Инфоурок › Начальные классы › Рабочие программы › Календарно-тематическое планирование ӘЛИФБА ! класс СЫНБУЛАТОВА\nПредмет. Уны өйрәнеү ысулдары (ҡул менән тотоп, күҙҙәр менән күреп). Предметтың тормоштағы әһәмиәте, ҡулланышлы\nПредметты күҙәтергә, сағыштырырға. Уның тураһында мәғлүмәт алыу ысулдарын асырға. Предметты һүрәтләп һөйләү алгоритмын төҙөргә. Предметты өйрәнеү ысулдарын тикшерергә,үҙләштерергә\nҺүҙ. Предмет. Был ике төшөнсәне сағыштырыу.\nПредметты тотабыҙ, күрәбеҙ. Һүҙҙең исем атау функцияһы. Уның телмәрҙәге әһәмиәте. Махсус рәүештә һорау төҙөргә өйрәтеү (өйрәнеү объекты тураһында мәғлүмәт алыу маҡсатында)\nПредметты һәм һүҙҙе күҙәтергә, сағыштырырға. Уларҙың айырмалыҡтарын табырға. Һығымта яһарға. Уүыу материалын өйрәнеү процесында диалогта ҡатнашырға. Уүытыусыға һорау бирергә.\nҺүҙҙең исем атау функцияһы. Предмет исемен (атамаһын) белдергән һүҙҙәр. Уларҙың үҙенсәлектәре. Телмәрҙәге әһәмиәте.\nҺүҙҙе әйтергә, ишетергә. Уны фәнни тикшереү объекты итеп күҙәтерғә һәм сағыштырырға. Предмет исемен белдергән һүҙҙәр йыйрға. Уларҙы график һыҙма ярҙамында тамғаларға.\nПредмет хәрәкәтен белдергән һүҙҙәр. Хәрәкәт. Эш. Предмет башҡарған эш-хәрәкәт. Һүҙбәйләнеш (терминды атамайынса) төҙөү. Предмет атамаһы һәм уның эше, хәрәкәте. Предмет хәрәкәтен белдергән һүҙҙәрҙең график һыҙмаһы.\nПредмет хәрәкәтен белдергән һүҙҙәрҙе тупларға. Предмет атамаһын белдергән һүҙгә ярашлы уның эш-хәрәкәтен белдергән һүҙ табырға. Һүҙбәйләнештәр төҙөргә. Уларҙың график һыҙмаһын төшөрөргә.\nПредмет һәм уның билдәһе. Предмет билдәһен белдергән һүҙҙәр.Предмет атамаһын белдергән һүҙгә ярашлы билдә-һүҙҙе табыу. Һүҙбәйләнеш төҙөү. Предмет билдәһен беледргән һүҙҙәрҙең график һыҙмаһы.\nПредметҡа хас билдәлрҙе әйтергә. Уларҙы күҙәтергә, сағыштырырға. Предмет атамаһына ярашлы билдә-һүҙҙәр уйларға. Һүҙбәйләнештәрҙе график һыҙма ярҙамында күрһәтергә.\nҺүҙбәйләнеш. Предмет атамаһы һәм уның хәрәкәтен аңлатҡан һүҙҙәрҙән һүҙбәйләнештәр төҙөү. Предмет хәрәкәтен белдергән һүҙҙәрҙең билдә-һүҙҙәр менән бәйләнеше (һүҙбәйләнеш). Һүҙбәйләнеште график һыҙмала күрһәтеү\nҺүҙбәйләнештәр төҙөргә. Уларҙы телмәрҙән айырып алырға. Бирелгән һүрәт йөкмәткеһенә нигеҙләнеп һүҙбәйләнештәр төҙөргә. Һүҙбәйләнештәрҙең график һыҙмаһын һыҙырға\nҺөйләм тураһында төшөнсә. Һөләмдең башы, аҙағы. Уның аҙағында тыныш билдәләре (нөктә, һорау, өндәү)Бәләкәс (йыйынаҡ) һәм ҙур (киңәйтелгән) һөйләмдәр. Һөйләмде киңәйтеү, тулыландырыу. Һөйләм һыҙмаһы. Һөйләмгә һүҙ өҫтәү тамғаһы\nҺөйләмде күҙәтергә. Өндәшеү маҡсатына ҡарап, һөйләм аҙағында нөктә,һорау, өндәү ҡуйырға. Уларҙы тейешле интонация менән әйтергә. Бирелгән һүҙҙәр йәки һүрәт ярҙамында һөйләмдәр төҙөргә. Уларҙың һыҙмаһын һыҙырға.\nҺәм, менән ярҙамсы һүҙҙәре. Уларҙың һөйләмдәге функцияһы. Уларҙың ҡулланышы. Ғына-генә, ҡыны-кенә ярҙамсы һүҙҙәре. Уларҙың һөйләмдәге функцияһы, ярҙамсы һүҙҙәрҙе һөйләм һыҙмаһында график тамғалау\nТелмәр ағышынан ярҙамсы һүҙәрҙе бәйләнеп килгән һүҙе менән айырып әйтергә. Уларҙы һөйләм һыҙмаһында тейешле тамға менән тамғаларға\nПредмет. Һүҙ. Һүҙ төркөмдәре. Һөйләм.\nТыңларға, ишетерғә, айырып билдәләргә, һыҙмаһын һыҙырға\nҺүҙҙе тыңлау. Уның һәр өнөн тауыш (интонация) ярҙамында айырып әйтеү. Өндәрҙең урынын билдәләү. Уның өн моделен төҙөү. Бирелгән график һыҙмаға ярашлы һүҙҙәр уйлау\nҺүҙҙе әйтергә, тыңларға. Һүҙҙең һәр өнөн тауыш ярҙамында айырып әйтергә һәм моделдә һәр өндө үҙ шаҡмағына ҡуйып уҡырға\nҺуҙынҡы,тартынҡы өндәр. Ижек\nҺуҙынҡы һәм тартынҡы өндәрҙе график тамғалау. Һүҙҙең өн моделен төҙөү. Һүҙҙе ижеккә бүлеү ысулдары. Өндө әйткәндә ауыҙ ҡыуышлығынан өрөлгән һауаға ҡаршылыҡ ҡуйыу осраҡтарын күҙәтеү: (ирендәр ҡымтыла, тел аңҡауға йәбешә йәки аҫҡы һәм өҫкө рәт тештәр “тоташа” һ.б.). Өндө тартынҡы һәм һуҙынҡыға айырыу\nӨндәрҙе күҙәтергә, тикшереү эше үткәрергә, уларҙы айырыу ысулдарын, юлдарын табырға. Өндө әйткәндә үпкәнән өрөлгән һауаның хәрәкәт итеүен күҙәтергә һәм һауа ауыҙ ҡыуышлығында ниндәй ҡаршылыҡтарға осрауын тойомларға: өндө әйткәндә тел, теш, ирендәр, аңҡау ни хәлдә, ниндәй торошта булыуын тойорға\nҠалын һәм нәҙек әйтелешле һүҙҙәр. Ярым нәҙек һәм ҡалын һуҙынҡы өндәр. [ә],[ө], [ү],[и], [э] һәм [у],[ы], [а],[о] өндәре. Һүҙҙә сингармонизм законы. Тартынҡы өндәр нәҙек һуҙынҡылар уратылышында. Тартынҡылар ҡалын һуҙынҡылар уратылышында. Ҡалын һәм нәҙек өндәрҙе график моделдә айырып тамғалау (ҡалын өндәр - зәңгәр, нәҙек өндәр - һары төҫтә). Һүҙҙәрҙе өн моделенә ярашлы уҡыу\nҠалын һәм нәҙек әйтелешле һуҙынҡыларҙы сағыштырырға. Һүҙҙә [ә],[ө],[ү],[и],[э] һәм [у], [ы],[а],[о] һуҙынҡыларының тартынҡы өндәрҙең әйтелешенә тәьҫирен тойомларға. Һүҙҙең өн моделен һыҙырға\nШау һәм тауыш ярҙамында яһалған тартынҡы өндәр. Тартынҡыларҙы яңғырау һәм һаңғырау өндәрғә төркөмләү. Һанғырау, янғырау тартынҡыларҙы график тамғалау\nТартынҡыларҙы күҙәтергә. Ике тартынҡыны сағыштырырға һәм уларға хас айырмалыҡтарҙы билдәләргә, һығымта яһарға\nҺуҙынҡы, тартынҡы өндәр. Нәҙек, ҡалын тартынҡылар. Яңғырау, һаңғырау тартынҡылар\nҺүҙгә өн анализы яһарға, уныү график моделен төҙөргә. Өндәргә тулы характеристика бирергә\nБаҫымдың һүҙҙең аҙаҡҡы ижегенә төшөүе. Башҡорт телмәре музыкаль һәм яғымлы\nҺүҙҙә баҫымлы ижекте тауыш менән айырып әйтергә, уны билдәләргә\nҺүҙ һәм өн. Һуҙынҡы һм тартынҡы өндәр. Һүҙҙең өн моделе\nТест эштәрен инструкцияға ярашлы үтәргә\n[ә] өнө. Уны Әә хәрефе менән тамғалау\n[ә] өнө. Уның әйтелеше, артикуляция. [ә] – нәҙек һуҙынҡы. [ә] өнөн Әә хәрефе менән тамғалау. Ҙур хәреф Ә кеше исемдәрендә һәм һөйләм башындағы һүҙҙә. Уның менән һүҙҙәр уйлау. 2-3, 3-4 өндән торған һүҙҙәрҙең өн-хәрефтән торған график һыҙмаһы. Һыҙмала Әә хәрефен үҙ урынына (шаҡмаҡҡа) баҫмалап яҙыу, һүҙҙе уҡыу\n[ә] өнөн әйтергә, тыңларға, күҙәтергә. Уға тулы характеристика бирергә, һығымта яһарға. Ә хәрефен баҫмалап һәм дөрөҫ каллиграфия менән дәфтәргә яҙырға. Ә хәрефле һүҙҙәрҙең һыҙмаһын һыҙырға, уҡырға\n[а] өнө. Уны Аа хәрефе менән тамғалау\n[а] өнө. Уның әйтелеше, артикуляция. [а] – ҡалын һуҙынҡы. [а] өнөн Аа хәрефе менән тамғалау. Ҙур хәреф А кеше исемендә, хайуан ҡушаматында; һөйләм башындағы һүҙҙә.3-4,4-5 өн-хәрефтән торған һүҙҙәрҙең график һыҙмаһы. Һыҙмала Аа хәрефен үҙ шаҡмаҡтарына баҫмалап яҙыу, һүҙҙе уҡыу: ал, ат,аш,ас,аҡ,ай,ала, ата, аша, аса, ға, баш, таш, ҡаш, ҡар, май, шар, зар, тар, атай, ағай, апай, ашай, арый, арыш, алҡа, арпа, алма, арҡа, бара, бала, тала, ҡала һ.б.\n[а] өнөн әйтергә, тыңларға, сағыштырырға (а - ә). Уға тулы характеристика бирергә, һығымта яһарға. Аа хәрефен баҫмалап һәм дөрөҫ каллиграфия менән дәфтәргә яҙырға. А хәрефле һүҙҙәрҙе уҡырға, яҙырға\nӘә – Аа хәрефтәре\nӘә – Аа хәрефтәре. [ә],[а] өнө булған һүҙҙәрҙе сағыштырыу. Нәҙек һәм ҡалын һүҙҙәр. Башҡорт теленең сингармонизм законы. Нәҙек, ҡалын һүҙҙәр. Һүҙҙең бер хәрефен икенсе хәреф менән алмаштырыу һәм һүҙҙең мәғәнәһе үҙгәреүе: әй – ай, әсә – аса, бәрә – бара, бәлә – бала һ.б.\nӘә, Аа хәрефтәрен дөрөҫ каллиграфия менән яҙырға. Һүҙҙәр уҡырға. Диктант яҙырға. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. Һүҙҙең бер хәрефен икенсе хәреф менән алмаштырғанда күҙәтелгән үҙгәреште аңлатырға, һығымта яһарға\n[ө] өнө. Уны Өө хәрефе менән тамғалау\n[ө] өнө. Уның әйтелеше, артикуляция. [ө] – ярым нәҙек һуҙынҡы.Тартынҡы өн [ө], [ә] һәм [а] өндәре уратылышында. [ө] өнөн Өө хәрефе менән тамғалау. Ҙур хәреф Ө (Ә,А) кеше һәм ҡала исемдәрендә, хайуан ҡушаматтарында, һөйләм башындағы һүҙҙә.3-4,4-5 өн-хәрефтән торған һүҙҙәрҙең график һыҙмаһы. Һүҙҙең график һыҙмаһында Өө хәрефен үҙ шаҡмағына баҫмалап яҙыу, һүҙҙе уҡыу: өс, өҫ, өн, өң, өт, өкө, һөй, йөй, сөй, көй, көн, төн, бөрө, көлтә, төйөн, бөйөк, төкө, бөркөт, һөлөк\n[ө] өнөн әйтергә, тыңларға, сағыштырырға. Өнгә тулы характеристика бирергә, һығымта яһарға. Өө хәрефен баҫмалап һәм дөрөҫ каллиграфия менән дәфтәргә яҙырға. Өө хәрефле һүҙҙәрҙе уҡырға, яҙырға\n[о] өнө. Уны Оо хәрефе менән тамғалау\n[о] өнө. Уның әйтелеше, артикуляция. [о] – ҡалын һуҙынҡы.Тартынҡылар [о],[ө],[ә],[а] һәм [о] өндәре уратылышында. [о] өнөн хәреф менән тамғалау. Оо хәрефе. Оо хәрефен яҙырға өйрәнеү. Баш хәреф О (Ә, А, Ө) кеше һәм хайуан ҡушаматтарында: һөйләм башындағы һүҙҙә. 3-4,4-5 өн-хәрефтән торған һүҙҙәрҙең график һыҙмаһы. Һүҙҙең график һыҙмаһында Оо (Әә, Аа, Өө) хәрефен тейешле шаҡмаҡҡа яҙыу: һүҙҙе уҡыу\n[о] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙәрҙең өн моделен төҙөргә. Һүҙҙә [о] өнөн Оо хәрефе менән тамғаларға. Оо хәрефен тейешле шаҡмаҡҡа баҫмалап яҙырға. Һүҙҙе уҡырға. Оо,Өө, Аа, Әә хәрефле һүҙҙәрҙе әйтеп яҙҙырырға (шаҡмаҡлы һыҙмала)\nӨө – Оо хәрефтәре\nӨө – Оо хәрефтәре. [ө],[о] өнө булған һүҙҙәрҙе сағыштырыу. Нәҙек һәм ҡалын һүҙҙәр. Башҡорт теленең сингармонизм законы. Нәҙек, ҡалын һүҙҙәр. Һүҙҙең бер хәрефен икенсе хәреф менән сағыштырыу һәм һүҙ мәғәнәһенең үҙгәреүе: өс- ос,өн – он, өт- от, өтә- ота, тор- тар,көн-төн һ.б.\nНәҙек һәм ҡалын һүҙҙәрҙе күҙҙәтергә, сағыштырырға, һығымта яһарға. Һүҙҙең өн моделен һыҙырға. Өө – Оо хәрефтәре булған һүҙҙәр йыйрға. Һүҙҙең бер хәрефен икенсе хәреф менән алмаштырғанда күҙәтелгән үҙгәреште аңлатырға, һығымта яһарға. Өө, Оо хәрефтәрен дөрөҫ каллиграфия менән яҙырға. Ул хәрефтәр булған һүҙҙәрҙе график һыҙманан уҡырға\n[ү] өнө. Үү хәрефе\n[ү] өнө. Уның әйтелеше, артикуляция. [ү] – нәҙек һуҙынҡы.Тартынҡылар [ү],[ә],[а],[ө] һәм [о] өндәре уратылышында. [ү] өнөн хәреф менән тамғалау. Үү хәрефе. Үү хәрефен яҙырға өйрәнеү. Ҙур хәреф Ү (Ә, А, Ө, О) кеше исемдәрендә, хайуан ҡушаматтарында: һөйләм башындағы һүҙҙә. 3-4,4-5 өн-хәрефтән торған һүҙҙәрҙең график һыҙмаһы. Һүҙҙең график һыҙмаһында Үү (Ә, А, Ө, О) хәрефен тейешле графикка яҙыу: һүҙҙе уҡыу\n[ү] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. [ү] өнөн Үү хәрефе менән тамғаларға. Үү хәрефен дөрөҫ каллиграфия менән яҙырға. Һүҙҙең шаҡмаҡлы һыҙмаһында Үү хәрефен тейешле шаҡмаҡҡа баҫмалап яҙырға.Һүҙҙе уҡырға. Үү,Өө, Аа, Әә, Оо хәрефле һүҙҙәрҙе әйтеп яҙҙырырға (шаҡмаҡлы һыҙмала)\n[у] өнө. Уу хәрефе\n[у] өнө. Уның әйтелеше, артикуляция. [у] – ҡалын һуҙынҡы.Тартынҡылар [у], [ү],[о],[а],[ө] өндәре уратылышында. [у] өнөн хәреф менән тамғалау. Уу хәрефе. Уу хәрефен яҙырға өйрәнеү. Ҙур хәреф У (Ә, А, Ө, О) кеше исемдәрендә, хайуан ҡушаматтарында: һөйләм башындағы һүҙҙә. 3-4,4-5 өн-хәрефтән торған һүҙҙәрҙең график һыҙмаһы. Һүҙҙең график һыҙмаһында Уу (Ә, А, Ө, О) хәрефен тейешле графикка яҙыу: һүҙҙе уҡыу\n[у] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. [у] өнөн Уу хәрефе менән тамғаларға. Уу хәрефен дөрөҫ каллиграфия менән яҙырға. Һүҙҙең шаҡмаҡлы һыҙмаһында Уу хәрефен тейешле шаҡмаҡҡа баҫмалап яҙырға.Һүҙҙе уҡырға.Уу, Үү,Өө, Аа, Әә, Оо хәрефле һүҙҙәрҙе әйтеп яҙҙырырға (шаҡмаҡлы һыҙмала)\nҮү – Уу хәрефтәре. [ү],[у] өнө булған һүҙҙәрҙе сағыштырыу. Нәҙек һәм ҡалын һүҙҙәр. Башҡорт теленең сингармонизм законы. Һүҙҙең бер хәрефен икенсе хәреф менән сағыштырыу һәм һүҙ мәғәнәһенең үҙгәреүе\nНәҙек һәм ҡалын һүҙҙәрҙе күҙҙәтергә, сағыштырырға, һығымта яһарға. Һүҙҙең өн моделен һыҙырға. Үү – Уу хәрефтәре булған һүҙҙәр йыйрға. Һүҙҙең бер хәрефен икенсе хәреф менән алмаштырғанда күҙәтелгән үҙгәреште аңлатырға, һығымта яһарға. Уу, Үү хәрефтәрен дөрөҫ каллиграфия менән яҙырға. Ул хәрефтәр булған һүҙҙәрҙе график һыҙманан уҡырға. Үтелгән хәрефтәрҙе әйтеп яҙҙырырға\n[э] өнө. Ээ (е) хәрефе\n[э] өнө. Уның әйтелеше, артикуляция. [э] – ярым нәҙек һуҙынҡы.Тартынҡылар [э], [у], [ү],[о],[а],[ө] өндәре уратылышында. [э] өнөн хәреф менән тамғалау. Ээ(е) хәрефе. Ээ хәрефен яҙырға өйрәнеү. Ҙур хәреф Э (У, Ә, А, Ө, О) кеше исемдәрендә, хайуан ҡушаматтарында; һөйләм башындағы һүҙҙә. 2-3,3-4 өн-хәрефтән торған һүҙҙәрҙең график һыҙмаһы. Һүҙҙең график һыҙмаһында Ээ (Ә, А, Ө, О) хәрефен тейешле графикка яҙыу: һүҙҙе уҡыу: эс, эт, эш, эл, эсә, этә, элә, эшсе, эңер, эйәк, эйәр; бел, бер, беш, кер, тел һ.б.\n[э] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. Һүҙҙә [э] өнөн Ээ (е) хәрефе менән тамғаларға. Ээ(е) хәрефен тейешле шаҡмаҡҡа баҫмалап яҙырға.Һүҙҙе уҡырға. Өйрәнелгән хәрефтәрҙе әйтеп яҙҙырырға. Һүҙҙәр, һөйләм күсереп яҙырға\n[ы] өнө. Ыы хәрефе\n[ы] өнө. Уның әйтелеше, артикуляция. [ы] – ҡалын һуҙынҡы.Тартынҡылар [ы], [э], [ү],[о],[а],[ө] һәм [ә] өндәре уратылышында. [ы] өнөн хәреф менән тамғалау. Ыы хәрефе. Ыы хәрефен яҙырға өйрәнеү. Ҙур хәреф Ы (У, Э, А, Ө, О) кеше исемдәрендә, хайуан ҡушаматтарында: һөйләм башындағы һүҙҙә. 3-4,4-5 өн-хәрефтән торған һүҙҙәрҙең график һыҙмаһы. Һүҙҙең график һыҙмаһында Ыы (Э, Ә, А, Ө, О) хәрефен тейешле графикка яҙыу: һүҙҙе уҡыу\n[ы] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә.Һүҙҙә [ы] өнөн Ыы хәрефе менән тамғаларға. Ыы хәрефен тейешле шаҡмаҡҡа баҫмалап яҙырға.Һүҙҙе уҡырға. Өйрәнелгән хәрефтәрҙе әйтеп яҙҙырырға. Һүҙҙәр, һөйләм күсереп яҙырға\n[и] өнө. Ии хәрефе\n[и] өнө. Уның әйтелеше, артикуляция. [и] – ярым нәҙек һуҙынҡы.Тартынҡылар [и], [э], [ү],[о],[а],[ө] һәм [ә], [у] өндәре уратылышында. [и] өнөн хәреф менән тамғалау. Ии хәрефе. Ии хәрефен яҙырға өйрәнеү. Ҙур хәреф И (У, Э, А, Ө, О) кеше исемдәрендә, хайуан ҡушаматтарында: һөйләм башындағы һүҙҙә. 3-4,4-5 өн-хәрефтән торған һүҙҙәрҙең график һыҙмаһы. Һүҙҙең график һыҙмаһында Ии (, Ә, А, Ө, О) хәрефен тейешле графикка яҙыу: һүҙҙе уҡыу\n[и] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә.Һүҙҙә [и] өнөн Ии хәрефе менән тамғаларға. Ии хәрефен тейешле шаҡмаҡҡа баҫмалап яҙырға.Һүҙҙе уҡырға. Өйрәнелгән хәрефтәрҙе әйтеп яҙҙырырға. Һүҙҙәр, һөйләм күсереп яҙырға\n[м] өнө. Мм хәрефе\n[м] өнө. Уның әйтелеше, артикуляция. [м] – тартынҡы өн. [м]өнө [ә], [ө],[ү] һәм [а],[о], [у] һуҙынҡылары уратылышында. [м] өнөн хәреф менән тамғалау. Мм хәрефен яҙырға өйрәнеү. Ҙур хәреф М кеше исемдәрендә, хайуан ҡушаматтарында: һөйләм башындағы һүҙҙә. Һүҙҙең өн моделе һәм хәрефле график һыҙмаһы. Һүҙҙең график һыҙмаһында Мм, Уу, Әә, Аа, Өө, Оо, Үү хәрефтәрен тейешле графикка яҙыу: һүҙҙе уҡыу\n[м] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә.Һүҙҙә [м] өнөн Мм хәрефе менән тамғаларға. Мм хәрефтәрен дороҫ каллиграфия менән яҙырға. хәрефен тейешле шаҡмаҡҡа баҫмалап яҙырға. Һүҙҙең шаҡмаҡлы һыҙмаһында Мм хәрефтәрен тейешле шаҡмаҡҡа баҫмалап яҙырға, уҡырға. Үтелгән хәрефтәрҙе әйтеп яҙҙырырға. 2-3, 3-4 хәрефтән торған һүҙҙәрҙән диктант яҙырға. Һүҙҙәр, һөйләм күсереп яҙырға\nӘә, Аа, Өө, Оо, Үү, Уу, Ээ(е), Ыы, Ии, Мм хәрефтәре\nӨйрәнелгән хәрефтәрҙе дөрөҫ яҙҙырырға. Һүҙҙәр күсереп яҙырға\n[н] өнө. Нн хәрефе\n[н] өнө. Уның әйтелеше, артикуляция. [н] – тартынҡы өн. Уны хәреф менән тамғалау. Нн хәрефен яҙыу. Ҙур хәреф Нн кеше исемдәрендә, хайуан ҡушаматтарында: һөйләм башындағы һүҙҙә. Һүҙҙең өн моделе һәм хәрефле график һыҙмаһы. Һүҙҙең график һыҙмаһында Нн, Мм, Уу, Әә, Аа, Өө, Оо, Үү хәрефтәрен тейешле графикка яҙыу: һүҙҙе уҡыу\n[н] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. Нн хәрефен дороҫ каллиграфия менән яҙырға.Һүҙҙең Нн хәрефен тейешле шаҡмаҡҡа баҫмалап яҙырға. Үтелгән хәрефтәрҙе әйтеп яҙҙырырға. 2-3, 3-4 хәрефтән торған һүҙҙәрҙән диктант яҙырға. Һүҙҙәр, һөйләм күсереп яҙырға\n[ң] өнө. ң хәрефе\n[ң] өнө. Уның әйтелеше, артикуляция. [ң] – тартынҡы өн. Уны хәреф менән тамғалау. ң хәрефен яҙырға өйрәнеү.Һүҙҙең өн моделе һәм хәрефле график һыҙмаһы. Һүҙҙең график (хәрефле) һыҙмаһында ң хәрефен тейешле шаҡмаҡҡа яҙыу: һүҙҙе уҡыу\n[ң] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. [ң] өнөн ң хәрефе менән тамҡалау. ң хәрефен дороҫ каллиграфия менән яҙырға.Һүҙҙең шаҡмаҡлы һыҙмаһында ң хәрефен тейешле шаҡмаҡҡа баҫмалап яҙырға. Үтелгән хәрефтәрҙе әйтеп яҙҙырырға. 2-3, 3-4 хәрефтән торған һүҙҙәрҙән диктант яҙырға. Һүҙҙәр, һөйләм күсереп яҙырға\n[л] өнө. Лл хәрефе\n[л] өнө. Уның әйтелеше, артикуляция. [л] – тартынҡы өн. [л] өнө [ә], [ө],[ү], и һәм [а],[о], [у], ы һуҙынҡылары уратылышында. [л] өнөн хәреф менән тамғалау. Лл хәрефен яҙырға өйрәнеү. Ҙур хәреф Лл кеше исемдәрендә, хайуан ҡушаматтарында: һөйләм башындағы һүҙҙә. Һүҙҙең өн моделе һәм хәрефле график һыҙмаһы. Һүҙҙең график һыҙмаһында Лл, Мм, Уу, Әә, Аа, Өө, Оо, Үү хәрефтәрен тейешле шакмаҡҡа баҫмалап яҙыу: һүҙҙе уҡыу\n[л] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә.Һүҙҙә [л] өнөн Лл хәрефе менән тамғаларға. Лл хәрефен дөрөҫ каллиграфия менән яҙырғ, бшҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырырға. Лл хәрефен тейешле шаҡмаҡҡа баҫмалап яҙырға. Һүҙҙең шаҡмаҡлы график һыҙмаһында Лл хәрефен тейешле шаҡмаҡҡа баҫмалап яҙырға. Үтелгән хәрефтәрҙе әйтеп яҙҙырырға. 2-3, 3-4 хәрефтән торған һүҙҙәрҙән диктант яҙырға. Һүҙҙәр, һөйләм күсереп яҙырға\n[р] өнө. Рр хәрефе\n[р] өнө. Уның әйтелеше, артикуляция. [р] – тартынҡы өн. [р] өнө [ә], [ө],[ү], и һәм [а],[о], [у], ы һуҙынҡылары уратылышында. [р] өнөн хәреф менән тамғалау. Рр хәрефен яҙырға өйрәнеү. Ҙур хәреф Рр кеше исемдәрендә, хайуан ҡушаматтарында: һөйләм башындағы һүҙҙә. Һүҙҙең өн моделе һәм хәрефле график һыҙмаһы. Һүҙҙең график һыҙмаһында Рр, Лл, Мм, Уу, Ыы, Әә, Аа, Өө, Оо, Үү, Ии, Ээ(е) хәрефтәрен тейешле шакмаҡҡа баҫмалап яҙыу: һүҙҙе уҡыу\n[р] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә.Һүҙҙә [л] өнөн Лл хәрефе менән тамғаларға. Лл хәрефен дөрөҫ каллиграфия менән яҙырғ, бшҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырырға. Лл хәрефен тейешле шаҡмаҡҡа баҫмалап яҙырға. Һүҙҙең шаҡмаҡлы график һыҙмаһында Лл хәрефен тейешле шаҡмаҡҡа баҫмалап яҙырға. Үтелгән хәрефтәрҙе әйтеп яҙҙырырға. 2-3, 3-4 хәрефтән торған һүҙҙәрҙән диктант яҙырға. Һүҙҙәр, һөйләм күсереп яҙырға\n[й] өнө. Йй хәрефе\n[й] өнөн әтеү, тыңлау. [й] – тартынҡы өн. Уны Йй хәрефе менән тамғалау. Йй хәрефен яҙырға өйрәнеү. Йә, йө, йү ҡушымсалары менән һүҙҙәр: йәй, йәш, йән, йәйә, сейә, бейә, йәмле, йәшел; йөй, йөн, йөк, йөҙ, йөрөй, мөйөш; йүн, йүкә, йүрм, йүгән һ.б. Йо, йы ҡушымсалары менән һүҙҙәр: йыл, йыр, йыйын, ҡыйын, быйыл; йома, йоҡа һ.б.\n[й] өнөн дөрөҫ әйтергә, ишетергә. Уға характеристик бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. Йй хәрефен яҙырға. Йә, йө,йү,йе (һүҙ уртаһы) йо,йы һәм әй, өй, эй,ай, ый ҡушымсалары менән һүҙҙәр күсереп яҙырға һәм уҡырға\n[г] өнө. Гг хәрефе\n[г] өнөн әйтеү.[г] – янғырау тартынҡы өн.Гг хәрефе. Гг хәрефе менән тамғалау. Гг хәрефен яҙып өйрәнеү. Ҙур хәреф Г кеше исем-фамилияларында, хайуан ҡушаматтарында, һөйләм башында. Һүҙҙең өн моделе һәм шаҡмаҡлы график (хәрефле) һыҙмаһы. Күсереп яҙыу. Диктант яҙыу\n[г] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә.[г] өнөн Гг хәрефе менән тамғаларға. Гг хәрефен дөрөҫ каллиграфия менән яҙырға.Һүҙҙең Гг хәрефен тейешле шаҡмаҡҡа баҫмалап яҙырға.Үтелгән хәрефтәрҙе әйтеп яҙҙырырға. 2-3, 3-4 хәрефтән торған һүҙҙәрҙән диктант яҙырға. Һүҙҙәр, һөйләм күсереп яҙырға\n12.11 13. 