселәргә ҡаршы йүнәлтелгәнлеге айырым-асыҡ. Шул уҡ ваҡытта шәжәрәлә телгә алынған ырыуҙаштарын Ғәли Соҡорой объектив, тулы һүрәтләргә тырыша, уларҙың дөйөм халыҡ мәнфәғәтенә йүнәлтелгән эшмәкәрлеген ололай, белемле, уҡымышлы булыуҙарын билдәләп үтә: “Булар барысы да төркичә языуны уҡырға вә язарға белә торған булғанлар”. Башҡорт шәжәрәләре хаҡында Ғ. Б. Хөсәйенов: “Шәжәрәләрҙең төп сығанағы һәм материалы булып конкрет тарихи факттар торһалар ҙа, күп мәғлүмәттәрҙең күреү йәки ишетеү буйынса яҙылыуҙары арҡаһында, улар, йылъяҙма характерында ғына ҡалмайынса, авторҙың ырыу тарихын аңлауы һәм баһалауы менән бәйләнешле тарихи хикәйәткә тартылалар”, — ти. Ғ. Соҡорой шәжәрәһе быға асыҡ миҫал була ала. Күреп үтелеүенсә, ул дөйөм бер темаға һәм стилгә ҡоролған күп һанлы хикәйәт һәм риүәйәттәрҙән ғибәрәт. Хәл-ваҡиғаларҙың рәсми, ғилми стилдә түгел, ә хис-тойғо менән һуғарылған халыҡсан, һөйләү стилендә яҡтыртылыуы шәжәрәне уҡыусы эстетик ҡәнәғәтләнеү табырлыҡ нәфис әҫәр дәрәжәһенә күтәргән. Уның шиғри варианты иһә бөтөнләйе менән әҙәби әҫәр булып әүерелгән. Ғ. Соҡоройҙоң ҙур күләмле “Тәуарихи Болғарийа йәки Тәҡриби Ғари” (“Болғар тарихтары, йәки Ғариҙың яҡынса аңлатмалары”) тигән ҡулъяҙма әҫәре беҙҙең көндәргә күсермәлә килеп еткән. Күсереүсе — авторҙың улы Ғарифулла Кейеков. Әҫәр инеш өлөштән һәм ете бүлектән тора. Инештә тәуарихтың яҙылыу һәм күсерелеү тарихы бирелгән. Унан аңлашыуынса, Ғ. Соҡорой иҫән саҡта әҫәр ҡаралама хәлендә генә булған. Ғарифулла уны батша армияһында хеҙмәттә йөрөгән саҡта аҡҡа күсереп, бер бөтөн китап хәленә килтергән. Тәүге бүлектә боронғо Болғар дәүләтенә ислам дине инеүе тураһында Урал-Волга буйы төрки әҙәбиәтендә һәм ауыҙ-тел ижадында бер нисә быуат һуҙымында йәшәгән легенда һәм уға авторҙың мөнәсәбәте бирелгән. Икенсеһендә XVIII — XIX быуаттарҙа йәшәгән ҡайһы бер ғалимдар һәм муллалар тураһында библиографик мәғлүмәттәр урын алған. Бында Ғәбдерәхим Усман һәм Тажетдин Ялсығол хаҡында ла юлдар бар. Өсөнсө бүлектә әҙип “Сыңғыҙнамә” китабында һәм Хисаметдин Мөслимиҙең “Тәуарихи Болғария”һында бирелгән “Аҡһаҡ Тимер ҡисса”һының йөкмәткеһе тураһында һүҙ алып бара, ундағы ҡайһы бер даталар һәм мәғлүмәттәр менән үҙенең килешмәүе тураһында әйтә. Х. Мөслимиҙең Аҡһаҡ Тимерҙе маҡтауына ҡаршы сығып, Аҡһаҡ Тимер Болғарҙа йәшәгән халыҡҡа тик һәләкәт һәм ҡайғы-хәсрәт килтерҙе, ауылдарҙы һәм ҡалаларҙы емерҙе, ти. Шуныһы ҡыҙыҡлы, Ғ. Соҡорой Х. Мөслимиҙе Әхмәт Йәсәүи хөрмәтенә Төркөстанда “астана” төҙөткән Аҡһаҡ Тимерҙе маҡтаған өсөн ҡаты тәнҡитләй һәм “анда кәшәнә төзөгәнче, Болғарға бер мәдрәсә салып китсә, әллә ничә мең мәртәбә артыҡ булыр иде”, ти. Бында яҙыусының суфыйсылыҡ хәрәкәтенә нигеҙ һалыусыға мөнәсәбәте һәм мәғрифәткә ҡарашы йәнә бер тапҡыр сағылып ҡалған. Дүртенсе бүлектә Ғ. Соҡорой Уралдың, Россияның географик урынын, тәбиғәтен тасуирлай. “Рөбөғи мәскүн бәйәне” исемле бүлектә лә ул география буйынса үҙенең күргән-белгәндәрен һүрәтләүҙе дауам итә һәм башҡа ерҙәр, сит илдәр тураһында бер нәмә лә белмәгән наҙан муллаларҙан көлә. Алтынсы бүлектә башҡорт, татар уҡымышлыларының тормошонан ғибрәтле ваҡиғалар килтерелә, һуңғы бүлектә Ғ. Соҡорой XIX быуат татар тарихсыһы Хөсәйен Әмирхандың “Тәуарихи Болғария” (1883) исемле китабын шәрехләй, төҙәтмәләр һәм өҫтәмәләр индерә. Был бүлек — Башҡортостан һәм Татарстан территорияһындағы уҡыу-уҡытыу үҙәктәре, танылған әҙиптәр тураһында яңы мәғлүмәттәре булыуы менән ҡиммәтле. Тәуарих әҙиптең бөтә ижады менән бәйле. Текста “Ҡафият әл-аҫар”, “Әғләм һади” (“Күренекле кешеләр”), “Шәмғ әз-зия”, “Жәмиғ әл-леуа”, “Ағъяны мази” (“Үткән замандың абруйлы кешеләре”), “Нәсим әс-саба”, “Диба-жаи Фаиза” (“Фаиза китабына инеш”) кеүек ҡулъяҙма һәм баҫма китаптарға һылтанмалар күп. Шулай уҡ “Мәдхе Ҡазан” әҫәре һәм Т. Ялсығолдоң “Тарихнамә-и болғар” китабының Ғ. Соҡорой тарафынан эшләнгән күсермәһе менән идея-тематик бәйләнеш күҙәтелә. Шулай итеп, “Тәуарихи Болғария...” яҙыусының дөйөм ижады аша үткән, һәммә әҫәрҙәрен бер епкә төйнәгән ҡомартҡы булып ҡабул ителә. Ул әҙиптең донъяға ҡарашын тағы ла тәрәнерәк өйрәнеүгә һәм ижади эволюцияһын эҙмә-эҙлеклерәк күҙәтеүгә киң мөмкинлектәр аса. Әммә ҡулъяҙманың фәнни әһәмиәте бының менән генә сикләнмәй. Уның туҡымаһында башҡорт тәуарих яҙмаларының төп сығанаҡтары, традициялары, халыҡтың ауыҙ-тел ижады һәм яҙма әҙәбиәт менән бәйләнеше сағылыш тапҡан. Уны өйрәнеү уҙған быуаттарҙағы башҡорт прозаһының ҡайһы бер үҙенсәлектәрен асыҡларға, йәшәү рәүешен төҫмөрләргә ярҙам итә һәм XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеш стадияһын аҙмы-күпме күҙ алдына баҫтыра. Беҙҙең көндәргә Ғ. Соҡоройҙоң йәнә бер төр ҡулъяҙмалары — әҙәби әҫәрҙәре кеүек үк, образлы һәм нәфис тел менән яҙылған хаттары килеп еткән. Улар әҙиптең көндәлек тормошо, дуҫ-иштәре һәм ижади бәйләнештәре тураһында бай мәғлүмәт һаҡлай. Бына Петербургта йәшәүсе Хәмиҙулла Хәлитов ахунға 1879 йылдың август айында яҙған хатынан өҙөк: “...Хикәйәт. Безнең монда башҡорт арасында бер ҡисса бар: “Бер кешегә миһман килер. Ул кешенең хатуны боламыҡ болғатып килтерер. Ата төйөрлөрәк булған сәбәпле, төйөрөне чүпләп алып ҡалыр, һаман ҡунаҡҡа салтурмыш тәғәмендә дә төйөре күп булыр. Ал-ҡисса, хужа булған кеше миһман илә тамам идегендә: “Бән боламыҡның төйөрлөсен сейәмен”, — димеш. Бәҫ. Боламыҡны пешергүче хатун: “Бәй, алаймы?! Әгәр дә алай булса, монда йәнә төйөрләр бар иде”, — диеп, бер чүмеч төйөрле боламыҡ илтеп салыр”, — димешләр. Шуның кеби, бән ғажиз да бер мәртәбә сәләм хатларымыз эченә назым — төйөрле назымларум да — салып идем... Аларны алып ташладым да урынына “Хажнамә” исемле тәхрирләремнең бер ҡыҫҡа чернауай эшне ебәрмәк буламыз. Әгәр дә яраса, һәдиә булсын диеп...”. Шуныһы характерлы, хаттарында яҙыусы рус лексикаһын сағыштырмаса йыш ҡуллана. Мәҫәлән, Ҡаҙанда йәшәүсе мулла Ғәбделкәрим Юнысовҡа 1884 йылдың май айында яҙған хатында “копия”, “губерния”, “резервный”, “пехотный” һәм башҡа рус һүҙҙәре осрай. Ғүмеренең һуңғы йылдарында әҙип рус графикаһында ла яҙырға өйрәнгән. Улы Ғарифулла батша армияһында хеҙмәт иткән саҡта уға ебәргән хаттары — бының асыҡ дәлиле. Ғ. Соҡорой байтаҡ әҙиптәр һәм ғалимдар менән ижади бәйләнеш тотҡан: хаттар яҙышҡан, ҡунаҡҡа йөрөшкән, шиғри бәйгеләрҙә ҡатнашҡан, тәжрибәле шағирҙарҙан әҫәрҙәрен баһалатҡан. Ул күренекле татар мәғрифәтсеһе Ҡәйүм Насыри менән дә яҡындан таныш булып, Ҡаҙанға барған саҡтарында һәр саҡ уға инеп сығыр, аҡыллы кәңәштәрен тыңлар, әҙәбиәт һәм ижад тураһында фекер алышыр булған. Был хаҡта Ғ. Кейековтың Ҡ. Насыриға арналған мәҡәләһендә ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр бар. Ғ. Соҡорой ифрат бай һәм күп яҡлы, төрлө жанрлы һәм тематикалы, шул уҡ ваҡытта шаҡтай ҡатмарлы һәм ҡаршылыҡлы сәсмә һәм теҙмә формала ижад ителгән ҙур-ҙур күләмле әҫәрҙәр ҡалдырған, уның шиғырҙы поэтик илһам менән түгел, ә күберәк аҡыл менән яҙыуы күренеп тора. Был йәһәттән уның ижад лабораторияһы бик ҡыҙыҡлы. Шағир күпселек шиғри әҫәрҙәрен тәүшихлап, йәғни шиғри юлдарҙың тәүге һүҙҙәренең беренсе хәрефтәрен тәртип буйынса йыйғанда, йә үҙенең, йә был әҫәр арналған кешенең исеме, атаһының исеме сығырлыҡ итеп төҙөй. Оҙонораҡ әҫәрҙәрҙә был кешенең хатта кем булыуы, ҡайҙа йәшәүе, шөғөл-ҡылығы, ҡатыны, бала-сағаһы, шәжәрәһе теҙеп сығыла. Шағирҙың ҡулъяҙма архивынан күренеүенсә, ул быны түбәндәгесәрәк атҡарған. Иң элек строфа аҙағындағы рифмалашып килеүсе һүҙҙәр, шунан теләгән һүҙ килеп сыҡһын өсөн тәүшихлап, юл (йәки строфа) башындағы һүҙҙәр яҙып сығыла, тик шунан һуң ғына әҫәрҙең урта өлөшө “тултырыла”. Шундай юл менән “мулла Мөхәммәдғәли Чоҡорой” һүҙе, “Мәдхе Ҡазан” әҫәрендә, мәҫәлән, һигеҙ тапҡыр ҡабатлана . Ә Ниғмәтулла Биктимеровҡа арналған мәрҫиәһендә иһә ишандың исеме, атаһы, ауылы, ғәрәпсә доға, авторҙың үҙенең исеме һәм шәжәрәһе бирелә. Был әҫәр ингән ҡулъяҙма мәжмүғәнең “Ҡафият әл-аҫар” (“Рифмалы әҫәрҙәр”) тип аталыуы ла унда тупланған әҫәрҙәрҙең ниндәйерәк характерҙа булыуына ишаралап тора. Хатта айырым даталарҙы ла шағир, ғәрәп графикаһындағы һәр хәрефтең ниндәй ҙә булһа һанды белдереүенән сығып, төрлө ғәрәп һүҙҙәре менән бирә. Шәмсетдин Зәкиҙең вафаты, мәҫәлән, 1281-ҙе белдергән (һижри буйынса) фариғ (ф— 80, а—1, р—200, ғ—1000; йәғни 80—1—200— 100—1281) һүҙе менән, ә “Китаб әл-әсмә” әҫәренең аҡҡа күсерелеп бөтөү йылы милади буйынса “хажи тархан” (х—600, а—1, ж—3, т—400, а—1, р—200, х—600, а—1, н —50) һүҙе менән бирелгән. Шиғри әҫәрҙәрҙе был рәүешле биҙәү, алдан ҡоролған ҡалыпҡа яраҡлаштырырға тырышыу, һүҙ уйнатыу менән мауығыу, әлбиттә, уларҙың художестволылығына зыян итмәй ҡалмаған. Поэтик фекерҙең тарҡаулығы, образлыҡтың тоҡослоғо, логик эҙмә-эҙлелектең етешмәүе, әҫәрҙәргә һалынған мәғәнә йөкмәткеһенең һайлығы ла ошоноң менән, йәғни форманы беренсел, йөкмәткене икенсел итеп, йөкмәткене формаға буйһондороп ҡарау менән аңлатыла. Шул уҡ ваҡытта шиғыр яҙа белеүҙе үҙе бер сәнғәт итеп ҡараған Соҡоройҙоң телгә бай булыуы, шиғыр төҙөлөшөн, шиғри әҫәрҙәрҙең “анатомияһын” камил үҙләштергән шағир булыуы, уның робағи, мәснәүи кеүек шиғыр төрҙәрен”дә бик яратып һәм оҫта ҡулланғанлығы ла күренә. Әҙиптең яҙма мираҫында боронғо төрки поэзияһынан килгән шиғри формалар ҙа бар. Мәҫәлән, “Жәмиғ әл-леуа” (“Байраҡтар йыйыны”) һәм “Манзумати Ғәлиә” китаптарына индерелгән байтаҡ шиғырҙары мөрәббә формаһына ҡоролған. Был форма, билдәле булыуынса, а — а — а — б, в — в — в — б, г — г — г—-б схемаһы рәүешендә рифмалашҡан дүрт юллыҡ строфаларҙан ғибәрәт һәм Мәхмүт Ҡашғариҙың “Диуани лөғәт әт-төрк” (XII б.), Ҡол Ғәлиҙең “Ҡиссаи Йософ” (XIII б.) китабы кеүек атаҡлы шиғри йәдкәрҙәрҙә һәм Әхмәт Йәсәүи менән Сөләймән Баҡырғани һымаҡ суфый шағирҙар ижадында актив ҡулланылған. Ғ. Соҡорой әҫәрҙәренә инеш һүҙҙәрҙе, һәр төрлө аңлатмаларҙы һәм иҫкәрмәләрҙе ғәрәпсә биргән. Ҡайһы бер шиғырҙарын иһә саф фарсы телендә ижад иткән. Ләкин күп телдәрҙе камил белеү уның төркисә яҙған әҫәрҙәренең телен ныҡ сыбарлаған, ваҡыт-ваҡыт улар ғәрәп, фарсы телдәре менән таныш булмаған кешегә бөтөнләй тиерлек аңлашылмаҫлыҡ хәлгә килә. Шуныһы ҡыҙыҡлы: шағирҙың анығыраҡ ҡарашлы, донъяуираҡ мотивлы әҫәрҙәренә был ҡағылмай тиерлек — улар хәҙерге заман уҡыусыһына ла еңел аңлашылып торған телдә яҙылған. Был йәһәттән “Мәдхе Ҡазан”, айырыуса — “Хажнамә”, “Тәуарихи Болғария” әҫәрҙәре, шәжәрәләре айырылып тора. Донъяуи йөкмәтке үҙенә ярашлы форма талап иткән. Шулай итеп, Ғәли Соҡорой, XIX быуаттың тәүге яртыһында Башҡортостан ерлегендә киң тамыр йәйгән суфыйсылыҡ идеологияһының һүнә барып, ижтимағи үҫештең “дөйөм яңырыу” дәүеренә аяҡ баҫҡан, йәғни ошо осор идеологияһы булараҡ мәғрифәтселектең моронлап сыҡҡан осоронда ижад итте. Донъяға ҡараштары суфыйсылыҡ идеологияһы тәрбиәһендә формалашһа ла, ижтимағи тормошта барған демократлашыу процесы уға ла тәьҫир итмәй ҡалмаған: Соҡоройзоң шаҡтай бай әҙәби мираҫы, тик суфыйсылыҡ рамкаларында ғына сикләнеп ҡалмайынса, реаль ысынбарлыҡҡа, үҙ заманында булып ятҡан ижтимағи үҙгәрештәргә иғтибарҙы көсәйтеүе, донъяға, ер тормошона ябай кеше күҙлегенәнерәк сығып ҡарарға ынтылыуы, дини фанатизмды кире ҡағып, ғилем-мәғрифәт үҫешен, техник прогресты данлауы менән дә, гражданлыҡ позицияһының, эстетик идеалдың анығыраҡ төҫмөрләнеүе йәһәтенән дә артабан гөрләп үҫеп китәсәк демократик йүнәлештәге мәғрифәтселек әҙәбиәтенә күсеүҙә бер аҙым булды. (Ә. Вилданов, М.Нәҙерғолов) 1990 й.


