Мысыр тауығы. Тикшеренеү эше (Исследовательская работа. Цесарка) | Творческая работа учащихся по окружающему миру (3 класс) на тему: | Образовательная социальная сеть\nМысыр тауығы. Тикшеренеү эше (Исследовательская работа. Цесарка)\nОпубликовано 18.02.2016 - 18:48 - Мавлетова Зилда Ахмадиевна\n3 класс уҡыусыһы Ситдиҡов Денис үҙе йәй буйы ҡарап үҫтергән мысыр тауыҡтары тураһында тикшеренеү эше яҙҙы\nmysyr_tauygy_2_variant.doc 70 КБ\nТирә-яҡты өйрәнеү дәресенән\n3 класс уҡыусыһы Ситдиҡов Денис\nЕтәксеһе: башланғыс кластар уҡытыусыһы\nИнеш ....................................................................................2-се бит\nI бүлек. Мысыр тауыҡтарының төрҙәре, тыуған яғы......3-сө бит\nII бүлек. Мысыр тауыҡтарын дөрөҫ тәрбиәләү.................4-се бит\nҠулланылған әҙәбиәт...........................................................6-сы бит\nТикшеренеү эше итеп «Мысыр тауығы» темаһын алдым. Сөнки, был матур һәм күркәм тауыҡтар ҡайһы яҡтан беҙҙең яҡтарға килеп сыҡҡандар һәм нисек билдәле булғандар. Беҙҙең яҡтың тәбиғәт шарттарында уларҙы үрсетеп буламы һәм нисек?\nТикшеренеү эшенең актуаллеге. Ҡош-ҡорт аҫырарға яратҡан кешеләрҙе ят йорт ҡошо менән ҡыҙыҡһындырырға һәм үрсетергә ярҙам итергә теләйем.\nТикшеренеү объекты. Мысыр тауыҡтарын аҫырау.\nЭҙләнеү предметы. Мысыр тауыҡтарының йәшәү һәм үрсеү шарттары.\nТикшеренеү маҡсаты. Күркәм йорт ҡоштарын йорт - ҡураларҙа булдырырға, хәҙерге заман шарттарына ҡулайлаштырып, дөрөҫ ҡарарға өйрәтеү. Уларға ҡарата кешеләрҙә ҡыҙыҡһыныу һәм һөйөү уятыу.\nЭҙләнеү эшенең бурыстары.\n1. Мысыр тауыҡтары тураһында белешмә йыйыу;\n2. Мысыр тауыҡтарының беҙҙең яҡ шарттарында йәшәй алған төрҙәрен табыу һәм өйрәнеү;\n3. Мысыр тауыҡтарын дөрөҫ тәрбиәләү ҡағиҙәләрен өйрәнеү;\n4. Мысыр тауыҡтарын аҫырап ҡарау.\nЭҙләнеү эшенең гипотезаһы. Әгәр мысыр тауыҡтарын дөрөҫ тәрбиәләргә өйрәнһәң һәм уларҙы аҫырарға теләгең булһа, улар тиҙ генә үрсеп китәсәктәр һәм беҙҙең тәбиғәт шарттарында йәшәйәсәктәр.\n1. Мысыр тауыҡтарын үрсетеү өсөн кәрәкле белешмәләр йыйыу.\n2. Күҙәтеүҙәр үткәреү.\nI бүлек. Мысыр тауыҡтарының төрҙәре, тыуған яғы\nМысыр тауыҡтары - тауыҡтар отрядына, фазандар ғаиләһенә ҡарай. Мысыр тауығын ғына кеше ҡулға эйәләштергән. Уның Тыуған иле – Африка.\nАфрикала хәҙер фазандар урынына мысыр тауыҡтары йөрөй. Ҡырағай мысыр тауыҡтарының 5 тоҡомо һәм егермегә яҡын төрө бар. Уларҙы әлегә йүнләп өйрәнеп бөтмәгәндәр. Унда мысыр тауыҡтарын йорт ҡошо итеп аҫырай башлағандар.\nСССР ваҡытында 1945 йылда мысыр тауыҡтарын беҙҙең яҡтарға һата башлайҙар.\nМысыр тауыҡтары - ул беҙҙең йорт ҡоштары - тауыҡтың, күркәнең һәм бүҙәнәнең яҡын туғаны. Рәсәйҙең төрлө райондарында йәшәй һәм үрсей алалар. Иркенлектә лә, бикле урында ла, ситлектә лә улар үҙҙәрен яҡшы тоялар. Улар көтөүе менән йөрөргә яраталар, ҡапҡа эсендәге башҡа ҡош-ҡорттарға ла яраҡлаша алалар. Мысыр тауыҡтары шәп йүгерәләр һәм бик йыраҡҡа осалар, шуға күрә уның ҡанаттарының осон ҡырҡып ҡуялар.\nМысыр тауыҡтарын диета ите өсөн аҫырайҙар. Йомортҡалары файҙалы: уларҙы оҙаҡ итеп һаҡлап та була, А витаминына бай, бик тәмле, балаларҙа һәм ололарҙа аллергия булдырмай. Мысыр тауыҡтарын бигерәк тә зарарлы бөжәктәр менән көрәшер өсөн тоталар: бәрәңге баҡсаһынан колорадо ҡуңыҙын сүпләп ашап бөтәләр.\nМысыр тауыҡтарының ите кейек ҡоштар итенең тәмен хәтерләтә, йорт тауығының итенә ҡарағанда һыуы һәм майы әҙерәк, шуға күрә иң тәмле тауыҡ ите тип һанала. Ә бына сит илдәрҙә уның хаҡы ябай тауыҡ итенә ҡарағанда 3 тапҡырға ҙурыраҡ. Мин үҙемдең тикшеренеү эшемдә был мысыр тауыҡтарын бөтәһенә лә үрсетергә кәңәш итер инем. Тик уны нисек ҡарарға һәм нисек дөрөҫ тәрбиәләргә? Артабан һүҙ шул турала барасаҡ.\nII бүлек. Мысыр тауыҡтарын дөрөҫ тәрбиәләү\nМысыр тауыҡтарын, йорт тауыҡтары һымаҡ, яҡты һәм ҡоро урында тоталар. Әгәр ямғыр йә ҡар яуып тормаһа, улар көндөҙөн һәр ваҡыт йөрөргә яраталар, ә кисен үҙҙәре ҡайтып керәләр. Улар ҡайтыуға мул итеп ашарға әҙерләп ҡуйыр кәрәк. Таҙа ғына һыу эсергә яраталар. Ҡараңғы төшөүгә улар тауыҡтар һымаҡ төнәккә менәләр. Сит-ят кешеләр күрһәләр мысыр тауыҡтары ҙур тауыш ҡуптаралар, шуға күрә улар бик яҡшы һаҡсылар ҙа.\nИнә мысыр тауығы баҫырға ултырһа, уға бик яҡшы тәрбиә кәрәк. Ояһының иҙәнен дә, стенаһын да йыуып торорлоҡ ҡаты материалдан эшләү файҙалы буласаҡ.\nУларҙың ғаиләһендә 4 инәгә бер ата булһа яҡшыраҡ була. Тауыҡ 5 айлыҡ булһа енестәре яҡшы беленә: инә тауыҡтарҙың баштары ҙурыраҡ һәм ағыраҡ ҡауырһынлы була.\nМысыр тауыҡтары 6 айға тиклем йомортҡа һалалар. 100-150 йомортҡа алырға була. Мысыр тауыҡтарын икенсе йылға алып ҡалырға кәңәш итмәйҙәр, сөнки уларҙың етештереүсәнлеге кәмей.\nЙомортҡа һалыу осоро бөтөү менән, уларҙы һуйып алыр кәрәк. Әгәр биш айлыҡ сағында һуйып ашаһаң, ите йомшағыраҡ та, тәмлерәк тә була.\nМысыр тауыҡтары себештәре ябай тауыҡ себештәре һымаҡ эремсек, ҡоро һөт, тары ярмаһы, онталған кукуруз һәм бойҙай ашарға яраталар. Ҡаҙҙар һымаҡ йәшел һәм татлы ҡош аҙығынан тиҙ үҫәләр. Йәшелсә ҡалдыҡтарынан баш тартмайҙар. Ит, балыҡ, һөт аҙыҡтарын да бирер кәрәк. Йәй көнө был тауыҡтарҙы ҡарауы еңелерәк, улар көнө буйы ҡырҙа йә баҡсала ашарға эҙләйҙәр.\nЕтмәһә был тауыҡтарҙың аҙығына ошондай минераль аҙыҡтар ҙа өҫтәр кәрәк: онталған ҡабырсаҡ, аҡбур, ағас көлө, ҡом. Уларҙы айырым һауыттарға һалып ҡуйһаң яҡшыраҡ була.\nМысыр тауыҡтарын көнөнә өс тапҡыр ашаталар. Иҫкергән аҙыҡтарҙы һалырға ярамай.\nБыл тауыҡтар ябай тауыҡтарға ҡарағанда әҙерәк ауырыйҙар, һыуыҡҡа сыҙамлылар, эҫене яҡшы үткәрәләр, ләкин дымлы урындан ҡурҡалар.\nӘйтеүемсә, был мысыр тауыҡтарын ите өсөн аҫырар кәрәк, сөнки ите диетик яҡтан үҙенсәлекле, һаулыҡ өсөн бик файҙалы.\nМин матур тәбиғәтле Ташҡыя ауылында йәшәйем. Эргәбеҙҙән генә тымыҡ Яйыҡ йылғаһы аға. Йылға өйрәк, ҡаҙҙар өсөн уңайлы.\nМинең әсәйем төрлө йорт ҡоштары үрсетергә ярата. Былтыр, ҡыҙыҡ күреп, ҡаҙ, өйрәк, күркә эргәһенә баҙарҙа һатылған өйрәк ҡатыш ҡаҙ ҡошон ( утка-гусь) үҫтергәйне. Быйыл улар янына күркә ҡатыш өйрәк ҡошон (индоутка) алды. Һәм был яҡтар өсөн ят ҡош – мысыр тауығы ла өҫтәлде.\nМысыр тауыҡтары бик матур ҡош. Беҙҙең күрше әбей-бабайҙар уларҙы сәғәттәр буйы ҡарап күҙәтергә ярата. Мысыр тауыҡтары үҙ-ара бик татыу ҡоштар икәнен һынаным. Әгәр береһе ситкә китһә, хәҙер генә саҡырып алалар. Күршеләр уларҙы йырсы ҡоштар тиҙәр. Ысынлап та, кәртә башына менеп алһалар, төрлө һәм күңелле тауыш сығарып ултырырға яраталар. Етмәһә шәп йүгерәләр, тотоп алырмын тимә. Алмас бабайым уларҙы ярышҡа алып барыр кәрәк, тип, көлдөрә. Тағы ла улар осорға яраталар. Беҙҙән ике өй аша йәшәгән бабайыма һә тигәнсе осоп барып етәләр. “Пересадка ла” эшләп тормайҙар, тип, көләләр күршеләр.\nТикшеренеү эшемде йомғаҡлап әйткәндә, мысыр тауыҡтарын ҡарауы ауыр түгел. Улар үлән араһынан төрлө бөжәктәрҙе ашарға яраталар. Үлән дә йолҡалар. Әсәйем биргән эремсектән дә баш тартмайҙар. Ҡустым, туғаным менән беҙ уларға бойҙай сығарып һибергә яратабыҙ.\nБыйылғы йәйем мысыр тауыҡтарын тәрбиәләү менән үтте. Ҡыҙыҡлы ла, фәһемле лә шөғөл булды миңә. Етмәһә, мәктәп иғлан иткән «Йәйге шөғөлөм» конкурсында беренсе урын алып ҡыуандым.\n1. Ф.Е.Голяркин «Мысыр тауыҡтарын үрсетеү» брошюраһы\n2. Вейцман Л.Н. “Мысыр тауыҡтарын үрсетеү”.\n3. Интернет селтәренән материалдар\nМәҫкәү урта мәктәбенең 3 класс уҡыусыһы Ситдиҡов Денистың Мысыр тауығы тураһында тикшеренеү эшенә фотолар...


Йөҙөнән йылмайыу китмәй\nЭйе, был ысынлап та шулай. Һәр ваҡыт яғымлы, ихлас һәм аралашыусан, күҙҙәренән яҡты нур бөркөлә уның.\nАуылда тыуып үҫкән был ханым бер ҡасан да эштән ҡурҡмай, өйөндә лә, фермала ла ең һыҙғанып хеҙмәт һала.\nУн һигеҙ йәшендә буласаҡ тормош иптәшен осратып, Әбделкәрим ауылы егете Ишморатҡа кейәүгә сыға, татыу ғаиләлә дүрт ул тәрбиәләп үҫтерәләр. Тәүҙә иренең тыуған яғында йәшәйҙәр, артабан урта мәктәп, юлдар булған ҙурыраҡ ауылға – Казанкаға күсеп киләләр. Ире урындағы хужалыҡҡа механизатор булып урынлаша, ә 13 йыл башланғыс синыф уҡытыусыһы булып эшләгән Гөлсимә Рифмир ҡыҙы фермаға һауынсы булып килә. Бында ла ул тырышып хеҙмәт һала һәм тиҙҙән алдынғылар сафына баҫа.\nХәҙер инде “Раевка” йәмғиәтенең Казанка һөтсөлөк фермаһы һауынсыһы 25 йыл хеҙмәт стажына эйә. Өлкән улдары Илнур менән Рөстәм ғаилә ҡороп, ата-әсәһенә ейәнсәрҙәр бүләк иткән. Рүзил Татарстанда төҙөлөштә бригадир булып эшләй, төпсөктәре Илнар Аксен агросәнәғәт колледжында ашнаҡсы һөнәрен үҙләштерә.\nЭйе, Гөлсимә Рифмир ҡыҙының йөҙөнән бәхетле йылмайыу китмәй, сөнки донъялары түңәрәк, улдары ла ысын ир-егеттәр, килендәренә лә һүҙ тейҙерерлек түгел. 90 йәшлек әсәһе иҫән-һау. Йәмилә Миңлеәхмәт ҡыҙы Ташлыла йәшәй, әлеге көнгә тиклем мал-тыуар аҫрай. Гөлсимә Рифмир ҡыҙын эшендә лә хөрмәт итәләр. Былтырғы йыл йомғаҡтары буйынса әхирәттәре Татьяна Предатченко һәм Людмила Соколова менән райондың алдынғы һауынсылары исемлегендә. Гөлсимә Хәйретдинова 174797 литр тулайым һауым менән икенсе урында килә.\nУның төркөмөндә - ҡырҡ туғыҙ һыйыр, уларҙың һәр береһе айырым хәстәрлек талап итә, шәхси хужалығында ла мал-тыуар, ҡош-ҡортто күпләп аҫрайҙар. Уңған хужабикә барыһына ла өлгөрә, малын да ҡарай, йорт-ҡуралары йыйыштырылған, баҡсаһында ла тәртип, йыл һайын 10 тоннаға яҡын шәкәр сөгөлдөрө үҫтерә. Ҡул эштәре өсөн дә ваҡыт таба.\n- Ҡасандыр ҡәйнәм Фәхерниса Гәрәй ҡыҙының йорто тупһаһынан 18 йәшлек кенә килен булып атлап ингәйнем. Ете бала тәрбиәләп үҫтергән аҡыллы, изге күңелле ҡәйнәм мине күп нәмәгә өйрәтте. Элегерәк улдарыма свитер-салбарҙар тегә инем, мамыҡ шәлдәр ҙә бәйләнем, ҡәйнәм балаҫ һуғыу серҙәренә өйрәтте. Хаҡлы ялға сыҡҡас, балаҫ аҫаларға ваҡыт табырмын тип уйлайым, - ти, йылмайып, Гөлсимә Хәйретдинова.


