Борон-борон заманда йәшәгән, ти, бер ҡарт менән ҡарсыҡ. Бик татыу ғүмер иткәндәр, ти, улар. Тырышып эшләп йорт, кәртә-ҡура ҡорғандар, аҙ-маҙ мал-тыуар булдырғандар. Ҡарт та, ҡарсыҡ та кешегә яҡшылыҡ итергә генә тырышҡан, үҙҙәре, лә бер кемдән дә зарар күрмәй, тыныс ҡына йәшәргә теләгәндәр. Улар үлеү белмәй, гел генә һау-сәләмәт йәшәү хаҡында хыялланғандар. Ауырып киткән саҡтарында бер-береһен ҡарап, үҙ белдектәренсә дауалап, тиҙерәк аяҡҡа баҫтырырға тырышҡандар.\nБыл әбей менән бабайҙың өс улы булған. Оло улы — Алтынбай, уртансыһы — Көмөшбай,. кесеһе — Аҡылбай. Әммә Аҡылбайға атаһы менән әсәһенән башҡа үҙ исеме менән өндәшеүсе булмаған, уны таҙ тип кенә йөрөткәндәр.\nБерҙән-бер көндө әбей бик ҡаты ауырып киткән. Бабай уны ни саҡлы ғына дауалап ҡарамаһын, һауыҡтыра алмаған. Әбей үлеп тә ҡуйған. Ҡарт та, етем ҡалған улдары ла бик ҡайғырышҡан. Әммә күҙ йәше ҡойоу менән үлгән кешене терелтеп буламы һуң. Бабай, ҡарсығын терелтер өсөн берәй әмәлен тапмаҡсы булып, улдарын саҡырып алған. Өлкән улы Алтынбай менән уртансы улы Көмөшбайға ҡарап:\n— Уландарым! Һеҙ икегеҙ ҙә аҡыллы, ҡайҙа барһағыҙ ҙа хур булмаҫһығыҙ. Хәҙер үк үлгән кешене терелтә торған тереһыу эҙләргә сығып китегеҙ, донъяның бөтә дүрт яғын да байҡағыҙ, кәрәк икән, ер ситенә барып етегеҙ, әммә эҙләгән нәмәгеҙҙе тапмай ҡайтмағыҙ! — тигән.\nАтаһының был бойороғон тыңлап торған таҙ: «Мин дә барам», — ти башлағас, ағалары уға:\n— Һин имгәкте эйәртеп йөрөп булмаҫ инде. Мейес башына мен дә борсаҡ сүплә, таҙыңды тырна ла беҙҙе һағынып йырла. Тик шуны ҡара, ныҡ кипкән борсаҡ ашап, тешеңде ҡырма! — тип көлөшкәндәр. Атаһы ла таҙға бармаҫҡа ҡушҡан. Ундай ауыр эште булдыра алмаҫһың, тигән.\nАлтынбай менән Көмөшбай икеһе лә, бына тигән ат атланып, ҡулдарына уҡ-һаҙаҡ, ҡылыс алып, юлға сығып та киткәндәр.\nТаҙ әсәһенең үлеүенә барыһынан да нығыраҡ ҡайғырған, ни өсөн тиһәң, бахырҙы ағалары кәмһеткән, мыҫҡыллаған саҡтарҙа, уны әсәһе генә яҡлай, иркәләй торған булған. Шуға таҙ бик инәлеп һорағас, атаһы:\n— Күңелең булһын, бар әйҙә, иллә-мәгәр бик алыҫ китмә, әйләнеп ҡайта алмай йөрөүең бар, сит ерҙәрҙә эт-ҡош тырнағына эләгеүең дә бар, — тигән.\nТаҙға атаһы ябағыһын да ҡоя алмаған бер күк дүнән биргән, ҡалдыҡ-боҫтоҡ кейем кейҙергән, иҫке-моҫҡо ҡорал тотторған. Ағалары артынса таҙ шулай юлға сыҡҡан. Әммә ағайҙарының ниндәй юлдан, ҡайһы яҡҡа киткәнен белмәй аптырап ҡалған. Көтмәгәндә таҙ менгән күк дүнән телгә килеп:\n— Егет, теҙгенде бушат, ҡайҙа барырға мин үҙем беләм, — тигән.\nТаҙ теҙгенде бушатҡан. Күк дүнән иге-сиге күренмәҫ далаға ҡарап елгән.\nТаҙ Алтынбай менән Көмөшбайҙан өс тәүлек һуңлап сыҡҡан булһа ла, күк дүнән уны тиҙ арала ағайҙары янына илтеп еткергән. Алтынбай менән Көмөшбай, арттарынан баҫтырып килгән ҡустыларын күргәс: «Ҡара, ҡара, беҙҙең таҙ килә, йығылып үлерһең, биллаһи», — тип быуындары ҡатып көлөшкәндәр.\nТаҙға ағайҙары кире ҡайтырға ҡушҡандар, әммә таҙ быға риза булмаған. Шунан һуң Алтынбай менән Көмөшбай, икеһе ике яҡтан төшөп алып, таҙҙы ҡамсы менән ярырға тотонмаһындармы! Таҙ барыбер ат башын кире бормаған, һаман ағайҙары артынан бара биргән..\nБара торғас, алда өсөһө өс яҡҡа айырылып киткән өс Юл күренгән. Юл сатына еткәс, Алтынбай:\n— Алдыбыҙҙа өс юл ята. Беҙ хәҙер бына ошо юлдар менән өсөбөҙ өс яҡҡа китәйек, — тигән.\nКөмөшбай быны хуп күргән булған, таҙ иһә ҡаршы төшөп:\n— Юҡ, айырылмайыҡ, ағайҙар, берлектә генә тереклек. Айырылғанды айыу ашар, бүленгәнде бүре ашар, тигәндәр. Ҡайһы яҡҡа ҡараһаң да, үләне көйгән сикһеҙ ялан. Күпме ваҡыттан бирле аттарыбыҙҙы эсерергә һыу тапмайбыҙ, үҙебеҙҙең дә өйҙән алып сыҡҡан аҙыҡ-түлек бөттө. Йәнлеге лә, ҡошо ла осрамай, исмаһам. Айырылһаҡ, асҡа үлербеҙ, аттарыбыҙ ҙа хәлдән тайыр. Ә бергә булһаҡ, берәй әмәлен табырбыҙ, — тигән.\nАғайҙары быны тыңлап торған да:\n— Хәйләкәр! Таҙ! Ғүмерҙә һинең һунарҙа йөрөгәнең, ҡош аулағаның юҡ. һин шулай беҙҙең елкәлә йәшәмәксе булаһыңмы ни? Үҙ көнөңдө үҙең күр, ана бара юлың! — тигәндәр.\nТаҙға һул яҡҡа киткән юлға төшөп алырға ҡушҡандар, Көмөшбай урта юлдан, ә Алтынбай уң юлдан киткән. Таҙ күҙҙән юғалғас та, Алтынбай менән Көмөшбай ҡабат бергә ҡушылған. «Таҙҙың башы олаҡты, ябаға дүнәне әллә ҡайҙа китә алмаҫ, атайым янына ҡайтып китер», — тип көлөшә-көлөшә алға киткәндәр.\nАғайҙарынан айырылғас, таҙ үҙенең берҙән-бер тоғро юлдашы булған күк дүнәне менән алға бара биргән. Ашамағанғаэсмәгәнгә байтаҡ көн үткән. Атып алырҙай йәнлек тә, ҡош та тап булмаған, һыу ҙа табалмаған. Шулай ыҙаланып барғанда, ҡайҙандыр таҙ алдына тояғы ялпаҡ бер буҙ тарпан килеп сыҡҡан. Был ҡыр атып күреп, таҙ тәүҙә бик ҡыуанған. Ашарға ит булды, тип уғын йәйәһенә һала, ә бысағын ҡапшай башлаған. Шул саҡ таҙҙың башына ҡапыл шундай уй килгән: «Ярай, мин был тарпанды атырмын атыуын, бер-ике тапҡыр туйғансы ашармын да. Ә ҡалған итте ҡайҙа итергә? Тороп ҡалыр, әрәм булыр. Кем белә, ул тарпандың быуаҙ булыуы ла бар. Ул ваҡытта бер юлы ике йән эйәһе харап булыр. Мин ағайҙарымдан айырылған кеүек, был тарпан да, бәлки, үҙ өйөрөнән айырылғандыр, шунлыҡтан минең яныма килгәндер. Был хайуанды харап итмәйем. Шунда миңә тигән берәй ҡош-фәлән осрар әле», — тип уғын кире урынына һалып ҡуйған.\nАҡрынлап булһа ла, таҙ һаман алға табан барған. Күк дүнәне лә ҡарышмай атлай биргән, тик уның ҡолаҡтары инде шәмдәй текә баҫып тормаған, башы ла түбән эйелгән. Бахыр аттың морононан эҫе тын бөркөп торған, аҫҡы ирене һалынып төшкән, тештәре саңланып бөткән.\nБына шулай ғазапланып барғанда, баяғы тояғы ялпаҡ буҙ тарпан йәнә таҙ алдына килеп сыҡҡан. Таҙ: «Моғайын, был ат мине асҡа үлеүҙән ҡотҡарыу өсөн йөрөйҙөр, юғиһә бер үк хайуан ике тапҡыр күренмәҫ ине», — тип уйлаған. Был юлы тояғы ялпаҡ буҙ тарпанды атып алмаҡсы булған. Әммә уның башына тағы ла баяғы уй килгән: «Бер-ике тапҡыр туйынам тип, ошондай хайуанды харап итеү егетлек түгел, минән ҡалған итте кем ашар?»\nТаҙ тарпанды тағы аяған, үҙе юлын дауам итергә булған. Бара торғас, ул шул саҡлы йонсоған, хатта аттан төшһә, ҡабат менеп ултырырлыҡ та хәле ҡалмаған. Башын аҫҡа эйгән күк дүнән дә аяҡтарын күтәреп атлай алмай башлаған. Бына ошо мәлдә теге тояғы ялпаҡ буҙ тарпан өсөнсө тапҡыр килеп сыҡҡан. Таҙ был юлы ла уғын тарпанға тоҫҡаған, шулай уҡ был юлы ла атыу уйынан дүнгән. Уғын һаҙағына кире һалып, артабан китмәк булған. Әммә аҡтыҡ сиккә етеп хәлдән тайған күк дүнән урынынан ҡуҙғалып китә алмаған. Бына шул саҡ ҡаршыла баҫып торған тояғы ялпаҡ буҙ тарпан ҡапыл аҡ һаҡаллы ҡартҡа әүерелгән дә, таҙға ҡарап:\n— Егет, мин һинең оҙаҡ юлдан килеп арығаныңды, аслыҡтан йонсоуыңды ла яҡшы беләм, — тигән. — һине өс тапҡыр һынап ҡараным: өс тапҡыр тояғы ялпаҡ буҙ тарпан булын юлыңа ҡаршы сыҡтым; яныңа килгән хайуанды атып ҡолатыу ауыр эш түгел ине, иллә-мәгәр һин атманың, сыҙамлыҡ, сабырлыҡ күрһәттең, — тигән. — һин яҡшылыҡҡа ҡаршы яҡшылыҡ күрергә хаҡлыһың. Әйт, ниндәй мохтажың бар? — тигән.\n— Эй бабай, үҙең дә күреп тораһың, үҙемә лә, атыма ла туйғансы ашап-эсергә кәрәк, беренсе мохтажым шул, — тигән таҙ.\nАҡ һаҡаллы, алтын аҡыллы ҡарт, таҙ янына килеп, атының һыртынан Һыйпаған икән, күк дүнән йәнә теҙгенен тотоп тыя алмаҫлыҡ толпарға өйләнгән. Шул ерҙә ҡарт таҙға: «Арттан эйәр», — тигән, үҙе ҡабат буҙ тарпанға әүерелеп, атҡан уҡтай далаға осҡан. Таҙҙың күк дүнәне лә унан ҡалышмаған. Бара торғас, бейек ҡойма менән уратып алынған бер йорт күренгән. Буҙ тарпан шул йортҡа барып ингән, ә ҡапҡанан үткәс тә, тағы аҡ һаҡаллы ҡартҡа әүерелеп, таҙға:\n— Рәхим ит, егет, ҡәҙерле ҡунағым булырһың, ял итерһең, — тигән. Таҙҙы өйгә алып ингән, күк дүнәнде ат һарайына кертеп ҡуйған. Егетте лә, атын да бик Һәйбәтләп һыйлаған. Шунан һуң ҡарт:\n— Йә, егет, хәҙер бөтәһен дә һөйләп бир. Юлыңдың башы ҡайҙан ине, ниндәй йомош менән был яҡҡа килеп сыҡтың? Был тирәгә ят кешеләр килеп етә алмай, еткәндәре кире әйләнеп ҡайта алмай. Шуныһын да белеп тор, — тигән.\nТаҙ үҙе хаҡында түкмәй-сәсмәй, энәһенән ебенәсә һөйләп биргән. Әсәһенең үлеүен, шуны яңынан терелтеү өсөн тереһыу эҙләп йөрөүен әйткән.\nҠарт бер аҙ уйланып торғандай һуң:\n— Егет, һинең күк дүнәнең ябай ат түгел, толпар затынан ул, тик ҡанаттары ғына етлекмәгән. Иллә-мәгәр бының өсөн ҡайғырма, минең өйҙән сығыуға уның. ҡанаттары ла үҫеп өлгөрөр. Был толпар үҙ теләгеңә ирешергә ярҙам итер. Бөтә эште ул әйткәнсә эшлә, — тигән.\nОшо һүҙҙәренән һуң ҡарт таҙҙы ат һарайына алып барған. Шунда ул ҡуйынынан алған ҡауырһын менән дүнәндең һыртынан һыйпаған икән, хайуан ҡапыл осорға ынтылып торған толпарға әйләнгән. Толпар яңғыратып кешнәп ебәргән, ярһый, торған урынында үрәпсей башлаған. Шунан һуң ҡарт, толпарҙың башынан һыйпап, уға әллә нәмә шыбырҙағас, толпар тынысланған. Иң һуңында ҡарт таҙға ҡырҡ ҡоласлы тимер сынйыр, бер ус бесән менән бер киҫәк ит тотторған да:\n— Егет, быларҙың береһен дә юғалтма. Ни өсөн кәрәклеген, ваҡыты килеп еткәс, толпарың әйтер, — тигән.\nТаҙ, аҡ һаҡаллы, алтын аҡыллы ҡартҡа мең рәхмәт әйтеп, ул биргән нәмәләрҙе алып, юлын дауам иткән. Аты, телгә килеп, таҙға күҙен йоморға ҡушҡан. Таҙ күҙен йомоуға ҡолан төбөндә выжлап ел иҫкәнде генә һиҙгән. Бер аҙҙан, тирә-яҡ һил булғас, күҙен асып ебәрһә, алтын менән саф быяланан һалынған, баҡсаһында төрлө аҫыл ҡоштар һайрап торған бер һарай алдына килеп тешәүен күргән. Әммә был һарайға һис инерлек түгел икән: ул бик бейек таш ҡойма менән уратып алынған, а ҡапҡаһы бөтөнләй юҡ, ти. Шул ваҡыт толпар, телгә килеп, аптырап торған таҙҙан:\n— Ҡулындағы ҡамсың менән уң яҡ ҡабырғама һуҡ, һул ҡабырғамдан ҡан сәсрәп сығырлыҡ булһын, — тигән.\nТаҙ ул ҡушҡанса эшләгән. Толпар, ун ике ҡолас бейеклектәге таш ҡойманы күҙ асып йомғансы һикереп үтеп, һарай ишеге алдына барып та төшкән. Әммә ишек алдында һарайҙы һаҡлай торған ғәләмәт ҙур мөгөҙлө бер үгеҙ менән уҫал эттәр тора икән. Был ишектән бер кем дә үтмәле түгел. Инергә теләгән кешене үгеҙ һөҙөп үлтерә, үгеҙҙән ҡотолғандарҙы уҫал эттәр өҙгәләп ташлай икән. Быларҙы күреп таҙ ни эшләргә белмәй торғанда, толпар йәнә телгә килеп:\n— Мине һарай эргәһендәге баҡсаға илт, унда йөҙ йыллаған бер алма ағасы булыр. Шуға мине ҡырҡ ҡоласлы сынйыр менән бәйләп ҡуй. Ҡулыңа баяғы аҡ һаҡаллы бабай биргән ит киҫәге менән бер ус бесәнде ал. Бесәнен үгеҙгә бирерһең, итен эттәргә ташларһың, шунан үҙең һарайға инерһең. Ингәс, ни эшләргә кәрәклеген үҙең күрерһең. Тереһыу ошо һарайҙа һаҡлана, — тигән.\nЕгет, толпар ҡушҡанса, һарай ишегенә ҡарап юнәлгән. Һаҡтағы үгеҙ, мөгөҙҙәрен сайҡап, үкерә башлаған. Ул үкергәндә, ер тетрәп торған, баҡсалағы ҡоштар һайрауҙан туҡтаған. Оҙон ботло, ҙур томшоҡло яман эттәр тештәрен ыржайтып таҙға ташланған. Егет бер ҙә ҡаушамай ғына үгеҙгә бер ус бесәнде ташлаған, эттәргә ит киҫәген ырғытҡан. Үгеҙ — бесән, эттәр ит менән алданған арала, таҙ һарайға инеп тә киткән.\nҺарай иҫәпһеҙ күп бүлмәле икән. Һәр бүлмә үҙенә бер төрлө итеп эшләнгән. Тәүге бүлмәнең иҙәненә йәшел келәм түшәлгән, стеналарына йәшел хәтфә эленгән. Икенсе бүлмә башҡа төҫтәге келәмдәр менән йыһазландырылған. Өсөнсөһө иҙәненән алып түшәменә тиклем көҙгөнән генә торған. Егет, тәүге ике бүлмәне үтеп, көҙгөнән генә торған бүлмәгә ингәс, ҡайҙа барырға белмәй аптырап ҡалған. Ҡайһы яҡҡа ғына ҡарамаһын, унда тик үҙен генә күргән. Аптырап торғанда әмәле табылған. Ҡаршыла аҙ ғына асылып торған ишек ярығынан күрше бүлмәнең яҡтылығы төшөп тора икән. Таҙ ипләп кенә шул бүлмәгә барып ингән.\nИнһә, ни күҙе менән күрһен: шундай иркен бүлмә, иҙәне лә, стеналары ла, түшәме лә күҙҙең яуын алып торған аҫыл быяланан эшләнгән. Бүлмәнең тап уртаһында топ-тоноҡ күл бар, ти, ә күлдә алтын балыҡтар уйнап йөрөй, ти. Күл тирәһендә әллә ниндәй ағастар, матур-матур гөлдәр үҫеп ултыра; ҡыҙарып бешеп, өҙөлөп төшөргә торған емештәр араһында былбылдар, башҡа төрлө аҫыл ҡоштар һайрай, ти. Ана шул һайрар ҡоштарҙың ҡайһы берҙәре таҙҙың иңбашына килеп ҡуналар икән.\nТаҙ аяҡ осона баҫып күл янына барған, һыуын татып ҡараған, һыу бик татлы булған. Ул һыуҙы татып ҡарағанда, бөтә ҡоштар һайрауҙан, алтын балыҡтар уйнауҙан туҡтаған. Күл тирәһендәге ағастар емешле ботаҡтары менән егеттең алдына эйелгән. Шунан таҙ күлдең аръяғына юнәлгән. Унда киң япраҡлы бейек ағастар үҫеп ултыра икән. Ана шул ғәләмәт бейек ағас күләгәһе аҫтында алтын аяҡлы бер ысын карауат тора, ти. Карауатта, аҡ атлас тышлы мамыҡ мендәрҙәргә күмелеп, йәш кенә бер ҡыҙ йоҡлап ята икән, ти. Тел менән һөйләп тә, ҡауырһын менән яҙып та килештерерлек түгел был ҡыҙҙың һылыулығын. Көндөҙ ҡояш көнләшер, төнөн ай оялыр булған, ти, үҙенән. Бына ҡайһылай сибәр ҡыҙ булған ул. Әллә ниндәй матур ҡоштар, ҡыҙҙың баш өҫтөнә килеп, ҡанаттарын елпеп еләҫләндереп торғандар. Ә ҡыҙ һарайға сит кеше ингәнен дә һиҙмәй, ғәмһеҙ йоҡлаған да йоҡлаған. (Уның әле йоҡлай торған сағы булған. ) Баяғы аҡ һаҡаллы ҡарт таҙҙы ҡыҙҙың йоҡлаған сағына самалап ебәргән инде. Юғиһә ҡыҙ уяу ваҡытта һарайға инеү бөтөнләй мөмкин түгел, ти.\nҮлгәнде терелтә, ҡартты йәшәртә торған тереһыуҙың хужаһы ошо ҡыҙ икән. Ул үҙе ҡартайыуҙың нимә икәнен дә белмәгән, гел генә йәш көйө торған. Һәр аҙнаның дүрт көнөн ел арбаһына ултырып, донъя гиҙеп йөрөгән. Шул арбаһы менән ул күҙ асып йомғансы бер ерҙән икенсе ергә, бер илдән икенсе илгә осҡан. Шулай ул үҙенә тиң егет эҙләгән, — һис таба алмаған. Дүрт көн ил гиҙгәс, өс көн ял итә торған булған. Беҙҙең таҙ был һылыу янына барып ингәндә, уға уянырға ете тапҡыр ғына тын алырлыҡ ваҡыт ҡалған икән.\nБына ошондай үтә һылыу ҡыҙҙы күреп, таҙ ни эшләргә лә белмәй ҡатып ҡалған. Шул арала ҡоштар нығыраҡ һайраша, сырылдаша башлаған, ел иҫмәһә лә, ағас япраҡтары шыбырҙашҡан. Тап шул ваҡытта ҡыҙ аҡрын ғына күҙ керпектәрен асҡан, ашыҡмай ғына башын ҡалҡыта башлаған, ти. Ул ҡуҙғалғас, бүлмә тағы ла яҡтыраҡ булып киткән, һарай эсендәге күл өҫтөндә нурҙар уйнаған.\nКарауатҡа яҡын ғына баҫып торған егетте күреп, ҡыҙ ҡапыл һиҫкәнеп киткән, өҫтөнән шыуып төшкән ебәкте ике ҡулы менән тотоп, күкрәген ҡаплаған. Бер ни тиклем ваҡыт ҡыҙ ҙа, егет тә бер-береһенә өндәшмәй, аптырашып ҡарап торғандар. Көтмәгәндә үҙ бүлмәһендә ят кешене күреүгә хайран ҡалған ҡыҙ бер аҙҙан һуң ғына егеткә һорау биргән:\n— Егет, һин кем, ҡайҙан килдең, минең һарайыма нисек индең? — тигән.\n— Мин Аҡылбай, атайым менән әсәнемдән бүтән кеше таҙ тип йөрөтә. Бик алыҫ илдән килдем.\n— Һиңә бында нимә кәрәк?\nБындай һылыу ҡыҙҙы күргәс, таҙ тәүҙә үҙенең нимә артынан килгәнен дә онотҡан. Ахырҙа:\n— Эй, һылыу ҡыҙ! Һинең кеүек иҫ киткес һылыуҙы өнөмдә түгел, төшөмдә лә күргәнем юҡ ине. Кем ҡыҙы булаһың һуң? — тип һораған.\nТөрлө илдәрҙә йөрөп тә, иҫәпһеҙ күп кеше күреп тә һылыу ҡыҙға быға тиклем бер егет менән дә икәүҙән-икәү генә ҡалып һөйләшергә тура килмәгән икән. Ул янында торған егеткә йәнә текләберәк ҡарап: «Был көнгә тиклем мине бик күп егеттәр эҙләп-эҙләп тә таба алмағайны, һарайыма инергә теләүселәр күп булһа ла, береһенең дә инә алғаны юҡ ине. Был егет мине килеп тапҡан, һарайыма үтә алған. Моғайын, ул бик аҡыллылыр, бик батырҙыр, мин эҙләгән егет ошолор», — тип уйлаған. Таҙҙың күҙҙәренә ҡаран йылмайған. Ҡыҙ йылмайғанда сәселгән күҙ нурҙары егеттең күҙҙәрен сағылдырған, йөрәген елкендергән. Ҡыҙ өндәшмәйенсә генә ҡулдарын егеткә һуҙған. Был ваҡыт бөтә ҡоштар һайрашыуҙан туҡтаған, пырылдашып осоп, күлдең аръяғына күскән, шунда улар ағастар, гөлдәр, сәскәләр араһына йәшеренгәндәр. Бөтә һарай тып-тын булып ҡалған.\nЕгеттең һарай эсендә күпме ваҡыт булыуын бер кем дә белмәгән. Был хаҡта егет менән ҡыҙ үҙҙәре лә әйтә алмаҫ ине. Әммә алма ағасына сынйыр менән бәйләп ҡалдырған толпар күптән инде егетте ашҡынып көткән.\nТаҙ батыр һарайҙа уҙғарған ваҡытын төшөммө был, өнөммө тип уйланып торғанда, ҡапыл ат кешнәгән тауыш ишеткән. Шул ваҡыт был һарайға ни йомош менән килеүе иҫенә төшөп, бошона башлаған. «Инде ни эшләргә? Һарайҙан сығып китһәм, һылыу ҡыҙҙан айырылам, ошондай бәхеттән, ожмахтағы кеүек рәхәт тормоштан мәхрүм булам; һарайҙа ҡалып, тереһыуҙы алып ҡайтмаһам, үлгән әсәйем яңынан терелмәйәсәк», — тип уйланған.\nТаҙҙың бойоҡҡанын күреп, ҡыҙы:\n— Егет, йөҙөңә ниндәйҙер борсолоу ғәләмәте сыҡты. Ни хәсрәтең бар? — тип һораған.\nТаҙ әсәһенең үлеүен, уны яңынан терелтәһе килеүен, шуның өсөн тереһыу эҙләргә сығып китеүен бәйнә-бәйнә һөйләп биргән, һылыу ҡыҙ, таҙҙың һөйләгәнен тыңлағас, егетте тағы ла нығыраҡ ярата башлаған, ни өсөн тиһәң, быға тиклем бушҡа күл булып ятҡан был тереһыуҙы килеп табыусы ла, әжәлгә дарыу итеп алып китеүсе лә булмаған. Шунда ҡыҙ:\n— Эй, батырым, бәғерем! Мин һинән башҡа тора алмайым, һарайҙан китә ҡалһаң, шиңгән гөл кеүек һарғайырмын. Элек үҙемә тиң егет эҙләп байтаҡ ғүмерем уҙҙы, инде теләгемә ирештем тигәндә генә, мине ташлап китәһең, ҡайғы-хәсрәт утына һалаһың. Китмә минең янымдан, китмә, батырым, минең һарайымдан, бергә-бергә ғүмер итербеҙ; һарайыма, ана шул күлгә һин хужа булырһың, — тип ялынған. Быны тыңлап, таҙ:\n— Юҡ, йәнем, һылыуым, ҡала алмайым, — атайыма биргән һүҙемдән дүнә алмайым. Үлгән әсәйемде терелтмәй тороп, һинең менән бергә була алмайым. Мин, үҙ илемә ҡайтып, әсәйемде терелтермен дә ҡабат һинең яныңа килермен. Бына шунан һуң ғүмер буйы бергә булырбыҙ, — тигән дә һарайҙан сыға башлаған.\nАҫыл һарайҙың аҫыл ҡыҙы:\n— Мин һине көтөрмөн. Тик үҙеңде һаҡлай күр. Юлға сыҡҡансы тамағыңды туйҙыр, — тип, таҙ алдына биҙәкле сеүәтәгә һалып ҡаймаҡ, күпереп бешкән сүрәк килтереп ҡуйған, бер туҫтаҡ шәрбәтле һыу ҙа биргән. Таҙ сүрәкте ҡаймаҡлап ашап, һыуын эсә башлаһа, хайран ҡалған: күпме ашамаһын, эсмәһен, сүрәк тә, һыу ҙа һис кәмемәгән. Ҡаймағы ғына бөткән.\nАшап-эсеп туйғас, таҙ юлға сығырға булған. Ҡыҙ уға, быныһы үҙеңә, тип бер сүрәк менән бер бәләкәй шешә шәрбәтле һыу биргән, быныһы әсәйеңде терелтер өсөн тип, бер шешә тереһыу тотторған.\nТаҙ толпарын сынйырынан ысҡындырып атланған да, аты әйткәнсә, өс тапҡыр уның һул ҡабырғаһына һуғып, уң яҡ ҡабырғаһынан ҡан сәсрәткән. Шунан егет күҙен йомған. Таҙ батырҙың битенә әсе ел бәрелеп, ҡолаҡ төбөндә выжылдаған. Күҙен асҡанда инде ул үҙен баяғы аҡ һаҡаллы, алтын аҡыллы ҡарттың йортонда күргән. Ҡарт унан бөтәһен дә ентекләп һорашҡан. Таҙ бәйнә-бәйнә һөйләп биргән.\n— Егет, һин бик күп ҡыйыу батырҙар ирешә алмаған бәхеткә ирешкәнһең, былай булғас, һин, ысынлап та, мин эҙләгән ҡыйыу егет икәнһең. Был батырлығың өсөн мин һиңә йортомдағы ҡырҡ таш келәттең утыҙ туғыҙын асып күрһәтәм. Шул келәттәрҙән йәнең теләгән нәмәне үҙең һайлап алырһың, — тигән.\nҠарт бер-бер артлы утыҙ туғыҙ келәтте асып күрһәткән. Ул келәттәр алтын, көмөш, гәүһәр, яҡут, тағы әллә ниндәй аҫыл таштар, төрлө-төрлө ҡиммәтле йыһаздар менән тулған икән. Әммә таҙ батыр бер нәмәне лә алмаған. Уның ҡырҡынсы келәттә нимә барлығын белгеһе килгән. Ә ҡарт ҡырҡынсы келәтте асырға риза булмаған. Егет бик ялынғас, ҡарт ҡырҡынсыһын да асырға риза булған, тик ошондай бер шарт ҡуйған:\n— Мин ҡырҡынсы келәтте асам, ә һин миңә бер нисә тамсы тереһыуыңды бир, уның миндә лә булыуы хәйерле, — тигән.\n— Бабай, һин кемде терелтергә итәһең һуң? — тип һораған.\n— Уныһын белмәһәң дә ярар һиңә, — тигән ҡарт.\nТаҙ батыр ҡарышып тормаған, шешәләге тереһыуҙың бер нисә тамсыһын аҡ һаҡаллы ҡартҡа биргән. Шунан һуң ҡырҡынсы келәтте лә асҡандар. Быныһын күреп, таҙ батыр ни әйтергә лә белмәй аптырап ҡалған: унда аяҡ-ҡулдары бығауланған хәлдә Алтынбай менән Көмөшбай бикләнеп ултырмаһынмы!\nӘ был хәл шулай килеп сыҡҡан. Алтынбай менән Көмөшбайға, таҙ һымаҡ, юлда бик яфа сигергә, асығырға тура килгән. Уларға ла шул уҡ тояғы ялпаҡ буҙ тарпан осраған. Алтынбай менән Көмөшбай был хайуанды күреү менән атып йыҡҡандар. Тик янына бара башлағас, йығылған тарпан ҡапыл юҡ булған. Ике туған, аптырашып ҡалып, артабан юл тотҡан. Бер аҙ барғас, тағы ла яңғыҙ тарпан тап булған. Алтынбай менән Көмөшбай был юлы ла уны атып йыҡҡандар, әммә янына бара башлағас, теге йәнә юғалған. Аптыраған ике юлсы алға ҡарай киткән. Шул уҡ тарпан өсөнсө тапҡыр килеп сыҡҡан. Был юлы хайуанды икәүһе бергә атып ҡолатҡандар. Тик бысаҡлайым тигәндә генә, буҙ тарпан һикереп торған да аҡ һаҡаллы ҡартҡа әүерелгән. Бәһлеүән ҡарт Алтынбай менән Көмөшбайҙы, аяҡҡулдарын бығаулап, үҙенең бына ошо ҡырҡынсы келәтенә килтереп япҡан.\nТаҙ батыр ағайҙарын күреп бик ҡыҙғанған, ҡарттан уларҙы иреккә сығарыуын һораған. Әммә ҡарт тәүҙә быға риза булмаған. Ә таҙ батыр һаман ялынған, һаман инәлгән:\n— Миңә бүтән бер нәмә лә кәрәкмәй, тик ағайҙарымды ғына ҡотҡар, беҙ өсәү бергә бер үк тереһыу эҙләп сыҡҡайныҡ, уны мин таптым инде. Хәҙер өсөбөҙ ҙә бергә ҡайтайыҡ, әсәйебеҙҙе терелтәйек, атайыбыҙҙы ҡыуандырайыҡ, — тигән.\nБыл һүҙҙәрҙе ишетеүгә, Алтынбай менән Көмөшбай таҙҙың аяҡ аҫтына йығылғандар.\n— Ҡотҡар инде, ҡустым, беҙҙе, зинһар, ҡотҡар бынан! Күрһәткән яҡшылығыңды ғүмергә онотмабыҙ, был хәлде бөтә халыҡҡа һөйләрбеҙ. Атайыбыҙ үҙеңә рәхмәт уҡыр. Ҡотҡара алһаң, һинең ҡолоң булып йәшәргә лә риза булыр инек, — тип ялынғандар.\nТаҙ бик үтенеп һорағас, аҡ һаҡаллы ҡарт, теге икәүҙең аяҡҡулдарынан бығауҙарын алып, иреккә сығарған. Шунан таҙҙың үҙенә генә:\n— Шулай ҙа был ағайҙарыңдан һаҡ бул! — тигән.\nӨс туған апа шулай үҙ илдәренә, аталары янына, ҡайтып киткән. Тыуған тупраҡҡа тиҙерәк аяҡ баҫырға ашыҡҡандар. Бигерәк тә таҙ батыр ашыҡҡан. Үҙенең шәп толпары менән ул йәһәтерәк тә ҡайтып етер ине лә бит, ағайҙарын ташлап киткеһе килмәгән. Алтынбай менән Көмөшбайҙың аты арый башлаһа, ул да туҡтаған. Ябағыһын да ҡоя алмаған күк дүнәндең шул ҡәҙәр йылдам атҡа әйләнеүен күреп, Алтынбай менән Көмөшбай бик көнләшкән. «Таҙҙың аты арыу белмәй, беҙҙең аттар уға эйәрә лә алмайҙар. Таҙ теҙгенен бушатмаһа, дүнәне осорға ғына тора. Бара-бара, таҙ беҙҙе ташлап китер ҙә, йортҡа алданыраҡ ҡайтып, тереһыу менән әсәйебеҙҙе терелтер, ә беҙ күҙле бүкән кеүек тороп ҡалырбыҙ», — тип уйлашҡандар, ҡайһылай итеп булһа ла таҙҙың дүнәненә берәй этлек ҡылырға булғандар.\nҠайтыр юлдың яртыһын үткәс, бер заман, ҡояш байып, ҡараңғы төшә башлағас, егеттәр ҡунырға туҡтаған. Аттарын үлән утларға ебәреп, йоҡларға ятҡандар. Алтынбай менән Көмөшбай, ятҡас та, хырылдап йоҡлап киткән. Таҙ батыр, айға, йондоҙҙарға ҡарап, һарайҙа ҡалған һылыу ҡыҙын уйлап ятҡан, тик таңға табан ғына татлы йоҡоға сумған. Алтынбай менән Көмөшбай, таң атҡанда тороп, таҙ дүнәненең дүрт тояғына дүрт сәй ҡаҡҡандар, үҙҙәре йәнә ятып йоҡлағандар.\nТаҙ йоҡоһонан торған. Ҡуҙғалырға ваҡыт тип, Алтынбай менән Көмөшбайҙы уятҡан. Ике ағай аттарын эйәрләп китеп тә барған. Ә таҙҙың күк дүнәне аяҡтан яҙған. Таҙ батыр, атым сирләгән, инде ни эшләйем, тип аптырап ҡалған. Шунан аяҡтары аҡһаған дүнәнен етәкләп ағайҙары артынан йәйәүләп барған. Көн үҙәге еткәс, ағайҙары туҡтап:\n— Таҙ, дүнәнеңдең рәте китте, беҙҙең аттарға эйәрә алмай. Йәйәүлегә һыбайлы юлдаш түгел. Тереһыуҙы беҙгә бир ҙә, беҙ, эш уҙмаҫ борон, тиҙерәк ҡайтып әсәйебеҙҙе терелтәйек; һин, дүнәнең аяҡҡа баҫҡас, ҡайтырһың әле, — тигәндәр. Таҙ быға риза булмаған:\n— Нисек булһа ла бергә ҡайтайыҡ, әсәйебеҙҙе бергәләп терелтербеҙ, йәйәүләп булһа ла һеҙҙән ҡалышмаҫҡа тырышырмын, — тигән.