Бына ниндәй ул бөрйәндәр! » Башҡортостан гәзите\n"Башҡортостан гәзите" » Спорт һәм туризм » Бына ниндәй ул бөрйәндәр!\nБына ниндәй ул бөрйәндәр! 31.07.2013 // Спорт һәм туризм\nЙәй. Бөтәһе лә рәхәтләнеп ял иткәндә Әбделмәмбәт мәктәбенең гер күтәреүселәре һаман спорт залында. “Ни эшләйҙәр?” — тиһегеҙме? Улар: Марсель Ибәтуллин, Нәйлә Ғәлина, Айбулат Сөләймәнов, Алина менән Батырша Боҫҡоновтар ал-ял белмәй ярышҡа әҙерләнә. Шулай көс йыя-йыя, улар 25 июнь иртәһендә физкультура уҡытыусыһы Зиннур Боҫҡонов етәкселегендә Беларусь Республикаһының баш ҡалаһы Минскиға гер спорты оҫталары араһындағы донъя чемпионатына юлланды.\nРайон, зона, республика күләмендә сығыш яһап, тәжрибә туплаған спортсыларыбыҙ сит илдә лә һынатманы. Биш уҡыусы ла, классик йүнәлештә көс һынашып, үҙ йәше һәм ауырлыҡ категорияһы буйынса 1-се урынды алыуға өлгәште. Тырышҡан – ташҡа ҡаҙаҡ ҡаҡҡан, тиҙәр бит. Тырышлыҡ еңеүҙәргә илтә. Район, республика, ил данын күтәргән Әбделмәмбәт уҡыусылары яңы ерҙәр, яңы ҡалалар күреп, киләсәккә ҙур пландар, матур тәьҫораттар менән ҡайтты.\n— Гер күтәреү менән VII кластан шөғөлләнәм. Бына инде дүрт йыл ауыр атлетика менән дуҫмын. Быға тиклем Белорет, Ағиҙел, Стәрлетамаҡ, Мәләүез ҡалаларында ярыштарҙа даими ҡатнашып, тик призлы урындар алып киләм. Минскиҙа үткән ярышта 16 килолыҡ герҙе 120 тапҡыр күтәрҙем. Сит илгә сығыуым беренсегә, әммә һуңғыһы булмаҫына ышанам, – тип тәьҫораттары менән уртаҡлашты класташым Айбулат Сөләймәнов.\nБыйыл IX класҡа барасаҡ Марсель Ибәтуллин да ярыштан ҙур ниәттәр менән ҡайтҡан.\n— V класта уҡығанда өлкән ағайҙарға эйәреп, тәүге тапҡыр гер күтәреп ҡараным, шунан алып был спорт төрөн үҙ итәм. Башлап китеүе, әлбиттә, еңелдән булманы. Уңыштарыма уҡытыусым Зиннур Ғүмәр улының да йоғонтоһо бик ҙур. Сит илгә ярышҡа барыу ҡурҡытманы, киреһенсә, сәмләнеп әҙерләндек. Төрлө төбәктән килгән спортсылар күпкә тәжрибәле булһа ла, һынатманыҡ. Тырышыуыбыҙҙың бушҡа китмәүенә бик шатмын. Гер күтәреү үҙемә бик оҡшай, сөнки егет кеше көслө, физик яҡтан ныҡ булырға тейеш тип һанайым, — ти ул.\nТырышып гер күтәргән Батырша Боҫҡоновҡа ҡарап, мәктәбебеҙҙә спорттың киләсәге өмөтлө, тигән уйға киләһең. Быйыл III класты ғына тамамлауына ҡарамаҫтан, спорт менән етди шөғөлләнә ул. Йәш спортсы дүрт килолыҡ герҙе 3 минут эсендә 89 тапҡыр күтәргән. Бынан тыш, Айбулат, Марсель, Батырша ҡышын үҙҙәрен хоккейсы итеп таныта, волейболды, футболды, лаптаны, көрәште лә үҙ итәләр.\nНәйлә Ғәлина менән Алина Боҫҡонова 10 — 14 килолыҡ герҙәр менән эш итеп, үҙ йәше, ауырлыҡ категорияһында ал бирмәне. Башҡорт ҡыҙҙарының саялығын тағы ла бер раҫлап ҡайтыуҙары беҙҙең өсөн ҙур ҡыуаныс!\nҒөмүмән, был биш уҡыусы өсөн йәй ҙур сәйәхәт, бай иҫтәлектәр менән башланып китте. Ҡайтҡанда баш ҡалабыҙ Мәскәү менән танышыу, иҫтәлекле урындарында булыу — үҙе ҙур бәхет. Ошондай ҡыҙыҡлы ла, мауыҡтырғыс та сәфәр бүләк иткәндәре өсөн етәкселәре Зиннур Ғүмәр улы Боҫҡоновҡа, мәктәп директоры Инсур Рәмил улы Үтәбаевҡа, бағыусыларға бик рәхмәтле улар.\nӘленән-әле яңы ҡалалар, Яңы үрҙәр яулаған уҡыусыларға “Афарин” тип әйтергә ҡала. Уларға тағы ла ҙурыраҡ бейеклектәргә үрләргә насип булһын!\nАвтор: Нурзилә УСМАНОВА. Бөрйән районы, Әбделмәмбәт мәктәбе.


Өфөлә асылған «Йәнлектәр илселеге» зоопаркында биш ҡитғаһының хайуандар донъяһы менән танышырға мөмкин\nБәләкәй генә майҙан эсендә төрлө континенттарҙа йәшәүсе йән эйәләре урынлаштырылған. Йәйге каникул ваҡытында унда балалары менән килеүсе ғаиләләр ҙә етәрлек.\nТаш йорттарҙа йәшәгән ҡала балалары өсөн әтәс ҡысҡырыуы ла, төҫлө тауис ҡош ҡойроҡтары ла, таҙалыҡ һәм тәртип яратыусы янутты күҙәтеү ҙә ҡыҙыҡлы һәм мауыҡтырғыс.\nӘ был муҡсалы йән эйәләренең тыуған иле Австралия. Нюша исемле көнгөрә урман илселегендә донъяға килә. Ул тыуғанда ни бары бер сантиметр ярым ғына була .Әсәһенең муҡсаһында һөт имә-имә ҙурайып китһә лә, яҡынынан бер тотам да ҡалмаҫҡа тырыша. Бер йәшлек көнгөрә балаһы һөт менән туҡлана.\nБыл залда бер-нисә көнгә үрмәкселәр коллекцияһы урынлаштырылған. Бында күрһәтелгән ун биштән ашыу үрмәкселәр ҙурлығы, сағыу төҫтә булыуы менән айырым иғтибарға лайыҡ. Улар ағыулы булғас, тотоп ҡарарға рөхсәт ителмәй. Уларҙың хужаһы Роман үҫмер сағында был имәнес йән эйәләренән ҡурҡҡан, әммә ул арахнофобияны еңеп сығырға үҙендә көс тапҡан.\nРоман Дрозденко, үрмәксе үрсетеүсе: «Был минең иң тәүге үрмәксем. Ул ныҡ бәләкәй ине.Ошонда ике йыл эсендә үҫеп, матур формаға керҙе. Уның тыуған иле Бразилия, ул бик әүҙем, махсус террариумда ғына үрсетелергә тейеш. Улар тере ҡарышлауыҡтар менән туҡлана. Үрмәксенең аш һеңдереү системаһы ситтә. Башта дошманына шыйыҡса ағыуын ебәреп, һуңынан ғына уны һурып туҡлана».\nҠала халҡы араһында үрмәксе үрсетергә теләүселәр артҡандан-арта. Иң бәләкәйенең хаҡы- йөҙ һум тирәһе, өлкәндәре уртаса биш меңдән ашыу. Үрмәкселәрҙең өңдәрен әленән-әле дымландырып торорға кәрәк.Шулай иткәндә улар оҙаҡ йәшәйәсәк. Улар бындай террариумдан сыҡҡан осраҡта ла мөйөшкә боҫасаҡ, ти, белгестәр. Имәнес йән эйәләре балалар һәм ата-әсәләрҙә ҙур ҡыҙыҡһыныу уята.\nКөндәлек тормошта һирәк осрай торған йәнлек-ҡоштарҙы, бөжәктәрҙе менән үҙ күҙҙәре менән тамаша ҡылып, уларҙың тормошон күҙәтеүсе балалар үҙҙәре лә хуш күңелле, иғтибарлы булып китә, ти, ата-әсәләр. «Йәнлектәр илселегенән» балалар һәм үҫмерҙәр тере йән эйәләренең холоҡ-фиғелдәрен өйрәнеп, хистәргә байып ҡайта.