Тиңдәр араһында тиң булырға ынтылып\n23 Апрель 2019, 12:51\n“Тормошто гуманитарийҙар алға этәрә”, – ти Гөлфирә Абдуллина.Календарҙа – апрель. Тәбиғәт менән бергә күңелдәр ҙә елкенгән, ҡайҙалыр ашҡынған кеүек. Кемдер алда торған йылы йәй миҙгелен, рәхәтләнеп ял итеү мөмкинлеген көтөүҙән кинәнес кисерәлер. Ә бына сығарылыш класы уҡыусылары, уларҙың ата-әсәһе, уҡытыусылары һәм, әлбиттә, яңы уҡыу йылына төплө белемле, алдынғы ҡарашлы студенттар туплау уйы менән янған юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары һәм хеҙмәткәрҙәре өсөн ял ҡайғыһы юҡ. Улар иң ҡыҙыу, ҡатмарлы һәм яуаплы осорға аяҡ баҫты. Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканы вазифаһын башҡарыусы, филология фәндәре докторы, профессор Гөлфирә АБДУЛЛИНА менән әңгәмәбеҙҙә һүҙ ошо хаҡта.\n“Тормошто гуманитарийҙар алға этәрә”, – ти Гөлфирә Абдуллина.\nКалендарҙа – апрель. Тәбиғәт менән бергә күңелдәр ҙә елкенгән, ҡайҙалыр ашҡынған кеүек. Кемдер алда торған йылы йәй миҙгелен, рәхәтләнеп ял итеү мөмкинлеген көтөүҙән кинәнес кисерәлер. Ә бына сығарылыш класы уҡыусылары, уларҙың ата-әсәһе, уҡытыусылары һәм, әлбиттә, яңы уҡыу йылына төплө белемле, алдынғы ҡарашлы студенттар туплау уйы менән янған юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары һәм хеҙмәткәрҙәре өсөн ял ҡайғыһы юҡ. Улар иң ҡыҙыу, ҡатмарлы һәм яуаплы осорға аяҡ баҫты. Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканы вазифаһын башҡарыусы, филология фәндәре докторы, профессор Гөлфирә АБДУЛЛИНА менән әңгәмәбеҙҙә һүҙ ошо хаҡта.\n– Гөлфирә Риф ҡыҙы, бөгөн башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты нисек йәшәй? Үҙ эшмәкәрлегендә ниндәй ҡиммәттәргә таяна, маҡсаттарға ынтыла?\n– Бай тарихлы данлы факультеттың эшмәкәрлеген лайыҡлы дауам итергә, замандан артта ҡалмаҫҡа тырышабыҙ. Уҡыу йорттарында бюджет урындарының кәмеүенә ҡарамаҫтан, төплө белемгә эйә абитуриенттар йәлеп итеү, уларға заман талаптарына ярашлы һөнәр биреү өсөн мөмкинлектәр булдырыу уйы менән янабыҙ.\nБюджет урындарына бәйле беҙгә Рәсәй Федерацияһының Фән һәм юғары белем биреү министрлығы тарафынан контроль һандар бүленә. Әлеге көндә иң ауыртҡан “еребеҙ”, йәғни көнүҙәк мәсьәлә – шул һандарҙың ҡырҡа кәмеүе. Элек, мәҫәлән, һәр төркөм 25 бюджет урынынан хасил булһа, әлеге көндә беҙҙең төркөмдәрҙә ете-һигеҙ студент иҫәпләнә, йәғни шул күләмдә бюджет урыны бүленә. Был проблеманы хәл итеүҙең төрлө юлдарын эҙләйбеҙ.\nӘлбиттә, республикабыҙ етәкселегенә ҙур өмөт бағлайбыҙ. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең ярҙамы менән башҡорт филологияһы бүлегендә бюджет урындарын арттырыу хаҡында һүҙ алып барыла. Шуныһы ҡыуандыра: етәкселек мәсьәләгә аңлап ҡарай, әлеге ваҡытта маҡсатлы йүнәлтмә нигеҙендә өҫтәмә бюджет урындары булдырыу мөмкинлеге ҡарала. Әммә был еңел эш түгел, сөнки, әйтеп үтеүемсә, юғары уҡыу йорттары Рәсәй Фән һәм юғары белем биреү министрлығына буйһона, һәм һәр ғәмәлебеҙ улар менән килешеп башҡарылырға тейеш.\nБөгөн башҡорт филологияһы факультетына уҡырға килмәйҙәр тигән хата ҡараш йәшәй. Был һис тә улай түгел. Беҙгә уҡырға инергә теләгән абитуриенттарҙың белем кимәлен насар тип баһаламаҫ инем. Берҙәм дәүләт имтиханында юғары балл йыйған йәштәр килә.\n– Тимәк, бюджет урындары булһа, һеҙҙең факультеттың төркөмдәренә ете-һигеҙ генә түгел, бәлки, 18, хатта элеккесә 25 студент йыйыу ҙа мөмкин булыр ине...\n– Әлбиттә, мөмкин. Заман талаптарын иҫәпкә алып, һуңғы йылдарҙа студенттарҙы ике йүнәлештә уҡытыуға өҫтөнлөк бирәбеҙ. Был элек тә булды, йәғни башҡорт һәм рус телдәре һәм әҙәбиәттәре буйынса белгестәр әҙерләнде. Киләсәктә башҡорт теле менән бергә ҡытай, ғәрәп телдәрен өйрәнеүгә баҫым яһарға уйлайбыҙ.\nТағы ла бер яңылыҡты еткерергә теләйем: быйыл 1 сентябрҙән факультет үҙенең исемен үҙгәртәсәк һәм “Башҡорт филологияһы, шәрҡиәт һәм журналистика факультеты” тип аталасаҡ. Башланғыс Башҡорт дәүләт университетының ғилми советы тарафынан хупланды. Ни өсөн шулай эшләндеме? Быға тиклем факультеттың исемендә ике генә йүнәлеш сағылыш тапты – башҡорт филологияһы һәм журналистика. Әлеге көндә беҙ алып барған эшмәкәрлек бик киң: факультетта дүрт йүнәлеш – филология, журналистика, шәрҡиәт һәм африканистика, педагогик белем биреү буйынса белгестәр әҙерләнә.\n– Уларҙың һәр береһе тураһында ҡыҫҡаса һөйләп, таныштырып үтергә кәрәктер...\n– Филология үҙ эсенә биш бәләкәй йүнәлеште берләштерә: башҡорт теле һәм әҙәбиәте менән рус теле һәм әҙәбиәте, беҙ уны ҡыҫҡартып, элек-электән башҡорт-рус төркөмө тип атайбыҙ; икенсеһе – башҡорт теле һәм сит телдәр, бында башлыса инглиз теле күҙ уңында тотола; башҡорт теле һәм әҙәбиәте һәм тәржемә бүлеге; эске туризмды филологик йәһәттән тәьмин итеү, йәғни Башҡортостандың тарихын, мәҙәниәтен, ерле топонимиканы яҡшы белгән туризм белгестәре һәм гидтар әҙерләү; бишенсеһе – киң мәғлүмәт сараларын филологик йәһәттән тәьмин итеү. Һуңғыһы милли журналистика өсөн кадрҙар әҙерләүҙе күҙ уңында тота һәм был йүнәлештә студенттар ҡабул итеүҙе быйылдан башларға уйлап торабыҙ. Тик, һәр яңы эш кеүек, ул тәүҙә түләүле нигеҙҙә буласаҡ, әгәр артабан ошо юҫыҡта белгестәр әҙерләүгә ихтыяж барлығын, уның перспективалы булыуын раҫлай алһаҡ, киләсәктә бюджет урындары асыуға ла өмөт бар.\n– Һуңғы йүнәлеш хаҡында асыҡлабыраҡ һөйләп үтһәгеҙ ине. Ундай башланғысҡа ихтыяж бармы? Факультетта айырым журналистика бүлеге эшләп килә...\n– Ысынлап та, шундай һорау тыуыуы ихтимал. Әммә бөгөн журналистика бүлегенә бер бюджет урыны ла бүленмәй, йәғни унда студенттарҙы тулыһынса коммерция нигеҙендә ҡабул итергә мәжбүрбеҙ. Элек башҡорт, татар, рус телле журналистика өсөн кадрҙар әҙерләгән бүлексәләр эшләп килде, ә хәҙер ундай мөмкинлектән мәхрүмбеҙ. Был бүлеккә ҡайҙан ғына уҡырға килмәйҙәр, Рәсәйҙең төрлө тарафтарынан студенттар бар. Әйтергә кәрәк, ҡабул итеү коммерция нигеҙендә ойошторолһа ла, конкурс ҙур ғына. Әммә бындай шарттарҙа милли журналистика өсөн кадрҙар әҙерләү мөмкинлеге сикләнә. Беҙ шул бушлыҡты нисек тә булһа тултырыу маҡсатында филология бүлегендә яңы йүнәлеш асып, киләсәктә бюджет урындары булдырыу уйы менән янабыҙ.\nЖурналистика бүлегенең магистратураһы хаҡында ла айырым әйтеп үткем килә. Бөгөн унда уҡырға инергә теләүселәр күп кенә. Шуныһы ҡыҙыҡ: башҡа юғары уҡыу йорттарында бакалавриат дипломына эйә булғандар байтаҡ килә – нефть, аграр, хатта медицина университетын тамамлап, журналистика буйынса магистратураға уҡырға ингәндәр бар.\n– Яңынан һеҙ һанап үткән йүнәлештәрҙе барлауҙы дауам итеп, тәржемәселәр әҙерләүгә туҡталайыҡ. Уларға ихтыяж ҙурмы?\n– Бөгөн республика ведомстволарында, ҡала һәм район хакимиәттәрендә башҡорт һәм рус телдәрен берҙәй яҡшы кимәлдә белгән, рәсми документтар менән эш итә алған белгестәр юҡ кимәлендә. Мәҫәлән, ябай ғына алтаҡталарҙағы тупаҫ хаталар ҙа ошо хаҡта һөйләй бит. Быйыл тәржемә бүлегенең беренсе сығарылыш төркөмөн дипломлы белгестәр итеп оҙатабыҙ. Улар уҡыу барышында республиканың власть органдарында, урындағы хакимиәттәрҙә, редакцияларҙа практика үтте. Ике сығарылыш студентын шунда уҡ эшкә алдылар. Киләсәктә был йүнәлешкә иғтибарҙы арттырырға иҫәп тотабыҙ, сөнки, үрҙә әйтеп үтеүемсә, белгестәргә ихтыяж бар. Өҫтәүенә улар, тәржемәсе һөнәренән тыш, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып та эшләй ала.\n– Факультеттың исеменә “шәрҡиәт” һүҙе өҫтәләсәк тип әйтеп үттегеҙ, тимәк, был йүнәлеш һеҙҙә ныҡлы үҫешә...\n– Ысынлап та, шулай. Шәрҡиәт һәм африканистика йүнәлешенең эшмәкәрлеген шәрҡиәт һәм башҡорт теле кафедраһы ғәмәлгә ашыра. Әйтергә кәрәк, беҙҙең университет был йүнәлештә бик киң даирәлә эшләгән уҡыу йорттарынан һанала. Факультетта биш көнсығыш теле өйрәтелә: ҡытай, корея, ғәрәп, фарсы һәм төрөк. Йыл һайын кәмендә ике тел төркөмө йыйыла һәм студенттарға теләк буйынса әлеге телдәрҙе өйрәнеү, йәғни һайлау мөмкинлеге бирелә. Ҡытай телен өйрәнергә теләгәндәр бик күп. Был бүлектә уҡыған студенттар мотлаҡ ике көнсығыш телен һәм башҡорт телен өйрәнә.\nШәрҡиәт һәм африканистика бүлегенә Рәсәйҙең барлыҡ төбәктәренән уҡырға киләләр. Быйыл ошо йүнәлештә магистратура асыуға өлгәштек, бындай йүнәлешле магистратура Мәскәү, Санкт-Петербург һәм Екатеринбург ҡалаларында ғына бар. Был беҙҙә эшләгән кадрҙарҙың, йәғни тел белгестәренең юғары кимәле хаҡында һөйләй.\n– Әйткәндәй, тап шул кадрҙар тураһында һорау бирергә теләгәйнем. Ул тиклем телдәрҙе кемдәр өйрәтә? Белгестәрҙе ҡайҙан йәлеп итәһегеҙ?\n– Һәр телде тап шул телдә һөйләшкән кешенең уҡытыуы яҡлыбыҙ. Мәҫәлән, кафедра штатында дүрт ҡытай бар, улар ҡытай телен өйрәтә. Корея, фарсы телдәре менән дә шулай. Шул уҡ ваҡытта үҙебеҙҙең белгестәр, мәҫәлән, башҡорт милләтле ҡытай, ғәрәп, төрөк теле белгестәре бар. Улар инде саҡ ҡына икенсерәк алымдарға, башҡасараҡ методикаға таяна, сөнки, башҡа милләт кешеһе булараҡ, сит телде үҙләштереү нескәлектәрен үҙ миҫалында татып белә. Һөҙөмтәлә бер-береһен тулыландырған тел уҡытыу системаһы барлыҡҡа килә.\nҒәрәп һәм төрөк телдәрен өйрәтеү өсөн йыл һайын ғәрәп илдәренән һәм Төркиәнән белгестәр саҡырабыҙ. Мәскәү вуздары менән дә тығыҙ бәйләнештә эшләйбеҙ, уларҙағы тел белгестәре килеп лекциялар уҡый.\nОшо бүлектә уҡығандар, ғөмүмән, барлыҡ факультет студенттары Ҡытайға ярты-бер йыллыҡ бушлай уҡыуға юллана ала. Улар юл хаҡын ғына үҙҙәре түләй, ә йәшәү, уҡыу сығымдары – Ҡытай Республикаһы иҫәбенә. Был осорҙа студенттың бындағы уҡыуы ла юғалмай, ҡайтҡас, сессияһын тапшырып, киләһе курсҡа күсә. Төрөк һәм фарсы телдәрен уҡытыуға ла иғтибар көслө. Ошо телдәр буйынса Бөтә Рәсәй олимпиадаһында йыл һайын ҡатнашып торабыҙ.\nУниверситеттың “Икеләтә диплом” тигән программаһы бар, яҡын киләсәктә ошо башланғысҡа ҡушылырға уйыбыҙ бар. Уның асылы ике йыл үҙебеҙҙә бакалавр белеме алып, ике йыл сит ил вузында уҡыуға һәм бер юлы ике юғары белем тураһында дипломға эйә булыуға ҡоролған. Әлеге ваҡытта беҙҙең университет Франция һәм Ҡытай менән ошо юҫыҡта әүҙем эшләй.\nТағы ла шуны билдәләгем килә: һуңғы йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты төрлө йүнәлештәр буйынса Рәсәй уҡыу йорттары рейтингында алдынғылар рәтендә килә, халыҡ-ара кимәлгә лә сыҡтыҡ. Был беҙҙең өсөн дипломға Европа ҡушымтаһы биреү мөмкинлеген булдырҙы. Ул документ йәш белгескә Европа илдәрендә эшкә урынлашыуға, артабан уҡыуын дауам итеүгә юл аса. Әлегә республикала беҙҙең университет ҡына бындай ҡушымтаны тапшырыу хоҡуғына эйә.\n– Абитуриенттарҙы тағы нимәләр менән ылыҡтыра алаһығыҙ?\n– Беҙҙә студенттарҙың буш ваҡытын ҡыҙыҡлы уҙғарыу бик матур ойошторолған. Тотош университет күләмендә көслө генә секциялар бар, факультетта түңәрәктәр эшләй. Шулар араһынан “Осҡон” драма түңәрәген билдәләгем килә. Киләсәктә “Шоңҡар”ға иғтибарҙы арттырырға уйлап торабыҙ, әле йәш ижадсыларҙың шиғырҙарын туплап, китап итеп сығарырға әҙерләнек. Йыл һайын шаулап-гөрләп үткән “Студент яҙы” фестивалендә лә беҙҙең факультет студенттары – иң әүҙем ҡатнашыусылар, быйыл университет кимәлендә икенсе урынды яуланыҡ. Уҡыуҙа, спортта алдынғы студенттар әленән-әле Адлерға, Ҡырымға, үҙебеҙҙәге “Красноусол” шифаханаһына юлламалар менән бүләкләнә. Социаль һәм юғары стипендия алып уҡыу мөмкинлеге киң, айына 15 мең һум стипендия алған студенттар бар.\n– Һуңғы осорҙа һеҙҙә өҫтәмә белем биреү эшмәкәрлегенең әүҙемләшеүе тураһында хәбәрҙарбыҙ...\n– Был йәһәттән факультетыбыҙ университетта иң алдынғыларҙан һанала. Былтыр 28 программа буйынса өҫтәмә белем биреү курстары ойошторҙоҡ. Әлеге тиҙ үҙгәреүсән заманда кисә алған белемең бөгөнгә ярамауы бар, төрлө сәбәптәр арҡаһында эшеңде үҙгәртеүең ихтимал. Шулай уҡ һөнәри стандарттар ҙа дипломдағы йүнәлеш менән башҡарған вазифаңдың ярашлы булыуын талап итә. Тап ошондай осраҡтарҙа әлеге түләүле өҫтәмә белем биреү курстары ярҙамға килә, һәм кеше ҡыҫҡа ваҡыт эсендә икенсе юғары белем тураһында диплом алыу мөмкинлегенә эйә. Был алымды студенттар теләп файҙалана. Мәҫәлән, башҡорт-рус бүлеген тамамлаған студент ҡытай теленән тәржемәсе йәки ғәрәп теле уҡытыусыһы дипломына эйә була ала, әммә был документ төп диплом менән бергә генә ғәмәли көскә эйә.\nШул уҡ ваҡытта квалификацияны камиллаштырыу курстарын ойоштороу эшенә әүҙем тотондоҡ. Факультет киң йүнәлешле, шуға күрә белгестәрҙең һөнәри оҫталығын арттырыу, уларға икенсе юҫыҡта эшләү мөмкинлеге биреү өсөн шарттар етерлек. Мәҫәлән, төрлө сәбәптән эшһеҙ ҡалған, ҡыҫҡартыуға эләккән уҡытыусы йәки тәрбиәсе ошо курстарҙа уҡып, квалификацияһын күтәрә, яңы һөнәргә эйә була ала. Был хаҡта тулыраҡ мәғлүмәт менән университеттың сайтында танышырға мөмкин.\n– Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы факультеты деканы вазифаһын башҡарыусы булараҡ, әсә теленең абруйын арттырыу, дәүләт теле булараҡ башҡорт телен уҡытыуҙы баһалыраҡ итеү өсөн ниндәй саралар күрелергә тейеш, тип уйлайһығыҙ?\n– Ысынлап та, был мәсьәлә хаҡында уйланмау мөмкин түгел, сөнки эшебеҙҙең төп асылы шуға барып тоташа. Иң һөҙөмтәле сараларҙың береһе башҡорт телен, йәғни республикабыҙҙың дәүләт телен белгән өсөн уҡырға ингәндә өҫтәмә балл ҡушыу булыр ине, тип уйлайым. Был тәҡдим күптән түгел уҙған башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларының I Бөтә Рәсәй съезында ла яңғыраны һәм республика етәкселеге ҡарамағына еткерелде.\nДекан вазифаһын башҡарыусы булараҡ, төп маҡсатым – факультетты тиңдәр араһында тиң итеү. Бер кем дә беҙгә “башҡорт филологияһы факультетына нисек тә ярай” тип ҡарарға тейеш түгел. Шәрҡиәт йүнәлешен үҫтереү, төрки донъяһына сығыу ҙа тап ана шул телебеҙҙе киңерәк даирәләрҙә танытыу маҡсатында эшләнә. Беҙ офоҡтарҙы киңәйтеү яҡлы.\n– Бер кемгә лә сер түгел: бөгөн йәмғиәттә тәбиғи-техник йүнәлештәге белемгә өҫтөнлөклө ҡараш йәшәп килә. Уларға бюджет урындары ла күберәк бүленә, һайлау мөмкинлеге лә киңерәк. Был нилектән шулай икән? Бындай ҡараштың киләсәктә кире эҙемтәләре булмаҫмы?\n– Бөгөн Рәсәйҙең фәнни даирәһендә “өҫтөнлөклө йүнәлештәр” тигән төшөнсә барлыҡҡа килде һәм, үкенескә ҡаршы, унда гуманитар фәндәр күҙ уңында тотолмай. Белгестәр күп, ә донъяның алға китешендә, кешелек үҫешендә гуманитар йүнәлештә эшләгәндәрҙең йоғонтоһо бик аҙ, тип аңлаталар. Мин бының менән һис тә килешмәйем. Рухи яҡтан үҫешмәйенсә тороп, ҡоро механизмдарға таянып, донъяны бер нисек тә алға этәреп булмай. Эйе, нанотехнологиялар үҙләштерелергә, йыһан серҙәре өйрәнелергә, яңынан-яңы техник ҡаҙаныштар яуланылырға тейеш. Әммә уларҙы юғары зауыҡҡа, рухи бөтөнлөккә эйә шәхестәр башҡарыуы шарт. Шул саҡта ғына был асыштар кешелек үҫешенә хеҙмәт итәсәк.\n– Ҡыҙыҡлы һәм файҙалы мәғлүмәттәр менән уртаҡлашҡанығыҙ өсөн ҙур рәхмәт! Яуаплы, тынғыһыҙ эшегеҙҙә уңыштар юлдаш булһын.


28 МАЙҘА БАШҠОРТОСТАНДАҒЫ СЫҒАРЫЛЫШ УҠЫУСЫЛАРЫ ГЕОГРАФИЯ ҺӘМ ИНФОРМАТИКА БУЙЫНСА БЕРЕНСЕ БДИ ТАПШЫРА\nДүшәмбе, 28 майҙа кисәге уҡыусыларға география һәм информатика буйынса беренсе берҙәм дәүләт имтиханын тапшырыу тора. Ә инде ике көндән, 30 майҙа, математика буйынса – база кимәле – мотлаҡ имтихан үтә.\nБашланып киткән эш аҙнаһы берҙәм дәүләт имтиханының төп осорона башланғыс бирҙе. Дүшәмбе, 28 майҙа кисәнге уҡыусыларға география һәм информатика буйынса беренсе берҙәм дәүләт имтиханын тапшырыу тора. Ә инде ике көндән, 30 майҙа, математика буйынса – база кимәле – мотлаҡ имтихан үтә.\nБерҙәм дәүләт имтиханын тапшырыу өсөн республикала 112 пункт: 98-е – мәктәптәрҙә, 9-ы өйҙә – инвалид балалар өсөн, 5-һе – колониялар биләмәһендә әҙерләнгән. Дәүләт имтиханы үтәсәк аудиторияларҙа икешәр видеокүҙәтеү камераһы ҡуйылған. Имтихан тапшырыу пунктына ингәндә мотлаҡ рәүештә металл детекторы булырға тейеш.\nБашҡортостанда быйыл бөтәһе 18 396 сығарылыш уҡыусыһы. Бөтә 11-се класты тамамлаусылар рус теленән һәм математиканан ике мотлаҡ имтихан тапшыра. Тағы 9 фән – һайлау буйынса. Сығарылыш уҡыусыларында бер нисә йыл инде йәмғиәтте өйрәнеү фәне ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Өлкән класс уҡыусылары йыш һайлаған фәндәр араһында икенсе урында – физика. Быйыл өсөнсө урында – биология.\nБөгөн БДИ-ла ҡатнашыусылар яҙған фәндәр – география һәм информатика популяр предметтар рәтенә инмәй. Имтихандар иртәнге сәғәт 10-да башлана. Республикала уларҙың нисек үткәне тураһында «Башинформ» һуңғараҡ хәбәр итәсәк.