\nТаҙ бахыр ана шулай, дүнәнен етәкләп, ағайҙарын күрәкүрә генә арттан барған. Йәнә кис булған, өс туған, аттарын үлән утлатырға ебәреп, йоҡларға ятҡандар. Көн буйы йәйәү килгән таҙ батыр, ятҡас та, ҡаты йоҡоға киткән. Алтынбай менән Көмөшбай, ул йоҡлаған арала, кәңәш ҡорғандар. Кәңәштәре шул: таҙҙы үлтермәк булғандар. Тереһыуҙы таҙ үҙ ҡулында алып ҡайтһа, беҙ буш ҡул менән тороп ҡалырбыҙ. Ул, һыуҙы үҙем генә таптым, тип, аҡ һаҡаллы ҡарттың зинданында ятҡаныбыҙҙы ла кешеләргә һөйләр. Хурлығыңдан ер тишегенә инерҙәй булырһың ул саҡ, тип уйлағандар.\nАғайҙарынан яуызлыҡ көтмәгән таҙ ғәмһеҙ йоҡлап ята биргән. Шул арала Алтынбай менән Көмөшбай ҡустыларын теҙген менән быуып үлтергәндәр ҙә кеҫәһендәге һыулы шешәне алып ҡайтып киткәндәр.\nБахыр күк дүнән, үлтереп ташланған хужаһы тирәһендә әйләнгеләп йөрөгән-йөрөгән дә, имгәнгән аяҡтарын көс-хәлгә һөйрәп, аҡ һаҡаллы, алтын аҡыллы ҡарт йортона боролоп киткән. Ҡарт, атты күргәс тә, таҙға ни булғанын төшөнөп алған, шунан ул үҙенең батырҙарын саҡырып:\n— Минең алыҫтан килгән дуҫым таҙ батырҙы юлда ике ағаһы харап иткән. Шул ике яуызды баҫтыра китегеҙ, үҙҙәрен бында тереләй тотоп килтерегеҙ. Таҙҙың мәйетен һаҡлыҡ менән генә алып ҡайтығыҙ, — тип бойорған.\nАтлы батырҙар сабышып тегеләрҙе баҫтыра киткәндәр. Байтаҡ көн үткәс, бөтәһе лә арып-талып кире ҡайтҡандар. Ағаларын да ҡыуып етә алмағандар, таҙ батырҙы ла таба алмағандар.\nАҡ һаҡаллы, алтын аҡыллы ҡарт: «Егетте үлтергәс, күмеп киткәндәрҙер, ер өҫтөндә ятһа, табылыр ине», — тигән уйға килгән.\nШунан һуң бик һиҙгер бер бүрене саҡырып килтереп, таҙ батырҙы үле булһа, үле көйө, тере булһа, тере көйө табып килтерергә ҡушҡан. Бына ошо алыҫтан еҫ тойор бүре өҫтән-мөҫтән генә күмелгән таҙ батырҙы табып алып, һыртына һалып, ҡартҡа килтереп биргән.\nАҡ һаҡаллы, алтын аҡыллы бабай теге ваҡыт таҙҙан алып ҡалған тереһыуҙы мәйеттең ауыҙына ҡойған. Күп тә үтмәгән, таҙ батыр ятҡан еренән тороп:\n— Ай-һай, оҙаҡ йоҡлағанмын, ахыры, — тигән. Шунда ҡарт:\n— Йоҡламай ни, йоҡлағанһың, атаң башы! Үҙеңде ағайҙарың үлтереп ергә күмеп киткәндер. Ярай әле, бахыр толпарың минең йортҡа килде. Шунан һуң һине, бүренән таптырып, үҙең. биреп ҡалдырған һыуҙы эсереп терелттем, — тигән.\n— Ә толпарым ҡайҙа, ул сирләгәйне бит, хәҙер ни хәлдә?\n— Юҡ, егет, толпарың сирләмәгән, уның дүрт тояғына дүрт сәй ҡаҡҡандар, уларҙы һурып алдым, дауаланым, атың хәҙер аяҡҡа баҫты инде.\nШунан һуң аҡ һаҡаллы, алтын аҡыллы бабай таҙ батырға бер ҡош ҡауырһыны биргән.\n— Был һиңә кәрәк булыр, — тигән ул. — Аптыраған-йөҙәгән сағыңда, теләгеңде әйтеп ошо ҡауырһын менән ергә бер һыйпаһаң, үҙеңә нимә кәрәк булһа, шул алдыңа килер. Бик яҡшы һаҡла һин уны, — тигән.\nАлыҫ ерҙән үҙ иленә ҡайтҡанда, таҙ батыр ашау-эсеүгә аптырамаған. Ашағыһы килһә, баяғы бер ҙә кәмемәй, торған сүрәкте ашаған, һыуһаһа — бөтмәй торған шәрбәтле һыуын эскән. (Ярай әле, ағайҙары кеҫәһендәге тереһыуҙы ғына алғандар, ә ҡуйынында һаҡланған был нәмәләрҙең барлығын белмәгәндәр. ) Йоҡларға кәрәк икән, толпарын далаға утларға ебәргән дә, ҡауырһыны менән ерҙе һыйпаған — йомшаҡ түшәк йәйеп, мамыҡ мендәрҙәр һалып ял итергә урын әҙерләгән.\nАлтынбай менән Көмөшбай, таҙ батырҙы үлтергәс, бик ашығып үҙ йорттарына ҡайтҡандар ҙа аталарына шапырыпашапырына:\n— Беҙ, бик күп яфалар күреп, үлгән кешене терелта торған һыуҙы таптыҡ, хәҙер әсәйебеҙҙе терелтәбеҙ, — тигәндәр.\n— Һай, улдарым, һеҙ егет арыҫландары икәнһегеҙ! Ә Аҡылбай ҡайҙа, әллә уға берәй хәл булдымы? — тип һораған аталары. Улдары:\n— Ул өйҙән сығып бер аҙ барғас та, беҙҙән тороп ҡалды, уның ябаға дүнәне беҙҙең аттар артынан эйәрә аламы һуң? Беҙ уны әллә ҡасан кире өйгә ҡайтҡандыр тип уйлағайныҡ, — тигән булғандар.\n— Һай, бахыр, бахыр, йөрөмә тинем мин уға, барыбер эш сығара алмаҫһың, ағайҙарыңа имгәк кенә булырһың, тинем, һүҙемде тыңламаны, үҙ башына үҙе етте, балаҡайым, — тип көрһөнгән.\nУлдары алып ҡайтҡан тереһыуҙы аталары ҡарсығының ауыҙына ҡойған. Был һыуҙың бер нисә тамсыһы ла ҡарсыҡты терелтергә етер ине. Әммә ҡарт уны-быны уйлап тормаған, бөткәнсе ҡойған. Тереһыуҙы эсеп аҙмы-күпме торғас, әбей күҙен асҡан, ә бер аҙҙан һуң тороп та ултырған.\n— Ай-һай, бик оҙаҡ йоҡлағанмын икән, ниңә уятманығыҙ, — тигән.\nҠарсыҡҡа эштең ниҙә икәнен һөйләп биргәндәр. Ул, хайран ҡалып, улдарына рәхмәт уҡыған.\n— Эшегеҙ уң булһын, улдарым, ғүмер буйы һеҙгә хәйерфатиха уҡырмын, — тигән. Кесе улының ғәйеп булыуына әсәһе бик ҡайғырған. Мине терелтәм тип, үҙе харап булған, балаҡайым, тип илаған.\nАлтынбай менән Көмөшбайҙың, әжәл дарыуы табып ҡайтып, үлгән әсәләрен терелтеү хәбәре шунда уҡ бөтә илгә таралып өлгөргән. Был хәбәр батшаға ла барып еткән. Батша күрше илдәргә ҡаршы һуғыш асырға, ерҙәрен баҫып алырға әҙерләнгән икән. Үткән яуҙарҙа күп ғәскәре ҡырылып, күрше батшаларҙы еңә алмаһа ла, яңынан һуғыш башлау уйынан кире ҡайтмаған икән. Үлгән кешене терелтә торған һыу табылыуын ишеткәс тә, батша: «Әһә, хәҙер көс миндә, минең ғәскәрҙәрем ҡырыла торор, ҡырылған береһен тереһыу менән терелтә торормон», — тип уйлаған. Батша шунда уҡ Алтынбай менән Көмөшбайҙы үҙенә саҡыртып алған.\n— Илемдә һеҙҙең кеүек батыр егеттәр булыуына бик шатмын, — тигән ул. — Терелткес һыуҙы табыуы еңел булмағандыр, әммә һеҙ уны ҡулығыҙға төшөрмәйенсә туҡтап ҡалмағанһығыҙ. Егеттәрҙең аҫылы икәнһегеҙ. Шуның өсөн мин һеҙҙең икегеҙгә лә янарал дәрәжәһе бирәм, һеҙҙең ҡарамағығыҙҙа һалдаттар ҙа булыр. Тик һеҙҙең алға шундай бер шарт ҡуям: үлекте терелтә торған һыуҙың шишмәһе ҡайҙа икәнен бер кемгә лә әйтмәҫкә, әйтһәгеҙ-нитһәгеҙ, башығыҙҙы киҫермен! Хәҙергә өйөгөҙгә ҡайтығыҙ, ҡаҙнамдан аҡса алығыҙ, кәйеф-сафа ҡылығыҙ, ваҡыты еткәс, үҙем саҡыртырмын.\nАлтынбай менән Көмөшбай ҡаҙнанан күпме кәрәк шул тиклем аҡса алып, янарал кейемдәрен кейенеп, маһайышып өйгә ҡайтып киткәндәр. Ҡайтыу менән кәләш алырға булғандар. Иң матур ике ҡыҙҙы һайлап алып, туй көнөн тәғәйенләгәндәр. Ат еткән ергә ат саптырып, хат еткән ергә хат ебәреп, тирә-яҡтан ҡунаҡтар саҡырғандар, ҡурайсылар, йырсылар, бейеүселәр, сәсәндәр килтерткәндәр.\nБилдәләнгән көн килеп еткән. Туй ҡыҙып барған сағында ғына таҙ батыр ҡайтып төшкән. Шул саҡлы күп халыҡты күреп, бында ниндәй байрам икән, тип аптырап ҡалған. Аптырап торған арала, йөрөп ятҡан әсәһен күреп:\n— Әсәкәйем, терелгәнһең икән, —. тип уға шатланған. Шатлығынан ни эшләргә белмәгән. Әсәһе лә:\n— Балаҡайым, бәпескәйем! Һине күрер көнөм дә бар икән, — тип илап ебәргән.\n— Әсәй, бында ниндәй байрам? Ниңә был тиклем күп ҡунаҡтар йыйылды? — тип һораған.\n— Ағайҙарың, үлене терелтә торған һыу алып ҡайтып, миңә йән бирҙеләр. Ағайҙарыңдың даны бөтә илгә таралды. Батша уларҙы янарал итте. Алтынбай менән Көмөшбай икеһе лә кәләш алды, бына шуларҙың туйына ҡунаҡтар йыйылды. Бик ваҡытлы ҡайттың, улым, ағайҙарыңдың шул хәтле дәрәжәгә ирешеүҙәре, бөтә илгә дандары таралыуы беҙҙең бөтәбеҙ өсөн бик ҙур шатлыҡ бит. Ағайҙарың шундай абруйлы кешеләр булғас, инде һине лә таҙ тип мыҫҡылламаҫтар, — тигән.\nТаҙ батыр, ни ҡәҙәр сабыр кеше булһа ла, ағайҙарының шул хәтле яуыз, ялғансы булыуҙарына түҙә алмаған. Бер халыҡҡа, бер йырсыларға ҡарап:\n— Туҡтағыҙ! Ниндәй яуыз кешеләрҙе маҡтағанығыҙҙы беләһегеҙме? — тип ҡысҡырған.\nЙыйылған халыҡ тәүҙә ни булды икән тип аптырашып, ҡатып ҡалған. Таҙ ары һөйләп алып киткән:\n— Үлгән кешене терелтә торған һыуҙы мин таптым уны. Яман эш ҡылғандары өсөн, аяҡ-ҡулдары бығауланып, зинданға ташланған ағайҙарымды мин ҡотҡарҙым. Миңә рәхмәт әйтеү урынына атымдың тояҡтарына сәй ҡағып, мине сикһеҙ далала йәйәү ҡалдырмаҡсы булдылар. Ул ғына ла түгел, йоҡлап ятҡан сағымда мине быуып үлтереп, кеҫәмдән тереһыуҙы алып, ҡайтып киткәндәр...\nШунда Алтынбай ҡаушап ҡалыуын һиҙҙермәҫкә тырышып, үҙен эре генә тотоп, һүҙ башлаған\n— Хөрмәтле ҡунаҡтар! Беҙҙең ҡустыбыҙ, үҙегеҙ күреп тораһығыҙ, аҡылға самалыраҡ. Ул элек-электән үк ауыҙына ни тура килһә, шуны һөйләй торған бер бәндә, уның әйткән һүҙенә бер ҙә иҫегеҙ китмәһен, йырлай, бейей бирегеҙ, — тигән. Шунан һуң ағаһының һүҙен Көмөшбай ялғап алып киткән:\n— Хәйләкәр таҙ беҙҙең туйҙың йәмен ебәрергә маташа, ул бик көнсөл, бына әле лә шул көнләшеүенән беҙҙең йөҙгә ҡара яҡмаҡсы була. Әйткән һүҙгенәһенә кем ышанһын һуң! Мине ике ағайым быуып үлтерҙе, ти, ә үҙе бына һеҙҙең арала ултыра, — тигән.\nАлтынбай менән Көмөшбай шунда уҡ, бер ялағай сәсәнде яллап, таҙҙан көлөп таҡмаҡ әйттергәндәр. Үҙҙәре лә таҡмаҡлап бейергә төшөп киткәндәр:\nБеҙҙең иҙән тап-таҡыр,\nТаҙҙың башы яп-ялтыр.\nТаҙҙың бүрке ҡамаһыҙ,\nАлтынбай менән Көмөшбай бейеүҙән туҡтағас, таҙ батыр уларға:\n— Серәкәйҙәр, һәр төрлө хәшәрәттәр кешеләрҙең ҡанын әсәләр ҙә ҡасалар, һеҙ шундай хәшәрәттәрҙән дә яманыраҡ. Һеҙ кеше үлтереп, халыҡты алдап, туй яһайһығыҙ! — тигән.\nӘммә таҙ кем дә, янаралдар кем! Туй ни ҡыҙа ғына биргән, ә таҙҙы зинданға тотоп япҡандар.\nТеге сәсән иһә, Алтынбай менән Көмөшбай алдында йәнә ярамһаҡланып, таҙҙан көлөп таҡмаҡлай биргән:\nЙылға һыуы татырлы,\nТаҙҙың башы ҡутырлы.\nАғайҙарын хурланы ла\nТаҙ зинданға ултырҙы.\nЕте көн, ете төн тигәндә Алтынбай менән Көмөшбай, таҙ астан үлгәндер инде, тип зинданды барып ҡараһалар, таҙ батырға бер ни ҙә булмаған, һау-сәләмәт көйө ултыра, ти. Был хәлде күргәс, йәнә зинданды бикләп ҡуйғандар. Тағы ла ете тәүлек үткән. Таҙ астан үлгәндер инде, тип зинданды ҡабат асып ҡараһалар, уға йәнә бер ни ҙә булмаған, ти. Ай ярым буйына ашамай-эсмәй зинданда ултырып та үлмәгәс, таҙ батырға икенсе төрлө яза уйлап сығарғандар. Ҙур майҙан уртаһына таш төрбә һалдырғандар. Төрбә уртаһында кеше һыйырлыҡ ҡына урын ҡалдырып, таҙҙы шунда томалағандар.\nЙылдар үткән, таҙ батырҙы онотҡандар. Тик майҙандан үткән. Кешеләр генә ҡайһы саҡта уны иҫкә алыр булған.\nБерҙән-бер ваҡыт Алтынбай менән Көмөшбай ғәскәрҙәрен йыйып, майҙанда ҙур парад үткәрергә булған. Әммә парад яһау өсөн майҙандағы таш төрбә уңайһыҙлаған. Шунлыҡтан, таш ҡәберҙе һүтеп, майҙанды тигеҙләргә әмер биргәндәр. Әмер бик тиҙ еренә еткерелгән. Төрбәнең таштарын аҡтарып һүткән саҡта ғәскәр кешеләре ни күҙҙәре менән күрһендәр: таҙ йомшаҡ мендәр өҫтөндә иҫән-һау көлөп тик ултыра, ти. Был ни хәл, тиһәң, таҙ батыр ете йыл буйына ҡуйынындағы һис кәмемәҫ сүрәген ашап, бер ҡасан да бөтмәҫ шәрбәтле һыуын эсеп йәшәгән икән. Аҫтына ҡаты булмаһын өсөн, әлеге серле ҡауырһын менән һыйпап, йомшаҡ урын яһаған, ти.\nТаҙҙың һаман иҫән-һау булыуын ишеткәс, ағайҙары, ни эшләргә белмәй аптырап, бөтөнләй ҡаушап ҡалғандар. Оҙаҡ кәңәш иткәндән һуң, иң ышаныслы ике һалдатты саҡыртып алғандар ҙа таҙҙы бик алыҫҡа, тау-таш араһына алып барып, дүрт һанын дүрт ергә күмергә бойороҡ биргәндәр. Әммә һалдаттар таҙҙы үлтермәгәндәр, бөтмәҫ сүрәге менән бөтмәҫ һыуын алғандар ҙа, үҙен ҡайҙа теләй, шунда ебәргәндәр.\nБер ниһеҙ ҡалған таҙ батыр, үлемдән ҡотолғас, байтаҡ ваҡыт тау-таш араһын ҡыҙырып йөрөгән, тереһыу хужаһы булған һылыу янына китергә лә уйлаған, — аты ла, ашарына ла булмағас, был уйынан дүнгән. Ахырҙа күрше илгә сығып киткән. Унда бер батшаға йылҡы көтөүсеһе булып ялланған. Көтөүҙәге ҡартайыуҙан хәлһеҙләнгән бөтә аттарҙы йәшәрткән: теге тылсымлы ҡауырһыны менән аттың һырттарынан һыйпанымы, хайуаның шунда уҡ таҙарып, көрәйеп киткән. Аптырашта ҡалған һарай хеҙмәтселәре был хәлде батшаға еткергәндәр. Батша таҙҙы үҙенә мал ҡараусы итеп алған, уның менән һунарға ла йөрөр булған. Берҙән-бер ваҡыт, һунарҙа йөрөгәндә, батша менән таҙ бик матур бер күл буйына барып сыҡҡандар. Күлдән ике аҡҡош, һауаға күтәрелеп, бейеккә осоп киткән. Батша, таҙҙың мәргәнлеген һынап ҡарамаҡсы булып:\n— Ошо аҡҡоштарҙың берәйһен атып төшөрә алаһыңмы? — тигән.\n— Атып төшөрә алам, әммә мин аҡҡошҡа атмаҫ инем, ни өсөн тиһәң, береһен атһаң, икенсеһе етем ҡалыр, ғүмер буйы яңғыҙы зарығып йәшәр, — тигән. — Минең мәргәнлегемде бик һынайһың килә икән, бойор: ҡайһы аҡҡоштоң ҡайһы ҡанатынан ниндәй ҡауырһынын атып төшөрәйем? — тигән.\nБыл ваҡытта инде аҡҡоштар, бик алыҫайып, бәләкәй ген» булып күренгән, шунда батша:\n— Алдан барғанының уң ҡанатындағы урта ҡауырһынына ат, — тигән.\nТаҙ батыр, атын да туҡтатып тормаҫтан, еҙ башаҡлы уғын тоҫҡап атып та ебәргән. Бер аҙ ваҡыт уҙғас, батша алдына бер ҡауырһын килеп төшкән. Батша, таҙҙың мәргәнлегенә иҫе китеп, нимә тип әйтергә лә белмәй торған. Ҡауырһынды алып кеҫәһенә һалған.\nҺунар йөрөп ҡайтып килгәндә, былар өҫтөнә яман бер юлбарыҫ килеп сыҡҡан. Аттар үрле-ҡырлы һикерешә башлағандар. Ҡурҡыуынан батша атынан ҡолап төшкән. Ул арала булмай, юлбарыҫ батшаға ташланған. Юлбарыҫ батшаның боғаҙына йәбеште тигәндә генә, таҙ батыр, йәһәт кенә ҡынынан ҡылысын һурып алып, бер сабыуҙа йыртҡыстың башын ӨҘӨП төшөргән. Батша иһә иҫһеҙ булып ята биргән. Шул арала таҙ батыр, юлбарыҫтың тиреһен тунап алып, батшаның йәрәхәтенә япҡан.\nБатша иҫенә килгән:\n— Егет, һин мине үлемдән ҡотҡарҙың, мин быны бер ваҡытта ла онотмам, ни теләһәң, шуны эшләрмен, — тигән.\nБыл бәләнән ҡотолғас, һунарсылар тиҙерәк өйгә ҡайтырға ашыҡҡандар. Әммә быларҙың башына тағы бер бәлә төшкән: батшаның аты бөтөнләй хәлһеҙләнгән, аяҡтарын да һөйрәп атлай алмай башлаған. Шунда таҙ батыр:\n— Батшам, беҙ аттарҙы алмашайыҡ, ҡана, арыған атыңды миңә бир, — тигән.\nАттар алмашылған. Таҙ батыр тылсымлы ҡауырһыны менән батша атының һыртынан һыйпаған икән, арыған хайуан шунда уҡ ауыҙлығын тешләп ҡайтыр яҡҡа сапҡан. Батша быға бик ғәжәпләнгән. «Был ысынлап та бик хикмәтле егет икән дәбаһа», — тип таң ҡалған.\nҺунарҙан ҡайтҡандың икенсе көнөндә батша, үҙенең бөтә вәзирҙәрен йыйып, һунарҙа күргәндәрен, таҙ батырҙың иҫ киткес мәргәнлеген, батырлығын бәйнә-бәйнә һөйләп биргән. Аҡҡош ҡанатынан атып төшөрөлгән ҡауырһынды ла, юлбарыҫ тиреһен дә күрһәткән. Аҙаҡтан:\n— Янымда ошо егет булмаһа, мине юлбарыҫ өҙгәләп ташлар ҙа, мин бөгөн был тәхеттә ултырмаған булыр инем. Бөгөндән алып был егетте баш вәзирем итеп тәғәйенләйем, үҙенә кесе ҡыҙымды ла бирәм, — тигән.\nТаҙ батырҙы вәзир булыу ҙа, батша ҡыҙын алыу ҙа ҡыҙыҡһындырмаған. Ул тереһыу һаҡланған һарайҙағы һылыуҙы һағынған, тик уны ғына уйлап йөрөгән.\nҺигеҙ йыл элек, таҙ батыр тереһыуҙы алып һарайҙан сығып киткәндән һуң, унан гөманлы булып ҡалған һылыу ҡыҙ быны көнө-төнө зарығып көтөр булған. Егет киткәндән һуң, туғыҙ ай үткәс, ул бер бик матур ҡыҙ бала тапҡан. Әсәһе уға Гәүһәр тип исем ҡушҡан. Бала, үҫә төшкәс:\n— Әсәй, минең атайым ҡайҙа, ниңә бер ҙә өйгә ҡайтмай? — тип һораша башлаған. Әсәһе уға:\n— Ул алыҫ юлға китте, оҙаҡламай ҡайтыр, — тип йыуатҡан. Ҡыҙына ҡарап, әсәһе лә бик бошонған, ул үҙе лә таҙҙы бик һағынған, уны көтә-көтә көтөк булған. Шунан һуң ул бына ошондай хат яҙырға булған:\n«Бынан һигеҙ йыл элек минең һарайыма бер егет килеп, үлгән кешене терелтә торған тереһыу алып киткәйне. Ошо хатты алғас та, шул егет һис кисекмәй минең һарайыма килеп етһен. Килгән егеткә яҡшылыҡтан башҡа бер ни ҙә буялмаясаҡ. Ул егет минең һарайыма килеүҙән баш тарта икән, уның ил-йортона донъя үртәй торған ут яуҙырасаҡмын».\nХатты һарайҙағы ҡоштарҙың береһе ауыҙына ҡаптырып ебәргән. Ҡош алыҫҡа осоп киткән. Бына ул Алтынбай менән Көмөшбай йәшәгән һарайҙың тәҙрәһенән үтә инеп, хатты өҫтәл тирәләй ултырған кешеләр алдына ташлаған, ә үҙе тәҙрә төбөндәге гөлгә барып ҡунған. Хатты тәүҙә Алтынбай, уның артынан Көмөшбай уҡыған. Шунан хатты кеҫәгә һалып ҡуйғандар. Мәжлестәге янаралдар:\n— Хатта ни яҙылған, ниңә бик ҡаушап киттегеҙ, әллә берәй батша беҙгә ҡаршы һуғыш башлаймы? — тип төпсөнгән.\nАлтынбай менән Көмөшбай хатты уҡып күрһәтмәй булдыра алмаған. Бик оҙаҡ баш ватҡандан һуң: «Йә Алтынбайға, йә Көмөшбайға хәҙер үк юлға сығырға», — тигән ҡарарға килгәндәр. Шул ваҡыт Алтынбай:\n— Көмөшбай ҡустым, һин йәшерәк кеше, һин бар! — тигән.\n— Һин олораҡ та, тәжрибәлерәк тә, һин бар! — тигән. Бүтән янаралдар ҙа, Алтынбай барһа, яҡшыраҡ булыр, тигәндәр.\nНи эшләһен, Алтынбай, бер ҙә теләмәһә лә, юлға сыҡҡан, әммә үҙе ҡайҙа барырға ла белмәгән. Шул ваҡыт хат килтергән ҡош, килеп сығып, Алтынбайҙың алдынан ғына осоп бара башлаған. Алтынбай, тәүҙә быға иғтибар итмәһә лә, һуңыраҡ уның юл күрһәтеп барыусы ҡош булыуын төшөнгән. Уның артынан ҡалмай барған да барған. Бик оҙаҡ бара торғас, саҡырылған еренә барып еткән.\nһарайға килеп кергән. Алтынбайҙы тәүҙә бәләкәс Гәүһәр күргән дә, шатланып:\n— Әсәй, әсәкәйем! Атайым ҡайтты, атайым! — тип ҡысҡырған.\nИшек төбөндә, шәм һымаҡ, һынын ҡатыра биреп, баҫып торған янаралға күҙ югертеп:\n— Юҡ, ҡыҙым, был һинең атайың түгел, — тигән. Шунан һуң янаралдан:\n— Һин кем булаһың, ниндәй йомош менән бында килдең?— тип һораған.\n— Мин ебәргән хатың буйынса килдем, — тип яуап биргән Алтынбай.\n— Туғандарың бармы?\n— Ә ниңә минән тереһыу алып киткән туғаның килмәне?\n— Ул бик ҡаты ауырый, шуның өсөн мине ебәрҙе.\nһарай хужаһы эске бүлмәгә инеп бер бәләкәй генә шешәгә һалған тереһыу алып сыҡҡан да:\n— Ауырыу туғанығыҙға ошо дарыуҙы эсерегеҙ, ул шунда уҡ терелер. Үҙе һис кисекмәҫтән минең яныма килеп етһен! Әгәр мин ҡушҡанды эшләмәһәгеҙ, был яҡты донъя йөҙөндә йөрөрмөн тип уйламағыҙ! — тигән. Ҡаушап төшкән Алтынбай:\n— Бөтәһе лә һин тигәнсә булыр, — тигән булған. Ә үҙе ни эшләргә белмәй ҡайтып киткән. Ҡайтҡас: «Ниңә миңә баш ватырға әле? Был бәләне Көмөшбай өҫтөнә ауҙарырға кәрәк. Тереһыу һарайына уны ла ебәреп була бит, ул теләһә ҡайһылай яуап бирһен әйҙә», — тигән уйға килгән. Туғанына:\n— Көмөшбай ҡустым, тереһыу һарайының хужаһы һине саҡырҙы, бөгөн үк юлға сыҡ! — тигән.\nКөмөшбай, бер ҙә барғыһы килмәһә лә, ҡарышһам, ҡурҡаҡ . тип күҙемде асырмаҫтар тип, шул көндө үк юлға сыҡҡан. Серле һарайға барып еткәс, быны ла тәүҙә Гәүһәр күргән. Был юлы ла ул, атайым ҡайтты тип, әсәһен саҡырып сығарған.\n— Юҡ, ҡыҙым, был да атайың түгел, — тигән. Шунан ул Көмөшбайға ҡарап:\n— Тереһыуҙы алып киткән егет ниңә үҙе килмәне, мин уны саҡырғайным бит? — тигән.\n— Ул әллә ҡасан үлде инде, — тигән Көмөшбай иҫкәрмәҫтән.\nШунда тереһыу хужаһы бик ҡаты асыуланып:\n— Яҡты донъяла йәшәйем тиһәгеҙ, бында үлгән туғанығыҙҙың һөйәктәрен йыйып алып килтерегеҙ, — тигән.\nКөмөшбай, башын эйеп, тәрән уйға сумып, ҡайтып киткән.\nҠайтҡас та, һарай хужаһының фарманы хаҡында Алтынбайға әйткән. Ике туған таҙҙы, дүрткә тураҡлап, дүрт ҡәбергә күмергә бойорған һалдаттарҙы саҡыртып:\n— Хәҙер үк таҙҙың һөйәктәрен ҡаҙып алып бында килтерегеҙ, -- тип әмер биргәндәр, һалдаттар:\n— Ниндәй генә яза бирһәгеҙ ҙә, иркегеҙҙә, әммә беҙ таҙҙы үлтермәнек, ул иҫән-һау булырға тейеш, — тигәндәр.\nБыл хәбәрҙе ишеткәс, Алтынбай менән Көмөшбай бөтөнләй ҡойолоп төшкән. Ни эшләргә лә белмәй йөрөгәндәр. Аҙаҡ килеп: «Таҙҙы тотоп килтергән кешегә үҙе саҡлы алтын бирәбеҙ», — тип бөтә тирә-яҡҡа хәбәр һалғандар. Эҙләүселәр сығарып ебәргәндәр. Был хәбәр таҙ баш вәзир булып йөрөгән батшалыҡҡа ла барып еткән. Батша, таҙҙы ағаларына тотоп биреп, уның үҙе саҡлы алтын алырға бик ҡыҙыҡҡан. Әммә бушҡа сыға, ни өсөн тиһәң, хәбәр килеп еткән көндө генә таҙ, батша һарайын ташлап, үҙенең һөйгән йәрен эҙләп сығып киткән икән. Таҙ тереһыу һарайына килеп инеүгә, бәләкәй Гәүһәр уға:\n— һин дә минең атайым түгелме? — тип һораған.\nТаҙ ни әйтергә лә белмәй торғанда, баланың әсәһе килеп сыға:\n— Быныһы тап һинең атайың була, ҡыҙым, — тиң таҙҙың ҡосағына ташланған. Бала ле: «Атайым!» — тип ҡысҡырып, таҙ батырҙың муйынына һарылған. Улар шатлыҡтарынан бер талай өндәшмәй торғандар. Таҙ батыр, кәләшен дә, балаһын да ҡыҫып ҡосаҡлап, өнөммө был, төшөммө, тип уйлаған. Тынысланғас, ҡатыны таҙҙы бынан һигеҙ йыл элек ҡауышҡан баҡсалы ҙур бүлмәгә алып ингән. Иренән бөтәһен дә һорашҡан. Таҙ батыр үҙ башынан кисергәндәрҙе түкмәй-сәсмәй бәйнә-бәйнә һөйләп биргән.\nБыларҙың ҡауышыуына өс көн тигәндә, һарайға Алтынбай менән Көмөшбай килеп ингән. Улар, тереһыу хужаһы булған һылыу ҡатын алдында баш эйеп:\n— Таҙҙы үле көйө лә, тере көйө лә таба алманыҡ. Бөтә ғәйеп беҙҙең икебеҙҙә. Ниндәй яза бирһәң дә, беҙ ризабыҙ. Беҙ бында ғәҙел яза алырға килдек, — тигәндәр.\nҺарай хужаһы был һүҙҙәрҙе тыңлаған да:\n— Ә мин һеҙҙе язаға хөкөм итмәйем, һеҙгә язаны минең ирем бирер, — тип ҡаршы бүлмәнән былар янына таҙҙы сығарған. Ағайҙары ғүмер буйы үҙҙәре яфалаған ҡустыларын күреп, ҡурҡыуҙан һушһыҙ булып йығылғандар, ти. Уларҙы иҫкә килтереү өсөн күлдән тереһыу ала торған буш шешәне еҫкәтергә кәрәк булған, ти.\n— Мин һеҙҙе бында хөкөм итмәйем, хөкөм үҙебеҙҙең илдә булыр, — тигән.\nШул саҡ һарай ишеге алдына, теге ғәләмәт ҙур мөгөҙлө үгеҙ эргәһенә, ел арба килеп туҡтаған. Ел арбаның бер көймәһенә ҡатыны, балаһы менән бергә таҙ үҙе ултырып, икенсе көймәһенә Алтынбай менән Көмөшбайҙы ултыртып, ер өҫтөндә саң туҙҙыра-туҙҙыра елеп тә киткәндәр. Таҙ батыр ҡайтыуға, атаһы инде күптән үлгән булған, әжәл ҡағылмаҫ әсәһе генә йөрөп ятҡан.\nБөтә халыҡты майҙанға йыйғандар. Таҙ батыр, халыҡ алдына сығып:\n— Мин Аҡылбай, һеҙҙеңсә әйткәндә, таҙ булам. Бынау һылыу — минең ҡатыным, тереһыу батшаһының ҡыҙы, бына был бала — беҙҙең ҡыҙыбыҙ Гәүһәр. Ә бынау ике шаҡшы — минең ағайҙарым Алтынбай менән Көмөшбай. Хәҙер һеҙгә һүҙҙе яҡшылар түгел, ана шул шаҡшылар әйтер. Йә, әйтегеҙ, халыҡҡа ниндәй һүҙегеҙ бар, — тигән.\nБына шунан һуң Алтынбай менән Көмөшбай таҙ батырға ҡылған яуызлыҡтарын, йыртҡыслыҡтарын бәйнә-бәйнә һөйләп биргән. Беҙ быны таҙҙың аҡыллылығынан, батырлығынан көнләшеп атайыбыҙ, әсәйебеҙ алдында, халыҡ ҡаршыһында яҡшы атлы булып күренергә тырышып эшләнек, тигәндәр. Үҙ ғәйебебеҙҙе үҙебеҙ таныйбыҙ, теләһә ниндәй язаға ла әҙербеҙ, тигәндәр. Шунан таҙ:\n— Быларға ниндәй яза бирергә? — тигән. Халыҡ:\n— Теҙген менән быуып үлтерергә!\n— Тереләй таш төрбә эсенә ултыртырға!\n— Дүрт һанын дүрткә өҙөп күмергә!\n— Аҡылбай үҙе ниндәй хөкөм сығарһа, шуға риза булырға! — тип ҡысҡырғандар.\nАҡылбай шундай хөкөм сығарған:\n— Йәмәғәт, — тигән ул, — Алтынбай менән Көмөшбай, мине бер нисек тә үлтерә алмайынса, үҙҙәренең көсһөҙлөктәрен күрһәттеләр. Ә инде хәҙер мин уларҙы үлтерә торған булһам, ул ваҡытта мин үҙемдең көсһөҙлөгөмдө күрһәтер инем. Был ике яуыз бәндә минең өсөн ҡурҡыныс түгел. Хәҙер инде һеҙҙең өсөн дә уларҙың ҡурҡынысы юҡ. Шулай булғас, беҙ уларҙы үлтермәйек. Әммә бөгөндән башлап икеһен дә үҙебеҙҙең аранан ҡыуайыҡ, — тигән.\nХалыҡ был хөкөмгә риза булған.\nАлтынбай менән Көмөшбай тәүҙә: «Үлемдән ҡотолдоҡ бит», — тип бик ҡыуанһалар ҙа, бөтә халыҡтан айырылып икеһе генә тороп ҡалғас, нимә эшләргә белмәй аптырағандар. Ғәскәрһеҙ тороп ҡалған янаралдар далаға китеп юғалғандар.\nШул ваҡыт майҙан уртаһына ел арба килеп туҡтаған. Таҙ батыр үлеү белмәҫ әсәһе менән хушлашып, халыҡ менән иҫәнләшеп, бер яғына һылыу ҡатынын, икенсе яғына һылыу ҡыҙын ултыртып киткән. Ҡайҙа киткәне билдәле түгел. Шуныһы ғына мәғлүм: таҙ аҡылы ҡайҙа бик кәрәк булһа, ул тап шул ергә елгән булырға тейеш.