Бөгөн беҙҙә байрам. Уның иң ҙур һәм әһәмиәтле үҙенсәлеге нимәлә?\nДөрөҫ һөйләйһегеҙ, дөрөҫ ҡотлайһығыҙ, бөгөн беҙҙә байрам. Тап ошо көндө Әхмәр Үтәбай һәм Салауат Әбүзәр донъяға килгән. Улар икеһе лә “Ағиҙел” журналының ифрат яуаплы хеҙмәткәрҙәре. Ауылса әйтһәк, йөк аттары. Улар өсөн ал да юҡ, ял да юҡ. Әгәр журнал матур сыҡһа, уртаҡ шатлыҡ, тимәк, Әхмәр Ғүмәр улы менән Салауат Нәзир улы бар көстәрен һалғандар. Киреһенсә лә булғылай, бик һирәк. Ҡыш тыуғандар сыҙамлы, түҙемле, егәрле була, тиҙәр. Дөрөҫ әйткәндәр. Әхмәр менән Салауат өлгөһө бөтәһе өсөн дә миҫал.\nХөрмәтле Әхмәр Ғүмәр улы һәм Салауат Нәзир улы! Һеҙ үҙегеҙҙе журналыбыҙ һәм әҙәбиәтебеҙ өсөн ышаныслы, тоғро хеҙмәткәрҙәр итеп раҫланығыҙ. Һеҙҙең ҡулдан килмәгән, йәки, һеҙ яҙа алмаған мәҡәлә юҡ. Уҡыусылар һеҙҙең һәр сығышығыҙҙы көтөп ала һәм йотлоғоп уҡый. Ошонан да ҙур ышаныстың һәм бәхеттең булыуы мөмкинме?\nҺеҙ икегеҙ ҙә күптәр өсөн өлгө булып тораһығыҙ. Был тормошта иң ҙур еңеү – үҙеңде еңеү. Һеҙ еңеп кенә ҡалманығыҙ, башҡаларҙы үҙегеҙгә эйәрттегеҙ. “Ағиҙел”, “Һәнәк” журналдары, “Башҡортостан журналдары” нәшриәте һеҙҙе ысын күңелдән ҡотлай, өр-яңы ижади уңыштар, һаулыҡ, ғаилә бәхете теләй.\nХәҙер серҙе асабыҙ. Байрамдың иң төп үҙенсәлеге шунда: “Ағиҙел” һәм “Һәнәк” территорияһында, бына йылдан ашыу инде, спиртлы эсемлектәргә урын юҡ. Был ҡарар коллективтың уртаҡ һәм үҙ-ара килешеп эшләнгән ихтыяры. Бындай шарттарҙа йәшәп буламы? Була! Үҙебеҙ һынап ҡараныҡ. Әхмәр Үтәбай менән Салауат Әбүзәр алдан юл ярып бара. Ә беҙ уларға эйәрәбеҙ.\nТыуған көндәрегеҙ менән, хөрмәтле ҡәләмдәштәр!\n“Ағиҙел” һәм “Һәнәк” журналдары исеменән, Рәлиф КИНЙӘБАЕВ.\nӘйткәндәй, беҙгә эйәрергә теләүселәрҙе әйҙүкләп ҡаршы алабыҙ.


«Зөләйха күҙҙәрен аса» спектакленән һуң хоккейсы Григорий Панин Башҡорт драма театрын «Салауат Юлаев» уйынына саҡырҙы // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\n«Зөләйха күҙҙәрен аса» спектакленән һуң хоккейсы Григорий Панин Башҡорт драма театрын «Салауат Юлаев» уйынына саҡырҙы\n7:30, 15 декабря 2017 Мәҙәниәт\nКүренекле Рәсәй хоккейсыһы, «Салауат Юлаев»тың ярымһаҡсыһы Григорий Панин уҙған көндәрҙә Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт драма театрында булды. Башҡортостан мәҙәниәт министрлығының матбуғат хеҙмәтәнен хәбәр итеүҙәренсә, «Зөләйха күҙҙәрен аса» спектаклен ҡарап, хоккейсы ныҡ тәьҫирләнгән.\n«Башҡорт драма театрының яңы постановкаһы миңә ныҡ оҡшаны. Үҙемде геройҙар менән бергә ҡурҡыныс һуғыш башланған, биш йыллыҡтар, кулактарҙы хөкөм иткән дәүергә күсеп киткән кеүек хис иттем», — тине Григорий Панин.\nСпектаклдән һуң хоккейсы сәхнә артына күтәрелде һәм Башҡорт драма театры төркөмөн «Салауат Юлаев»тың алдағы уйынына саҡырҙы.\nГүзәл Яхинаның донъя шаулатҡан «Зөләйха күҙҙәрен аса» романы буйынса спектаклдең премьераһы 24 ноябрҙә үтте. Спектаклдә ХХ быуаттың 30-сы йылдарында йөҙләгән килмешәк менән бергә Себергә юлланған крәҫтиән ҡыҙы Зөләйханың яҙмышы тасуирлана. Ярослав Пулинович сәхнәгә ҡуйған, Хөрмәтулла Үтәшев башҡорт теленә тәржемә иткән. Рәссам – Альберт Нестеров, композитор – Илшат Яхин, пластика – Ринат Абушахманов, яҡтыртыу буйынса рәссам – Илшат Саяхов.\nСпектаклде йәнә 19 декабрҙә ҡарарға мөмкин.


Әсә теле бер булыр | Всемирный курултай башкир\n“Көндәлек тормошта беҙ йыш ҡына үҙебеҙ һөйләшкән телде йәки телдәрҙе тәбиғи күренеш кеүек ҡабул итәбеҙ. Ғәйәт ҙур әһәмиәткә эйә телебеҙ – тормош-көнкүрешебеҙҙең айырылғыһыҙ бер өлөшө. Ул фекерләү, тәртип һәм йәшәйешебеҙ рәүешенә әйләнә, шуға күрә беҙ уның төп функцияһын – нәҡ ошо аралашыу сараһы булыуын онотоп ебәрәбеҙ. Туған тел – әйләнә-тирә мөхитте танып белеүҙә һәм дуҫтар, класташтар менән аралашыуҙа ярҙам ҡоралы. Ул – сабыйлыҡ, изге ғаилә тәжрибәһе, башланғыс социаль мөнәсәбәттәр теле.\nДонъяла 6000-дән ашыу телдә һөйләшәләр. Уларҙың һәр береһе ауаз, мәғәнә һәм грамматик ҡағиҙәләрҙең ҡатлаулы системаһынан ғибәрәт. “Халыҡ-ара туған тел көнөндә барлыҡ телдәр ҙә бер тигеҙ дәрәжәлә таныла, сөнки һәр береһе – кеше һәләтен асыу сараһы һәм беҙ һаҡларға тейеш тере мираҫ”. Был юлдар ЮНЕСКО-ның генераль директоры Коитиро Мацуураның “Әсә теле бер булыр” тигән мөрәжәғәтенән. Кешенең бөтә ғүмере, йәшәйеше тел менән бәйле. Ул – кешенең тыуғандан алып һуңғы көнөнә ҡәҙәр айырылмаҫ юлдашы, сөнки бишектә ятҡанда уҡ ул үҙенсә төрлө ауаздар сығарып, үҙенсә “һөйләшеп”, тирә-яҡтағыларҙы үҙенә йәлеп итә. Тора-бара мәғәнәле һүҙҙәр ҙә ҡуллана башлай, “теле асыла”. Ата-әсәһенә, олатай-өләсәһенә, туғандарына эйәреп тамам һөйләшергә өйрәнә. Был – баланың тел ярҙамында тирә-йүнде танып белергә ынтылыуы. Ә мәктәпкә килгәс сит телдәрҙе лә өйрәнә башлай. Был инде уның донъяға ҡарашын да үҙгәртә. Әҙәби телдә матур итеп һөйләшә белеү мәҙәниәтле кешенең матур сифаты икәненә төшөнә.\nТел үҙенең көс-ҡеүәте менән кешеләр араһында төрлө мөнәсәбәттәр тыуҙырырға ла һәләтле. Һөйҙөргән дә тел, биҙҙергән дә тел, ти халыҡ мәҡәле. Телдең тарихи күренеш икәнен барыбыҙ ҙа белә. Ул борондан уҡ кешеләрҙең төрлө эш башҡарғанда үҙ-ара фекер уртаҡлашыуы һөҙөмтәһендә тыуған, дәүерҙәр барышында камиллашҡан, үҙгәргән.\nХәҙер бер нисә тел белеү – заман талабы. Беҙ, үҙебеҙҙеке менән бер рәттән, рус телен дәүләт теле булараҡ өйрәнәбеҙ. Инглиз теле буйынса ла башланғыс кластарҙа уҡ дәрестәр индерелә башланы. Боронғо ата-бабаларыбыҙ ҙа бер нисә тел белеүҙе башҡа милләттәр менән аралашып йәшәү өсөн кәрәкле ысул тип һанаған. Күреп торабыҙ: төрлө милләт халыҡтары үҙ-ара дуҫ йәшәй, бер-береһенә ҡунаҡҡа йөрөй, бергәләп күңел аса, байрам итә. Һәр халыҡтың туған теле, милли кейеме, ғөрөф-ғәҙәттәре, үҙенә генә хас матур йырҙары, бейеүҙәре бар. Үҙем бөтөн донъяға тары кеүек һибелгән башҡорт халҡының бер бөртөгөмөн. Күп һынауҙар аша үткән бай тарихлы башҡорт телемдә һөйләшә алыуыма сикһеҙ ҡыуанам. Эйе, хәҙер күптәр: “Башҡорт телен өйрәнеү нимәгә кәрәк ул? Уның менән ҡайҙа барып була?” – ти. Әйҙәгеҙ әле Саҙри Мәҡсүдиҙең һүҙҙәрен иҫкә төшөрәйек: “Телебеҙҙе өйрәнеүҙән туҡтаған көйө беҙ бөтә башлаясаҡбыҙ. Беҙҙең бер милләт булып тора алыуыбыҙ телебеҙҙе һаҡлай алыуыбыҙға бәйлелер”. Был һүҙҙәр, әлбиттә, башҡорт теленә генә ҡағылмай, шулай уҡ татар, мари, сыуаш, ҡыҫҡаһы, барса милләттәр өсөн мөһим.\nЭйе, әсә теле бер булыр. Ул беҙгә әсәйебеҙҙең күкрәк һөтө аша “изге ҡан” булып керә. Балаға, нисә йәштә булыуына ҡарамаҫтан, әсә – иң яҡын кеше. Аҡ биләүҙә ятҡан сағыбыҙҙан уҡ ҡулдарына алып наҙлы һүҙҙәре менән “балам, сабыйым, бәләкәсем” тип беҙгә өндәшә. Беренсе һүҙебеҙ ҙә – “әсәй”. Шуға ла бит һәр халыҡ үҙ телен “Әсә теле” тип атай.\nБашҡорт теле – дәрәжәле телдәрҙең береһе. Башҡортса белгән кеше өс тиҫтәнән артыҡ төрки халҡы менән еңел аралаша һәм аңлаша ала. Үҙ башҡортобоҙ араһында, башҡорт теле ниңә кәрәк ул, тиеүселәр булһа ла, телебеҙҙе сит илдәрҙән килеп махсус өйрәнгәндәр шаҡтай. Шулар араһында АҠШ, Ҡытай, Вьетнам, Германия кеүек илдәрҙән дә кешеләр бар. Башҡорт телен өйрәнеү улар өсөн төрки телдәргә, төрки халыҡтарға сығыу, тарихты, тел үҙенсәлектәрен өйрәнеү өсөн кәрәк икән.\nАрабыҙҙа һүҙҙәрҙе боҙоп йә иһә кәрәкһеҙгә башҡа телде файҙаланып һөйләшкәндәр йыш осрай. Былай булһа, 20 – 30 йылдан нимә ҡалыр? Бигерәк тә башҡорт балаларының ата-әсәһенә “мама, папа” тип өндәшеүе хафаландыра. Ишеткәнегеҙ ҙә барҙыр, бала “мама йәки мам” тиеүгә, әсәләре башҡортсалап: “Ни булды, балам (ҡыҙым, улым)?” – тип яуап бирә. Был нимә? “Әсәй, әсәйем, әсәкәйем” тип әйтеү ҡолаҡҡа ятышлыраҡ түгелме һуң? Ғалимдар ҙа, бала менән үҙ телеңдә аралашҡанда әсә менән сабый араһындағы эске тойомлау, йөрәк йылыһы менән һуғарылған күренмәҫ ептәр ныҡ була, тип иҫәпләй. Балаларыбыҙға ҡарата енәйәт ҡылабыҙ түгелме, үҙ телебеҙҙән мәхрүм итәбеҙ бит уларҙы.\nБәләкәй саҡтан уҡ өйрәнгән әсә теле хистәрҙе уята, йән аҙығы бирә. Туған телебеҙҙә күпме халыҡ йырҙары, әкиәттәр бар. Әҙиптәребеҙҙең әҫәрҙәрен үҙ телебеҙҙә уҡыуҙан күпме рухи ләззәт алыу мөмкинлеге тыуа. Уны белһәк һәм хөрмәт итһәк кенә башҡа телдәрҙе лә ихтирам итербеҙ.\n« Матур ғаилә – ил ҡото\nДондағы Ростов Рәмиҙе хәтерләй »