Йондоҙнамә (28 ноябрь - 4 декабрь) » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Махсус бит » Йондоҙнамә (28 ноябрь - 4 декабрь)\nБыл арала күптән күрмәгән кешене осратырһығыҙ, бәлки. Бынан икегеҙгә лә файҙа булыр һымаҡ. Шаршамбыла кемдеңдер һеҙгә дәғүә менән мөрәжәғәт итеүе ихтимал. Был мәсьәлә буйынса аңлашырға тырышығыҙ.\nТөп эшегеҙҙә барыһы ла яҡшы барыр. Бәғзеләргә алыҫ булмаған сәфәргә сығырға тура килер, моғайын. Шаршамбылағы хәлдәр абруйығыҙҙы тағы ла күтәрер. Тормошоғоҙҙа етди үҙгәрештәргә әҙер булығыҙ.\nБыл арала ниндәйҙер яңы эш менән шөғөлләнерһегеҙ. Ауыр булһа ла, уны йырып сығырһығыҙ. Буласаҡ үҙгәрештәр мотлаҡ файҙалы көтөлә. Матди хәлегеҙ ҙә ыңғай яҡҡа үҙгәрер.\nШишәмбеләге ваҡиғаларҙың кәйефегеҙҙе боҙоуы ла ихтимал. Кесе йомала бигүк ҙур булмаған юғалтыу кисерерһегеҙ һымаҡ. Әйткәндәй, һеҙ быны бер аҙ ваҡыт үткәс кенә белерһегеҙ.\nБыл аралағы яңы танышыуҙар файҙалы булмаҡсы. Кеше араһында үҙегеҙҙе яҡшы яҡтан күрһәтә алырһығыҙ. Һатып алған әйберҙәрегеҙ ҙә бәрәкәтле булыр. Кесе йомалағы хәлдәр генә бер аҙ кәйефегеҙҙе боҙор, бәлки.\nАҙна барышында барыһын да алдан уйлап эш итеүегеҙ хәйерле. Шулай итһәгеҙ, шишәмбеләге кире ваҡиғалар һеҙҙе урап үтер. Шаршамбыла ниндәйҙер юғалтыу кисерерһегеҙ кеүек, быға һис тә ҡайғырмағыҙ.\nҮҙегеҙгә аҡсағыҙҙы йәлләргә тырышмағыҙ. Һаулығығыҙға ҡарата ла иғтибарығыҙҙы кәметмәгеҙ. Артыҡ сәбәп булмаһа ла, табиптарға күренегеҙ. Ҡулығыҙға күп аҡса инер. Ҙур эштәрҙе башларға теләк тыуыр.\nБыл осор элеккеләрҙән ыңғай яғы менән ҡырҡа айырылып торор. Аҙна уртаһындараҡ сығымдарығыҙ ҡапыл артып китер. Артыҡ көйәләнмәгеҙ, был файҙаға ғына булыр. Йомала етди һөйләшеү көтөгөҙ.\nҺәйбәт аҙна. Бер ниндәй ҙә кире ваҡиға көтөлмәй. Осор барышында бер нисә өмөтлө осрашыу булыр һымаҡ. Был арала иң ҡатмарлы эштәр ҙә ҡулығыҙҙан килер. Ҡайһы саҡ үҙегеҙҙе бәхетле кеше итеп тойорһоғоҙ.\nҺәр саҡ уяу булығыҙ, алданыуҙан һаҡланығыҙ. Үҙегеҙ ҙә һәр саҡ уйлағанды һөйләргә тырышығыҙ. Аҙаҡ алданыуығыҙ барыбер асыҡланыр. Башлаған эштәрегеҙҙе ярты юлда ташламағыҙ. Осор йомғаҡтарынан ҡәнәғәтлек кисерерһегеҙ.\nАҙналағы ваҡиғалар көсөргәнешлек өҫтәп торор. Күптәр бик тиҙ эш итергә мәжбүр булыр. Үҙгәреүсән хәл-ваҡиғалар оҙаҡ уйланырға мөмкинлек тә бирмәҫ, моғайын. Шаршамбыла ныҡышмалылыҡ күрһәтергә тура килер,\nОсор барышында киләсәккә булған ҡайһы бер маҡсаттарығыҙ тулыһынса асыҡланыр. Шишәмбелә өмөтлө тәҡдимдәр, аҡыллы кәңәш ишетеүегеҙ бар. Йомала ҡулығыҙҙан барыһы ла килер: икеләтә күләмдәге эште еңел башҡарырһығыҙ.\nСығыу ваҡыты 29-11-2016, 13:24 | Ҡаранылар: 858\nЙондоҙнамә (4-10 апрель)


Материалы за Ноябрь 2014 года » Страница 10 » Табын\nИзгелеккә яуызлыҡ ошо буламы?\nЕвропа илдәре бер-бер артлы фашизмдан азат ителеүҙең 70 йыллығын билдәләй. Яңыраҡ Сербияла хәрби парад үткәрелеп, унда илебеҙ етәксеһе В.В.Путин да ҡатнашты. Норвегия ла үҙенең азатлығын билдәләп үтте. Ә Украинала граждандар һуғышы бара, бер туғандарҙың үҙ-ара ыҙғышыуы, дошманлашыуы туҡталмай. Туҡталыр ине немец фашистарының ҡалдыҡтары – бандерасылар туҡтатырға теләмәй. Улар ошо сыуалыштарҙан файҙаланып, Украинаны Европа Союзына ылыҡтырырға тырышалар. Яңыраҡ һайланған Президент Порошенко ла уларҙың сәйәсәтен яҡлай.\nКешеләр араһындағы бәйләнеш ата-әсәләр менән балалар араһындағынан да ныҡлыраҡ һәм тығыҙыраҡ булырға мөмкин. Сөнки күп яҙмыштар бер-береһенә ныҡ оҡшаш.\nНи өсөн һуң ҡайһы саҡ улар бер-береһе өсөн сит-ятҡа әйләнәләр, хатта дошманлашалар? Ни өсөн социаль етемдәр һәм яңғыҙаҡтар, балалары тарафынан ташлап ҡуйылған ҡарттар – ата-әсәләр артҡандан-арта бара?\nБыл һорауҙарға яуапты һәм уларҙы хәл итеү юлдарын бөтөн йәмәғәтселек менән эҙләргә кәрәк. Ошо маҡсатта гәзиттә "Шырлыҡтағы йәшәйеш” тигән рубрика асабыҙ. "Йәшәйеш” хаҡында – быныһы аңлашыла, тиер гәзит уҡыусы. Ә бына "шырлыҡтағы” тигәнде нисек аңларға? Шулай ҙа була, ҡайһы саҡ кеше ҡара урман эсендә аҙашып, юғалып ҡала: ҡайҙа барырға – билдәһеҙлек, бер йән эйәһе лә юҡ, күпме ҡысҡырһаң да – бер кем дә ишетмәйәсәк тә, ярҙам да итмәйәсәк. Бәлки, гәзит аша һуғылған саңды ишетерҙәр?\nҠыштың үҙ ҡағиҙәләре\n17 ноября 2014 йыл | Ауыл хужалығы\nҠышын бал ҡорто ғаиләләренең тормошо ныҡлы үҙгәреш кисерә.\nМейессе - өйҙәргә ҡот өҫтәүсе\nҠышҡы һыуыҡ көндәрҙә кешеләргә берҙән-бер йылы биреү сығанағы булып мейес тора. Күпме хуш еҫле икмәктәр, тәмле-тәмле аштар бешеп сыға шул мейестәрҙән. Һәр төбәктең дә данлыҡлы, тик маҡтау һүҙҙәре менән генә телгә алынған мейес сығарыусылары бар. Мейес сығарыу оҫталарын халыҡ һәр ерҙә ҡәҙерләп, ололап ҡына тора, сөнки был эштең серҙәрен белеп етеү һәр кемгә лә бирелмәй бит. Ҡурғашлы ауылынан Фәрғәт Миңлеғәле улы Ғәлин да мейес сығарыу серҙәренә төшөнгән тап шундай оҫталарҙың береһе.\nАликҡа ярҙам итәйек\nСәйетбаба ауылы егете Алик Степановты районда күптәр спортсы, музыка ҡоралдары – ҡурай, ҡумыҙ эшләү оҫтаһы тип белә. Төрлө кимәлдәге ярыштарҙа район намыҫын лайыҡлы яҡлап оло еңеүҙәргә өлгәшкән егет бөгөн ауыр хәлдә ҡалған, йәғни ҡаты сиргә дусар булған.


Театр йылы штандарты тапшырылды\n15 Март 2019, 12:53\nЙылдар теҙмәһендә Театр йылы тип нарыҡланғанына ла аяҡ баҫтыҡ. Илебеҙ Президенты тарафынан Рәсәйҙә ағымдағы йыл Театр йылы тип иғлан ителеүе мәҙәниәт, сәнғәт өлкәһендә эшләгәндәрҙе генә түгел, ижадҡа, матурлыҡҡа, рухи бөтөнлөккә ынтылғандарҙы ҡужғытып, ҡанатландырып ебәрҙе.21 февралдә баш ҡалабыҙ Өфөлә исемле йылды тантаналы асыу булып, уның штандарттарын райондан районға тапшырыу марафоны старт алды.\nЙылдар теҙмәһендә Театр йылы тип нарыҡланғанына ла аяҡ баҫтыҡ. Илебеҙ Президенты тарафынан Рәсәйҙә ағымдағы йыл Театр йылы тип иғлан ителеүе мәҙәниәт, сәнғәт өлкәһендә эшләгәндәрҙе генә түгел, ижадҡа, матурлыҡҡа, рухи бөтөнлөккә ынтылғандарҙы ҡужғытып, ҡанатландырып ебәрҙе.\n21 февралдә баш ҡалабыҙ Өфөлә исемле йылды тантаналы асыу булып, уның штандарттарын райондан районға тапшырыу марафоны старт алды.\nЯңы Усман ауылының “Тарыуал” халыҡ театры ошо көндәрҙә Учалыла Кирәй Мәргәндең “Шомбай” әҫәрен сәхнәләштереп, үҙҙәренең ысын мәғәнәһендә халыҡ театры икәнлеген дәлилләп ҡайтып, 13 мартта күрше әбйәлилдәр йыл штандартын беҙҙән ҡабул итте.\nБилдәләнгән ваҡытҡа Яңы Усман мәҙәниәт йорто халыҡ менән шығырым тулды. Өфө, Әбйәлил ҡунаҡтарын йыр-моң, милли эсемлек - буҙа менән ҡаршы алғас, Яңы Усмандың дәртле ҡатын-ҡыҙҙары таҡмаҡты ҡойҙо ғына! Дәрәжәле ҡунаҡтар ҙа улар менән бейергә төштө.\nРайон хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары А. Әлибаков йыйылған халыҡты, килгән ҡунаҡтарҙы исемле йыл штандартын тапшырыу айҡанлы тәбрикләп: ”Театр йылын беҙ алдан башланыҡ – ике коллективыбыҙ халыҡ исемен алды. Үткән йылда ғына районда дөйөм ун меңдән ашыу мәҙәни сара үткән икән, был халыҡтың фольклорға, сәнғәткә битараф түгеллегенә ишара”, - тине.\nӨфө ҡунағы, БР Халыҡ ижады үҙәге вәкиле Т. Ҡалмырҙина республикалағы театрҙарҙың тын алышы, йыл штандарттарын тапшырыу, халыҡтың театрға булған мөнәсәбәте хаҡында бәйән итеп, “Тарыуал” халыҡ театрына лауреат дипломын тапшырҙы.\nТеатр йылы штандартын тапшырыуға лә мөҙҙәт етте. Район хакимиәте башлығы урынбаҫары А.Әлибаков менән район мәҙәниәт бүлеге начальнигы К. Теләүбаева Әбйәлил районы хакимиәте башлығының социаль һәм кадрҙар сәйәсәте буйынса урынбаҫары Раян Баян улы Фәттәхов менән район мәҙәниәт бүлеге етәксеһе Ирек Әғзәп улы Мусинға исемле йыл штандартын тапшырҙы.\nСараға жюри ағзаһы булараҡ килгән билдәле драматург Наил Ғәйетбаев: «Быйылғы йылдың Театр йылы булыуы бик һәйбәт. Беҙҙә халыҡ бик талантлы. Ауылдағы һәүәҫкәрҙәр профессионалдарҙан ҡалышмай. Мин “Ҡоҙаса” музыкаль комедияһын 10 йәшлек сағымда Баймаҡтың Буранбай ауылында ҡарағайным. Ошо тамаша мәңге иҫтә ҡалды. Шул саҡта театрға ғашиҡ булдым», - тине.\nСығыш яһаусылар үҙ фекерҙәре менән уртаҡлашҡас, сәхнә Әбйәлил әртистәренә тапшырылды. Баязит Бикбайҙың “Ҡоҙаса” музыкаль комедияһын ут күршеләр ҙур ихласлыҡ менән сәхнәләштерҙе. Үҙҙәренең ауылында халыҡ исемен йөрөткән театрҙары булған тарыуалдар ҡулдарын йәлләмәй сәпәкәйләп тамаша ҡылды был классик сәхнә әҫәрен.


Халыҡ өсөн арзан торлаҡ!\nБөгөн Өфөлә төҙөүселәр һәм риэлторҙар хеҙмәттәшлегенә арналған тәүге төбәк-ара конференция үтте. Ул республикалағы төҙөлөш тармағы лидерҙарының береһе – «Гострой» компаниялар төркөмө һәм Башҡортостандың риэлторҙар гильдияһы тарафынан ойошторолдо.\nКүсемһеҙ милек баҙарында ҡатнашыусылар үҙ-ара хеҙмәттәшлек, банктар һәм төҙөлөш компаниялары тәҡдимдәре тураһында фекер алышты. Сара сиктәрендә «Гострой» компаниялар төркөмө файҙалы тауарҙар һәм программаларҙың исем туйын уҙғарҙы. Улар ярҙамында халыҡтың барлыҡ социаль төркөмдәре лә яңы торлаҡ һатып алыу мөмкинлегенә эйә.\nТимофей Вохмин, «Госстрой» компаниялар төркөмө идараһы вәкиле: «Бөгөнгө осрашыуҙың форматын республиканың риэлторҙар гильдияһына тәҡдим иттек. Сөнки бер үк баҙарҙа эшләйбеҙ һәм күберәк фатирҙар һатыу өсөн күп көс түгәбеҙ. Шуға ла беҙҙең тәҡдим ике аралағы хеҙмәттәшлекте тағы ла емешлерәк һәм һөҙөмтәлерәк итеүгә йүнәлтелгән».\nТөбәктә йәшәүселәр фатир һайлағанда иң беренсе уның хаҡына иғтибар итә, ә риэлторҙар намыҫлы төҙөүсе менән генә эшләргә күнеккән. Бының өсөн объекттарҙың ваҡытында сафҡа инеүе мөһим. Осрашыу һөҙөмтәләре яҡтарҙың бер-береһен ишетеүен күрһәтте, хәҙер һайлау һатып алыусыларға бирелә.


Геройҙар тураһында «йәшел береттар» йырлай\n21 Ғинуар 2019, 18:51\nYҙешсән сәнғәт артистарының патриотик тәрбиә биреүгә индергән өлөшө баһалап бөткөһөҙ\nҠайнар нөктәләрҙә hәм Афғанстанда һуғышсан хәрәкәтәрҙә ҡатнашыусыларҙан торған республика «Йәшел береттар» вокаль-инструменталь ансамбле 15 йыл элек районға концерт менән килгәйне. Күкрәктәрендәге һуғышсан бүләктәре hәм патриотик йырҙары менән хәрби форма кейгән әлеге төркөм ул саҡта уҡ тамашасылар күңелендә матур хистәр тыуҙырҙы. Концерттарҙан тыш, «Йәшел береттар» вокаль-инструменталь ансамбле hәләк булған геройҙар — беҙҙең замандаштарыбыҙ иҫтәлеген мәңгеләштереү буйынса хәйриә эшсәнлеге менән шөғөлләнә. Улар йәмәғәт биналарында hәм белем биреү учреждениеларында урынлаштырыу өсөн һалдат hәм офицерҙар исемдәре яҙылған иҫтәлекле гранит таҡталар яһай. Районда улар алты мемориаль плита урынлаштырған. 19 йыл эсендә ВИА тарафынан Рәсәй буйынса геройҙар исемдәре яҙылған 2400 мемориаль таҡтаташ урынлаштырылған.\nОшо көндәрҙә «Йәшел береттар» легендар ансамблдең район мәктәптәре уҡыусылары менән яңы осрашыуы уҙҙы. Иң элек концерт Айыт, Йылбулаҡтамаҡ, Ҡаныҡай hәм Дим ауылы мәктәптәре уҡыусылары ҡаршыһында булды. Артистар сығышын уларҙың үтенесе менән «Рәсәйҙең эҙлeнеү хәрәкәте», «Рәсәй хәрби-тарихи йәмғиәте» hәм «9 рота» эҙләнеү отряды» тигән өс флаг менән камуфляж формаһында «9 рота» эҙләнеүселәре биҙәне.\nШул уҡ көндө Бишбүләк Мәҙәниәт һарайында Бишбүләк, Сиҙәкбаш hәм Кесе Сиҙәк мәктәптәре уҡыусылары алдында концерт ҡуйылды. Тамашасы залында буш урындар булманы. «Йәшел береттар» авторлыҡ йырҙары менән театрлаштырылған тамаша юбилей датаһына — Афғанстандан совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингентын сығарыуға 30 йыл тулыуға бағышланды. Репертуар яҡшы һайланған, унда хатта граждандар һуғышы йырҙары ла, афғансыларҙың яратҡан моңло «Кәкүк» йыры ла бар. Тамашасылар уларҙы бик йылы ҡабул итте. Артистар Баҙлыҡ, Уҫаҡ-Кисеү, Михайловка hәм Ҡушйылға ауылдарында сығыш яһаясаҡ.\nРедакцияға легендар «Йәшел береттар» ансамбле коллективы — Рашат Фазлиәхмәтов менән Ирек Муллаянов кереп сыҡты. Улар икеһе лә Дүртөйлө районынан, хеҙмәттәрен ҡайнар нөктәләрҙә үткән. Был төркөм концерт менән бар Рәсәйҙе урап сыҡҡан.\n— Беҙ һеҙҙең районға өсөнсө тапҡыр киләбеҙ, килгән һайын беҙҙе бында йылы hәм шатланып ҡабул итәләр, — ти ансамблдең етәксеһе Рашат Фазлиәхмәтов. — Район хакимиәте башлығы Наил Ғатауллинға, район хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр hәм кадрҙар буйынса урынбаҫары Валерий Семеновҡа, мәғариф бүлеге начальнигы Вячеслав Ивановҡа, мәғариф бүлеге методисы Алия Фәйзуллинаға, барлыҡ мәктәп директорҙарына, класс етәкселәренә, уҡыусыларға hәм ата-әсәләргә хәтер акцияһына теләктәшлек белдергәндәре өсөн ҙур рәхмәтебеҙҙе еткерәбеҙ.\nВладимир Чернов фотоһы.


Туймазы татар драма театры 25 йыллыҡ юбилейын билдәләй // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nТуймазы татар драма театры 25 йыллыҡ юбилейын билдәләй\n14:46, 2 декабря 2015 Мәҙәниәт\nӨФӨ, 2015 йыл, 2 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.\nТуймазы татар дәүләт драма театрына — 25 йыл. Театр асылғандан алып ул Туймазы районы мәҙәни тормошоноң визит карточкаһына әүерелде һәм Башҡортостандың мөһим мәҙәни учреждениеларының береһе һанала.\nРус, татар, башҡорт драма сәнғәтенең бай традицияларына һаҡсыл мөнәсәбәттә булыу һөҙөмтәһендә театрҙың һәләтле коллективы милли мәҙәниәт үҫеше йылъяҙмаһына сағыу биттәр яҙҙы. 25 йыл эсендә театр сәхнәһендә йөҙҙән ашыу классик һәм заманса спектакль ҡуйылды.\nБөгөн театр Татарстанға, Мәскәүгә, Пермь крайына, Ульяновск, Ырымбур, Силәбе, Һамар өлкәләренә, Ҡаҙағстанға гастролдәргә сыға, халыҡ-ара фестивалдәрҙә ҡатнаша. Ул илебеҙ биләмәһендә йәшәгән халыҡтар араһында дуҫтарса бәйләнештәрҙе нығытыуға ҙур өлөш индерә, тип хәбәр иттеләр Туймазы районы хакимиәтендә.\nБөгөн, 2 декабрҙә, театрҙа юбилей сараһы уҙа. Киске сәғәт 6-ла башлана.