11\n[к] өнө. Кк хәрефе\n[к] өнөн әйтеү, тыңлау[к] – парлы (г-к) һаңғырау тартынҡы өн.Уны Кк хәрефе менән тамғалау. Кк хәрефен яҙып өйрәнеү. Ҙур хәреф К кеше исем-фамилияларында, хайуан ҡушаматтарында: һөйләм башындағы һүҙҙә. Һүҙҙең өн моделе һәм шаҡмаҡлы график (хәрефле) һыҙмаһы. Күсереп яҙыу. Диктант яҙыу\n[к] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә.[к] өнөн тартынҡылар таблицаһына урынлаштырырға.[к] өнөн Кк хәрефе менән тамғаларға. Кк хәрефен дөрөҫ каллиграфия менән яҙырға.Һүҙҙең Кк хәрефен тейешле шаҡмаҡҡа баҫмалап яҙырға.Үтелгән хәрефтәрҙе әйтеп яҙҙырырға. 2-3, 3-4 хәрефтән торған һүҙҙәрҙән диктант яҙырға. Һүҙҙәр, һөйләм күсереп яҙырға\n[ғ] өнө. Ғғ хәрефе\n[ғ] өнөн әйтеү, тыңлау[ҡ] – парлы (ҡ-ғ) һаңғырау тартынҡы өн.Уны Ҡҡ хәрефе менән тамғалау. Ҡҡ хәрефен яҙып өйрәнеү. Ҙур хәреф Ҡ кеше исем-фамилияларында, хайуан ҡушаматтарында: һөйләм башында. Һүҙҙең өн моделе һәм шаҡмаҡлы график (хәрефле) һыҙмаһы. Күсереп яҙыу. Диктант яҙыу\n[ғ] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә.[ғ] өнөн тартынҡылар таблицаһына урынлаштырырға.[ғ] өнөн Ғғ хәрефе менән тамғаларға. Ғғ хәрефен дөрөҫ каллиграфия менән яҙырға.Һүҙҙең Ғғ хәрефен тейешле шаҡмаҡҡа баҫмалап яҙырға.Үтелгән хәрефтәрҙе әйтеп яҙҙырырға. 2-3, 3-4 хәрефтән торған һүҙҙәрҙән диктант яҙырға. Һүҙҙәр, һөйләм күсереп яҙырға\n[ҡ] өнө. Ҡҡ хәрефе\n[ҡ] өнөн әйтеү, тыңлау[ҡ] – парлы (ҡ-ғ) һаңғырау тартынҡы өн.Уны Ҡҡ хәрефе менән тамғалау. Ҡҡ хәрефен яҙып өйрәнеү. Ҙур хәреф Ҡ кеше исем-фамилияларында, хайуан ҡушаматтарында: һөйләм башындағы һүҙҙә. Һүҙҙең өн моделе һәм шаҡмаҡлы график (хәрефле) һыҙмаһы. Күсереп яҙыу. Диктант яҙыу\n[ҡ] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә.[ҡ] өнөн тартынҡылар таблицаһына урынлаштырырға.[ҡ] өнөн Ҡҡ хәрефе менән тамғаларға. Ҡҡ хәрефен дөрөҫ каллиграфия менән яҙырға.Һүҙҙең Ҡҡ хәрефен тейешле шаҡмаҡҡа баҫмалап яҙырға.Үтелгән хәрефтәрҙе әйтеп яҙҙырырға. 2-3, 3-4 хәрефтән торған һүҙҙәрҙән диктант яҙырға. Һүҙҙәр, һөйләм күсереп яҙырға\n[г] - [к], [ғ] - [ҡ] – парлы яңғырау- һанғырау тартынҡылар. Һүҙҙәрҙә г-к, ғ-ҡ хәрефтәренең сиратлашыу үҙенсәлеге: ҡаҡ – ҡаға, таҡ – таға, тек – тегә, бөк – бөгә, ҡалаҡ –ҡалағы, ҡолаҡ – ҡолағы, күнәк – күнәге, көрәк – көрәге һ.б. Гг, Кк, Ғғ, Ҡҡ хәрефтәрен өйрәнелгән һуҙынҡы, тартынҡылар менән дөрөҫ тоташтыоыу. Һүҙҙәр, һөйләмдәр күсереп яҙыу. Диктант яҙыу. Хәбәр, һорау, өндәү һәйләмдәрҙе тейешле интонация менән уҡыу\nПарлы яңғырау – һаңғырау тартынҡыларҙы сағыштырырға, һығымта яһарға. Гг – Кк, Ғғ – Ҡҡ хәрефтәрен дөрөҫ тоташтырырға. Кеше исемдәрен,хайуан ҡушаматтарын һәм һөйләм башын ҙур хәрефтән яҙырға. Күсереп яҙған һүҙҙәрҙе, һөйләмдәрҙе тикшерә белергә. Һөйләм, текстарҙы етеҙ уҡырға, мәғәнәһен аңларға\n[б] өнө. Бб хәрефе\n[б] өнөн әйтеү, тыңлау. [б] – яңғырау тартынҡы өн.Уны Бб хәрефе менән тамғалау. Бб хәрефен яҙыу.Уны башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырыу. Һөйләмде ҙур хәрефтән яҙыу. Кеше исеме, хайуан ҡушаматтарында.Бб хәрефе менән һүҙҙәр яҙыу, уҡыу, текст уҡыу. Һөйләм күсереп яҙыу. Диктант яҙыу\n[б] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. Бб хәрефен дөрөҫ каллиграфия менән яҙырға, башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырырға.Һүҙҙең шаҡмаҡлы график һыҙмаһынды Бб хәрефен тейешле шаҡмаҡҡа баҫмалап яҙырға.һөйләмдәр күсереп яҙырға. Уның дөрөҫлөгөн тикшерергә. Текст уҡырға. Уның йөкмәткеһе буйынса фекер алышырға.\n[п] өнө. Пп хәрефе\n[п] өнөн әйтеү, тыңлау [п] – парлы (п-б) һаңғырау тартынҡы өн.Уны Пп хәрефе менән тамғалау. Пп хәрефен яҙыу.Уны башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырыу.Һүҙҙәр һәм һөйләмдәр күсереп яҙыу. Ҙур хәреф П кеше исеме, хайуан ҡушаматтарында. Һөйләм күсереп яҙыу. Тексты тасуири уҡыу\n[п] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. Пп хәрефен дөрөҫ каллиграфия менән яҙырға, башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырырға.Һүҙҙең шаҡмаҡлы график һыҙмаһынды Пп хәрефен тейешле шаҡмаҡҡа баҫмалап яҙырға.һөйләмдәр күсереп яҙырға. Уның дөрөҫлөгөн тикшерергә. Текст уҡырға. Уның йөкмәткеһе буйынса фекер алышырға.\n[б] - [п] – парлы яңғырау- һанғырау тартынҡылар.Тартынҡылар таблицаһы. Һүҙҙәрҙә б - п хәрефтәренең сиратлашыу үҙенсәлеге: туп – тубы, төп – төбө, ҡап – ҡабы, китап – китабы һ.б. Бб, Пп хәрефтәрен башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырыу.\nПарлы яңғырау – һаңғырау тартынҡыларҙы күҙәтергә, сағыштырырға, һығымта яһарға. Һүҙҙәр,һөйләмдәр, текст уҡырға. Текст йөкмәткеһе буйынса фекер алышырға\nТикшереү эше.Күсереп яҙыу.\nҺуҙынҡы, тартынҡы өн. Нәҙек, ҡалын һуҙынҡы. Янғырау – һанғырау тартынҡы. Һүҙҙең өн моделе. Һөйләм моделе. Һүҙҙе ижеккә бүлеү. Юлдан юлға күсереү өсөн ижеккә бүлеү. Хәрефте дөрөҫ каллиграфия менән яҙыу. Уларҙы башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырыу. Һүҙҙәр, һөйләмдәр күсереп яҙыу. Диктант яҙыу\nУҡытыусы телдән әйткән эштәрҙе аңлап үтәргә\n[з] – янғырау тартынҡы өн.Зз хәрефе. Һүҙҙәр, һөйләмдәр текст уҡыу.Зз хәрефен яҙыу. Уны башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырыу.Һүҙҙәр һәм һөйләмдәр күсереп яҙыу. Орфограммаларҙың аҫтына һыҙыу\n[з] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. Зз хәрефен дөрөҫ яҙырға, башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырырға.Һөйләмдәр, текстарҙы тейешле интонация менән уҡырға.Текст йөкмәткеһе буйынса фекер алышырға\n[с] өнө. Сс хәрефе\n[с] – һаңғырау тартынҡы өн.Уны Сс хәрефе менән тамғалау. Сс хәрефен яҙыу. Уны башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырыу.Һүҙҙәр һәм һөйләмдәр күсереп яҙыу. Орфограммаларҙың аҫтына һыҙыу\n[с] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. Сс хәрефен дөрөҫ яҙырға, башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырырға.Һөйләмдәр, текстарҙы тейешле интонация менән уҡырға.Текст йөкмәткеһе буйынса фекер алышырға\n[ҙ] өнө. Ҙҙ хәрефе\n[ҙ] – янғырау тартынҡы өн.Ҙҙ хәрефе. Уны башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырыу.Һүҙҙәр һәм һөйләмдәр күсереп яҙыу.Ҙур хәреф. Кеше исемдәре, хайуан ҡушаматтары орфограммаларҙың аҫтына һыҙыу\n[ҙ] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. Ҙҙ хәрефен дөрөҫ яҙырға, башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырырға.Һөйләмдәр, текстарҙы тейешле интонация менән уҡырға.Текст йөкмәткеһе буйынса фекер алышырға\n[ҫ] өнө. ҫ хәрефе\n[ҫ] – һаңғырау тартынҡы өн.Уны ҫ хәрефе менән тамғалау. ҫ хәрефен яҙыу. Уны башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырыу.Һүҙҙәр һәм һөйләмдәр күсереп яҙыу.\n[ҫ] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. ҫ хәрефен дөрөҫ яҙырға, башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырырға.Һөйләмдәр, текстарҙы тейешле интонация менән уҡырға.Текст йөкмәткеһе буйынса фекер алышырға\nҘҙ - ҫ хәрефтәре\n[ҙ] - [ҫ] – парлы яңғырау- һанғырау тартынҡы өндәр.Һүҙҙең өн моделе. Ҙҙ, ҫ хәрефтәре. Улар менән һүҙҙәр уҡыу, яҙыу. Һүҙҙәр, һөйләмдәр күсереп яҙыу. Орфограмма. Ҙур хәреф. Кеше исемдәре, ер – һыу атамалары, хайуан ҡушаматтары\n[ҙ] - [ҫ] өндәрен әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. Ҙ, ҫ хәрефтәрен каллиграфия менән яҙырға. Һүҙҙәр, һөйләмдәр күсереп яҙырға. Һүҙҙә орфограммаларҙы аңлатырға\n[д] өнө. Дд хәрефе\n[д] – яңғырау тартынҡы өн. Һүҙҙең өн моделе. Дд хәрефе.Уны яҙыу.Дд хәрефе менән һүҙҙәр уҡыу, яҙыу. Һүҙҙәр, һөйләмдәр күсереп яҙыу. Орфограмма. Ҙур хәреф. Кеше исемдәре, ер – һыу атамалары, хайуан ҡушаматтары.\n[д] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. Дд хәрефен дөрөҫ яҙырға, башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырырға.Һөйләмдәр, текстарҙы тейешле интонация менән уҡырға.Текст йөкмәткеһе буйынса фекер алышырға\n[т] өнө. Тт хәрефе\n[т] – яңғырау тартынҡы өн. Һүҙҙең өн моделе.Тт хәрефе.Уны яҙыу.Тт хәрефе менән һүҙҙәр уҡыу, яҙыу. Һүҙҙәр, һөйләмдәр күсереп яҙыу. Орфограмма. Ҙур хәреф. Кеше исемдәре, ер – һыу атамалары, хайуан ҡушаматтары.\n[т] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. Тт хәрефен дөрөҫ яҙырға, башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырырға.Һөйләмдәр, текстарҙы тейешле интонация менән уҡырға.Текст йөкмәткеһе буйынса фекер алышырға\nДд - Тт хәрефтәре\n[д] - [т] – парлы яңғырау- һанғырау тартынҡылар.Тартынҡылар таблицаһы. Дд - Тт хәрефтәрен башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырыу. Ҙур хәреф. Кеше исемдәре, ер – һыу атамалары, хайуан ҡушаматтары\nҺуҙынҡы, тартынҡы өн. Нәҙек, ҡалын һуҙынҡы. Яңғырау-һаңғырау тартынҡы. Һүҙҙең өн моделе. Һөйләм моделе. Һүҙҙе ижеккә бүлеү.Хәрефте дөрөҫ каллиграфия менән яҙыу. Уларҙы башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырыу.Һүҙҙәр һәм һөйләмдәр күсереп яҙыу.Диктант яҙыу\nТикшереү эштәре йөкмәткеһен уҡытыусы уҡыуынан аңларға. Ул эштәрҙе эҙмә – эҙлекле дөрөҫ башҡарырға\n[уы],[ үэ] өндәре\n[уы],[үэ] өндәре. Уларҙы хәреф менән тамғалау. Һүҙҙең өн моделе. [уы], [үэ] өндәре һүҙ уртаһында һәм һүҙ аҙағында. Һүҙҙәр уҡыу һәм яҙыу\nҺүҙҙәр, һөйләм, текстар уҡыу. Күсереп яҙыу. Диктант\n[ж] өнө. Жж хәрефе\n[ж] – янғырау тартынҡы өн.Һүҙҙең өн моделе. Жж хәрефе.Уны яҙыу.Жж хәрефе менән һүҙҙәр уҡыу, яҙыу. Һүҙҙәр, Һөйләмдәр күсереп яҙыу. Орфограмма. Ҙур хәреф. Кеше исемдәре, хайуан ҡушаматтары\n[ж] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. Жж хәрефен дөрөҫ яҙырға, башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырырға.Һөйләмдәр, текстарҙы тейешле интонация менән уҡырға.Текст йөкмәткеһе буйынса фекер алышырға\n[ш] өнө. Шш хәрефе\n[ш] – парлы һанғырау тартынҡы өн.Һүҙҙең өн моделе. Тартынҡылар таблицаһы. Шш хәрефе.Уны яҙыу.Шш хәрефе менән һүҙҙәр уҡыу, яҙыу. Һөйләмдәрҙе, тексты аңлы тасуири уҡыу. Диктант.\n[ш] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. Шш хәрефен дөрөҫ яҙырға, башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырырға.Һөйләмдәрҙе, тексты аңлы, етеҙ уҡырға. Текст күсереп яҙырға\n[ж] - [ш] – парлы яңғырау- һанғырау тартынҡы өндәр.Һүҙҙең өн моделе. Жж, Шш хәрефтәре. Улар менән һүҙҙәр уҡыу, яҙыу. Һүҙҙәр, һөйләмдәр күсереп яҙыу. Орфограмма. Ҙур хәреф. Кеше исем- фамилияһы, ер – һыу атамалары, хайуан ҡушаматтары\n[ж] – [ш] өндәрен әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. Жж, Шш хәрефтәрен дөрөҫ каллиграфия менән яҙырға. Һөйләмдәр күсереп яҙырға, орфограммаларҙы һыҙырға\n[в] өнө. Вв хәрефе\n[в] – янғырау тартынҡы өн.Һүҙҙең өн моделе. Тартынҡылар таблицаһы. Вв хәрефе.Уны яҙыу.Вв хәрефе менән һүҙҙәр уҡыу, яҙыу. Һөйләмдәрҙе, тексты аңлы тасуири уҡыу. Диктант.\n[в] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. Вв хәрефен дөрөҫ яҙырға, башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырырға. Һөйләмдәрҙе, тексты аңлы, етеҙ уҡырға. Текст күсереп яҙырға\n[ф] өнө. Фф хәрефе\n[ф] – һаңғырау тартынҡы өн. Һүҙҙең өн моделе. Тартынҡылар таблицаһы. Фф хәрефе.Уны яҙыу.Фф хәрефе менән һүҙҙәр уҡыу, яҙыу. Һөйләмдәрҙе, тексты аңлы тасуири уҡыу. Диктант.\n[ф] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. Фф хәрефен дөрөҫ яҙырға, башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырырға. Һөйләмдәрҙе, тексты аңлы, етеҙ уҡырға. Текст күсереп яҙырға\n[в] - [ф] – парлы яңғырау- һанғырау тартынҡы өндәр.Һүҙҙең өн моделе. Вв, Фф хәрефтәре. Улар менән һүҙҙәр уҡыу, яҙыу. Һүҙҙәр, һөйләмдәр күсереп яҙыу. Орфограмма. Ҙур хәреф. Һөйләм башы. Кеше исем- фамилияһы, ер – һыу атамалары, хайуан ҡушаматтары\n[в] – [ф] өндәрен әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. Вв, Фф хәрефтәрен дөрөҫ каллиграфия менән яҙырға. Һөйләмдәр күсереп яҙырға, орфограммаларҙы һыҙырға\nТикшереү эше.Эшкә анализ (текст йәки диктант)\nӨйрәнелгән хәрефтәрҙе тейешле каллиграфик режимда яҙыу. Уларҙы башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырыу. Һүҙҙәр, һөйләмдәр күсереп яҙыу. Диктант\nЭште аңлап, эҙмә- эҙлекле башҡарырға\nИке өндө ([йа]) белдергән Яя хәрефе\nЯя – ике өндө белдергән хәреф. Я хәрефе һүҙ уртаһында һәм аҙағында. Һүҙҙәң өн моделе һәм шаҡмаҡлы график (хәрефле) һыҙмаһы. Һүҙҙең транскрипцияла яҙылышы. Һөйләмде, тексты тасуири уҡыу\nҺүҙҙе әйтергә, тыңларға. Һүҙҙә [йа] өнөн тикшерергә, һығымта яһарға. Һүҙҙә [йа] өнөн Яя хәрефе менән тамғаларға. Яя хәрефен тейешле каллиграфия менн яҙырға\nИке өндө ([йэ]) белдергән Ее хәрефе\nЕе – ике өндө белдергән хәреф. Ее хәрефе һүҙ башында . е хәрефе һүҙ уртаһында. Һүҙҙәң өн моделе һәм шаҡмаҡлы график (хәрефле) һыҙмаһы. Һүҙҙең транскрипцияла яҙылышы. Һөйләмде, тексты тасуири уҡыу\nҺүҙҙе әйтергә, тыңларға. Һүҙҙә [йэ] өнөн тикшерергә, һығымта яһарға. Һүҙҙә [йэ] өнөн Ее хәрефе менән тамғаларға. Ее хәрефен тейешле каллиграфия менн яҙырға\nИке өндө ([йу]) белдергән Юю хәрефе\nҺүҙҙә [йу] өндәрен Юю хәрефе менән тамғалау. Юю хәрефе һүҙ башында . ю хәрефе һүҙ уртаһында. Һүҙҙәң өн моделе һәм шаҡмаҡлы график (хәрефле) һыҙмаһы. Һүҙҙең транскрипцияла яҙылышы. Һөйләмде, тексты тасуири уҡыу\nҺүҙҙе әйтергә, тыңларға. Һүҙҙә [йу] өнөн тикшерергә, һығымта яһарға. Һүҙҙә [йю] өнөн Юю хәрефе менән тамғаларға. Юю хәрефен тейешле каллиграфия менн яҙырға\nИке өндө ([й’о]) белдергән Ёё хәрефе\nЁё – ике өндө ([й’о]) белдергән хәреф. Ё хәрефе рус теленән ингән һүҙҙәрҙә. Ё хәрефе һүҙ башында. Һүҙҙәң өн моделе һәм шаҡмаҡлы график (хәрефле) һыҙмаһы. Һүҙҙең транскрипцияла яҙылышы. Һөйләмде, тексты тасуири уҡыу\nҺүҙҙе әйтергә, тыңларға. Һүҙҙә [й’о] өнөн тикшерергә, һығымта яһарға. Һүҙҙә [й’о] өнөн Ёё хәрефе менән тамғаларға. Ёё хәрефен тейешле каллиграфия менн яҙырға\nИке өндө белдергән Яя, Ее, Юю, Ёё хәрефтәре. Һүҙҙең өн моделе. Һүҙҙе транскрипцияла яҙыу. Яя, Ее, Юю, Ёё хәрефтәре менән һүҙҙәр йыйыу. Тексты аңлы уҡыу. Уның йөкмәткеһе буйынса фекер алышыу\nЯя, Ее, Юю, Ёё хәрефтәрен дөрөҫ яҙыу. Һүҙҙең өн моделен транскрипциялы яҙыуҙы – хәрефле яҙыуға әйләндерергә. Яя, Ее, Юю, Ёё хәрефле һүҙҙәрҙе хатаһыҙ күсереп яҙырға. Тексты аңлы уҡырға. Уның йөкмәткеһе буйынса фекер алышырға\nь, ъ тамғаларының һүҙҙәге функцияһы. ь – нәҙек айырыу тамғаһы. ъ – ҡалын айырыу тамғаһы. Һүҙҙең өн моделе. Һүҙҙе транскрипцияла яҙыу. Нәҙек, ҡалын айырыу тамғалары менән һүҙҙәр йыйыу. Уларҙ дөрөҫ күсереп яҙыу\nНәҙек, ҡалын айырыу тамғалары булған һүҙҙәрҙең өн моделен төҙөргә, транскрипцияла һәм хәрефтәр менән яҙырға. Күсереп яҙыу. Тексты аңлы уҡырға\n[һ] өнө. Һһ хәрефе\n[һ] – парһыҙ һаңғырау тартынҡы өн.Һүҙҙең өн моделе.Тартынҡылар таблицаһы. Һһ хәрефе. Уны яҙыу. Һһ хәрефе менән һүҙҙәр уҡыу, яҙыу. Һөйләмдәрҙе, тексты аңлы тасуири уҡыу. Диктант\n[һ] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. Һһ хәрефен дөрөҫ яҙырға, башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырырға. Һөйләмдәрҙе, тексты аңлы, етеҙ уҡырға. Текст күсереп яҙырға\n[х] өнө. Хх хәрефе\n[х] – парһыҙ һаңғырау тартынҡы өн.Һүҙҙең өн моделе.Тартынҡылар таблицаһы. Хх хәрефе. Уны яҙыу. Хх хәрефе менән һүҙҙәр уҡыу, яҙыу. Һөйләмдәрҙе, тексты аңлы тасуири уҡыу. Диктант\n[х] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. Фф хәрефен дөрөҫ яҙырға, башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырырға. Һөйләмдәрҙе, тексты аңлы, етеҙ уҡырға. Текст күсереп яҙырға\n[һ], [х] – парһыҙ һанғырау тартынҡы өндәр.Һүҙҙең өн моделе. Һһ, Хх хәрефтәре. Улар менән һүҙҙәр уҡыу, яҙыу. Һүҙҙәр, һөйләмдәр күсереп яҙыу. Тексты аңлы уҡыу. Уның йөкмәткеһе буйынса фекер алышыу\n[һ], [х] өндәрен сағыштырып күҙәтергә. Һығымта яһарға. Уларҙы тартынҡылар таблицаһынан табырға. Һүҙҙәрҙе дөрөҫ каллиграфия менән күсереп яҙырға, орфограммаларҙы һыҙырға\n[щ] өнө. Щщ хәрефе\n[щ]– парһыҙ һанғырау тартынҡы өн.Өндө Щщ хәрефе менән тамғалау. Щщ хәрефенең яҙылышы. Уны башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырыу. Щщ хәрефе рус теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә. Щщ хәрефе булған һүҙҙәр йыйыу: щи, борщ, плащ, щетка, Щорс. Уларҙы дөрөҫ яҙыу,уҡыу\n[щ] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. Щщ хәрефен дөрөҫ яҙырға, башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырырға. Һөйләмдәрҙе, тексты аңлы, етеҙ уҡырға. Текст күсереп яҙырға\n[ч] өнө. Чч хәрефе\n[ч]– парһыҙ һанғырау тартынҡы өн.Өндө Чч хәрефе менән тамғалау. Чч хәрефенең яҙылышы. Уны башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырыу.Чч хәрефе булған һүҙҙәр йыйыу: врач, Чапаев, Чайковский. Уларҙы дөрөҫ яҙыу,уҡыу\n[ч] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. Чч хәрефен дөрөҫ яҙырға, башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырырға. Һөйләмдәрҙе, тексты аңлы, етеҙ уҡырға. Текст күсереп яҙырға\nь – нәҙек айырыу билдәһе. Уның өндө белдермәүе. Нәҙек айырыу билдәһе (нәҙеклек билдәһе) башҡорт һүҙҙәрендә һәм сит телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙе. Улар менән һүҙҙәр йыйыу: көньяҡ, төньяҡ, бирьяҡ, мәсьәлә, июнь, июль, сентябрь, октябрь, ноябрь, декабрь, нефть, альбом, бинокль, лагерь, мебель, коньки, пальто, фасоль, фонарь, һ.б. Уларҙы дөрөҫ уҡыу һәм күсереп яҙыу\nНәҙек айырыу билдәһе булған һүҙҙе күҙҙәтерг, һығымта яһарға. Һөйләмдәр һәм текстарҙы аңлы уҡырға. Баҫма хәреф менән бирелгән һүҙҙәрҙе, һөйләмдәрҙе кегль хәрефтәр менән күсереп яҙырға\nъ – ҡалын айырыу билдәһе. Уның өндө белдермәүе. Ҡалын айырыу билдәһе башҡорт һүҙҙәрендә (ъ-я) һәм сит телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙе. Улар менән һүҙҙәр йыйыу: аръяҡ, алъяпҡыс, ашъяулыҡ, ҡулъяулыҡ, Аҡъяр, Ҡыҙылъяр һ.б. Уларҙы дөрөҫ уҡыу һәм күсереп яҙыу\nҠалын айырыу билдәһе булған һүҙҙе күҙҙәтерг, һығымта яһарға. Һөйләмдәр һәм текстарҙы аңлы уҡырға. Баҫма хәреф менән бирелгән һүҙҙәрҙе, һөйләмдәрҙе кегль хәрефтәр менән күсереп яҙырға\n[ц] өнө. Цц хәрефе\n[ц]– парһыҙ һанғырау тартынҡы өн.Өндө Цц хәрефе менән тамғалау. Цц хәрефенең яҙылышы. Уны башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырыу. Цц хәрефе сит телдәрҙән ңҙлштерелгән һүҙҙәрҙә. Цц хәрефе булған һүҙҙәрҙе дөрөҫ уҡыу һәм яҙыу: цирк, цинк, цифр, циркуль, концерт, мотоцикл. Уларҙы дөрөҫ яҙыу, уҡыу\n[ц] өнөн әйтергә, тыңларға,характеристика бирергә. Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. Цц хәрефен дөрөҫ яҙырға, башҡа хәрефтәр менән дөрөҫ тоташтырырға. Һөйләмдәрҙе, тексты аңлы, етеҙ уҡырға. Текст күсереп яҙырға\nАлфавит хәрефтәре, уларҙың әйтелеше\nАлфавит хәрефтәренең исемдәрен дөрөҫ әйтергә. Уларҙың тәртибен иҫтә ҡалдырырға. Бирелгән һүҙҙәрҙе алфавит тәртибендә әйтә белергә. Алфавит тәртибендә исемлек (4-5 кешенең торған төркөм) төҙөргә\nЙыл буйына өйрәнелгән уҡыу материалын үҙләштереү кимәлен асыҡлау, тикшереү\nБирелгән эштәрҙе (текст, эштәр бирелеше һ.б.) аңлап уҡыу, тейешле тәртиптә дөрөҫ итеп башҡарырға. Эште тапшырыр алдынан тикшерергә\nНомер материала: ДВ-477789\nАхмадиева Гульсина Ахмадиева 8 месяцев назад\nОгромное спасибо!!!Успехов ВАМ!!!