Модулле мәсеттәр асылды\nБыйылғы яҙ республиканың дини йәһәттән үҫешенә өлөш индергән ваҡиғаларға бай булды. Мәҫәлән, «Юлсы» проекты нигеҙендә Дәүләкән ҡалаһы эргәһендә модулле ғибәҙәт бүлмәһе асылды. Тантаналы сарала Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты рәйесе Айнур Бирғәлин, яҡындағы райондарҙың имам-мөхтәсибтәре, урындағы халыҡ, имамдар ҡатнашты.\nБыл – республикалағы өсөнсө модулле мәсет. Тәүге икәүһе Октябрьский ҡалаһы янына, М5 трассаһы буйына ҡуйылғайны. Өсөнсөһө иһә заманса дизайнда эшләнгән, йылы иҙән, эске һәм тышҡы яҡтылыҡ менән йыһазландырылған. Ҙурлығы – 4х 2,4 метр, тимәк, бер нисә кеше бер юлы иркенлектә намаҙ уҡый ала.\nБлаговещен районының Удельно-Дыуанай ауылы янындағы юл буйында ла модулле мәсет асылды. Был эш тә “Юлсы” проектына (етәксеһе – Алмас Вәлиев) ярашлы тормошҡа ашырылды. Мәсетте асыу тантанаһында ошо яҡтағы райондар халҡы, имам-мөхтәсибтәр, имамдар һ.б. ҡатнашты. Был – уларҙың берҙәм хеҙмәт емеше. Ҡалтасы районы имам-мөхтәсибе Фәнил хәҙрәт Бағманов үҙ сығышында билдәләүенсә, күптәр тап ошо юл аша Өфөгә йөрөй. “Мин үҙем дә йыш үтәм. Быға тиклем юл буйында шарттар булмағас, намаҙҙы төрлө урынға инеп уҡырға мәжбүр инек. Хәҙер, әл хәмдү лил-ләһ, тыныс ҡына ғибәҙәт ҡылырлыҡ урыныбыҙ бар”, – тине ул.\nБыл модулле мәсеттең спонсорҙары – Ҡалтасы районынан бер ғаилә, улар үҙҙәренең исем-шәрифен әйтмәүҙе теләгән.\nӨфөнөң “Башҡортостан” сауҙа үҙәгендә намаҙ уҡыу бүлмәһе асылыуы ла һөйөнөслө ваҡиға булды. Тантанала “Юлсы” проекты етәксеһе белдереүенсә, был изге эш Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты менән Сауҙа һәм хеҙмәттәр министрлығының берлектәге тырышлығы арҡаһында тормошҡа ашырылған. “Хәҙер ошондай уҡ бүлмәләрҙе тимер юл станцияларында ла асыу хаҡында һөйләшеүҙәр алып барыла”, – тине Алмас Вәлиев.\nБыл сарала ҡатнашҡан мосолмандар сауҙа үҙәктәрендә намаҙ уҡыу бүлмәһе булдырыу башланғысын юғары баһалаған. “Ғибәҙәтте ваҡытында ҡылыу, динебеҙҙе үҫтереү өсөн бик яҡшы мөмкинлек”, – тип белдергән улар.


Һаулыҡ өсөн хәүефле шыйыҡса | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nҺаулыҡ өсөн хәүефле шыйыҡса\n21 марта 2017 — 15:48 ГТРК «Башкортостан»\nРеспубликала көндәр йылыныу менән юл буйҙарында автомобиль тәҙрәһен таҙартыу шыйыҡсаларын һатыусылар ҙа күбәйҙе. Белгестәр әйтеүенсә, бындай шыйыҡсаларҙы махсус кибеттәрҙә генә һатып алырға кәрәк. Әммә күптәр, ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып, оло юл буйҙарында һатылған шыйыҡсаны алыуҙан да тартынмай. Шыйыҡса менән юл буйында һатыу иткән егет беҙҙе күреү менән тиҙерәк ҡасыу яғын ҡарай. Көндәр йылытыу менән сифаты шикле булған тауар менән сауҙа итеүселәр ҡырҡа артты. Ҡышҡы сатлама һыуыҡтарҙа урамда уҡ туңған был шыйыҡса, белгестәр әйтеүенсә, тәҙрә таҙартыу өсөн бөтөнләй ярамай. Туңмай торған тәҙрә йыуыу өсөн тәғәйенләнгән шыйыҡсалар күп осраҡта зарарлы матдәләрҙең бер-нисә тапҡырға артыҡ булыуы асыҡлана. Был иһә кеше ғүмере өсөн ҙур хәүеф менән янай. Хатта ҡайһы бер осраҡтарҙа оло фажиғә менән тамамланыуы ихтимал.Әгәрҙә 2000-се йылдар башында, туңмай торған шыйыҡсаны этил һәм изопропил ҡушып етештерһәләр, хәҙер иһә уның составында метанол йәки метил спирты ла бар. Был зарарлы матдә, уның боҫы күҙгә зыянлы. Халыҡ араһында тәҙрә таҙартыу шыйыҡсаһы күбекләнһә, тимәк ул сифатлы тигән имеш-мимеш бар. Әммә күптәр шыйыҡсаға күпереү компоненттары ҡушылыуын онотоп ебәрә.Декабрь айынан башлап Рәсәй ҡулланыусылар хоҡуҡтарын күҙәтеү хеҙмәтенең Башҡортостандағы идаралығы тап ошондай ҡатнашма һатыусыларға ҡарата утыҙҙан ашыу административ протокол төҙөлгән. Тикшерелгән тауарҙарҙа метил спиртының бер-нисә тапҡырға артыҡ булыуы асыҡланған.Әгәрҙә туңмай торған шыйыҡсала метанол 0,05%-тан артһа, кеше һаулығы өсөн хәүеф янай. Белгестәр әйтеүенсә, Башҡортостанда быйыл сифатһыҙ тауарҙан 5 кеше зыян күргән.Республикала һатылған шыйыҡсаларҙың 40 процентының ҡайҙан килеп сыҡҡаны һәм кем етештергәне билдәһеҙ. Шуның өсөн тәҙрә таҙартыу өсөн тәғәйенләнгән шыйыҡсаны алыр алдынан тәү сиратта уның сертификатына һәм составына иғтибар итергә кәрәк.


Закон һағында тынғыһыҙ хеҙмәт\nБөгөн Рәсәй полицияһы көнө. Халыҡ тыныслығы, йәмәғәт тәртибе һағында тороусыларға йыш ҡына һөнәри байрамдарын эш урынында билдәләргә тура килә.\nУның эше хәүефле лә, ауыр ҙа. Башҡа эттәр шикелле ул туп артынан йүгермәй. Бурҙар баҫтырыу, енәйәтселәрҙе тотоу, шикле әйберҙәрҙе асыҡлау хоҡуҡ һағында торған эттәрҙең көндәлек шөғөлө. Икенсенән ул хужаһына тоғро дуҫ та. Кинолог Эмиль Мәҡсүтов көн дә район автовокзалында махсус өйрәтелгән эте менән йәмәғәт урынын тикшерә. Халыҡтың күпләп йыйылған урынында тәртип һаҡлау маһмай ярҙамында күпкә еңелерәк, ти полиция хеҙмәткәре.\nРайон полицияһы эше ҡаланыҡы менән сағыштырғанда күпкә айырыла. Төбәктәрҙә эшләүсе хоҡуҡ һаҡсыларына халыҡ менән тығыҙ бәйләнештә эшләү, уның көндәлек мәшәҡәттәрен дә хәл итергә тура килә. Райондарҙа сифатһыҙ спиртлы эсемлектәр менән сауҙа итеү, мал урлау осраҡтары ла йыш теркәлә. Баймаҡ районының хоҡуҡ һаҡсылары быйыл иллегә яҡын мал ҡыуып алып китеү осрағын тикшергән.\nРайондарҙа юл -патруль инспекторҙарына ла ауырға тура килә. Экипаждар бер нисәү генә, ә тәртип һаҡлауға тапшырылған биләмә ҙур. Йоҡларға ла ҡатймаған осраҡтар була, ти инспекторҙар.\nӘ бит уларҙың да үҙ ғаиләләре, йортта көтөп торған балалары, яҡын кешеләре бар. Улар ҙа йәшәйештең бар йәмен тойоп, тулы тормош менән йәшәргә хоҡуҡлы. Таш яуһа ла, ҡар яуһа ла, алһыҙ-ялһыҙ тәүлек әйләнәһенә тәртип һәм хоҡуҡ һағында тороусыларҙың хеҙмәте баһалап бөткөһөҙ. Бындай тынғыһыҙ яуаплы эштә бары тик сабыр холоҡло, намыҫлы, ғәҙел кешеләр генә хеҙмәт итә ала, тине полиция хеҙмәткәрҙәрен һөнәри байрамы менән ҡотлап Хөкүмәт Премьер-министры Рөстәм Мәрҙәнов.\nШулай ҙа һөнәри байрам хоҡуҡ һаҡсылары өсөн тыныс ял өсөн форсат түгел. Улар һәр саҡ уяу һәм халыҡ хәүефһеҙлеге, йәмғиәт тыныслығы ,тәртип һағында.


Хәбәрҙәр: Брахими Ҡорбан байрамында Сүриәгә тыныслыҡ теләй.\nБрахими Ҡорбан байрамында Сүриәгә тыныслыҡ теләй.\nСүриәлә хөкүмәт ғәскәрҙәре илдең төньяғында һөжүм башланы. Баш күтәреүселәрҙең отрядтарына ҡеүәтле авиаһөжүм яһала. Тегеләре кассеталы бомбалар ҡулланыуҙары хаҡында һөйләй. Алеппола аяуһыҙ алыштар туҡтамай. Бәрелештәр тураһында хәбәрҙәр Хомс, Дераа провинцияларынан һәм башҡа райондарҙан да килә.\nЙома көн Димәшккә Сүриә буйынса БМО-ның һәм Ғәрәп дәүләттәре лигаһының махсус вәкиле Лахдар Брахими килде. Ул һуғыш ялмап алған илдә тыныслыҡ урынлаштырырға тырышып ҡараясаҡ. Уның мосолмандарҙың ҡорбан байрамы ваҡытында тыныслыҡ урынлаштырыу тәҡдиме байтаҡ илдәрҙә, шул иҫәптән Рәсәйҙә лә яҡлау тапты.\n“Беҙ бында, Сүриәлә, туғандарыбыҙ: хөкүмәт, сәйәси фирҡәләр, ябай сүриәлеләр менән һөйләүшеүҙәр үткәреү өсөн килдек. Беҙ көс ҡулланыуҙы кәметеү һәм бөтөнләй туҡтатыу кәрәклеген һыҙыҡ өҫтөнә алабыҙ,-”тине ул.\nӘлеге мәлдә Төркиә- Сүриә сиге тирәһендә лә бәрелештәр бара. Йома көн Төркиә территорияһында ике снаряд ярылған. Төрөк армияһы уға яуап биргән. Төркиәнең сит ил эштәре министры Әхмәт Дауыт улы ла Брахими тәҡдимен хупланы:\n“Төрөк Республикаһы хөкүмәте исеменән Сүриә конфликтында ҡатнашыусы бөтә яҡтарҙы ла ваҡытлы килешеүгә саҡырабыҙ, айырыуса 4 көнлөк Ҡорбан байрамы осоронда, ә, бәлки, алла бирһа, бынан да ҙурыраҡ срокка.”\nӘхмәт Дауыт улы “Сүриә ҡатындары һәм балалары байрамды тыныс уҙғарыр”тигән өмөт белдерҙе. Төркиәнең сит ил эштәре башлығы байрам осоронда Анкараның Сүриә ҡасаҡтарын аҙыҡ- түлек һәм медикаменттар менән тәьмин итеүҙе арттырасағын да әйтте.