10 Ғинуар 2018, 11:55\nСпорт залы гөрләп торҙо. Шуныһы ҡыҙыҡлы булды: командаларҙа ғаиләләре менән уйнаусылар бар ине. Юлыҡ мәктәбенең физкультура уҡытыусыһы Кәрим Закуан улының ике улы менән бер командала уйнауы үҙе ни тора! Айгиз менән Илгиздең уңыштары менән беҙҙе һөйөндөрөүе алда әле. Мәктәп уҡыусылары Рәмил Ҡоҙайғолов, Айҙар Кәримов та – ышаныслы, өмөтлө егеттәр. Еңеү, әлбиттә, уларҙа булды.\nЕҙем-Ҡаран командаһының иң оло уйынсыһы-Раил Рәйес улы Йомағолов. Физика уҡытыусыһы, компьютерҙы яҡшы белгән тәжрибәле уҡытыусы үҙе генә түгел, улы Рөстәм, ейәне Арсен менән уйнауҙары - ғаиләнең спорт яратыуының асыҡ миҫалы. Был ғаиләнән өлгө алаһы ғына ҡала.\nИбраһим ауылы егеттәре командаһы күбеһенсә студенттарҙан тора ине. Ялға ҡайтҡан арала булһа ла спорт ярыштарында ҡатнашыуҙары үҙе бер байрам һәм бүләк булды.\nУйын 2:1 иҫәбе менән тамамланды.\nМәктәп директоры Фирүзә Хөрмәт ҡыҙы Әбделмәнова еңеүселәрҙе ысын күңелдән ҡотланы, Маҡтау грамоталары тапшырҙы, ярышты ойоштороусы Фәнүр Дәүләтбаевҡа рәхмәтен белдерҙе.


Мәрйәм Бураҡаева мәктәп йылдарынан нимәләр хәтерләй?\n2 Август 2018, 20:03\nКүренекле йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы, милләт әсәһе Мәрйәм Сабирйән ҡыҙы Бураҡаева 1943 йылдың 27 мартында Ейәнсура районының Иҫәнғол ауылында донъяға килә. БДУ-ның филология факультетын тамамлағас, башҡорт теле һәм әҙәбите уҡытыусыһы, журналист булып эшләй. Мәғариф министрлығында эшләгәндә, ауыл гимназиялары концепцияһын төҙөп, Ейәнсура ауылы гимназияһы асыуға өлгәшә, уның беренсе директоры була. Шул йылдарҙа үҙе асҡан гимназияла өр-яңы уҡыу предметы “Тормош һабаҡтары” – “Башҡорт мәҙәниәте” программаһы һәм дәреслектәре идеяһын биреп, авторҙар менән берлектә 1-10 синыфтар өсөн программа һәм дәреслектәр яҙа. Уның “Йәйләү” программаһы буйынса бөгөн иллегә яҡын балалар ял итеү үҙәге эшләй. “Башҡортостан ынйылары” исемле республика балалар конкурсы авторы ла ул.\nМәрйәм Бураҡаева шулай уҡ – Салауат Юлаев ордены, Бөтә донъя башҡорт-тары ҡоролтайының “Ал да нур сәс халҡыңа” миҙалы кавалеры, РФ һәм БР Яҙыусылар союзы ағзаһы, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, РФ-тың Почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре, Рәми Ғарипов, Зәйнәб Биишева исемендәге премиялар лауреаты, “Аҡ тирмә” башҡорт милли-мәҙәни үҙәге” төбәк-ара йәмәғәт ойошмаһы рәйесе, ундан ашыу китап авторы.\n– Үҙемде белә башлаған мәлдәрҙән алып уйлаһам, бөтөн ғүмерем үҙемде, туған телемде, башҡортто раҫлауҙан торған, тип әйтһәм, һис кенә лә арттырыу булмаҫ. Кешегә ярҙам итеү, кеше хәлен еңеләйтеү, тап шундай уй-фекерлеләр менән аралашыу – дуҫ булыу, фекерҙәш булмағандар менән таныш-иптәш булып ҡына ҡалыу… Шулай йәшәүем менән үҙемде бәхетле тоям. Артыҡ бер генә нәмәм дә юҡ – мохтаждарға бирәм; иң оло шатлығым – балаларымды, туғандарымды, дуҫ-иштәремде, яҡындарымды шатландырыу.\nМин тыуған йыл – Бөйөк Ватан һуғышының иң аяуһыҙ мәленә тура килгән. Һуғышҡа өлкәнерәк йәштәге ир-егеттәрҙе, ҡатын-ҡыҙҙарҙы ла алып киткәндәр. Атайымды ҡолаҡҡа ҡатыраҡ булғаны өсөн генә алмағандар. Шулай ҙа район милиция бүлегенә эшкә саҡырғандар һәм ғаилә ике бала менән Ибрай ауылынан Иҫәнғолға күсеп килә. Мин Иҫәнғолда тыуғанмын. Сабый бала барыһына ла танһыҡ булған ул йылдарҙа. “Күҙ асып йомған арала күтәреп ала ла китә торғайнылар. Әйҙә, ҡулдан-ҡулға күтәреп алып, яратып-яратып алып килә торғайнылар”, – ти әсәйем. Ятһынмағанмын да, мыжымағанмын да. Бәләкәйҙән ошо сифатҡа эйә булыуыма шатмын.\nҮҙаллы булыуым, ни булһа ла уйлап сығарыуым, тамаша яратыуым көлкө хәлдәргә лә ҡалдырғандыр, аҡса табыу юлдарын эҙләүгә лә этәргәндер. Ат ҡараусы атайым менән колхозға урыҡ-һурыҡ эшкә сығырға форсат тапҡан әсәйемдең аҡсаһы, әлбиттә, ул йылдарҙа бала уҡытыуға бик наҡыҫ булған. Беҙҙең генә ғаиләлә дүрт бала ла юғары белем алыуға өлгәште. Апайым шәл бәйләй, абзыйым утын-бесән хәстәрләй, беҙ, бәләкәйҙәр, Нәсимә һылыуым менән икәүләшеп үҙебеҙсә китап-дәфтәрлек аҡса эшләү хәстәрлеге күрәбеҙ. Өҫтәүенә, мин ниндәй генә тамаша килһә лә: спектаклме, концертмы – артистарын фатирға алып ҡайтаммы, емеш һатып аҡсаһына билет аламмы – барыбер ҡарамайынса ҡалдырмай инем. Иҫемдә, бер саҡ ҡурсаҡ театры килде. Уҡымай инем әле. Эйек аша сығып ҡына еләк йыйып килтерҙем дә артистарға тәҡдим иттем. Бик ҡыуандылар һәм ике билет тотторҙолар. Кис, Нәсимә һылыуымды етәкләп, ғорур ғына баҫып тамашаға индек. Ҡайтҡас, абзыйым тамашаның ни тураһыда булғанлығын һораша. Аңлаған тиклемен һөйләнем дә йырлап та күрһәттем. “Иң аҙаҡтан бөтөн артистар ҙа сыҡты ла: “Старый щука молодой”, – тип йырланылар”, – тейем. Абзыйым улай тип йырламағандарҙыр, һылыу, русса дөрөҫ түгел бит, тине. Әммә мин үҙ фекеремдә ҡалдым. Йыр йылдар буйы күңелдә йөрөнө, тик һүҙҙәренең ниндәй булыуын аңғарып етә алманым. Бәхәсләшмәнем. Мин әле лә үҙ һүҙемдең дөрөҫ кенә икәнлегенә ныҡлап инанмаһам, йәки кешенең үҙ фекерен ныҡлап яҡлашҡанын белһәм, бәхәскә инмәйем. Аңлашылыр әле, тип алдағы көндәргә ҡалдырам. Тиҫтә йылдар үткәс, ошо турала балаларыма һөйләгәйнем, Таңсулпан ҡыҙым интернеттан тапты был тамашаны һәм йырҙың дөрөҫөн белде. Йыр һүҙҙәре “Стала щука молодой” икән.\nӨсөнсө синыфта уҡыған сағымда, 1953 йылда Сталин вафат булды. Башланғыс синыфтар төштән һуң уҡый ине, тышта, соланда самауыр ҡайнатып йөрөйөм. Тапсыҡтар менән ҡайнатҡас, төтөн. Күмер өҫтәп йөрөһәм, дәрестән абзыйым ҡайтып килә. Илаған. “Һылыу, Сталин үлгән… Хәҙер ни эшләйбеҙ инде?”\nСталин үлгән… Йәшен һуҡтымы ни, ҡапыл илап ебәрҙем. Самауырға күмер һалдым да өйгә индем. Барыһы ла тып-тын. Бер саҡ ҡапыл көлөп ебәрмәһендәрме? Абзыйым: “Һылыу, юрый буяндыңмы әллә?” тей. Күҙ йәштәремде һөртә-һөртә күмер һалғанда, тотош битемде яғал-йоғал итеп бөткәнмен икән. Илата ла, уйландыра ла, ҡайһы саҡта йәш аралаш көлдөрә лә торған сәйәси тормошҡа тәүге аҙымым ошолай башланғандыр.\nҠайҙа барһам да Нәсимә һылыуым менән бергә булдыҡ. Эйек буйында иртә яҙҙан күл йыуаһы, ҡуҙғалаҡтан башлап ҡара көҙгә саҡлы муйыл, ҡарағат, әлморон, ҡомалаҡ, миләш, йөҙәй, бөрлөгән беҙҙең ризығыбыҙ булды. Эй, Ҡолтай туғайының байлығы! Икәүләшеп сығып китәбеҙ ҙә күпме күтәрә алабыҙ – шулай йыябыҙ. Йә ҡышҡылыҡҡа, йә киптереп дауаханаға тапшырырға, йәғни аҡсаға әйләндерергә… Иҫемдә, һылыуым беренсе синыфҡа барған саҡта аҡ алъяпҡысты әлморон киптереп тапшырған аҡ-саһына алды.\nБер йылы емеш-еләк уңманы. Аҡса эшләргә кәрәк. Киттек имән сәтләүеге йыйырға. Һылыуыма ауырыраҡ булдымы икән – ауылдың уртаһында урамда елкәһенә һалып килгән тоҡсайҙы төшөрҙө лә ебәрҙе. “Хәҙер машиналар тапап китә бит инде,” – тип илай башланы. “Һин юлдың теге яғынан ултыр, мин машиналар йөрөгән яғынан. Машина йөрөтөүсенең дә күҙе бар ҙа инде, ни эшләп тапаһын ул?” – тип йыуата-йыуата йыя башланыҡ. Машиналар ҡысҡырта бирә лә урабыраҡ үтеп китә. Шулайтып имән сәтләүектәрен имен генә йыйып алып кәзә аҫыраған бер инәйгә “һатып” киттек. Иламау, аптыранып ҡалмау, тик был хәлдән сығыу юлын ғына эҙләү тигән сәм бәләкәйҙән һалынғандыр. Мин әле лә ҡаршылыҡты, ауырлыҡты сираттағы һаныу тип ҡабул итәм һәм һынауҙан сығыу юлын эҙләй башлайым.\nУҡыуҙа ал биреү юҡ! Эй, яраттым мин башланғыс синыф уҡытыусыһын. Улар ғаилә менән Баймаҡ яҡтарынан күсеп килде – Иҫәнғолға башҡортлоҡ алып килделәр. Әсәһе боронғоса камзул кейеп йөрөй ине, ә Нурия апай Сәйетова (журналист Азамат Сәйетовтың әсәһе) иҫ китмәле итеп гармунда уйнай, бейей… Беҙҙе лә өйрәтә. Шул саҡта уҡытыусы булыу теләге тыуҙы миндә. Уға саҡлы һатыусы булырмын да, әсәйемде сиратта торғоҙоп яфаламам тигән хыял менән йәшәй инем.\nМажараларым күп булды минең. Алтынсы синыфта ат менән үҙаллы йөрөй инем.\nБишенсе синыфта Яңы йылға концерт әҙерләнек. Рус синыфтарынан артта ҡалмаҫҡа, һынатмаҫҡа кәрәк. “5-се “В” синыфы хоры башҡарыуында йыр – “Шыршы, шыршы, йәшел баш”. Мин башлап йырларға һәм ҡушымтаһында башҡалар ҡушылырға тейеш. Йырланым, ҡушымтаһын башланым – берәү ҙә ҡушылмай. Ҡараһам, ҡасып бөткәндәр. Өс куплетын да йырлап бөт-мәйенсә сыҡманым. Ҡул саптылар һәм аҙаҡ бик оҙаҡ ваҡыт “Вон хор идет!” – тип йөрөттөләр. Үсекмәнем. Әсәйем өйрәтте. “Үсеккән һайын, йәнеңә нығыраҡ тейерҙәр, иғтибар итмә. Ипләп кенә үҙеңсә эшлә лә йөрө”, – ти ине. Был миңә ғүмерлек һабаҡ булды.\nСәм бәләкәйҙән һалынған. Башлаған эшеңде тамамлап ҡуйырға: эшләйһең икән – башҡалар һоҡланырлыҡ булһын; ярҙамсыл бул – ҡулың өҙөлөп ҡал-маҫ, кеше ҡыуанһа, һиңә лә рәхәт була; “Мин!” – тип маһайма, кешенең һәр береһе үҙе өсөн “Мин”. Маҡтанма, кеше маҡтаһын. “Кешегә һалынма, үҙ яйыңды үҙең тап”. Бына ошондай һабаҡтар бирҙе әсәйем.


УҢҒАН ҠУЛДАН БАЛ ТАМА\nБөгөн уларҙы ысын мәғәнәһендә тәжрибәле умартасылар тип әйтергә була. Алтынсуриндар йәшәгән Түбәнге Һарыбил ауылында уларҙан башҡа ҡорт тотҡан кеше юҡ.\n“Бар, ос! Көсөңдө бушҡа сарыф итмә. Һиңә бит бал йыйырға кәрәк, – ти ҡортсо ҡулына ултырған бал ҡортона ипләп кенә өрөп. – Мин бер генә ҡорт үлһә лә йәлләйем. Әгәр сәбәләнмәһәң, улар ултыралар ҙа осоп та китәләр. Ҡорттарҙың тырышлыҡтарына һоҡланам, улар бит нисәмә саҡырымдар йөрөп ҡайта. Бал алһам, шундай ҙа шифалы, тәмле ризыҡ биреп беҙҙе һөйөндөргәндәре өсөн рәхмәттәремде әйтәм.” Тәжрибәле умартасы Зыя Алтынсурин үҙе лә бал ҡорто кеүек эшләй: иртә яҙҙан ҡара көҙгә тиклем нәҙекәйбилдәрҙе ҡарай, күс айыра, бал айырта. Яҙмыш ҡушыуылыр инде, хаҡлы ялға сығыр алдынан бал ҡорттары тота башлай.\n...Мәҡәләбеҙ геройы Бикҡужа (халыҡ телендә Дәүләтҡол) ауылында тыуып үҫә. Зыя ағайҙың атаһы Зәкәриә Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан,тыныс тормошта колхоздың алдынғы көтөүсеһе булған. Әсәһе Ырымбур өлкәһенең Ҡолсом ауылы ҡыҙы ла колхозда эшләгән: ул һауынсы ла булған, һылау, утау эштәренә йөрөгән. Зыя ағай ғаиләлә ете баланың икенсеһе булып донъяға килгән. Әрме хеҙмәтенә тиклем Мораҡ профтехучилищеһының Таҙларҙағы филиалында тракторсыға уҡый. Ошо һөнәре буйынса колхоз тарҡалғансы эшләй. Тыуған ил алдындағы бурысын Пермдә радиолокация станцияһы операторы булып үтә. Ҡайтҡас яратҡан һөнәре буйынса туған Ленин колхозында уңышлы эшләүен дауам итә. 1979 йылда еҙнәһе Ғизелхаҡ: “Ҡәйнеш, ни эшләп өйләнмәй йөрөйһөң? Минең матур ғына ҡоҙасам бар, әйҙә, шуның менән таныштырам!” – тип уны ай-вайына ҡуймай, мотоциклына ултыртып, Ибрай ауылына алып китә. Һәм Зыяны 18 йәшлек кенә Нәзиә апай менән таныштыра. Элек шулай димләп таныштырыуҙар ғәҙәти күренеш була торғайны. Осрашып танышалар ҙа, оҙаҡ та үтмәй, ағай яусы ла ебәрә. Әле иҫкә алалар: “Ағайың, әсәйем яңғыҙ, картуф утарға, һарыҡ ҡырҡырға кәрәк, тип мине алданы. Мин бейемде йәлләп, ризалығымды биреп ултырған булам”, – ти Нәзиә апай көлөп. Зыя ағай мут ҡына йылмая: “Мин үҙем ныҡымышыраҡ булдым шул, тимерҙе ҡыҙыуында һуғырға кәрәк.” Нәзиә апай килен булып төшкәндә, йәшлеге менән оялып, урамдан түгел, кешегә күрһәтмәй генә кәртә артлап алып ҡайт тиһә лә, Зыя ағай уны шартына килтереп урамдан төшөрә. Йәш ғаилә матур итеп тормош көтөп алып китә, икеһе лә колхоз эшендә, бер-бер артлы балалар тыуа. Хужабикә колхозда һауынсы булып эшләй. “Яңы ғына булған кеүек, Әсташҡа һыйыр һауырға йөрөгәндәрем. Бишенсе балам сабый ғына, – тип һөйләй Нәзиә апай. – Арыманыҡ та, бөтәһенә лә өлгөрә торғайныҡ.”\nКолхоз тарҡалғас, Зыя ағай райондың мәшғүллек үҙәгендә теркәүҙә тора. Үҙәктең ул ваҡыттағы етәксеһе Юлай Аҡбашевтың тәҡдиме менән ҡортсолоҡ эшенә тотонорға ниәт итә. Башта ҡурҡыңҡырап торһалар ҙа, “күҙ ҡурҡа, ә ҡул эшләй” тигәндәй, өйрәнеп китәләр. Башланғыс иғәнәне хеҙмәт биржаһы бирә, дәүләт ярҙамы менән эш башлайҙар. Икәүләп өйрәнәләр, әле лә ҡорт эшен икәүләп башҡаралар. Әйтеүе генә анһат, ҡорт тотам тип, ул “тотам” тигән һүҙ артында күпме күҙгә күренмәгән ваҡ-төйәк эш ята. Шифалы һәм татлы балды өҫтәлгә ултыртыу өсөн күпме хеҙмәт түгелгәнлеген уны үҙ елкәһендә татығандар ғына аңлайҙыр... “Тәүҙә белмәнек, ҡыйынлыҡтар ҙа булды. Мәшәҡәтле эш. Ҡортсолоҡҡа ныҡ бирелеп, уға үҙеңде бағышларға кәрәк икән. Яйлап хәлдең айышына төшөндөк. Ҡыштан әҙерләнә башлайбыҙ. Умарталарҙы үҙем эшләйем, улым Вадим яһаша. Ҡартайым ҡорт аҫыраһа ла, атайым уның менән булышманы. Апайыңдың ғаиләһе тотҡан, уның иҫендә ҡалған. Кейәүебеҙ Эдуардтың ата-әсәһе лә ҡорт тота, улар ныҡ ярҙам күрһәтте. Ҡайнағам Рафиҡ Ноғоманов кәңәштәрен биреп тора ”, – тип бәйән итә геройыбыҙ. Ҡорт тота башлағанда бер нәмә лә белмәнек тиһәләр ҙә, ҡортсолоҡ уларҙың ҡанында булған. Хәҙерге ваҡытта Зыя ағайҙың атай нигеҙендә йәшәгән ҡустыһы Айҙар ҙа ҡорт тота, үҙенекеләр менән бергә Башҡортостан умартасылыҡ һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге ҡорттарын да ҡарай.\nБөгөн уларҙы ысын мәғәнәһендә тәжрибәле умартасылар тип әйтергә була. Алтынсуриндар йәшәгән Түбәнге Һарыбил ауылында уларҙан башҡа ҡорт тотҡан кеше юҡ. Умарталарын үҙ ихаталарына ла, янындағы буш торғанына ла ҡуялар. Йүкә сәскә атҡан ваҡытта бер күс көнөнә ун-ун биш килограмм һут ташығанын иҫәпкә алғанда, балдан мул табыш алыуын күҙ алдына килтереүе ҡыйын түгел. Ә инде төрлө сәскәләрҙән йыйылған балдың ифрат файҙалы икәнен әйтеп тороу ҙа кәрәкмәйҙер, моғайын. Уларҙың балын һораусылар күп, хатта уны баҙарға алып барыу ҙа кәрәкмәй. Белгәндәре, юлдың алыҫлығына ҡарамай, Түбәнге Һарыбил ауылына үҙҙәре үк килеп етә.\nТырыш кеше ҡайҙа ла тырыш инде, ғаилә күпләп картуф үҫтерә, быйыл 18 тоҡ сәскәндәр. Йыл да мул уңыш алалар, унан балаларына ла өлөш сығаралар, һатыуға ла артып ҡала. “Картуфыбыҙ тәмле, бер алған кеше йыл да ала. Ваҡытында ҡарап, тәрбиәләп торорға ғына кәрәк”, – тип уртаҡлаша картуф үҫтереү серҙәре менән Нәзиә апай. Ҡорт аҫырағас, малдарын кәметкәндәр. Бесәнде балалары ярҙамы менән күмәкләшеп эшләйҙәр. Быйыл ҡаҙ бәпкәләре алып үҫтереп яталар. Фазандары ла бар, уларҙың йомортҡалары бигерәк тәмле була, тиҙәр. Цесаркалары ла булған, тик улары эттән ҡазаланған. Йәй етһә төрлө шифалы үләндәр йыялар, эҙләп алыҫҡа йөрөргә кәрәкмәй, ауылдары хозур тәбиғәт ҡосағында урынлашҡан. Йорттарының тирә-яғында һәр төрлө дарыу үләндәре үҫә, тик эйелеп өҙ генә.\nУңған ғаилә тураһында яҙыуын яҙғас, уларҙың тормоштары йәме – балаларын да яҙмаһаҡ гонаһ булыр. Улар алты балаға ғүмер биргән, инде бәхетле ҡартай, ҡәрсәй-өләсәй. Ҙурҙары Илшат Өфөлә йәшәй, һаҡсы булып та, төҙөлөштә лә эшләргә өлгөрә. Кәләше – Ҡужанаҡ ҡыҙы Гөлназ РКД-ла лаборант булып эшләй. Ике малай тәрбиәләйҙәр. Унан килә Вадимдары инглиз теле белгеслегенә уҡыған, үҙебеҙҙең район мәктәптәрендә тәжрибә туплағас, хәҙерге көндө Өфөлә балаларға белем бирә. Тормош иптәше Гөлсана ла үҙебеҙҙең район Күгәрсене ҡыҙы, Башҡорт дәүләт медицина университетында физкультуранан уҡытҡан, әле декрет ялында. Әлиә ҡыҙҙары абзыйы Вадим юлынан китеп, Сибайҙағы БДУ-ның филиалында инглиз теле белгесенә уҡыһа ла, әле балалар китапханаһында, тормош иптәше Эдуард Таҙлар заправкаһында эшләй. Уларҙың ике бәләкәсе әлегә балалар баҡсаһына йөрөй. Ирек улдары илебеҙ башҡалаһы Мәскәүҙә төҙөлөштә тир түгә. “Йәштәр хәҙер алдан күҙаллап эшләй бит ул бөтә нимәне лә, – тиҙәр Зыя ағай менән Нәзиә апай. – Ирегебеҙ Иҫәнғолдан ер алып, өй һала башланы. Донъяны нығытҡас ҡына кәләш алам, ти. Алыр, көнө етһә өйләнгәнен һиҙмәй ҙә ҡалыр”. Лилиәләре дин юлында, Иҫәнғолда йәшәһә лә, күңеленә ятҡан эш таба алмау сәбәпле, йәйге осорҙа Баймаҡта хәләл икмәк бешергән ерҙә эшләй. Ҙур улы мәктәпкә йөрөй, бәләкәсе балалар баҡсаһына йөрөй. Улар йәйге каникул ваҡытында ҡартай-өләсәй янындалар. Тик тормош булғас була төрлө хәлдәр, 39 йыл бергә ғүмер кисергән Алтынсуриндарҙы бала ҡайғылары ла урап үтмәгән. Былтыр, төпсөктәре – 27 йәшлек Азаматтары, буласаҡ кәләше менән никах уҡытып, туй үткәрергә йөрөгән еренән вафат була. Ата-әсә йөрәге ҡәҙерлеләренең үҙенә ҡул һалыуына бер нисек тә ышанмай. “Нисек инде ғаилә ҡороп, тырышып төҙөлөштә эшләп йөрөгән кешенең башына ундай уй килһен, – ти Зыя ағай менән Нәзиә апай бер тауыштан. – Башҡаларға бала ҡайғылары бирмәһен”. Азаматтың кәләше менән хәбәрләшеп торалар. “Инде улымды иҫкә төшөрөп, күңелем болоҡһоноп торһа, килен шуны һиҙгәндәй, шылтырата һала. Һөйләшеп, йөрәк яныуҙарын баҫабыҙ. Бала – бауыр ите, оноторлоҡ түгел шул. Яуыз кешеләр ҡулынан ғына һәләк булды инде ул”. Малайҙары ҡайғыһынан бер нимәгә лә күңелдәре төшмәй, әле яйлап ҡына ваҡыт үҙенекен итә. Балалары ла яңғыҙлатмайҙар, береһе ҡайтып китһә, икенсеһе килеп етә. Килһәләр, хужалыҡтағы бөтә эште ҡырып-һыпырып эшләшәләр. Ағай менән апай үҙҙәре лә йыш ҡына Нәзиә апайҙың Ибрайҙа улы ғаиләһендә йәшәгән әсәһенең барып хәлен белеп торалар.\nХәҙер Түбәнге Һарыбил ауылында 20-ләгән генә өйҙә кеше йәшәй. Күпселеген ташландыҡ өйҙәр тәшкил итһә лә, араларында бик матур итеп донъя көтөп йәшәгәндәре лә бар. Минең:\n– Бәләкәй ауылда күңелһеҙ түгелме? – тип һорауыма икеһе бер тауыштан: – Ул турала уйлап ултырырға ваҡыт юҡ, өлгөрә алмайбыҙ, – тип яуапланылар Алтынсуриндар.\nЭйе, балы татлы булһа ла, бал ҡорто тәрбиәләү күп хеҙмәт, түҙемлек,\nсабырлыҡ, егәрлелек талап итә. Һәр кемдең ҡулынан килмәй умартасы булыу. Уның менән шөғөлләнергә иренмәгәндәр үҙ хужалығында\nетештергән тауарҙы һатыуҙан мул ғына килем алып, етеш йәшәй. Ундайҙар\nауылдарыбыҙҙа күберәк булһын ине.