Мөнәжәттәрҙе тергеҙеү | Әбйәлил - Абзелил\nӘбйәлил - Абзелил > яңылыҡтар > Мөнәжәттәрҙе тергеҙеү\n« Никах нәсихәте\nКүрәҙәселәргә ышаныу »\nНимә һуң ул мөнәжәт? Ғәрәп-фарсы теленән Аллаһҡа ялбарыу, доға, Аллаһ менән йәшерен һөйләшеү, тип тәржемә ителә. Әлеге был жанрҙың иләһи көскә юнәлтелгән, әммә ысынлыҡта үҙ-үҙең менән һөйләшеүгә ҡоролған монолог икәнен аңларға була. Мөнәжәттең мәғәнәһенә — Аллаһҡа һыйыныу, ярҙам һорап ялбарыу, серләшеп, ихлас күңелдән эсеңде бушатып, еңеллек һәм ҡотолоу эҙләү инә.\nМөнәжәттәрҙең тәрбиәүи мәғәнәһе ҙур, сөнки был жанр үҙ эсенә бик күп ҡиммәтле темаларҙы туплаған. Бында Аллаһҡа ялбарыу, мөрәжәғәт итеү, әсә һәм бала мөнәсәбәттәре, тыуған-үҫкән илдән айырылыу, донъяға ҡараш, донъя малына табыныу, йәшәү һәм үлем, пәйғәмбәрҙәр тормошо сағылыш таба.\nМөнәжәт жанрына иҫкелек ҡалдығы, кисәге көн, кәрәкмәҫ бер нәмә итеп ҡарау ҙур хата икәнлеген һәр ваҡыт иҫкә төшөрөп тороу зарур. Был жанр ҙур фәлсәфәүи, тәрбиәүи әҫәр. Бында беҙҙең тормошҡа ҡарашыбыҙ, йәнебеҙ, рухыбыҙ бик асыҡ сағыла. Беҙҙең имгәнгән йәнебеҙгә, рухыбыҙға мөнәжәт тигән дауа һис артыҡ булмаҫ, иншаллаһ.\nМөнәжәт ул — Аллаһ менән элемтәгә инеү. Әгәр һин уны ихластан башҡарһаң, күҙҙән йәштәр аға башлай. Әйтәләр бит: тауышы бигерәк моңлы, ул әйткән мөнәжәттәр илата ла, уйлата ла. Кеше шул халәткә керә торған булырға тейеш.\nМөнәжәттәрҙә бит боронғо ауаз, уларҙың рух көсө, башҡорт традицияларынан килгән йола, халыҡ ижады ул. Мөнәжәттәрҙе, уларҙы көйләүселәр тыңлағанда халҡыбыҙҙың ғөрөф-ғәҙәтенең байлығына, уның тәрән аҡыллы (хикмәтле) философ, нескә күңелле шағир булыуына, уларҙың тәрбиә көсөнә тағы бер ҡат хайран ҡалаһың. Мөнәжәттәр халыҡтың үткән тарихи осорҙарҙағы милли аңын, ижтимағи-эстетик һәм әхләки идеалын, этник психологияһын, хатта характерын аңларға ярҙам итәләр, уларҙа бабаларыбыҙҙың донъяға ҡараштары, ынтылыштары, рухи донъяһы сағылыш тапҡан.\nҒөрөф-ғәҙәттәребеҙҙе яңынан кире ҡайтарыр өсөн тырышайыҡ. Мәсеттәрҙә бәйет һәм мөнәжәттәр әйтеү ул концерттарҙағы йырлау түгел. Ҡайһы бер кешеләр дөрөҫ аңламауы ла мөмкин. Бәйет менән мөнәжәтте йырламайҙар, уларҙы әйтәләр. Сөнки мөһим ролде һүҙ уйнай. Уны йыр менән бутарға ярамай. Мөнәжәт менән йырҙың ритмдары төрлө, уны айыра белеү шарт. Бәйеттәрҙә һәм мөнәжәттәрҙәге һүҙҙәр — халыҡ һүҙҙәре. Улар дингә, матурлыҡҡа, игелеклелеккә өндәй. Беҙҙең әбей-бабаларыбыҙ борон һүҙҙе һуҙып көйләй башлағандар. Көйләп һөйләгәс һүҙҙәрҙең аңлайышы күңелгә тиҙерәк инә, оҙағыраҡ һаҡлана, ислам динебеҙҙе аңларға һәм таратырға ярҙам итә. Хәҙер беҙ көйләп һөйләүҙе Ҡөръән уҡыу миҫалында ишетә алабыҙ.\nБына шулайтып мөнәжәттә иң мөһиме – һүҙ икәнен аңланыҡ. Беҙҙең башҡорт халҡына ғына хас мөнәжәттәр бар. Уны башҡарғанда, күңел аша үткәреп, йөрәк менән сығыш яһау кәрәк. Ә тауышыңдың мөмкинлектәрен, матурлығын күрһәтеүҙе маҡсат итеп ҡуяһы түгел.\nБеҙҙең төп маҡсатыбыҙ — бергә тупланып, аралашыу, фекер алышыу. Беҙ, башҡорттар, үҙебеҙҙең кем икәнебеҙҙе, тамырҙарыбыҙҙы белеп бөтөрмәйбеҙ. Ә үҙебеҙҙең кем икәнебеҙҙе белеү, тулайым аңлау өсөн тамырҙарыбыҙҙы тойоу кәрәк. Уны милли үҙаң тиҙәр. Халҡыбыҙ интелектуаль байлыҡҡа иҫ киткес бай. Дини, рухи мираҫыбыҙ иҫ киткес көслө беҙҙең. Бер ваҡыт беҙ уны юғалта яҙҙыҡ. Шуға ла кире ата-бабалар ҡалдырған дини тәрбиәгә, йолаларға, әхләҡҡә, әҙәпкә, тамыр ауаздарына ҡайтайыҡ. Шунһыҙ беҙҙең рухи күңелебеҙ буш булыр.\nЭта запись написана автором Назир Сабитов, 12.12.2021 в 22:49, и размещена в категории яңылыҡтар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


