«Киске Өфө» гәзитенең сайты - БЕР-БЕРЕБЕҘ ӨСӨН ЯРАЛҒАНБЫҘ, ЯРАЛҒАНБЫҘ ЕРҘӘ ҺӨЙӨҮ БУЛЫП... - 2021 - Мәҡәләләр\nМин уларҙы күптән беләм тип әйтергә мөмкин, әммә эс серҙәренә инеп, үҙҙәре, ғаиләләре тураһында ҡыҙыҡһынғаным булманы. Матур ата-әсәләрҙең ғаилә традицияларын дауам итеүсе матур ғаилә - артығы кәрәк тә түгел. Әммә өлгө булырҙай ғаиләләрҙе башҡалар ҙа белергә, уларҙың уй-фекерҙәрен ишетергә тейештер, моғайын, тигән фекер әңгәмәләшеү теләген көсәйтте генә. Ғәҙәттә, мәҡәлә яҙырға, әңгәмәләшергә тиһәң, тәү сиратта, ҡатын-ҡыҙҙы алғы планға ҡуябыҙ. Был осраҡта иһә, башҡорттарға хас булғанса, барлыҡ һорауҙарға иң элек атай яуап бирҙе, әсәй иһә уның фекерҙәренә өҫтәмәләр генә индерҙе. Юҡ, әсәй икенсе планда торғандан түгел, киреһенсә, бер фекерле, бер уйлы булғанлыҡтан, ир-ат, атай абруйын алға ҡуйғанлыҡтан. Шулай итеп, бөгөнгө ҡунаҡтарыбыҙ: барығыҙға ла билдәле журналистар - "Шоңҡар" журналы хеҙмәткәре Гөлсинә (Байғужина) менән әлеге ваҡытта БР-ҙың Стратегик тикшеренеүҙәр институтының матбуғат хеҙмәте етәксеһе Ғәзиз ЙОСОПОВтар.\nӨфө - миллионлы ҡала, күптәр уның ығы-зығыһында албырғап ҡала, бәғзеләр аҙаша, кемдер юғалтыша. Ә һеҙ, киреһенсә, ошо миллионлаған кеше араһынан бер-берегеҙҙе эҙләп тапҡанһығыҙ. Ғөмүмән, танышыу-табышыу ҡайҙа, нисек башланды, һеҙҙең ғаилә нисек барлыҡҡа килде?\nҒәзиз: Шул уҡ ваҡытта Өфө - бәләкәй ауыл кеүек, тип тә әйтәләр бит. Беҙҙең осрашыу ҡыҙыҡ килеп сыҡты: ул ваҡытта икебеҙ ҙә журналист булып эшләйбеҙ. Әҙәбиәт, сәнғәт, архитектура өлкәһендә Шәйехзада Бабич исемендәге республика премияһының сираттағы лауреаттарын тәбрикләү сараһында мин фотограф булып йөрөнөм, Гөлсинә журналист булараҡ килгән. Хәбәрселәр, ғәҙәттә, фотографтарҙан үҙ баҫмалары өсөн фото һорап ала. Буласаҡ кәләшем минән дә "Шоңҡар" журналына фотолар һалыуымды һораны. Ни яғы менәндер күңелемә оҡшағандыр, саранан ҡайтҡас, әсәйемә: "Бына шундай ҡыҙыҡ ҡына хәл булды, бер журналист ҡыҙ минән фотолар һораны", - тип һөйләнем. Әсәйем дә журналист булғанлыҡтан, ул ҡыҙҙы белә икән. "Шәп ҡыҙыҡай, әгәр кәләш алырға уйлаһаң, күҙ уңында тот", - тип кәңәш итте. Уйлап ҡараһаң, үҙебеҙ осрашҡан һымаҡ, икенсе яҡтан - осраҡлылыҡ кеүек, шул уҡ ваҡытта әсәй ҙә юл күрһәткәндәй.\nЫсынлап та, Аллаға шөкөр, Гөлсинә - өлөшөмә төшкән көмөшөм. Һәр бер уңышлы ир-аттың артында ҡатын тора, тип юҡҡа әйтмәгәндәрҙер. Ятаҡта йәшәгән йылдарҙа мин иртәнге алтыла тороп, сәғәт етелә эшкә китә инем. Кисен 8-9-ҙа, ҡайһы ваҡыт 10-да ла ҡайта торғайным. Һәр саҡ өйҙә барыһы ла яҡшы икәненә күңелем тыныс булды. Мин кәләшемә ышандым, ул - миңә. Ҡайтыуға ашарға әҙер, бала ҡараулы, тыныс, уңайлы. Эйе, ятаҡ тормошонан ҡайһы бер ваҡыт кәләшем илап та ала ине, хәҙер фатирлы ла булдыҡ, машина ла алдыҡ, яйлап донъя йыйыла, иң мөһиме - балалар ҙа үҫә, ғаиләбеҙ бөтөн.\nГөлсинә: Ошо тәүге осрашыуҙан һуң күпмелер ваҡыт үткәс, Ғәзиз эш телефоныма тыуған көнөм менән ҡотлап шылтыратты. Шунан ныҡлап аралаша башланыҡ. Һәр ҡыҙ кеүек, мин дә буласаҡ тормош иптәшем ышаныслы, аҡыллы булһын тип теләнем һәм, шөкөр, теләгем тормошҡа ашты.\nЙәш саҡта күптәр атай-әсәй һүҙен ҡолаҡҡа бик элеп бармай, тиҙерәк үҙаллы булғыһы, мәсьәләләрҙе үҙенсә хәл иткеһе килә. Шул сәбәпле хатта ҡайһы берҙә атай-әсәй менән фекер айырмалығы ла килеп сыға. "Мин үҙем беләм, һеҙ ҡарттар нимә аңлайһығыҙ!" тигән ҡараш бик йыш хаталаныуға килтерә. Ә бына һин, Ғәзиз, әсәй һүҙенә иғтибар иткәнһең, тимәк, һеҙ үҫкән ғаиләлә атай-әсәй абруйы ҙур булған? Гөлсинә кемде тыңланы икән?\nҒәзиз: Әлбиттә, ололарҙың һүҙенә ҡолаҡ һалырға кәрәк. Беҙ ғаиләлә өс бала үҫтек. Бигерәк тә беҙҙең ғаиләлә атай айырым ихтирам үҙәгендә, атай абруйы көслө, тиер инем. Атай-әсәйебеҙ беҙҙе тәрбиәләп кенә ҡалманы, тормошта дөрөҫ юл һайларға йүнәлтеп, бөгөнгәсә ярҙамсы, терәк булып тора. Бәләкәй ваҡыттан уларға төрлө һорауҙар менән мөрәжәғәт иттек, бер ваҡытта ла һорауыбыҙ яуапһыҙ ҡалманы. Атайым һөнәре буйынса табип булғас, биология, химия, физика буйынса барлыҡ һорауҙарға балаға аңлайышлы итеп төшөндөрә торғайны. Шуға мәктәптә лә яҡшы уҡыныҡ. Мин әсәйгә оҡшап, журналист һөнәрен һайлаһам, Зәлифә һеңлем атай кеүек табип. Юлдаш - тарихсы, этнограф, фән кандидаты.\nГөлсинә: Мин атай-әсәй ҡосағынан иртә айырылдым - ун йәшемдән Сибай интернат-гимназияһында уҡыным. Шул саҡта тәрбиәсем Ләлә Шәкир ҡыҙы Әминеваның, йәне йәннәттә булһын, "Ҡыҙҙар, эскән кешегә кейәүгә сығып ҡуймағыҙ, ғүмер буйы үкенерһегеҙ", тип әйткәне хәтергә һеңеп ҡалған. Тормош иптәше һайлағанда иң беренсе шуны күҙ уңында тотҡанмындыр. Киләсәктә балаларға һәйбәт атай, уларға өлгө булырҙай кеше осраһын ине, тип теләй торғайным. Хәҙер балалар атай тип өҙөлөп тора, унан күп нәмәгә өйрәнә.\n"Атанан күргән - уҡ юнған, әсәнән күргән - тун бескән", ти халыҡ мәҡәле, әммә һеҙҙә, киреһенсә, Зәлифә атай юлын һайлаған, ә Ғәзиз - әсәй юлын... Тимәк, тормошта ҡайһы ваҡыт мәҡәлдәр ҙә бер аҙ үҙгәреп китә. Шул уҡ ваҡытта, килен - ҡәйнә тупрағынан тигәнде раҫлап, Гөлсинә - журналист...\nҒәзиз: Әлеге заманда, мәҫәлән, Төркиәлә журналистар - нигеҙҙә ир-ат, ашнаҡсылар - ирҙәр, иҙән йыуыусылар, йәғни бинаны таҙалаусылар - ирҙәр. Беҙҙә, киреһенсә, хатта ир-ат ҡына башҡарырға тейешле кеүек күренгән эштәрҙе лә ҡатын-ҡыҙҙар эшләй. Был һүҙ ыңғайы ғына, ә һорауға килгәндә, күп нәмә, ысынлап та, ата-әсәнән тора. Әгәр ғаиләлә ата-әсә өлгө булһа, балалар уларҙан күреп үҫә. Быны һөнәр һайлауҙа ғына түгел, тормоштоң барлыҡ өлкәләрендә лә күрергә мөмкин. Мәҫәлән, бөгөн балаларҙы нисек итеп башҡорт теленә ылыҡтырыу тураһында баш ватабыҙ, уны ҙур проблемаға әйләндерәбеҙ. Мин беренсе синыфта уҡығанда русса ауырыраҡ һөйләшә торғайным. Уҡытыусылар атайымды мәктәпкә саҡырып: "Ғәзиз аҡыллы малай, һеҙ, моғайын, өйҙә үҙ телегеҙҙә һөйләшәһегеҙҙер, зинһар, баланың киләсәген уйлағыҙ, өйҙә русса һөйләшегеҙ әле", - тип ҡайтарғандар. Ошо һөйләшеүҙән һуң атайым ҡайтты ла: "Өйҙә башҡорт теленән башҡа бер тел дә ҡулланылмай", - тигән талап ҡуйҙы. Йәғни, өйҙә беҙ тик башҡортса ғына аралашырға тейеш инек. Атайым үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәгендә ҡатнашҡас, унан ҡурайҙа уйнарға ла, башҡорт көйҙәренә, шиғырҙарына, әҙәбиәтенә һөйөүҙе лә һеңдереп үҫтек.\nГөлсинә: Эйе, ололарҙы тыңламаған оролған да бәрелгән, тиҙәр бит. Мине атайым бер ҡасан да әрләмәне, әммә уның бер ҡарашы, өйҙә булыуы ғына ла етә. Әсәйем алдан һиҙемләүе, кәңәштәре менән юл күрһәтеп ебәрә. Биш баланы үҫтереп, үҙаллы тормош юлына сығарҙылар. Ике һылыуым, ике ҡустым бар. Һәр береһендә тиерлек өсәр бала, матур итеп донъя көтәләр. Бала күп нәмәне ата-әсәһенән күрә. Һис юғы, уларҙың һөнәре менән таныш була һәм үҙе өсөн һайларғамы-юҡмы икәнлеген хәл итә ала. Ә миңә журналист һөнәренә килергә әҙәбиәт ярҙам итте. Әсәйем уҡырға яратҡанлыҡтан, өйөбөҙҙә китаптар күп булды, гәзит-журналдарҙы ла барыһын да тиерлек алдырҙыҡ. Өсөнсө класта уҡ Зәйнәб Биишеваның "Яҡтыға" трилогияһын йотлоғоп уҡып сыҡтым. Шул саҡта "Их, Емешкә берәй нисек итеп ошо китап аша икмәк бирергә ине", тип хыялланғанымды хәтерләйем. Сибайға уҡырға килгәс, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусым, әлеге ваҡытта яҙыусы Лира Яҡшыбаева иншаларҙы матур яҙғанымды һиҙеп ҡалып, кәңәштәрен биреп, уларҙы мәҡәлә итеп үҙгәрттереп, "Йәншишмә" гәзитенә ебәрә торғайны.\nӘ бына үҙегеҙгә ата-әсәнән күскән телгә, мәҙәниәткә, әҙәбиәткә ҡарата һөйөүҙе балаларығыҙға нисек тапшыраһығыҙ? Үҙ заманығыҙ менән сағыштырғанда, бөгөнгө балаларға башҡорт мөхите етәме?\nҒәзиз: Әлбиттә, етә. Әйтеп китеүемсә, бала өсөн ата-әсә өлгө булып торорға тейеш. Мин үҙем ҡурайҙа уйнағас, миңә эйәреп Рамаҙан улым да уйнай башланы. Әгәр теләк булһа, бөтөн нәмәне эшләп, юҡтан да бар яһап була. Иң мөһиме, теләк, дәрт булһын.\nӘле көнүҙәк проблемаларҙың береһе - үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәттең булмауы. 13-14 йәшлек үҫмерҙәр өсөн башҡортса әҙәбиәт юҡ. Ни өсөн балалар Гарри Поттер тураһында йығылып ятып уҡый? Сөнки унда улар тураһында, йәғни уларҙың йәштәштәре тураһында яҙылған. Үҫмерҙәр өсөн Әнүәр Бикчәнтәевтың китаптарынан башҡа китап юҡ, тигәнде ишеткәнем бар. Бында бер ни тиклем хаҡлыҡ бар. Әммә улар үткән быуат, ә бөгөнгө үҫмерҙәр өсөн яңы әҙәбиәт юҡ. Икенсе яҡтан, үҫмер ҡоронан сығыусыларға социалләшеүҙең төрлө ысулдары булыуы кәрәк. Мәҫәлән, башҡортса дебаттар. Башҡорт телендә парламент дебаттары үткәреү бик шәп күренеш булғайны. Ул көнкүрештә генә түгел, ә йәмғиәттә башҡорт телен нисек ҡулланып булыуҙы ла күрһәтә ине. Мәктәптәге дәрестәрҙән айырмалы рәүештә, унда тел ысынлап та ғәмәлдә ҡулланыла - бер яҡтан, дәлилдәр табып, уларҙы билдәле бер сылбырға теҙеп, фекереңде еткерергә тейешһең, икенсе яҡтан, телмәреңә лә иғтибар итергә кәрәк.\nГөлсинә: Мөхит етерлек, әммә телгә һөйөү барыбер тәү сиратта ғаиләлә һалына. Тәүге сабыйыбыҙ тыуғас уҡ ҡәйнәм, балаң менән һөйләш, тигәйне. Мәлендә генә әйтелгән бик урынлы кәңәш булған. Өсөһөнөң дә теле башҡортса һәм иртә асылды, әле ике йәш тә ике айлыҡ кинйәкәйебеҙ ҙә ике-өс һүҙ ҡушып "хәбәр һата".\nБәпес тыуғас та, нимә эшләһәң дә, уға башҡортса һөйләргә кәрәк. Холоҡтоң төп һыҙаттары өс йәшкә тиклем формалашҡан кеүек, милли рух та ошо ваҡытта уҡ ныҡлы һалынып ҡуя тип уйлайым. Артабан һөйләшкәндә русса ҡыҫтырып ебәрһә лә, бөтөнләй икенсе мөхиттә йәшәргә, белем алырға тура килһә лә, күңелендәге рухы һүнмәй ул. Бүре балаһын бүреккә һалһаң да урманға ҡарай... Тәүге өс йыл хәл иткес роль уйнай. Өйҙә башҡортса һөйләшеү, көн дә йоҡлар алдынан башҡортса әкиәттәр уҡыу ҙа мөһим. Русса әкиәт булһа, шунда уҡ тәржемә итеп тә, үҙем уйлап сығарып та һөйләйем.\nБеҙ, ысынлап та, балаларға үҙебеҙ нимәне уҡығанбыҙ, нисек тәрбиәләнгәнбеҙ, нимәне беләбеҙ - шуны бирергә, шуны һеңдерергә, шуны аңлатырға тырышабыҙ. Ә бөгөнгө балалар бөтөнләй икенсе, беҙ, киреһенсә, донъяға улар күҙлегенән ҡарарға, уларҙың кимәлендә фекерләргә, уларҙың кимәлендә уйларға тейешбеҙ. Өс баланың ата-әсәһе булараҡ, бөгөнгөбөҙҙө нисек баһалайһығыҙ - балалар артынан өлгөрөп буламы, әллә беҙ уларҙан күпкә артта ҡалғанбыҙмы?\nҒәзиз: Быны фекерләү инерцияһы менән аңлатып була. Йәғни беҙ донъяны элекке кеүек тип уйлайбыҙ, ысынбарлыҡта ул шул тиклем ныҡ үҙгәргән. Цифрлы технологиялар, глобалләштереү, илдәр, мәҙәниәттәр араһында аныҡ сиктәрҙең, тыйыуҙарҙың булмауы, мәҙәни-ара диалогтың үҫешеүе күҙлегенән ҡарарға өйрәнергә кәрәк. Был осраҡта күпселекте тәшкил иткән халыҡ алға сыға. Шул мөхиттә үҙ телен һаҡларға теләгән, телен яратырға өйрәнгән балаға төрлө ысулдар, ҡоралдар кәрәк. Уларҙың береһен башҡорт телендәге парламент дебаттары тип әйтеп киттем инде.\nГөлсинә: Үҙемдең үҫмер ҡыҙым миҫалында ғына фекер йөрөткәндә лә, был йәштә ҡыҙыҡлы, фәһемле фантастика, детектив, фәнгә таянып яҙылған әҫәрҙәр кәрәк. Беҙ икенсерәк, күбебеҙ ауылда үҫкән, интернетһыҙ үҫмерҙәр инек. Хәҙергеләр, айырыуса ҡала үҫмерҙәре, бөтөнләй башҡаса. Ер менән күк. Уларҙың ҡыҙыҡһыныуҙары артынан ҡыуып етеүе лә ауыр. Улар аҡыллы ла. Күптәр үҫмер күңеленә юлды күңел асыу аша, блогер, поп-йондоҙҙар, инстаграм, тик-ток ярҙамында һалып була, тип уйлай икән яңылыша, минеңсә. Бөгөнгө үҫмер - хоҡуҡтарын белгән, үҙенең нимә теләгәнен яҡшы аңлаған алдынғы ҡарашлы кеше ул.\nҒаилә - ике ерҙә ике төрлө тәрбиә алып үҫкән ике төрлө характерҙағы кешеләрҙең бер ячейкаға берләшеүе. Бер уйлы, бер юллы булыу өсөн ғаиләгә нимә кәрәк?\nГөлсинә: Бер-береңә "Ул минең балаларымдың ҡәҙерле кешеһе бит әле", тип ҡарау кәрәк. Балалар беҙ икәүгә күҙ төбәп тора. Улар өсөн яуаплылыҡ алғанбыҙ.\nҒәзиз: Тәү сиратта, ғаиләнең әһәмиәтен аңларға кәрәк. Ҡайһы берәүҙәр, өйләнеп ҡарайым да, килеп сыҡмаһа, айырылышырбыҙ, тип уйлай. Ә ғаилә ҡорор алдынан кем балаһы, кем менән яҙмышыңды бәйләйәсәкһең, кем буласаҡ балаларыңдың әсәһе йәки атаһы тип ҡарарға кәрәк. Башҡа ғаиләләрҙә нисектер, беҙҙе атай-әсәй бала саҡтан шулай тәрбиәләне. Йәғни был тәрбиә кем менән дуҫ булырға кәрәклекте аңлауҙан башланып, кем менән аралашырға, кем менән ғаилә ҡорорға, тигән мәсьәләне лә үҙ эсенә ала. Юҡҡа ғына, кем арбаһына ултырһаң - шуның йырын йырлайһың, тимәйҙәр бит. Ә инде "үлеп ғашиҡ булдым, унһыҙ бер минут йәшәй алмайым" тип түгел. Ундай ғаиләләр, күп осраҡта, тәүге хистәр - эйфория үтеү менән көрсөккә терәлә.\nӘле беҙҙең ғаилә ҡорғанға 14 йыл, йылдар һаны артҡан һайын мин ҡатынымды тағы ла нығыраҡ яратҡанымды аңлайым. Моғайын, тағы ла 10-15-20 йылдан һуң, артҡа боролоп ҡарап, "Ээээх, 45 йәшемдә, моғайын, хәләлемде әлеге ҡәҙәре яратмағанмындыр", тип әйтермен.\nАмин, шулай булһын. Шулай ҙа тормошта барыһы ла ал да гөл генә бармайҙыр инде, барыбер бәхәстәр ҙә, хатта шул уҡ бала тәрбиәләү мәсьәләһендә лә, килеп тыуа, һауыт-һаба ла шылтырап алалыр. Шундай мәлдәрҙе нисек йырып сығаһығыҙ?\nГөлсинә: Ризаһыҙлыҡ килеп тыумаһын өсөн иргә лә, ҡатынға ла үҙ өҫтөндә эшләү ярҙам итә. Мөнәсәбәттәрҙә бер-береңә нимә теләгәнеңде, нимә оҡшамағанын әйтеп барыу яҡшы. Әммә үпкәләп, ғәйепләп, әрләп түгел. Эстән генә ниҙер көтөп, өмөтөң аҡланмауына ризаһыҙлыҡ белдереп, ҡәнәғәт булмай йөрөһәң, аралар һалҡыная, үпкәләр ауырыуға һабыштыра.\nҒәзиз: Әлбиттә, ундай саҡтар ҙа була. Аллаға шөкөр, әлеге ваҡытта ғаилә психологияһы үҫешкән, араларҙы көйләп ебәреү өсөн ысулдар бик күп. Шулай уҡ халҡыбыҙҙың да төрлө ғөрөф-ғәҙәттәре бар, улар барыһы ла сабыр итергә саҡыра. Әммә төрлө хәл-торош булыуы ихтимал, шуға ситуацияға ҡарап хәл итәһең инде. Шулай ҙа барлыҡ осраҡтарҙа ла борондан килгән иң шәп ысул: шымырға!\nБилдәле бер спортсы үҙе иҫән ваҡытта бер интервьюһында: "Барлыҡ уңышлы, бәхетле ғаиләләрҙә ирҙәр ҡатын-ҡыҙҙың үксәһе аҫтында (подкаблучник)", - тигәйне. Был фекер менән килешәһегеҙме?\nҒәзиз: Ҡатын-ҡыҙҙың үксәһе аҫтында булырға ла кәрәкмәй, шул уҡ ваҡытта ғаиләлә һин хужа ла, батша ла түгелһең. Ғаилә, минеңсә, ул ике шәхес, ике кешенең диалог ҡора белеүе. Икенсе яҡтан, Бәйғәмбәребеҙ ҙә беҙгә өлгө, ул 60 йәшенә тиклем хәҙрәти Хәтижә менән татыу йәшәй. Ябраил фәрештә тәү тапҡыр килгәндә лә иң элек кәңәшләшкән кешеһе ҡатыны була. Шуға, әлбиттә, бер-берең менән кәңәшләшергә кәрәк.\nГөлсинә: Хәҙер ҡатынын, ғаиләһен кәм-хур итмәгән, улар өсөн таш диуар кеүек ҡалҡан булып торған ир-ат күп. Уларҙы мин ҡатындарының үксәһе аҫтында йәшәгән ирҙәр тип әйтергә телем әйләнмәй. Киреһенсә, ғаилә ҡиммәттәрен беренсе урынға ҡуйыусы ир-ат һоҡланыу ғына уята.\nҒаиләгеҙҙә өс бала үҫә: ике ҡыҙ, бер малай. Уларға матур башҡорт исемдәре ҡушҡанһығыҙ. Исем һайлағанда ла килешеп һайланығыҙмы, әллә бүлешеп алып, ҡыҙҙарға - атай, малайға - әсәй, йәки, киреһенсә, тәҡдим иттеме?\nҒәзиз: Исем һайлағанда ғына түгел, бөтөн эштәрҙе башҡарғанда ла иң мөһиме - ниәт. Һайлаған ишем менән оҙон ғүмер бергә йәшәйәсәкбеҙ, балаларыбыҙҙың да исемдәре матур булһын, исемдәре есемдәренә тап килһен, тип ҡарағанда, барыһы ла тәбиғи килеп сыға. Диләфрүз - шат, шатлыҡ таратыусы, йәғни беҙгә тәүге бала шатлығын килтереүсе. Һүрәт төшөрөү менән мауыға, художество мәктәбенә йөрөй һәм минең кеүек йөҙөүсе. Рамаҙан - рамаҙан айы башланғанда донъяға килде, ушу, робототехника менән шөғөлләнә. Икеһе лә Мостай Кәрим исемендәге 158-се Башҡорт гимназияһында уҡый. Бәләкәсебеҙ Сафия - сафлыҡҡа эйә, сафлыҡҡа тулы сабый булып инде өйөбөҙгә. Йәғни уларға исемдәр үҙенән-үҙе табылды, хатта үҙебеҙ ҙә аптырайбыҙ. Һәр бала үҙ ризығы менән тыуа тигән кеүек, һәр балабыҙ үҙ исеме менән тыуҙы.\nСоциаль селтәрҙәрҙәге тарихты ҡараһаң, Ғәзиз йә улы, йә ҡыҙы менән. Бер ҡараһаң, велосипедта йөрөйҙәр, икенсеһендә йога менән шөғөлләнәләр. Был ваҡытта Гөлсинә менән Сафия нимә эшләй һуң, уларҙың спорт менән шөғөлләнергә ваҡыты ҡаламы?\nГөлсинә: Теләк булһа, өлгөрәһең тиҙәр бит. Спорт менән шөғөлләнеү генә түгел, психолог һөнәренә уҡып та йөрөйөм. Хәҙер күптәргә психологик ярҙам кәрәк, шуны ла уйланым. Электән миңә эс серҙәрен түгә, кәңәш һорай торғайнылар. Шул саҡта үҙемсә кәңәш биргән булам. Бер кемгә лә әйтмә, тип һөйләүселәр һаман да бар. Уларҙың серҙәре миндә бата. "Ярҙам һораған кешеләргә профессиональ кәңәш бирһәң, шәп тә инде", тигән уй килде лә ныҡлап өйрәнергә, уҡырға булдым. Был белем журналистика өлкәһендә лә ҡамасауламаҫ.\nӘ йогаға ҡыҙыҡһыныу Ғәзиз аша килде. Ул инде ун йыл йога менән дуҫ. Был шөғөл үҙемә иғтибар биреү сараһы ла. Көнөнә бер нисә минут ҡына булһа ла үҙең өсөн ваҡыт бүлһәң, йәшәүе күпкә еңел. Шуға, ваҡытымды тик бала ҡарауға, донъя көтөүгә генә бүләм, тип әйтә алмайым. Әлбиттә, күп балалы әсәй, ир ҡатыны булыу күп көстө һәм ваҡытты ала. Әммә Ғәзиздең һәр яҡлап таяныс булыуы, ҡыҙыҡһыныуҙарыма ҡаршы төшмәүе миңә донъя мәшәҡәтенә, балаға ғына батмаҫҡа ярҙам итә.\nҠайны-ҡәйнә менән мөнәсәбәттәрегеҙ нисек? Ҡайһы бер килен-кейәүҙәр икенсе яртыһының ата-әсәһе менән матур мөнәсәбәт ҡора алмауы ла сер түгел бөгөн.\nҒәзиз: Аллаға шөкөр, ҡайным менән ҡәйнәм Хәйбулла районының Аҡназар ауылына беренсе тапҡыр танышырға барғанымда уҡ оҡшанылар. Биш балаға ғүмер биргәндәр, Гөлсинә - тәүге балалары. Эшсәндәр, етмеш төрлө һөнәргә эйә улар, балаларын да үҙҙәре өлгөһөндә тәрбиәләгәндәр.\nГөлсинә: Ҡәйнәм тәү күреүҙән күңелемә ятты. Ҡайным менән матур, татыу йәшәйҙәр. Ейәндәрен ныҡ яраталар, уларға ҡайтырға булһаҡ, балалар талпынышып торалар, һағыналар. Улар эргәһендә беҙгә лә нисектер тыныс, рәхәт. Уларҙа саҡта бар донъя мәшәҡәттәре онотолоп ҡалған кеүек.\nБәхет төшөнсәһенә һәр кем үҙенсә мәғәнә һала, һәр кем үҙенсә аңлай. Минеңсә, бәхетле ғаиләләрҙең үҙенең һәр саҡ балҡып торған ҡояшы була, балаларҙың йөҙөнән йылмайыу китмәй, күҙҙәре көлөп, дәрттәре ташып, ыңғай энергиялары башҡаларҙы ла илһамландырып тора. Ә бының сығанағы, әлбиттә, бәхетле оя ҡора алған, бер-береһен ихтирам иткән, мөхәббәтле атай-әсәйҙәр. Түбәндәге юлдар ҙа, әйтерһең дә, тап улар өсөн ижад ителгән:\nБер-беребеҙ өсөн яралғанбыҙ,\nЯралғанбыҙ ерҙә һөйөү булып...\nҺинең барлығыңды тойоуҙан да\nЙөрәккәйем балҡый ҡояш булып.\nЯҙылған: 12.02.21 | Ҡаралған: 429