Бөгөн Рәсәй футбол премьер-лигаһында 12-се тур уйындары тамамлана\nӘлеге минуттарҙа «Өфө» клубы Грозныйҙа урындағы «Терек» командаһы менән осраша.\nБыл уйынға тиклем Чечен республикаһы командаһы турнир таблицаһында 18 мәрәй менән туғыҙынсы, ә яҡташтарыбыҙ 12 мәрәй туплап 11-се баҫҡыстарҙы биләй ине. Дәғүәселәр сит ҡалаларҙа үткән һуңғы ике турҙа уңышһыҙлыҡҡа дусар булһа ла, үҙ майҙанында бөтөнләй еңелмәй тиерлек. Игорь Колыванов дружинаһы иһә аҙаҡҡы ике осрашыуҙы ла тигеҙ иҫәпкә тамамланы. Октябрь аҙағында Пермдә үткән матчта ЦСКА футболсылары иҫәпте һуңғы секундтарҙа ғына тигеҙләй алды.


Башҡортостандың 100 йыллығына социаль төҙөлөш объекттарының дөйөм хаҡы 40 миллиард һумдан артып китәсәк // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостандың 100 йыллығына социаль төҙөлөш объекттарының дөйөм хаҡы 40 миллиард һумдан артып китәсәк\n7:00, 18 января 2018 Сәйәсәт\nБашҡортостандың 100 йыллығына социаль төҙөлөш объекттарының дөйөм хаҡы 40 миллиард һумдан артып китәсәк Фото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте\nБашҡортостандың 100 йыллыҡ юбилейына социаль төҙөлөш объекттарының дөйөм хаҡы 40 миллиард һумдан ашып китәсәк. Был турала ТАСС агентлығына интервьюла республика башлығы Рөстәм Хәмитов белдерҙе.\nУның һүҙҙәренсә, улар араһында онкология диспансерында палаталар корпусы, «Өфө» халыҡ-ара аэропортындағы яңы терминал, бер нисә балалар поликлиникаһы, яңы күперҙәр, юлдар, юл сиселештәре кеүек мөһим, күп миллионлы объекттар ҙа бар.\n«Был объекттар бөгөн эшләнә. Улар төҙөләсәк. 2019 йылдың аҙағында, юбилей тантаналары ахырына ҡабаттан иҫәпләрбеҙ, отчет яһарбыҙ һәм ысынлап-та күп нәмә эшләнгәнен күрһәтербеҙ. Былар барыһы ла 40 миллиард һумдан артып китәсәк», — тип һөйләне төбәк етәксеһе. Объекттар һаны 100-ҙән күберәк буласаҡ, тип билдәләне ул.\nБөгөн республикала бер төркөм дауаханалар, мәктәптәр, инфраструктуралар етмәй, тип өҫтәне Рөстәм Хәмитов. Уның һүҙҙәренсә, бөтә был йүнәлештәр «юбилей» проектына инәсәк.\nХәтерегеҙгә төшөрәбеҙ. Рәсәй Президенты Владимир Путин 2019 йылда Башҡортостандың ойошторолоуына 100 йыл тулыуҙы байрам итеү тураһындағы указға ҡул ҡуйҙы. Документ 2016 йылдың 17 июлендә үҙ көсөнә инде.\nШунда уҡ республика башлығы Рөстәм Хәмитов «Башҡортостандың 100 йыллығына 100 яңы объект» тигән ҙур акция уҙғарыу башланғысы менән сығыш яһаны.\nЮбилей объекттарының төҙөлөшө хаҡында тулыраҡ мәғлүмәт «Республикаға 100 йыл» рубрикаһында урынлашҡан.\nТеги: республиканың 100 йыллығы, республика башлығы


Эштәрендә − күңел йылыһы » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Махсус бит » Тормош юлдары ҡатмарлы » Эштәрендә − күңел йылыһы\nЭштәрендә − күңел йылыһы\nйәки Люциә Йәнтүринаның “үзбәк ҡарты”нан кейеҙ баҫыу шөғөлөнә күскәне\nКейеҙ баҫыу – халҡыбыҙҙың борон-борондан килгән шөғөлө. Ата-бабаларыбыҙ кейеҙҙе төрлөсә файҙаланған, ғөмүмән, ул халыҡтың йәшәйешенең, көнкүрешенең айырылғыһыҙ өлөшө булған. Хәҙерге көндә онотола барған был шөғөлдөң яңынан тергеҙелеүе ҡыуандыра. Салауат районы үҙәге Малаяҙҙа йәшәүсе Люциә Булат ҡыҙы Йәнтүрина ла ана шул кейеҙ баҫыу оҫталарының береһе.\nБереһенән-береһе матур, сағыу йомшаҡ уйынсыҡтар, ҡурсаҡтар, әкиәт персонаждары, милли костюмдар кейгән башҡорт ҡыҙҙары, ҡурайсы егет – былар барыһы ла күҙҙең яуын алырлыҡ. Магазиндарҙағыларҙан һис тә кәм түгел үҙҙәре! Кейеҙҙән эшләнгән уйынсыҡтарҙы Люциә апайҙың оҫта ҡулдары һәм хыялға бай фантазияһы тыуҙырған. Һәммәһе лә ҙур оҫталыҡ, таһыллыҡ, күңел йылыһы менән баҫылғаны күренеп тора. Люциә Булат ҡыҙының был эш менән ныҡлап шөғөлләнеп китеүенә икенсе генә йыл.\n– Кейеҙ баҫыу эше менән мауығып китеүем осраҡлы ғына булды. Интернет селтәрендә нимәлер эҙләп ултырғанда кейеҙҙән эшләнгән уйынсыҡ – үзбәк ҡартын күреп ҡалдым. Бик матур ине. Уның нимәнән, нисек эшләнеүе хаҡында уҡығас, был шөғөл менән ҡыҙыҡһыныуым көсәйҙе, күңелемдә эшләп ҡарау теләге уянды. Теләгемде тормошҡа ашырыу өсөн бер нисә тапҡыр был эшкә тотоноп ҡараным. Һарыҡ йөнөн кәрәгенсә әҙерләп, эшкәрттем. Әммә, күпме генә тырышһам да, килеп сыҡманы. Быға махсус энә ҡулланмауым сәбәпсе ине. Теген машинаһының энәһен, шприц энәһен дә ҡулланып ҡараным. Баҡтиһәң, кейеҙ өсөн махсус оҙон энәләр була икән. Эҙләй торғас, баш ҡалала уҡыған ҡыҙым табып алып ҡайтып бирҙе. Ниһайәт, кейеҙҙән баҫылған тәүге эшемде ҡулыма алдым. Ул уйынсыҡ бесәй ине. Шунан бирле был эштән айырылғаным юҡ. Башта күберәк уйынсыҡтар эшләү менән мауыҡтым, яйлап ултырғыс япмалары, өйҙә кейеп йөрөү өсөн тапочкалар, бәләкәй балаҫтар, бейәләй, түбәтәй кеүек әйберҙәргә күстем, − ти Люциә Булат ҡыҙы.\nЭшләгән әйберҙәре менән күргәҙмә, йәрминкәләрҙә лә йыш ҡатнаша ул. Хеҙмәтенә һоҡланып ҡараусылар бихисап. Араларында һатып алырға теләүселәр ҙә бар. Бигерәк тә башҡорт ҡыҙы, башҡорт егетен сувенирға тип йыш һорайҙар икән. Шулай уҡ кейеҙ тапочкалар ҙа үтемле. Төрлө биҙәктәр менән эшләнгән аяҡ кейемен кем генә оҡшатмаһын инде. Етмәһә, натураль материалдан булғас, йылы ла, файҙалы ла. Уңған ҡатын заказға ла эшләй.\nЮҡтан бар яһай белгән, йәғни алтын ҡулдары менән матурлыҡ тыуҙырыу һәләтенә эйә булған Люциә Булат ҡыҙы һөнәре буйынса хеҙмәт уҡытыусыһы. Тимәк, уның тап ошо йүнәлештән китеүе осраҡлы ғына түгел.\n− Тыумышым менән Йылайыр районының Үрге Ғәле ауылынанмын. Атай-әсәйем − Сәүиә Мырҙағәле ҡыҙы һәм Булат Айса улы Бүләковтар икеһе лә уҡытыусы ине. Бәлки, шуғалыр ҙа мин дә улар юлынан киттем. Сибай педагогия училищеһында хеҙмәт уҡытыусыһына уҡып сыҡҡас, йүнәлтмә менән Салауат районының Лағыр ауылында һөнәрем буйынса эш башланым. Үҙемдең белгәндәремде балаларға өйрәтеү, уларҙы ҡыҙыҡһындырыу өсөн яңынан-яңы эштәр уйлап сығарыу шул тиклем оҡшай ине.\nЯратҡан эшең булһа, тормош юлын бергә үтерлек икенсе яртыңды тапһаң, был ҙур бәхет тиҙәр. Лағыр ауылы миңә был бәхеттең икеһен дә бирҙе. Тап ошонда үҙемдең ғүмерлек яҙмышымды осраттым. Әхмәт ул мәлдә Дыуан техникумында уҡый ине. Тәү күреүҙән бер-беребеҙҙе оҡшаттыҡ. Тиҙҙән дуҫлығыбыҙҙы законлы никах менән нығытып та ҡуйҙыҡ. Үҙ көсөбөҙ менән йорт һалып индек. Иптәшем тәүҙә умартасы, ике йыл комсорг булды, аҙаҡ ауыл хакимиәте башлығы вазифаһын йөкмәттеләр, − тип хәтерләй Л. Йәнтүрина.\nАлдына ҙур маҡсаттар ҡуйып йәшәгән Люциә апай ситтән тороп Бөрө педагогия академияһының технология һәм эшҡыуарлыҡ факультетын да тамамлаған. Лағыр мәктәбендә 24 йыл хеҙмәт дәрестәрен, түңәрәк алып барған уҡытыусы 2008 йылда ауылдарында коррекцион мәктәп-интернат асылғас, шунда күсә. Бындағы балалар менән, әлбиттә, эшләүе күпкә ауырыраҡ була уға. Оҙаҡ йылдар буйына тупланған тәжрибәһе ҡыйынлыҡтарҙы үтеп сығырға ярҙам итә. Тап ошо мәктәптә уҡытҡанда үҙен «БР-ҙың мәғариф алдынғыһы» тигән билдә менән бүләкләйҙәр.\nПар күгәрсендәрҙәй гөрләшеп йәшәгән Йәнтүриндар береһенән-береһе һылыу, аҡыллы өс ҡыҙға ғүмер бүләк иткән. Шуныһы ла маҡтауға лайыҡ: балаларына матур башҡорт исемдәре биргән улар. Өлкән ҡыҙҙары Ләйсән, БДУ-ның тарих факультетын тамамлап, ғаилә ҡорған. Кейәүҙәре Айҙар менән өс йәшлек Асҡарҙы тәрбиәләйҙәр. Уртансы ҡыҙҙары Гөлзирә апаһы уҡыған уҡыу йортонда шулай уҡ тарих факультетында белем ала. Ситтән тороп уҡыған тырыш ҡыҙ эшләп тә йөрөй. Был − уның ата-әсәһенә ярҙам булһын өсөн һайлаған ҡарары. Кинйәләре Әлфиә лә студентка, М. Аҡмулла исемендәге БДПУ-ның беренсе курсын тамамлаған. Ата-әсәһенең шатлығы, ҡыуанысы ғына түгел, ә ныҡлы терәге лә улар, бер-береһе өсөн дә өҙөлөп торалар.\nЙәнтүриндар ғаиләһе былтыр район үҙәге Малаяҙға күскән. Әлегә ваҡытлыса кеше фатирында йәшәһәләр ҙә, тиҙҙән үҙҙәренең ике ҡатлы йорттары әҙер буласаҡ. Элеккесә, ихата тултырып баҡса үҫтереү, ҡош-ҡорт аҫрау хаҡында хыяллана улар.\nҒаилә башлығы, Кропачевоға йөрөп, нефтебазала эшләй. Люциә Булат ҡыҙына ла Малаяҙ башҡорт гимназияһында эш табылған. Ул – китапханасы. Әммә ҡул эшенә оҫта ҡатындың яратҡан шөғөлөнән айырылыуы мөмкинме һуң инде?! Әлбиттә, юҡ. Гимназияла «Оҫта ҡулдар» түңәрәген дә алып бара ул, ҡыҙҙарҙы кейеҙ баҫыу серҙәренә өйрәтә.\n− Бик мәшәҡәтле эш. Ваҡытты ла күп ала, түҙемлек, ныҡышмалылыҡ талап итә. Әммә һөҙөмтәһен күреү шундай ҡыуаныслы. Кейеҙ баҫыуҙың үҙенә генә хас нескәлектәре, серҙәре бар. Мәҫәлән, мотлаҡ көҙгө йөндө ҡулланырға кәрәк. Хәҙер үҙебеҙ мал тотмағас, һарыҡ йөнөн һатып алам, бушҡа килтереп биреүселәр ҙә бар. Кейеҙ баҫыр өсөн иң тәүҙә йөн әҙерләйем, таҙартам, тигеҙләп һалам, 5 − 6 сәғәт эҫе һыуҙа быҡтырам, кәрәкле рәүешкә килтерәм – бының өсөн махсус энә, төҫлө йөн кәрәк. Был эш буйынса күп уҡыйым. Киләсәктә башҡорт ҡурсаҡтары, әкиәт персонаждарын эшләп, күргәҙмәмде асырға тигән уйым бар. Шулай уҡ жилет, билғау, ығырмау, килен баҫтырыу өсөн аҡ кейеҙ ҙә эшләп ҡарарға ниәтләйем. Әкренләп кейеҙ баҫыуҙың бөтә нескәлектәренә лә төшөнөп бөтөп барам инде, − ти оҫта ҡуллы ҡатын.\nТормош иптәшенә − һөйөклө ҡатын, балаларына − хәстәрлекле әсәй, эшендә хөрмәтле хеҙмәткәр булған Люциә Йәнтүринаға бары тик уңыштар ғына теләргә ҡала.\nСығыу ваҡыты 2-08-2013, 11:52 | Ҡаранылар: 1405\nҺеҙҙә тула баҫалармы? Салауатта баҫалар\nМатурлыҡты, татыулыҡты юлдаш итеп\n“Бейектә” йәшелсә үҫтереүсе\nКейеҙ баҫыу – бәхет баҫыу