Ҡурай байрамы башланды | «Ашҡаҙар» радиоhы сайты\nҠурай байрамы башланды\nБөгөн Октябрьскийҙа Ғата Сөләймәнов исемендәге Ҡурай байрамы башланды. Сара танылған музыкант һәм уҡытыусының тыуыуына 105 йыл тулыуға арнала. Байрамдың маҡсаты — һәләтле ҡурайсыларҙы асыҡлау, йәштәрҙе башҡорт инструменталь фольклорына йәлеп итеү, ҡурайҙа уйнау сәнғәтен пропагандалау һәм ҡурайҙың яңы мөмкинлектәрен асыу. Программала үҙешмәкәр һәм профессиональ ҡурайсылар араһында конкурс, башҡарыусылар һәм ҡурайсылар ансамблдәре өсөн семинар, ижади лаборатория, конкурс еңеүселәренең һәм байрам ҡунаҡтарының гала-концерты ҡаралған.\n"Ҡурай байрамы"нан хеҙмәттәшебеҙ Урал Ниғмәтуллин әҙерләгән репортаж яҡын көндәрҙә "Ашҡаҙар" тулҡындарында эфирға сығыр. Тапшырыуҙар теҙмәһен күҙәтеп барығыҙ.


Өфөлә «Беҙ сәләмәт армия өсөн!» акцияһы уҙасаҡ // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nӨфөлә «Беҙ сәләмәт армия өсөн!» акцияһы уҙасаҡ\n11:11, 18 сентября 2014 Йәмғиәт\nӨфөнөң «Ҡашҡаҙан» паркында «Беҙ сәләмәт армия өсөн!» акцияһы уҙасаҡ. Баш ҡала хакимиәтенең матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, сәләмәт һәм әүҙем йәшәү рәүеше байрамы 20 сентябрҙә көндөҙгө сәғәт 2-лә башлана. Был көндө өфөләр «Хеҙмәткә һәм оборонаға әҙер» (ГТО) нормаларын тапшыра, армияға саҡырылыу тураһында мәғлүмәт ала, һалдат бутҡаһынан ауыҙ итә һәм ысын бронетранспортер янында фотоға төшә аласаҡ.\nШулай уҡ акцияла ҡатнашыусылар өсөн спорт ярыштары, эстафеталар, ОМОН һалдаттарының күрһәтмә сығыштары һәм бүләктәр отоу ойоштороласаҡ.


“Һатып ал, һатып ал!” » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек» | Официальный сайт газеты Йэшлек\nГазета "Йәшлек" » Мәғариф » “Һатып ал, һатып ал!”\n28.06.2019 “Һатып ал, һатып ал!”\nБалағыҙ магазинда әйбер һорап илаймы? Ғәҙәттә, “өс йәшлектәр кризисы”н кисергән бәләкәстәр магазинда йыш истерикаға бирелә. Ә 4 – 5 йәштәгеләр үҙҙәрен тынысыраҡ тота. Әйбер һатып алырға йыйынғанда уңайһыҙ хәлгә ҡалмаҫ өсөн түбәндә һеҙгә бер нисә кәңәш.\nИке йәшкә тиклем баланы магазинға эйәртмәүең яҡшы. Бындағы матур уйынсыҡтар, аллы-гөллө төҫтәр, тәмлекәстәр уны ярһыта. Тегене, быны ал, тип илай, тиҫкәреләнә. Ул әлегә йыуатҡанды ла, әрләгәнде лә ныҡлап аңламай.\nОлораҡ бала менән магазинға барыуҙы файҙалы шөғөлгә әйләндерегеҙ. Өйҙән сыҡмаҫ элек кәрәкле әйберҙәрҙең исемлеген төҙөгөҙ. Уҡый белмәгән бала өсөн аҙыҡ-түлек төшөрөлгән махсус карточкалар яһарға һәм уның буйынса продуктты эҙләргә тәҡдим итегеҙ. Һуңынан ярҙамы өсөн берәй тәмлекәс тә һатып алығыҙ.\nБыл ысул аша бала кәрәкле әйберҙе генә һатып алыуҙың мөһимлегенә төшөнәсәк.\nМагазинда уйынсыҡ өсөн янъял сыҡһа, ошо юл менән ҡотолоп ҡарағыҙ. Бала һораған тәтәйҙәрҙе бер блокнотҡа яҙып барығыҙ: “Әйҙә, быны “Теләктәр дәфтәре”нә яҙып ҡуяйыҡ. Тә-әк, улыма фәлән уйынсыҡ кәрәк. Өйгә ҡайтҡас, был турала ныҡлап уйларбыҙ”. Исемлек оҙонаясаҡ тип ҡурҡмағыҙ, бала өйгә ҡайтҡансы кире уйлаясаҡ йәки онотасаҡ. Ә ҡалғандарын бергәләп тикшерегеҙ. Уйынсыҡтарҙың ҡиммәтлеһен тыуған көнгә ҡалдырығыҙ, ә арзандарын дәртләндереү өсөн һатып алығыҙ.\nИң мөһиме, “Теләктәр дәфтәре”н дөрөҫ ҡулланыу.\nҮҙһүҙлеләнгән балаға бер тапҡыр теләгән әйберен һатып алһаң, бындай юл менән һәр саҡ һеҙҙе “һығасаҡ”. Ҡәтғи тауыш менән һатып алмауығыҙҙы әйткәнһегеҙ икән, үҙ һүҙегеҙҙә тороғоҙ. Иң яҡшыһы, магазиндан сығып китергә һәм кәрәкле әйберҙәр артынан икенсе юлы килергә.