Екатеринбург өйәҙе — Башҡорт Википедияһы\nМайҙаны 24 078,1 саҡрым²\nХалҡы 412 296 кеше (1897)\nФайл:Permskaya gubernia Ekaterinburgsky uezd.png\nБыл мәҡәләлә мәғлүмәттәр XX быуат башына ҡарата килтерелгән.\nҺеҙ мәҡәләлә мәғлүмәтте яңыртып, ярҙам итә алаһығыҙ.\nЕкатеринбург өйәҙе — 1781—1923 йылдарҙа Рәсәй империяһы Пермь губернаһы һәм РСФСР-ҙың Екатеринбург губернаһы составындағы административ-территориаль берәмек. Өйәҙ ҡалаһы — Екатеринбург.\nЕкатеринбург өйәҙе картаһы; 1908 йыл\nЕкатеринбург өйәҙе майҙаны буйынса Пермь губернаһының, күлдәр биләгән 888 км2(780 кв. саҡрым) майҙанды иҫәпләмәгәндә, 4-се урында торған, майҙаны 28 291 км2 (24 858 кв. саҡрым), өйәҙе булған. Өйәҙҙең үҙләштерелгән 27 761 км2(2 541 мең дис.) тигеҙ булған: урмандар — 23 325 км2(2 135 мең дис.), һөрөнтө ерҙәр — 2 994 км2(274 мең дис.), болондар һәм утлауыҡтар — 1 453 км2(133 мең дис.) яҡын. Уңайһыҙ ерҙәр — 2 622 км2(240 мең дис.) яҡын. Ҡаҙна ерҙәр — 8 019 км2(734 мең дис.), крәҫтиәндәргә бүленгән участкалар — 2 939 км2(269 мең дис.), хосуси биләмәләр (башлыса завод биләмәләре) — 19 174 км2 (1 755 мең дис.); ҡалған ерҙәр ҡаланыҡы, сиркәүҙеке, монастырҙарҙыҡы һ.б. булған. Хосуси милек хужалары: дворяндар —16 181 км2 (1481 мең дис.), сауҙагәрҙәр — 2 972 км2 (272 мең дис.), мещандар һәм крәҫтиәндәр — 2 207 км2 (202 мең дис.) ергә эйә булған. Халыҡ һаны — 347 133.\nБыл тирәлә түбәләре артыҡ ныҡ бейек булмаған Урал тауҙары, төньяҡтан көньяҡҡа, тупраҡ составында һәм төҙөлөшөндә ҙур ҡатмарлылыҡ, шулай уҡ бындағы минералдар һәм аҫыл таштарҙың байлығын һәм төрлөлөгөн барлыҡҡа килтереп, өйәҙ территорияһы буйлап уҙа. Екатеринбург өйәҙенең алтын рудниктары һәм приискылары борондан данлыҡлы булған. Өйәҙ территорияһында ҙур йылғалар юҡ, ләкин уртаса йылғалар байтаҡ булған: Иҫәт, Тагил, Нейва, Реян, Пышма, Иҫәт ҡушылдығы Синара, Тинес (Теча), уның һул ҡушылдыҡтары Ревда һәм Төньяҡ (Северная), уң ҡушылдыҡтары Шайтан һәм Билимбаиха, Ҡариҙел һ.б.. Күлдәрҙән иң шәбе: Өйәлге (түңәрәк әйләнәһе оҙонлоғо 64 км), Иртәш (оҙонлоғо 64 км), Кәҫле (түңәрәк әйләнәһе 96 км-ҙан артыҡ), Иҫәткүл (түңәрәк әйләнәһе 21 км), Тәүәтүй (түңәрәк әйләнәһе 43 км), Балтым. Иң ҙур завод быуалары — Ҡыштым һәм Үрге Иҫәт. Екатеринбург өйәҙендәге завод ҡасабалары халыҡ һаны буйынса бик күп өйәҙ ҡалаларынан ҡалышмай (мәҫәлән, Берёзовский — 10 189 кеше, Кәҫле (Касли) һәм Ҡыштым — 9 меңдән артыҡ, Невьянск — 12 355). Күп халыҡ йәшәгән ауылдар ҙа аҙ булмаған (уларҙа 1 - 2 мең һәм унан күберәк кеше йәшәгән).\nӨйәҙ 1781 йылдың 27 ғинуарында Пермь наместничествоһы Екатеринбург өлкәһе составында барлыҡҡа килгән. 1796 йылдың 12 декабренән Пермь губернаһы составында булған. 1919 йылдың 15 июленән өйәҙ Пермь губернаһы составынан яңы барлыҡҡа килгән Екатеринбург губернаһына күсерелгән.\n1923 йылдың 3 ноябрендә өйәҙ бөтөрөлгән, уның территорияһы Урал өлкәһе Екатеринбург округы составына ингән.\n1897 йылғы йәниҫәп мәғлүмәттәре буйынса өйәҙҙә халыҡ һаны 412 296 кеше, шуның араһында урыҫтар — 398177, башҡорттар — 8583, мишәрҙәр — 2983, татарҙар — 1253 һ.б. булған. Екатеринбург ҡалаһында 43 239 кеше йәшәгән.\n1913 йылда өйәҙ составында 61 улус булған:\nАрамильский — Арамиль ауылы,\nАятский — Аят ауылы,\nБәғәрәк — Бәғәрәк ауылы,\nБелоярский — Белоярское ауылы,\nБерёзовский — Березовский заводы,\nБелембай — Белембай заводы,\nБобровский — Бобровское ауылы,\nБруснятский — Бруснятское ауылы,\nБулзинский — Булзинское ауылы,\nБыньговский — Быньговский заводы,\nВерх-Исетский — Үрге Иҫәт заводы,\nВерх-Нейвинский — Үрге Нейвинский заводы,\nВерхне-Тагильский — Үрге Тагил заводы,\nВерхне-Уфалейский — Үрге Уфалей заводы,\nВоскресенский — Воскресенское ауылы,\nГлинский — Глинское ауылы,\nГорнощитский — Горнощитское ауылы,\nГробовский — Гробово ауылы,\nКарабольский — Караболка ауылы,\nКаслинский — Кәҫле (Касли) заводы,\nКисловский — Кисловское ауылы,\nКонёвский — Коневское ауылы,\nКульмяковский — Күлмәк (Кульмякова) ауылы,\nКуяшский — Ҡояш (Куяш) ауылы,\nКыштымский — Үрге Кыштым заводы,\nЛенёвский — Ленёвское ауылы,\nЛиповский — Липовское ауылы,\nЛогиновский — Логиновское ауылы,\nМаминский — Маминское ауылы,\nМостовский — Мостовское ауылы,\nМраморский — Мәрмәр (Мраморский) заводы,\nНевьянский — Невьянский заводы,\nНейво-Рудянский — Нейво-Рудянский заводы,\nНижне-Исетский — Түбәнге Иҫәт заводы,\nНижнесельский — Нижнее ауылы,\nНижне-Уфалейский — Түбәнге Уфалейский заводы,\nНово-Ипатовский — Ново-Ипатово ауылы,\nОгневский — Огневское ауылы,\nПокровский — Покровское ауылы,\nПолдневский — Полдневское ауылы,\nПолевский — Полевской заводы,\nПышминский — Пышма заводы,\nРевдинский — Ревда заводы,\nРежевский — Режевской заводы,\nРождественский — Кузнецкое ауылы,\nСарапульский — Сарапульское ауылы,\nСаринский — Һары ауылы,\nСеверо-Коневский — Коневское ауылы\nСеверский — Төньяҡ (Северский) заводы,\nСысертский — Сысерт (Сысертский) заводы,\nТаватуйский — Тәүәтүй ауылы,\nТиминский — Тиминское ауылы,\nУткинский — Уткинский заводы,\nХромцовский — Хромцовское ауылы,\nЧерданский — Черданское ауылы,\nЧеремисский — Сирмеш (Черемисское) ауылы,\nШайтанский — Шайтан заводы,\nШарташский — Шарташское ауылы,\nШуралинский — Шүрәле (Шуралинский) заводы,\nЩелкунский — Щелкун ауылы\nКәҫле заводында формаларҙы биҙәү; 1910 йыл\nЗавод ихтяжы өсөн даими ҡырҡыуға дусар ителһә лә, Екатеринбург өйәҙе урманға, төп элементы ҡарағай булған ылыҫ урманына, бай. Игенселек үҫеше көсһөҙ булған. Башлыса һоло һәм яҙғы арыш һәм бойҙай, аҙыраҡ — арпа, борсаҡ, етен, киндер сәскәндәр. Картуф тик йәшелсә баҡсалары культураһы тип һаналған. Көндәлек тормош өсөн генә мал тотҡандар, әйтер кәрәк, халыҡтың бер өлөшө заводтарҙа эшләгәнлектән, аттар байтаҡ булған: 73 мең башҡа яҡын. Һыйыр малы - 50 меңдән артыҡ, һарыҡ - 60 меңдән артыҡ сусҡалар һәм кәзә - бик аҙ ғына.\nКәсепселек, шулар араһында тәгәрмәс туғынлау, һандыҡ, тимерселек эшләнмәләре, итек һәм башмаҡтар тегеү күренекле урын биләгән, халыҡ көнкүрешендә аҙ булһа ла ярҙам-ҡушым булған; бындағы халыҡты тау заводтары мәшғүллек менән тәьмин иткән: 40 алтын һәм платина приискыһы, етештереү, суммаһы 2 1/2 млн. һумға яҡын, 5 млн һумдан артыҡ етештереү суммалы 32 суйын иретеү һәм суйын ҡойоу заводы, 1 ҙур булмаған баҡыр иретеү, бер нисә сөй-ҡаҙаҡ һәм башҡа металл эшләнмәләре заводы, күп тимерлектәр (200-гә яҡын). Барлыҡ әйләнеш суммаһы 10 млн һумға яҡын һәм 36 мең эшсеһе эшләгән заводтар һаны 800-гә яҡын булған.\n1892 йылда өйәҙҙә 8 259 уҡыусы уҡыған 102 мәктәп булған; шуның 1-һе 2-класлы училище, 82 башланғыс, 2 грамоталылыҡ мәктәбе. 9 врач участкаһы, ҡабул итеү пункттары - 30, шуларҙың 10-һы врачтар менән һәм 20 фельдшер пункты. Земствоның килемдәре һәм сығымдары 400 мең һум тирәһе булған; шуның эсенән земство хакимиәте өсөн 30 меңгә яҡын аҡса тотонола: халыҡ мәғарифына 88 мең, дауалау (врачтар) ихтыяжы өсөн 82 меңгә яҡын һум.\nЕкатеринбург // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)\nШумилов Е. Н. Екатеринбург өйәҙе // Башкирская энциклопедия. — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Екатеринбург_өйәҙе&oldid=912289 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 8 октябрь 2019 в 19:43\nБыл бит һуңғы тапҡыр 19:43 8 октябрь 2019 үҙгәртелгән.


Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры 96-сы ижад миҙгеленә әҙерләнә\nТамашасылар өсөн 19-сы сентябҙә «Театр төнө» үтә. Унда мөғжизәле сәнғәт донъяһы менән яҡындан танышырға мөмкин. Сәхнәлә Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең етмеш йыллығына бағышланған әҫәрҙәр ҡуйыла, инеү ирекле. Сираттағы ижад миҙгеле 2-cе октябрҙә асыла. Театр хеҙмәткәрҙәре әле репертуар төҙөү, премьералар әҙерләү менән мәшғүл.\nРежиссер Айрат Абушахманов ҡаҙаҡ авторының «Йот» спектаклен, ә йәш режисссер Илсур Ҡаҙаҡбаев Алексей Волковтың «Изумруд ҡала тылсымсыһы» әкиәтен сәхнәләштереү өҫтөндә эшләй. Шулай уҡ киләһе миҙгелдә Достоевскийҙың «Туған Карамазовтар»ы, Гөлли Мөбәрәкованың күркәм байрамы айҡанлы махсус спектакль ҡуйыу, Айгиз Баймөхәмәтовтың әҫәрен сәхнәләштереү ҡаралған.


Үрмәксенән күрмәксе, йәғни йәнә аҡса урлағандар | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n24 сентября 2019 — 15:33 ГТРК «Башкортостан»\n23 млн һум аҡса урлап тотолған Луиза Хәйруллиның ҡылығы йәшәй һәм башҡалар өсөн “үрнәк” булып тора. Эске эштәр министрлығындағы мәғлүмәт сығанағы “Вести”ға шул турала хәбәр итте.\nБыл юлы Өфө ҡалаһында көн иткән кассир ҡатын ҙур күләмдә- 6 млн ярым һум самаһы аҡса сәлдергән тип фараз ҡылына. Ул баш ҡаланың Калинин районында “Открытие” банкында эшләгән була. Ләкин ул яңғыҙы ғына урлашмаған. Банк хеҙмәткәрҙәренең бәғзеһенең был ҡараңғы эшкә туранан-тура ҡатнашлығы бар. Мәҫәлән, уның “хеҙмәт ҡаһарманлығын” финанс-кредит ойошмаһының идарасыһы булып эшләгән ҡатын уҙҙырып ебәргән. Әле алынған яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, ул ике йыл ярымда кассалағы 43 млн аҡсаға “айыу майы” һөрткән. Тимәк, был йәһәттән Салауат ҡалаһындағы яманатлы ханымды ҡыуып етеп уҙып киткән. Был енәйәти эш 2017 йылдың ғинуарынан алып быйылғы йәйгә тиклем дауам иткән.\nЕнәйәттең эҙен юйыу өсөн офис идарасыһы һәм уның ярҙамсыһы булыуы ихтимал кассир ҡатын банк клиенттарының, ә улар 50 кеше, иҫәптәрен ябыу менән шөғөлләнгән. Енәйәт осрағы буйынса “Айырыуса ҙур күләмдә урлашыу” статьяһына ярашлы эш ҡуҙғатылды.