Дамира АМАНГИЛДИНА: “Бейеүҙәрҙә – минең асылым...” » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Новости » Мәҙәниәт » Дамира АМАНГИЛДИНА: “Бейеүҙәрҙә – минең асылым...”\n23 мартта ул үҙенең 20 йыллыҡ ижад байрамын билдәләне. Муйылдай ҡара күҙле, йор күңелле сая ҡыҙ ни өсөн тап бейеүсе һөнәрен һайлаған? Уның менән әңгәмәбеҙ ошо хаҡта.\n– Дамира һылыу, бына инде нисә йыл һине беҙ Стәрлетамаҡ Бейеү театрының сағыу бер биҙәге итеп беләбеҙ. Ҡайһы яҡ һылыуыһың, ниндәй яҙмыш һине был театрға килтерҙе?\n– Әбйәлил районының Хәлил ауылында алты балалы ишле ғаиләлә үҫтем. Атайым Зәйнетдин – ошо ауыл кешеһе. Әсәйем Менәүәрә Хәлил ауылына Ирәндек тауҙары аша ғына ятҡан Баймаҡ районының Һәмән ауылынан килен булып төшкән. Әсәйем дә, атайым да үҙҙәре бик егәрле, эшһөйәр булды. Балаларына ла тынғылыҡ бирмәне. Эшләп үҫтек. Атайым колхозда көтөү көттө, әсәйем Көнкүреш йортонда эшләне. Тыуған яҡтың еләкле болондары, бесән ваҡыты әле лә төштәремә инә. Ер ҡарҙан асылыу менән умырзая сыҡҡандан башлап, йәй буйы үләндәр, емеш-еләк йыйып, ҡар яуғансы яландан ҡайтып инмәй торғайныҡ. Бына шулай тәбиғәт ҡосағында аунап үҫтек. Көҙ көнө сөгөлдөр йыйып тапшырып, ҡышҡылыҡҡа мал ҡураға ингәс кенә бер аҙ тынысланғандай булабыҙ. Унан инде уҡыуҙар башлана, үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәктәренә йөрөргә лә ваҡыт ҡала.\n– Сәнғәткә булған һөйөү тап ана шул вайымһыҙ бала саҡтың иң матур, ҡәҙерле мәлдәрендә яралалыр ул... Тимәк, һин бәләкәйҙән бейеп үҫкәнһең?\n– Эйе, Римма апайым менән ауылыбыҙҙағы “Тамсыгөл” бейеү ансамблендә бейенек. Апайымдар кластарында вокаль-инструменталь ансамбль ойоштороп, шунда йырлап йөрөй торғайны. Апайым Римма Амангилдина – Башҡортостандың халыҡ артисы, үҙенә генә хас моңо, һөйкөмлөлөгө менән күптән халыҡ һөйөүен яулаған йырсы. Мин иһә бейеүҙе үҙ иттем. Ошо теләгем 1996 йылда Стәрлетамаҡ мәҙәниәт техникумына алып килде. Беҙ техникумдың гөрләп торған сағында уҡыныҡ. Был уҡыу йорто бөтә Башҡортостандың мәҙәни донъяһына күпме белгестәр әҙерләп сығарҙы! Беҙҙе Рәлиф Сафиуллин, Светлана Ушанова кеүек үҙ эшенә үтә лә яуаплы ҡараған тәжрибәле педагогтар уҡытты. Уларға бик рәхмәтлемен. Рәлиф Хафиз улы бик талапсан булды, студенттар уҡыһын, белем алһын, тип тырышты. Уның “Аҡбуҙат” бейеү ансамблендә лә бейенем. Рәлиф Хафиз улы: “Дамира, һинең урының – Бейеү театрында, унда тап һинең кеүек янып торған ҡыҙҙар эшләргә тейеш”, – тине. Тап шул ваҡытта Хәлил ағай Ишбирҙин Стәрлетамаҡ Бейеү театрына эшкә саҡырҙы. Шул мәлдә ул “Кис ултырыу” бейеүен һала ине. Мине шунда уҡ солоға ҡуйҙы. Ауыл тормошон һүрәтләгән был хореографик композицияны бына нисә йыл инде ҡайҙа барһаң да халыҡ дәррәү алҡыштарға күмә.\n– Үҙеңә ниндәй бейеүҙәр оҡшай? Ҡайһы бейеүҙәрҙе айырыуса яратып башҡараһың?\n– Күңелемә сағыу характерлы, тәрән мәғәнәле, бай йөкмәткеле бейеүҙәр яҡын. Юғиһә, йыш ҡына мәғәнәһеҙ, хәрәкәттәр йыйылмаһынан торған буш бейеүҙәргә тап булаһың. Бейеү булғас, һәр хәрәкәттә ҙур мәғәнә, характер ярылып ятырға тейеш. Үҙем Ҡыпсаҡ ҡыҙы булараҡ, бейеүҙәремдә ошо ырыу ҡыҙҙарына ғына хас саялыҡты сағылдырырға теләйем. Тағы ла шуныһы: һәр яҡтың үҙенә генә хас бейеүе бар. Мәҫәлән, “Зилалай” Белорет районы ерлегендә барлыҡҡа килгән. Был уйын формаһындағы бейеү – Ҡатай ырыуы башҡорттарының бейеүе. Уны бейеүҙәремдәге иң беренсе партнерым Руслан Сөләймәнов менән (һүрәттә) бергәләп бейейбеҙ. Руслан ныҡ егәрле, сос, кешелекле кеше. Ул – яҡын дуҫым да, рухташым да. Сәхнәлә бындай партнерың булыу – күптәрҙең хыялы.\n– Эйе, һин йөрәк елкендерерлек бер тигән бейеүсеһең, ә үҙеңдең бейеү һалып ҡарағаның булдымы?\n– Бейеү һалғаным бар, әммә минең өсөн бейеүҙең асылына тәрән төшөнгән юғары кимәлдәге балетмейстер ҡулында шөғөлләнеү мөһим. Бейеү ҡуйыусылар күп, тик ул бейеүҙәрҙең күбеһенең ғүмере ҡыҫҡа. Ни өсөн тигәндә, иң беренсе беҙ халыҡтың тарихын белергә, уға мөрәжәғәт итергә тейешбеҙ. Халыҡтың тарихын, уның булмышын, ғөрөф-ғәҙәттәрен белмәй тороп, уңышлы бейеү тыуҙырып булмай.\nМиңә Хәлил Ишбирҙин, Риф Ғәбитов кеүек күренекле балетмейстерҙар менән эшләргә насип булды. Хәлил Әнүәр улы бейеү сәнғәтенә яңы балҡыш бирҙе. Үҙенең тыуасаҡ бейеүен дә алдан тоҫмаллап, уның тарихын һөйләп бирә ине. Уның бейеүҙәрендә халҡыбыҙҙың тап ана шул меңәр йыллыҡ тарихы ята ла инде.\nРиф Фәтих улы – филолог, тарихсы булараҡ бик ҡыҙыҡлы шәхес. Риф ағай “Әтәс. Тауыҡ. Төйлөгән” тип аталған башҡорт халыҡ әкиәте буйынса бейеү һалды. Әйткәндәй, “Зилалай”ҙы ла сәхнәгә ул сығарҙы. Ошондай шәхестәр ҡулында эшләүем менән үҙемде шул тиклем бәхетлемен, тип уйлайым.\n– Стәрлетамаҡ Бейеү театры сит илдәрҙә лә йыш сығыш яһай. Башҡорт бейеүен унда нисек ҡабул итәләр?\n– Гастролдәрҙә күп йөрөнөк. Ысынлап та, сит халыҡтарҙы ымһындырырлыҡ бейеүҙәребеҙ бар. 2006 йылда Бельгияға барҙыҡ. Ундағы халыҡ башҡорт сәнғәтенә ныҡ ғашиҡ. Беҙҙең костюмдарға, ҡама бүректәргә иҫтәре китә. “Һеҙ бик бай халыҡһығыҙ”, – тиҙәр. Ысынлап та, костюмдарыбыҙ менән генә түгел, эске күңел донъябыҙ менән дә бай булыуыбыҙ бейеүҙәребеҙҙә сағыла.\n– 20 йыл – бейеүсе өсөн күп ваҡыт. Ошо йылдар эсендә күпме гастролгә йөрөлгән. Артист тормошо сәхнәнән ҡарап ултырғанда ғына еңел тойолһа ла, төрлө саҡ булғандыр...\n– Ул саҡта бөтәбеҙҙең дә балалары бәләкәй. Май айында уларҙы ауылға илтеп ҡуябыҙ ҙа, үҙебеҙ йәй буйы гастролдә йөрөйбөҙ. Балалар әрһеҙ үҫте. Гастролдә бергә йөрөткәндә лә мыжыманылар, барына ҡәнәғәт булдылар. Теҙелешеп ултыралар ҙа, тауыш-тындары ла сыҡмай уйнай бирәләр. Арып китһәләр, ултырған ерҙән тыныс ҡына йоҡлап алалар.\nАртист тормошо – сиған тормошо менән бер, тип юҡҡа әйтмәйҙәрҙер инде. Аласыҡта ҡунған саҡтар ҙа булды. Бер мәл шулай Бөрйәндә йөрөгәндә бәләкәй генә аласыҡта йоҡларға тура килде. Бәләкәй генә һике, уныһында ла иркенләп аяҡты һуҙып ятып булмай. Ике ҡыҙ һикелә йоҡланы, миңә һандыҡ эләкте. Иртән тороуыбыҙға хужабикә үҙе әллә ҡайҙа сығып киткән. Беҙгә алты йәшлек ҡыҙының сәсен ҡырҡырға ҡушып киткән... Бына шулай, тормошҡа яраҡлаша белергә кәрәк (көлә).\nУлым Илгиз бәләкәйҙән артист тормошон күреп үҫте, үҙем менән гастролдәргә йөрөй торғайны. Артист уның һөнәре түгел икәнлеген шул саҡта уҡ аңланы. Стәрлетамаҡ медицина колледжын тамамланы. Әле ул армияла – Свердловск өлкәһенең Елань ҡалаһында хеҙмәт итә, сержант.\n– Ә һин ғүмер буйы ошо театрға тоғро ҡалғанһың...\n– Был театр минең асылыма тап килә. Ул шул тиклем үҙенсәлекле, башҡа бер бейеү коллективына ла оҡшамаған. Хәлил Ишбирҙин биргән рухты һаҡларға тырышабыҙ. Бөгөн мине, ошо уникаль Бейеү театрыбыҙ һүнеп ҡуймаһын ине, тигән уй борсоуға һала. Шуныһы аяныслы, хәҙерге йәштәр бейеүҙең нескәлектәренә төшөнөп етмәй, уларҙа битарафлыҡ көслө. Ә бит беҙҙең бейеүҙәребеҙҙең эске донъяһы бай, башҡорт бейеүҙәре сал Уралдың үҙе кеүек боронғо. Беҙҙең өсөн иң мөһиме аҡса түгел, ә ошо рухи ҡиммәттәрҙе аңлау. Үҙебеҙҙең энтузиазм менән йөрөйбөҙ. Ошо бейеүҙәребеҙ аша рухыбыҙҙы халыҡҡа еткереүҙе бурыс итеп ҡуйҙыҡ. Ижадыма 20 йыл тулыуға арналған концертымдың исеме лә “Бейеүҙәрҙә – минең асылым” тип атала. Һәммәгеҙҙе лә ижадташ дуҫтарым менән 23 мартта киске сәғәт 7-лә Стәрлетамаҡ театр-концерт берләшмәһе залында көтөп ҡалам.\nӘңгәмәне Роза ҠОБАҒОШОВА\nСығыу ваҡыты 22-04-2018, 08:30 | Ҡаранылар: 150


Юҡҡа маҡтап, кешенең тормошон боҙма\n6 Август , 13:47\n– Ыңғай ғына башланған ғаиләбеҙ тормошо һуңғы йылда кирегә китте, ике арала аңлашылмаусанлыҡтар башланды. Быға иремде эшендә саманан тыш маҡтауҙары (ә ысынында етешһеҙлектәре байтаҡ) сәбәпсе тип күрәм. Холҡон боҙҙолар, тип аңлайым. Диндә ошондай осраҡтар хаҡында ниндәйҙер һабаҡ бармы икән?\n– Йәйғорҙоң ете төҫө булған кеүек, кешеләр ҙә бер төрлө генә түгел. Бәғзе әҙәм балалары маҡталыуҙы ныҡ ярата. Ундайҙар үҙенә ҡағылышлы йылы һүҙ ишетеү менән “иреп” китә, әлегәсә көсө етмәгән эштәрҙе лә башҡарып ҡуя. Һөҙөмтәлә, ошоноң менән файҙаланып, был кешене урынһыҙға маҡтау осрағы ла йышая. Халыҡ әйтмешләй, “йүкә шына ҡағыуға” юл асыла. Ошо урында пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәттең (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм): “Әгәр һеҙҙе кемдер ялған рәүештә маҡтай икән, уның йөҙөнә тупраҡ һибегеҙ”, – тигән һүҙҙәрен килтереү зарур. Эйе, башҡаның күңелен бушҡа осондороу, ялғанлыҡ – ҙур гонаһ. Юҡҡа маҡтап, кешенең тормошон боҙоу ул.\nӘлбиттә, әҙәм балаһының күңелен күтәреп тороу мөһим. Ләкин был эш тейешле кимәлдә, үҙ миҡдарында, урынлы башҡарылырға тейеш. Айырыуса ҙур коллективтарҙа иғтибарлы булыу зарур. Юғиһә кемдер йыш маҡтала башланы икән, бәғзеләр тарафынан әлеге хеҙмәткәргә ҡарата кире ҡараш тыуыуы ихтимал. Ошоно күҙ уңында тотоп, һаҡ булыу, сама белеү кәрәк. “Кешегә ғилем бирегеҙ, уны рухландырығыҙ, дәртләндерегеҙ, күңелен ҡайтармағыҙ”, – тигән Мөхәммәт пәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) үҙенең мөбәрәк хәҙисендә. Әгәр ҙә ки шулай икән, әҙәм балаһының күңеле үҫер. Сама белеп, хикмәт менән әйтелгән күркәм һүҙ уны үҫтерер, яңы үрҙәргә күтәрер.\nАллаһ Тәғәлә әҙәм балаһын был донъяға һынау өсөн яратҡан. Шуның өсөн дә һәр кемдең тормош, хеҙмәт баҫҡыстарынан юғарыға күтәрелеүе лә, ҡайһы саҡта төшөп китеүе лә ихтимал. Тәбиғәт тә бер төрлө генә түгел бит: бөгөн болотлап торһа, иртәгә ҡояш йылмайып килеп сығыр, ҡар ҡатыш ямғыры ла, бураны ла көттөрмәҫ. Тормошобоҙ ҙа шулай үҙгәреүсән. Был, бәлки, Аллаһ Тәғәләнең бер хикмәтелер. Ни өсөн тигәндә, әгәр ҙә ки әҙәм балаһы һис ниндәй ауырлыҡһыҙ гел генә юғары күтәрелеп килһә, уға ҡапыл түбән төшөүҙе кисереү бик ауыр буласаҡ. Тимәк, тормошобоҙҙағы һәр һынауҙы лайыҡлы үтергә өйрәнергә, ниндәй генә хәлгә осраһаҡ та, үҙебеҙ булып ҡалырға, артабан да үҫешкә ынтылырға тейешбеҙ. Әгәр ҙә ки кемдер эштә вазифа буйынса түбәнерәк төштө икән, ул быны тормош талабы, имтихан тип ҡабул итһен. Хаталар булған икән, уларҙы төҙәтеү, башҡаса ҡабатламау зарур.\nНиндәй генә вазифа үтәһәк тә, маҡтау көтмәйенсә, эшебеҙҙе лайыҡлы башҡарайыҡ, илебеҙгә, милләтебеҙгә, телебеҙгә, мәҙәниәтебеҙгә, иҡтисадыбыҙға, башҡа ҡиммәттәребеҙгә тоғро хеҙмәт итәйек. Ниндәйҙер юғарылыҡҡа күтәрелдек икән, Аллаһ Тәғәләгә шөкөр итеп торорға онотмайыҡ. Ғәмәлдәребеҙ ихлас булһын.\nШулай икән, ин шәә Аллаһ, тормошобоҙ алға барыр, шашып маҡтауһыҙ ҙа нурға күмелер.


Ҡош киҙеүе буйынса хәл көсөргәнешле\n9 Ноябрь 2020, 14:05\nБилдәле булыуынса, әлеге ваҡытта Волга буйы һәм Урал федераль округтарында таралған ҡош киҙеүе буйынса хәл бик көсөргәнешле.\nСир усаҡтары беҙҙең яҡын күршеләребеҙ Силәбе өлкәһендә, Татарстан Республикаһында, шулай уҡ Ҡурған, Һарытау, Омск өлкәләрендә асыҡланған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был сирҙең беҙҙең республика биләмәһенә үтеп инеү ҡурҡынысы ла ҙур. Ҡош киҙеүе Башҡортостан биләмәһенән ни бары 10 саҡрым алыҫлыҡта ғына.\nҺуңғы көндәрҙә киң матбуғат сараларында был тема әүҙем күтәрелә башланы. Ошо йәһәттән Башҡортостандың Ветеринария идаралығы начальнигы Азат Йыһаншин үҙенең кәңәштәрен бирҙе.\nҠош киҙеүе ни тиклем хәүефле һәм, ысынлап та, илдә быға бәйле хәл шулай етдиме?\n– Рәсәйҙә ҡайһы бер ҡоштар һәм йәнлек сирҙәре буйынса бик хәүефле хәл барлыҡҡа килде. Һуңғы ваҡытта ҡош киҙеүе буйынса хәл көсөргәнешле. Был – тиҙ таралыусан вируслы сир, уның менән ауыл хужалығы ҡоштарының бөтәһе лә ауырый. Инфекцияның хәүефе шунда: ул ҡотолғоһоҙ үлем осрағына килтерә, бик тиҙ тарала. Мәҫәлән, былтыр ил буйынса биш сир усағы асыҡланһа, быйыл - 75! Сирҙең күрше Силәбе һәм Татарстанда табылыуы беҙҙе ныҡлы әҙерләнергә мәжбүр итә. Һуңғы өс аҙнала Татарстандың дүрт районында сир усаҡтары табылған. Мәҫәлән, уның Мөслим районы беҙҙең Баҡалы районынан ни бары 10 саҡрым алыҫлыҡта. Быға тиклем сир хәүефеәллә ни ҙур түгел ине.\nӘле ҡош киҙеүе Башҡортостан биләмәһенә инмәһен өсөн ниндәй саралар күрелгән?\n5 ноябрҙә онлайн тәртибендә райондар менән республика кәңәшмәһе үткәрҙек. Сарала район хакимиәтенең ауыл хужалығы буйынса урынбаҫарҙары, ҡошсолоҡ хужалыҡтары етәкселәре, ауыл биләмәләре хакимиәттәре башлыҡтары һәм ветеринария станцияһы начальниктары ҡатнашты. Кәңәшмә ваҡытында сирҙе индермәү өсөн тәү сиратта нимә эшләргә кәрәклеген эҙмә-эҙлекле аңлаттыҡ. Бөгөн хәлде бик иғтибарлы мониторингларға һәм бер хәүефле осраҡты ла йәшермәҫкә кәрәк. Тағы шуныһы хәүефле: әле ҡырағай ҡоштар йылы яҡҡа осоп киткән мәл, сир уларға ла күскән. Һәм улар сирҙе төбәктәр буйлап тарата. Шуға күрә һәр кем инфекцияға шиге булһа, шунда уҡ ветеринария станцияһына хәбәр итергә тейеш. Бының өсөн төбәктә "ҡыҙыу бәйләнеш" эшләй башланы, 8 800 77 55 828 телефоны буйынса һәр кем бушлай шылтырата ала.\nСирҙе таратмау өсөн халыҡҡа төп кәңәштәрегеҙ ниндәй?\n– йорт ҡоштарын тышҡа сығарып йөрөтмәҫкә;\n– ҡырағай ҡоштарҙан, шул иҫәптән күгәрсен, ҡарға һәм турғайҙарҙан алыҫ торорға;\n– тере ҡош, билдәһеҙ етештереүсенән ҡошсолоҡ тауарҙары һатып алмаҫҡа;\n– һыуыҡтар төшкәнен көтмәй һуя һалырға;\n– ауырыуҙарын асыҡлаһағыҙ, шунда уҡ ветеринария хеҙмәтенә хәбәр итергә.\nИнфекцияның клиник билдәләре: ашауҙан баш тартыу, температураһы күтәрелеүе, ҡоштарҙың ҡырылыуы.\nӘлеге ваҡытта был инфекция тураһындағы мәғлүмәтте ауыл, урамдар, райондар эсендә бер-берегеҙгә хәбәр итеп, сирҙән һаҡланырға.