Кәкүк әсәнең башы ауыртмай » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек» | Официальный сайт газеты Йэшлек\nГазета "Йәшлек" » Яңылыҡтар архивы » Кәкүк әсәнең башы ауыртмай\n31.05.2011 Кәкүк әсәнең башы ауыртмай\nӘ балаларҙы ниндәй яҙмыш көтә?!\nДонъя ике ишекле. Әҙәм балаһы алдында уның ҡайһыһы асылыры – яҙмыш ҡушыуы. Ә ошо ишек артында – һинең донъяң. Йә уңышлы, йә уңышһыҙ. Тормош бит, алдыңда уңышһыҙ ишектең дә шар асылыуы мөмкин. Әммә тормошоңдо үҙгәртерлек көс тапҡанда, тотош яҙмышыңды бәхетле итеүең дә ихтимал. Күп нәмә кешенең үҙенән тора. Редакциябыҙға килгән борсоулы хатты тикшереү командировкаһынан ошондай уйҙар менән ҡайттыҡ. Юҡҡа түгел. Беҙ эҙләп барған йорт, ысынлап та, ике ишекле ине...\nХат юлға саҡыра\n«Һүҙебеҙ ауылыбыҙға ун ете йәше тулмаҫ борон килен булып төшкән аҙғын ҡатын хаҡында. Ул килен булып төшөп, ике-өс ай ҙа үтмәне, тәүге ире үҙен фермала икенсе берәү менән тотто. Был хәлдән уларҙың тормоштары боҙолдо. Шулай ҙа ҡатын тыйылманы, сит ирҙәр менән сыуалыуын дауам итте. Ахыр сиктә, үҙен ҡыуып тигәндәй, кире тыуған ауылына ҡайтарып ебәрҙеләр. Тик бер йыл да үтмәне, ауыл аша үткән «Камаз» машинаһына эләгеп, тағы килеп төшөп ҡалды. Бер талай өйләнмәгән ир-егеттәргә «ем» булып йөрөнө-йөрөнө лә, шуларҙың береһенә – ата-әсәһе донъя ҡуйған егеттең өйөнә инеп йәшәй башланы. Бер-бер артлы алты бала тапты. Шулай ҙа бәйһеҙ енси тормош алып барыуынан туҡтаманы. Эскегә, енси ауырыуҙарға һабышты. Ә балалар хаҡында уйлаған кеше лә юҡ. Тамаҡтары – ашҡа, өҫтәре кейемгә туйманы бисараларҙың. Дәрескә теләһә – барҙылар, теләмәһәләр – юҡ. Балаларға дәүләт түләгән аҡса эсеүҙән, бурыс ҡайтарыуҙан артманы. Уҡытыусылар, ҡатын-ҡыҙҙар советы әсә менән һөйләшеп тә ҡараны. Файҙаһы булманы. Балаларҙы йәлләп, ауыл халҡы ашарҙарына, үҙҙәренән ҡалған кейем-һалымды биреп тора.\nБыл ҡатындың юғала торған ғәҙәте бар. Өсәр көндән һуң берәйһенең мунсаһынан, йә һарайынан табып алалар. Район үҙәгенә йомош менән барһа ла, типтереүҙән арына алмай, аҙна-ун көнһөҙ ҡайтмай. Мәле менән хатта ике айлап юҡ булып тора. Беҙҙе борсоғаны шул: ауылда егет ҡорона ингән малайҙар ошо бисәгә «өйрәнергә» йөрөй тигән имеш-мимештәр ишетелгеләй. Тик йүнһеҙ ҡатынға ҡарата бер ниндәй сара ла күрелмәй. Беҙ, әсәләр, улдарыбыҙҙың һәм әлеге алты баланың яҙмышы өсөн борсолабыҙ. Сабыйҙарҙы балалар йортона урынлаштырғанда яҡшыраҡ булмаҫ инеме икән?! Бәйһеҙ ҡатын тураһында яҙып та, һөйләп тә килештерерлек түгел. Ваҡыт табып, бәлки, үҙегеҙ килеп күрерһегеҙ?»\nБыл хаттың өҙөгө генә. Ете дәфтәр битен тултырып яҙылғандарҙы уҡып сыҡҡас, күңелгә урын табырмын тимә. Нисек инде бәләкәй балаларҙы шул тиклем насар шарттарҙа йәшәтмәк, асыҡтырмаҡ кәрәк? Быға тиклем республика райондарының береһендә, әсәләре, иренән туҡмалып, биш көнгә тыуған йортона ҡайтып киткәне өсөн генә, махсус комиссия килеп, биш баланы приютҡа алып киткәндәрен, һуңынан ҡатын ғәзиздәрен көскә ҡайтарып алыуын ишетеп, аптырағанға әлеге хәл ныҡ сәйер тойолдо. Һәр районда бала хоҡуҡтарын яҡлаусы орган бар. Улар нимә ҡарай икән, тигән һорау борсоно күңелде. Мәсьәләгә асыҡлыҡ индерергә теләп, район етәкселәренә шылтыраттыҡ.\n– Эскән, балаһын ҡарамаған ҡатындар бер беҙҙә генә түгел, һәр төбәктә лә бар. Үҙебеҙҙең дә башыбыҙ ҡатҡан. Мәсьәләне хәл итәм тиһәң, бараһың да, камил булмаған закондарға барып төртөләһең. Һеҙ килеп тә, нимә эшләй алаһығыҙ?! Әгәр ҙә проблеманы хәл итеп ҡайтабыҙ тип уйлайһығыҙ икән, рәхим итегеҙ, – район етәкселәренең береһе менән ошондайыраҡ һөйләшеү булды.\nРизалыҡ тип ҡабул итмәһәк тә, юлға сыҡтыҡ. Сөнки беҙгә халыҡтың ышанысы ҡиммәтерәк.\nШыҡһыҙ өй һәм бәхетһеҙ бала саҡ\nАуыл хозур тәбиғәт ҡосағында урынлашҡан. Күккә олғашҡан мәғрур ҡарағайҙар, ғорур бөркөттәрҙе төйәк иткән ҡаялар әҙәм балаһының һәр изге һәм яуыз ҡылығына шаһитлыҡ һаҡлай төҫлө. Беҙ эҙләп барған йорт та ана шул ҡаялы текә тау аҫтындағы туғайлыҡта урынлашҡан. Эргәлә генә ҙур булмаған йылға сылтырап аға. Йорт ҡәҙимге совхоз өйөн хәтерләтә, туҙғанға оҡшамаған. Тик шыҡһыҙ, ҡото ғына юҡ. Хатта күрһәтелгәнсә, утын урынына хужалыҡтарын яғып бөтөүҙәре раҫтыр, күрәһең. Солан, кәртә-һарай тигән нәмә күренмәй. Күҙгә әле бер, әле икенсе ерҙән һерәйеп торған таҡта, һайғауҙар ғына салына. Өй эсендә лә күңел йылынырлыҡ түгел. Сәселеп ятҡан түшәк, ҡаралты күптән ер төҫөнә ингән. Хәйер, уныһы ла барыһына ла етәме икән әле? ҡашығаяҡ та һанаулы, буш өҫтәлдән, һандыҡтан башҡа бүтән йыһаз юҡ.\nАлты сабый ҙа аталары менән өйҙә ине. Әсәләре тағы ҡайҙалыр сығып олаҡҡан. Февраль башынан бирле балаларын күрәм тип тә ҡайтып урағаны юҡ икән уның. Балаларҙың иң ҙуры – ун һигеҙ йәшлек егет. Әле ул район үҙәгендәге һөнәрселек училищеһында уҡый. ҡалғандары – ун өс, ун ике, ун бер, һигеҙ, ете йәшлектәр. Араларында бер бөртөк ҡыҙыҡай ҙа бар. Беҙ барғанда сабыйҙар ҡысынманан интегә ине. Үтә йыуаш күренгән ирҙе, балалар алдында һөйләшеүҙе уңайһыҙ һанап, тышҡа саҡырҙыҡ. Ул арала бәләкәстәр ҙә, беҙҙән ятһырап, берәм-һәрәм урамға сығып юғалды.\n– Бер эшкә лә күңел төшмәй, – тип күҙҙәренә йәш алды йорт хужаһы. – Донъяға йәлсеп булманы. Совхоздан мал алһам, ҡатын сәбәп табып, тотондороп тик торҙо. Аҡсаһын эсеүҙән арттырмаған саҡтар ҙа күп булды. Мал булмағас, сапҡан бесәнде лә һатыуҙан башҡа сара юҡ ине, – тине ул, емерек донъяһынан уңайһыҙланып.\n– Ярай, ҡатындан уңмағанһығыҙ ҙа икән ти. Шулай ҙа былай йәшәргә ярамай бит, ишек алдығыҙҙағы ҡыйҙы, сүп-сарҙы ташып түкһәгеҙ ҙә, ихатағыҙ толҡалыраҡ булыр ине. ҡурҡмайһығыҙмы? Опека органы йәшәү шарттарығыҙҙы тикшерһә, балаларығыҙҙы тартып алыуҙары ихтимал бит, – тип күңеленә шик һалырға итәм. Хәйер, атай кеше етемлектең ни икәнен яҡшы белә. Баҡтиһәң, ул үҙе лә әсәһенән йәш ярымда ғына ҡалып, өләсәһе тәрбиәһендә үҫкән булып сыҡты. Был уның яуабында ла сағылды:\n– Юҡ, берәүгә лә бирмәйем, үҙем үҫтерәм. Район вәкилдәренә лә гел шулай тим. Балаларҙың да бер ҡайҙа ла киткеләре килмәй, улар мине ташламаясаҡ. Көн генә һурыҡһын, ишек алдын таҙартып, рәтләп алырбыҙ. Орлоҡ таба алһаҡ, картуфын да сәсербеҙ. Әле совхоз етәкселегенә мал һорап ғариза яҙҙым, – тине һыр бирергә теләмәй.\nӘсә иркәләүе теймәне\nБәхет булмаһа, булмай икән шул... Оҙаҡ ҡына һөйләштек беҙ яңғыҙаҡ ир менән. Һөйләгәндәренән һыҙланыу ҙа, әрнеү ҙә тойҙоҡ. Һүҙҙән-һүҙ китеп, яңы өйләнешкән, бергә ғүмер иткән саҡтарын да «хәтерләнек». Баҡтиһәң, ир бер ваҡытта ла ҡатын наҙы, балалары әсә һөйөүе күрмәгән икән. Бисәһенең балаларға бер тапҡыр булһа ла, балам, тип өндәшкәнен, арҡаһынан яратып һөйгәнен иҫләмәй ул. Ауыҙы тулы әшәке һүҙ ҙә, ҡарғыш булған ҡатындың.\n– Яңы йылды ҡаршы алыр алдынан да балаларға тип магазиндан аҙыҡ-түлек яҙҙыртып алып, район үҙәгенә һөйәрҙәре янына ҡасты. Ун биш көндән һуң көскә ҡайтып инде. Иң аяныслыһы һәм ояты – күп тапҡыр сит ирҙәр менән тоттом. Аҙаҡҡараҡ был кәмһетеүгә, зина ҡылыуына түҙә алмай ҡул күтәргән саҡтарым да булды. Әммә аҡылға ултырта алманым, – тип һыҡтаны ир.\nБерүк яҡлашыу тип ҡабул итмәгеҙ. Ауыл халҡы менән аралашҡанда ла ошо уҡ хәбәрҙе ишеттек. Ауылдаштары совхозда мал ҡараусы булып эшләгән ирҙе бер кемгә зыяны теймәгән, баҙнатһыҙ кеше тип телгә алды. Әллә ни эсә тип тә ҡабул итмәйҙәр үҙен. «Нәҫеле лә яҡшы ине. Күптән гүр эйәләре булған ата-әсәһе егәрле, сос кешеләр булды, ҡорт тоттолар, урман, ағас эше менән дә шөғөлләнделәр... ҡыҫҡаһы, ҡатыны тура килһә, донъя көтөрлөк ир», – тип баралар.\nОшо урында халҡыбыҙҙың тапҡыр мәҡәле хәтергә төшә: ирҙе ир иткән дә, хур иткән дә – ҡатын. Был ғаилә миҫалында нәҡ шул иҫбатлана ла инде. Балаларын ҡәҙер итеп, тәрбиәләп, ирен ир итергә тырышһа, насар ғәҙәттәренән арынһа, ҡәҙимгесә генә донъя көтөрҙәр ине. Әллә нәмәләре булмаһа ла, үҙҙәренсә, ҡулдан килгәнсә, бәхетле булырҙар ине, бәлки. Тик, юҡ. Әлеге көндә әсә кешенең, алты балаһын яҙмыш ҡосағына ташлап, хәйерселеккә дусар итеп, үҙе, һин дә мин, икенсе райондағы берәүгә өйҙәш ҡатын булып йәшәп ятыуы... Быны аҙғынлыҡтың сиге тимәй, нимә тиерһең?! Иң үкенеслеһе шул, ҡатынға биш һәм унан күберәк бала тәрбиәләгән әсәләрҙең түшенә тағылған «Әсәлек даны» миҙалы тапшырылған. Бындай әсәне юғары бүләккә хаҡлы тип әйтеп буламы?! Ул дәүләт наградаһының мәртәбәһен генә төшөрә.\nКүңелһеҙ ҙә, оят та күренеш. Ошолай ирҙән-иргә йөрөгән, береһенән сығып китеп, икенсеһенә барып ингән, йә тәүҙә ағаһы, һуңынан ҡустыһы менән сыуалған, һәр кем менән түшәк бүлешергә әҙер торған бәйелһеҙ ҡатындар һәр төбәктә лә осрай торғандыр. Аҙғын заттарҙы һәр районда исемләп тә йөрөтәләр, имеш. Ламбада, чувиха, төнгө ҡош һ.б. Үкенескә күрә, был ғибрәт, әхлаҡһыҙлыҡ айырым бер бәләгә әүерелә бара. Хатта уның оятлығын танымаусылар ҙа етерлек.\nӘлеге ҡатынды законлы иренең, алиментҡа бирермен, тиеүе лә буш өмөт кенә. Сөнки кәкүк әсәнең эшкә урынлашыры, балаларына аҡса түләре бик икеле. Ул, үҙенең кәйеф-сафаға ҡоролған, елбәҙәк тормошонан бер минутҡа арынып, бөгөн балаларым ашанылармы икән, тип уйлаһа, хуш әле. Бөгөн иһә уның балалары ауылдаштары йәлләп биргән хәйер-саҙаҡаға, ҡулдан килгәнсә күрһәтелгән башҡа ярҙамға мохтаж булып көн итергә мәжбүр.\nМәхрүм итеү – һуңғы сик\nАуыл халҡы ошондай уҡ ялыуҙы район етәкселәренә лә яҙған булып сыҡты. Үрҙәге хаттың йөкмәткеһенә әйләнеп ҡайтһаҡ, улар ир менән ҡатынды әсә-аталыҡ хоҡуғынан мәхрүм итеүҙе һораған.\nРайон етәкселәре, балалар хоҡуғын яҡлау органдары вәкилдәре һөйләүенсә, ғаилә хакимиәттә 2007 йылдан алып махсус иҫәптә тора.\nДүрт йыл эсендә бер тапҡыр ҙа әсә-аталыҡ хоҡуғынан мәхрүм итеп булманымы ни, тип һорайым, сабыйҙарҙы балалар йортона урынлаштырыу күпкә хәйерле булыр ине, тигән фекер үткәрергә тырышып.\nБалаларҙы ата-әсәһенән тартып алыуҙы анһат эш тип уйларға ярамай, шәриғәттә ул хатта гонаһ та, тип иҫәпләй етәкселәр.\n... – Мин баланы әсә-атаһынан айырыу кеүек еңел булмаған ҡарар ҡабул итер алдынан гел үҙемә: «Теге донъяла, нисә кешене ата-әсәһенән мәхрүм иттең, тип һораһалар, нимә тип яуаплармын?» – тигән һорау бирәм, – ти яуаплы вәкил. Ысынлап та, әсә-аталыҡ хоҡуғынан мәхрүм итеү күңел өшөткөс күренеш. Социаль етемлек көндән-көн арта. Мәҫәлән, районда 2009 йылда ун бер, 2010 йылда ун бала әсә-атаһы тәрбиәһенән алынған. Сабыйҙарҙы, ғәҙәттә, туғандары булһа, яҡындарына бирергә тырышалар. Әлеге осраҡта балаларҙың туғандары юҡ. Әсәләренең әсәһе, йәғни өләсәләре үҙе лә күңелле тормош яратҡан зат икән.\nАңлатыуҙарынса, берәүҙән дә тота килеп балаһын тартып алмайҙар. Был мөмкин дә түгел. Әле лә атайға ышаныс белдерелгән. Сөнки уның, эсһә лә, ҡыуалатып, туҡтай алмай эсә торған ғәҙәте юҡ икән. Ә беҙ килер алдынан ҡатынды әсәлек хоҡуғынан мәхрүм итеү буйынса беренсе суд булған. Әсә йораты иһә ултырышҡа килеүҙе кәрәк тип тә тапмаған.\nИкенсе ултырышта ун йәше тулған сабыйҙар ҙа ҡатнашасаҡ. ҡарар сығарыр алдынан уларҙың да теләге иҫәпкә алынасаҡ. Күҙаллауҙар буйынса, балаларҙың аталары менән ҡалырға теләге көслө. Шуға күрә үҫеше тотҡарланған ике малайҙы райондағы коррекция мәктәбенә әҙерләйҙәр. Яҡын арала район дауаханаһына һалып, артабан инвалидлыҡ юллау маҡсаты менән Өфөгә ебәрмәкселәр. Бер баланы – интернатҡа, икәүһен райондағы приютҡа оҙатмаҡсылар. Әле ошондай яҙмышлы сабыйҙар тәрбиәләнгән учреждениела ун алты бала йәшәй икән. Район хакимиәтендә ни өсөн мәсьәләне быға тиклем хәл итмәүҙәрен, эштең оҙаҡҡа һуҙылыуын приютта урын булмауы менән аңлаттылар.\n– Беҙҙә бындай ғаиләләр һанаулы ғына. Яманатты күпселеге ситтән килен булып төшкән йүнһеҙ ҡатындар сығара. Зинһар, исемде күрһәтмәй яҙығыҙ инде, – тип үтенделәр урында.\nПроцесс оҙаҡҡа һуҙылһа ла, районда ғаиләне аяҡҡа баҫтырырға тырышмағандар тип әйтеп булмай. Икеһенә лә эш, ҙур ғына совхоз йортон биреп ҡуйғандар. Эсәләр, ялҡауҙар тип ҡул һелтәп ҡарамағандар, ҡулдан килгәнсә ярҙамдан да өҙмәгәндәр, ауыр хәлгә тарыған ғаиләләргә ҡаралған һәм фондта булған аҡсанан ҡоро ҡалдырмағандар. Ғаилә коммуналь хужалыҡ өсөн түләүҙе, балалар пособиеһын, ишле балалыларға күрһәтелгән матди ярҙамды ваҡытында алып барған. ҡатын сығып китеп юғалһа, гел эҙләү менән дә булышҡандар, эскелектән дә дауалап ҡарағандар. Был хаҡта протокол ҡағыҙҙарында асыҡ теркәлгән.\n– Урындағы тәртип һаҡлау органдары вәкилдәре ҡатнашлығында эҙләп табып ҡайтарып алабыҙ. Аңлаған кеүек, һин дә мин, йәшәп китә лә, күп тә үтмәй, тағы шул уҡ хәл ҡабатлана. Декабрь башында ғына өйөнә ҡайтарғайныҡ, февралдә тағы ғәйеп булған. Һеҙ уны күрһәгеҙ, аптырар инегеҙ, төҫ-башҡа ла арыу ғына, телгә шул тиклем оҫта, матур һөйләп, төп башҡа ултыртыу һәләте лә бар. Мәктәп менән тығыҙ бәйләнештәбеҙ. Балалар өсөн белем усағында ике тапҡыр бушлай ашатыу ойошторолған, ҡоро паек та бирелә. Әммә өйҙә ауыҙға ҡабыр ризыҡ булмауы балалар өсөн аяныслы инде, – тип һөйләй райондың бәлиғ булмағандарҙың хоҡуҡтарын яҡлау буйынса секретары.\n– Хәүеф төркөмөнә ҡараған ғаиләләргә даими рәүештә рейдтарға сығабыҙ, комиссия ултырышына саҡырып та һөйләшәбеҙ. Әлеге ҡатынды бындай ултырыштарға мәжбүри алдырта торғайныҡ. Төрлө ғаиләләр осрай. Үҙҙәрен хаҡлы һанап, етәкселәрҙе ғәйепләп, балаларыбыҙҙың башына етә алманығыҙ инде, тип әрләп, ҡарғап ҡаршы алыусылар ҙа юҡ түгел, – тип һүҙгә ҡушыла район хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары. Уның фекеренсә, әсә-аталыҡ хоҡуғынан мәхрүм итеү – һуңғы сик. Тәжрибә күрһәтеүенсә, бала өсөн барыбер иҫерек әсә-атаһы ҡәҙерле. Сабыйҙарҙы тартып алып, балалар йортона урынлаштырҙың да икән, ә эскән кеше бының менән файҙалана ғына. Шулай ҙа аңлап тәүбәләренә килеүселәр, балаларымдан айырмағыҙ тип, ҡурҡыуҙан эсеүен ташлаусылар ҙа осрай.\nҺуңғы һүҙ урынына...\nУл арала беҙ барып инеү менән әллә ҡайҙа сығып юғалған дүрт малай теләһә ҡайҙан тимер-томор ҡалдыҡтары йөкмәп, эйәртенешеп ҡайтып инде. ҡаҡса кәүҙәле, йонсоу ир, ысынлап та, йәл ине. Тел төбөнән аңлашылыуынса, уның әле булһа ҡатынынан һыуынмағаны, һаман уның ҡайтырына өмөтө өҙөлмәүе лә һиҙелде. Тик сабыйҙар ғына, әсәйебеҙ ҡайтмаһын, беҙ былай ҙа кеше булырбыҙ әле, тигән булдылар. Оло улы, әсәйемде исеме менән атап гәзиткә яҙығыҙ, тип тә өҫтәне. Бала йөрәге һыҙлаһа ла, нимәнәндер йыуаныс табырға тырыша, күрәһең. Ни тиһәң дә, хәҙергә бер бөгөнгөнө ҡайғыртып йәшәй улар. Тамаҡ ялғарға икмәк бар икән – рәхәт.\nӘле лә өйҙәге яңғыҙ ҡыҙыҡай малайҙарға, ҡунаҡтар тәмлекәстәр килтерҙе, тип барып һөйөнсөләне булһа кәрәк. Балаларҙың күҙҙәре янды. Араларынан берәү йүгереп барып ишек тотҡаһына үрелде. Үҙем дә һиҙмәҫтән, донъяғыҙ ике ишекле икән, тинем. Эйе, ике ишекле... Бөгөн Бала хоҡуҡтарын яҡлау көнө лә был сабыйҙар өсөн байрам түгел. Бөгөн улар өсөн әсәйһеҙ тормошҡа ишек асасаҡтар. Ни хәл итәһең, яҙмыш ҡыйырһытыуы. Ә тормош дауам итә. Исмаһам, артабанғы ғүмерҙәре матурыраҡ булһа ине балаларҙың. Иң мөһиме – ышаныстары селпәрәмә килмәһен.\n31 мая 2011 15:15: [fqlfh\nБурзянский район .дер Ново Усманово.\n1 июня 2011 02:30: Малай\nГафури районы Янгызкаен ауылы