"ВӘЛИӘНЕҢ ТОҘАҒЫНА ЭЛӘКТЕМ"\n30 Ғинуар 2021, 13:20\nЯҙмыштан уҙмыш юҡ тигәндәй, был тарих бының тап шулай икәненә яңынан инандырҙы.\nВәлиә мөхәббәттең барлығына бер ҙә генә ышанмай ине. Ул киноларҙа, уйлап сығарылған романдарҙа була торған тойғо тип иҫәпләп йәшәне. Беренсенән, ул утыҙҙан үтеп бара инде, икенсенән, Аҡбуҙатҡа атланып килер тип көткән аҫыл егет килмәне лә ҡуйҙы. Сибәрлеге менән дә маҡтана алмай ине шул. Өсөнсөнән, ул үҙен бер ваҡытта ла романтикалы йән тип иҫәпләмәне, юҡҡамы ни биология факультетына инеп, тамамланы һәм шунда уҡ эшләп тә йөрөй. Шулай институт, фатир һәм ҡала ситендәге баҡсаһы араһынды йөрөп ғүмер итте. Әммә бер мәл уның тормошо ҡырҡа үҙгәрҙе...\nЯҙғы бер кистә әйберҙәрен йыйып ғәҙәттәгесә дачаһына йыйынды ҡатын. Ҡыштан һуң бар нәмә лә урынындамы икәнлеген тикшереү ине маҡсаты. Электричкаға ултырып "һә" тигәнсә килеп тә етте, нисәмә йыл йөрөлгән таныш һуҡмаҡтарҙан күҙ йомоп та бара ала ул хәҙер. Иҫке ҡапҡаны шығырҙатып асыуы булды, күҙенә тәҙрәнән төшкән шәм яҡтыһы салынды. Өйҙә кемдер бар! Вәлиә, күп тә уйлап тормай, ишек янында терәлеп торған тәпкене тото алып эскә атылды.\nҠаршыһына ҡараңғылыҡтан кемдер сығып килә ине, ҡапыл шатыр-шотор килгән тауыштар ишетелеп ҡалды. Кемдер абынып йығылды, ныҡ ҡына һүгенеп алды ир тауышы. Вәлиә, етеҙ генә эскә үтеп, ҡунаҡ бүлмәһенең утын һәрмәнеп яндырҙы. Ни күҙе менән күрһен, иҙәндә себен тотҡосҡа уралып ир кеше ята.\nАптырашта ҡалған ҡатынға ҡысҡырып көлөүҙән башҡа сара ҡалмай. "Нимә көлөп тораһың", - тип бурылдай ир. "Себен һымаҡ килеп эләктең бит. Һин кем, асарбаҡһыңмы әллә?" - тип ҡыҙыҡһына ҡатын.\nБаҡтиһәң, йәйҙән ҡалған себен тотҡос елемле ленталарҙы Вәлиә алып та тормаған булған икән. Марат шунда уралып, етмәһә, ҡараңғыла абынып йығылған...\nШул осрашыуҙан ике йөрәк башҡа айырылмай. Марат һәйбәт кенә егет, арыу ғына ғаиләнән, тик өйҙәгеләр менән низағлашып, сығып киткән сағы була. Айырым йәшәргә уйлап, әммә ҡайҙа барырға белмәйенсә, электр поезы менән ошо баҡсалар яғына килеп сыға ул. Әмәлгә ҡалғандай, тап Вәлиәнең өйөн ваҡытлыса йәшәп тороу урыны итеп һайлай.\nТуйҙы ла ябай ғына итеп үткәрәләр йәштәр, унда яҡындарын ғына саҡыралар. Ҡайҙан табыштығыҙ тигән һорауға "Вәлиәнең тоҙағына эләктем",- тип мәрәкәләй егет һәм мөхәббәтле ҡараш менән һөйгәненә баға. Баллы айҙарын да тап ошо үҙҙәрен ҡауыштырған баҡса өйөндә уҙғара бәхетле йәштәр.\nАвтор: Миләүшә Сайтакова


7 Апрель 2020, 11:00\nЙәки айыу менән күҙгә-күҙ осрашҡан, һеләүһен алған, аҙаҡ етем ҡалған һеләүһен балаларын көтөп маташҡан, 70 килограмлыҡ ондо Ҡурғашлынан Мораҙымға яурынына “ыһ” та итмәй һалып алып ҡайтҡан бәһлеүән Зинһар апаның күңел сәхифәләренә сәйәхәт ҡылдыҡ...\nНисәнсе йылдар булғандыр, иҫләмәйем, үҙебеҙҙең яратып уҡыған “Таң” гәзитендә Зинһар апабыҙ хаҡында “Орденлы малсы” тигән мәҡәлә баҫылғайны.\nАуылыбыҙҙың иң оло, абруйлы аҡһаҡалы Моратшин Зинһар Ғөбәйтулла улы 85 йәшлек юбилейын билдәләне, тигәстәре, барып уның хәлен белеп ҡайтырға булдым.\nНиндәй йомош менән йөрөгәнемде белгәс, ихлас ҡыуанып ҡаршы алды ул. Атайымдың яҡын ғына еҙнәһе булғас, яҡын күреп, тартып, апа, тип өндәшәбеҙ үҙенә.\nХәл-әхеүәлдәрҙе һорашҡас, яйлап оҙон әңгәмәгә күстек.\n1935 йылдың февралендә Ғөбәйтулла Сабитулла улы менән Мәлифә Кинйәбай ҡыҙы Моратшиндар ғаиләһендә беренсе бала булып донъяға ауаз һала ул.\n“Атай ҡарт уҡымышлы мулла булған тип әйтәләр – ғәрәп хәрефтәре менән яҙылған бик күп китаптары булғанлығын иҫләйем”, – ти апа.\nБәләкәстән теремек малай тупылдап үҫеп тә китә. Ауылдағы башланғыс класта ғына уҡыу тейә уға. Ул ваҡыттағы бөтә балаларҙың бәхетле бала сағын ҡәһәрле һуғыш урлай. Үҙе иҫләгәндән алып ғүмере эш өҫтөндә үтә.\n“Бәләкәйҙән эшләп үҫелде. Әле атты егә белмәгән саҡта Баһыуҙа иген һуғып яттыҡ. Бер нисә генә оло кеше һәм минең менән бер тиҫтер балалар инек. Эш һайлап тороу ҡайҙа ул – ниндәй эш ҡушалар, шуны ҙур яуаплылыҡ менән үтәй инек. Һуғыш... Һуғыштан һуң ауыр йылдар хәҙер бер ауыр хәтирә булып ҡалды инде.\n1955 йылдың көҙөндә армияға алдылар. Ил алдындағы изге бурысты үтәр кәрәк. Бөрйәндән 18 егет инек. Әлбиттә, төрлөбөҙҙө төрлө ергә бүлделәр. Хеҙмәт иткәндә Мәскәүҙе лә күрергә яҙҙы. Ҡаҙағстанда хеҙмәт иттем. Балхаш күлен дә күрҙем. 1958 йылдың ноябрендә ҡайтып инелде ауылға”, - тип хәтирәләр йомғағын һүтә Зинһар апа.\nАрмиянан ҡайтыу менән уңған егет эшкә сума, ул ваҡытта колхоздар яйлап күтәрелә башлаған осор була. Егәрле, һәр эшкә яуаплылыҡ менән ҡараған егет фермаға мал ҡарарға сыға. Хәҙер инде ул, дөрөҫөн генә әйткәндә, нисә йыл эшләгәнен дә иҫләмәй.\nАуылдан 9-10 саҡырым алыҫлыҡта Аҡташ йәйләүе йәйләй. Үлән сығыр-сыҡмаҫтан үҙенә беркетелгән малын ҡыуып йәйләүгә күсә ул. Инде көҙ етеп, һыуыҡтар башланғас ҡына ауылға әйләнеп ҡайта.\n“Бөтәһе 11 алмаш көтөүсе менән эшләнем. Көтөүсенең эше рәхәт икән, тип барғандар тиҙ тайыр ине. Иң оҙағы Вәлит ҡәйнеш менән эшләнде. Бик моңло кеше ине ул – кис етеп, малдар кәртәгә ингәс, эй-й һыҙҙырыр ине ҡурайында. Шундай татыу эшләнек – үҙе бер ғүмер генә булып ҡалды...\nКөндәр йылыныу менән йәйләүгә ғаиләләрҙе күсереп алыр инек. Унан инде бесән мәле етә. Емеш-еләк емерелеп уңа торғайны. Шундай һәйбәт колхоз рәйестәре, бригадир, ферма мөдирҙәре менән эшләргә тура килде. Әлибаков Таштимерҙе генә алайыҡ, ауылым, ауылдаштарым, тип тырышты. Ҡайһындай мәктәп, клуб төҙөттө, урамға асфальт түшәтеү ҙә – уның эше. Эшләгән кешегә шул хәтлем хөрмәт менән ҡараны, бер үк ваҡытта талапсан да булды. Эш шарттарын еңеләйтергә тырышты. Фермаларҙы әйтеп тораһы ла түгел. Беҙҙең һауынсылар йәйләүҙә иң матур өйҙәрҙә йәшәнеләр. Хәҙер бынау емерелеп ултырған һарайҙарға ҡарап эс боша. Белеп әйткән боронғолар: үҙем тапҡан мал түгел, атайҙыҡы йәл түгел, тип. Бер нисә генә кешенең ул-был нәмәләрҙе урлап ташыуы бөтөнләй оят, - тип замананың йән әсеткес күренештәренән тағы Аҡташ йәйләүенә күсте әңгәмәсем. – Унда элек алтын йыуыусыларҙан күп һанлы тәрән соҡорҙар ҡалған. Уларҙың ҡайһыһының ҡайҙа икәнлеген биш бармағым кеүек беләм – аңғармаҫтан мал аяғы төшөп китеүгә лә күп кәрәкмәй. Үҙем эшләгән дәүерҙә хатта бер баш малдың юғалыуына ла, үлеменә лә юл ҡуйманым. Ҡараған малдарым һәр саҡ юғары көрлөктә булды.\nЗаманында эшләгән кешенең эшен дә күрә белделәр һәм юғары баһаланылар - 1970 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденын бирҙеләр. Унан тыш, 7 миҙалым һәм күп һанлы Маҡтау ҡағыҙҙарым бар”.\nХаҡлы ялға сыҡҡас та тик ятып сыҙамай – эшләп өйрәнгән кеше башҡаса итә алмай инде. Йәй көнө урман буйлап йөрөп үҙенә кәрәк материалдарҙы әҙерләп ала ла, тотона ат саналары әҙерләргә. Юҡлыҡ бәкәлгә һуҡҡанда ярап һала: игенгә, онға алмаштырып ала эшләгәндәрен. Хатта бер йылды саналарын бер йылҡыға ла алмаштырып ала.\nХәҙер был эшен туҡтатҡан инде. Ғүмере буйы йәйләүҙән ҡайтып инмәгән кеше урманһыҙ, тәбиғәтһеҙ йәшәй алмай, шуға әле лә урманға сығып, тирә-яҡты айҡап-байҡап, йәшлек һуҡмаҡтарына тут төшөрмәй, алыҫтарҙан йәйәүләп йөрөп әйләнә. Ошонан күңеленә дәрт, тыныслыҡ, йөрәгенә ял ала. Шуға була, ахыры, ул һаман да шәп, йәш сырайлы, еңел кәүҙәле, етеҙ хәрәкәтле. Бөтә кешегә лә йылмайып баға, бер ҡасан да сырайы һытыҡ йөрөмәй, кешегә бер ауыҙ ауыр һүҙ әйтмәй.\nБер ваҡытта ла тәмәке тартмаған, спиртлы эсемлектәрҙе үҙһенмәгән. Бөгөн булһа ла тик ултырып сыҙамай – сығып ҡар көрәһенме, хәленән килгәнсә утын ярһынмы, мал ҡараһынмы, донъяның бөтмәҫ башҡа эшенә сумһынмы...\nЙәй булһа, картуфтың ҡыйын йолҡоп, матур итеп төбөн күмһенме – барыһына өлгөрә. Улы менән килене уны эшләмәҫкә, ял итергә өндәп-әжеүәләп кенә торһалар ҙа, бар, һин тыйып ҡара боронғо эш кешеһен һәм эшһеҙ ултыртып ҡара!\nХәрәкәттә – бәрәкәт, тип көлә лә ҡуя, унан тағы эшкә йәбешә.\nӘйткәндәй, Зинһар апаны кесе улы Сынбулат менән Зөлхизә килене матур, һәйбәт ҡарайҙар. Ул йәшәгән кесе өй таҙа, йылы, бөхтә итеп йыйыштырылған.\n“Балаларҙы шул хәтлем яратам. Ейәнем менән ейәнсәрем ошонда, өйгә килеп инһәләр, күңелемә шундай рәхәт булып ҡала”, - ти Зинһар апа.\nҮҙе лә изгелеккә изгелек менән яуап биргән кеше ул – бәләкәстәрен тәм-том менән һыйларға ярата. Оло кешегә күп кәрәкме ни - бер йылы һүҙ, йылы ҡараш етә.