05 октября 2015 — 16:13\nПальмира ҡалаһындағы “Триумфаль арка” юҡҡа сыға. Ислам дәүләтенең бер төркөм ғәскәре ике мең йыллыҡ тарихи һәйкәлде шартлатҡан. Арка боронғо ҡаланың төп сауҙа урамы өҫтөндә урынлашып, өс өлөштән тора. Бейеклеге 20 метрға тиклем ҡоролма Бөтә донъя ЮНЕСКО мираҫы исемлегенә инә.\nКөньяҡ Америкалағы Гватемала республикаһында тау ишелеү арҡаһында 130–ҙан ашыу кеше һәләк булған. Санта-Катарина-Пинула ҡалаһында кесаҙна төнөн ҡойма ямғырҙар арҡаһында килеп сыҡҡан был фажиғәле осраҡтан һуң тағы ла 300 кеше хәбәрһеҙ юғалған, тип иҫәпләнә. Әле ҡотҡарыусылар эҙләү эштәрен дауам итә.\nРәсәйҙең оборона министрлығы Youtube каналында Сириялағы “Ислам дәүләттәре”нә һөжүм иткән видеокадрҙарҙы урынлаштырған. Рәсәй хәрбиҙәре хәбәр итеүенсә, авиация ярҙамында ИГИЛдың 10 объекты, шул иҫәптән, террорсылар әҙерләгән 4 лагерь юҡҡа сығарылған.


Колхапур танышты, Бушлай теркәү, Никах - Бөтә донъя видео чат! Бөтә ил, сит ил, бөтә донъя.\nКолхапур танышты, Бушлай теркәү, Никах\nПантовидеочатированный колхапурский факттарға мөнәсәбәтен түләүһеҙ, Никах, дуҫлыҡ, Романтика, дуҫлыҡ, дуҫлыҡ Һәм флирт булмаған конфликтТеркәлгән-теркәү системаһын төҙөргә һәм Башҡа социаль селтәрҙәрендә үҙенең сайтына Инеп скачать профиль башланы. Шәхси мәғлүмәттәрегеҙҙе тулы хәүефһеҙлек гарантиялана.\nҺеҙ контакттан булһа, анонимность сиктәрендә Мәғлүмәт, шуға күрә лә, әгәр Ул хатта тулыһынса гарантиялана, арзан булған. Беҙ бөтә ҡорал һәм ҡорал Менән файҙаланыусылар өсөн беҙгә кәрәк Биреү өсөн эш башлана. Шулай уҡ сайтының мобиль версияһы Бар, сайттарында гел ул оҙата. Оло йортта уны битендә түләүһеҙ Үҙгәрештәр индерелде. Әгәр һеҙҙе эҙләп, ҡайҙалыр сығып Киткән пандхарпур, Нагпув, Солапур, Акола, Ахмаднагар, Барси һәм башҡа, беҙҙең Сайтта ул саҡта беҙ һеҙҙең Иғтибарға тәҡдим итә, проекттарға арналған Пантопровод: Пандхарпур, Нагпоу, Солапур, Акола, Ахмаднагар, Барси.\nДонецк, Хатто Донецк Сайтында танышырға була.\nرایگان سایت دوستیابی در روسیه برای نوجوانان\nтеркәлгән видео чат видео танышты рус ч рулетка менән ҡыҙы 18 егет менән видеочивать рулетка ч онлайн ҡыҙ менән видеочить видео-таныштырыу урамы топ 10 чатрулетка ч рулетка менән ҡыҙыҡай 18 видеочивать


Өсө-етеһе-ҡырҡы, Нурмөхәмәт хәҙрәт | Әбйәлил - Абзелил\nӘбйәлил - Абзелил > Ғибрәтле ҡиссалар, хикәйәттәр, вәғәздәр > Өсө-етеһе-ҡырҡы, Нурмөхәмәт хәҙрәт\n« Үлгәндәр ишетәме?\nМәхәлләләр хәлдәре »\nХөрмәтле ҡәрҙәштәр, Аллаһ Тәғәлә һәммәбеҙгә лә хәйер бирергә насип итһен. Борон-борондан шул иҫәпкә мәсеттәр төҙөлгән, етемдәр, ярлылар хәстәрләнгән, шәкерттәр уҡытылған һәм башҡа изге эштәр башҡарылған. Бөгөн дә ошо күркәм юлды дауам итергә тейешбеҙ. Шулай уҡ бер-беребеҙгә ярҙам итеп, ҡыуаныс-шатлыҡ өләшеп, һөйөнөстәрҙе уртаҡ итеп йәшәргә яҙһын. Ошо саҡта, иншаллаһ, донъябыҙға именлек, бәрәкәт насип булыр. Әссәләмү-ғәләйкүм үә рәхмәтул-лаһи үә бәрәкәтүһ! Амин\nҺәм элегерәк бер кеше Нурмөхәмәт хәҙрәткә ошондай һорау биргән:\nМин, инде бер нисә йыл тирәһе шәһәҙәт ҡылып, етди рәүештә ислам диненә бирелеп, уның һәр талабын − намаҙ, ураҙаларҙы үтәй башлаған кеше булараҡ, һеҙҙең гәзиттәге дини мәҡәләләрҙе һәр саҡ уҡып барырға тырышам. Үҙем өсөн күп кенә файҙалы мәғлүмәт алам. Әммә динде өйрәнгән һайын төрлө һорауҙарым да күбәйә бара.\nТәүге һорауым − мосолман ҡәрҙәштәребеҙҙе йыйып, әруахтарыбыҙҙың өсөнә, етеһенә, ҡырҡына, йылына Ҡөрьән аяттары бағышлап уҡытыу хаҡында. Өйҙә «Ислам дине йолалары», «Йыназа тәртиптәре», «Ғибәҙәти исламия» кеүек төрлө китаптарым байтаҡ ҡына булыуға ҡарамаҫтан, был хаҡта бер генә лә мәғлүмәт таба алмайым. Тик боронғо ата-бабаларыбыҙҙан, әбей-бабайҙарҙан ишетеп кенә беләм. Атай-әсәйҙәребеҙгә йыл да аят бағышлатып торабыҙ. Әммә ҡайһы бер уҡығаныраҡ кешеләр: «Ислам динендә ундай нәмә бөтөнләйгә юҡ», − ти. Ул ғына ла түгел, шундай-бындай нәмәләр − бидәғәт (кешеләр тарафынан дингә индерелгән яңы ғөрөф-ғәҙәттәр), йәнәһе, уны Ҡөрьән дә, бәйғәмбәребеҙ ҙә ҡушмаған, хатта был дин тарафынан тыйылған ғәмәлдәр, тип әйтә. Үлгән кешегә аят уҡылмай, ә тик уларға әхирәттә яҡшы булһын тип, улар өсөн Аллаһы Тәғәләгә фәҡәт доға ғына ҡылырға тейешлебеҙ, тиҙәр. Ә Ҡөрьән аяттары тик тере кешеләр өсөн, тип раҫлайҙар. Урындағы имамдар ҙа был һорауға өҙөп кенә яуап бирмәй. Шуға күрә мөфтөй хәҙрәт кимәлендәге белемле кешенең дөрөҫ кенә итеп ошо һорауыма яуап биреүен үтенәм.\nҺеҙҙең һорауға Башҡортостан мосолмандары диниә назараты мөфтөйө Нурмөхәмәт Ниғмәтуллин яуап бирә:\n– Заманында беҙҙең республикаға Сәғүд Ғәрәбстанынан байтаҡ студент белем алырға килде. Диндәштәр булараҡ, беҙҙең халыҡта уларға мөхәббәт уянып, ислам дине буйынса дәрестәр ҙә ала башланылар. Үкенескә күрә, был яҡшылыҡҡа килтермәне, ошо студенттарҙың ҡайһы берҙәре хаҡ динебеҙҙе инҡар иткән яңы ағымдарға ла өйрәтте. Халҡыбыҙ ике уртала тороп ҡалды. Меңәр йылдар дауамында килгән исламда төрлө дини ағымдарҙың ниндәй һөҙөмтәләргә килтереүен Кавказда, Тажикстанда, Татарстанда барған ваҡиғаларҙа күреп торабыҙ. Исламда дошманлыҡ юҡ, ул − тыныслыҡ дине. Беҙҙең мосолман дине имам Ағзам Әбү Хәнифә хәҙрәт мәзһәбе буйынса барған. Ул – Исламды беренсе булып айырым ҡанун-ҡағиҙәләргә, бүлектәргә бүлгән ғалим. Был мәзһәбтең үҙенең сығанаҡтары бар. Беренсе сығанаҡтарға ҡарағанда, беренсеһе − ғөрөф-ғәҙәт тип аталған ҡағиҙәләр. Мәрхүмдең өсөн, етеһен, ҡырҡын уҡытыу ул динебеҙҙең айырылғыһыҙ бер өлөшө булып килә, хатта атеизм көслө булған ваҡыттарҙа ла был мотлаҡ башҡарылған бит. Исламда мәрхүмдең туғанының ҡайғыһын уртаҡлашыу ҙа бар. Ауырығанда хәлен белеү, мәрхүм булғанда ҡәбер ҡаҙыу, ерләшеү ҙә мотлаҡ фарыз. Сөнки вафат булыусыны ерләгәндә туғандар күрешә, вафат булыусының өсөн, ҡырҡын уҡытҡанда йортҡа ла Ҡөрьән инә, әҙ генә булһа ла йыйылған кеше ислам тәғлимәттәрен иҫкә төшөрә, ауыҙына аят ашында хәләл ризыҡ ҡаба. Мәрхүмде иҫкә алыу мәжлестәре үткәреүҙе бидәғәт тип әйтергә хаҡыбыҙ юҡ. Был һүҙҙәрҙе әйтеүсене дингә ҡаршы эш алып барыусы, халҡыбыҙҙы хаҡ диндә аҙаштырыусы тип әйтеү урынлы булыр. Ислам дине йолаларына яңылыҡ индерергә тырышмайыҡ. Үлгәндәрҙең хәтерен белеү, уларҙы Ҡөрьән аяттары уҡып иҫкә алыу мотлаҡ.\nНурмөхәмәт хәҙрәт үҙебеҙҙең Ислам дине йолаларына яңылыҡ (бидғәт, биҙәғәт) индермәйек тип яҙған. Бөгөн күреп-ишетеп торабыҙ, әҙер мәсеттәргә сәләфит-ваһһабтар килеп, йәмәғәттең оло имамдарын ҡыуып, Мәүлид уҡыуҙар, Пәйғәмбәргә салауаттар әйтеүҙәр, өсөн-етеһен-ҡырҡын-йылын үткәреү дөрөҫ түгел тип, ғибәҙәттәрҙә яңы төр ғәмәлдәр – биҙғәттәр индереп, ата-бабалырыбыҙҙан быуындан-быуынға бирелеп йөҙҙәр йыл килгән йолаларыбыҙҙы, традицияларыбыҙҙы бөтөрөргә тырышалар.\nҮҙҙәрен динле тигән йәш әҙәмдәребеҙҙең бысраҡ алымдарын күреп шаҡ ҡаттыҡ инде. Был турала Аллаһ Тәғәлә ахырзаман билдәләрендә лә беҙҙе аңғартҡан.\n"Мәсеттәрҙә тауыштар, бәхәс, ғауға күтәрелер", «Өммәттең ахыр кешеләре (сәләфит-ваһһабтар)) әүәлгеләрен ләғнәт ҡылыр»... Элек йәшәгәндәре «улар — иҫкелек ҡалдығы», улар наҙан булған, — тиерҙәр. «Ғилемде дин өсөн алмаҫтар»... Бында һүҙ дини ғилем биреү тураһында бара. Динде өйрәнеүселәр Аллаһҡа яҡынлашыу, үҙен төҙәтеү өсөн түгел, үҙ-ара маҡтанышыу, үҙенең белдекле булыуын күрһәтеү өсөн ғилем алырҙар. Уларҙың был ғәмәлдәре Ҡөръән уҡый белеүҙә генә. Әммә уның менән ғәмәл ҡыла белмәүҙәрен Аллаһ аңлата. Халҡыбыҙҙа «Наҙан кеше һуҡырға тиң», -тигән мәҡәлә бар. Шәйех Мәүләнә әйткән бит: «Наҙан янында китап кеүек өнһөҙ бул».\nНаҙандар менән бәхәскә инмә, улар һинең нәсихәттәр аша ғилемеңдән, гүзәл холҡондан, әхлағыңдан һәм ғәмәлдәреңдән файҙа алмаһын. Бәхәс, талаш, баш булырға ынтылыу күпселек осраҡта тупаҫ йөрәктәрҙең мин-минлегенә тейә һәм шул сәбәпле аңдары тағы ла нығыраҡ томаналана. Ә был уларҙың хәҡиҡәтте ҡабул итеүенә тағы нығыраҡ ҡамасаулай. Тәҡҡәбер кешеләр наҙан була, тиҙәр.\nШул наҙандар таянған дин ғалиме Ибн Тәймиәгә ҡабаттан киләйек. Сәләфит-ваһһабтарҙың ғалиме Ибн Тәймиә йола һәм традициялар тураһында ошолай әйткән: “Йола һәм ғөрөф-ғәҙәттәргә килгәндә, улар рөхсәт ителгән. Аллаһ Тәғәлә генә тыйғандары тыйылған”. (Маджму аль-фатауа) китабынан.\nАллаһ нимәнән тыйылырға ҡушҡан һуң: әлеге сусҡа ите ашауҙан, хәмер эсеүҙән һәм башҡаһы... Был ғалим традицияларға ҡаршы түгел, ә уның хәҙерге эйәрсендәре йолаларыбыҙға ҡаршы.\nИслам дине беҙгә урындағы халыҡтың ғөрөф-ғәҙәтенә, йолаларына таянырға ҡуша. Диндә көсләү юҡ!\nАна шул үҙ ғалимдарының китабын уҡымаған әҙәмдәрҙе наҙан тип әйтәбеҙ инде. Һәм дә ни эшләп беҙҙең халыҡҡа биҙғәт (яңылыҡ) булған ғәрәп йәшәү рәүештәрен — йолаларын һәм ғөрөф-ғәҙәттәре беҙгә индерелергә тейеш? Уларҙың йолаларына эйәрә башлаһаҡ, мәҫәлән: үлгән кешене ҡәбергә ерләгәс, эҫе һауа шарттарында, ҡомлоҡта мәйет өс-дүрт аҙна эсендә сереп, ҡорттарҙан ашалып бөтә. Һәм уны ҡаҙып алып, һөйәктәрен ҡайҙалыр икенсе ергә алып китәләр, шул урынға икенсе-өсөнсө-дүртенсе... һәм башҡа күп кешене ерләйҙәр. Шуға ла унда мәрхүмдең ташы ла, исеме лә, ҡәбер урыны ла юҡ! Ҡәҙере лә юҡ! Былар әллә нисә миллион йәшәгән ҡала ере шарттарында. Ҡом бархандары сүлектә гел шыла килгәс, ҡәберҙәр асыла. Тирә-яҡ баш, скелет һөйәктәре менән тулыуы ихтимал, шуға ла бер ергә ерләйҙәр, уныһын ҡаҙып алып икенсеһен күмәләр, һәм ары өсөнсөһөн... Ә сүлектә йәшәгәндәрҙең мәрхүмдәргә ҡарашы нисек икәнен үткәндә аңлаттым бит, хатта киноларҙа ла сүлек араһын да скелеттәр ятҡанын күрәбеҙ.\nЙолалар тураһында дауам итеп шейхул-ислам ибн Тәймиә йолаларға һәм ғөрөф-ғәҙәттәргә түбәндәге аңлатманы биргән: “Йола – былар барыһы ла шулар, ул халыҡтың көндәлек тормошонда үҙҙәре эшләргә күнеккәндәре, һәм улар уға мохтаж булғандары”. – тигән. (Маджму аль-фатауа).\nУҡығыҙ шуны сәләфийҙәр, белем алығыҙ ғалимығыҙҙан! Беҙҙең башҡорттың ғөрөф-ғәҙәтең, йолаларын икенсе халыҡтың традициялары менән бутамағыҙ!\nҺәм дә шәриғәттә, исламдың юриспруденциенең иң мөһим биш ҡәғиҙәләре араһына традицияны индереп, әйтелә: урындағы халыҡтың йолалары, ғөрөф-ғәҙәттәре юридик көскә эйә тип. Ғәрәпсә: (العادة محكمة) аль-ғаада мухаккима тип атала.\nӘбү Хәнифәнең усүлүл фикһында ғөрөф-ғәҙәт тип аталған бер ҡәғиҙә бар. Унда күпселек кеше тарафынан ғәмәлгә ашырылған шәриғәткә тура килгән фиғылдар һәм һүҙҙәр шәриғәттең бер өлөшө булып ҡабул ителә.\nМәрхүмдәргә бағышлап уҙҙырыла торған мәжлестәргә ҡаршы көрәш алып барыусылар үҙҙәренең кирелеге һәм наҙанлығы менән әйтелгән һүҙҙәрен дәлилдәр өсөн «олаталарыбыҙҙан һәм хөрмәтле мөфтиебеҙҙән булған Ризаитдин хәҙрәттә өсөн, етеһен, ҡырҡҡын үткәреүҙәр артыҡлыҡтыр», тигәнгә таянған булалар. Был һүҙ буш һүҙ. Сөнки Ризаитдин хәҙрәттең һүҙе иғтибарға лайыҡ булһа, уның дәүерендә булған меңләгән имамдар, хафиздар, фәкиһләр, ғалимдар бер һүҙгә килеп ул мәжлестәрҙең бөгөн еҫе лә ҡалмаған булыр ине.\nШуға ла ошо мәжлестәрҙе тыйыусылар үҙ диндәре менән булышһындар, миҫалға: ни эшләп уларҙың ғалимдары Ибн Тәймиәнең ҡәберлеге онталмаған? Бына фотоһүрәт. Улар шәптәр бит райондар буйлап йөрөп, ҡәберлек таштарын онтарға. Ахыры изге ҡәбер тип, шунда барып табыныр өсөн ҡалдырғандарҙыр. Ни эшләп Абдул –Ваһһабтың ҡәберлегенән мрамор таштары менән мавзолей эшләгәндәр? Сәләфит-ваһһабтар шунда барып, ҡулдарын таштарға ҡуйып ошо ҡәберҙән бәрәкәт һорайҙар бит, изгеләрҙән иткәндәр бит уны. Быны беҙҙең аҙашҡандар нисек аңлата ала? Әлбиттә, улар беҙ, һеҙҙең кеүек традицион диндә, Әбү Хәнифә мәҙһәбендә тейеп ыҫылдарҙар, ләкин йылан тиреһен алмаштырыу менән йылан булып ҡала, уларға ышаныс юҡ. Аҫта Абдул –Ваһһаб мавзолейе.\nМәрхүмдең өсө, етеһе, ҡырҡы һәм йылы: https://nazir1965.com/din/m%D3%99rx%D2%AFmde%D2%A3-%D3%A9s%D3%A9-ete%D2%BBe-%D2%A1yr%D2%A1y-%D2%BB%D3%99m-jyly.html\nИбн Тәймиә зыяраты\nЭта запись написана автором Назир Сабитов, 18.03.2021 в 20:22, и размещена в категории Ғибрәтле ҡиссалар, хикәйәттәр, вәғәздәр. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


Маҡсат ҡуйһаң, ирешерһең\n10 Ғинуар 2019, 11:25\nЯңы йыл байрамының матур йолаһына әйләнгән Мәскәүҙәге Кремль шыршыһы быйыл да илебеҙҙең төрлө төбәктәренән алты меңдән ашыу баланы йыйҙы. Үҙҙәренең һәләттәре, уҡыуҙа өлгәшкән уңыштары менән айырылып торған ҡыҙҙар-малайҙар араһында Иҫәнғолдоң 2-се мәктәбенең 4-се класс уҡыусыһы Илзидә Әбделғужина ла булды.\nТик «бишле»гә генә өлгәшеүенә өҫтәп, Илзидә төрлө олимпиада-бәйгеләрҙә әүҙем ҡатнашып, призлы урындар яулай. Етмәһә ул ата-балаларҙың изге мираҫы булған «Урал батыр» эпосын да яттан белеүе менән айырылып тора. Ана шундай уңыштары өсөн уға күп балалар хыялланған – Кремль шыршыһында булыу бәхете эләгә.\n– Илдең иң төп шыршыһында ҡатнашасағымды белгәс, һөйөнөсөмдөң сиге булманы. Атайым менән әсәйем дә минең иң-иңдәр араһына эләгеүемә ҡыуанды, минең менән ғорурланды, – тип Илзидә сәйәхәттән алған тәьҫораттары менән бүлешеүен дауам итә: – Күп нәмәләр күрҙек, барыһы ла һоҡландырҙы. Әммә Мәскәү ҡалаһының үҙен күреү иң тулҡынландырғаны булды. Беҙҙең өсөн махсус әҙерләнгән музыкаль тамаша ла бик оҡшаны.\nСәйәхәт, Шыршы байрамы хаҡында тәьҫирләнеп һөйләгән ҡыҙ бындай Яңы йыл бүләге өсөн район мәғариф бүлегенә, мәктәп хакимиәтенә рәхмәт һүҙҙәрен еткерҙе. Ә тиҫтерҙәренә иһә: «Киләсәктә Кремль шыршыһына барам!» тигән маҡсат ҡуйырға кәңәш итте. Маҡсатлылар, тырышһа, барыһы ла килеп сығасаҡ, ти Илзидә.\nФото Илзидәнең шәхси архивынан.