“Үҙемде йондоҙ итеп тоймайым”\n13 Июль 2019, 01:55\n“О, Тимур! Һеҙҙең менән фотоға төшөргә мөмкинме? Ә мин һеҙҙең йырҙарығыҙҙы тыңлайым!” тип әйтһәләр, гел баҙап ҡалам, башта “Минең менән? Ни өсөн?” тигән һорауҙар ярала.\nУның тауышын башҡаларҙыҡы менән бутау мөмкин түгел. Әллә ниндәй ярһыу һағыш, моңһоу саялыҡ сатҡылары сәскән тауышы йырҙарын да, уларҙы башҡарыр алдынан уҡыған шиғырҙарын да иҫ киткес моңло, тетрәндергес итә. “Сплин” рок-төркөмөн белмәгән кеше һирәктер. Башҡорт Васильевы тип атар инем мин уны, әммә шул уҡ ваҡытта беҙ әңгәмә ҡорған йырсының үҙенә генә хас юлы, үҙе генә бәйән итер тарихы бар. Ҡаршы алығыҙ: Тимур ЯМАЛОВ! Ул сығыш яһаған һәр концертта алып барыусыларҙың ошолай иғлан итеүе була, тамашасы залы ҡапыл йәнләнеп китә. Егеттең тормошонда ҙур әһәмиәткә эйә 12 – 14 июлдә Ишембай ерендә үтәсәк VIII “Ҡош юлы” башҡорт бард фестивале алдынан уның менән әңгәмә ҡорҙоҡ.\n– Ошондай һәләтле егеттең ижад юлы нисек башланып китте? Ҡулыңа нисек гитара килеп эләкте?\n– Һуңғы арала был хаҡта уйлана торғас, быға Миңзәлә Яхина (шулай уҡ башҡорт бард йондоҙо, “Ҡош юлы” фестивале лауреаты, Башҡорт дәүләт филармонияһы режиссеры – авт.) сәбәпсе, тигән фекергә килдем. Бала сағымда беҙҙең Учалы районының Ҡотой ауылына ул үҙенең концерты менән килгәйне. Гитара менән ҡыҙыҡһынмай ҙа инем, дуҫыма эйәреп кенә барғайным. Миңзәләнең гитара уйнап йырлауы минең өсөн тәүҙә хатта ят күренеш тойолдо, әммә шул ваҡыттан алып күңелемә гитарала уйнап өйрәнергә ине, тигән хыял ояланы, ҙурайғас, концерттар менән сығыш яһау теләге тыуҙы. Йылдар үтте, хыял хыял ғына булып ҡала килде. Туғыҙынсы класта уҡыған саҡта гитара түңәрәгенә яҙылдым, аҙнаһына бер тапҡыр шөғөлләнә башланым, беренсе күнекмәләрҙә өйрәнгәнде киләһе аҙнаға килгәндә онота торғайным. Бер ай эсендә әллә ни уңышҡа өлгәшә алманым.\n2004 йылда, ниһайәт, үҙ гитарамды ҡулға алырға насип булды, көн дә уйнау сәбәпле, был музыка ҡоралының тулыһынса телен систем.\nБер-ике йыл үткәс, гитарала уйнап ултырғанымда, йырлай алыуымды аңлап ҡалдым. Тауыш бар, уны төрләндерә алам. Шул уҡ ваҡытта нимә тураһында һәм нимә өсөн йырлағанымды, был йырым менән кешеләргә ниндәй хистәр еткерә алыуымды аңланым. Ошонан һуң гитараны йышыраҡ ҡулға ала, йырҙар яҙып ҡарай башланым, әммә улар урыҫ телендә булды. Тәүге йырҙарым уртаса кимәлдә, әллә ни иҫ китерлек тә түгелдәр ине.\n– Көй нисек тыуа? Ауырмы уны уйлап сығарыу, әллә...\n– Тәүге ваҡытта ҡыйын. Ижадымда ниндәйҙер аяҡ терәрлек нигеҙ кәрәк ине. Был нигеҙ, схема һалынғас, бая әйтеп киткәнемсә, ни өсөн, кемгә йыр яҙыуымды аңлағас, көй яҙыу еңелләште. Шиғыр, йәғни йырҙарға һүҙҙәр яҙғанда ла шулай. Тәүге ауыҙ тултырып шиғыр тип әйтерлек ижад емешем 2011 йылда тыуҙы.\n– Быға нимә этәргес көс булып торҙо? Хистәр?\n– Башта хистәр ҙә түгел, ә тап ниндәйҙер лайыҡлы әйбер ижад итергә ҙур теләк был аҙымға этәрҙе. Мәктәп йылдарында Сергей Есенин, Марина Цветаеваларҙың шиғырҙары күңелемә яҡын ине, шиғыр яҙыу серҙәрен дә тулыһынса шунда төшөндөм, әммә үҙем яҙа алмай инем барыбер. 2011 йылда дуҫым менән Өфөгә күстек. Изге Рамаҙан айы ине, дуҫыма эйәреп, ҡыҙыҡһыныуым еңгәндер, ураҙа тота башланым. Утыҙ көнләп ваҡыт үткәндән һуң, беренсенән, бар насар ғәҙәттәремдән арыныуымды аңланым, икенсенән, ҡапыл төн йөҙөндә күңелдә\nҠар менән тулғанда болоттар,\nЙөрәгемдә уттар һүнгәндә,\nКүренмәгән саҡта йондоҙҙар,\nКүңелемдә хистәр үлгәндә...”\nтигән юлдар яралды, һәм тулыһынса шиғыр хасил булды. Дәртләнеп киттем, ниһайәт, ижади процестың нисек эшләгәнен аңлап ҡалдым. Бынан бер нисә көн үткәс, “Ҡайҙа? Ҡасан? Нисек?” шиғырын яҙҙым.\n– Һәм ул һинең киң таралған тәүге йырҙарыңдың береһенә әүерелде, ошонан барыһы ла башланып китте...\n– Шиғырҙы көйләп ултырҙым да дуҫымдан кәңәш һораным: “Бындай йыр була аламы?” “Әлбиттә, яҙып бөт!” – ти ул. Бер нисә ай үткәс, “Йырла, гитарам!” район бәйгеһе хаҡында белеп ҡалдым. Ҡатнашырға йөрьәт иттем, етмәһә, йәрәбәлә миңә беренсе һан эләкте. Сығыш яһарға ярты сәғәт ҡалғас, тулҡынланыуымдан гитара аккордтары ла, йыр һүҙҙәре лә баштан сығып осҡанын аңлап ҡалдым. Сәхнәгә сығып, беренсе аккордты баҫҡандан һуң, нисектер хәтер кире ҡайтты. Был бәйгелә беренсе урынды яуланым. Шунан башланды ла инде... “Беҙҙең ихата йырҙары” бәйгеһендә – Гран-при. Унда ҡатнашҡан егеттәр “Беҙ унда барыбер урын яуламаясаҡбыҙ, әммә әйҙә киттек!” – тигән һүҙҙәр менән мине Белорет районында үтәсәк “Уралтау тауышы” бардтар бәйгеһенә саҡырҙы. Мәскәү кеүек ҙур ҡалаларҙан килеп еңеү яулаған бардтар ҡатнашҡан был бәйгегә беҙ әллә ни ҙур өмөт бағламай инек.\n“Уралтау тауышы” бәйгеһе хәтеремдә айырыуса уйылып ҡалған, сөнки беренсе көндә башҡа ҡатнашыусыларҙы аптырап тыңлап торам, барыһы ла урман, шишмә хаҡында йырлай, ә мин – үҙемдең рок-музыка менән (көлә – авт.). Бер сәғәт буйы сиратымды көтөп, ҡараңғы төшөп барғанда, мин дә сәхнәгә күтәрелдем. “Иртәгә конкурстың үҙендә йырлаясаҡ йырың менән сығыш яһама” тиһәләр ҙә, шуны йырлай башланым. Рус телендә үҙем яҙған “Взлетела стая” йыры ине. Сығыш яһап бөтөүем булды, бар халыҡ “тағы йырла!” тип шаулашты. Сәхнәнән төшөүемә, барыһы ла уратып алды, кемдер ялан сәскәләре һуҙа, ҡыҙҙар йүгереп килде... Икенсе көнөнә иртән палаткала йоҡлап ятҡан еремдән үҙемдең йырлағанымды ишетеп уянып киттем. Кисен йырлағанымды яҙҙырып алып, иртә менән колонкалар ярҙамында бар яланға яңғыраталар икән.\nНиндәйҙер Ҡотой егетен, шулай итеп, иртәгәһенә бар ялан белә ине. Был бәйгелә I дәрәжә лауреат исеменә һәм “Тамашасы һөйөүе” номинацияһына лайыҡ булдым. Бер аҙна үттеме-юҡмы, мине “Ҡош юлы” бардтар фестиваленә саҡырҙылар.\n– Тап ошо мәлдә тормошоңда яңы баҫҡыс башланғанын тойҙоңмо? Киң билдәлелек һиңә “Ҡош юлы” арҡылы килде бит.\n– Тәүҙә аңламай ҙа ҡалдым. Етмәһә, тәүге йылда урын алманым. Киләһе йыл “Ҡош юлы” бәйгеһендә еңеүсе булам тип маҡсат ҡуйҙым.\n– Бәйгеләрҙә беренсе урындар яулап килеп, беренсе “Ҡош юлы”нда бер нәмә лә алмауың сәмгә тейҙеме?\n– Ҡулымдан эш килеүен тәү сиратта үҙ-үҙемә иҫбат иткем килде. Икенсенән, һәләтемдә, мөмкинлектәремдә шикләнгәндәр ҙә бар ине. Өсөнсөнән, “Ҡош юлы” – үҙенең юҫығында эшләп килгән берҙән-бер башҡортса фестиваль. Ул башҡа рус телендәге бард фестивалдәренән үҙ идеологияһы, мәҙәниәте булыуы менән айырылып тора, шуға күрә тап ошо бәйгелә еңеү теләгем көслө ине. Йыл дауамында был маҡсатымды тормошҡа ашырыу өҫтөнән ентекле эш башланым.\n– Ни рәүешле ине ул әҙерлек?\n– Сәхнә тормошом әүҙемләште, бик күп сығыш яһай башланым. Көрәш ярыштарынан, ниндәйҙер һәйкәл асыу тантаналарынан, төрлө байрамдарҙан, ғөмүмән, бер саранан да ситтә ҡалмай торғайным. Үҙемдең 30-сы сығышыма барыһына ла әҙер булыуымды аңланым. Башҡортса йырҙар яҙа башланым, улар хәҙер еңел бирелә ине.\n– “Ҡош юлы” хәрәкәтенә ҡушылғас, ниндәй тәьҫораттар кисерҙең?\n– Унда фекерҙәштәремде таптым, сөнки беҙ бер милләттән, тел, ил тип борсолоуҙарыбыҙ ҙа уртаҡ.\n– Ни өсөн йырҙарыңда шул тиклем һағыш күп?\n– Бында инде мөхәббәт ғәйепле. “Фәрештәләр”, “Менер инем болоттарға”, “Һиңә һаман йырҙар яҙам” – барыһы ла һөйөү ғазабынан яралған йырҙар.\n– Мөхәббәттән тыш, һинең йырҙарыңда йәнә үҙ-үҙеңде эҙләү, яңғыҙлыҡ кеүек темалар ҙа етерлек...\n– Беҙ шундай заманда йәшәйбеҙ: кеше телефон, интернет ярҙамында Ер шарының икенсе осонда йәшәгән кеше менән секунд тиҙлегендә бәйләнешкә инә ала, әммә барыбер һәр беребеҙ үҙенсә яңғыҙ.\n– Йыр яҙыу процесы нисек бара?\n– Төрлө йыр төрлөсә. Мәҫәлән, “Менер инем болоттарға” йырын яҙыр алдынан “Алып ҡайта микән яҙҙар кире һинең яндарыңа” тигән юлдар күптән башта йөрөй ине. Бер ваҡыт төнөн йоҡларға ятҡанда, әллә йоҡо алмағанда, ҡапыл шул юлдарҙың дауамы булып, аңымда “Ағамы икән кире һыуҙар үрмәләп ҡаяларға” тигән һүҙҙәр хасил булды. Һикереп торҙом, егерме минут эсендә йыр әҙер ине. Әлеге мәлдә дүрт йыл буйы бер йырҙы үҙем менән йөрөтәм, яҙып бөтөп булмай. Өс йырым Сорғот ҡалаһында йәшәгәндә тыуҙы. Унда йәшәү темпы Башҡортостандағы һымаҡ юғары тиҙлектә түгел, бер кем дә борсомай, рәхәтләнеп ижад иттем.\n– Ғилман Ишкинин “Ижад” тигән шиғырында “Үҙеңә үҙең хужа булған ваҡыт” ти бит...\n– Эйе. Әммә ҡайһы ваҡыт илһам килгәнен ҡул ҡаушырып көтөп ултырырға ла ярамай, тоторға ла эшләргә, йәғни илһам килһен өсөн сәбәп уйлап табырға кәрәк.\n– Һуңғы ваҡытта йырҙарың да һирәк сыға, яңы клиптарың да күренмәй. Ни өсөн?\n– Хәҙер өҫтөнлөктәр үҙгәрҙе. Ғаилә ҡорҙом, уны тәьмин итергә кәрәк. Музыка икенсе планға күсте. Күберәк фотоға төшөрөү менән шөғөлләнә башланым. Һәр өлкәлә тулыһынса бирелеп эшләү мөһим, үҙ-үҙемде ике ярға бүлһәм, музыка ла, фотограф карьераһы ла килеп сыҡмаҫ ине. Йырсы карьераһы төҙөргә теләһәм, музыка тураһында көн-төн уйларға һәм гитара менән ҡосаҡлашып йоҡларға тейешмен. Әлегә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ундай мөмкинлегем юҡ. Ҡайһы ваҡыт барыһын да ташлап, үҙемде тулыһынса музыкаға арнағым килә, әммә был осраҡта мин кәләшһеҙ, аҡсаһыҙ ҡаласаҡмын (көлә – авт.). Был да бит үҙенә күрә ҙур яуаплылыҡ.\n– Ғөмүмән, “О, Тимур! Һеҙҙең менән фотоға төшөргә мөмкинме? Ә мин һеҙҙең йырҙарығыҙҙы тыңлайым!” тип әйтһәләр, гел баҙап ҡалам, башта “Минең менән? Ни өсөн?” тигән һорауҙар ярала. Әле һаман үҙемде йондоҙ итеп тоймайым. “Евразия йөрәге”ндә сығыш яһап төшкәс, бер ҡыҙ килеп: “Ә мине һеҙҙең “Фәрештәләр” йыры музыкаль училищеға уҡырға инергә этәрҙе. Ҙур рәхмәт!” – тине. Ары китеп барһам, ҡыҙ менән егет тора: “Ә һеҙ беләһегеҙме, беҙ “Евразия йөрәге”нә һеҙҙе тыңлар өсөн генә килдек!” Ошондай күренештәр миңә гел сәйер тойола.\n– “Евразия йөрәге” тигәндәй, унда һин быйыл Республика милли музыка ҡоралдары оркестры менән сығыш яһаның. Нисек үтте?\n– Репетициялар ваҡытында оркестр ҡаршыһында тороп та, был эштең масштабын тулыһынса аңлап еткермәнем башта. Әмәлгә ҡалғандай, ул мәлдә барыһы ла килеп тығылған: “Ҡош юлы. Балалар” телевизион проектында остазмын, балаларҙы финалға әҙерләр кәрәк, туйға фотограф итеп саҡырылғанмын... Сәхнәгә сығыу ваҡыты етеп килә, һәм тәүге сығышымдағы кеүек, аккордтар ҙа, йырҙың һүҙҙәре лә, ҡасан, ниндәй квадратта оркестрға ҡушылыу ваҡыты ла баштан сығып оса... Барыһын да берәм-берәм хәтергә төшөрәм. Сәхнәгә сығырға бер минут ҡала, кемдер яңылыш гитарама ҡағыла һәм уны көйләүҙән сығара... Яңынан көйләйем, тамаҡ кипкән, һыу юҡ. Ниндәйҙер бала, әсәһен юғалтып, сәхнә артына килгән, илай, уны йыуатырға тырышам. Үҙемде кем йыуатһын (көлә – авт.)... Сәхнәгә сығам, миңә дүрт тарафтан дүрт прожектор яҡтырта, халыҡтың күплеге һушты килтерә һәм башлана... “Ҡоштар һанайым...” тип әйтеүем була, амфитеатр тауышҡа күмелә. Аңлайһыңмы, өс минут бер ғүмерҙәй тойолдо.\n– Ғәмәлдә күңелеңде ниндәй уйҙар биләй?\n– Ултырып тормош хаҡында уйланып алырға яратам. Кешеләрҙең туҡтап уйланырға ваҡыты юҡ бит ул. Иртә менән ҡайҙалыр ашығалар, буш ваҡыттарын социаль селтәрҙәр биләй, сәй табыны артында ла YouTube каналынан видео ҡарайбыҙ, кис – фильм, сериалдар. Шулай көн үтә, ул айға олғаша. Әйҙәгеҙ, ултырып бер аҙ уйланып алайыҡ...


МИЛЛИ ПРОЕКТ: УРМАНСЫЛАРҒА – ЯҢЫ БУРЫСТАР\nРәсәй Урман хужалығы федераль агентлығы “Экология” милли проектына ярашлы быйылдан “Урмандарҙы һаҡлау” федераль проектын бойомға ашыра башланы.#национальныепроекты#нацпроекты#региональныепроекты#регпроекты#нацпроектыБашкортостан\nРәсәй Урман хужалығы федераль агентлығы “Экология” милли проектына ярашлы быйылдан “Урмандарҙы һаҡлау” федераль проектын бойомға ашыра башланы.\nАғасты ҡырҡыу һәм уны тулыһынса кире тергеҙеп барыуҙы күҙ уңында тотҡан был федераль проектта Башҡортостан Урман хужалығы министрлығы ла әүҙем ҡатнаша. "Урмандарҙы һаҡлау" федераль проекты буйынса 151 миллиард һумдан ашыу аҡса бүлеү ҡаралған, уның 38,74 миллиард һумы бюджет-ара трансферт.\nБашҡортостанда төбәк проектын тормошҡа ашырыуға 2024 йылға тиклем 2,2 миллиард һум күләмендә аҡса һалынасаҡ, шул иҫәптән 0,9 миллиард һум федераль бюджеттан киләсәк, ә ҡалған 1,3 миллиард һум бюджеттан тыш саралар иҫәбенә тәьмин ителәсәк.\n"Урмандарҙы һаҡлау" төбәк проектын бойомға ашырыуға быйыл 163,6 миллион һум күләмендә аҡса бүленгән. Төҙөлгән килешеүҙәр менән бергә иҫәпләгәндә, әле был сумманың 80 проценты, йәғни 135,4 миллион һумы үҙләштерелгән.\n– Республиканың һәм илдең урман йәмәғәтселеге инде 20-25 йыл дауамында бындай аҡсаны күргәне булманы. 80 миллион һум самаһы урмандарҙы тергеҙеүгә һәм хужалыҡ техникаһы алыу маҡсаты өсөн тотоноласаҡ. Әле урман хужалыҡтары өсөн 37 берәмек техника, 37 ҡорамал алынды, йәғни үҫентеләрҙе ҡарау өсөн культиваторҙар, ағасты механизация ысулы менән ултыртыу өсөн машиналар, һуҡалар. Янғын һүндереү техникаһы ла 12 берәмеккә артты. Былар барыһы ла ҡуйылған маҡсатҡа өлгәшеү өсөн ҙур ярҙам сығанағы булып тора. 2024 йылға урманды тергеҙеү буйынса күрһәткестәрҙе 100 процентҡа еткерергә тейешбеҙ, – тип белдерҙе журналистар менән осрашыуҙа Башҡортостандың урман хужалығы министры Марат Шәрәфетдинов.


ҺЕҘҘӘ ҠУНАҠТА - ИҢ СЕРЛЕ «ҠАТЫН-ҠЫҘ…»\nНовости ⇒ ҺЕҘҘӘ ҠУНАҠТА - ИҢ СЕРЛЕ «ҠАТЫН-ҠЫҘ…»\nГастролдәр дауам итә...\nХ.Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының яңы проекттарының береһе ул. «Ҡатын-ҡыҙ түгел, ә…» музыкаль проекты. Миҙгел башында ғына барлыҡҡа килгән йәш, талантлы артистарҙы бергә туплаған төркөм был концерт программаһы менән республикабыҙҙың байтаҡ төбәктәрендә булды ла инде.\nТөркөм составында биш талантлы артист. Нәфис һүҙ оҫтаһы, алып барыусы, йырсы Зөлфир Басыров, дәрттәре ташып торған өмөтлө ҡурайсы Салауат Хәлилов һәм виртуоз баянсы Рәил Мөрсәлимов һәм берҙән-бер, ҡабатланмаҫ, эстрадабыҙҙың сағыу «йондоҙ»о Башҡортостандың халыҡ артисы Әлфиә Юлсурина. Төркөм менән тамашасыға яҡшы таныш булған республика конкурстары лауреаты, романтик йырсы Заһир Иҫәнсурин етәкселек итә.\nТамаша дәртле, лирик йырҙар, халыҡсан юмор һәм инструменталь әҫәрҙәрҙән төҙөлгән. Ҡайҙа ғына барһалар ҙа халыҡ программаны йылы ҡабул итә, алҡыштарға күмә. Проектты күргән тамашасы илһамланып, көлә-көлә ғүмерҙәрен оҙайтып һәм дәрт-дарман туплап ҡайтыуҙан башҡа, яңы йырҙар, яңы исемдәр менән таныша, рухи аҙыҡ ала, күңел донъяһын байыта.\nМарт айында үҙенсәлекле программаны республикабыҙҙың көнъяҡ район-ҡалалары тамашасылары күрә аласаҡ.\n14 МАРТ– КҮМЕРТАУ ҠАЛАҺЫ\n16 МАРТ - ҒАФУРИ Р-Ы СӘЙЕТБАБА АУЫЛЫ\n21 МАРТ - КӨЙӨРГӘҘЕ Р-Ы ЕРМОЛАЕВКА АУЫЛЫ\n22 МАРТ- МОРАПТАЛ АУЫЛЫ\n23 МАРТ - ЯҠШЕМБӘТ АУЫЛЫ\n24 МАРТ - ТАЙМАҪ АУЫЛЫ\nӘйткәндәй, төркөмөдә ижад иткән ике егет тап шул яҡ вәкилдәре. Бер нисә йыл элек Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаған дәртле, һүҙгә, юморға бай Зөлфир Басыров Көйөргәҙе районы Маяҡ ауылында тыуып үҫкән. Салауат Хәлилов иһә, Күмертау егете. Әле бәләкәй сағында уҡ атаһы - Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, билдәле ҡурайсы Зыя Хәлилов менән үҙэшмәкәр сәнғәт коллективтары составында район-ҡала мәҙәниәт йорттары сәхнәләрендә сығыш яһай. Республикала, Рәсәй бәйгеләрендә һынау тота. Бөгөн инде был егеттәр профессиональ артистар. Башҡорт дәүләт филармонияһы солистары.\nЯҡташтарығыҙҙы ҡеүәтләп, матур тамашаны күрергә ашығығыҙ!