Йәштәр дәртле, сәмле булһа... » Башҡортостан гәзите\nЙәштәр дәртле, сәмле булһа...\nМәғлүм булыуынса, мәғариф тармағында барған үҙгәрештәр халыҡта төрлө фекер, ҡыҙыу бәхәстәр тыуҙырҙы. Берәүҙәр яңылыҡтарға ҡырҡа ҡаршы булһа, икенселәр уларҙы хуплап ҡаршы алды. Үҙгәрештәрҙе аңлап ҡабул иткән уҡытыусылар, тәрбиәселәр заман технологияларын теләп үҙләштерә, Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институты ойошторған курстарға ихлас йөрөй, белемен даими камиллаштырырға тырыша.\nЙәмәғәтселектә заманса уҡытыу алымдарын хупламағандар барлығына ла ғәжәпләнәһе түгел: бер яңылыҡ та һис ҡасан һәр кем тарафынан ҡолас йәйеп ҡаршы алынмаған. Үҙгәртеп ҡороу гелән ваҡыт талап итә, үҙенә юлды яйлап яра. Ҡапыл-ҡара ҡабул ителгән йәки көсләп тағылғандары ваҡыт һынауын үтә алмай.\nҮҙемә килгәндә, эшмәкәрлек дәүеремдә һәр яңылыҡты ҡабул итергә тырыштым, төрлө уҡыу йорттарына етәкселек иткәндә алдынғы идеяларҙы тиҙ йәйелдереп ебәрә торғайным. Мәҫәлән, Көйөргәҙе районы хакимиәтенең мәғариф идаралығындағы методика кабинеты мөдире булған сағымда, хеҙмәттәштәрем менән мәктәпкә килеп, үҙебеҙ яңы талаптарға ярашлы дәрес күрһәтә, уға уҡытыусылар менән бергә анализ яһай торғайныҡ. Бының, әлбиттә, беҙгә лә, педагогтар өсөн дә әһәмиәте ҙур булды. Физика буйынса методист булып эшләгән талантлы педагог Рәйес Ноғомановтың дәрестәрен район уҡытыусылары әле лә һағынып иҫкә ала. Ә бит һис ниндәй рәсми бойороҡ, документ методистан ошолай мәктәпкә барып һабаҡ биреүҙе талап итмәй. Әммә һөҙөмтәгә ынтылған белгес тап шундай “тренер” булырға тейештер ҙә. Был бит үҙе үк – заманса алым!\nБөгөнгө уҡытыусынан да ошондай ижади ҡараш, даими эҙләнеү талап ителә. Яңы алымдарҙы күңел менән тойоп, уның өҫтөнлөклө яҡтарын күреү, ғалимдар, методистар тәҡдим иткәнде үҙ тәжрибәңдән сығып үҫтереү зарур. Һөйөнөскә күрә, тап ошондай сифатҡа эйә уҡытыусылар байтаҡ. Араларында күпселекте йәштәр тәшкил итә. Мәҫәлән, Күгәрсен районындағы Тәүәкән урта мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Гөлназ Сәлихованы телгә алырға мөмкин. Уның менән ике йыл элек педагогтарҙың республика конкурсында танышҡайным. Уҡытыусының дәрестәрен, уҡытыу-тәрбиә концепцияһын, ғилми-методик эҙләнеүҙәре һөҙөмтәһе тупланған хеҙмәттәрен ҡараным. Предметынан тыш, халҡыбыҙҙың ауыҙ-тел ижадын мөкиббән яратҡан, оҫта һөйләгән, кәрәк ерендә көлдөрөп тә ебәргән, өҙә баҫып бейегән Гөлназ конкурстың жюри ағзаларын хайран ҡалдырҙы. Бындай уҡытыусыла белем алған бала туған телен белмәй, илен һөймәй үҫмәҫ! Бәхеткә күрә, мәғарифтағы яңы стандарттарҙы аңлы рәүештә ҡабул иткән, уҡыусыларҙы үҙаллы белем алыуға, ижади фекерләүгә, эшмәкәрлеген алдан күҙаллап башҡарырға өйрәткән Гөлназ Сәлихова кеүек остаздар бихисап.\nКүптән түгел Мәскәү өлкәһенең Электросталь ҡалаһында тап шундай әүҙем йәш педагогтарҙың II Бөтөн Рәсәй съезы булғайны. Унда Рәсәйҙең мәғариф һәм фән министры Дмитрий Ливанов, “Бөтөн Рәсәй педагогик йыйылышы” йәмәғәт ойошмаһы рәйесе Валентина Иванова, “Учительская газета”ның баш мөхәррире Петр Положевецтың ҡатнашыуы сараның мәртәбәһен тағы ла күтәреп ебәрҙе. Съезда республикабыҙҙан да бер төркөм йәш педагог – Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтынан Светлана Шәрәфетдинова, Хәйбулла районының Мәмбәт мәктәбенән Эрнис Мәмбәтов, Өфө районынан Алһыу Закирова, Дыуандан Анатолий Бажанов, Ауырғазынан Андрей Никитин, Өфөнән Марина Лийв – ҡатнашты. Уларҙың һәр береһе ҡыҫҡа ваҡыт эсендә үҙен заманса эшләгән һәләтле педагог итеп танытыуға өлгәшкән. Мәҫәлән, Эрнис Мәмбәтов тарих һәм йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы булып һигеҙ йыл эшләй, яңы методик алымдарҙы даими үҙләштерә. Дәрестәрҙе, кластан тыш сараларҙы һәр баланың үҫеш кимәлен, йәш үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып, һөҙөмтәне алдан күҙаллап ойоштора. Заманса ҡарашлы, яңылыҡҡа ынтылған уҡытыусыға республикабыҙҙың иң төпкөл мәктәбендә уңышлы эшләүгә һис ни ҡамасауламай. Эрнис Морҙаян улы Мәмбәт мәктәбендә беренселәрҙән булып проектлау-тикшеренеү, мәғлүмәти-коммуникатив технологияларҙы үҙләштергән, ғилми эҙләнеү эше алып бара. Шуға ла уның предметтары буйынса балаларҙың белем сифаты юғары. Йәш тарихсы тыуған төйәге, Мәмбәт ырыуы, данлы ауылдаштарының хеҙмәт һәм хәрби батырлығы тарихын сағылдырған ваҡиғаларҙы ентекле өйрәнә. Мәктәптә бөгөн дә Хеҙмәт һәм хәрби дан музейының эшләүе лә – күптәргә өлгө. Ғөмүмән, Хәйбуллала бындай рухи мөйөштәрҙең эшмәкәрлегенә иғтибар кәмемәгән. Мәҫәлән, район үҙәгендәге 1-се, 2-се мәктәптәрҙә – тыуған яҡты өйрәнеү, Бүребайҙа ҡаҙылма байлыҡтар музейы бар.\nЭрнис Мәмбәтовтың педагогик эшмәкәрлеге ил кимәлендә танылыу тапты. Уны йәш педагогтарҙың съезында “Бөтөн Рәсәй педагогик йыйылышы” йәмғиәте рәйесе Валентина Иванова Маҡтау грамотаһы менән бүләкләне. Әйткәндәй, әлеге сарала беҙҙең уҡытыусылар министр Дмитрий Ливановҡа үҙҙәрен ҡыҙыҡһындырған төрлө һорау менән мөрәжәғәт итте, фекер алышты. Йыйындан яңы дәрт, сәм алып, туған мәктәптәренә ашҡынып ҡайттылар.\nштаттан тыш хәбәрсеһе.\nМалай тәүге тапҡыр мәктәпкә килә. “Балалар, беҙ бөгөн сәскә һүрәтен төшөрәбеҙ”, – ти уҡытыусы беренсе дәрестә.\nБала шунда уҡ эшкә тотона. Тик уҡытыусы: “Ниндәй сәскә төшөрөргә икәнлеген аңлатманым бит, – тип туҡтата. – Йәшел һабаҡлы ҡыҙыл сәскә эшләгеҙ”. Киләһе дәрестә иһә йәшел һабаҡлы ҡыҙыл сәскәне әүәләп яһарға ҡуша.\nБер аҙҙан әлеге малайға икенсе мәктәпкә күсергә тура килә. “Әйҙәгеҙ, балалар, сәскә һүрәтен төшөрәйек”, – ти яңы уҡытыусы. Малай тик ултыра икән. Уҡытыусы, янына килеп, эшкә һаман тотонмауының сәбәбен һорай. “Һеҙ бит ниндәй сәскә төшөрөргә кәрәклеген әйтмәнегеҙ”, – ти малай. Уҡытыусыһының “Йәнең теләгәнен эшлә” тигән тәҡдимен ишеткәс, йәшел һабаҡлы ҡыҙыл сәскә төшөрөп ҡуя...


Зәйнәб Биишеваның тыуыуына 110 йыл тулыу уңайынан музей асыла | «Ашҡаҙар» радиоhы сайты\nЗәйнәб Биишеваның тыуыуына 110 йыл тулыу уңайынан музей асыла\nӨфөлә Зәйнәб Биишева музейын асыу күҙаллана.\nМузей яҙыусы оҙаҡ йылдар йәшәгән фатирҙа уның улы ғалим-химик Тельман Әминевтың башланғысы менән булдырылған. Бында көнкүреш әйберҙәре, китапхана шул килеш һаҡланған, Зәйнәб Биишеваның китаптары, ҡулъяҙмалары, портреттары, наградалары, бик күп документтары һәм фотоальбомдар тупланған. Экспозицияларҙан тыш, музейҙа яҙыусының тормошо һәм ижады тураһында электрон материалдар менән танышырға мөмкин. Музейҙы киләһе йылда яҙыусының тыуыуына 110 йыл тулыуға ҡарата асыу билдәләнгән. Шуға тиклем бинаны кеше йәшәмәгән фондҡа күсереү мәсьәләләрен хәл итергә кәрәк. Шулай уҡ музейҙың рәсми сайтын булдырыу пландары бар, теләгән һәр кем ситтән тороп унда тупланған материалдар менән таныша алыр ине.


Өфөлә LIII Йәйге Халыҡ-ара балалар уйындары башланды - Правительство Республики Башкортостан\n10 июлдә Өфөлә LIII Йәйге Халыҡ-ара балалар уйындарын асыу тантанаһы үтте. Унда Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров, Халыҡ-ара балалар уйындары комитеты президенты Торстен Раш, Рәсәйҙең спорт министры урынбаҫары Сергей Косилов, Рәсәйҙең Олимпия комитеты генераль секретары Анастасия Давыдова, Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы Өлфәт Мостафин ҡатнашты.\nБайрам сараһы донъяның 29 дәүләтенең 84 ҡалаһынан килгән спорт коллективтары парады менән башланды.\nКомандаларҙы Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров тәбрикләне һәм Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путиндың сәләмләү хатын уҡып ишетерҙе.\nХалыҡ-ара балалар уйындары комитеты президенты Башҡортостан Башлығы вазифаһын башҡарыусы Радий Хәбиров һәм Өфө ҡалаһы мэры Өлфәт Мостафинға рәхмәт белдерҙе.\n– Һеҙ ҙур әҙерлек эше атҡарҙығыҙ. Тағы ла дүрт көндән, сараны ябыу тантанаһында, һеҙгә тағы ла рәхмәт белдерермен тип уйлайым, – тине Торстен Раш.\nЙәш спортсылар араһындағы халыҡ-ара турнир 13 июлгә тиклем дауам итәсәк. Балалар 9 олимпия спорт төрө: йөҙөү, фехтование, грек-рим көрәше, дзюдо, футбол, пляж волейболы, баскетбол һәм ҡаяға үрмәләү буйынса ярышасаҡ.


Яңы йылға - яңы парк\nШишмә районының Ҡараяҡуп ауылында йәшәүсе Гөлшат Усманова «ҠалаТау» тип аталған ял итеү урынын асҡан.\nГөлшат Усманова егерме биш йыл мәктәптә эшләп хаҡлы ялға сыҡҡан. Шуға ҡарамаҫтан һаман да уҡыусылары менән, тик парта артында түгел, ә тауҙа... Ханым ауылда балалар өсөн ял итеү урындары булмауын уйлап, өс йыл элек малай-ҡыҙҙар өсөн парк асырға ниәт итә. Быйыл ул ниһайәт, хыялын тормошҡа ашыра.\nЯңы майҙансыҡҡа айырыуса балалар шатлана. Сөнки быға тиклем ауылда ғына түгел, тирә-яҡ райондарҙа ла ял итеү өсөн бындай мөмкинлек булмай. Шуғалыр ҙа парк асылыуға аҙна тирәһе генә булһа ла, ял итеүселәр һаны йөҙҙән ашҡан.\nЯл һәм күңел асыу урыны ҡаланыҡыларҙан һис тә кәм түгел. Паркты ауыл халҡы - Яңы йыл бүләге итеп ҡабул иткән. Хәҙер улар ғаиләләре менән башҡорт тирмәһендә сәй эсеп, тәбиғәттә рәхәтләнеп ял итә ала.\nУрындағы халыҡҡа саф һауала ял итеү өсөн әллә ҡайҙа барып йөрөйһө түгел. Бында саңғыла йөрөргә, тюбингта шыуырға була. Ойошторусылар әйтеүенсә, Ҡалатау итәге тап ошо спорт төрҙәре өсөн уңайлы.\nҠалатау тарихи урын. Урындағы халыҡ әйтеүенсә, Өфө ҡалаһын төҙөү өсөн ошо урын да ҡаралған булған. Ул ғына ла түгел, 90-сы йылдарҙа ата-балалары тамырҙарын эҙләп, атлы экспедиция менән килгән венгрҙар, ҡаҙыныу эштәре алып барған. Ойоштороусылар, парктың киләсәге өмөтлө булырына ышана, йәйгеһен ҡымыҙ бешеп, экскурсиялар үткәреп, сит ил туристарын да йәлеп итмәкселәр.


Өфөлә «Йылы өмөт елдәре» хәйриә концерты үтәсәк // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nӨфөлә «Йылы өмөт елдәре» хәйриә концерты үтәсәк\n16:10, 12 мая 2012 Йәмғиәт\n20 майҙа, Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнө алдынан, «Байтул мал» фонды бала йортонда тәрбиәләнеүселәр һәм ҡарттар йортонда йәшәүселәр өсөн «Йылы өмөт елдәре» хәйриә концерты үткәрә. Сара Башҡортостандың социаль приюттарында һәм бала йорттарында тәрбиәләнеүселәрҙе берләштереү, ололарға ҡарата ихтарам тәрбиәләү, балаларҙа яуаплылыҡ тойғоһон формалаштырыу маҡсатында ойошторола.\nБыл концерт балаларға ижади һәләттәрен асырға мөмкинлек бирәсәк, тип хәбәр иттеләр фондтан. Сара Ҡарттар һәм инвалидтар өсөн йорт-интернатта (Өфө ҡалаһы, Р.Зорге урамы, 71/2) үтә. Башлана – 11 сәғәттә.\nШуны ла билдәләп үтергә кәрәк, «Байтул мал» фонды бала йорттарында һәм социаль приюттарҙа тәрбиәләнеүселәр менән әүҙем эш алып бара. 2012 йыл башынан 370 бала өсөн мини-футбол буйынса ике чемпионат ойошторолдо. Шулай уҡ балалар Өфө музейҙарына, кинотеатрҙарға, спорт ярыштарына барҙы. «Минең һөнәрем» проекты сиктәрендә ҡала предприятиелары буйлап улар өсөн экскурсиялар үткәрелде.\nТеги: хәйриә,концерттар,етем балалар,өлкәндәр


Илһамлы ижад һеҙгә!\nХөрмәтле мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре һәм тармаҡ ветерандары! Һеҙҙе һөнәри байрамығыҙ – Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө менән ысын күңелдән ҡотлайым!Һеҙҙең талантығыҙ, халыҡтарҙың мәҙәни үҙенсәлеген сағылдыра белеүегеҙ һөҙөмтәһендә музейҙар, китапханалар, ауыл клубтары һәм мәҙәниәт йорттары буш тормай. Мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә айырым тәбиғи һәләткә эйә булған үҙенсәлекле кешеләр генә эшләй ала. Һеҙ сикһеҙ энергетика, үҙ эшегеҙгә тоғролоҡ менән айырылып тораһығыҙ. Башҡалар ял иткәндә, һеҙ эшләйһегеҙ, күңелегеҙ байлығын кешеләр менән йомарт бүлешәһегеҙ, шатлыҡ, матурлыҡ бүләк итәһегеҙ, гүзәллекте яратыу хисе тәрбиәләйһегеҙ.Һөнәри байрамығыҙ көнөндә һеҙгә емешле һәм кешеләр өсөн кәрәкле хеҙмәтегеҙ, даими ижади эҙләнеүҙәрегеҙ, рухиәт, кешелеклелек, изгелек һәм теләктәшлек идеялары хаҡына районыбыҙҙың мәҙәни традицияларын һаҡларға һәм арттырырға әҙер булыуығыҙ өсөн рәхмәт һүҙҙәрен ҡабул итегеҙ. Һеҙгә илһам, бөтмәҫ-төкәнмәҫ ижади мөмкинлектәр, ныҡлы һаулыҡ, бәхет һәм именлек теләйем!Д. Юланов, МР хакимиәте башлығы.\nХөрмәтле мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре һәм тармаҡ ветерандары! Һеҙҙе һөнәри байрамығыҙ – Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө менән ысын күңелдән ҡотлайым!\nҺеҙҙең талантығыҙ, халыҡтарҙың мәҙәни үҙенсәлеген сағылдыра белеүегеҙ һөҙөмтәһендә музейҙар, китапханалар, ауыл клубтары һәм мәҙәниәт йорттары буш тормай. Мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә айырым тәбиғи һәләткә эйә булған үҙенсәлекле кешеләр генә эшләй ала. Һеҙ сикһеҙ энергетика, үҙ эшегеҙгә тоғролоҡ менән айырылып тораһығыҙ. Башҡалар ял иткәндә, һеҙ эшләйһегеҙ, күңелегеҙ байлығын кешеләр менән йомарт бүлешәһегеҙ, шатлыҡ, матурлыҡ бүләк итәһегеҙ, гүзәллекте яратыу хисе тәрбиәләйһегеҙ.\nҺөнәри байрамығыҙ көнөндә һеҙгә емешле һәм кешеләр өсөн кәрәкле хеҙмәтегеҙ, даими ижади эҙләнеүҙәрегеҙ, рухиәт, кешелеклелек, изгелек һәм теләктәшлек идеялары хаҡына районыбыҙҙың мәҙәни традицияларын һаҡларға һәм арттырырға әҙер булыуығыҙ өсөн рәхмәт һүҙҙәрен ҡабул итегеҙ. Һеҙгә илһам, бөтмәҫ-төкәнмәҫ ижади мөмкинлектәр, ныҡлы һаулыҡ, бәхет һәм именлек теләйем!\nД. Юланов, МР хакимиәте башлығы.