Өфөлә тәүге социаль ашхана төҙөлдө\n28 Апрель 2011, 15:24\nӨфөлә аҙ тәьмин ителгән, күп балалы ғаиләләр һәм оло йәштәге яңғыҙ кешеләр өсөн тәүге социаль ашхана төҙөлдө. Ашхана ҡаланың көньяҡ өлөшөндә Йәшел сауҡалыҡ биҫтәһендә урынлашҡан һәм 60 урынға иҫәпләнгән. Был хаҡта Өфөнөң ҡала Советы ултырышында ҡала башлығы Павел Качкаев хәбәр итте.\n— Был ҙур ҡаҙаныш, — тине ул. – Һәр хәлдә, көнөнә бер тапҡыр ҙа эҫе аш ашарлыҡ мөмкинлеге булмаған 60 кеше туҡ буласаҡ.\nПавел Качкаев йәнә, яҡын арала ошондай уҡ ашхананы Өфөнөң төньяҡ өлөшөндә лә төҙөү планлаштырыла, тип белдерҙе. Ҡала башлығы депутаттарҙың барыһын да был проектты тормошҡа ашырыуҙа әүҙем ҡатнашырға саҡырҙы.\nТеги:урындағы властьйәмәғәт туҡланыуы


Өфөлә илдәге иң ҙур спорт комплекстарының береһе Спорт әҙерлеге үҙәген асыу тантаһы уҙҙы - Bash.News\nӨфөлә илдәге иң ҙур спорт комплекстарының береһе Спорт әҙерлеге үҙәген асыу тантаһы уҙҙы\nӨфөлә илдәге иң ҙур спорт комплекстарының береһе Спорт әҙерлеге үҙәген асыу тантаһы уҙҙы https://bash.news/news/100370_fl_ildge_i_ur_sport_komplekstaryny_beree_sport_erlege_gen_asyu_tantay_uy\n11 июл 2019, 00:31\nУны асыу тантанаһында Башҡортостан башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров, Рәсәйҙең спорт министры урынбаҫары Сергей Косилов, Олимпия чемпиондары Александр Карелин, Анастасия Давыдова, Александр Попов һәм башҡа абруйлы ҡунаҡтар ҡатнашты. 13 мең гектар биләмәне, 37 мең квадрат метр майҙанды үҙ эсенә алған комплекста 49 спорт төрө менән шөғөлләнергә мөмкин. Яңы заманса үҙәк 53-сө Халыҡ-ара балалар уйындары сиктәрендә 4 спорт төрө буйынса тәүге ярыштарҙы ҡабул итә лә инде. Спорт үҙәгенең мөмкинлектәре менән беҙҙең БСТ хәбәрсеһе Рәмзиә Кәримова ла танышты.\nБыл майҙан бөгөн тәүге күләмле сараны ҡабул итә, сығыштар ҙа тантана хөрмәтенә, күрһәтмә генә. Әммә тиҙҙән үҙәктең спортсылар мәккәһенә әйләнәсәгенә шик юҡ. Заманса, яңы обьектта 50-гә яҡын спорт төрө менән шөғөлләнеү өсөн бөтә уңайлыҡтар тыуҙырылған, хатта медицина үҙәге, ҡунаҡхана һәм ашхана ла бар.Йәғни спортсыларға күнекмәләр үткәреү йәки ярыштар уҙғарыу өсөн тулы шарттар. Яңы үҙәк Башҡортостанда спорт үҫешенә ныҡлы этәргес яһар тип ышанам, тине Радий Хәбиров.\nСпорт әҙерлеге үҙәген төҙөүгә 3 миллиард 500 миллион һум аҡса йүнәлтелгән, аҡсаның төп өлөшө республика ҡаҙнаһынан бүленгән, 250 миллион һумы федераль финанслау. Рәсәйҙең спорт министры урынбаҫары Сергей Косилов белдереүенсә, бында Башҡортостандың ғына түгел, Рәсәйҙең данын арттырасаҡ спорсылар әҙерләнергә тейеш. Сөнки үҙәк халыҡ-ара талаптарға яраҡлаштырылған.\nШарттар ысынлап та һоҡландыра, һәр спорт төрө өсөн иркен, йыһазландырылған залдар, кейенеү, сисенеү, йыуыныу бүләмләре ҡаралған. Үҙәктең бассейндары ғына үҙе бер комплекс булырлыҡ.\nҠунаҡтар күнекмә залдарын ҡарап сыҡты, спортсылар менән аралашты. Донъя, ил кимәлендәге билдәле спорсылар ҙа үҙәкте юғары баһалай. Уны илдең иң яҡшы обьекттарының береһе тип атарға мөмкин. Дүрт тапҡыр олипия уйындары чемпионы Александр Попов фекеренсә, бындай кимәлдәге еңел атлетика майҙандары, бассейндар илдә бармаҡ менән генә һанарлыҡ.\nҮҙәкте асыу тантанаһы айҡанлы авиация шоуы ойошторолдо, һәр майҙанда йәш спортсыларҙың күрһәтмә сығыштары үтте. Ә иртәгә инде үҙәкте тәүге ҡыҙыу ярыштар көтә. халыҡ-ара балалар уйындары сиктәрендә бында грек-рим көрәше, йөҙөү, фехтование һәм еңел атлетика буйынса күләмле ярыштар уҙа.\nБөгөн Өфөлә "Ағиҙел" спорт әҙерлеге үҙәген асыу тантанаһы үтте\n23:43, 05 июл


Хәбәрҙәр: Пальма-де-Мальорка туристарға шат түгелме?\nПальма-де-Мальорка туристарға шат түгелме?\n“Туристар- һыпыртығыҙ бынан, ҡасаҡтар- хуш килдегеҙ!”- Испанияның шифахана ҡалаһы Пальма-де-Мальорка йорттарында шундай яҙыуҙарҙы күрергә мөмкин. Ҡаршылыҡ акциялары әлегә күп түгел, әммә улар урындағы халыҡтың ризаһыҙлығы арта барыуы хаҡында һөйләй.\nТуризм Испания ҡаҙнаһына 12% килем килтерә һәм 16% эш урындары бирә. Килеүселәрҙең күплеге иҡтисадты алға этәрә, тик шул уҡ ваҡытта халыҡтың тормошон ҡатмарландыра ла. Һүҙ транспорт, эсәр һыу, тауарҙар һәм хеҙмәтләндереү хаҡтары проблемалары хаҡында бара. Һәм улай ғына ла түгел. Әйтәйек, гавангә меңдәрсә пассажирҙары менән круиз лайнерҙары инә, бында йәшәүселәр ул саҡта тормош туҡтауһыҙ байрамға әйләнгән ҡала үҙәгенә бармаҫҡа тырыша.\nИке йыл элек шундай уҡ проблемалар Барселонала ла ҡаршылыҡ акциялары тыуҙырҙы. Күсемһеҙ милек бизнесының сәскә атыуы фонында пляж районында йәшәүселәр берҙәм фронт булып эскән, үҙен әҙәпһеҙ тотҡан туристарға ҡаршы сыҡты.


Сүс — Башҡорт Википедияһы\nСүс (ғәр. سوسة, Сүс; франц. Sousse) — Тунистың Урта диңгеҙ ярында урынлашҡан тарихи ҡомартҡыларға бай ҡала-порты. Ғәрәпсә Сүсәһ тип әйтелә.\n271 тыс. кеше (2014)\nАдминистратив үҙәге — Сүс (виләйәт), 675 меңлек үҙ ҡала агломерацияһы һәм Сүс—Монастир—Мәхдиәнең 1,5 миллион полицентрик конурбацияға эйә төп үҙәк, ҙурлығы буйынса өсөнсө ҡала. Популяр диңгеҙ курорты. Халыҡ һаны — 271 мең кеше (2014). 1988 йылдан алып ҡаланың иҫке өлөшө (Мәҙинә (квартал)) Тунистағы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән.\nСүстәге мәҙинәнең урта быуат диуарҙары\nҠаланың тарихы 2,5 мең йылдан ашыу. Борон Гадрумет Африканың тәүге финикия колонияһы һәм Карфаген дәүләтенең иң ҙур үҙәктәренең береһе була.\nӨсөнсө Пун һуғышы ваҡытында Рим яҡлы булып көрәшкәнлектән, Сүс халҡына Рим граждандары хоҡуҡтары бирелә. Траян хакимлығы ваҡытынан — колония статусында. Диоклетиан заманында Бизацена провинцияһының баш ҡалаһы. Сүс Юстиниан хакимлығы ваҡытында Юстинианополь исеменә үҙгәртелә. Ғәрәптәр баҫып алғандан һуң, ҡала яңынан төҙөлә һәм Сүс исеме бирелә. Аглабидтар династияһы Кайруан хакимдары Сүс гаваненә ҙур әһәмиәт бирә. Улар Сүс Мәҙинәһен (иҫке ҡала) яҡшы ғына һаҡланған диуар (859) менән уратып ала һәм Сүстың Ҙур мәсетен (850) төҙөй. 1148 йылда Сүс Сицилия королевствоһына ҡушыла, уның составында 11 йыл була. XIX быуатта француздар урта быуат стеналарынан ситтә, диңгеҙгә яҡын яңы ҡалаға нигеҙ һала. 2015 йылдың 26 июнендә Сүс эргәһендәге, Эль-Кантауиҙағы (Эль-Кантауи портында) террористик актта 40-ҡа яҡын турист һәләк була.\nМетро Сәхел поезы Сүстәге баш станцияла\nҠала Тунис һәм башҡа ҡалалар менән Тунис тимер юлы һәм автотрассалар менән бәйләнгән. Ҡалала диңгеҙ порты, үҙәк һәм ике периферия тимер юлы вокзалдары, ҡала-ара автобустар автовокзалы һәм ҡыҙыл буйлы маршрут таксиҙары (луажа) бар. Ҡаланы эргәләге Хабиб Бургиб исемендәге халыҡ-ара Монастир һәм Хаммамет—Энфида аэропорттары хеҙмәтләндерә. Ҡаланан Сүс—Монастир—Мәхдиә агломецияһының электричкаһы эшләй, ул Монастир-Бургиб аэропорты аша үтә, Сүс эсендә уның 5 станцияһы бар Ҡаланы автобустар (шулай уҡ ҡушылған), күк буйлы маршрурт такси — луажалар һәм таксиҙар хеҙмәтләндерә.\nСүстең Ҙур мәсете\nСүс Мәҙинәһе менән Касба һәм рибат — VIII—XIII быуат\nСүстең Ҙур мәсете— IX быуат уртаһы\nСүстең археологик музейы\nКатолик [Изге Феликс сиркәүе (Сүс)]] (1914)\nЯр-променад һәм ял итеү караптары булған гавань-марина\nТиес (франц. Thiès), Сенегал\nЛюбляна (слов. Ljubljana, нем. Laibach, итал. Lubiana), Словения\nПодебради (чех Poděbrady, нем. Podiebrad), Чехия\nБулонь (франц. Boulogne), Франция\nБрауншвейг (нем. Braunschweig, т.-нем. Bronswiek, Brunswiek, Brönswiek), Германия\nМарракеш (ғәр. مراكش), Марокко\nКонстантина (ғәр. قسنطينة, франц. Constantine), Алжир\nАтар (ғәр. أطار, франц. Atar), Мавритания\nМайами (ингл. Miami), АҠШ\nСалала (ғәр. صلالة), Оман\nЛатакия (ғәр. اللاذقية), Сүриә\nИзмир (төр. İzmir), Төркиә\nВэйхай (ҡыт. ябайл. 威海, пиньин: Wēihǎi), Ҡытай\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Сүс&oldid=818340 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 5 июль 2018 в 13:19\nБыл бит һуңғы тапҡыр 13:19 5 июль 2018 үҙгәртелгән.