Өфөлә күп ҡатлы йорт ҡыйыҡтары ҡарҙан таҙартыла\nЭш ҡаланың барлыҡ районында ла ойошторолған. Торлаҡ-файҙаланыу идаралағы хеҙмәткәрҙәре, күп ҡатлы йорта йәшәүселәр законһыҙ урынлаштырған балкон ҡыйыҡтарын, унда эленеп торған боҙбармаҡтарҙан да таҙартыу кеүек өҫтәмә эштәр башҡара. Билдәле булыуынса, халыҡ үҙ торлағын үҙе хәстәрләргә бурыслы. Ләкин улар идаралыҡ хеҙмәткәрҙәренә һылтанып, тәҙрә төбөндәге ярты метрлыҡ ҡарҙы этеп төшөрә алмай.\nАндрей Бычков, Өфөнөң торлаҡ хужалығының бүлек етәксеһе: «Гражданлыҡ кодексы»на ярашлы, йорт тәҙрәһе төптәренә, балкон ҡыйығына йыйылған ҡарҙы таҙартыу йорт хужалары иңендә. Сөнки ул халыҡтың шәхси милке һанала. Торлаҡ-файҙаланыу идаралағы хеҙмәткәрҙәре көҙ айҙарында уҡ күп ҡатлы йортта йәшәүселәр менән аңлатыу эштәрен алып барҙы. Ләкин эш тейешенсә башҡарылмай».\nШуға ла торлаҡ-файҙаланыу идаралығы йорт балкондарын таҙартыу өсөн өҫтәмә эш башҡарырға мәжбүр. Әлеге ваҡытта бының өсөн махсус уҡыу үткән 400-ләп кеше йәлеп ителгән. Эште хеҙмәткәрҙәр февраль аҙағына тиклем тамамлауҙы күҙ уңында тота.


Рәсәйҙең иҡтисади үҫеш министры Алексей Улюкаев ҡулға алынды. Тәфтиш комитеты енәйәт эше ҡуҙғатҡан. Яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, Алексей Улюкаев 2 миллион доллар ришүәт алғанда тотолған.\nАмериканың һайланған президенты Дональд Трамп Рәсәй президенты Владимир Путин менән телефон аша һөйләшкәндә ике ил араһында ныҡлы бәйләнештәргә өмөт итәм, тип белдергән. Ике ил етәксеһе шулай уҡ иҡтисади мөнәсәбәттәрҙе, ике ил араһында тарихи мөнәсәбәттәр урынлашыуҙың 200 йыллығын билдәләү тураһында һөйләшеп килешкән.\nМолдавияла һәм Болгарияла Рәсәй менән мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртырға теләүсе кандидаттар еңеп сыҡты. Молдавияла президент һайлауында еңгән Игорь Додон “Рәсәй менән яҡшы бәйләнештәр булдырмай тороп Молдованың киләсәге юҡ”,- тип белдерҙе. Болгарияның һайланған президенты Румен Радев Рәсәйгә ҡарата барлыҡ санкцияларҙы ғәмәлдән сығарырға саҡырҙы.


Өфө маньяктары ҡышын йоҡлаймы? » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Новости » Башҡортостан » Өфө маньяктары ҡышын йоҡлаймы?\nТәбиғәт беҙҙе үҙенең тиҙ үҙгәреүсәнлеге менән һынай кеүек. Сентябрь аҙағында йәй һымаҡ ине, күп тә тормай, ябалаҡлап ҡар яуҙы, хәҙер ямғыр илай. Синоптиктарға бигерәк ауыр – көн торошон фаразлап өлгөртә алмайҙар. Әммә халыҡты хәҙер тәбиғәт көйһөҙлөгө менән аптыратмаҫһың. Былай ҙа шаҡ ҡатырырлыҡ хәлдәр булып ҡына тора. Бөгөн Өфөлә йәшәү ҡурҡыныс, тип яр һала башланылар. Ни өсөн? Һуңғы көндәрҙә, ә бәлки, аҙналарҙа беҙгә еткерелгән яңылыҡтарға күҙ һалайыҡ. Белһәгеҙ, хәҙер иң етеҙ хәбәрҙәр социаль селтәрҙәрҙә йөрөй. Бына шулар аша баш ҡалабыҙҙа ҡапыл ғына маньяктар күбәйеүен белеп ҡалаһың. Улар өсөн көндөң ниндәй ваҡыты булыуы мөһим түгел. Был шарттарҙа нисек йәшәргә? Етмәһә, хәҙер ҡараңғы сәғәт биштә үк төшә башлай, көндәр болотло тора. Хәбәрҙе ысын тиергә буламы икән?\nТыныс йоҡла, Виолетта…\nӨфө маньяктарының көҙгө һунарға сығыу ихтималлығы хаҡында 11 йәшлек Виолетта Токарчуктың, мәктәпкә барып етер-етмәҫтән бер йыртҡысҡа эләгеп, вәхшиҙәрсә үлтерелеүен ишеткәс, белдек. Унда ла әле, фажиғә ошоноң менән бөтөр, тип өмөтләнде халыҡ. Теге әҙәм аҡтығы ла тотолдо. Әйткәндәй, Виолеттаның ата-әсәһе ысын енәйәтсенең тотолоуына ышанып та етмәй шикелле.\nШунан башланды. Аҙна үттеме-юҡмы, Зорге урамындағы трамвай юлынан алыҫ түгел ҡыуаҡлыҡта туҡмалған, көсләнгән йәш ҡатынды таптылар. Рецидивист ҡорбаны әле дауаханала ята. Ә енәйәтсе тотолған. Үҙе белдереүенсә, ул тәүҙә ҡорбанын тик таларға ғына теләгән. Ҡатын иһә ҡаршылашҡан, полицияға әйтәм, тип янаған, шуға ирҙә йыртҡыс инстинкттары уянып киткән – ҡорбанының башын төйгән, аҙаҡ инде туҡтай алмаған.\nШота Руставели урамында, дендропаркта балалы ҡатынға бер ир һөжүм иткән. Ҡатын һөйләүенсә, өс йәшлек улын коляска-велосипедҡа ултыртып, балалар баҡсаһынан алып ҡайтып барған. Парк һуҡмағында уларға ҡара курткалы, ҡара салбарлы, көләпәрәле ир осраған да, арттан килеп, муйынына йәбешкән. Ямғырлы көн, эргә-тирәлә әҙәм заты юҡ. Ҡатын башта ҡурҡыуға бирелгән, ҡысҡырған, саҡ ысҡынып, балаһын алып, бар көсөнә йүгергән. Ярай әле, шунда бер ерҙә машинаһын йүнәтеп торған ирҙе күреп, теге бандит туҡтап ҡалған.\n“Уның йөҙөн иҫләп ҡалдым, күрһәм, шундуҡ таныясаҡмын, – ти ҡатын. – буйға оҙон – 185 см тирәһе, бейек маңлайлы, осло ҙур танаулы, ҡалын ҡашлы, киң яңаҡлы, йөҙө бигерәк һырлы, бульдогтыҡы кеүек. Ул интернет селтәрҙәрендә һүрәтләнгән башҡа енәйәтселәргә оҡшамаған…”\nСипайлово биҫтәһенең Королев урамындағы 13-сө йортта алтынсы класта ҡыҙға ла маньяҡ һөжүм итә. Подъезда осрап, лифтҡа һөйрәй, бала ҡысҡырғас, ҡаса.\nНижегородкалағы енәйәтсенән, үкенескә күрә, ҡыҙ бала ҡаса алмаған.\nХәйер, Сипайловолағы осраҡ буйынса шикле кеше тотолдо шикелле. Ул Саҡмағоштан булып сыҡҡан, үҙе ике көн рәттән үҫмер ҡыҙҙарға (17 һәм 18 октябрҙә, Королев һәм Зорге урамдарында) һөжүм итеүен әйтеп биргән, имеш.\nҠот осмалы. Әйтерһең дә, һинең һәр аҙымыңды берәү күҙәтә һәм аулағыраҡ ергә етеүеңде көтә. Нисәү улар?\nМаньяк ирҙәрҙең теләге – йыртҡыстарса көсләп үлтереү\nБыл, әлбиттә, психик сиргә бәйле. Статистика күрһәтеүенсә, беҙҙең йәмғиәттең бер проценты – маньяктар. Тағы ла бер өлөшө шул сүрәткә инергә әҙер генә тора. Быларҙы төрлөсә әйтергә мөмкин – аҡылдан яҙғандар, тилеләр, йыртҡыстар…\nУларҙы көндәлек тормошта айырыуы ла ҡыйын. Күршеңдәге көндөҙ ғәҙәти тормош менән йәшәүсе ирҙең дә төндә маньяк булып йөрөүе мөмкин.\nКөсләүсегә йә амораль тормош алып барыусы сирлеләргә башлыса шизофрения диагнозы ҡуйыла. Төрлө формалары ла була. Әммә шуныһы бер: улар сәләмәт түгел.\nҺөжүмдән нисек һаҡланырға һуң? Мөмкин булғанса, кеше әҙ йөрөгән ерҙәрҙә яңғыҙ йөрөмәгеҙ, ҡараңғыла таныш булмаған һуҡмаҡтарҙан атламағыҙ. Төндә ир заттары менән танышмағыҙ. Иҫегеҙҙә тотоғоҙ: маньяктарға нимәлер аңлатыуы бик ауыр. Улар ялбарыуҙы ла, үтенесте лә аңламай. Маньяктар араһында ҡатын-ҡыҙҙар юҡ – күҙ йәшенә берәү ҙә ышанмаясаҡ.\nҒалимдар оҙаҡ өйрәнгән һәм бер аҙ асыҡлаған маньяклыҡ билдәләре шулар: һөйләшкәндә йыш тын алыуҙар, аһ-оһтар, ыңғырашыуҙар һиҙелә. Эмоциялары юҡ тиерлек, ваҡиғаларҙы сағыу итеп һүрәтләй белмәйҙәр, бары тик ҡоро һүҙ, ҡыҫҡа һөйләмдәр сылбыры ғына. Күбеһенсә ашау-эсеү, нимәлер һатып алыу тураһында бара. Башлыса үткән заманда һөйләйҙәр. Сексуаль маньяктар үҙҙәрен бик тыныс тота, һаҡ. Уларҙы ҡуҙғытмауың хәйерлерәк.\nЭт-бесәйҙәрҙе язалап йонсотоуҙы күптәр енәйәткә бөтөнләй һанамай ҙа. Ә Рәсәйҙең Енәйәт кодексында уға арналған статья бар. Һүҙ нимәнән сыҡты, баҡһаң, маньяктарҙың күбеһе, кеше үлтергәнгә тиклем, хайуандарҙы язалаған икән. Енәйәтселәрҙе өйрәнеүсе эксперттарҙың күп йыллыҡ күҙәтеүҙәре һөҙөмтәһе был.\nСербский исемендәге психиатрия институты (“Сербский исемендәге социаль һәм суд психиатрияһы дәүләт ғилми үҙәге”) мәғлүмәттәре буйынса, маньяктарҙың 85 проценты тәүҙә “живодер” булған. Билдәле Чикатило эт һәм бесәйҙәрҙе үлтереүҙән тәм тапҡан, Алексей Сливко атлы маньяк йорт ҡуяндары аҫраған һәм уларҙы ботарлап үлтергән, Михаил Малышев тигән кеше ашаусы тәүҙә хайуандарҙың сей итен ашай башлаған…\nБелгестәр әйтеүенсә, хайуандарҙы язалаусыларға “баш мейеһенең органик зарарланыуы”, “психопатияның ауыр формаһы” йә “шизофрения” тигән диагноз ҡуйыла. Ундайҙарҙы мәжбүри дауаларға кәрәк. Хатта дауахананан сыҡҡас та улар мотлаҡ психиатр күҙәтеүе аҫтында булырға тейеш. Иртәме-һуңмы кешеләрҙе үлтерергә тотоноуҙары бик мөмкин.\nЭскесенән тыуа икән маньяк\nМихаил ВИНОГРАДОВ, медицина фәндәре докторы, профессор, экстремаль хәлдәрҙә хоҡуҡи һәм психологик ярҙам күрһәтеү үҙәге башлығы:\n– Улар миҙгелләп әүҙемләшә. Йә яҙын, йәй башында, йә көҙөн. Ҡышын иһә һөжүм итеүе ҡатмарлаша, көсләүе лә ауыр, һыуыҡ та. Был төр психик сирле кешенең мейеһендә патология була. Тап шуның арҡаһында үҙенең ҡылғанынан ҡәнәғәтлек ала. Был хас та наркотиктан ойоп, рәхәтләнгән һымаҡ. Тик наркоман әллә ҡайҙан күренә, ә былар – юҡ.\nӘгәр ҙә әлеге 15 – 20 йәшлектәрҙең эскелек уғата көсәйеп киткән болғанышлы заманда тыуғанын иҫәпкә алһаҡ, киләсәктә арабыҙҙа маньяктар тағы ла күберәк булыуын тоҫмалларға мөмкин.\nСтатистика ла билдәле: Рәсәйҙә, 90-сы йылдар менән сағыштырғанда, психик тайпылышлы кешеләр һаны 40 процентҡа артҡан.\nЯза ҡаты булырға тейеш\nРәсәйҙә, ғөмүмән, донъяла, ваҡыты-ваҡыты менән хәтәр йыртҡыстарса кеше үлтереүҙәре менән “дан ҡаҙанған” маньяктар барлығы ишетелеп тора. Беҙҙең илдә бер нисә йыл элек кенә шундайҙар тотолғас, үлем язаһына хөкөм ителгән.\nМәҫәлән, Режиссер ҡушаматлы Валерий Асратян Мәскәүҙә ике йыл буйы ҡатын-ҡыҙҙарҙы көсләп-үлтереп йөрөгән. Ул, кино төшөрәм, тигән булып һылыуҡайҙарҙы алдап, йортона уҡ алып ҡайтҡан. Бисара ҡорбандарҙы тәүҙә иҫтән яҙҙырғансы туҡмаған, унан наркотикка ултыртҡан, бер нисә көн-аҙналап сексуаль ҡол итеп тотҡан. Бик әҙҙәре генә тере ҡалып, ҡаса алған. Әммә һуңынан, маньяк тотолғас, уға ҡаршы һүҙ әйтергә ҡурҡҡандар. Асратянды 1992 йылда аталар.\nАнатолий Сливко тигән педофил, садист күп йылдар Невинномысск ҡалаһын ҡурҡытып тотҡан. Бер ваҡыт урамдарҙа бәләкәй малайҙар юғалған һәм табылмай башлаған. Оҙаҡ эҙенә төшә алмағандар. Баҡһаң, енәйәтсе туристик клуб етәксеһе икән. Сливко йәш сағында бер авария шаһиты булған да, шул фажиғә уның күңелендә һаҡланған. Тик ябай ҡурҡыныс хәтирә булып түгел, ә ниндәйҙер бер ҡәнәғәтлек алыу тойғоһо менән. Шунан ул малайҙарҙы тотоп, шул аварияны “тергеҙеп” маташҡан, үлтергән һәм мәйеттәрҙе киҫәктәргә бүлгеләп, яндырған. Был яман әҙәм дә үлем язаһына хөкөм ителгән.\nСергей Головкин тигән берәү тәү ҡарамаҡҡа бик тыныс, баҫалҡы күренгән. Үҫмер сағында уҡ урамдан бесәй табып алып ҡайтып, язалаған, аквариум балыҡтарын плитала ҡурған. Тап шунан һуң садист ҡылыҡтары нығынған. Алты йыл эсендә 11 ҡорбаны була уның. Быуып үлтергән, көсләгән, мәйеттәрҙе ҡырҡҡылаған, эске ағзаларын алған, үҙенә һәр ҡорбандан бер “иҫтәлек” – ҡырҡып алынған кәүҙә өлөшө – ҡалдырған. 1996 йылда үҙен язалап үлтергәндәр.\nПсихик ауырыуҙар һәр төбәктә лә бар. Күптәре иҫәптә лә тора. Төҫ-ҡиәфәте, үҙен-үҙе тотошо менән бер ҙә сирлегә оҡшамаған “псих”ты ҡайҙан танырға һуң? Был осраҡта ундайҙарҙың яҡындары тейешле урындарға хәбәр итергә бурыслылыр. Бер көн килеп, үҙҙәренә лә хәүеф янауы ихтимал бит. Сирҙең киҫкенләшеүе иһә донъяуи күренеш.\nШул уҡ ваҡытта социаль селтәрҙәрҙә маньяктарға ҡаршы фекер алышыуҙарҙа, быйыл яҙ иғлан ителгән амнистия ла енәйәтселектең артыуына килтермәҫенә кем гарантия бирә, тигән һорау йыш осрай. Ысынлап та, Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70 йыллығы уңайынан иғлан ителгән амнистия менән төрмәләрҙән бик күп кеше ваҡытынан алда сыҡты бит. Әлбиттә, улар бик ентекле һайланды, тик кем белә, йәмәғәт?\nӘ Өфөләге һуңғы көндәрҙәге ҡурҡыныс ваҡиғалар беҙҙе үтә лә һаҡ булырға саҡыра. Хоҙай, һаҡланғанды һаҡлармын, тигән. Иғтибарлы булығыҙ, шикле, таныш булмаған ир заттары менән аралашмағыҙ. Балаларығыҙ яңғыҙ йөрөмәһен.\nСығыу ваҡыты 23-10-2015, 09:00 | Ҡаранылар: 612\nЙөклө ҡатын енәйәтсене туҡтатҡан