Йәш археологтар табыштары менән таныштыра | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nЙәш археологтар табыштары менән таныштыра\n13 сентября 2019 — 19:10 ГТРК «Башкортостан»\nКөнъяҡ Урал йәштәр археология мәктәбе ҡаҙыу эштәре миҙгелен йомғаҡлай. Табылған артефакттарҙы өйрәнер өсөн ғалимдарға бихисап ваҡыт талап ителә. Әммә тәүге һығымталар менән улар бөгөндән бүлешергә әҙер.\nБыйылғы йәй ямғырлы, йылы көндәргә һаран булды. Әммә һауа торошо мауығыусан йәштәргә ҡамасау түгел. « Көнъяҡ Урал йәштәр археология мәктәбе» тәүге ҡаҙыныу миҙгеленә ябып йомғаҡ яһаны. Кузеев исемендәге этнология тикшеренеүҙәре институтының Көньяҡ Урал археологик мираҫы бүлеге был проектты «Ватан тарихы» фондының ярты миллион һумлыҡ грантына ойошторҙо. Проектта ҡатнашыусы тарихсылар ирекмәндәр менән берлектә ике археологик ҡомартҡыны: Боҫтанай ҡаласығы курган-ҡәберлеген һәм Пождымало ауылы янындағы майҙанда ҡаҙыныу эше алып барҙы. Беренсеһе 4-6 быуатҡа барып тоташһа, икенсеһе Алтын Урҙа заманына ҡағыла. Табылған тимер киҫәктәре, көршәк ярсыҡтары, боронғо кеше һөйәктәре тарихсыларҙың күп һорауҙарына яуап алырға ярҙам итә. Бер миҙгелдә бер түгел ике археологик ҡаҙыныуҙар үткәреү Рәсәйҙә һирәк күренеш. Һөҙөмтәләр менән беҙ бик ҡәнәғәт, ти проект етәксеһе. Археолог һөнәре ауыр, әммә йәштәрҙе уның романтикаға бай булыуы ылыҡтыра. БДУ магистры Вәзир Ҡотлоәхмәтов ирекмән булараҡ тәүгә ҡатнашмай, әммә йылдан йыл сәмләнеп килә. «Көнъяҡ Урал археология мәктәбендә» йәштәрҙең күңеленә һалынған осҡон дөрләйәсәк әле. Ирекмәндәр киләсәктә лә мәҙәни ҡомартҡылырҙы өйрәнеү һәм һаҡлауҙа үҙ өлөштәрен индерәсәк.\n1 из 857


ҺѲНӘРЛЕ КЕШЕ―БАЙ КЕШЕ\nМәктәп тупһаһынан сыҡҡан һәр йәш кеше һѳнәр һайлау тураһында етди уйлана. Улар меңләгән, шулар араһынын күңелеңә ятҡанын, унан матди ғына түгел, рухи ҡәнәғәтлек алырлығын һайлау бик мѳһим. Баймаҡ ауыл хужалығы техникумында егет һәм ҡыҙҙарҙы тормошта кәрәкле, хеҙмәт баҙарында һорау менән ҡулланған һѳнәрҙәргә уҡыталар.\nУрал аръяғында иң тәүгеләрҙән булып асылған уҡыу йорто быйыл үҙенең 50 йыллыҡ юбилейын билдәләй. Был белем усағы 1963 йылда беҙҙең тѳбәктә урта звено ауыл хужалығы белгестәре ҡырҡа етешмәү сәбәпле булдырыла. 1965 йылда уҡыу йортон Баймаҡ ҡалаһынан Сибайға күсерәләр. Ә 1977 йылда Баймаҡ ауыл хужалығы техникумы Баймаҡ районының Урғаҙа ауылында тѳпләнә.\nЯрты быуатлыҡ эшмәкәрлеге осоронда уҡыу йортон 13 меңдән ашыу кеше тамамлаған. Улар ауыл хужалығында ғына түгел, илебеҙҙең, республикабыҙҙың халыҡ хужалығы тармаҡтарының барлыҡ ѳлкәләрендә лә хеҙмәт итә. Техникумды тамамлаусылар араһында Социалистик Хеҙмәт Геройы, ауыл хужалығының атҡаҙанған хеҙмәткәрҙәре, ғалимдар һәм башҡа күренекле шәхестәр бар.\nБѳгѳнгѳ уҡыу йорто заманса йыһазландырылған уҡыу кабинеттары, оҫтаханалары, техника паркы булған комплексты тәшкил итә. Техникумдың китапханаһының китап фонды бик бай, спорт һәм тантаналар залдары иркен. Студенттар ѳсѳн ике ятаҡхана бар, ашхана эшләй. 2008-2009 йылдарҙа уҡыу корпусы һәм ятаҡтар тулыһынса реконструкцияланған. Ауыл хужалығы белгестәрен үҙ эшенең оҫталары итеп әҙерләү ѳсѳн «Дон-1500», «Кейс», «Нью-Холланд» комбайндары, 2 «МакДон» бесән сапҡысы, тракторҙар бар.\nУҡыу йорто коллективы заман менән бергә атлауҙы, яңылыҡтарға ынтылып йәшәүҙе маҡсат итеп алған. Яҡын киләсәктә «Ер һәм мѳлкәт мѳнәсәбәттәре» специальносын асыу күҙаллана. Техникум менән Башҡорт дәүләт аграр университеты, Скрябин исемендәге Мәскәү дәүләт ветеринария медицинаһы һәм биотехнологиялар академияһы араһында килешеүҙәр тѳҙѳлгән. Ошоға ярашлы сығарылыш уҡыусылары юғары уҡыу йортонда тиҙләтелгән программа буйынса белем ала.\nТехникум студенттары үҙ специальностары буйынса «Урал аръяғы» МТС-ында, Баймаҡ тәжрибә-хужалығында практика үтә. Унда студенттар үҫемлекселек, малсылыҡ, ауыл хужалығы машиналарын ремонтлау, орлоҡ сифатын билдәләү, малдарҙы яһалма ҡасырыу буйынса практика үтеп, белемдәрен камиллаштыра.\n2011 йылдан техникумдың берҙәм коллективын Гѳлнара Марат ҡыҙы Хасйәнова етәкләй. Уҡыу йортонда тѳрлѳ спорт секциялары, түңәрәктәр эшләй. Ѳҫтәмә профессиялар биреү факультеты булдырылған. Бейеүгә маһирҙар—данлыҡлы «Йәйғор», йыр-моңға ғашиҡтар «Умырзая» ансамблдәрендә шѳғѳлләнә. Йыл дауамында уҡыу йортонда художестволы үҙешмәкәрлек смотрҙары, тѳрлѳ конкурстар, КВН, спорт ярыштары уҙғарылып тора.\nБелем биреү менән бер рәттән студенттарҙың йәшәү рәүешен, кѳнкүрешен яҡшыртыуға ла ҙур иғтибар бүленә. Йәшәү ѳсѳн бѳтә уңайлы шарттар бар: бушлай тѳшкѳ аш тәҡдим ителә, ятаҡ бүлмәләре иркен һәм яҡты.\n2013-2014 уҡыу йылына Баймаҡ ауыл хужалығы техникумы түбәндәге специальностар буйынса ѳҫтәмә рәүештә студенттар ҡабул итә: агрономия, ветеринария, ауыл хужалығын механизациялау, иҡтисад һәм бухгалтер иҫәбе. Ошоға тиклем һѳнәр һайлауҙа икеләнгән йәштәрҙе техникумға уҡырға килергә саҡыралар. Уҡыу йортоноң ишектәре һеҙҙең ѳсѳн һәр ваҡыт асыҡ!\nҺүрәттәрҙә: уҡыу процесынан күренеш.\nУҡыу процесынан күренештәр


Фәнзил СЫҢҒЫҘОВ: “Халыҡ өсөн эшләйбеҙ”\n25 Ғинуар 2019, 11:46\nУҙған йылдың ноябрь айын-да районда яңы хакимиәт башлығы Фәнзил Фәйез улы Сыңғыҙов эш башланы. Күп гәзит уҡыусыларҙың һорауы буйынса, яңы етәксе менән таныштырыу маҡсатында уның менән әңгәмә ҡорҙоҡ.\n- Фәнзил Фәйез улы, гәзит уҡыусыларҙы үҙегеҙ менән яҡынданыраҡ таныштырып китһәгеҙсе.\n- Мин Ҡырмыҫҡалы районының Мөкәй ауылында 1969 йылдың 21 майында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуғанмын. Атайым райондың төрлө мәктәптәрендә директор булып эшләү сәбәпле, Төкөн ауылында башланғыс мәктәптә уҡыһам, Яңы Ҡыйышҡы ауылында урта мәктәпте тамамланым. Әсәйем химия-биология уҡытыусыһы булғанғамы, ошо фәндәрҙе үҙ иттем, мәктәп, район олимпиадаларында әүҙем ҡатнаша инем.\nУҡыу йылдарынан уҡ туризм, саңғы, еңел атлетика менән етди шөғөлләндем. Спортҡа ылыҡтырғаны өсөн физкультура уҡытыусыһы Рифҡәт Мөҡәддәс улы Мәхийәновҡа рәхмәтлемен. Техника менән дә ҡыҙыҡһындым. Мәктәптә, һуңынан Башҡорт дәүләт университетында уҡый башлағас, тәүге курстарҙа ундағы бейеү ансамбленә лә йөрөнөм.\n- Ни өсөн тарихсы һөнәрен һайланығыҙ?\n- Мәктәптә уҡығанда табип булырға хыяллана инем. Һуңынан фекерем үҙгәреп, документтарымды БДУ-ның тарих факультетына алып барҙым һәм бер ҙә үкенмәйем. Сөнки миңә күренекле тарихсылар, профессорҙар Н.М.Ҡолбахтин һәм Ә.З.Әсфәндийәровта белем алыу бәхете тейҙе. 1-се курстан һуң һалдат хеҙмәтенә алындым. Ике йыл ракета ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итеп, старшина званиеһында тыуған ил алдындағы бурысымды үтәп ҡайттым. Артабан университетта уҡыуымды тамамлап ҡуйҙым.\nМәктәп – тормош дәреслеге\n- Фәнзил Фәйез улы, хеҙмәт юлығыҙ ҡайҙа башланды?\n- Хеҙмәт юлымды Ҡырмыҫҡалы районының З.Вәлиди исемендәге крәҫтиән хужалыҡтар ассоциацияһы рәйесенең коммерция буйынса урынбаҫары булып башланым. Бер йылдан Түбәнге Төкөн ауылы мәктәбендә уҡытыусы, һуңынан директор булдым. Мәктәп эшенә башкөллө сумып, коллектив менән берлектә төрлө яңылыҡтар индереп, ата-әсәләр менән бәйләнеште, спортты, үҙешмәкәр коллективтарҙың эшен йәнләндереп ебәрҙек. 1997 йылда инде Прибельский ауылындағы урта мәктәпкә директор итеп тәғәйенләндем. Мең ярым уҡыусы белем алған, көслө педагогик коллективы булған мәктәптә 2 йыл эшләгәндән һуң, Ҡырмыҫҡалы районы мәғариф бүлеге начальнигы вазифаһында эш башланым һәм был бүлекте 10 йыл етәкләнем. Мәғариф системаһында эшләү минең өсөн ысын мәғәнәһендә тормош мәктәбе булды. Ғөмүмән, был осор мине кешеләр менән эшләргә өйрәтте, тәжрибә тупларға ярҙам итте.\n2009 йылда Республика Хөкүмәте Аппаратына мәғариф бүлеге етәксеһе урынбаҫары итеп эшкә саҡырҙылар. Бер йылдан мәҙәниәт, мәғариф, киң мәғлүмәт саралары, милләт-ара мөнәсәбәттәр, йәштәр сәйәсәте һәм спорт бүлеге етәксеһе булып киттем.\n2011 – 2018 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы район хакимиәте баш-лығы вазифаһында хеҙмәт юлымды тыуған районымда дауам иттем. Ҙур масштаб-лы бик күп эштәр эшләнде, мәҫәлән, "Төньяҡ амурҙары"ның 100 йыллығына тарихи-мәҙәни саралар үткәреү һәм башҡалар. 2018 йылда бер ай самаһы Башҡортостан Хөкүмәтендә Премьер-министрҙың мәҙәниәт, мәғариф буйынса урынбаҫары булып эшләнем.\nЯҡшы йәшәр өсөн...\n- Беҙҙең районда эш башлауығыҙға ярайһы уҡ ваҡыт үтеп китте. Ниндәй фекер тыуҙырҙы район халҡы?\n- Ғафури районы менән Ҡырмыҫҡалыла эшләгәндән үк яҡшы танышмын. Бында асыҡ йөҙлө, алсаҡ, эшһөйәр, һәйбәт кешеләр йәшәй. Минең өсөн иң мөһиме – халыҡ өсөн эшләп, кешеләрҙең ышанысын яулау. Шул уҡ ваҡытта уларҙың да яҡшыраҡ йәшәргә, эшләргә ынтылышын күрәһе килә. Әле район менән танышыуым да-уам итә. Ауыл биләмәләрендә үтә башлаған халыҡ менән осрашыуҙар быға ярҙам итер тип уйлайым.\n- Яҡын киләсәктә районды ниндәй итеп күҙ алдына килтерәһегеҙ?\n- Минеңсә, ауылдарҙа пилорама, шиномонтаж, кафе, теплица йәки башҡа төрлө эш урындары, клуб, мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункт-тары, спорт һәм балалар майҙансыҡтары булырға\nтейеш. Шулай уҡ урамдарҙың яҡтыртылған, төҙөкләндерелгән, кешеләргә уңайлы йәшәү шарттарының булыуы ла мөһим. Әйткәндәй, урамдарҙы яҡтыртыу буйынса эш башланды ла инде: районға үткән йыл аҙағында 936 яҡтыртҡыс бүленеп, Аҡкүл, Табын, Еҙем-Ҡаран, Ҡауарҙы, Сәйетбаба ауылдарына ҡуйылды. Был эш артабан да дауам итәсәк. Ағымдағы йылда ауылдарҙа “Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!”, Шәжәрә байрамдары үтәсәк. Ошо эштә бар халыҡ берҙәм булып, йәшәгән төбәген матурлауҙа әүҙем ҡатнашыр тип ышанам.\n- Күптәрҙе яңы эш урындары булырмы тигән һорау борсой.\n- Әлбиттә, беҙҙең төп бурысыбыҙ – кешеләрҙең йәшәү кимәлен яҡшыртыу. Ә был туранан-тура халыҡтың эш менән мәшғүллегенә бәйле. Минең уйымса, ир-егеттәрҙең ғаиләләрен ҡалдырып Себер тарафтарына оҙайлы ваҡытҡа эшкә китеүҙәре кире күренеш. Шуға күрә әлеге көндә районға инвесторҙарҙы йәлеп итеү буйынса эшләйбеҙ. Маҡсатыбыҙ – яңы эш урындары булдырып һалымдар иҫәбенә район бюджетын 1,5 миллиард һумға тиклем еткереү. Элекке Леспромхоз, Красноусол быяла заводы нигеҙендә етештереү цехтары, йыл әйләнәһенә йәшелсә үҫтереү өсөн теплица асыу, район биләмәһендә 3 урында тау саңғыһы комплекстары төҙөү һәм башҡалар тураһында һөйләшеүҙәр бара. Шәхси эшен асырға теләүселәргә лә ярҙам итергә әҙербеҙ. Бюджет өлкәһендә эш урындары асыу буйынса күп эштәр башҡарыла. Мәҫәлән, уҙған йыл аҙағында бюджет иҫәбенә Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә - 10, Балалар ижады үҙәгендә - 7, мәҙәниәт өлкәһендә 13 эш урыны булдырылды.\n- Һеҙгә ҡабул итеү көнөндә бик күп кеше килә. Күпселек ниндәй һорауҙар менән мөрәжәғәт итәләр?\n- Граждандарҙы шәхси һорауҙар буйынса ҡабул итеү көнө шишәмбе булһа ла, башҡа көндәрҙә лә киләләр. Башлыса һорауҙар төҙөкләндереү: юлдар, яҡтылыҡ, йылылыҡ менән тәьмин итеүгә ҡағылһа, торлаҡ, ер мәсьәләләре, шәхси эш асырға теләүселәр һәм башҡа мөрәжәғәттәр ҙә күп. Төҙөкләндереүгә ҡағылышлы һорауҙарҙы төрлө программалар аша, гранттарҙа ҡатнашып, торлаҡ-коммуналь хужалыҡҡа иғтибарҙы арттырып хәл итергә уйлайбыҙ. Киләһе 2-3 йыл эсендә мәктәптәр, балалар баҡсалары, фельдшер-акушерлыҡ пункттарын ремонтлауға бәйле һорауҙар хәл ителәсәк. Яңы йыл алдынан Үҙәк район дауаханаһына 2 “Ашығыс ярҙам” машинаһы ҡайтарылды. Тағы ла бер автомашина мобиль ФАП итеп йыһазландырыласаҡ, ауылдарға модулле ФАП-тар ҙа ҡуйыласаҡ. Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары, депутатыбыҙ Рөстәм Рифат улы Ишмөхәмәтовтың тырышлығы менән Сәйетбаба дауаханаһына капиталь ремонт эшләү мәсьәләһе лә ыңғай хәл ителде. Ғөмүмән, һәр мөрәжәғәт ентекле өйрәнелә, барыһына ла яуап бирергә тырышабыҙ. Ауыл биләмәләрендә башланған осрашыуҙарҙа халыҡтың эшлекле тәҡдимдәрен эш пландарына керетәбеҙ.\n- Тығыҙ эш графигында ял итергә мөмкинселек булғанда, уны нисек үткәрәһегеҙ?\n- Һирәк кенә эләккән ялымда йөҙөү, скандинав йөрөшө менән шөғөлләнергә, ғаиләм менән сәйәхәт итергә яратам. Илебеҙҙең бик күп матур урындарында булдыҡ, киләсәктә Байкалды барып күрергә ине тип хыялланам. Тормош иптәшем география уҡытыусыһы, Ҡырмыҫҡалыла мәғариф бүлегендә эшләй, оло ҡыҙым табип-онколог һөнәре буйынса Мәскәүҙә ординатура үтә, икенсе ҡыҙым Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетының 4-се курсын тамамлай. Улым 7-се класс уҡыусыһы.\n- Дингә ҡарашығыҙ нисек?\n- Иманлы булыуҙы тәү сиратта үҙеңдең уйҙарың, эшләгән эштәреңдең изгелекле булы-уында күрәм. Тыуған ауылымда үҙемде ҡарап үҫтергән яҡын кешем – атайымдың апаһы иҫтәлегенә “Мәүә” исемле мәсет һалдырыуым менән бәхетлемен.\n- Үтеп киткән 2018 йыл Һеҙҙең өсөн ниндәй булды?\n- Һәр йыл һәйбәт һәм бик үк һәйбәт булмаған яҡтары менән хәтерҙә ҡала. Уҙған йыл минең өсөн һынылышлы, күп үҙгәрештәр алып килгән йыл булды. Киләсәккә ҙур, яҡты маҡсаттар ҡуйып йәшәргә һәм эшләргә ғәҙәтләнгән кеше булараҡ, барыһы ла яҡшы булырына иманым камил. Һүҙемде, халыҡ менән һәм халыҡ өсөн эшләйбеҙ, тип тамамлар инем.\n- Йөкмәткеле әңгәмәгеҙ өсөн рәхмәт, Фәнзил Фәйез улы. Яуаплы эшегеҙҙә ҙур уңыштар, сәләмәтлек, ғаилә именлеге теләйбеҙ.


Башҡортостан Хөкүмәтендә «Салауат Ватаны» аграр-этнографик проекты менән таныштырҙылар // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБашҡортостан Хөкүмәтендә «Салауат Ватаны» аграр-этнографик проекты менән таныштырҙылар\n16:01, 10 ноября 2017 Иҡтисад\nӨФӨ, 2017 йыл, 10 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.\nБашҡортостан хөкүмәтендә «Салауат Ватаны» туристик аграр-этнографик комплексы проектын тәҡдим иттеләр. Таныштырыу сараһы төньяҡ-көнсығыш райондарҙы социаль-иҡтисади үҫтереүҙең һәм Урал аръяғын иҡтисади үҫтереүҙең урта сроклы комплекслы программаларын тормошҡа ашырыу мониторингы офисы ултырышы барышында уҙҙы.\nИнвестиция проектын уны инициаторы, «Аҡ Йорт» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры урынбаҫары Алмас Шакиров тәҡдим итте. Уның һүҙҙәренсә, Салауат районында туристик баҙарҙа биләмәнең конкурентлыҡҡа һәләтен билдәләгән төп факторҙар: ял итеү өсөн тәбиғәт ресурстары, шифаханалар, тарих, мәҙәниәт, археология ҡомартҡылары бар. Улар ошо биләмәне спорт, дауалау-һауыҡтырыу һәм мәҙәни туризм өлкәһендә күрһәтергә мөмкинлек бирә. Экологик хәлдең һәйбәт булыуы ла ҙур әһәмиәткә эйә. Проект бәләкәй ауылдарҙа йәшәүселәргә аҡса эшләү мөмкинлеген бирә.\nРеспублика Министрҙар Кабинетының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, Алмас Шакиров һәм Башҡортостандың Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты вәкилдәре Салауат районында проектты ғәмәлгә ашырыу өсөн майҙансыҡ һайлаясаҡ. Проект 2017 йылдың декабрендә I Төбәк-ара төньяҡ-көнсығышты үҫтереү форумында тәҡдим ителер тип көтөлә.\nТеги: туризм, этнография, Салауат ватаны


Яңылыҡтар - 16.00\nҮҙенсәлекле проект. Хәтер кисәһе. Хоккей.\nӨфө «Олимпия тәнәфестәре» проектына ҡушылды. Акция сиктәрендә Ленин урамындағы скверҙа махсус автомат ҡуйылды. Ҡоролманың эшләү тәртибе ябай. Әгәр ҡатнашыусы йылыһы менән уртаҡлашырға теләһә, уға 30 секунд буйына махсус платформала йүгерергә кәрәк. Тупланған заряд илдең икенсе өлөшөндәге йылытыу аппаратының экранында күренәсәк. Шулай итеп, кеше үҙе генә йылынмай, ә йылыны башҡаларға ла тапшыра ала.\nӨфөнөң 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы музейында хәтер кисәһе үтте. Осрашыуҙа Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары, милли-мәҙәни ойошмалар, 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы ҡаһармандарының балалары һәм туғандары, уҡыусылар ҡатнашты. Сарала ҡатнашыусылар ата-бабаларын иҫкә алды, һуғыш йылдарындағы документаль кадрҙар, фотоһүрәттәр ҡараны.\nЮғары хоккей лигаһында сираттағы уйындар. Бөгөн Нефтекаманың «Торос» командаһы Ҡазандың «Барс» хоккейсылары менән осраша. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, 28 ҡинуарҙа яҡташтарыбыҙ Волжскиҙа урындағы «Ариада»ны 5-2 иҫәбенә еңеүгә өлгәште. Әлеге ваҡытта «Торос» командаһы 69 мәрәй туплап, турнир таблицаһында унынсы урынды биләй.