22 Апрель 2019, 14:12\nЕңеү байрамы алдынан Өфөнөң «Спутник ФМ» радиоһы Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған ватандаштарыбыҙ иҫтәлегенә «Еңеү өсөн 27 миллион аҙым» акцияһын үткәрә. Унда теләгән һәр кем ҡатнаша ала, бының өсөн уның сайтында аҙымдарҙы көн һайын теркәргә була.\nБеҙ бөтә герой-ҡалаларҙа булып, 27 миллион аҙым йыйып, Өфөнән Берлинға тиклем бергә «атларға » тейешбеҙ.\nАкцияла республиканың билдәле кешеләре лә ҡатнаша. Публицист Шамил Вәлиев, оҫта ҡурайсы Роберт Юлдашев һәм башҡалар «Спутник ФМ» радиостанцияһы менән берлектә «еңеү» аҙымдарын яһай башланы ла инде.


ГӘЗИТЕБЕҘГӘ ЯҘЫЛЫУ БАШЛАНДЫ\nХөрмәтле гәзит уҡыусылар! Төбәгебеҙҙә сыҡҡан иң уҡымлы һәм халыҡсан баҫма—«Атайсал»ға яҙылмайынса ҡалмағыҙ. 1 апрелдән алып 30 июнгә тиклем барлыҡ почта бүлексәләрендә «Атайсал» гәзитенә яҙылып була. 2015 йылдың икенсе ярты йыллығына (6 айға) яҙылыу хаҡы— 431 һум 22 тин.\nСибай ҡалаһында йәшәүселәр «Атайсал» һәм «Сибайский рабочий» гәзиттәре редакцияларына килеп арзан хаҡҡа, йәғни 400 һумға гәзитебеҙгә яҙыла ала. Был осраҡта милли баҫмабыҙ һеҙгә ҡала гәзите менән бергә киләсәк. Өйҙәренән сығып йөрөй алмағандарға гәзитте хат ташыусылар үҙҙәре барып яҙҙыра. Бының өсөн 2-36-55, 2-55-08 телефондары буйынса шылтыратығыҙ.\nЯҙылығыҙ! Уҡығыҙ! Беҙҙең менән бергә булығыҙ!


Теүәллек талап итә эштәре\n8 Декабрь 2017, 13:04\n2017 йылдың 8 декабрендә Рәсәй Федераль ҡаҙнасылығына 25 йыл тула. Бар коллегалары менән бергә был датаны Федераль ҡаҙнасылыҡ Идаралығының Башҡортостан Республикаһы буйынса Ғафури районындағы структур бүлексәһе хеҙмәткәрҙәре лә билдәләй. Районда Федераль ҡаҙнасылар булып баш ҡаҙнасы Ильмира Бохармәтова, контролер-ревизор Светлана Фәхретдинова, 1-се разрядлы белгес Юлия Жигалова эшләй. Байрам уңайынан үҙ эшмәкәрлектәре менән таныштырып Ильмира БОХАРМӘТОВА түбәндәгеләрҙе һөйләне:\nСветлана Фәхретдинова, Ильмира Бохармәтова, Юлия Жигалова.\n- Һуңғы йылдарҙа барған оптимәлләштереү сараларына ҡарамаҫтан, алдыбыҙға ҡуйылған бурыстарҙы теүәл һәм үҙ ваҡытында башҡарабыҙ. Уҙған йыл Рәсәй Президенты Указы менән Федераль ҡаҙнасылыҡҡа финанс-бюджет өлкәһендә тикшереү һәм күҙәтеү вәкәләтлеге бирелде. Хәҙер эске дәүләт финанс контроле тулыһынса Федераль ҡаҙнасылыҡ яуаплылығында.\n2016 йылда ҡаҙнасылыҡ оҙатыуы механизмы ғәмәлгә индерелде, һөҙөмтәлә, дәүләт килешеүҙәрендәге дебитор бурыс-тар күләме һиҙелерлек кәмегән. Быйыл Федераль ҡаҙнасылыҡ тарафынан “Электрон бюджет” системаһын һәм 44-се Федераль законды тулыһынса тормошҡа ашырыу өсөн һатып алыуҙар өлкәһендә Берҙәм мәғлүмәт системаһын үҫтереү буйынса ҙур эш башҡарылған. Тағы ла бер мәғлүмәт ресурсы – дәүләт (муниципаль) учреждениелары тураһында мәғлүмәт ҡуйыу өсөн рәсми сайт. Федераль ҡаҙнасылыҡтың бурысы – ошо порталда социаль өлкә учреждениелары күрһәткән хеҙмәттәрҙе бойондороҡһоҙ баһалау һөҙөмтәләрен урынлаштырыу.\nФедераль ҡаҙнасылыҡ етәксеһе Р.Е.Артюхин әйтеүенсә, өҫтөнлөклө проекттарҙың береһе – ҡаҙнасылыҡта асылған 50 мең иҫәпте үҙәкләштереү һәм берҙәм иҫәп булдырыу. Был осраҡта бюджет түләүҙәрен он-лайн режимда бер нисә үҙәк башҡарасаҡ. Киләсәктә ҡаҙнасылыҡ үҙәкләштерелгән бухгалтер иҫәбе алып барасаҡ һәм федераль бюджет өсөн иҫәп-хисап эштәрен формалаштырасаҡ. Электрон бюджеттың мөмкинлектәре Рәсәй Федерацияһының бөтә финанс күрһәткестәрен, активтарҙы һәм йөкләмәләрҙе анализларға һәм отчет формаларын анализлау юлы менән тура килмәүсәнлектәрҙе асыҡларға ярҙам итәсәк.\nБеҙгә шулай уҡ күп һанлы клиенттар менән эшләү, оператив мәғлүмәттәрҙе, регламентлы отчеттарҙы клиенттарға ебәреү, төрлө кимәлдәге бюджет аҡсалары һәм урындағы бюджет менән эшләү, контроль алып барыу, шулай уҡ клиенттарға электрон бюджетта, Интернет сайттарҙа эшләү өсөн һанлы-электрон ҡултамғаларға асҡыстар әҙерләп биреү бурысы йөкмәтелгән. 1 ноябргә ҡарата структур бүлексәлә бюджеттың төрлө кимәлдәге 66 учреждениеһы буйынса ай һайын 4500 сығым документы менән эш алып барылған. Һуңғы 10 ай эсендә 50 меңдән ашыу операция башҡарылған. Йыл башынан 9 төрлө субсидия, субвенция һәм башҡа бюджет-ара трансферттар (ата-әсә ҡарауынан мәхрүм булған балаларҙы ғаиләгә урынлаштырғанда бер тапҡыр түләнә торған пособие, ауыл ерендәге белем биреү учреждениеларында физик культура һәм спорт менән шөғөлләнеү өсөн шарттар булдырыу өсөн субсидиялар, “Торлаҡ” федераль программаһының “Йәш ғаиләләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү” подпрограммаһына субсидиялар һ.б.) буйынса касса сығымы эшләнгән.\nАғымдағы йылда контролер-ревизорҙар тарафынан мәғариф бүлегендә һәм Бурлы мәктәбендә “Уңайлы мөхит” федераль программаһы буйынса бюджет аҡсаларының ҡулланылышы тикшерелде. Уның төп маҡсаты етешһеҙлектәрҙе һәм ғәйеплеләрҙе асыҡлау ғына түгел, ә хөкүмәттең һәр һумы үҙ тәғәйенләнеше буйынса ҡулланылырлыҡ бюджет мөхите булдырыу.\nКөндәлек эштәребеҙҙән тыш, беҙҙең хеҙмәткәрҙәр Идаралыҡ үткәргән төрлө конкурстарҙа ҡатнашып, призлы урындар яулай. Балаларҙы яҡлау көнөндә дауалауға мохтаж балаларға ярҙам итеү матур йолаға әйләнгән. Быйыл коллектив “Мәрхәмәтле йөрәк” социаль акцияһында ҡатнашты.\nФедераль ҡаҙнасылыҡтың көслө профсоюз ойошмаһы бар. Шуға күрә хеҙмәткәрҙәр һәм уларҙың балалары, шулай уҡ хаҡлы ялдағылар иҫтәлекле даталарҙа иғтибарҙан ситтә ҡалмай.\nБайрам уңайынан әлеге көндә эшләп йөрөгән хеҙмәткәрҙәрҙе һәм ҡаҙнасылыҡ хеҙмәтендә эшләп, пенсияға сыҡҡан Гөлнур Мөхәмәтйән ҡыҙы Баймөхәмәтованы, Миңзәлә Миңнулла ҡыҙы Кәлимуллинаны, Наилә Нурулла ҡыҙы Нуретдинованы Федераль ҡаҙнасылыҡтың 25 йыллыҡ юбилейы менән ҡотлайым. Уларҙың күп көс һәм тырышлыҡ талап иткән фиҙаҡәр хеҙмәте менән район биләмәһендә ҡаҙнасылыҡ системаһы барлыҡҡа килгән. Бар коллегаларым исеменән уларға ныҡлы һаулыҡ, шатлыҡлы мәлдәрҙән генә торған оҙон ғүмер теләйем. Әле эшләп йөрөгәндәргә ҡуйылған бурыстарҙы үтәп сығыуҙа уңыштар юлдаш булһын.


“BashDic” ниҙәр тәҡдим итә? » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » “BashDic” ниҙәр тәҡдим итә?\nӨфөлә “BashDic” электрон уҡыу баҫмаһының исем туйы үтте. Сараға китап уҡыусылар, студенттар, журналистар йыйылды.\n“BashDic” – рус-башҡорт, башҡорт-рус һүҙлектәренең еңелләштерелгән электрон баҫмаһы. Унда башҡорт теле һүҙҙәрен үҙаллы өйрәнеү һәм уларҙы хәтерҙә ҡалдырыу, әйтелешен үҙләштереү өсөн системалаштырылған уҡыу материалы тупланған. Электрон баҫмала 15 658 һүҙ.\nУнан һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгәндәр һәм ишетеү, күреү буйынса инвалидтар ҙа файҙалана ала. Электрон баҫмала башҡорт теле һүҙҙәрен үҙаллы өйрәнеүгә интерактив элементтар, навигация аппараттары булышлыҡ ҡыла.\n– Беренсе бүлектә башҡорт теле хаҡында һөйләнелә, – тип аңлатма бирҙе БДУ доценты, проектты эшләүсе Айнур Хәйбуллин. – Артабан – башҡорт алфавиты, унда һәр хәрефтең әйтелеше, яҙылыу методикаһы бирелгән. Баҫмала башҡорт клавиатураһы бар. Ҡулланыусы төҫтәрҙе, шрифттың ҙурлығын үҙгәртә ала.\n“BashDic” электрон баҫмаһының аналогы юҡ, ул башҡорт телен ҡулланыу өлкәһен киңәйтеүгә йүнәлтелгән. Windows өсөн универсаль базала булдырылған һәм “Китап” нәшриәтенең рәсми сайты аша таратыла. Ҡушымтаны үҙеңә күсереп алып, инструкция буйынса файҙаланырға мөмкин. Проект Башҡортостан Башлығының республиканың дәүләт һәм унда йәшәгән халыҡтар телдәрен һаҡлауға, үҫтереүгә йүнәлтелгән гранты иҫәбенә тормошҡа ашырылған.\n“Был ошондай йүнәлештәге тәүге аҙымыбыҙ. Беҙҙең өсөн һеҙҙең фекерҙәрҙе, теләктәрҙе ишетеү мөһим. Проект тәҡдимдәрҙе иҫәпкә алып тулыландырыласаҡ”, – тине “Китап” нәшриәте директоры Илһам Йәндәүләтов.\nФото: Л. Аралбаева фотоһы.


Башҡортостанда былтыр мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренең уртаса эш хаҡы 33 300 һум тәшкил иткән // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\n17:10, 17 февраля 2021 Мәҙәниәт\nБашҡортостанда былтыр мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренең уртаса эш хаҡы 33 300 һум тәшкил иткән Фото: Валерий Шахов\n2020 йыл йомғаҡтары буйынса, мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренең уртаса эш хаҡы 33 300 һум тәшкил иткән. Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтенең өҫтәмә матди ярҙам күрһәтеүе һөҙөмтәһендә хеҙмәт хаҡы 2019 йыл менән сағыштырғанда 3,3 процентҡа артҡан. 2020 йылда муниципаль учреждениелар буйынса уртаса эш хаҡы – 28 440 һум, мәғариф ойошмалары буйынса – 34 885 һум, дәүләт учреждениелары буйынса 43 682 тәшкил иткән. Бөгөн республиканың мәҙәниәт министры Әминә Шафиҡова 2020 йыл йомғаҡтарына арналған коллегияла ошо турала һөйләне.\nБашҡортостанда былтыр мәҙәниәт тармағының тупланма бюджеты 11,6 миллиард һум булған.\nРеспубликала мәҙәниәт тармағына сығымдар өлөшө яҡынса 3,9% тәшкил иткән (2019 йылда – 4,6%). Был 2019 йыл кимәленән 1,5% түбән (175,5 миллион), сәбәбе – пандемияға бәйле сараларҙың уҙғарылмауы.\n«PRO.Культура.РФ» платформаһының Рәсәй төбәктәренең әүҙемлек рейтингы мәғлүмәттәре буйынса, Башҡортостан Республикаһы илдең 2 миллиондан ашыу кеше йәшәгән 22 төбәге араһында өсөнсө урынды биләй. 3,5 миллион самаһы мөрәжәғәтте һанлы ресурстарға тәьмин итеү планлаштырылғайны, ләкин был күрһәткесте 4,4 тапҡырға арттырып үтәүгә өлгәшелде. Рәсми сайттар һәм YouTube-каналдағы саралар ғына 15 миллион тапҡырҙан ашыу ҡаралған.\n2021 йылда «Мәҙәниәт» милли проектын ғәмәлгә ашырыу өсөн Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығына 1 миллиард 605 миллион 618 мең һум бүленгән, был элекке йыл менән сағыштырғанда 30% күберәк.\nТеги: эш хаҡы, Мәҙәниәт министрлығы


Баш ҡала футболсылары 14-се турҙа Мәскәүҙең «Локомотив» клубы менән осрашты\nТурнир регламентына ярашлы, уйын тәүҙә Өфөләге «Динамо» стадионында үтергә тейеш ине.\nӘммә спорт комлексының ҡышҡы миҙгелгә әҙер булмауы сәбәпле, матч дәғүәселәр майҙанына күсерелде. Ә чемпионаттың икенсе әйләнешендә яҡтар Өфөлә көс һынашасаҡ. Кисәге осрашыуға килгәндә, ул 0-0 иҫәбе менән тамамланды. Яҡташтарыбыҙҙың хатта, бер нисә тапҡыр уңышҡа өлгәшеү мөмкинлеге лә бар ине. Шулай ҙа хужаларҙың һуңғы рубежда ҡапҡа һаҡсыһы ышаныслы торҙо. Бер үк ваҡытта «Өфө» клубының голкиперы Давид Юрченко ла һынатманы. Киләһе турҙы Башҡортостан командаһы 29-сы ноябрҙә Мәскәүҙең «ЦСКА» футболсылары менән үткәрә. Әйткәндәй, әлеге минуттарҙа армеецтар Чемпиондар лигаһында Италияның «Рома»һына ҡаршы уйнай.


Рәсәй хәрби-тарих йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе юридик шәхес хоҡуғы аласаҡ | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nРәсәй хәрби-тарих йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе юридик шәхес хоҡуғы аласаҡ.\nБөгөн ойошма ултырышында ошондай ҡарар ҡабул ителде. Шулай уҡ, унда уҙған йылға йомғаҡ яһалды, яңы етәкселек һәм киләсәккә маҡсаттар билдәләнде. Ойошма рәйесе итеп Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай рәйесе Константин Толкачев һайланды. Шулай уҡ, беренсе тапҡыр урынбаҫарҙар тәғәйенләнде. Бынан тыш, ултырышта, попечитель советы һәм совет билдәләнде. Йәмғиәт ағзалары киләсәккә эштәр планы, йәштәргә хәрби-патриотик тәрбиә биреү, төрлө сараларҙы уҙғарыу, уларҙы финанслау мәсьәләләренә лә туҡталды.


17 Июнь 2020, 12:00\nКем бында иң аҡыллыһы? Әлбиттә, Һеҙ! 15 июндә “Рәсәй: кешеләр, һандар, дәлилдәр” викторинаһының икенсе өлөшө старт алды.Билдәле белгес һәм интеллектуаль уйындарҙы популярлаштырыусы Максим Поташев яңы онлайн-викторина һорауҙары авторы булған. Викторина Дөйөм Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу сайтында башланып тора. Уйында теләгән һәр кем ҡатнаша ала, тик уны үткәреү ваҡыты сикләнгән. Еңеүселәргә – аҡсалата бүләктәр.\nКем бында иң аҡыллыһы? Әлбиттә, Һеҙ! 15 июндә “Рәсәй: кешеләр, һандар, дәлилдәр” викторинаһының икенсе өлөшө старт алды.\nБилдәле белгес һәм интеллектуаль уйындарҙы популярлаштырыусы Максим Поташев яңы онлайн-викторина һорауҙары авторы булған. Викторина Дөйөм Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу сайтында башланып тора. Уйында теләгән һәр кем ҡатнаша ала, тик уны үткәреү ваҡыты сикләнгән. Еңеүселәргә – аҡсалата бүләктәр.\nБуласаҡ Дөйөм Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу беренсе тапҡыр һанлы буласаҡ, шуға күрә викторинаның да интернетта үтеүе аңлашыла. Был бәйге 15 июндә 11 сәғәттә (Мәскәү ваҡыты буйынса) башланды.\nӘйтергә кәрәк, был – халыҡ иҫәбен алыу темаһына бәйле икенсе интеллектуаль ярыш. Викторинала Рәсәй төбәктәре һаны кеүек үк 85 һорау. Бөтә һорауҙар ҙа халыҡ иҫәбен алыуға бәйле, илебеҙ республикалары, өлкәләре һәм крайҙары тураһында ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр һәм быға тиклем үткән перепись тарихы тураһындағылары ла бар.\nЯрышта ҡатнашыу өсөн strana2020.ru сайтында теркәлергә, махсус форма тултырырға һәм электрон почта адресын күрһәтергә кәрәк. Артабан тәҡдим ителгән һорауҙарға яуап бирергә генә ҡала. Яуаптар 19 июндә Мәскәү ваҡыты буйынса 11 сәғәткә тиклем ҡабул ителәсәк. Иң тиҙ ваҡыт эсендә максималь дөрөҫ яуаптар биргән өс кеше еңеүсе тип таныласаҡ. Уларға етешәр мең һумлыҡ приз тәтейәсәк.\nДөрөҫ яуаптар һәм еңеүселәр сайтта уйын башланып ете көн үткәс баҫыласаҡ. Киләһе уйындар тураһындағы мәғлүмәт шулай уҡ сайтта донъя күрәсәк.\nДөйөм Рәсәй халыҡ иҫәбен алғандан һуң Рәсәй халҡы һаны һәм структураһы тураһында яңы мәғлүмәттәр билдәле буласаҡ. Тәүҙәрәк уны 2020 йылдың 1 октябренән 31-енә тиклем үткәреү планлаштырыла ине. Әле, коронавирусҡа бәйле, "Росстат" был кампанияны 2021 йылға күсереү тәҡдиме менән сыҡты.