Башҡортостанда 19 июль ял көнө тип иғлан ителә | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n24 июля 2021 — 17:04 ГТРК «Башкортостан»\nБыл хаҡта Хөкүмәттә үткән оператив кәңәшмәлә республика башлығы Радий Хәбиров белдерҙе. Ҡорбан байрам сәбәпле, 20 июль ял көнө. Шулай итеп, республика халҡы 4 көн ял итәсәк. Башҡортостан коронавирусҡа бәйле сикләүҙәрҙе йәнә ике аҙнаға күсерә. Шул уҡ ваҡытта республика етәкселеге айырым тәҡдим менән сығыш яһай. Ул, тәү сиратта, ҡорбан ғәйетенә бәйле. Байрам уңайынан 19-сы июлдә ял көнө итеп иғлан ителә. Әммә, был көн ял булһа ла, уның өсөн эш хаҡын түләргә тейештәр. Тағы ла шуныһы, Ҡорбан ғәйете табынына халыҡты күпләп йыймау ҙа пандемиянан һаҡланыуҙан бер юл. Тик шул уҡ ваҡытта коронавирус сигенмәй. Республикала бөгөнгә 43 меңгә яҡын кешелә КОВИД 19 вирусы өлгөләре табылған. Вакцинация өсөн Башҡортостан тағы 20 мең доза препарат ҡайтара. Башҡортостан медицина инспекторҙары эшен көсәйтә. Яҡын арала белем усаҡтарында студенттар дежурға сығасаҡ. Медицина колледж һәм институтында белем алыусылар уҡыусылар, хеҙмәткәрҙәр сәләмәтлеге һағында торасаҡ. Тағы ла шуныһы, республика күләмле сараларҙан тулыһынса баш тарта. Бөгөн төп бурыс –вакцинация. Башҡортостан туризмды үҫтереү генә түгел, ә тәбиғәт ҡомартҡыларын һаҡлау өсөн дә айырым проектар әҙерләне. Һуңғы йылдарҙағы иң мөһим документтарҙың береһе әлбиттә, Торатау менән Янғантау геопарктары. Был биләмәләр эшмәкәрлеге өсөн хәҙер коммерция булмаған автономиялы ойошмалар яуаплы буласаҡ. Геопарктарға инвестицияларын бүлеп, инфраструктура өсөн аҡса бирәсәк фирмаларға айырым ярҙам да буласаҡ. Тағы бер яңылыҡ. Хәҙер айырым ауылдарҙың айырым этноауылдар тигән исем алыуы ла бар. Тортатау геопаркы проектына 280 миллион һум кәрәк. Башҡарыласаҡ эштәрҙең береһе – шихандың түбәһенә тиклем экоһуҡмаҡ һалыу. Торатауҙы ЮНЕСКОның айырым һаҡланған биләмәләр исемлегенә индереү тураһындағы документты быйыл алырға тейештәр.Башҡортостандың торлаҡ-коммуналь хужалығындағы көндәлек мәсьәләлр менән бер рәттән күп фатирлы йорттар, уларҙың подъездарын ремонтлау ҙа иғтибарҙан ситтә ҡалманы. Ишек алды һәм биләмәләрҙе төҙөкләндереү ваҡытында тамамланырға тейеш, тип белдерҙе республика етәксеһе. Ҡыйыҡтарҙы ноябрь айында ремонтлау етди эш түгел. Быйыл аҡсаның наҡыҫыраҡ булыуы арҡаһында, яңыртыласаҡ подьездар һаны ла бер аҙ кәмейәсәк. Тик республика башлығы программаны артабан да дауам итеү кәрәклеген әйтте. Киләһе аҙнала Башҡортостан урман хужалыҡтарының береһендә Радий Хәбиров етәкселегендә махсус кәңәшмә үтәсәк. Был ултырыш республика биләмәләрендә урман янғындарын иҫкәртеүгә бәйле. Янғындарға килгәндә, мәсьәлә үтә лә ҡатмарлы, тип иҫәпләй төбәк башлығы. КОВИД 19 Башҡортостандың көндәлек тормошонда үҙ һүҙен әйтһә лә, республика күләмле сараларҙан баш тартманы. 6-сы халыҡ-ара фольлориаданы өс йөҙ меңдән ашыу кеше сәхнә янында ҡараһа, телевидение һәм интернет каналдары аша ҡараусылар һаны 10 миллиондан ашҡан. Тамашалар менән бергә килгән ҡунаҡтарҙың фекерҙәре лә ҡыҙыҡлы.22 район-ҡала сәхнәһендә үткәрелгән 61 концертты әҙерләү, ғөмүмән, был форумды ойоштороу һәм уҙғарыуға 3 мең ярым кеше йәлеп ителгән.