Сәсеүҙән һуң химик утау башланасаҡ\n31 Май 2010, 12:51\nБашҡортостанда яҙғы иген культураларын сәсеү тамамланды тиерлек. Хужалыҡтарҙың күбеһендә иген, техник, мал аҙығы һәм башҡа ауыл хужалығы культураларынан мул уңыш алыу өсөн яҡшы нигеҙ һалынды. Хәҙер республика аграрийҙары үҙ көстәрен сәсеүлектәрҙе тәрбиәләүгә йүнәлткән.\nАуыл хужалығы культураларын дөрөҫ тәрбиәләү хәҙерге ваҡытта уңыш алыуҙың мөһим факторҙарының береһе булып тора. БР Ауыл хужалығы министрлығы матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, һәр гектарҙы препараттар менән ваҡытында эшкәртеү һәм дөрөҫ тәрбиәләү ҡый үләндәренән һәм ҡоротҡостарҙан 5-6 центнерға тиклем игенде “йолоп алып ҡалырға” ярҙам итә.\nРеспублика етәкселеге гербицидтар һатып алыуға субсидиялар бүлде.\nТотош Башҡортостанда 1 миллион 300 мең гектар майҙанда – иген культураларын, 64 мең гектар шәкәр сөгөлдөрөн химик утау үткәрергә кәрәк. 152 мең гектарҙа көнбағыштың рәт аралары эшкәртеләсәк.\nТеги:ауыл хужалығыбаҫыу эштәресәсеүлектәрҙе тәрбиәләү


46(2011) » Страница 3 » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Облако тегов » 46(2011) » Страница 3\nЭҫелә йөк автомобилдәрендә йөрөү тыйыла\nНовости / Рәсәй // 14-06-2011, 13:07\nБыйылғы йәйҙән башлап, 15 июндән 15 авгусҡа тиклем эре магистралдәрҙә һауа температураһы 32 градустан артһа, ҙур йөк автомобилдәренең хәрәкәтенә сикләүҙәр индерелә.\nФедераль юл агентлығы әҙерләгән ҡарарҙың сәбәбе − эҫе көндәрҙә юл полотноһына зыян килеүҙе кәметеү. Юлдар тулыһынса ябылмаясаҡ, хәрәкәт киске 9-ҙан иртәнге 9-ға тиклем рөхсәт ителә. Иң көсөргәнешле трассалар иҫәбенә Мәскәү, Санкт-Петербург, Өфө, Силәбе янындағы юл участкалары инә....\nБаланың мәйете табылды\nМахсус бит / Проблема // 14-06-2011, 13:04\n29 майҙа республиканың Благовещен ҡалаһында туғыҙ йәшлек Дарья Асеева юғалғайны. Ул кискеһен өйҙән уйнарға ғына сығып киткән һәм ошо көнгә тиклем ҡыҙҙың ҡайҙалығын бер кем дә белмәне. Дарьяны эҙләү өсөн Благовещен ҡалаһы халҡы, хоҡуҡ һаҡлау органдары хеҙмәткәрҙәре йәлеп ителде. Баланың юғалыуын төрлөсә фаразланылар бәхетһеҙ осраҡ та, урлау версияһы ла ҡаралды. Үкенескә күрә, Дарья тере түгел. Уның кәүҙәһе Благовещен районы территорияһында ер аҫтынан табылған. Белгестәр әйтеүенсә, бала яҡты донъянан үҙ үлеме менән китмәгән, Дарьяны үлтереп, ергә күмгәндәр....\nРайондың киләсәге өмөтлө\nРубрикалар // 14-06-2011, 12:59\n«Райондың киләсәге өмөтлө», − тине Хәйбулла районының һабантуйында ҡатнашҡан республика етәксеһе. БР Президенты Рөстәм Хәмитов Хәйбулла районының һабантуйында булып, был төбәк халҡының байрам шатлығын уртаҡлашты. Республика етәксеһе ауыл хеҙмәтсәндәрен яҙғы сәсеү эштәре тамамланыу менән ҡотлап: «Хәйбулла районы төбәктә һәр саҡ иң эре һәм ҡеүәтлеһе булды. Бында ҡоролоҡ һәм башҡа ауырлыҡтар алдында баш эймәгән көслө рухлы, эшһөйәр, иҫ киткес шәхестәр йәшәй», − тип билдәләне. Төбәк башлығы районда юл төҙөлөшө, дауахананы төҙөкләндереү, инфраструктураны үҫтереү кеүек мәсьәләләрҙе хәл итергә кәрәклеген дә һыҙыҡ өҫтөнә алды. Һабантуйҙың төп сәхнәһендә төбәк етәксеһе ялан батырҙарын да тәбрикләне....\nЯңы фабрика сафҡа инде\nЭкономика // 14-06-2011, 12:55\nРәсәй көнө алдынан Хәйбулла районында яңы тау сәнәғәт объекты файҙаланыуға тапшырылды. Хәйбулла районының Петропавловск ауылына яҡын урынлашҡан фабрика биләмәһенә иртәнге сәғәт 7-лә үк килеп төштөк. Шулай булһа ла, бында эш ҡайнай: байрам ойоштороусылар һуңғы әҙерлек эштәре менән булыша, һаҡсылар постарҙы тикшерә, махсус форма кейгән эшселәр күренгеләп ҡала. Уҙған килеүемдә, 2009 йылда, был фабриканың һөлдәһе генә бар ине, хәҙер иһә тулы ҡеүәтенә эшләп торған сәнәғәт предприятиеһының ысынбарлығына, әкиәт булмауына ышаныуы ла ҡыйын. Асфальт юлдар, ыҡсым административ бина, ашхана, складтар, фабриканың төп ҡеүәттәре урынлашҡан ангарҙар – быларҙың барыһы ла, сәнәғәт предприятиеһынан бигерәк, уртасараҡ ҡала урамдарын хәтерләтә....\nУңыш йылмаямы һиңә?\nНовости / Мәғариф // 14-06-2011, 12:50\nБашҡортостанда рус теленән берҙәм дәүләт имтиханын 27448 кеше тапшырғайны. Минималь сикте (быйыл 36 балдан алып 100 балға тиклем ине) мәктәпте тамамлаусыларҙың 2,4 проценты –660 кеше үтә алмаған. Былтыр 973 уҡыусы ошо фәндән имтиханды бирә алмағайны. Республикала тик бер генә уҡыусы 100 балл йыйған. Математиканы уңышлы тапшырып, рус теленән аҙ балл йыйған уҡыусылар имтиханды 18 июндә ҡабаттан тапшыра ала.\nМатематика буйынса имтихан һөҙөмтәләре был аҙнала билдәле буласаҡ. Рус теле буйынса БДИ-ла ҡуйылған балдар менән килешмәүселәргә бөгөн һәм иртәгә аппеляцияға ғариза яҙырға мөмкин....\nГәзитебеҙгә яҙылып, «Йәшлек»-фараз»да ҡатнашығыҙ, бүләктәр отоғоҙ\nЯңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 14-06-2011, 12:48\nҠәҙерле дуҫтар, быйылғы йылдың икенсе яртыһына гәзит-журналдарға яҙылыу кампанияһы тамамланыуға ни бары бер генә аҙна ваҡыт ҡалды. Әлбиттә, әлеге мәлдә ауылда ҡылды ҡырҡҡа ярыр мәл: йәшелсә баҡсаларындағы сүп-сарҙы, ямғырҙарҙан һуң дәррәү күтәрелгән картуфты утайһы бар. Шулай ҙа эш менән мауығып, рухи тормошоғоҙ тураһында ла онотоп ебәрмәгеҙ – яратҡан «Йәшлек» гәзитенә квитанция тултырып, беҙҙең «Йәшлек» – фараз» конкурсында ҡатнашығыҙ. Гәзитебеҙгә иң беренселәрҙән булып яҙылып, тиражын мөмкин тиклем дөрөҫ күҙаллаған тәүге 50 кешене, һәр ваҡыттағыса, бүләктәр һәм ҡыҙыҡлы сюрприз көтә. Тик бының өсөн әлеге һанда баҫылып сыҡҡан купонды ентекләп тултырып, тиҙерәк редакцияға ебәреүегеҙ һорала. Купонға, иң мөһиме, киләһе ярты йыллыҡҡа гәзитебеҙҙең тиражы күпме буласағын фаразлаған һандарҙы, исем-шәрифегеҙҙе һәм теүәл адресығыҙҙы, хатта телефон номерҙарығыҙҙы (өйҙөкө лә, кеҫәнеке лә ярай) яҙып ебәреүегеҙ мотлаҡ....\nСибайҙарҙың бындай карнавалды күргәне юҡ ине\nНовости / Башҡортостан // 14-06-2011, 12:43\nАлыҫтан килгән ҡунаҡтарҙы Башҡортостан менән Силәбенең сигенә сығып уҡ көтөп алдыҡ. Ниһайәт, Сибайҙың ситендәге стела янына Ҡыҙыл яғынан өс туристик автобус килеп туҡтаны һәм унан төркөм-төркөм булып сит ил ҡунаҡтары төшә башланы. Көмрө танаулы итальяндар, уларҙан бер ҙә ҡалышмаған әзербайжандар, минән дә ҡарараҡ африкандар, 32 тешен күрһәтеп йылмайышҡан һиндтар. Улар янында беҙҙең төлкө ҡойроҡло бүректәр кейгән бейеүсе егеттәребеҙ ҙә, балитәкле күлдәктәге фольклорсы әбейҙәребеҙҙең дә бик тә урынлы күренеп ҡалыуҙарына иғтибар иттем: бер ниндәй яһалмалылыҡ, бутафорлыҡ күренмәй ине уларҙа. Фольклор коллективтары, ниндәй генә дәүләттеке, халыҡтыҡы булмаһын, барыһы ла бер иш икән ул! Ул арала, сыр-сыу килеп, мажара көтөп торған халыҡ ҡунаҡтар менән ҡосаҡлашып фотоға төшә башланы. Тегеләре бындай мөғәмәләгә өйрәнеп бөткән ахыры − ихлас итеп йылмаялар, уңайлыраҡ позаларға баҫалар....\nБашҡортостанға ҡунаҡ килгән – теге остан, был остан!\nНовости / Рәсәй // 14-06-2011, 12:40\nӘбйәлилдә һабансылар байрамы быйыл «Берҙәмлек» X халыҡ-ара милли мәҙәниәттәр фестивале менән бергә үрелеп барҙы. Башҡортостан, Рәсәй, сит ил халыҡтары мәҙәниәтен популярлаштырыу, төрлө илдәрҙең ижади коллективтары менән бәйләнеш булдырыу маҡсатында ике йылға бер тапҡыр уҙғарылған сара, әлбиттә, милләт-ара татыулыҡты нығытыуға арналғайны. Әбйәлилдәр ҡунаҡтарҙы ла, үҙҙәренең артистарын да ихлас тәбрикләне, сығыштарын алҡыштарға күмде. Сәхнәгә бер-бер артлы Италиянан «А Пачиандерра Сансустиса» фольклор ансамбле, Төркиәнән «Кечиорен», Һиндостандың Педжаб штатынан «Патнала» бейеү ансамблдәре күтәрелде. Әбйәлилдәрҙе Әзербайжандан килгән Фикрет Әмиров исемендәге дәүләт йыр һәм бейеү ансамбле лә, Ҡаҙағстандан Жансая Жумекенова менән Азамат Мукатовтың инструменталь дуэты ла һөйөндөрҙө....


Радий Хәбиров Башҡортостандағы ике мәктәп төҙөлөшө контролен арттырыуҙы көсәйтергә ҡушты // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n11:25, 22 июля 2019 Йәмғиәт\nБР Хөкүмәтендәге оператив кәңәшмәлә белем биреү объекттарының яңы уҡыу йортона әҙерлек барышы тикшерелде.\n«Мәғариф төбәге буйынса 71 объект төҙөлә һәм проектлана. Улар иҫәбендә 10 161 урынға 22 мәктәп һәм 4611 урынлыҡ 15 күп фунциялы үҙәк бар. 2019 йылда 6404 урынлыҡ 21 белем биреү объекты сафҡа инәсәк — улар 4 мең уҡыусыға иҫәпләнгән туғыҙ мәктәп һәм 2364 урынлыҡ 12 күп фунциялы үҙәк», — тип хәбәр итте Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе вазифаһын башҡарыусы Марат Әхмәҙуллин.\nУл әлеге ваҡытта ике проблемалы объект барлығы тураһында хәбәр итте. Баҡалы районының Баҡалы ауылындағы 825 урынлыҡ мәктәп төҙөлөшөнөң компетентлы булмаған ойошторолоуы арҡаһында графиктан етди артта ҡалыу күҙәтелә. Был хәл буйынса көндәлек контроль бара һәм хәл тотороҡланып килә. Мәктәпте 1 сентябргә тапшырылыу планлаштырыла.\nТағы ла бер проблемалы төҙөлөш – Туймазы ҡалаһының 5-се мәктәбенә реконструкция. Объектты 2019 йылдың аҙағында сафҡа индереү күҙаллана. Мәктәп ике өлөштән тора. Тәүгеһе үткән быуаттың 50-се йылдарында төҙөлгән, икенсеһе – 70-се йылдарҙан ҡулланыла, өсөнсө өлөшө әле ҡорола. Эштәр барышында нигеҙҙең етешһеҙлектәре табылған, уны өҫтәмә рәүештә нығытырға талап ителә.\nБыл хәлгә ҡарата район башлығы Айҙар Суфиянов балалар Авиация университетының ябылған филиалында урынлаштырылды, уҡытыу ике сменала 2018 йылдың 1 сентябренән ике сменала ойошторолған тип белдерҙе.\n«Өсөнсө сиректә мәктәпте асығыҙ», — тип ҡушты Радий Хәбиров.\nРеспублика башлығы уҡыу йылын башлауға айырыуса иғтибар бүлергә саҡырҙы. «Ҙур ваҡиғаға — 1 сентябргә әҙерләнегеҙ. Был мәлгә мәктәп биләмәләре төҙөк, юл разметкаһы һәм светофор идараһы тәртиптә булһын», — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Радий Хәбиров.\nТеги: Радий Хәбиров, мәктәп, Туймазы