Бөгөн билдәле шағир, журналист һәм тәржемәсе, Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар берлеге ағзаһы, Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы, Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты Дамир Шәрәфетдиновтың (Дамир Шәрәфи) тыуыуына 55 йыл.\nДамир Молҡаман улы Шәрәфетдинов 1965 йылдың 29 майында Белорет районы Көмбә ауылында донъяға килгән. Башҡорт ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң зоотехник вазифаһын башҡарған. Оҙаҡ йылдар «Йәшлек» гәзитендә, «Аманат», «Ағиҙел», «Шоңҡар» , «Тамаша» журналдарында эшләй, тиҫтәләгән китаптар авторы.\nҮкенескә күрә, талантлы журналисҡа 55–се ғүмер байрамын ҡаршыларға насип булмай - 2020 йылдың 21 февралендә мәңгелеккә күҙҙәрен йома.\nКитап уҡыусылар иғтибарына шағирҙың «Көн башы һуҡмаҡтары» һәм «Төнгө усаҡ» китаптарын тәҡдим итәбеҙ. Уларҙы Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәтенең магазиндарынан һатып алырға мөмкин.


Нефтекама филармонияһы Рәсәй төбәктәре буйлап гастролдәргә сығырға ниәтләнә // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nНефтекама филармонияһы Рәсәй төбәктәре буйлап гастролдәргә сығырға ниәтләнә\n12:47, 18 сентября 2014 Мәҙәниәт\nӨФӨ, 2014 йыл, 18 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.\nНефтекама дәүләт филармонияһы Ҡурған өлкәһе һәм Татарстан Республикаһы буйлап гастроль турына сығырға ниәтләнә.\n3 октябрҙән алып 13-нә тиклем Ҡурған өлкәһенең Сафакүл, Әлмән һәм Шаҙры райондарында концерттар Башҡортостан Республикаһының Силәбе өлкәһендәге вәкиллеге булышлығында уҙасаҡ. Ҡурған өлкәһенә гастролдәргә солист Раян Алтыншин етәкселегендәге «Ҡәрҙәштәр» башҡорт концерт төркөмө барасаҡ.\nФилармонияның «Ҡайтауаз» татар төркөмө 30 сентябрҙә Татарстандың ҡалаларына һәм райондарына юллана. Төркөм етәксеһе Рифҡәт Ғәбделйәнов хәбәр итеүенсә, яңыраҡ ҡына артистар күрше республиканың Лениногорск, Алабуға, Яр Саллы ҡалаларында, Туҡай районында сығыш яһаған. Нефтекамаларҙы йылы ҡабул итеп ҡабат килергә саҡырып ҡалғандар.\n— Хәҙер филармонияла репитициялар осоро бара. Ике концертҡа, Оло йәштәгеләр көнөнә һәм, әлбиттә, ғәҙәттәге яңы концерт миҙгелен асыуға әҙерләнәбеҙ. Асыу программаһы 25 октябргә билдәләнгән. Миҙгел рәсми рәүештә асылмаһа ла, беҙҙең концерт бригадалары эшләй. Балалар лекторийы республиканың төньяҡ-көнбайышы буйлап наркотикка ҡаршы көрәш программаһы менән йөрөй, үткән көндәрҙә филармония ҡарамағында эшләгән Балалар студияһына кескәйҙәрҙе йыйҙыҡ. Ә яҡын ваҡыт эсендә, 25 сентябрҙә, популяр солист Сулпан Ғәфүрйәнованың соло концерты уҙасаҡ, — тип һөйләне Нефтекама дәүләт филармонияһының художество етәксеһе Айбулат Рәхмәтуллин.


«Тауҙар оҫтаһы» иленә рәхим итегеҙ! » Архив газеты "Йәшлек"\n«Тауҙар оҫтаһы» иленә рәхим итегеҙ! Яңылыҡтар\nБашҡортостан Республикаһының Милли музейында 20 сентябргә тиклем Николай Рерихтың рәсемдәренең күсмә күргәҙмәһе эшләй. «Рәсәйҙән Гималайға тиклем» тип аталған уникаль күргәҙмә Николай Рерих исемендәге Халыҡ-ара үҙәк музейҙан килтерелгән.\nБөйөк рәссам Николай Рерих үҙенең ғүмерендә 7000-дән ашыу картина ижад иткән. Ул сәнғәт әҫәрҙәрен «илселәр» тип атаған һәм ХIХ быуатта уҡ күсмә күргәҙмәләр ойошторған, халыҡтар араһында мәҙәни өлкәлә аралашыуға нигеҙ һалған.\nТәнҡитселәр, Рерихтың ижадындағы яңы йүнәлеште билдәләп, уны «тауҙар оҫтаһы» тип атаған. БР Милли музейының экспозицияларын «Гималай» һүрәттәр серияһы, «Күҙәтеү», «Гималай хәбәрсеһе», «Алып барыусы» картиналары тултырған. Рәссам өсөн тауҙар донъяһы илһам сығанағы булып тора. Бөйөк ижадсы Үҙәк Азия экспедицияһынан 500-ҙән ашыу һүрәт алып ҡайтҡан. Һиндостанда рәссам «Гималай» картиналар серияһы өҫтөндә эшләүен дауам итә. Тап унда «Сыңғыҙхан», «Шамбала», «Кулу», «Изге тауҙар», «Тибет», «Ашрамдар» серияларын ижад итә.\nӨфөләге музейҙа күрһәтелгән экспозиция-ларға тәүге тапҡыр сюжет картиналары ла ингән : Художество академияһында уҡыған ваҡытта тәүге портрет эштәре – «Схимник», архитектура этюдтары серияһынан – «Түбәнге Новгород. Кремль башняһы», шулай уҡ Карелия һәм Финляндияла ижад ителгән эштәр, атап әйткәндә, «Диңгеҙ аръяғындағы бөйөк ерҙәр», «Көҙ. Выборг» һүрәттәре ҡуйылған.\nБыларҙан тыш, Рерих рәссам ғына түгел, бөйөк аҡыл эйәһе лә булған, уның менән дәүләт башлыҡтары кәңәшләшкән.\nБашҡортостан Республикаһының Милли музейындағы күргәҙмәне Николай Рерихтың портреты аса, уны рәссамдың төпсөк улы Святослав Рерих ижад иткән. Был картина ғүмере кешелеккә хеҙмәт итеүҙә үткән шәхесте һүрәтләй. Ә бит Рерихтың исеме үткән быуаттың 90-сы йылдарында ғына тулыһынса билдәлелек яуланы. Әле уның ижадын сағыл-дырған 30 том китап сығарылған.\nавторы: Альбина | 8 сентября 2009 | | Фекерҙәр (0)\nГималай тауҙары – «донъя ҡыйығы»\n«Кантон начальнигы»ның сере\nРәссам ҡулы ҡағылғанда…


Психология ғилемен үҫтерҙе\n23 Ноябрь 2021, 18:42\nОшондай тормошто яратҡан кешеләр күберәк булһын.\nКүренекле ғалим-психолог, билдәле йәмәғәт эшмәкәре Вадим Сафин Ейәнсура районының 2-се Назар (хәҙер – Яңы Себенле) ауылында тыуған. Үҫмер тәүҙә – Яңы Себенле ете йыллыҡ мәктәбен, унан һуң Желтый педагогия училищеһын тамамлай. Бала саҡтан уҡ үҙаллылығы, яуаплылығы менән тиҫтерҙәренән айырылып тора ул.\n1958 йылда егет Ырымбур дәүләт педагогия институтын ҡыҙыл диплом менән тамамлай. Психология уҡытыусыһы Эмиль Беркович, уҡыусыһының фекерләү һәләтен, ҡыҙыҡһыныусанлығын, психологик тикшеренеүҙәргә ылығыуын тойоп, уға ошо фән менән етди шөғөлләнергә кәңәш итә.\nВадим Сафиндың педагогик эшмәкәрлеге Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районының Октябрь урта мәктәбендә башлана. 1959–1962 йылдарҙа ул Ейәнсура районы хакимиәтенең халыҡ мәғарифы бүлегендә инспектор булып эшләй, артабан Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙер – Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы) психологиянан уҡыта. Артабан Мәскәү педагогия институтының аспирантураһына уҡырға инә һәм академик Артур Петровский етәкселегендә психология буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.\n45 йыл дауамында ғалимдың педагогик һәм ғилми эшмәкәрлеге Башҡорт дәүләт педагогия институты (хәҙер – М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты) менән бәйле булды. Вадим Сафиндың һөнәренә сикһеҙ тоғролоғона, Башҡортостанда психология ғилемен үҫтереүгә һалған тырышлығына һоҡланырға ғына ҡала. Уның башланғысы менән педагогия институтында республикала беренсе психология кафедраһы асыла һәм Вадим Фәтхи улы уның мөдире була.\nБер үк ваҡытта, 1970 – 1988 йылдарҙа, тынғыһыҙ шәхес хужалыҡ иҫәбендәге социаль-психологик лаборатория ойоштора һәм уға етәкселек итә. Ул ҙур сәнәғәт предприятиеларының заказдарын үтәй. Вадим Сафин Рәсәй юғары уҡыу йорттары араһында беренсе булып Башҡорт дәүләт педагогия институтында Юғары практик психологтар курсын аса, Башҡортостанда психология фәнен үҫтереүгә тос өлөш индерә. Был курста 1988 – 2013 йылдарҙа 350-нән ашыу дипломлы психолог әҙерләнә. Әле улар практик психологияның төрлө йүнәлештәрендә уңышлы эшләй. 1996 йылда Вадим Фәтхи улы Башҡорт дәүләт педагогия институтында “Психология” белгеслеге буйынса аспирантура асыуҙы хәстәрләй.\n1990 йылда Вадим Сафинға профессор ғилми дәрәжәһе бирелә. Ул – һигеҙ монография һәм уҡыу ҡулланмаһы, 200-ҙән ашыу фәнни һәм ғилми-методик хеҙмәт авторы. Ғалим 20-нән ашыу фән кандидатын әҙерләгән, уларҙың етәүһе психология буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлаған.\nВадим Фәтхи улының хеҙмәттәре хаҡында һүҙ алып барғанда, башҡорт гимназияларында гуманитар фәндәрҙе уҡытыу концепцияһын төҙөү буйынса тынғыһыҙ эшмәкәрлеген дә билдәләргә кәрәк. Уның етәкселегендәге бер төркөм БДУ һәм БДПУ ғалимдары ошо концепция өҫтөндә эшләй. Ҡазан ҡалаһында үткән милли мәктәптәрҙә гуманитар фәндәрҙе уҡытыуға арналған халыҡ-ара конференцияла был концепция бер тауыштан хуплана. Вадим Фәтхи улы, концепция идеяларына таянып, Күмертау, Сибай, Баймаҡ һәм башҡа ҡалаларҙа Башҡортостан Мәғариф министрлығының башҡорт гимназияларын асыу һәм уларҙы милли кадрҙар менән тәьмин итеү буйынса комиссияларына етәкселек итте.\nЯҡташымдың йәмәғәт эшмәкәрлеге лә иғтибарға лайыҡ. Ул оҙаҡ йылдар СССР психологтар йәмғиәтенең Пермь ҡалаһындағы Урал бүлексәһе рәйесе урынбаҫары, Башҡортостан Мәғариф министрлығы коллегияһы ағзаһы булды. Үткән быуаттың 90-сы йылдарында Вадим Фәтхи улы Башҡортостандың үҫеше өсөн күп көс түкте, байтаҡ йылдар Башҡортостан аҡһаҡалдары ҡоро рәйесе булып та эшләне.\nВадим Фәтхи улының фәнни-популяр мәҡәләләре хәҙерге тормоштоң көнүҙәк проблемаларын сағылдырыуы менән әһәмиәтле. Ғалим төрлө йылдарҙа “Башҡортостан уҡытыусыһы”, “Башҡортостан ҡыҙы” журналдарының, “Башҡортостан” гәзитенең лауреаты булды.\nТырыш хеҙмәте өсөн абруйлы ир-уҙаманға “БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы”, “Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре”, “Башҡортостандың мәғариф отличнигы”, “Рәсәйҙең почетлы юғары һөнәри белем биреү өлкәһе хеҙмәткәре” тигән маҡтаулы исемдәр бирелде. Ул шулай уҡ В.А. Сухомлинский исемендәге миҙал менән дә бүләкләнде.\nПрофессор Сафин – Америка гуманистик йүнәлештәге психологтар ассоциацияһының һәм Халыҡ-ара психологик фәндәр академияһының академигы, ләкин иң мөһиме – ошо маҡтаулы исемдәр артында Шәхес һәм Уҡытыусы тора. Ул уҡыусыларына сифатлы, тәрән белем биреп кенә ҡалманы, өҙлөкһөҙ һөнәри үҫешкә илһамландырып, ялған ҡиммәттәрҙән арындырып, ирекле һәм аҡыллы фекерләргә лә өйрәтте.\nВадим Фәтхи улы һәр ваҡыт тыуған районы уҡытыусылары менән тығыҙ бәйләнеш тотто, педагогтарҙың август кәңәшмәләрендә ҡатнашты. Ейәнсура районы йәштәренә уҡыуҙарында ярҙам итте, улар араһынан психолог һөнәрен һайлаусылар һәм фән кандидаттары ла бар.\nАрҙаҡлы шәхесебеҙ быйыл 7 сентябрҙә 88 йәшендә беҙҙең аранан китеп барҙы һәм тыуған төйәгендә – районыбыҙҙың Яңы Себенле ауылы зыяратында ерләнде.\nОшо көндәрҙә Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты етәкселеге В.Ф. Сафиндың яҡты иҫтәлегенә арналған фәнни-ғәмәли конференция үткәрҙе. Унда 2005–2018 йылдарҙа университет ректоры, Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың Мәғариф, мәҙәниәт, йәштәр сәйәсәте һәм спорт буйынса комитеты рәйесе Р.М. Әсәҙуллин, фән докторҙары, профессорҙар Р.М. Фәтихова, Л.А. Әмирова, Г.Р. Шафиҡова һәм башҡа күп ғалимдар сығыш яһаны. Вадим Фәтхи улы етәкселегендә практик психологияның төрлө йүнәлештәрендә уңышлы эшләгән уҡыусыларының сығыштары ла ҙур иғтибар менән тыңланды.\nКонференция бик йылы ижади мөхиттә үтте. Уның йомғаҡтары буйынса мәҡәләләр йыйынтығы сығарырға һәм сараны йыл һайын үткәрергә ҡарар ителде.\nВадим Фәтхи улы Сафин ғалим һәм абруйлы уҡытыусы, юғары кимәлдәге профессионал, көслө рухлы шәхес булды. Тормошто бөтә сағылыштарында ла яратҡан ошондай кешеләр арабыҙҙа күберәк осраһын ине…