Өфө Рәсәй мөфтиәте резиденцияһы урынлашасаҡ урын өсөн тауыш биреүҙә тәүге урында килә // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nӨфө Рәсәй мөфтиәте резиденцияһы урынлашасаҡ урын өсөн тауыш биреүҙә тәүге урында килә\n14:30, 30 июля 2015 Йәмғиәт\nӨфө Рәсәй мөфтиәте резиденцияһы урынлашасаҡ урын өсөн тауыш биреүҙә тәүге урында килә Фото: Андрей Старостин\nРәсәй мосолмандарының Үҙәк диниә назараты мөфтиәт резиденцияһы урынлашасаҡ урын өсөн тауыш биреү уҙғара. Әлеге мәлдә Өфө исемлектә беренсе урынды биләй. Икенсе урында — Ҡазан, өсөнсөлә — Мәскәү һәм Махачкала. Грозный ҡалаһы иң аҙ тауыш йыйған. Конкурс «Бәйләнештә» социаль селтәрендә Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назаратының рәсми битендә уҙа.\n«Һуңғы ваҡытта Рәсәйҙең ҡайһы ҡалаһы йәки төбәге илебеҙ мосолмандарының административ үҙәге тип иҫәпләнә ала тигән мәсьәлә йыш күтәрелә. Беҙҙең өммәнең рухи үҙәгенә килгәндә, бер ниндәй һорауҙар ҙа юҡ. Рәсәйҙәге исламдың ике бишеге — Болғарҙа һәм Дербентта. Ә бына Рәсәй мөфтиәтенең резиденцияһы ҡайҙа булырға тейешлеге тураһында мәсьәлә форумдарҙа, киң мәғлүмәт сараларында һәм мосолман ойошмаларының сайттарында әүҙем тикшерелә», — тип аңлаттылар ойоштороусылар тауыш биреүҙең маҡсатын.\n5 авгусҡаса теләгән һәр кем үҙ фекерен белдерә ала.\nТеги: дин,рәсәй мосолмандарының үҙәк диниә назараты


Республика аграрийҙары ҙур һорау менән файҙаланған культураларҙың сәсеү майҙандарын арттыра | Новости Башкортостана\n10.04.2018 в 22:22 \_\_ Экономика \_\_ 556\nСәсеү майҙандары структураһына ярашлы, 31,6 мең гектарҙа, көнбағыштан башҡа, май бирә торған үҫемлектәр үҫтереү күҙаллана. Борай сәсеү майҙандарын — 800 гектарға, бөртөклө, ҡуҙаҡлы культураларҙың иһә 19,1 мең гектарға арттырыу ҡаралған.\nЯҙғы культураларҙы (134,2 мең гектарға), шәкәр сөгөлдөрөн (4,1 мең гектарға), ашлыҡҡа кукурузды (5,5 мең гектарға) сәсеү майҙандары кәметелә.\nШулай итеп, быйыл яҙғы культураларҙы 1,353 миллион гектар майҙанда сәсеү ҡаралған. Былтыр иһә 1,468 миллион гектарҙа сәселгән. Шәкәр сөгөлдөрө өсөн 48,7 мең гектар, көнбағышҡа — 216,2 мең гектар, мал аҙығы культураларына 858,8 мең гектар бүлеү күҙаллана, тип белдерҙеләр аграр ведомствола.


6 Март 2020, 15:00\nБашҡортостан Республикаһы «Зирәктәр күнекмәһе» WorldSkills Russia-2020 икенсе төбәк чемпионатында ҡатнашып, Сибай төҙөлөш һәм сервис колледжының хеҙмәт һаҡлау белгесе Минзифа Шөғәйеп ҡыҙы Полищук “Хеҙмәт һаҡлау” компетенцияһында алтын миҙалға лайыҡ булһа, Сибай педагогия колледжының уҡытыу-производство практикаһы мөдире, математика уҡытыусыһы Сәйҙә Хөрмәт ҡыҙы Мәмбәтҡолова “Башланғыс кластарҙа уҡытыу” компетенцияһында 3-сө урын яуланы.\nҠатын-ҡыҙҙы һылыулығы, яғымлылығы, күңел матурлығы менән ҡабул итергә өйрәнеп бөткәнбеҙ. Баҫҡан ерендә ут сығарып, ең һыҙғанып үҙен бөйөк эштәр башҡарыуға бағышлаған гүзәл заттарыбыҙ ҙа арабыҙҙа бик күп. Тап 8 Март—Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар байрамы алдынан тағы ла һөйөнөслө хәбәр алдыҡ.\n«Зирәктәр күнекмәһе» WorldSkills Russia чемпионатында 50 йәштән өлкән профессионалдар ҡатнаша. Тәжрибәле хеҙмәткәрҙәр эшен күрһәтеү, уларҙы баһалау--конкурстың төп маҡсаты итеп билдәләнде.\nЕңеүселәрҙе ихлас күңелдән ҡотлайбыҙ! Талантлы хеҙмәткәрҙәргә эштәрендә уңыштар, һаулыҡ һәм яңынан-яңы үрҙәргә күтәрелеүҙәрен теләйбеҙ.


«Ҡайҙа һәм ниндәй маҡсат менән барғанымды беләм», – » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек» | Официальный сайт газеты Йэшлек\nГазета "Йәшлек" » Мәҙәниәт һәм сәнғәт » «Ҡайҙа һәм ниндәй маҡсат менән барғанымды беләм», –\n05.04.2011 «Ҡайҙа һәм ниндәй маҡсат менән барғанымды беләм», –\nСергей Лазарев 1983 йылдың 1 апрелендә Мәскәүҙә донъяға килгән. Алты йәшенән гимнастика менән шөғөлләнә башлай, әммә тиҙ үк тормошта һайлаясаҡ юлы гимнастика түгеллеген аңлай. Малай В. Локтев исемендәге ансамблдә йырлай башлай, шул уҡ ваҡытта Покровский театрында ла уйнай. 1995 йылдан «Непоседы» балалар ансамбленә йөрөй, ә 1997 йылда «Утренняя звезда» музыкаль конкурсында еңеү яулай, «Ералаш» тапшырыуында төшә. Алдынғы театр вузына уҡырға инә. Шунда уҡып йөрөгән мәлендә «Непоседы» ансамблендә йырлаған сағынан уҡ дуҫ булған Влад Топалов менән «Smash!!» музыкаль проектын бойомға ашыра. 2002 йылда улар Юрмалала үткән «Новая волна» конкурсында еңеү яулай һәм тәүге клиптары ярты йыл буйы МТV каналы хид-парадында тәүге баҫҡыста була. Эше артыҡ күп булыуына ҡарамаҫтан, Пушкин исемендәге театрҙа «Ромео һәм Джульетта» спектаклендә уйнарға ла ваҡыт таба Сергей һәм унда төп ролде башҡара.\nФевраль айында күптән көтөлгән «Freeway» исемле тәүге альбомдары сыға һәм шунда уҡ алтын альбом статусын алып, миллиондан ашыу тираж менән һатыла.\n2004 йылда «Smash!!» төркөмөнөң икенсе һәм һуңғы альбомы донъя күрә. «2nite» тип атала ул. Ошо уҡ йылдың аҙағында егет төркөмдө ташлап, үҙенең айырым карьераһын башлай. Театрҙа ла уйнарға өлгөрә. 2005 йылдың 1 декабрендә Сергей үҙенең тәүге альбомын сығара. 12 композицияның һигеҙе Лондонда бөтә донъяға билдәле продюсер, Бритни Спирс, Энрике Иглесиас, Роб Томас кеүек башҡарыусылар менән эшләүсе Брайан Роулинг ярҙамында яҙҙырылған.\nСергей Лазаревтың уңыштары береһенән икенсеһе ҙурыраҡ. Ул «Чайка» театр премияһына лайыҡ булып, үҙенең актер булараҡ та профессионал икәнен иҫбатлай. Бер-бер артлы альбомдары сыға, видеоклиптар төшөрөлә. «Танцы на льду» (икенсе урын) һәм «Цирк со звездами» (беренсе урын) телевизион конкурстарында ла ҡатнаша.\nАнглияла үҙенең инглиз телен камиллаштырыу менән шөғөлләнә, әллә күпме китап уҡып сыға. Бер нисә фильмдың руссаға тәржемәһен уҡый. «Альфа һәм Омега» йәнһүрәтендәге төп герой – Хамфри исемле бүре лә тап уның тауышы менән һөйләшә. Әлеге йәнһүрәттә ул һөйгән ҡыҙы Лера Кудрявцева менән бергә эшләй, Лера йәш бүре Кейттың һүҙҙәрен уҡый.\nТормошта бер нәмә лә еңел генә бирелмәй, тип һанай Сергей. «Мин бер ҡасан да бирешмәҫкә тырышам, хатта еңелгән осраҡта ла үҙемә фәһем алам. Кешеләр күңелендә тыуған яҡты образға тура киләмдер. Сөнки һәйбәт тәрбиә алғанмын, эшләргә яратам, бер нәмә лә – тамашасы һөйөүенең дә, ниндәйҙер наградаларҙың да күктән төшмәүен һәм бының өсөн ныҡлап тырышырға кәрәклеген һәйбәт аңлайым. Театрмы был, музыкаль эстрадамы – һәр ваҡыт ҡайҙа барғанымды һәм ниндәй маҡсат өсөн эшләгәнемде беләм»,– тип белдерә ул үҙенең бер интервьюһында.\nҡайһы бер «йондоҙ»ҙар кеүек наркотиктар, алкоголле эсемлектәр менән дә мауыҡмай. Наркотиктарға ҡырҡа ҡаршы. Алкоголде лә бик һирәк һәм самаһын белеп кенә ҡуллана, ә сәхнәгә сығыр алдынан бәғзе берәүҙәр кеүек, ҡыйыулыҡ өсөн, тип төшөрөп алыуҙы үҙенә бер ҡасан да рөхсәт итмәй. Спорт менән шөғөлләнә, сәләмәт тормош алып барырға тырыша. Шуға күрә тамашасы һөйөүен яулауы ла бер ҙә аптыратырлыҡ түгел. Һәләт тәбиғәттән бирелһә лә, бары тик ихтыяр көсө, үҙ эшеңә тоғролоҡ һәм мөкиббән китеп хеҙмәт итеү генә лайыҡлы емештәрен бирә бит.


Башҡортостан Башлығын һайлауҙа 225 һайлау участкаһында КОИБ-тар ҡуйыла\n27 Август 2019, 23:15\nБөгөн Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһында журналистарға һәм республика башлығы вазифаһына кандидаттарҙың вәкилдәренә һайлау бюллетендәрен эшкәртеү комплекстарының (КОИБ) мөмкинлектәре күрһәтелде.\nБашҡортостан Үҙәк һайлау комиссияһы аппаратының мәғлүмәт үҙәге начальнигы Йыһанур Алтынбаев һөйләүенсә, КОИБ аныҡ участкала һайлау бюллетене булып торған документты ғына ҡабул итә һәм эшкәртә. Ҡоролма бер нисә бюллетень йәки башҡа участкаларҙың бюллетендәрен төшөрөргә мөмкинлек бирмәй.\nБашҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе Илона Макаренко республика башлығын һайлауҙа һайлаусылар һаны 1000 кеше тәшкил иткән 225 участкала КОИБ-тар ҡуйыласағын билдәләне. Комплекстар республика һайлаусыларының дөйөм һанынан яҡынса 11 процентты үҙ эсенә ала, бөтәһе 335 мең кеше. Ошо күрһәткес буйынса Башҡортостан Рәсәй төбәктәре менән бер кимәлдә тора.\n«2010 йылғы бөтә КОИБ-тар (186 дана) яңыртылды һәм үҙҙәренең характеристикаһы буйынса 2017 йылғы комплекстарға тап килә (39 дана). Улар участка һайлау комиссиялары ағзаларының эшен һиҙелерлек еңеләйтә, сөнки был комплекстар тауыштарҙы үҙҙәре иҫәпләй һәм тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса йомғаҡлау протоколын баҫтырып сығара. Өфөлә барлыҡ участкаларҙа видеокүҙәтеү алып барыла», — тине Илона Макаренко.\nКОИБ-тар һайлауға йомғаҡ яһау ваҡытын ҡыҫҡарта, хәҙер һәр протоколдың QR-коды бар, уны фотоға төшөрөргә һәм махсус программа ярҙамында смартфонда йомғаҡлау протоколын уҡырға мөмкин. Бер КОИБ-тың хаҡы 200-250 мең һум тәшкил итә.


Германия башҡорто Нәсүр Йөрөшбаев | yuldashfm.ru\n- 12.02.16 -\nГермания тигәндә өлкәндәр әле лә Ярман йәки Алман иле, тип һөйләй. Нисәмә быуын ата- олатайҙарыбыҙҙың яҙмышына яҙылған ошо ил. Тарих битенә күҙ һалғанда дуҫлыҡ- туғанлыҡты үҫтергән йылдар ҙа теркәлгән, төрлө килешеүҙәр төҙөлгән, йәғни яҡшы яғы ла бар, онотомаҫлыҡ яра һалған мәлдәр ҙә етәрлек. Заманында олатайҙарабыҙ уларҙы үҙ иленең дошмандарынан азат иткән, әрсәләгән, ҡоллоҡтан да ҡотҡарған. Күпмелер арауыҡта үҙҙәре лә уларҙа ҡол булған. Емергес замандар үтеп, ике ил араһындағы Килешеүҙәрҙе атҡарып, фәнни-ғилми яҡтан күтәрмәләп, йәшәйеште бәрәкәтләүселәр үә өйрәнеүселәр һәр быуында ла булған. Һүҙебеҙ алман иле менән Башҡортостан араһындағы эшлекле бәйләнештәр хаҡында ҡыҫҡаса, шулай уҡ улар ерендә төпләнеп, башҡортса йәшәгән ғәйнә уҙаманы тураһында.\nБик фәһемле тапшырыу! Сит\nБик фәһемле тапшырыу! Сит илдәрҙә лә башҡорт иленең илһөйәр ир-уҙамандары юғалып ҡалмайынса, халҡыбыҙҙың тарихын онотмайынса, ҙур эштәр башҡарып йөрөйҙәр! Ысынлап та, бына кемдәрҙән үрнәк алырға кәрәк беҙгә лә! Беҙ бит үҙ илебеҙҙә йәшәйбеҙ.Тарихыбыҙҙы, илебеҙҙе данлаған батырҙарыбыҙҙы беҙ ҙә төрлө йүнәлештәрҙә йәштәргә еткерергә,киләһе быуындарға аманат итеп ҡалдырырға тейешбеҙ. Һуңлап ҡуймайыҡ!\nСит илдә төпләнеп, милләтен\nСит илдә төпләнеп, милләтен күтәреп йәшәгән замандаштарыбыҙ бихисап. Улар тураһында артабан да тапшыруҙар дауамлы булыр. Нәсур уҙамандың "ҡапҡалар" темаһына бәйле сығыштары ла үҙенсәлекле. Ҡапҡа-символик рәүештә күңелдәребеҙҙең асыҡ булыуы. ошо хаҡта тыуған яғы Баҡсауылда ысын ҡапҡанан да һәйкәл эшләп ҡуйған ул." РУХИӘТ" тапшырыуында буласаҡ. Программала, асыҡ төркөмдә хәбәр итербеҙ. Шулай уҡ уның турала ошо һылтанмала танышырға мөмкин.http://vk.com/club115778612 Иғтибарығыҙға, яҙған фекерҙәрегеҙгә ҙур рәхмәт.Уңыштар теләйем!