Үрге Ҡарыш мәктәбенә ярҙам күрһәтелгән\n— Үрге Ҡарыш мәктәбенә ярҙам күрһәтелгән\n17 июня 2021 Просмотров: 263\nҺәр төбәктең арҙаҡлы шәхестәре, күренекле кешеләре бар. Улар тыуған яғына һәр ваҡыт ярҙам итергә әҙер. Мәҫәлән, Балтас районының Үрге Ҡарыш ауылы мәктәбенең ашханаһындағы алты ағас тәҙрәне пластикка алмаштырғандар. Был изге эште Рәвис Баһауетдинов “Атайсал” проекты нигеҙендә тормошҡа ашырған.\n– Рәвис Хәтмулла ошо мәктәпте тамамланы, яҡшы уҡыны, – тип һөйләй өлкән йәштәге уҡытыусылар. – Мәктәптә уҡығанда ла эргә-тирәгә һәр саҡ иғтибарлы булды, иптәштәрен ярҙамдан өҙмәне. Ул бөгөн дә туған мәктәбе менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә.\nТәҙрәләр яңыртылғас, хәҙер мәктәпте танырлыҡ та түгел. Алыҫтан балҡып, матур булып күренеп ултыра. Ашхананың эсенә ингәндәр ҙә бындағы үҙгәрештәргә шунда уҡ иғтибар итер. Унда яҡты, тәҙрә төптәрен гөлдәр биҙәй.\nАвтор: Илдар Акьюлов


Янғын сығыу ҡурҡынысы миҙгеленә әҙербеҙ\nБыйыл ямғыр күп булманы, тип әйтерә була. Яуым-төшөм аҙ булдымы, урмандарҙа ут сығыу ихтималлығы арта, бәләкәй генә осҡондан да уның тоҡанып китеүен көт тә тор. Хәүефле осор етеү менән урмансының мәшәҡәте лә күбәйә: улар граждандар хәүефһеҙлеге һәм йәшел ҡалҡанды һаҡлау маҡсатында янғынға ҡаршы иҫкәртеү эше үткәрә. Урман һаҡсыларының ниндәй эш менән янып йөрөүе менән ҡыҙыҡһындыҡ. “Стәрлетамаҡ урман хужалығы” дәүләт учреждениеһы Рамазан Хәйҙәров менән әңгәмә башҡарылған саралар тураһында.\nРамазан Ғилметдин улы, янғын ҡурҡынысы осоронда ойошторолған саралар планына нимәләр инә?\nУрманды янғындан һаҡлау буйынса беҙҙең тарафтан барлыҡ саралар планға ярашлы башҡарылды: “ҡыҙыл әтәс”кә ҡаршы юлдар булдырыу һәм файҙаланыу, минераль һыҙат ярыу һәм уларҙы ҡарау, урмандарҙа янғын хәүефе мониторингыһы үткәреү, агитация материалын әҙерләү һәм таратыу. Стәрлетамаҡ урман хужалығы ҡарамағында 175,8 мең гектар майҙанда урман барлығын билдәләп үтергә кәрәк. Уға Воскресенский һәм Мәләүез урмансылығы ла инә. Быйыл үрҙә телгә алынған биләмәләрҙә 5 километр оҙонлоҡта янғынға ҡаршы ер һөрөлдө, былтырғы 22 километры яңыртылды.\nӘгәр халыҡ ябай ғына ҡағиҙәләрҙе үтәмәһә, урманды янғындан һаҡлау буйынса һеҙҙең көс, тырышлыҡ ҡына етерлек түгел. Район халҡы менән киҫәтеү эше алып барыламы?\nЯнғын сығыуға күп осраҡта кеше сәбәпсе була. Быға бәйле беҙҙең ойошма хеҙмәткәрҙәре халыҡ менән әңгәмә үткәрә. Шулай уҡ хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен үтәү тураһында иҫкәрмәләр таратабыҙ.\nРамазан Ғилметдин улы, янғын ҡурҡынысы осоронда гәзит уҡыусыларыбыҙға урманда үҙеңде тотоу ҡағиҙәһен иҫтәренә төшөрһәгеҙ.\nЯнғын ҡурҡынысы осоронда урманда шырпы, тәмәке төпсөгө, яғыулыҡ-майлау матдәһе булған шешәләр, быяла ватыҡтары ташлау тыйыла. Ағас янында, болондарҙа үләнле ерҙә усаҡ яғырға ярамай. Ҡағиҙәне боҙған кеше административ һәм енәйәт яуаплылығына тарттырылыуын билдәләп үтеү урынлы булыр. Яза зыян күләменә бәйле.\nӘңгәмәгеҙ өсөн рәхмәт.