Урок-КВН "Птицы - наши друзья"\nИнфоурок / Классному руководителю / Конспекты / Урок-КВН "Птицы - наши друзья"\nТема: Ҡоштар-беҙҙең дуҫтар.\n1. Балаларҙың беҙҙең яҡтың ҡоштары тураһындағы белемен тәрәнәйтеү, уларҙың көнкүрешенә, йәшәү үҙенсәлегенә иғтибар итеү.\n2. Ҡоштарға һаҡсыл ҡараш, тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләү.\n3. Балаларға тирә-яҡ мөхитте, хайуандар донъяһын һаҡлау сараларын аңлатыу.\nЙыһазлау. Ҡоштарҙың һүрәте, тауыштары яҙылған фонояҙма,"Ҡанатлы дуҫтар" темаһына һүрәттәр күргәҙмәһе,презентация.\nОйоштороу мәле. Сәләмләү.\nҺаумыһығыҙ! Хәйерле көн!\nХәйерле көн, ағастар!\nХәйерле көн, ҡоштар!\nХәйерле көн, тәбиғәт!\nУҡыусылар! Әгәр ҙә һеҙ шулай тәбиғәтте, ҡоштарҙы, ағастарҙы сәләмләһәгеҙ, уны яратаһағыҙ, изге уйлы, һәйбәт кешеләр булып үҫерһегеҙ.\nХөрмәтле балалар! Тыуған еребеҙгә шаулап, гөрләп яҙ килә! Ҡанатлы дуҫтарыбыҙ беҙгә ашыға. Юлда улар күпме ауырлыҡтар кисерә. Бурандарға, ҡойма ямғырҙарға эләгеп, хәлдән таялар. Ҡоштарҙың иң көслөләре беренсе булып килеп етәләр. Беҙ уларҙы ҡаршы алырға әҙерме? Бөгөн шул хаҡта һөйләшербеҙ.\nЭй, талпынып ҡайтҡан, ҡошҡайҙарым\nТыуған еркәйҙәргә ни етә!\nҺәр ботағы, һәр япрағы яҡын,\nҺәр һулышы күңел елкетә,\nҺайрағыҙсы, һайра, ҡошҡайҙарым,\nЯҙҙарыбыҙ нурлы, ләйсәнле\nҒорур башы зәңгәр күккә ашҡан\nУрал таулы илем, эй, йәмле!\nII. "Ниндәй ҡош?"(1 ТУР)\n-Уҡыусылар мин һеҙгә йомаҡтар әйтәм, ә һеҙ яуаптарын ошо бирелгән кроссворд эсенә яҙып барығыҙ.(Ике төркөмгә бүленеү.)\nКемдең уны күргәне бар,\nҠош батшаһы ул — ... (бөркөт.)Слайд\nБөркөт — ҙур йыртҡыс ҡош. Дөйөм төҫө ҡара-көрән. Ҡая ташлы тауҙарҙа, урмандарҙа йәшәй. Асыҡ ерҙә һунар итә. Ҡуян һәм бәләкәйерәк йәнлектәр, ҡоштар аулай. Ултыраҡ ҡош. Һирәк осрай. Ояһы ағас башында йәки ҡая таш һикәлтәләрендә була. Башҡорттар борон-борондан бөркөттө ауға йөрөү өсөн ҡулға эйәләштергәндәр.\nАямай ҡыра бирә.\n"Туҡ-туҡ" иткән тауышына\nУл бигерәк әүәҫ икән\nҠыу ағастағы ҡортҡа.\nШуға көн дә иртә таңдан\n"Туҡ-туҡ" килә... (тумыртҡа).Слайд\nУлар ҙа бик файҙалы ҡоштар.Урманда ауырыу ағастарҙы күреп, шундағы ҡоротҡостарҙы суҡышы менән табып ашайҙар һәм икенсе ағастарға күсеүҙән һаҡлайҙар.Шулай уҡ тумырҡа суҡыған тишектәрҙә башҡа ҡоштар оя ҡоралар.Уларҙы икенсе төрлө “Урман санитарҙары” тип тә йөрөтәләр.\n"Ҡыж-ҡыж" тейеп тауыш бирә,\nМороно, — гүйә, көрәк.\nНиндәй ҡош тиһең? (Өйрәк.)Слайд\nКүмәкләшеп тә, парлашып та йөрөйҙәр. Балыҡлы йылғаларҙа, күлдәрҙә йәшәй. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә, ҡайһы ваҡыт ағас ҡыуыштарында була. Ите өсөн аулайҙар\nҠолға башында йорто,эсендә тора йырсы.(Сыйырсыҡ). Слайд\nБөтә кешегә лә билдәле. Яҙғыһын һәм йәйгеһен башы, ҡанаттары, ҡойроғо ҡара була, көҙгә табан ваҡ ҡына аҡ таптар барлыҡа килә, суҡышы һары, аяҡтары ҡыҙғылт көрән. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел. Яҙғыһын башҡа төрлө ҡоштарҙың тауыштарына оҡшатып, матур итеп һайрай. Күсмә ҡош. Киң таралған.Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.\nЯҙын ҡайтҡас, ниңә көҙөн китә,\n"Тор-райыҡ" тиһә лә... (торна).Слайд\nБыл ҡоштоң беҙҙең яҡтарҙа 14 төрө билдәле. Иң таралғаны-һоро торна. Улар һаҙлыҡтарҙа, тәпәш ҡыуаҡтар араһында, ер өҫтөнә оя ҡора. Ғәҙәттә, ике йомортҡа һалып бала сығара. Улар үҫемлек, төрлө бөжәктәрҙе, тәлмәрйендәрҙе, кеҫәрткеләрҙе ваҡ кимереүселәрҙе ашай. Был ҡоштарҙы атыу бөтә ерҙә лә тыйылған. Башҡорттарҙа борондан ҡалған юрау ҙа бар - торна атһаң, ҡаза килә, тиҙәр.\nНиндәй ҡош үләкһә менән туҡлана. (Ҡоҙғон). Слайд\nҠоҙғон — ялтыр ҡара йөнлө ҙур йыртҡыс ҡош.\nҠарғанан байтаҡҡа ҙур. Яңғыҙ ҙа, парлашып та йөрөйҙәр. Ҙур күкһел ҡара төҫтәге ҡош. Осҡанда оҙон ҡойроғо, киң ҡанаттары күҙгә ташлана. Ҡара ҡарғанан байтаҡ ҙур булыуы һәм «һаҡал»дары менән айырыла.\nБейек ағаслы ҡуйы урмандарҙа, ағаслы ҡая таштарҙа йәшәй. Үләкһә, ваҡ йәнлектәр һәм ҡоштар менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ағас башында йәки ҡая таш һикәлтәләрендә була. Тәбиғәт санитары булараҡ файҙалы.Ҡоҙғондар ситлектә 70 йыл тирәһе йәшәй, иректә таға ла оҙағыраҡ.\nБар белгәне «ҡар» ҙа «ҡар»\nЙәй буйына ҡар даулар. (ҡарға) Слайд\nБыл ҡош өйрәк, ҡаҙ, тауыҡ себештәре урлаһа ла, ул бик файҙалы.Ул күберәк баҫыуҙарҙағы ҡоротҡостарҙы бөтөрә.\nАрыш сите менән был ҡош\nайырылмаҫ дуҫ буғай-\nБашаҡтар йырға ҡушыла,\nҺайрап ебәрһә... (Турғай). Слайд\nТурғай — ваҡ һәм урта ҙурлыҡтағы ҡоштар , 5 400 төрө бар, иң ҙур ҡоштар отряды. Турғай һымаҡтар йәшәү рәуеше, тереклек шарттары, ем табыу ысулы яғынан күп төрлө. Бөтә донъяға таралғандар.\nӨй һалды, еүешләп. (Ҡарлуғас). Слайд\nКүмәкләшеп йөрөйҙәр. Ергә ҡунмайынса, бөтә ваҡыттарын һауала үткәрәләр. Ҡанаттары тар һәм оҙон, артҡараҡ ҡайылып тора. Ҡойроғо бер аҙ ярылған. дөм ҡара, тамаһы һарғолт аҡ. Башҡа ҡарлуғастарҙан төҫө тигеҙ ҡара булыуы менән айырылып тора. Ояһы ҡая таштарҙа, кәрниздәрҙә, ағас ҡыуыштарында була, ҡара балсыҡтан һылап эшләй. Ҡанатлы бөжәктәр менән туҡлана, уларҙы һауала ғына тота. Һыуҙы ла осоп барышлай ғына эсә. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерә. Донъяла барлығы 75 төрө билдәле.\nБалаһын да ҡарамай.(Кәкүк) Слайд\nКәкүк тауышы яңғырауыҡлы. Урманда йәшәй. Күcмә ҡош. Оя ҡормай. Йомортҡаларын башҡа ваҡ ҡоштарҙың ояларына берәрләп һала. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.\nУрман ярып ухылданы,\nТөшкәс тә эңер.\nИке күҙе шәмдәй яна,\nТаң атҡас һүнер. (Өкө.)Слайд\nЙәшәү урыны — урман, ҡая таштар, упҡындар, мәмерйәләр. Ваҡ йәнлектәр һәм ҡош-ҡорт аулай. Ултыраҡ ҡош, һирәк осрай. Ояһы ерҙә, ҡая таш һәм текә яр һикәлтәләрендә була. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.\nУлар тоя һейөү, наҙ.\nШатлығынан бейей... (ҡаҙ).Слайд\nIII. "Ҡоштар тураһында нимә беләһең?" викторинаһы. (2 тур)\n1) Ниндәй һайраусы ҡош һыуға сумып, һыу төбөндә йүгереп, Үҙеңә аҙыҡ эҙләй? (Һыу турғайы-оляпка.) Слайд\nҘурлығы сыйырсыҡтай. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел. Яңғырауыҡлы сырҡылдап һайрай. Таҙа һалҡын һыулы йылғалар тирәһендә йәшәй. Ултыраҡ ҡош. Урыны менән киң генә таралған. Ояһын мүктән эшләй, һыу өҫтөндәге ботаҡтарға, тамырҙарға, өңөлгән яр йәки гөрләүектәр аҫтына ҡора. Ваҡ балыҡ, йотҡостар, селбәрәләр, һыу бөжәктәре менән туҡлана.\n2) Ниндәй ҡош йомортҡаһын икенсе ояға һала? (Кәкүк) Слайд\n3) Беҙҙең урмандарҙа йәшәгән иң ҙур ҡошто әйтегеҙ. (Һуйыр. Глухарь ) Слайд\nЙәшәү урыны — еләкле ылыҫлы урмандар, һирәк ағаслы, мүкле һаҙлыҡтар. Ҡарағай һәм шыршы энәләре, төрлө еләк, орлоҡ, бөрө-менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә. Ите өсөн аулайҙар.\n5)Ниндәй ҡош эт кеүек өрә, һәм «кейемен» үҙгәртә ? (Ағуна.) Слайд\nҠыш аҡ төҫтә була, ҡойроғо һәм ҡанаттарының үҙәге ҡара килеш ҡала. Йәйгелеккә ала-сыбарға әйләнә, уларҙа ҡыҙғылт-һары төҫ өҫтөнлөк итә. Аяҡтарында тырнаҡтарына тиклем ҡауырһын үҫә. Оса башлағанда яңғырауыҡлы итеп ҡысҡыра. Мүкле һәм үләнле һаҙлыҡтарҙа, киң үртәндәрҙә төпләнә. Ояһын ерҙә ҡора, ҡара таптары булған һары йомортҡалар һала.\n6. Иң ҙур ҡош. Слайд\nАфрика страусы 90 кг ауырлыҡта, осмай,йүгерә генә, еңел машиналар менән ярыша, аяғы менән кешене баҫып үлтерә ала.\nIV. "Экология өсөн көрәшәйек". (Уҡыусыларҙы тыңлау.)(3 тур)\n-Ҡоштарҙы һаҡлар өсөн ниндәй ҡағиҙәләрҙе үтәргә кәрәк? Слайд\n1. Ҡош ояларын туҙҙырма!\nҠоштарҙы һәм уларҙың балаларын тотма!\nУрманда үҫемлектәрҙе, бөжәктәрҙе, ҡош ояларын тапамаҫ өсөн һуҡмаҡтан ғына йөрөргә тырыш!\nУрманда һәм паркта шаулама, ҡоштарҙы, йәнлектәрҙе ҡурҡытырһың.\nТәбиғәтте сүпләмә! Слайд\nШулай итеп, ҡоштар беҙгә бик күп файҙа китерәләр. Уларҙы беҙҙең дуҫтарыбыҙ тип атай алабыҙ. Ҡоштар игенгә, емеш-еләккә, йәшелсәгә, ағастарға зарар килтерә торған ҡорттарҙы, бөжәктәрҙе ашайҙар. Бына уйлап ҡарағыҙ: кәкүк бер сәғәттә 100 ағас ҡортон, сыйырсыҡ көнөнә – 350, ә бер оя ҡарлуғас йәй буйына 1000000–ға яҡын зарарлы бөжәкте юҡ итә. Бер пар ҡарабаш турғай бер йәйҙә 40 төп алмағасты зарарлы бөжәктәрҙән һаҡлап ҡала. Бүтән ҡоштар ҙа кешегә күп файҙа килтерә. Шуға күрә ҡоштарҙы яратырға, һаҡларға, ашатырға кәрәк.\nӘ беҙ нисек ҡоштарға ярҙам итә алабыҙ.(уҡыусыларҙың яуабы)\nV. Рәсәйҙең ҡоштарҙы һаҡлау берләшмәһе йыл һайын бер ҡошто йыл ҡошо итеп һайлайҙар.Ул ҡош кешенең ярҙамына мохтаж һәм беҙҙең илдә йәшәй. Быйылғы йылдың символы-горихвостка- утҡойроҡ тигән ҡош. себен турғайҙары ғаиләһендәге,турғайҙар отрядындағы бәләкәй генә һайраусы ҡош. Иң матур, теремек ҡоштарҙың береһе.\nТурғайҙан бер аҙ бәләкәйерәк. Оҙон ғына аяҡлы, ҡойроғон өҙлөкһөҙ бәүелтеп йөрөүсе ҡош. Сутылдап һайрай.Күсмә ҡош. Киң таралған.Һирәк ағаслы урмандарҙа, ауыл ҡалалағы ағастарҙа йәшәй. Ояһы ағас ҡыуыштарында.Төрлө бөжәктәр менән туҡлана.\nVI. "Кем күберәк?" уйыны.\nБеҙҙең Башҡортостаныбыҙҙа бик күп ҡоштар йәшәй. Ә Һеҙ тағы ла ниндәй ҡоштар беләһегеҙ? (уҡыусыларҙың яуабы).\n(Уҡыусылар ҡош исемен әйтеп тупты тоталар)\nVII. Хрефтәрҙән ҡош исемдәрен төҙөү(сыйырсыҡ,тумыртҡа )\nVIII. Ниндәй һынамыштар беләһегеҙ?\nТорна иртә килһә,иртә йылына.\nТары сәсһәң ,сыйырсыҡ һыуығынан һуң сәс.\nҠоштар тубы менән түбән осһа,мғыр яуыр.\nҺайыҫҡан шыҡырыҡлаһа,ҡунаҡ килер.\nҠара ҡарғаҡар ирей башлауға,сыйырсыҡ йылытыуға.\nIX.Ниндәй мәҡәл-әйтемдәр беләһегеҙ.\nТауыҡ менән ят,әтәс менән тор.\nҠатын-ҡыҙҙың эше тауыҡ сүпләһә лә бөтмә1.\nX. Ер йөҙөнән юҡҡа сыҡҡан ҡоштар.\n-Археологтар тикшеренеүҙәр нәтижәһендә ер йөҙөнән юҡҡа сыҡҡан ҡоштоң ҡалдыҡтарын табалар. Ләкин уны күсергәндә табылдыҡ төшөп китә һәм киҫәктәргә бүленә. Һеҙгә шул киҫәктәрҙән ҡоштоң һүрәтен йыйырға кәрәк.\nXI. Йомғаҡлау. Бөгөн дәрестә нимәләр тураһында һөйләштек?\nУҡыусылар, һеҙ был дәрестән матур, кәрәкле, файҙалы мәғлүмәт алғанһығыҙҙыр, тип уйлайым. Тәбиғәт менән һоҡланып, унан илһам, дәрт алып, ағастарҙы, ҡоштарҙы, хайуандарҙы һаҡлап йәшәргә кәрәк. Шул саҡта ғына беҙ тәбиғәт менән айырылғыһыҙ була алырбыҙ, сөнки, әгәр тәбиғәтте һаҡламайбыҙ, уны ҡыйырһытабыҙ икән, тимәк, беҙ үҙ-үҙебеҙҙе һаҡламайбыҙ, үҙ-үҙебеҙҙе ҡыйырһытабыҙ. Тәбиғәт – ул беҙҙең киләсәгебеҙ!\n-Ҡоштар тураһында ниндәй яңы нәмә белдегеҙ?\n-Һеҙ үҙегеҙ менән ҡәнәғәтһегеҙме?\n-Ниндәй эштәрҙе эшләгәндә ауырлыҡ кисерҙегеҙ?\n-Дәрес өсөн ҙур рәхмәт! Слайд\nБөгөнгө дәрестә әүҙем ҡатнашып, матур яуаптар биреп, тырышып уҡып ултырғанығыҙ өсөн һеҙгә барығыҙға ла ҙур рәхмәт! Матур, тулы яуаптарығыҙ өсөн һеҙгә “бишле” билдәләре ҡуям.\nXIV. Өй эше\nКиләһе осрашҡанға тиклем, һау булығыҙ!\nУҡытыу-тәрбиә Мәктәп директоры\nэштәре буйынса Ильясова Г.Ә.\nӘҙерләне һәм үткәрҙе:\nБашланғыс кластар уҡытыусыһы\n2014/2105 уҡыу йылы\nҠыш килһә асыға (атлайҙар).\nБойоға күгәрсен (сүгәләйҙәр).\nТурғай ҙа елкенеп ( ҡул болғайҙар).\nЕм эҙләй, күрәһең (әйләнәләр).\nАтмағыҙ йәйәнән (бармаҡ янайҙар).\nҮлемдән, бәләнән (ҡулдарҙы йәйәләр).\n- обобщить и систематизировать знания о птицах, показать значение птиц в природе и жизни человека;\nраскрыть роль охраны птиц и окружающей природы; воспитывать у детей чувство жалости, сострадания к братьям нашим меньшим.\nИбракова Сюмбель Ахатовна\nНомер материала: 580865


Ололарҙы маҡтайҙар, йәштәрҙе лә көтәләр » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Ауыл хужалығы » Ололарҙы маҡтайҙар, йәштәрҙе лә көтәләр\nОлоларҙы маҡтайҙар, йәштәрҙе лә көтәләр 31.10.2018 // Ауыл хужалығы\n“Иҙел”дә уңғандарҙы баһалай беләләр.\nАуыл эшсәндәре өсөн малсылыҡта ла, үҫемлекселектә лә ял юҡ. Әле генә улар баҫыуҙарҙан мул уңыш йыйып алып, ашлыҡты келәттәргә һаҡлауға һалып, бөгөн инде мал ҡышлатыу осорона аяҡ баҫты. Малсыларҙың эш кәйефе күтәренке, сөнки яуаплы миҙгелгә ныҡлы әҙерлек менән килделәр. Ихаталарға бесән-һаламы ҡайтарылып, эҫкерттәргә һалынған, силос соҡорҙары ла тулы, тимәк, мал алдына һалырлыҡ аҙыҡ етерлек буласаҡ.\nРайонда алдынғыларҙан һаналған “Иҙел” агрофирмаһында ике меңгә яҡын һыйыр малы аҫрала, шуның 400-гә яҡыны — һауын һыйыры. Хужалыҡ тоҡомло таналар үрсетеү менән ныҡлап шөғөлләнә. Әйткәндәй, ошо көндәрҙә йәмғиәт тағы ла йәш таналар һатып алыуға килешеү төҙөгән. Көтөү йыл һайын тоҡомло таналар менән тулыланғас, бында һөт һатыуҙан һәйбәт табыш алалар. Дүрт тоннаға яҡын юғары сортлы аҡты көн һайын Өфө һөт комбинатына оҙаталар. Уны һатыуҙан килгән аҡса, нигеҙҙә, хеҙмәткәрҙәргә эш хаҡы түләүгә, ремонтҡа, башҡа кәрәк-яраҡҡа тотонола. Бынан тыш, үгеҙҙәрҙе махсус ялан кәртәләрҙә тотоп, уларҙы һимертеп, ит һатыуҙы ла юлға һалғандар. Тағы ла 100-гә яҡын йылҡы ла аҫрала бында.\nҺөтсөлөк фермалары заманса, ҡеүәтле ҡорамалдар менән йыһазландырылған, һәр ерҙә һөт, һыу үткәргестәр урынлаштырылған. Ҡеүәтле һыуытҡыстар ҙа бар, был үҙ сиратында яңы һауылған продукцияны әсетмәйенсә, сифатлы итеп һаҡларға мөмкинлек бирә. Бөгөн малсыларҙың хеҙмәте күпкә еңеләйгән, ҡул көсө бөтөнләй тиерлек ҡулланылмай. Етәкселек уларҙың хеҙмәтен артабан да еңеләйтеү өҫтөндә уңышлы эшләй.\n— Беҙ уңғандарҙы, тырыштарҙы баһалай беләбеҙ, шуға ла ҡайһы саҡ йәмғиәт ҡаҙнаһынан күп кенә аҡса сығып китһә лә, борсолмаҫҡа тырышабыҙ, сөнки уңайлы шарттар булғанда ғына юғары һөҙөмтәләргә өлгәшергә була, — ти хужалыҡ етәксеһе Илмир Хәниф улы Хәйруллин.\nБында ете ауылдан 60 кеше эш менән мәшғүл. Бушлай ашатыу ҡаралған. “Шөкөр, етәкселек һәр яҡлап иғтибарлы, ярҙамдарын йыш тоябыҙ, эшкә дәрт-дарман ташып тора”, — ти малсылар.\nӘлбиттә, йәштәр хужалыҡта бөгөн аҙ, мәктәпте тамамлағас, күптәре ҙур ҡалаларға юллана. “Ауылды һайлаһындар ине, уңайлы шарттар бар, хеҙмәт хаҡы ла 20 мең һум. Ә ауыл ерендә был — ярайһы ғына табыш”, — ти етәкселек. Йәй-көҙ айҙарында Башҡортостан дәүләт аграр университеты студенттары хужалыҡта тәүге хеҙмәт сынығыуы үтә икән, әле бер нисә йәш кеше ошо йәмғиәткә эшкә килергә әҙерләнә.\nХужалыҡтың дүрт мең гектарға яҡын ере ҡараулы, тәрбиәле. Пай ерҙәрен дә уңышлы файҙаланалар, пайсыларға ваҡытында ашлығын, бесән-һаламын бүләләр, һалымын да түләйҙәр. Быйыл көҙ баҫыуҙарҙан мул уңыш алып ҡыуанғандар, гектар ҡеүәте 30-40 центнер тәшкил иткән. 2016 йылда ҡеүәтле “ЗАВ” иген таҙартыу агрегаты төҙөп ултыртҡандар, иген киптергестәре лә бар. Әле ауыл эшсәндәре һуңғы кукуруз баҫыуҙарында тир түгә, йәмғиәттә силос һалыу дауам итә. Техниканың төҙөк һәм заманса булыуы эште тотҡарлыҡһыҙ башҡарырға мөмкинлек бирә икән.\nАлдынғы малсылар Гүзәл Мәсәлимова, Тәлғәт Нәғимов, Дамил Булатовтың эшенән бөгөн йәмғиәт етәкселеге ҙур ҡәнәғәтләнеү кисерһә, бергә эшләгән хеҙмәттәштәре уларҙан үрнәк алырға тырыша. Баҫыуҙарҙан көҙгө муллыҡты йыйып алыуҙа ихлас хеҙмәт өлгөһө күрһәткән ялан батырҙары Нәфис Сөләймәнов, Радик Иҙрисов, Илгиз Рәхмәтуллин, Ринат Исмәғилев, Рим Кәшфуллиндарҙы ла һәр яҡлап маҡтап телгә алдылар.