Булыу өсөн кешегә ниндәй ысул көнбайыш, урта кластар өсөн ҡытайға ҡаршы-бангкок ҡалаһының тайса өсөн етди мөнәсәбәт ҡыҙы. Видео Танышыу\nҠытай бик йыш ҡына сит ил кешеһе тай ҡарай. Хәҡиҡәт шунда, тай ҡытай юғары кластарҙа төп ғаиләләре.\nиҫәпләһә ҡарау өсөн төрлө факторҙар. Артыҡ сәйәси, форумда фекер алышыу өсөн асыҡ. Ҡытай ир-аттан тай ҡыҙҙар араһында корея өсөн мода таныштырҙы. Элек япон ир-аттар күберәк булһа, хатта быға тиклем мода был иҫәпләһә була. Сөнки тай шул тиклем ҡатын-ҡыҙ һәм мода тенденцияларына бәйле булһа, был бик ҡатмарлы була. Һеҙ Lepro ваҡытта үткәрелергә тейеш.\nУнда республиканың был ҙур класс\nМинең урынға барып етә һәм унда кафе советы посидеть. Ауыҙ менән ҡыҙ араһында һөйләшеүҙәр башлана, ул көсләп түгел»социаль баҫымы тай»н ҡыҙ бала. Һыу баҫымы бик нескә, уларҙы үҙ маркаһы социаль тай, ҡыҙҙары, уның ауыр заиграть менән һеҙгә тип табып, хөкөм һәм башҡа тай уларҙы күҙәтә. Тымыҡ бындай осрашыуҙар өсөн иң яҡшы урын. Трутовик ҡулланыу, йәки башҡа теләһә ниндәй разведчик өсөн өҫтәмә танышыу, был урын тип билдәләнә, ә. әгәр һеҙ күп Lepro заседании, ҡарашын туранан-тура эшләү өсөн. Сөнки тап ошо урында һеҙҙән бер ҡыҙ менән районы ҡушымта була ала. Түгел стесняйтесь таныштырған ҡыҙ анкета үҙегеҙ әйтмәгән булһағыҙ, һеҙҙе эҙләп етди мөнәсәбәттә. Намыҫлылыҡ һәм баһалай, уларҙы, моғайын, ризалашыр ине урыҫты күберәк осрай. Америка дуҫ үҙе менән таныштырып, минең тай-кафе в ҡытай ҡатын. Уны таба уның ҡыҙыҡлы һәм уның менән һөйләшергә тура килде. Тай тағы ла бер дуҫ, таныш табып бик ире үҙенең сайтын булдырҙы. Хәҙер беҙ уның менән йәшәй, ире янына күсә. Шулай уҡ миңә кейәүгә компанияһы тураһында ишетеп, сағыштырырға һәм уларҙың фонында үҙ клиенттары тип экран. Һеҙ түләргә тейеш йыйып, уны һеҙ бирергә тейеш мәғлүмәт көтөп правдивая һәм һеҙҙән, тәү сиратта, һеҙҙең өсөн уларҙа оҡшашты табыуы мөмкин түгел.\nБашҡа юлдың булыуы мөмкин\nМәҙәниәт бәйләнеш бик көслө ҡатын-ҡыҙ булырға, һеҙ үҙегеҙ ҡарашы буйынса бер-һай-һай, бигерәк тә ул саҡ-саҡ беләм, был осрашыу һеҙгә бөтә ваҡиғаны (ысынлап та, ҡатын-ҡыҙ, ғөмүмән, сара барған бигрәк түгел, иҫән-һау). Һеҙ башларға тейеш, уның менән мөнәсәбәттәр уны теләһә ниндәй яҡын дуҫтар булған һәм уны форма эшләү.\n← Ҡытай ҡатын-ҡыҙ йәш: зарарлы ғәҙәттәрҙән баш тартырға тура мөнәсәбәтегеҙ өсөн һеҙгә ҙур тормош\nРулетка - бушлай ч →


Динар ҒИЛМЕТДИНОВ: "Битарафлыҡ һәләкәткә илтә" » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Динар ҒИЛМЕТДИНОВ: "Битарафлыҡ һәләкәткә илтә"\nДинар ҒИЛМЕТДИНОВ: "Битарафлыҡ һәләкәткә илтә" 24.04.2013 // Йәмғиәт\nБөгөн юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге бөтөн ил халҡын борсоған иң көнүҙәк мәсьәләләрҙең береһенә әүерелде. Ҡайһы саҡ Рәсәй юлдарында һуғыш бара тиерһең – ҡорбандар йөҙҙәрсә, хатта меңдәрсә ғүмер менән иҫәпләнә. Күптәрҙе аямай был "һуғыш", әммә ҡағиҙәләрҙе, язаны көсәйтеү генә һаман да хәлде тамырынан үҙгәртеү мөмкинлеген бирмәй. Ҡот осҡос бит: республикабыҙ юлдарында йыл дауамында ғына бер ауыл халҡына торошло кеше һәләк булып торһон әле?!\nБаҡһаң, йыш ҡына эргә-тирәләгеләргә үҙебеҙ битараф икән. Бындай күңелһеҙ статистика – ни бары ошоноң һөҙөмтәһе генә. Башҡортостан буйынса Эске эштәр министрлығының ЮХХДИ идаралығы начальнигы, полиция полковнигы Динар ҒИЛМЕТДИНОВ менән аралашҡанда ла ошо фекер раҫланды. Юлдағы тәртипһеҙлектәргә ҡаршы ниндәй генә ысул менән көрәшмә, ниндәй генә яза уйлап тапма, әгәр йәмғиәтебеҙҙә битарафлыҡ хөкөм һөрә икән, ыңғай үҙгәреш көтөрмөн тимә. Түбәндәге әңгәмә быны тағы бер ҡабат иҫбатланы.\nЙәш быуынға хәүеф яҡындарынан янай\n– Динар Заһит улы, былтырғы йомғаҡтар беҙгә ни һөйләй: юл-транспорт һәләкәттәре артамы, әллә кәмейме? Шулай уҡ балалар ҡатнашлығында булғандарына айырым туҡталғы килә...\n– Шөкөр, юл фажиғәләре яйлап булһа ла кәмей. Эшмәкәрлегебеҙҙең төп маҡсаты ла ошо бит. Мәҫәлән, былтыр 5115 юл-транспорт ваҡиғаһы теркәлгән (2011 йыл менән сағыштырғанда, 45-кә аҙайған), шуның 416-һы — балалар һәм үҫмерҙәр ҡатнашлығында. Үкенескә ҡаршы, был һәләкәттәрҙә 707 кешенең ғүмере өҙөлдө (18-гә аҙыраҡ), шулай уҡ 6313 кеше йәрәхәт алды (109 кешегә кәмерәк).\nЭйе, күңелде ҡырған мәлдәр етерлек: 2011 йыл менән сағыштырғанда, һәләк булған балалар һаны бер аҙға артты – былтыр юл-транспорт һәләкәтендә 26 сабыйҙың ғүмере өҙөлдө. Был – бөтәбеҙ өсөн дә ҙур фажиғә. Әйткәндәй, уларҙың 16-һы – пассажир, тик берәүһе генә балалар өсөн махсус креслола ултырған. Ҡалғандарының бындай хәүефһеҙлек креслоһы бөтөнләй булмаған. Шуға ла йәш быуынға бөгөн юлда төп хәүеф тап яҡындарынан янай тиергә була, уларҙы бит ситтәр алып йөрөмәй. Берәү 500 мең һумға машина һатып алып, хаҡы ике мең һумдан артмаған махсус креслоға аҡсаһын ҡыҙғанып, сабыйының ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуя икән, бик үкенесле, әлбиттә. Шуға ла балаларҙың ғүмере өҙөлөүҙә уларҙы ҡурсаларға тейешле өлкән быуындың үҙенең ғәйебе тураһында ла һөйләргә туранан-тура нигеҙ бар.\n– Юлда авариялар һаны кәмеһен һәм кешеләр һәләк булмаһын өсөн бөгөн ниндәй саралар кәрәк?\n– ЮХХДИ идаралығы бер үҙе генә быға ҡаршы көрәшһә, әлбиттә, ыңғай һөҙөмтәгә өлгәшеү еңелдән булмаясаҡ. Республикала юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге буйынса 2013 – 2015 йылдарға маҡсатлы программа үтәлә, уға Президент Рөстәм Хәмитов 30 ғинуарҙа ҡул ҡуйғайны. Бында бүленгән миллиард һумдан ашыу аҡса юл хәрәкәтен хәүефһеҙерәк итеү өсөн тотоноласаҡ. Ошо өлкәгә ҡағылышы булған бөтөн министрлыҡ һәм ведомстволар бер төптән эшләйәсәк. Ни тиһәң дә, үҙебеҙҙең көс менән генә юлда тәртип урынлаштырыу мөмкин түгел, бында бер төптән эш итергә кәрәк. Шул осраҡта ғына ниндәйҙер ыңғай һөҙөмтәләргә өмөтләнеп буласаҡ.\n– Моғайын, юлдарҙың торошо ла авариялар һанына йоғонто яһамай ҡалмайҙыр?..\n– Әлбиттә, уларҙың насар хәлдә булыуы – йыш ҡына аварияларға килтереүсе төп сәбәптәрҙең береһе, бының менән тулыһынса килешәм. Бигерәк тә юлда билдәләрҙең һәм һыҙаттарҙың булмауы ошоға булышлыҡ итә. Кеше тапалһынмы йә автомобилдәр бәрелешһенме, әгәр юлда билдәләр юҡ икән, был шунда уҡ һәләкәткә илтеүсе сәбәптәр исемлегенә индерелә. Мәҫәлән, яуым-төшөм мәлендә билдә менән һыҙаттарҙың хәүефһеҙлек өсөн әһәмиәте икеләтә-өсләтә арта. Рулдәге кеше иғтибарын юғалтып, йәйәүлеләр үткәүеле билдәһен күрмәһә лә, юлдағы һыҙаттарҙы күҙҙән ысҡындырмаясаҡ. Үҙегеҙ ҙә шаһитһығыҙ, яҙ етеү менән юлдар ҙа ҡот осҡос хәлгә килде: водителдәр йыш ҡына ошо соҡор-саҡырҙы урап үтәм тип тә бәләгә осрай. Ә урамайынса башҡаса сара юҡ. Шуға ла хәүефһеҙлекте тәьмин итергә тейешле инспектор юл-транспорт ваҡиғаһын теркәргә мәжбүр: улары иһә һуңғы осорҙа көнөнә генә 250 – 300 осраҡтан ашып китә. Был һис тә шатландырмай, әлбиттә.\nКамера инспекторҙы алмаштыра аламы?\n– Хәҙер, юлдарҙың хәүефһеҙлеген күберәк видеокамералар күҙәтә. Уларҙың эшмәкәрлеген нисек баһалайһығыҙ? Һуңғы мәлдә ЮХХДИ инспекторҙары урам буйында һирәгерәк осрай, был аварияларҙың артыуына килтермәйме?\n– Эшебеҙҙең һөҙөмтәһе һандарҙан сығып баһалана бит. Әгәр беҙ камера ҡуйған биләмәлә юл-транспорт һәләкәте күҙгә күренеп кәмей икән, тимәк, яңы ысул үҙ-үҙен аҡлай. Мәҫәлән, Салауат Юлаев проспектының, Ырымбур юлының камералар ҡуйылған өлөшөндә юл фажиғәләре, һәләк булғандар һәм йәрәхәт алыусылар һаны һиҙелерлек кәмене. Бер мәл уларҙы алырға тура килгәйне, күңелһеҙ хәл-ваҡиғалар көндән-көн арта башланы. Сәбәбе – камера юҡлығын күреп, ҡайһы берәүҙәр тағы ла "ҡыуырға" тотондо. Ҡабаттан ҡуйғайныҡ, хәл йәнә яҡшырҙы. Камераларҙың һөҙөмтәлелеген ошонан асыҡ тоябыҙ.\nШулай уҡ инспекторҙар ҙа водитель менән бәхәскә инмәй, был да камераның тағы бер өҫтөнлөгө. Ҡағиҙәне боҙғанһың икән, ул мотлаҡ теркәлә һәм видеофиксация үҙәгенә оҙатыла, унда иһә ҡарар сығарыла һәм хәбәр итеү өсөн почтаға ебәрелә – бына бөтә тәртип.\nКүптәр инспекторҙарҙың кәмеүе юлда бәлә-ҡаза артыуына килтерер тип уйлағайны. Әммә, киреһенсә, камералар ярҙамында һәләкәттәрҙе кәметеүгә өлгәштек. Шуға ла быйыл видеоҡорамал һатып алыуға ғына 102 миллион һум сарыф ителәсәк, был республика бюджетында планлаштырылған. Улар ниндәйҙер кимәлдә инспекторҙарҙы алмаштырасаҡ.\nБөгөн юл-транспорт ваҡиғаларының төп сәбәптәре – рөхсәт ителгәндән тыш тиҙлекте арттырыу, юлдың ҡаршы һыҙатына сығыу һәм иҫерек килеш рулгә ултырыу. Үткән йылда инспекторҙарыбыҙ кәмеһә лә, ҡағиҙәләргә битараф 35 мең водителде эләктерҙек. Әйткәндәй, был 2011 йылдағынан 2 мең кешегә күберәк. Сәбәбе нимәлә? Беренсенән, хеҙмәткәрҙәребеҙ сифатлыраҡ эшләй башлаһа, шул уҡ мәлдә иҫерек килеш рулгә ултырған водителдәр һаны ла һис кенә кәмемәй.\n– Бөгөн Башҡортостандың ҡайһы бер райондарында ЮХХДИ штаты ҡыҫҡартылды. Бындай үҙгәрештәр кире һөҙөмтәләргә килтермәҫме?\n– Эйе, бөгөн республикала ЮХХДИ хеҙмәткәрҙәре штаты бөтөнләй булмаған райондар ҙа бар. Әммә был юл хәрәкәте хәүефһеҙлегенә иғтибар юҡлығын һис тә аңлатмай. Бындай райондарҙағы хәлде күҙҙә тотоу хәҙер күрше райондың ЮХХДИ штаты иңенә беркетелгән. Мәҫәлән, Нуриман районында штатыбыҙ булмаһа ла, бында Эске эштәр министрлығының структур подразделениеһы менән республика батальоны хеҙмәткәрҙәре йыш сығып тора. Беҙ был мәсьәләләрҙе беләбеҙ һәм уларҙы эҙмә-эҙлекле хәл итергә тырышабыҙ. Шуға ла бындай үҙгәрештәр дөйөм юл-транспорт ваҡиғалары күләмендә һис тә сағылмаҫ тигән фекерҙәмен.\n– Өфөлә хәҙер тыйылған урында автомобилеңде ҡалдырған өсөн уны эвакуаторға тейәп алып китергә лә күп һорамайҙар. Шул уҡ мәлдә баш ҡалабыҙҙа парковка урындарына ҡытлыҡ икәнлеге бөтәһенә лә мәғлүм. Бәлки, шуның өсөн беренсе тапҡыр хаталанған водителдәрҙе иҫкәртеү менән генә сикләнергә кәрәктер, ни тиһәң дә, ҡайһы саҡта был бит мәжбүри хәл...\n– Ни өсөн Көнбайыш илдәрендә тыйыусы билдә торғанда берәү ҙә туҡтап, машинаһын ҡалдырып китмәй һуң? Ә беҙҙә баш-баштаҡланған бер кеше арҡаһында урамдарҙа һыу буйы тығындар барлыҡҡа килә. Беҙ бит улар өсөн юлдарҙы киңәйтмәнек. Ысынлап та, автомобилде ҡалдырып китеү өсөн махсус урындар етмәй, әммә бындай мәлдә водителдәр алдан уйлап хәрәкәт итергә тейеш. Билдә тора икән, юл ҡағиҙәһе мотлаҡ үтәлергә тейеш. Ул бер тапҡыр ҡағиҙәне боҙғас, икенсе тапҡыр йәнә боҙмаҫына кем ышандыра ала? Осраған берәүҙе иҫкәртеп йөрөй алмайбыҙ бит. Арабыҙҙа күптәр ошоноң эҙемтәләре тураһында уйларға теләмәй: бындай баш-баштаҡлыҡ – тығындарға сәбәп, бүтән водителдәр уңайһыҙлыҡ кисерә, хатта ҡайһы саҡта ғүмерҙәр өҙөлә. Үҙең тураһында ғына ҡайғыртып, башҡаларҙың мәнфәғәтен иҫәптән алып ташларға ярамай. Мәҫәлән, беҙ юл ситендә автомобиль ҡалдырыуҙы бөтөнләйгә тыйманыҡ, тик рөхсәт ителмәгән урынға һәм икенсе рәткә генә ҡуйма. Көнбайыш илдәренә сәйәхәт ҡылғанда, берәү ҙә тәүге тапҡыр тип юл ҡағиҙәһен боҙмай һәм машинаны ярамаған ерҙә ташлап китмәй, шуға ла бындай хәлде үҙ илеңдәге тәртипкә битарафлыҡ тип кенә атай алам.\n– Ысынлап та, һеҙгә эшегеҙ буйынса илебеҙҙең башҡа төбәктәрендә, хатта сит илдәрҙә лә булырға тура киләлер. Унда юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен үтәмәүселәргә ҡаршы ниндәй ысул менән көрәшәләр?\n– Бөгөн республикала 1 миллион 300 меңдән ашыу автомобиль теркәлгән һәм әлеге көндә Башҡортостан Рәсәйҙең техника һаны иң күп һаналған биш төбәге иҫәбенә инә. Беҙҙең бөтөн айырма ошонда. Ә юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге өсөн илебеҙҙең башҡа төбәктәрендә лә шул уҡ ысулдар менән көрәшәләр. Сит илдәрҙә лә шулай уҡ, тик уларҙа яуаплылыҡ күпкә ҡатыраҡ. Миңә Германияның полиция академияһында эш сәфәрендә булырға, Швейцарияла Рәсәй исеменән сығыш яһарға тура килде. Әлбиттә, айырма юҡ түгел. Мәҫәлән, Рәсәйҙә штрафын түләмәгән водитель ЮХХДИ инспекторҙары ҡулына икенсе тапҡыр эләкһә, уға икеләтә штраф йә 15 тәүлеккә ҡулға алыу янай. Ә был илдәрҙә иһә штраф күләме артҡандан-арта бара. Шулай уҡ страховка компаниялары менән хеҙмәттәшлек итеү ҙә күпкә ҡатмарлыраҡ. Шуға ла сит илдәрҙә, полиция менән аңлашылмаусанлыҡ килеп тыумаһын өсөн, һәр кем штрафы бармы-юҡмы икәнлеген тикшереп, ваҡытында түләп тора.\nИнтернет та ҡайһысаҡ ярҙамға килә\n– Юл йөрөү ҡағиҙәһендәге һуңғы үҙгәрештәр буйынса ниндәй фекерҙәһегеҙ? Язаны көсәйтеү авариялар һанын кәметеүгә булышлыҡ итәсәгенә ышанаһығыҙмы? Яңыраҡ Дәүләт Думаһы депутаттары бөтә илде тетрәткән һәләкәттән һуң иҫерек килеш рулгә ултырған водителдәрҙе автомобилгә идара итеү хоҡуғынан ғүмерлеккә мәхрүм итергә һәм 300 мең һумға ҡәҙәр штраф һалырға тәҡдим иткәйне. Бындай язаны ғәҙел тиергә буламы?\n– Юлда бер ғәйепһеҙ кешеләр, сабыйҙар һәләк була. Уларҙың өҙөлгән ғүмере өсөн кем яуап бирергә тейеш? Бына яңыраҡ автомобилгә идара итеү хоҡуғы булмаған берәү, юлда ҡаршы һыҙатҡа сығып, дүрт кешене тапатты, үҙе лә һәләк булды. Быға тиклем был бәндәнең водитель танытмаһын да тартып алғандар, уны биш тәүлеккә бикләгән дә булғандар, ләкин һөҙөмтә генә булмаған. Суд-медицина экспертизаһы уның һәләкәт ваҡытында йәнә иҫерек булғанлығын раҫлаған. Бына ошондай хәлдә ни эшләргә, бындай енәйәтселәргә ҡаршы нисек көрәшергә һуң? Шуға ла көс еткеһеҙ штраф "сәпәп" йә енәйәт эше ҡуҙғатып ҡына уларҙы тыйыу мөмкиндер, тимен. Әгәр кеше иҫерек килеш рулгә ултырмаһа, юл хәрәкәте ҡағиҙәһен теүәл үтәһә, ул штраф та түләмәйәсәк, төрмәгә лә ултырмаясаҡ бит! Бер аҡылһыҙ кеше өсөн башҡалар зыян күрә. Шуға ла бындай тәҡдимдәр уйланырға мәжбүр итә. Әлбиттә, юлда һәр беребеҙ аңлы булырға, үҙебеҙ өсөн генә түгел, ә башҡалар өсөн дә яуаплы икәнлегебеҙҙе төшөнөргә тейеш.\n– Ҡайһы саҡта ҡала урамдарында, бигерәк тә Өфөлә, "ен"дәй осоусы пассажир транспорты һәм "маршрутка"лар осрай. Ирекһеҙҙән, юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге ҡағиҙәләренең уларға бер ниндәй ҡағылышы юҡтыр, тип уйлап ҡуяһың. Был мәсьәләне хәл итеп булмаймы, мәҫәлән, бихисап "ГАЗель" менән "Мерседес"тар һанын кәметеү иҫәбенә булһа ла. Ни тиһәң дә, урамдағы тығындарға йыш ҡына улар ғәйепле бит.\n– Бөтәһе лә үҙ эше менән шөғөлләнергә тейеш: бөгөн беҙ, улар ҡағиҙәне боҙһа, язаға ғына тарттыра алабыҙ. Башҡаһы – транспорт инспекцияһының, ҡала етәкселегенең яуаплылығында. Эйе, элегерәк былар бөтәһе лә беҙҙең иңдә булды, ләкин хәҙер улай түгел. Әммә үҙ бурысыбыҙҙы теүәл үтәйбеҙ, ҡала урамдарында иҫерек водителдәргә, ҡағиҙә үтәмәүселәргә ҡаршы етди көрәш алып барыла.\nҠалала автобустарҙың күплегенә килгәндә, был бер бөгөн генә тыуған мәсьәлә түгел. Ысынлап та, белгестәр иҫәпләүенсә, Өфө ҡалаһына 3,5 мең пассажир транспорты артығы менән етергә тейеш. Ярай, беҙ хатта 5 меңгә лә риза. Әммә бөгөн уларҙың һаны 20 меңдән ашыу! Тап ошонан тығындарға, күберәк табыш алыу өсөн водителдәрҙең бер-береһе менән уҙышыуына юл ҡуйыла ла инде. Автобус һанын тейешенсә ҡалдырғанда, бер ниндәй ҡатмарлыҡ булмаҫ ине.\n– Бөгөн һеҙҙең идаралыҡта күпме хеҙмәткәр бар? Уларҙың һаны башҡаса ҡыҫҡартылмаясаҡмы? Инспекторҙар һанын аҙайтыу ришүәтселектең кәмеүенә килтерҙе тиергә буламы? Ҡайһы саҡта эш хаҡының түбән булыуы ошо аҙымға этәрә, тигән фекер ҙә ишетелеп ҡала. Һеҙ бының менән килешәһегеҙме?\n– Бөгөн беҙҙә ике меңгә яҡын кеше мәшғүл, хеҙмәткәрҙәр штаты башҡаса ҡыҫҡартылмаясаҡ. Юл-патруль хеҙмәткәре 45 мең һумға ҡәҙәр эш хаҡы ала. Әлбиттә, тәүге ярты йылда, стажировка мәлендә, 15 мең һумға ғына осто-осҡа ялғарға тура килә, әммә һуңынан ул 28 мең һумдан 45 меңгә барып етә. Быны шәхсән мин һис тә бәләкәй тип әйтә алмайым. Шулай уҡ хеҙмәт стажы буйынса ла бер йыл осор йыл ярымға һанала.\nКоррупцияға ҡаршы, әлбиттә, даими көрәшәбеҙ. Патруль хеҙмәтенең бөтөн автомобилдәре лә бөгөн видеотеркәү камераһы менән йыһазландырылған, унда инспекторҙарыбыҙҙың һәр аҙымы һәм әйткән һүҙе яҙылып тора. Әгәр инспектор камераны һүндерһә, был турала беҙгә шунда уҡ хәбәр ителә. Шулай уҡ һәммәһе өсөн дә ишек асыҡ: беҙгә килгән һәр ялыуҙы һәм ғаризаны ентекле тикшерәбеҙ. Инспекторҙың ришүәт алырға яратыуы тураһында хәбәрҙәр ишетелһә, ундайҙарҙан ҡотолоу яғын ҡарайбыҙ.\n– Үҙегеҙ ҙә рулдәме? Ниндәй автомобиль маркаһына өҫтөнлөк бирәһегеҙ?\n– Әлбиттә, мин дә, сит ил автомобилдәре яҡшыраҡтыр, тигән фекерҙәмен. Әммә бөгөн күберәк эш машинаһында йөрөргә тура килә. Үҙемдең яратҡан "Уаз"игым бар, мөмкинлек булғанда уның менән һунарға ла, балыҡҡа ла сығам. Шулай уҡ тиҙлекте лә яратам, әммә юл хәүефһеҙлеге ҡағиҙәләрен һәр саҡ теүәл үтәйем. Водитель стажым 25 йылға етте инде, таныҡлыҡты 19 йәшемдә алғайным.\n– Ябай водитель булараҡ әйтегеҙ әле, шәхсән һеҙгә юлдарыбыҙҙа бигерәк тә нимә оҡшамай?\n– Юлда бер-береңә ҡарата ихтирамлы һәм иғтибарлы булырға кәрәктер. Юл бирмәү, ҡапыл машинаның алдына сығыу кеүек күренештәр берәүҙең дә кәйефен күтәрмәй. Мәҫәлән, хатта Мәскәүҙә берәү йорт ихатаһынан урамға сыҡһа, тығында теҙелешеп киткән машиналар уға юл бирә. Ә беҙҙә көтәһең дә көтәһең әле. Шуға ла мин юлда йөрөгәндә бер-беребеҙҙе ихтирам итергә саҡырам. Әгәр ҙә бөтәбеҙ ҙә юл ҡағиҙәләрен теүәл үтәһә, күңелһеҙ ваҡиғалар ҙа аҙыраҡ буласаҡ. Һәр кем тик үҙен генә юлдың төп хужаһы тип хис итә башлаһа, тәртипһеҙлектән башыбыҙ сыҡмаясаҡ.\n– Интернет селтәрендә шәхси блогығыҙ бар, шулай уҡ социаль селтәрҙәрҙә лә теркәлгәнһегеҙ. Улар эшегеҙҙә ярҙам итәме?\n– Мин берәүҙән дә йәшенмәйем, бөтәһе өсөн дә һәр ваҡыт асыҡмын: ысынлап та, Интернетта шәхси блогым бар (http://02.gibdd.ru/blog/), шулай уҡ "Фейсбук"та ла теркәлдем. Кешеләр ебәргән бөтә һорауҙарға ла үҙ ваҡытында төплө яуап бирергә тырышам. Әйткәндәй, был мөрәжәғәттәрҙән үҙебеҙ өсөн дә йомғаҡ яһайбыҙ, бик күптәрҙең әйткәне, кәңәше эшебеҙҙең сифатын баһаларға ярҙам итә.\n– Әңгәмә өсөн рәхмәт, эшегеҙҙә уңыштар теләйбеҙ!