Испандар — Башҡорт Википедияһы\nБарлығы: свыше 47 млн\nИспания — 40 млн кеше.\nАҠШ — 94,585 (включая Пуэрто-Рико)\nБөйөк Британия — 74,389\nРәсәй - 2,118–45,935\nНидерланд — 20,926\nДоминика Республикаһы — 17,382\nИспандар (лат. Bergistani) — роман халыҡтары, Пиреней ярымутрауының ҙур өлөшөндә йәшәйҙәр. Герман элементына индерелгән (вестготтар һәм свевтар) ибер-римлян тоҡомдары булып тора. Испан (кастилия), каталан/вален, арагон һәм астурий телдәрендә һөйләшәләр. Донъяла испандарҙың һаны 47 миллион самаһы тәшкил итә. Испанияның үҙендә — 38 миллиондан ашыу кеше, ҡалғандары Көнбайыш Европа илдәрендә, Америкала, Африкала йәшәйҙәр.\nXVIII—XIX быуаттарҙа Рәсәйҙә «испан» һүҙе йыш ҡына «гишпанец» тип әйтелгән.\nЛатин Америкаһында, Филиппиндарҙағы испан теле төркөмөндәге милләттәрҙә йөҙ миллионлаған кешеләр араһында испан тоҡомдары күрһәтелә.\n1983 йылдың илдең бөтә 17 тарихи төбәктәре автономия ала һәм хәҙер үҙ парламенты һәм хөкүмәте бар. Был — Каталония, Басктар иле, Галисия, Андалусия, Валенсия, Эстремадура, Канар утрауҙары, Балеар утрауҙары, Кастилия-Леон, Кастилия-Леон-Манча, Астурия, Наварра, Мурсия, Риоха, Арагон, Кантабрия һәм Мадрид.\n5 Католик традициялар\n7 Испан исемдәре һәм фамилиялары\nҠулъяҙма биттәрендә España Estoria de (Мудрый Альфонсо X), унда һүҙ килтереп hyspanis.\nЛатин эпиграфында беренсе испан хроникаһында «Estoria de Espanna» (1282 йәки 1284), король Альфонсо X тарафынан әҙерләнгән, король кешеләрен « хиспанис» тип йөрөтәләр, ә испан вариантында — «испанос»\nБыл китапта Гераклдың Эспан (Espan) исемендәге туғанының мифик ата-бабалары тураһында һөйләнә.\nИспан теле һинд-европа тел ғаиләһендәге роман төркөмөнә ҡарай.. Уның сығанағы — халыҡ латины. Португал, каталан, галисий теленә яҡын.. Асылда, һуңғы ике — аралыҡтағы звено, галисий — испан һәм португал араһы, каталан — франция һәм испания араһы. Бәләкәй , әммә италия телеименён ярайһы ҙур оҡшашлыҡ..\nЙыш ҡына испан диалектына хаталанып астурийский (бабле) телен индерәләр — төп испан теленең төньяҡ диалекттары араһы менән галисий теле, ә шулай уҡ арагоно-наваррлы, көньяҡ-көнбайыш Франциялағы гаскон теле менән ҙур оҡшашлыҡ бар. Барыһы күрһәтелгән телдәр — испан, каталан, галисий, арагоно һәм астурий-наваррлы — үҙ аллы һәм бер-береһенә буйһонмайынса, ибрей латин нигеҙендә барлыҡҡа килгән.\nҠытай, инглиз, француз, немец, рус, ғәрәп, португал телдәре менән бер рәттән, испан теле — Халыҡ-ара телдәргә инә. Латин Америкаһы илдәренең күпселегенең (Француз Гвианаһы, Гайана, Суринам,Бразилия һәм рәт Антил утрауҙарынан башҡа), шулай уҡ Экваториаль Гвинеяла йәшәүселәрҙең дәүләт теле булып һанала. Филиппинда, көньяҡ-көнбайыш АҠШ-та, Көнбайыш Сахарала төбәк теле булараҡ таралған.\nҠайһы берҙә кастиль тип атала, сөнки әҙәби испания теле кастиль диалекты нигеҙендә формалашҡан. Хәҙерге ваҡытта Испанияла яҙма латиница нигеҙендә башҡа диалекттар ҙа бар: арагон, андалуз, эстремадурский, иҫке-кастиль, леон һ. б.\nИспан теле — боронғо испан теленең дауамы — испандар ғәрәптәрҙән Толедоны (1085), Кордованы (1236) һәм Севильяны (1248) яулап алған дәүерҙә нығынған. Ул Франциялағы труверҙарҙың һәм Прованс трубадурҙарҙың француз һәм провансаль телдәре йоғонтоһонда үҫешә . Хәҙер ул бер аҙ үҙгәргән хәлдә испан йәһүдтәренең ,Балҡанға күскән ладино исеме аҫтындағы сефардтарҙың тоҡомдарында һаҡланған.\nСкульптура «Дама из Эльче», иберҙар тарафынан эшләнгән (беҙҙең эраға тиклем IV быуатта)\nБашта Испания территорияһында иберҙар йәшәй башлай, улар аҙаҡ кельттар менән буталалар. Яңы ҡәбилә — кельтибер барлыҡҡа килә.. Ил Иберия тип атала. Бынан тыш, башҡа сығышлы халыҡтар ҙа йәшәй. Римляндарҙың Испанияны баҫып алыуы менән, кельтиберҙар улар тарафынан ассимиляцияға дусар була һәм яйлап ибер-римляндар булып китә. 1 мең йыллығы башындағы 5 быуатта бында герман ҡәбиләләре баҫып инәләр. Ил менән вестгот королдәре идара итәләр. VIII быуатта көньяҡтан бөтә ярымутрауҙы ғәрәптәр һәм берберҙар баҫып алалар. Ғәрәп династияһы власы урынлаштырыла. Был ваҡыттан ҙур булмаған гот короллектәре, Астурия, Леон, Арагон, Наварра ғәрәптәр менән көрәш башлайҙар, һәм ул XV быуатта Фердинанд Арагон һәм королева Изабелла Кастилия ваҡытында тамалана..Илде һәм милләтте берләштереү башлана. XV быуат аҙағында Бөйөк географик асыштар башлана. Унда Испания төп ролде уйнай. Үҙенең конкуренттары, Португалия һәм Англияла, кеүек ҙур колонияларға эйә була. Испандар арҡаһында Латин Америкаһында, Филиппиндарҙа, испан һәм урындағы халыҡтың буталыуынан яңы халыҡтар барлыҡҡа килә. Инглиздәрҙән айырмалы рәүештә, улар, ғәҙәттә, урындағы ҡатын-ҡыҙға өйләнмәгән, ә испандар ҡатнаш никахҡа еңел ингәндәр.. Испандарҙың төп антропологик типтары, ата-бабаларыныҡы кеүек неолит дәүеренән, — урта диңгеҙ расаһынан. Уларҙың биттәре оҙонса, танауҙары оҙон йәки кәкере, сәстәре ҡара-каштан төҫтә, тиреләрее ҡара һөрөнкө, ләкин аҡ төҫлөләр ҙә осрай.\nХалыҡтың шөғөлө төбәккә йәки этник төркөмгә бәйле айырыла. Бөтә ерҙә игенселек һәм ерҙе һуғарыу киң таралған . Ҡуҙаҡлы культураларҙы, оливаларҙы, виноградты бөтә ерҙә үҫтерәләр — бөртөклө культураларҙы Андалусияла, Арагонда һәм Месетала (" яҫы тигәнде аңлата "), кукуруз, арыш һәм картуфты — төньяҡ райондарҙа, ә цитрус төрлөләрҙе — көнсығыш яр буйҙарында. Малсылыҡ һәм диңгеҙ балыҡсылығы Каталонияла, Астурияла, Басктар илендә , шулай уҡ Мадридта малсылыҡ үҫешкән. Эре мөгөҙлө мал, сусҡа, һарыҡ үрсетәләр. Айырым төркөмдәрҙең үҙҙәренең традицион шөғөлдәре бар. Был — Кантабрия пасьегос, Леон марагатос, Астурия вакейрос, улар — көтөүселәр, үҙенең продукцияһын икмәккә, йәшелсә, һөнәрселек әйберҙәренә алмаштыралар..\nИспания — ярайһы уҡ юғары иҡтисади үҫкән ил. Тарихта ул көрсөк осоро кисерә, уның күп һанлы колонияларынан караптар метрополияға алтын һәм ҡиммәтле аҙыҡ-түлек ташыйҙар. Шул арҡала Испанияның үҙендә иҡтисад үҫтеше туҡтап тора, әммә колониаль держава тарҡалғандан һуң, XX быуатта иҡтисады әкренләп тергеҙелә.\nМөһим тармаҡтары булып тау эшкәртеү, ҡара металлургия, машиналар эшләү, электротехник, химик тармаҡтары торһа, ә иң боронғо тармаҡтаҙан туҡыу тармағы һанала. Иҡтисад үҫешендә туризм мөһим роль уйнай.\nАуыл хужалығында феодаль ҡалдыҡтары һаҡланып ҡалған. Хужалыҡтар араһында латифундия ҙур өҫтөнлөк ала.. Миллионлаған крәҫтиәндәр бөлгөнлөккә төшә һәм ҡалаға ҡасалар. Халыҡтың күпселек өлөшө сәнәғәт һәм хеҙмәтләндереү өлкәһе менән бәйле эштәрҙә биләнгән.\nШарап әҙерләү илдә ҙур роль уйнай. Иң билдәле шарап — херес-де Херес-де провинцияһында етештерелә, малага Малага ҡалаһында, портвейн һәм мадера (Португалиялияла етештерелгән шарап).. Урта диңгеҙ илдәрендә ҡоро, еңелсә шарапты, ғәҙәттә, төшкө аш ваҡытында сама менән ҡулланалар..\nИспандарҙың традицион һөнәре һәм художество әйберҙәр эшләү сәнәғәтенән керамик әйберҙәр, ағасты һырлау, сигеү, туҡыу, туҡыусылыҡ күрһәтелә.\nЙәшәү урындары — төрлө типта.Ҙур ауылдар бар, бер йорттан тоған хуторҙар, урта быуаттар типибындағы тарихи традициялы һәм ҡомартҡылары менән ҙур булмаған ҡалалар күп. Иң эре, күп функциялы — Мадрид (баш ҡала), Барселона, Валенсия. Порттар күп. Таулы райондарындағы ауылдар кавказ ауылдарын хәтерләтә — күп яруслы, т тығыҙ ултырғандар, йорттары башлыса аҡ төҫтә. . Испандар борон заманда йәшәү өсөн мәмерйәләрҙе файҙаланғандар, түңәрәк йәки овал формала землянкалар төҙөп йәшәгәндәр.\nТөньяҡ-көнбайышында шымартылмаған таштан төҙөлгән һалам менән ябылған йорттар таралған (пальясо). Төньяҡта (илдең дымлы өлөшө) — бискайя-астуро йәки наваррлы-галисийский тибындағы таш йорттар. Ул өйҙәр ике ҡатлы, йоҡо бүлмәһе, ашхана, өҫкө ҡатта аш-һыу, хужалыҡ бүлмәләре һәм аҫҡы өлөшөн — аран өсөн ҡулланғандар. Көнъяҡтараҡ, ҡоро өлөшөндә, йорттар бер ҡатлы, мал һәм хужалыҡ өсөн айырым биналар төҙөгәндәр. Күп райондары урманға ла, ташҡа ла ярлы, һәм ундай урындарҙа төҙөлөш өсөн балсыҡ һәм кирбес ҡулланыла. Бәләкәй яҫы ҡыйыҡлы өйҙәр бар. Андалусияла — йорттар йомоҡ ихата менән.\nИр-ат кейемдәре — ҡыҫҡа тар ыштандар тубыҡҡа тиклем (XVIII быуат европала бындай ыштандарҙы кейгәндәр), аҡ күлдәк, жилет, куртка, билбау, накидка, плащ, плед. Испандарҙың ҡыҫҡа курткалары, ғәҙәттә, нағышлап биҙәлгән. Аяҡ кейеме — күндән йәки эспарто (ҡылғандан) үрелгән, төньяҡта ямғыр ваҡытында ағас башмаҡтар кейеп йөрөйҙәр. Баш кейеме — һалам фетр эшләпә, баск берет. Эшләпә, итальяндарҙыҡынан киң тирәсленән (калабрез) айырмалы рәүештә, ҡыҫҡа тирәсле, бейек булмаған түбәле. Ҡатын — ҡыҙҙар кейеме — илдең үҙәгендә — ләмкәле күлдәк, ҡыҫҡа йөн куртка. Андалусияла — оҙон тар күлдәк кейәләр. Баштарына — яулыҡ, накидка, аҡ йәки ҡара селтәр мантилья ябыналар.. Ойоҡтары сигеүле. Сәстәренә биҙәү өсөн тараҡ йәки сәскә ҡаҙайҙар. Испандарҙың типик күлдәктәре — биле тар, итәге киң,күп һанлы әүеркәләр менән.\nАш-һыуҙары төрлө. Дөйөм алғанда — сусҡа майын мул ҡулланалар, оливка, томаттан әсе тәмләткестәр, һуған, һарымһаҡ, ҡыҙыл борос, йәшелсә һәм еләк-емеш. Андалусияла күбеһенсә балыҡтан төрлө аш-һыу әҙерләйҙәр, көньяҡ-көнсығышта — дөгөнән әҙерләнгән аш-һыу өҫтөнлөк итә.. Эсемлектәре — ҡәһүә, һөт, цитрус һуттары, шарап, алма сидрҙары. Типик аш — паэлья. Ул тауыҡ, быҙау, сусҡа ите һәм балыҡ һурпаһында дөгөнән әҙерләнә, шпик, һуған, борос, тоҙ, йәшеллектәр, лимон һуты, үҫемлек майы менән ҡойоп табынға бирелә. . Шулай уҡ ҡатмарлы олье подрид әҙерләнә, һыйыр, быҙау, сусҡа ите, шпик, колбаса, йәшел борсаҡ, картуф, кишер, кәбеҫтә, һуған ҡойола, һарымһаҡ, сельдерей, лавр япрағы, борос, тоҙ, петрушка, помидор ҡырғыс аша үткәрелгән сыр өҫтәлә. Тортильяс — йәшелсә һәм картуф менән ҡыҙҙырылған омлет яратҡан аш-һыуҙары.\nКатолик традициялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nҺәр ҡаланың үҙенең ҡурсалаусыһының байрам ителә торған көнө бар. Байрамды эрмандадтар (туғанлыҡтар) ойоштора. көньяҡта — тантаналы, төньяҡта — баҫалҡы. Яҙғы карнавалдар, йәрминкәләр, театрлаштырылған тамашалар аныҡ урындар өсөн хас.\nАуыҙ-тел ижадында дини риүәйәттәр, романстары, халыҡ йырҙары һәм поэзия — летрилья, сегидилья, серенада, вильянсико йөрөй. Испан шиғриәтендә типик жанр — копло (дүрт юллыҡ). Андалусияла йыр һәм бейеүҙең үҙенсәлекле жанры фламенко үҫешә. Бейеү — аяҡтар менән ритмик туҡылдау, аяҡ остары, табандар, үксәләр менән -испанса — сапатеадо (сапато — ботинок тигән һүҙҙән). Бындай бейеү бөтә ерҙә лә осрамай, был тик шотландарҙың, ирландарҙың һәм америкалыларҙың тыпырҙығы (степ -чечётка). Бейеү башлыса төркөм менән һикереп, йүгерә-һикерә башҡарыла. Иң билдәле испан бейеүҙәре — пасодобль, фанданго, сарабанда һәм павана (боронғо).\nИспания музыкаһы донъяла иң яҡшыларҙан һанала. Испанияла иң боронғо әҙәби әҫәр — төньяҡ Европа илдәрендәге кеүек рыцарҙар романдары. Ләкин испан әҙәбиәтенең үҙенең «ынйылары» бар. Был — "Песня о моем Сиде " һәм «Амадис Гальский», ваҡиғалар Испанияла бара, геройҙары — испандар. Испания әҙәбиәте Яңы дәүерҙә ҡатмарлы сәйәси шарттарҙа үҫешә. Испан Ренессансы итальян, француздыҡынан ҡалыша, , ләкин тап ошо осорҙа исемдәре бөтә донъяға билдәле яҙыусылар барлыҡҡа килә — драматург Лоп де Вега һәм Мигель де Сервантес Сааведра, «Хитроумный идальго Дон Кихот Ламанчский»роман авторы. Тап Испанияла муттар роман жанры барлыҡҡа килә. Был жанрҙа беренсе әҙәби әҫәр булып әҙәби «Ласарильо с Тормеса» повесы , 1554 йылда аноним рәүештә баҫыла, ә был жанрҙың беренсе авторы « Гусман де Альфараче» романын яҙған Матес Алеман һанала.. Был жанр миҫалы булған Луис Велес де Геварҙың « Хромой бес» киң билдәле. Башҡа бер илдә лә был жанр үҫешмәй. Францияла муттар романына Алена-Ренә Лесаждың ("Похождения Жиль Бласа из Сантильяны ") инә. XIX быуатта костумбризм жанры йәғни көнкүреште һүрәтләү үҫешә.\nИспания архитектураһында башҡа илдәрҙәге кеүек үк һыҙаттар күрһәтелгән, ләкин уның архитектураһында айырмалы һыҙаттар бар. Бер үҙенсәлеге булып мосолман архитектураһы йоғонтоһо тора (был бигерәк тә илдең көньяғында). Испан готикаһы дөйөм европаныҡынан айырылмай тиерлек (ул бында « атап мудехар» тип йөрөтөлә), әммә Ренессанс инде үҙенсәлекле, үҙенең исемен йөрөтә — платереско (platero — аҫыл, испан plata көмөш). Стиль барокконың бында үҙ исеме бар — чурригереско (Хосе Чурригер архитектор исеме менән йөрөтөлә). Иң билдәле һәйкәлдәре: Бургос соборы, университет бинаһы Вальядолидта, Сантьяго-де-Компостел соборы. Шунан Испанияла Европа өсөн хас башҡа ҡалған стилдәр үҫешә, Испания өсөн архитектор Антонио Гәүди ижады хас, белгестәр уны модерн булараҡ баһалай.. Ул — каталон, уның ижады Барселонала күрһәтелгәнБынан тыш күп йорттар үҙенсәлекле стилдә, уның ижад булып «Саграда фамилиа» соборы (Изге ғаилә) тора, ул һуңғы ваҡытта Испанияның символы булып китте (Париждағы Эйфель башняһы кеүек). Испанияның элекке символы булып Дон Кихот һәм Санчо Панса фигуралары тора ине. Испания мәҙәниәте башҡа илдәрҙең мәҙәниәтенә йоғонто яһай. Француз Жорж Бизе «Кармен» операһын яҙҙы, итальян Джоаккино Россини «Севильский цирюльник» операһын, ә австриялы . Минкус Людвиг балетына музыка «Дон Кихот» балетына музыка. Күп кенә рус яҙыусылары һәм шағирҙары испан темтикаһына мөрәжәғәт иткәндәр, мәҫәлән, Александр Пушкин "Каменный гость " әҫәрендә.\nИспан исемдәре һәм фамилиялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nИр-ат исемдәре: Агустин, Альберто, Альфонсо, Альфредо, Арсенио, Алонсо, Алехандро, Амбросио, Андрес, Антон, Антонио, Аугусто, Бартолом, Гонзать, Карлос, Сес, Хенд, Клемент, Диего, Доминго, Эдуардо, Эмилиано, Энрике, Эстебан, Федерико, Фелипе, Феликс, Фернандо, Франсеск, Франсиско, Гонсало, Гильермо, Густаво, Эрнандо, Уганда, Умберто, Игнасио, Иньиго, Кристобаль, Хесус, Хоакин, Хорхе, Хосе (Хосеф, Хусеп), Хуан, Хулиан, Хулио, Леон, Луис, Мануэль, Марко, Мигель, Николас, Октавио, Пабло, Пед., Пио, Рафаэль, Рамон, Рауль, Ренато, Рикардо, Роберто, Родриго, Сальвадор, Санчо, Томас, Висенте, Виктор, Хавьер.\nҠатын-ҡыҙ исемдәре: Алисия, Альба, Амалия, Ана, Анхелика, Анхелес, Аурора, Бланк, Карма, Конча, Дельмир, Долорес, Габриел, Инесе, Исабель, Химена, Хосефин, Хулия, Лаура, Ленид, Лусия, Маргарита, Мария, Мерседес, Монсеррат, Нерей, Паола, Патриций, Пилар, Соледад, Сюзанна, Тереса, Элена, Элиса, Эстефания.\nИсемгә -эс суффиксы ҡушҡас, барлыҡҡа килгән фамилиялар Рамиро — Рамирес Родриго — Родригес, һәм башҡалар.\n↑ Estadística del Padrón Continuo\nЭнциклопедия «Донъя халыҡтары һәм дин», М., 1998.\nБ Алисов Т, А. Т. Репин, Таривердиев А. М. Введение в романскую филологию . М., 1987.\nИспан шиғриәте урыҫ тәржемәһендә. , М., 1984.\nСит ил әҙәбиәте тарихы. Урта быуаттар һәм яңарыу. М., 1987.\nГиляревский С. Р., Б. А. Старостин. Сит ил исемдәре һәм атамалары урыҫ тексында, М., 1985.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Испандар&oldid=1030002 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 17:13 18 апрель 2021 үҙгәртелгән.