1 июлдән республикала Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыу башланды // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n1 июлдән республикала Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыу башланды\n12:04, 1 июля 2016 Иҡтисад\n1 июлдән Башҡортостанда Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыу башланды.\nТөбәктә 1,2 миллион объектты теркәү күҙ уңында тотола. Улар — ауыл хужалығы ойошмалары, шәхси эшҡыуарҙар, граждандарҙың фермер, шәхси ярҙамсы хужалыҡтары, шулай уҡ коммерцияға ҡарамаған баҡса һәм дача берләшмәләре. Кампанияла 2500 иҫәп алыусы ҡатнаша. Уны «Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыу» тип яҙылған күп кепкаһы, күк төҫтәге жилеты һәм Росстат символикаһы төшөрөлгән портфеле буйынса танырға мөмкин. Иҫәп алыусының таныҡлығы һәм паспорты булырға тейеш.\nҺорау алғанда иҫәп алыусыларға бер ниндәй ҙә документтар күрһәтергә кәрәкмәй. Мәғлүмәттәр һәр хужаның һүҙҙәренән яҙып алына. Унда исем-фамилия һәм башҡа шәхси мәғлүмәттәр күрһәтелмәй. Иҫәп алыусылар менән аралашыу өсөн 30 минут, бер сәғәт самаһы ваҡыт бүлергә тура киләсәк.\nИюнь аҙағында Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙың ҡыҙыу линияһы эш башланы. 8 800 707 2016 номерына шылтыратып, статистик күҙәтеү тураһында һорауҙарға яуап алырға мөмкин. Бәйләнеш үҙәге 15 авгусҡаса ял көндәрһеҙ Мәскәү ваҡыты буйынса иртәнге сәғәт 9-ҙан киске 9-ға тиклем эшләй. Рәсәй биләмәһендә шылтыратыуҙар бушлай.\nБөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыу 1 июлдән 15 авгусҡа тиклем дауам итә.\nТеги: бөтә рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыу-2016,статистика


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - АҒАС УЛТЫРТЫЛДЫ, ЙОРТҠА НИГЕҘ ҺАЛЫНДЫ ЫСЫН ИР-ЕГЕТТӘР ТӘРБИӘЛӘЙҺЕ ҠАЛДЫ - 2021 - Мәҡәләләр\nЗаман үҙе шундайға әйләндеме, әллә артыҡ асыҡлыҡ бәләһеме, йәиһә мин-минлектең көсәйә барыуымы - йәмғиәттә ниндәй генә сара ойошторолмаһын йәки уҙғарылмаһын, шунда уҡ ян-яҡтан тәнҡит һүҙҙәре яуа башлай, шунда уҡ ниндәйҙер етешһеҙлектәр соҡоп сығарыла. Республикала беренсе тапҡыр уҙғарылған Ирҙәр форумы буйынса ла социаль селтәрҙәрҙә ҡыҙыу бәхәстәр бара, һәр кем үҙен хаҡлы һәм аҡыллы тип һанай. Сәйәси ваҡиғаларға бай йыл булараҡ, күптәр уның сәйәси кампаниялар алдынан ойошторолоуына баҫым яһай.\nНисек кенә булмаһын, был форум күптән кәрәк ине, юҡһа, атайҙарҙың, ирҙәрҙең үҙ позицияларын юғалта башлауы тураһында йәмғиәттә байтаҡтан һүҙ бара, әммә һүҙ һөйләүҙән ары кителмәй. Хәл-торошто үҙгәртергә теләүсе юҡ икән, тимәк, был кемгәлер кәрәк. Был юлы, шөкөр, ниндәйҙер үҙгәреш булды. Кемдәрҙеңдер скептик ҡарашына ҡарамаҫтан, форумды ойоштороусылар үҙҙәре лә билдәләп китеүенсә, ир-егеттәрҙе йыйыуы, бигерәк тә уларҙың үҙ теләге менән яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алыуына өлгәшеүе ауыр. Ә форумда ҡатнашыусыларҙы айырыуы, төркөмдәргә бүлеүе еңел ине. Ысынлап та, был форумға өс категория ир-егеттәр йыйылғайны. Беренсе төркөм: чиновниктар, улар, һәр ваҡыттағыса, матур һәм күп һөйләйҙәр. Икенсе төркөм: үҙ эшен яҡшы белгән профессионалдар; улар үҙ белемен һәм тәжрибәһен йәмғиәткә таратырға тырыша, әммә йәмғиәттәге күпселекте тәшкил иткән категория аңламаған телдә һөйләшә. Өсөнсө категория: провинциалдар, йәғни үҙәктән ситтә ятҡан территорияларҙан килеүселәр (хатта район үҙәгенән түгел, ә ауылдарҙан); улар урындағы проблемаларҙы барыһынан да яҡшы белә, уның сәбәптәрен аңлай, нимәлер үҙгәртергә тырышып, икенсе һәм беренсе категорияға аңлатып ҡарай, әммә улар тәү ҡарашҡа иғтибар менән тыңлаған да кеүек, ләкин ишетмәйҙәр (ҡолаҡтары ишетә, йөрәктәре ябыҡ).\nНисек кенә булмаһын, быуаттар буйы формалашҡан тормош рәүешен (ир -баш, ҡатын - муйын) тамырынан үҙгәртергә тырышыуҙың һөҙөмтәләрен бөгөн айыҡ аҡыллы кеше аңлай: йәмғиәттә ҡиммәттәр үҙгәреүе яҡшыға алып бармай. Башҡортостан Республикаһы Башлығы Радий Хәбировтың форумға тәбрикләү һүҙендә лә ошоға баҫым яһалды: "Ирҙәр иңендә яуаплы бурыстар ята. Иҡтисади, социаль тормош, балалар тәрбиәләү, ир-егеттең, атайҙарҙың абруйын күтәреү, ғаилә ҡиммәттәрен һаҡлау буйынса аңлатыу алып барырға тейешбеҙ. Малайҙарға ошо төшөнсәләрҙе бала саҡтан аңлатҡанда ғына ысын ир-егеттәр тәрбиәләй һәм быуаттар буйына тупланған мәҙәни традицияларҙы быуындан-быуынға тапшыра алабыҙ". Ир-егеттәр әүҙем түгел, тигән фекер өҫтөнлөк итһә лә, форумда ҡатнашыу өсөн 300-ҙән ашыу ғариза килгән, 51 кеше "Ил терәге" миҙалына дәғүә иткән, уҡыусылар араһында иғлан ителгән "Минең атайым" темаһына инша яҙыуҙа 500-ҙән ашыу уҡыусы ҡатнашҡан. Форум статистикаһынан күренеүенсә, унда тиҫтәләп күп балалы атай ҡатнашты. Шулар араһынан Өфө ҡалаһынан уҡытыусы булып эшләгән Валерий Семеновты билдәләп китергә мөмкин. 23 балаға атай ул бөгөн: үҙҙәренең өс балаһы эргәһенә тәрбиәгә алынған 20 бала ла һыйған уларҙың өйөнә генә түгел, йөрәгенә лә. Шулай уҡ Филүс Ильясов (Саҡмағош районы), Ишкилде Фәхрийәнов (Бөрйән районы) - 11-әр бала, Денис Куликов - 10 бала (Өфө ҡалаһы), Радик Ғәбдрәхимов (Туймазы районы) - 7 бала, Хәмит Ҡыуатов (Ейәнсура районы) - 7 бала, Валерий Маязов (Ҡалтасы районы) - 7 бала, Александр Федотов (Бишбүләк районы) 6 балалы герой-атайҙар. Әйткәндәй, Бөрйән районы хакимиәте башлығы Ғәзиз Манапов та күп балалы атай - уның ғаиләһендә 6 бала үҫә.\nСтатистика ни ти?\nПленар ултырышта телгә алынған ир-аттарға ҡағылышлы статистика мәғлүмәттәре бер аҙ һиҫкәндерҙе лә. Бөгөн Рәсәйҙең барлыҡ төбәктәрендәге кеүек үк, Башҡортостанда ла миграция һөҙөмтәһендә халыҡтың кәмеүе күҙәтелә. Бының сәбәптәренең береһе - яҡшы тормош эҙләү. Яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса, 2021 йыл башына ҡарата республикала 4 миллион 13 мең кеше йәшәгән, шуларҙың 1 миллион 881 меңе - ир-егеттәр. Республикала гендер тигеҙһеҙлеге һаҡлана. Йыл башына 1000 ир-егеткә уртаса 1133 ҡатын-ҡыҙ тура килә. Малайҙар күберәк тыуыуға ҡарамаҫтан, 0-15 йәштә был айырма 950 булһа, 16-29 йәштә - 984, 29-39 йәштә - 1032, 50-59 йәштә - 1153, 60-69 йәштә - 1379, 70 йәштән олораҡ - 2262. Эшкә яраҡлы категорияның кәмеүе лә дауам итә. Был һан йылына 31,4 меңгә барып баҫа (эшкә яраҡлы халыҡтың дөйөм һанынан 1,4 процент). Ҡалалағы эшкә яраҡлы халыҡ 16,7 меңгә кәмеһә, ауылда был күрһәткес - 14,7 мең кеше. Ҡалаларҙа 30-39 йәшлек ир-егеттәр өҫтөнлөк итһә, ауыл халҡы араһында 55-64 йәшлектәр күберәк. Бигерәк тә ауылдарҙа йәшәгән 80-84 йәшлек ирҙәргә иғтибар итергә кәрәк. Уларҙың бәғзеләре балаларының ярҙамынан ситтә ҡала, уларға шулай уҡ сифатлы медицина һәм социаль ярҙам талап ителә.\nЙәмғиәттең социаль именлеге күрһәткесе булып халыҡтың ғүмер оҙайлығы күрһәткесе тора. Рәсәй субъекттарында был һан 2019 йылда 9,03 йыл булһа, Башҡортостанда - 10,7. Йәғни ир-егеттәр ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарағанда 11 йылға кәмерәк йәшәй. Уйланырға урын бармы? Бында ир-егеттәрҙең үҙ сәләмәтлегенә битараф булыуын төп урынға ҡуйырға кәрәктер, моғайын. Сөнки ҡатын-ҡыҙҙарҙан айырмалы, улар сирләгән хәлдә лә дауаханаға барырға атлығып тормай. Форумда шундай статистика мәғлүмәттәре менән бер рәттән, ир-егеттәргә янаған сирҙәр буйынса сығыш булһа ла зыян итмәҫ ине, моғайын. Юҡҡа ғына, сирен йәшергән - үлгән, тимәйҙәр.\nИр-егеттәр ойошмалары юҡ, тиһәк тә, Өфө ҡалаһының Күп профилле профессиональ колледж директоры Сынтимер Баязитов белдереүенсә, Өфөлә күптән Атайҙар ойошмаһы эшләп килә. Улар атай абруйын күтәреү маҡсатында балалары менән бергә спорт менән шөғөлләнһендәрме, ғаилә менән ниндәйҙер осрашыуҙар үткәрһендәрме, балаларҙың хәүефһеҙлеге буйынса саралар ойоштороу эштәрен алып барһынмы - иң мөһиме: балалар атайҙары миҫалында тәрбиәләнергә тейеш. "Был форумды бик ваҡытлы тип һанайым һәм уның әһәмиәте ҙур һәм көслө булырына ышанам. Әлбиттә, ул күптән ойошторолорға тейеш ине. Һуңғы 100 йылда ғына ҡатын-ҡыҙҙар союздары эшләп килә. Хәҙер ҡатын-ҡыҙҙар менән бергәләшеп балалар тәрбиәләү буйынса ла, ғөмүмән, йәмғиәттә булған барлыҡ мәсьәләләрҙе, проблемаларҙы уртаға һалып һөйләшеп, берләшеп хәл итеү, йөктө бер йүнәлештә һөйрәү йәһәтенән эш алып барһаҡ, көслө ойошма буласаҡбыҙ", - тип юҡҡа ғына баҫым яһаманы Сынтимер Биктимер улы. Ысынлап та, ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаларының бергәләшеп, ҡулға-ҡул тотоноп эшләүе генә алға ҡуйған маҡсаттарға өлгәшеү мөмкинлеге бирәсәк. Ни тиһәң дә, традицион ғаилә ҡиммәттәрен һаҡлайбыҙ тибеҙ икән, ир-егеттәрҙең - айырым, ҡатын-ҡыҙҙарҙың айырым эшләүе дөрөҫ булмаҫ, сөнки ғаиләне ике енес вәкиле төҙөй һәм бөгөн ошо ике ойошманың нисек эшләп алып китеүе йәмғиәт кимәлендә ғаилә моделен дә сағылдырасаҡ: ир-егеттәр менән ҡатын-ҡыҙҙар бер йүнәлештә бергәләп эшләһә, тимәк, ғаиләләр ҙә шундай моделде ҡулланасаҡ.\nМиҙал да бирҙеләр\nФорумдың икенсе өлөшө секцияларҙа дауам итте. Сығыштар, креатив идеялар, тәҡдимдәр өсөн - эшҡыуарлыҡ һәм туризм; спорт, йәштәр эштәре; тарих, этнопроекттар һәм рухи-патриотик тәрбиә; кадрҙар резервы секциялары үҙҙәренең майҙансыҡтарын тәҡдим итте (һөҙөмтәләре менән Ирҙәр советының социаль селтәрҙәге сәхифәләрендә танышырға, шулай уҡ нигеҙҙә ҡабул ителгән резолюцияларға өҫтәмәләр, тәҡдимдәр индерергә мөмкин). Уларҙа бөгөн йәмғиәт алдында көн үҙәгендә торған барлыҡ киҫкен проблемалар күтәрелде.\nСараның йомғаҡлау өлөшөндә беренсе тапҡыр "Ил терәге" йәмәғәт миҙалы лауреаттары бүләкләнде. "Эшҡыуар ир-ат" номинацияһында - Стәрлебаш районының Түбәнге Ибрай ауылы эшҡыуары, 3 бала атаһы Илнур Сабирйәнов, Белорет районы, Сәрмән ауылынан 3 бала атаһы, Урал спорт инвентаре заводының генераль директоры Азат Илһамов, Хәйбулла районының Юлбарыҫ ауылы крәҫтиән-фермер хужалығы башлығы, 4 бала атаһы Урал Таймаҫов еңеүсе булды. "Ил батыры" номинацияһында был бүләккә Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры, хәрби алыш сәнғәте буйынса 40 тапҡыр халыҡ-ара ярыштар чемпионы Вил Ғабдуллин, "Етәксе атай" номинацияһында Асҡын районы дауаханаһының баш табибы, 3 бала атаһы Риф Ғәлиуллин, Бөрйән районы хакимиәте башлығы, 6 бала атаһы Ғәзиз Манапов лайыҡ булды. "Герой атай" номинацияһында миҙал Туймазы районы Ҡарамалы-Ғөбәй ауылы уҡытыусыһы, 7 бала атаһы (шуларҙың өсөһө тәрбиәгә алынған) Радик Ғәбдрәхимовҡа, Баймаҡ районынан 11 бала атаһы Вәкил Боҫҡоновҡа, Бөрйән районының Брәтәк ауылынан 11 бала атаһы Ишкилде Фәхрийәновҡа, Өфө ҡалаһынан уҡытыусы, 23 бала атаһы (шуларҙың 20-һе - тәрбиәгә алынған) Валерий Семеновҡа эләкте.\nВенер ҠУДАШЕВ, Йылайыр районының Юлдыбай ауылындағы "Батыр" Физкультура-һауыҡтырыу комплексы директоры: Ирҙәр форумына райондан өс вәкил килдек. Бындай ҡорҙо һәр йыл үткәрергә кәрәк, сөнки үҙ районыбыҙ миҫалында ғына әйткәндә, етемдәр күбәйә, эскелек проблемаһы көн үҙәгендә тора, ауылдарҙа эш юҡ, ир-егеттәр төшөнкөлөккә бирелә, битарафлыҡ һаҙлығына бата бара. Бөтә республиканың алдынғы ҡарашлы ир-азаматтарын йыйған ошондай саралар булып торһа, уның урындарҙа филиалдары ойошторолоп, ир-егеттәребеҙ ҙә ең һыҙғанып йәмәғәт эштәренә тотонһа, кире күренештәр кәмер ине, минеңсә. Был ҡорға вәкил булып килеү барлыҡ ир-азаматтарға яуаплылыҡ өҫтәй. Урындарҙа йыйылыштар үткәреп, ойоштороу эштәрен башлау бурысын алып ҡайтабыҙ. Бөгөн ир-атты ойоштороуы, ҡыбырлатыуы ауыр, тигән фекер яңғыраны, әммә башҡортта, ятып ҡалғансы - атып ҡал, тигән мәҡәл барлығын да онотмайыҡ. Беҙҙең ауылға ғына килгәндә лә, төрлө күп саралар үткәреп торабыҙ, улар тап ир-азаматтарҙың бағыусылыҡ ярҙамында үтә. Ирҙәр әүҙем, әммә улар баҫалҡы, эшләгән эштәрен бик күрһәтеп тә, рекламалап та бармай.\nРуслан БИККИНИН, Өфө ҡалаһы, юрист: Һуңғы 3-4 йылда йәмәғәт эштәре менән шөғөлләнгән кеше булараҡ, был форумды бик кәрәкле тип һанайым, сөнки беҙҙә ҡатын-ҡыҙ әүҙемерәк, ә ирҙәр бик күренмәй, улар ситтә ҡала. Киләсәктә ошо ир-егеттәр ҡорҙары һәр төбәктә, һәр ауылда эшләп китер тип өмөтләнәм. Пленар ултырышта ла минең фекерҙәремә ауаздаш сығыштар яңғыраны - бөтә нәмә ғаиләләге тәрбиәнән башлана. Беҙгә малайҙарҙан ысын ир-егеттәр үҫтерергә кәрәк. Улар әллә ҡайҙан барлыҡҡа килмәй, уларҙы атайҙар өлгөһө тәрбиәләй. Беҙ, үкенескә күрә, балаларҙы тәрбиәләгәндә артыҡ иркәләтәбеҙ һәм йомшаҡ итеп үҫтерәбеҙ. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың, хәҙер ысын ирҙәр юҡ, тигәне менән дә килешергә була, әммә ул ысын ирҙәрҙе кем тәрбиәләй? Ысын ирҙәрҙе ғаиләлә, атай менән әсәй берҙәй яуаплылыҡ алып тәрбиәләй.\nИлнур ЗАРИПОВ, Ҡыйғы районы Алағуз ауылы, юрист: Халыҡ хоҡуғын һаҡлау комитеты етәксеһе булып эшләйем һәм ауыл старостаһы булып торам. Был форумға килеүемдең маҡсаты - Башҡортостандың рухлы ир-азаматтары менән танышыу, яңы идеялар алыу һәм ошонда ҡабул ителгән ҡарарҙарҙы районға алып ҡайтып, ауылдарға таратыу, урында ошо Советтың филиалдарын ойоштороу.\nБөгөн ир-егеттәрҙең пассивлығы тураһында ла һүҙ булды, бының сәбәптәрен тарихтан эҙләргә кәрәк: башҡортто күпме аҫҡан-киҫкәндәр, динде лә ныҡ ҡыҫҡандар, шуға ла малайҙарҙы бәләкәйҙән тыйып өйрәткәндәрҙер, тием: шым, өндәшмә, хоҡуҡ даулама. Әммә ир кеше һүҙен дә ваҡытында әйтергә, бар ерҙә алдан йөрөргә һәм ҡурҡмаҫҡа тейеш.\nБикбай НАСЫРЙӘНОВ, Әбйәлил районы Мәхмүт ауылы: Бындай сара күптән кәрәк ине. Сөнки үҙ ауылым миҫалында ғына әйткәндә лә, ауылда яңғыҙаҡтар бик күп. Ғаиләне алғы планға ҡуябыҙ икән, был категория менән эшләргә лә кәрәк. Яңғыҙаҡтар үҙ парҙарын табып, ғаилә ҡорһон, тигән маҡсатта 2016 йылдың октябрендә "Танышайыҡ, ҡауышайыҡ, ғаилә ҡорайыҡ" тигән танышыу кисәләре үткәрә башланым. Ошо ваҡыт арауығында ярайһы тәжрибә тупланды, бихисап яңы ғаиләләр барлыҡҡа килде. Әлеге форумға шундай тәҡдимдәрем бар: яңғыҙы бер нисә бала тәрбиәләгән тол ирҙәр бик күп. Тол ҡатындарға ҡаралған төрлө ташламаларҙы тол ирҙәргә ҡарата ла булдырыуға өлгәшергә кәрәк; әсәләре ташлап киткән балаларын яңғыҙы ҡараған атайҙар ҙа юҡ түгел. Әсәләре балаларына алимент түләмәй һәм ярҙам итмәй. Был тәңгәлдә лә ғәҙеллек булдырылыуы мөһим, йәғни "кәкүк әсәйҙәр" шулай уҡ алимент түләргә тейеш; һәр ҡала-районда, ауыл советтарында буйҙаҡ ир-егеттәрҙең мәғлүмәт базаһын булдырырға һәм уларҙың ғаилә ҡороуына булышлыҡ итергә кәрәк. Ғаиләне беренсе урынға ҡуйып, иғтибарҙы шуға йүнәлткәндә, балалар ҙа тыуыр, ғаиләле кешенең донъяға ҡарашы ла икенсе төрлө булыр, шул саҡта ябылған балалар баҡсалары, мәктәптәр, клубтар, медпункттар ҡабат асылыр ине.\nАзамат ЮЛДАШБАЕВ, "Мосафир" ойошмаһы етәксеһе: Беренсе Ирҙәр форумының көн тәртибенә иң тәүҙә ир-егеттәр шөғөлләнергә тейешле кәсептәр, эшҡыуарлыҡ тураһындағы һөйләшеүҙәр сығырға тейештер ул. Мин ҙур, күп миллионлы инвесторҙар йәлеп итеү, меңәрләгән кешегә эш урындары булдырған проекттар тураһында һөйләргә йыйынмайым. Маҡсатым - аныҡ нәмәләр, аныҡ райондар тураһында һөйләү. Сөнки барыһы ла туристар, туроператорҙар, турагентлыҡтар, дәүләт мәнфәғәте, хакимиәттәр мәнфәғәте тураһында һүҙ йөрөтә, ә мин ябай райондың ябай ауыл кешеһе хаҡында уйланам.\nБеҙ үҙебеҙҙең продукцияны сит илдәге һатып алыусыға ебәреү өсөн ағас ҡумталар эшләтәбеҙ. Әммә уларҙы өҫкә ағас ауып килгән Башҡортостанда түгел, урман булмаған Татарстандан һатып алабыҙ. Был ҡумталарҙы эшләү өсөн яңы инновацион нанотехнологиялар кәрәкмәй. Уларҙы беҙҙә эшләй алмайҙармы ни? Һәм ошонан һуң беҙ республикалағы эшһеҙлек тураһында ауыҙ күтәреп һөйләп торабыҙмы? Ни өсөн беҙ кәрәкле нәмәләрҙе эшләүгә ситтәргә заказ бирәбеҙ? Сөнки урындағы оҫталар менән эшләп ҡараныҡ - улар йә ваҡыт тигәнде, йә сифатты онота. Башҡортостанда эшләнгән өсөн генә беҙ ундай етешһеҙлектәргә күҙ йома алмайбыҙ, сөнки беҙҙең тауарҙар бөтә донъя буйлап тарала, уларҙы Норвегиянан, Япониянан, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренән, АҠШ-тан, Канаданан һ.б. алдыралар һәм бында башҡорт оҫталарының абруйы бизмәнгә һалынған.\nҮҙ кәсебеңде башлар өсөн Өфөлә йәшәргә лә, Ҡунаҡһарай эргәһендә бина алырға ла кәрәкмәй. Теләһә ҡайһы районда, теләһә ҡайһы ауылда үҙ эшеңде асырға мөмкин, бының өсөн почта бүлексәһе булһын да, интернет тотһон. Ни өсөн интернет кәрәк, сөнки социаль селтәрҙәр һинең тауарыңды рекламалай, әллә ҡайһы төпкөл ауылда йәшәп, үҙенсәлекле ҡул эшен тәҡдим итһәң, таң атыуға "виртуаль урамыңда" әллә күпме сит ил кешеһе "йөрөп ятыуы" мөмкин. Бөгөн Башҡортостан кәсепселеге республика буйынса ғына ла 500-1000 эш урыны булдыра ала, әммә бының менән берәүҙең дә шөғөлләнгеһе килмәй.\nТуризм тип һөйләйбеҙ. Учалы районының Әүешкүл күленә бер айҙа ғына 300 мең турист килә. Янғантауға - ай һайын 30 мең. Икенсе урынға - 20 мең. Был бик ҙур трафик. Республика буйынса йылына 600 мең (кемдер миллион ти, ҡайҙалыр тағы ла күберәк тип белдерәләр, уртаса 600 мең һанында туҡталам) турист килә, тиҙәр. Уйлап ҡараһаң, уларҙың һәр ҡайһыһы үҙ маршрутында кәм тигәндә 100 һум аҡса ҡалдыра. Әммә туристар унар меңләп ҡалдырырға ла риза, бары тик уларҙың зауығына тура килгән продукция, сувенирҙар тәҡдим итергә кәрәк. Ә беҙҙә әлегә урындағы түгел, ситтән килтерелгән сувенирҙар өҫтөнлөк итә.\nБөгөн күргәҙмәлә Сибайҙан килгән ағас оҫтаһының эшен күрҙем. Иҫ киткес! Күпмегә һатаһың, тип һорайым. Ете мең, ти. Бындай эште ете меңгә һатыу - ул енәйәт. Уны сит илдәге ҡулланыусыға ете мең долларға һатырға мөмкин. Хәҙерге заманда бренд тауарҙарына түгел, эксклюзив тауарҙарға өҫтөнлөк бирелә. Һығымта - бөгөн беҙҙең кәсепселәр тауар етештерә, уны һата һәм үҙ урынын таба белмәй.\nИкенсе проблема - турист булып күп йөрөйөм, райондарҙың туристик объекттарында юл буйында, туҙан аҫтындағы таҡта өҫтөнә продукцияларын ҡуйып һатыу итәләр. Туризмды үҫтереү тураһында тиҫтәләрсә йыл һөйләйбеҙ, район хакимиәттәрендә туристарҙы хеҙмәтләндереүсе сауҙа нөктәләрен матурлап эшләп булмаймы ни? Бары тик халыҡ өсөн берәү ҙә бер нәмә лә эшләмәй, тигән фекер генә тыуа. Дәүләттең иң беренсе һорауы: дәүләт халыҡтан нимә ала ала? Әйҙәгеҙ, тәүҙә халыҡҡа нисек булһа ла аҡса эшләү мөмкинлеге бирәйек. Юҡһа, әлегә 600 мең турист килгән республикала тейешле хеҙмәтләндереү кимәле булмағанлыҡтан ғына миллиардлаған һум аҡса беҙҙе урап үтә. Башҡорт телендә бер мәҡәл бар: туғаның булһа, бай булһын, бирмәһә лә һорамаҫ. Халыҡ һалым түләр, дәүләткә нимәлер бирер алдынан тәүҙә аҡса эшләргә өйрәнһен. Бәлки, муниципалитетҡа ла, дәүләткә лә бирмәҫтәр, әммә улар дәүләттән дә һорамаҫ.\nФәнүр ШАҺИЕВ, Учалы районы, тарих уҡытыусыһы: Минеңсә, проблемаларҙы асыҡлау, маҡсаттар ҡуйыу өсөн был форум кәрәк ине. Ошоларҙы асыҡлағас, уларҙы үтәү һәм контролләү өсөн аныҡ даталар, яуаплы кешеләр билдәләргә кәрәк буласаҡ. Шулай булған осраҡта ғына форум маҡсатына өлгәшәсәк һәм уй-хыялдар тормошҡа ашасаҡ.\nӘлбиттә, үҙебеҙ генә эшләй алмайбыҙ, күп нәмәгә Рәсәй кимәлендә иғтибар итергә кәрәк. Мәҫәлән, ир-аттың тыуған еренән ситтә эшләүе йәки эсеүе ул бит Башҡортостандың ғына түгел, тотош илдең проблемаһы. Шуның өсөн эскелеккә ҡаршы көрәшкәндә лә ауыл менән генә сикләнеп ҡалырға түгел, ә дәүләт, Рәсәй кимәлендә эш алып барырға кәрәк. Башҡа проблемалар ҙа шундай ҙур масштаблы.\nТарихи йәһәттән ҡарағанда, һуңғы ваҡытта ир-аттың статусы ла үҙгәргәндер, сөнки улар өйҙә һирәк була һәм балаларын тәрбиәләүҙә әүҙем ҡатнашмай, уларҙы үҙҙәре менән бергә эйәртеп йөрөтмәй, бергә эшләмәй. Элек, ауылда патриархаль тормош булған ваҡытта, малайҙар бәләкәйҙән, үҫмер осоронан һәр саҡ атаһының эргәһендә ярҙамлашып йөрөгән һәм атай улар өсөн өлгө булған, улар атаһына, ҡартатаһына оҡшарға тырышҡан. Хәҙерге ваҡытта тәрбиә, белем биреү процесында - балалар баҡсаһында ла, мәктәптә, өйҙә лә күпселек ҡатын-ҡыҙ менән генә аралаша балалар. Шуға күрә хәҙер балаларға ҡатын-ҡыҙҙың йоғонтоһо ҙурыраҡ. Ир балаларға ир-егет тәрбиәһе кәрәк һәм Рәсәй күләмендә традицион ғаиләнең статусы һәм абруйы күтәрелергә, традицион ғаилә ҡиммәттәре һаҡланырға тейеш. Шул ваҡытта ирҙәрҙең дә, атайҙарҙың да бәҫе күтәреләсәк.\nҺабантуйҙар үткәрәбеҙ икән, уларҙа боронғо уйындар өҫтөнлөк итергә тейеш, ә беҙ күбеһенсә гер күтәреү, футбол, волейбол уйындарын күрәбеҙ. Йәштәрҙе борондан ҡалған уйындарға өйрәтергә тейешбеҙ. Элек яугир уйындары булған, егеттәрҙе яуға әҙерләгәндәр, шуның өсөн улар яндан уҡ та атҡандар, һөңгө менән дә эш иткәндәр, сыбыртҡыны ла ҡуллана белергә тейеш булғандар. "Ылаҡ" уйынын ғына алып ҡарағанда ла, уның асылы ерҙә ятҡан бәрәсте күтәреп алыу түгел, ә сабып барған ыңғайы яраланып ауған яугирҙы күтәреп алыу, йәғни уны дошман ҡулына ҡалдырмау. Беҙ Учалы районында 18-27 йәшлектәр араһында ошо егеттәр уйыны, яугир уйыны кеүек халыҡ уйындарын үткәреп ҡарағаныбыҙ булды. Киләсәктә балалар һабантуйҙарынан башлап шундай уйындарҙы күберәк үткәрергә кәрәк.\nФорумды йомғаҡлап, ҡатнашыусылар Өфөлә яңы скверға нигеҙ һалып, баш ҡаланы йәшелләндереүгә үҙ өлөшөн индерҙе - ағастар ултыртты. Ир-егет был тормошта ағас ултыртырға, йорт һалырға, балалар үҫтерергә тейеш, тиҙәр. Республиканың Беренсе Ирҙәр форумына йыйылыусылар яңы ойошма эшен ағас ултыртыуҙан башланы. Күбеһе үҙ ҡулдары менән йорттар ҙа һалғанға оҡшаған. Алда эштәрҙең иң ҙуры һәм яуаплыһы көтә - ошо ойошманы үҫтереү һәм ысын ир-егеттәр тәрбиәләү.\nЯҙылған: 23.04.21 | Ҡаралған: 265