Бөгөн Салауат ҡалаһында ГТО нормативтарын массалы тапшырыу буйынса Рәсәй рекорды ҡуйылды\nРәсми мәғлүмәттәргә ярашлы, акцияла 1748 кеше ҡатнашҡан. Ысынбарлыҡта иһә был һан тағы ла күберәк булды, ти сараны ойоштороусылар. Сөнки күптәр алдан яҙылырға өлгөрмәгән.\nХеҙмәткә һәм оборонаға әҙер бул акцияһында олоһо ла, кесеһе лә ҙур теләк менән үҙ көсөн һынап ҡараны. Һөҙөмтәлә Рәсәй рекорды китабы мөхәррире Станислав Коненко салауаттарҙың ҡаҙанышын ил тарихына рәсми теркәне. Бөгөнгә был Рәсәйҙә ГТО тапшырған кешеләрҙең күплеге буйынса иң юғары күрһәткес, ти рекордтар китабы вәкиле. Шуныһы үҙенсәлекле: ҡатнашыусыларҙың барыһы ла «Газпром нефтехим Салауат» предприяһында эшләй. Бынан тыш, предприятие хеҙмәткәрҙәренең береһе урындан 280 сантиметр алыҫлыҡҡа һикерҙе. ГТО-ның алтын билдәһен алыу өсөн уға 210 сантиметр ҙа етеп торор ине.


Материалы за Август 2013 года » Башкортостан кызы\nХалҡыбыҙҙың киләсәге хаҡында борсолған, йәшәйешебеҙҙе һәр яҡлап йәмлерәк итергә тырышҡан арҙаҡлы һәм абруйлы ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ байтаҡ. Бары бәләкәйҙән күңеленә һалынған әхлаҡи камиллығы, намыҫы, милли үҙаңы булған шәхес кенә ысынбарлығында тыуған...\nҺыйлы көнөң һыйырҙа, йәки Сәлиәнең бер көнө\nКәк-күк, кәк-күк... Сәлиә Дим буйында һаҡаулана башлаған кәкүктең өҙөлөп-өҙөлөп саҡырыуына, бер-береһен уҙышып йырлаған һандуғас моңона уяна, шуға күрә сәғәтен шылтыратырға ла ҡуймай... Йәйге төндөң ҡыҫҡалығы! Саҡ башын мендәргә терәгән кеүек...\nДонъя шулай ҡоролған: кешеләр яңғыҙ йәшәй алмай, һәр кемгә лә иңен ҡуйырлыҡ терәк, һыйынырлыҡ йөрәк кәрәк. Кем арбаһына ултырһаң, шуның йырын йырлайһың, тип юҡҡа әйтмәйҙәр, ниндәй юлдаш һайлауың яҙмышты ла билдәләй. Берәүҙәр үлә яҙып яратышып...\nДонъяла халыҡ үҙен-үҙе бер төрлө атаған, әммә башҡалар уларҙы икенсе төрлө исемләп йөрөткән осраҡтар күп. Беҙ ҙә ҡаҙаҡтар өсөн истәк булғанбыҙ ҙаһа, ана, яҡут икәнлектәрен белмәй йәшәгән сахалар әле лә бар. Әүәл-әүәлдән Каспий диңгеҙе ярҙарын...\nҮҙең булып ҡалыу...\nБашҡортостандың дүртенсе саҡырылыш парламенты эше тамам, алда республикабыҙҙың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайына яңы һайлауҙар көтөлә. 2008 – 2013 йылдарҙағы ваҡыт арауығы Рәсәй өсөн дә, Башҡортостаныбыҙ өсөн дә ҙур сәйәси-ижтимағи ваҡиғаларға бай осор...\nЙәй барыһының да көн тәртибе үҙгәрә. Балаларҙың йоҡоһон йәлләп, иртән уятмаҫҡа тырышабыҙ, кис тә һуңыраҡ ятыла. Инде “мәктәп режимы”на ҡайтырға ваҡыт етте. Мәктәпкә барырға 2-3 аҙна ҡала баланы йоҡоға 15 – 20 минут алдараҡ һалып, иртән дә шулай...\nБаланы киләсәккә әҙерләргә\nЙылдан-йыл йылдамыраҡ йәшәйбеҙ. Ваҡыт тиҙлеге шәбәйгәнен һәр кем тоялыр, моғайын. Тик был хәрәкәттең беҙҙе бөтөнләй икенсе донъяға илткәнен генә төшөнөп етмәйбеҙ. Йәмғиәт тә, кешеләр ҙә, рухи ҡиммәттәр ҙә бөгөн бөтөнләй башҡа. Талаптар һәм...


Сайтында танышып, Етди мөнәсәбәт Өсөн бушлай Таныша - ВИДЕО Ч. Онлайн танышыу!\nСайтында танышып, Етди мөнәсәбәт Өсөн бушлай Таныша\nИр-егеттәр менән таныштырыу, интернет Аша ҡыҙҙар кеүек, беҙҙең тормош Күптән сәнәғәте һәм башҡа хеҙмәттәр инәҺеҙ тарихы күп ишетергә мөмкин, Сөнки интернет аша индереү туғандаш Йәндәрҙе табып ярҙам итә, һәм Киләсәктә ныҡлы ғаилә булдырыу, әммә Тенденция һәм башҡалар булды.\nСтатистика мәғлүмәттәре буйынса, 2015 йылдың 58 һаны арта айырылышыу, никахты Ҡасан йылда ла дауам итәсәк.\nИң мөһим ролде уйнай, ул Уйнаған совместимость партнерҙары менән тәьмин итеү.\nТуғандаш йәндәрҙе табып өсөн һеҙгә Үҙенең сайтында танышырға мөмкинлек, ысынлап Та, иң уңайлы булыуы менән Мөнәсәбәт булдырыу. Һеҙ беҙҙең сайтҡа менән танышып Тороу өсөн совместимость һәм баһа Яңы кимәлдә етди мөнәсәбәт урынлаштырылған Интернет һәр кеше өсөн, ә Сайтҡа бөтә хеҙмәттәр бушлай. Ауыр таба яңғыҙ кешеләр, бәхетле Булыр инем.\nӘлбиттә, барыһы ла була, ти Һәм бөтәһен, бигерәк тә әгәр Һеҙ ғәжәйеп кеше менән хосуси Тураһында һорай сүкегәндәр.\nӘгәр һин юҡ монахы йәки Дәрүиш, яңғыҙлыҡ сгибаться тейеш. Хәлде яҡшыртырға кәрәк. Һәм был дөрөҫ ҡарар. Яңғыҙлыҡ проблемаһын хәл итеү күпкә Еңел хәҙерге тормош шарттары, үткәненә Ҡарағанда, әммә, икенсе яҡтан, ҡатмарлы. Нисек һеҙ беләһеңме, беҙҙең олатай Һәм өләсәй, беҙҙең ата-әсә, Көнө буйы монитор йәки телевизор Экраны алдында түгел. Ул ойошторған кисәләр, осрашыуҙар, театрға барыу.\nТуғандаш йәндәрҙе табып ысулдары бик күп.\nШулай булһа, хәҙерге быуынға был Ябай һүҙҙәр түгел. Күп ҡатлы йорттарҙа йәшәгән кешеләр Һәм уларҙың күршеләре бер ҡасан Да күрмәгән. Ҡайҙа ла сыҡмай, ә дөрөҫ Кандидат - юҡ. Тел өсөн, һин, тине, киттем клубҡа. Шул, бында кем менән ҡыҙыҡһынып, Компаниялар - юҡ. Ҡасан таҙа һәм ҙур компаниялар, Туғандаш йәндәрҙе табырға бик мөмкин түгел. Тик интернетта был. Унда ҡеүәтле ҙур һәм, беләһегеҙме Күп, әгәр ҙә бөтә. Бер нисә минут дауамында һеҙҙең Сайтында танышырға мөмкин. в бушлай тиерлек табыу өсөн Һеҙ бер нисә минут көтөгөз Һәм инде һеҙгә нисек яңы Ҡулланыусы теркәлгән. Шкаф бик күп анкеталар менән Барлыҡҡа килә. Кемдер яҙа, тип теләйем мөнәсәбәттәргә Етди, кемдер маҡсаты - ғаилә һәм Балалар, кем-уртаҡ тел табыу Менән ҡыҙыҡһынған кеше булған, ә Кемдер был күңел хеҙмәте өсөн ҡулланыла.\nАнкета күп кенә кемдәр әйтер Икән, файҙаланыусылар сайтында танышырға теләүселәр табылды.\nБында кешенең йәше лә оҡшаш, Формаһы, форма, йөҙө, сәсе төҫө, Кәүҙә формаһы һәм башҡа параметрҙар. Һеҙгә анкета бик күп уҡырға, Күберәк булмаусылар ҡарағанда, кемдеңдер ҙә Булһа башҡа, һәм хаттар ала башлай. Бер кешене яратып, оҙаҡ сәләмләне. Шулай итеп, киләһе осрашыу ашыу Кеше алдында билдәле. Киләһе көндәрҙә башҡа буйынса алдан Яҙылыу бара. Кемдер виртуаль арала хәл күсергә Кәрәк, хатлашыу, осрашыуҙар алдында ысын - Һеҙ - телефон аша аралашыу. Юҡ үҙ яртыһын эҙләгәндәргә уңыш Тураһында икенсе фантазировать өсөн кәрәк, Интернет-сервис ярҙамы менән танышты. Һәр ерҙә, сайтында танышырға һәм, Атап әйткәндә, күп мошенник. Дөрөҫ булыр ине, тип әйтеү Бында, күберәк башҡа сайттар. Әммә был сәбәп түгел өсөн Был идеяны башлап ебәрҙе.\nБыл осраҡта төрлө кешеләр менән Аралашыу тәжрибәһенә эйә булдыҡ.\nБында яҡын кеше мөмкинлеген табасаҡ. Бәлки, ул һеҙҙең бөтә өсөн Таянысы һәм терәге була, иң Яҡшы дустар һәм буласаҡ. Һәм бындай хәл йыш була. Бында ҡыҙҙар үҙенең ир-аттар Һәм мөхәббәт кенә тапманың. Ул күп йылдар бергә йәшәп, Балаларға белем алыу тураһында үҙе хәстәрләй. Бер ни ҙә юҡ түгел. Йыш ҡына, таба, яратҡан кеше Өсөн, күп ваҡытын үткәрергә кәрәк. Тулыһынса уңышһыҙлыҡ булыуы һәм уның Тәжрибәһе юҡ.\nЛәкин ул әгәр һиңә табыу, Һине аңлар шунда, тип, бөтә Булған юҡҡа түгел.\nБашҡа, хәҙер был бөтөнләй дөрөҫ, Беҙҙә барлыҡ хеҙмәттәр бушлай таныша.\nИчан сайтында Танышырға булдыҡ\nSofia lloc De Cites. Data amb Sofia\nвидео менән танышты чатта теркәлергә булмаған видео трансляции башҡа видеочивать башҡа сикләүҙәр теркәлә ҡыҙ менән танышып видео онлайн башҡа ҡыҙҙар менән танышып теркәлгән видео чат рулетка менән ҡыҙ ч иғлан заможняя ҡатын-ҡыҙы таныштырҙы. таныш булмаған теркәлгән видео чат осрашыу танышыу өсөн видеочивать һәм башҡа бушлай теркәү


Фәйзи Ғәскәров исемендәге ансамбль 75 йыллыҡ юбилейын билдәләне // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\n11:53, 16 марта 2015 Мәҙәниәт\nБаш ҡалала Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле 75 йыллыҡ юбилейын билдәләне. Ошо йылдар эсендә ижади коллектив Рәсәйҙә генә түгел, сит илдәрҙә лә танылыу яулап өлгөрҙө. Ғәскәровсыларҙы ҡотларға республика етәкселеге, йәмәғәтселек вәкилдәре, коллегалары килде.\n1939 йылда талантлы бейеүсе, Башҡорт опера һәм балет театры артисы Фәйзи Ғәскәров башланғысы менән Башҡорт дәүләт бейеү ансамбле төҙөлә. Тәүҙә йәш башҡарыусылар Луначарский исемендәге баҡсаның сәхнә майҙансығында, һуңғараҡ Башҡорт дәүләт филармонияһы бинаһында шөғөлләнә. 1940 йылдың йәйендә үк ансамбль Башҡортостан райондары һәм Силәбе, Магнитогорск ҡалалары буйлап тәүге гастролдәргә сыға.\nИжади коллектив бер нисә тапҡыр абруйлы конкурстар лауреаты була. Бейеүселәрҙең быуыны алмашынһа ла, башҡарыу оҫталығы үҙгәрешһеҙ ҡала.\n1988 йылда халыҡ бейеүҙәре ансамбленә — Фәйзи Ғәскәров, 1996 йылда Академия исеме бирелә. Ғәскәровсылар башҡорт мәҙәниәтен, Башҡортостанды бөтә донъяға таныта. Һуңғы йылдарҙа ғына халыҡ бейеүҙәре ансамбле Францияла, Италияла, Швейцарияла, Германияла, Төркиәлә, Бөйөк Британияла, Көньяҡ-Көнсығыш Азия илдәрендә гастролдәрҙә булды. Данлы коллектив федераль кимәлдәге мәҙәни сараларҙа, төбәк мәҙәни программаларында даими ҡатнаша.\nБөгөнгө көндә Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле — Рәсәй профессиональ бейеү сәнғәте лидерҙарының береһе.\nТеги: юбилейҙар, ф.ғәскәров исемендәге ансамбль


05 июля 2019 — 14:05 ГТРК «Башкортостан»\nКөнсығыш хәрби округының йыйылма отряды Иркутск өлкәһендә һыу баҫыу эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ярҙам итәсәк. Тулун ҡалаһында хәрбиҙәр торлаҡ йорттарҙан һыуҙы һурҙырыуҙа, ихаталарҙа дезинфекция үткәреүҙә ҡатнаша. Был эштәрһә 900 кеше, 90 берәмек махсус техника йәлеп ителгән.\nИркутск өлкәһенең Тулун ҡалаһы 28 июнь һыу аҫтында ҡалғайны. 1 мең 800 кеше йәшәгән 900 йортто һыу баҫҡан. Ҡойма ямғырҙарҙан барлыҡҡа килгән ташҡын сәбәпле төбәктә ғәҙәттән тыш хәл режимы индерелгән.\nРәсәй Оборона министрлығы ракетанан һаҡланыу системаһын һынап ҡараны. Ҡаҙағстандың Һары Шаған полигонынан осоролған ракета шартлы дошманды юҡ иткән.\nКемеровола әйләнмә юл киҫелешендә үҙенсәлекле авария теркәлгән. Лексус водителе, үҙенең текәлеген күрһәтергә теләп күрәһең, ҙур тиҙлектә рулен бороп машинаһының артҡы өлөшөн шыуҙырып йөрөй башлай. Шул ваҡытта ул кемдеңдер ғүмерен ҡотҡарыу өсөн ашығыусы тиҙ ярҙам машинаһына барып бәрелә.


09:58, 19 июль 2018 версияһы\n587 байт өҫтәлгән , 3 года назад\n09:47, 19 июль 2018 версияһы (төҙәтеү)\n09:58, 19 июль 2018 версияһы (төҙәтеү) (кире алырға)\nКонтрразведка начальгы Пылаев аҡтар менән башта Себергә, һуңынан Ҡытайға ҡаса. Тик ул бер аҙҙан ҡатынын Ҡытайҙа ҡалдырып, кескәй ҡыҙын үҙе менән алып, Рәсәйгә ҡайта. Башта ябай һалдаттар менән өс йыл төрмәлә ултырып сыға. Уны Себерҙә осраҡлы рәүештә танып, ҡулға алалар, 1925 йылда Стәрлетамаҡҡа алып киләләр һәм суд була.\nhttps://ba.wikipedia.org/wiki/Махсус:Сравнение_версий/820626 ҡабул ителгән


Нуриман районының Ҡыҙылъяр ауылы халҡы Яңы йылға иң мөһим бүләген алды ла инде\nБында 139 балаға иҫәпләнгән өр-яңы балалар баҡсаһы асылды. «Йәйғор» тип исемләнгән учреждение иң юғары талаптарға яуап бирә. Бында кескәйҙәрҙе тәрбиәләү өсөн уңайлы шарттар ҡаралған - айырым уйын һәм музыка залдары, иркен йоҡо бүлмәләре, заманса йыһазландырылған аш бүлмәһе.\n«Йәйғор»ҙо асыу тантанаһында балалар баҡсаһына битараф ҡалыусылар булманы. Бындағы уңайлыҡтар, яҡшы йыһазландырылған уйын һәм музыка залдары бәләкәстәргә лә бик оҡшаны. Ололар рәсми сарала ҡатнашҡан ваҡытта улар уйынсыҡтарҙы һынаны. Әйтергә кәрәк, иркен уйын бүлмәһендә һәр кемгә урын етерлек.\nБалаларҙан бигерәк ваҡиға ололарҙы ҡыуандырҙы. Сөнки быға тиклем ҡайһы берәүҙәр бәләкәстәрен күрше ауылдағы балалар баҡсаһына йөрөтөргә мәжбүр булған.\nБалаларының яңы төҙөлгән балалар баҡсаһына эләгеүенә олатай-өләсәйҙәр ҙә шат.\nБаҡса бер йыл эсендә төҙөлгән. Исеменән үк күренеп тороуынса, «Йәйғор» ауыл тормошон тағы лә йәмләр тип, ышана урындағы етәкселек. Бында балалар көнкүрешен тәьмин итеү өсөн бөтә йыһаздар ҙа бар. Хәүефһеҙлек мәсьәләһе лә онотолмаған-тимер ишектәр, эвакуация юлдары ҡаралған. Өҫтәүенә, учреждение өҫтәмә эш урындары биргән.\nЯңы балалар баҡсаһы район үҙәгенең әүҙем үҫешеүсе «Йәштәр» биҫтәһендә урынлашҡан. Миҫал өсөн, быйыл 126 йәш ғаилә бынан участка алған. Тимәк, киләсәктә балалар һаны тағы ла артасаҡ. Әлегә иһә «Йәйғор» балалар баҡсаһы район үҙәгендә мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһына булған сиратты тулыһынса ҡаплай.


Талпан энцефалиты осоро етә // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nТалпан энцефалиты осоро етә\n9:31, 15 апреля 2010 Йәмғиәт\nКөндәр йылыныу менән талпан энцефалиты осоро етә. Өфөлә был бөжәктәргә, шулай уҡ серәкәй, ваҡ кимереүселәр һәм башҡа ҡоротҡостарға ҡаршы көрәшеүгә әҙерләнәләр. Өфө Дезинфекция станцияһының баш табибы Александр Мочалкин хәбәр итеүенсә, санитар-профилактик эштәр Башҡортостан баш ҡалаһындаа апрель аҙағында башланасаҡ.\n— Бөжәктәрҙе юҡ итеү өсөн махсус препараттар – тирә-яҡ мөхит өсөн зыянһыҙ дезинсектанттар һиптереләсәк, — ти ул. – Беҙ ҡаланың бөтә урман-парк зоналарын эшкәртергә планлаштырабыҙ. Бөтәһе – 100 гектарға яҡын.\nДезинфекция станцияһының эше яҡшы һөҙөмтә бирә. Был турала һуңғы йылдарҙа Өфө биләмәһендә талпан энцефалиты һәм сысҡан биҙгәге менән ауырыуҙар һаны кәмеүе раҫлай.\nСтанцияның баш табибы ҡала халҡын шулай уҡ шәхси гигиена ҡағиҙәләрен ҡәтғи күҙәтергә саҡырҙы.\n— Инфекциялар күп, һәм уны таратыусылар ниндәй миҙгел булыуға ҡарамаҫтан һиҙгерлеген юғалтмай, — тип аңлата Александр Мочалкин. – Билдәле бер осорҙа улар айырыуса әүҙемләшә. Шуға күрә һаҡланыу сараларын ентекле күҙәтергә кәрәк.