12 Октябрь 2018, 15:56\nИлкәнәй мәктәбендә ҡуйылған күргәҙмәлә эштәрҙең ниндәйе генә юҡ ине! Һәр береһенә күпме күңел йылылығы, күҙ нурҙары һалынған.\nОҫта ҡуллы балаларҙың үҙҙәре менән дә танышмайынса булдыра алманыҡ. Алтынсыла уҡыған Ләйсән Мәхмүтова, мәҫәлән, икенсе синыфтан сигеү сигә башлаған. Буш ваҡыты булдымы, яратҡан шөғөлөнә тотона. Әсәһе канваның ниндәй генә һүрәтлеһен алып бирмәй?! Мәрйен, төҫлө мулине менән сигә торғандары ла бар. Өйҙә ҡул эштәре әллә күпме йыйылып киткән. Сигеүҙәре бигерәк матур! Ана, канваға сиккән «Эләгерһең әле!» йәнһүрәтенән бүреһе, раузалары, сәскә тотоп тороусы айыуы нисек матур! Ләйсән бишенсе синыфта ырғаҡ менән схема буйынса Етенсенән Гөлнәзирә Вәхитова ла ҡул эшенә шәп. Үҙенә биҙәнгес һауыты кәрәк булғас, һис уйлап тормай, теккән дә алған. Тышын биҙәктәр менән матурлағас, магазиндыҡынан кәм килеп сыҡмаған.\nҺүрәттәге ояла ултырған себеше һеҙгә нисек, оҡшаймы? Ысын һымаҡ күренә, эйеме? Ҡыҙ уның эсен тоҙло ҡамырҙан эшләп, тышына еп ураған. Ә бер ҡурсаҡты бәләкәйерәк сағында апаһы менән бергәләп теккәндәр.\nҺай, оҫта ла инде ҡыҙҙар! Уларҙың шулай төрлө ҡул эштәренә өйрәнеп үҫеүҙәре һәйбәт, киләсәктә файҙаһы тейәсәк бит.


Серле китап донъяһында - МБУК РДК муниципального района Хайбуллинский район\n/ Клубы / Дома культуры / Янтышевский СДК / Серле китап донъяһында\nХалыҡ – ара балалар китабы көнөнә ҡарата Йәнтеш Мәҙәниәт йортонда китапхана хеҙмәткәре менән берлектә уҡыусылар өсөн “Серле китап донъяһында” исемле мауыҡтырғыс сара булып үтте.\nБыл көндө Мәҙәниәт йортона китап һөйөүселәр, ғөмүмән китапҡа битараф булмаған балалар йыйылды. Лена Фуат ҡыҙы “Хәҙерге заманда китап тотоп уҡыған балалар бармаҡ менән генә һанарлыҡ. Шул тиклем матур китаптар күп алығыҙ, уҡығыҙ”, -тип сараны асып ебәрҙе.\nКитапхана мөдире Гөлнур апай Моталова уҡыусыларҙы яңы китаптар менән таныштырҙы. Ә инде балалар үҙ сиратында, үҙҙәренең яратып уҡыған китаптарын һанап үттеләр, һәм ҡыҫҡаса ғына һөйләп ишеттерҙеләр. Шулай уҡ яттан шиғыр һөйләнеләр, үҙҙәренең ижад иткән шиғырҙарын уҡып ишеттерҙеләр. Китап тураһында мәҡәлдәр, әйтемдәр әйтеп ярыштылар.\n“Китап – белем шишмәһе” – тип юҡҡа ғына әйтелмәгән. Балалар был көндө матур – матур яңы китаптар менән таныштылар. Китап уҡыған кешенең белемле, аҡыллы булыуын , күберек китап уҡырға кәрәклеген әйтеп үттеләр. Уҡыусыларға был сара бик оҡшаны. Улар китапханаға йышыраҡ йөрөргә, үҙҙәре менән бергә дуҫтарында алып килергә һөйләшеп таралыштылар.


Рөстәм Хәмитов Еңеүҙең 70 йыллығы уңайынан Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарына юбилей миҙалдары тапшырҙы // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов Еңеүҙең 70 йыллығы уңайынан Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарына юбилей миҙалдары тапшырҙы\n17:49, 8 мая 2015 Йәмғиәт\nӨФӨ, 2015 йыл, 8 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Илья Спиридонов/.\n8 майҙа республиканың Хәрби Дан музейында Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарына юбилей һәм иҫтәлекле миҙалдар тапшырып, уларҙы Еңеүҙең 70 йыллығы менән ҡотланы.\n— Һеҙ үҙ ваҡытында ҙур эш башҡарҙығыҙ — йәнегеҙҙе аямай һуғыштығыҙ, илде тергеҙеүгә күп көс һалдығыҙ. Тыуған илебеҙ өсөн барыһын да эшләнегеҙ. Һис шикһеҙ, беҙ һеҙҙең алда бурыслы, — тине төбәк Башлығы. — Һеҙҙең тырышлығығыҙ арҡаһында Бөйөк Ватан һуғышында еңеү яуланыҡ.\nРөстәм Хәмитов республика Еңеүҙең 70 йыллығын яҡшы иҡтисади һөҙөмтәләр менән ҡаршылай тип билдәләне. Атап әйткәндә, ағымдағы йылдың дүрт айында сәнәғәт етештереүе индексы өс процентҡа артҡан. Башҡортостан башҡарма власть органдары эшмәкәрлеге һөҙөмтәләре буйынса Рәсәйҙең иң яҡшы егерме төбәге иҫәбенә инде.\n— Мин тәү сиратта сәләмәтлек теләйем. Һеҙ беҙгә бирешмәҫ, сағыу тормош өлгөһө булараҡ бик кәрәк. Әлбиттә, йәштәр һеҙҙән өлгө ала, улар башҡарған эштәрегеҙҙе дауам итәсәк, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды республика етәксеһе. — Бындай байрамдар йәмғиәтебеҙҙе берләштерә. Улар 70 йыл элек яуланған Еңеү, совет халҡының күрһәткән батырлығы өсөн түгел, күмәкләп ҙур эш башҡарырға мөмкин икәнлеген аңлау өсөн кәрәк.\nБүләкләү тантанаһынан һуң Рөстәм Хәмитов Хәрби Дан музейы экспозицияларын һәм «Фашизмды еңеүҙә һәм Алыҫ Көнсығышты азат итеүҙә СССР-ҙың роле» күргәҙмәһен ҡараны.\nКүргәҙмә экспозицияһы Рәсәйҙең Оборона, Сит ил эштәре һәм Мәҙәниәт министрлыҡтары булышлығында ойошторолған. Фотоһүрәттәр һәм фильмдарҙың кадрҙары Рәсәй Ҡораллы Көстәренең үҙәк музейынан алынған. Барлыҡ экспонаттар республиканың Хәрби Дан музейына бүләк ителәсәк.\nТеги: еңеүҙең 70 йыллығы,бр башлығы