Песня «Яралы язмыш» исполнителя Бүреләр. Скачать или слушать онлайн\nПесня «Яралы язмыш»\nКүңелем йырҙарын бүләк иттем болоттарға. Осорға тиеп ынтылдым, ышанып яҙыҡ ҡанаттарға. Бейек үрҙәр, текә ҡаялар, үтмәҫлек упҡын минең юлымда. Шулай ҙа алға барам мин, эләкһәм дә әжәл ҡулына. Һинең күҙҙәрең, әйткән һүҙҙәрең төш булып ҡала, әммә ләкин Һуң тугел, диңгеҙ төбөндә һүнгән утты яндырам мин… Яндырам мин. Эҙләйем туҡтамай тапалмаған һуҡмаҡтарҙы, Күктән төшкән ҡара болот ҡаплай беҙҙең араларҙы. Көн артынан көндәр үтә, илай болот, йәлләмәй йәштәрен. Түҙемлектең сиге бөткәс, билдәһеҙлек күрһәтә тештәрен.


2015 йыл Башҡортостанда Әҙәбиәт йылы тип иғлан ителде // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n15:34, 3 декабря 2014 Йәмғиәт\nӨФӨ, 2014 йыл, 3 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.\n2015 йыл Башҡортостан Республикаһында, Рәсәй Федерацияһындағы кеүек, Әҙәбиәт йылы тип иғлан ителде. Тейешле Указға республика Президенты Рөстәм Хәмитов ҡул ҡуйҙы. Ҡабул ителгән ҡарарҙың төп маҡсаты – йәмғиәттең иғтибарын әҙәбиәткә һәм уҡыуға йәлеп итеү.\nБашҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенә республикала Әҙәбиәт йылын уҙғарыу буйынса ойоштороу комитетын булдырырға һәм уның составын раҫларға, төп саралар планын әҙерләүҙе һәм раҫлауҙы тәьмин итергә ҡушылды.\nРеспубликаның муниципаль райондар һәм ҡала округтары хакимиәттәренә Башҡортостанда Әҙәбиәт йылын уҙғарыу сиктәрендә тейешле саралар үткәрергә кәңәш ителде.\nТеги: әҙәбиәт йылы,бр президенты рөстәм хәмитов


Башҡортостанда электр етештереү буйынса илдәге иң ҙур етештереү кластерын булдырыу планлаштырыла\n18 Июня , 17:45\nӨфө трансформатор заводы базаһында ҙур электротехник кластер ойоштороу планлаштырыла\nКисә, 2022 йылдың 17 июнендә, Петербург халыҡ-ара иҡтисади форумы сессияларының береһендә Рәсәйҙә ҙур электротехник кластер булдырыу тураһында килешеү төҙөлдө, тип хәбәр итә ТАСС агентлығы. Якорь предприятиеһына (Өфө трансформатор заводы) ERSO компанияһы инвестиция һаласаҡ. Аҡсаның суммаһы билдәле, ул дүрт миллиард ярым һум тәшкил итә.\nERSO етештереү ҡеүәтен арттырырға һәм продукцияның ассортиментын үҫтерергә ниәтләй. 2025 йылға Өфө предприятиеһы төрлө көсөргәнешле трансформаторҙар һәм өҫтәмә электр тауарҙары етештерәсәк. Шулай уҡ компанияның генераль директоры заводтың яҡынса 800 гражданға эш бирәсәген билдәләне. Производствонан тыш, предприятие ағымдағы йылдың февралендә булып үткән ваҡиғаларҙан һуң сервис һәм үҙенең трансформатор продукцияһы, шулай уҡ РФ баҙарынан киткән компанияларҙың тауарҙары менән тәьмин итәсәк. Алдан хәбәр ителгәнсә, «Россети» компанияһы Азия илдәре менән хеҙмәттәшлекте киңәйтергә ниәтләй.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - "ХӘҠИҠӘТ ЯҠЛАУҺЫҘ ҠАЛЫУҘАН ҠУРҠАМ..." - 2018 - Мәҡәләләр\n"Һуғыш - ул китаптарҙа яҙылған, киноларҙа күрһәтелгән күренештәр һәм ваҡиғалар, ниндәй техника ҡулланыу, стратегия, тактика ғына түгел. Һуғыш - ул ҡот осҡос мәхшәр. Уны бер нисек яҙып та, күрһәтеп тә аңлатып булмай. Яҙылғандар, күрһәтелгәндәр - улар цензура аша үткәндәре генә. Ә үтмәгәндәре? Минең дә "Шла на фронт девчонка" китабыма күп нәмәләр инмәй ҡалды. Шулай ҙа, мин унда һуғыш ваҡытында ҡыҙылармеецтарҙың көндәлек тормошо, уларҙың ниндәй шарттарҙы үтеүе, алыш тынып торған арала ла тормошҡа балалар күҙе менән бағып, матурлыҡты күреүҙәре хаҡында яҙырға тырыштым", - тип хәтирәләре менән бүлешә әңгәмәсем - 15 йәше тулмаҫ элек ут эсенә инеп, тыныс тормошта бар ғүмерен журналистикаға бағышлаған, 93 йәшкә аяҡ баҫҡан Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, бөгөн Өфөлә йәшәгән Галина ОСТАШЕВСКАЯ.\nГалина Андреевна, һуғыш һеҙҙең ғәмһеҙ үҫмер ваҡытығыҙҙы урлап, тормошоғоҙҙо "һуғышҡа тиклем" һәм "һуғыштан һуң", тигән осорҙарға бүлгән. Барлыҡ хыялдарығыҙ селпәрәмә килгән көндө бер ваҡытта ла онотоп булмайҙыр, моғайын...\n- Ул көндө мин әхирәтем Настя менән күрше ауылда концертта ҡатнашырға тейеш инек. Үҙебеҙҙең ауылда (Украинаның Хмельницкий өлкәһе Фридриховка ауылы) мәктәп ете йыллыҡ ҡына булды, шуға күрә белем алыуҙы унда дауам иттек. Иртән Волочиск станцияһының клубында буласаҡ репетицияға сығып киттек. Барып етеүгә күктә геүләү тауыштары ишетелә башланы, ергә төшөп бомбалар ярыла. Беҙҙе клуб бинаһынан бер ҡайҙа ла сығармайҙар. Тирә-яҡ бер аҙ һил булғас, ишектәрҙе астылар, беҙ әхирәтем менән ауылға йүгерҙек - бөтөн ерҙә емереклек, самандан эшләнгән йорттарҙан бер нәмә ҡалмаған, бөтөн ерҙә ҡыйыҡтарға ябылған һаламдар туҙышып ята. Ихатаға килеп инһәм, унда әсәйемдең йәнһеҙ кәүҙәһе... Артабан нимә булғанын хәтерләмәйем. Ихатала ҡоҙоҡ бар ине, сик буйы яҡын булғас, сигенеүсе сик һаҡсылары ҡоҙоҡто күреп, йыуынырға, һыу эсергә тип ингән һәм минең саҡ беленгән пульсым аша тере икәнлегемде асыҡлап, иҫемә килтергәндәр. Улар әсәйемде ерләргә ярҙамлашты. "Мине лә бергә күмегеҙ", - тип илайым... Командир: "Бында ҡалыу хәүефле, беҙҙең менән барырһың", - тип, үҙҙәре менән алып китте. Шулай итеп, 15 йәшем дә тулмаҫтан, фронтҡа эләктем. Мәктәптә уҡыған медицина нигеҙҙәре курсы белеме менән шәфҡәт туташы булып, яралыларға ярҙам иттем.\nТәүге ярҙам күрһәтеү тәжрибәгеҙ булған, тимәк...\n- Нисек ярҙам иткәнмендәр - аңлата алмайым. Дарыуҙар, ҡорамалдар юҡ, шәфҡәт туташының сумкаһында бинт та, йод ҡына. Шуға ҡарамаҫтан, ул ваҡытта медицина хеҙмәткәрҙәре йылы һүҙ, кешелеклелек, яҡшы мөнәсәбәт менән дә яугирҙарҙың рухын күтәргәндер, тип уйлайым. Бөгөн генә ул медицинаны аҡса һауыу өсөн файҙаланалар. Йыһаздар, хеҙмәтләндереү - заманса, әммә пациенттарға, бигерәк тә оло йәштәгеләргә ҡарата кешелеклелек, йылы мөнәсәбәт юҡ. Бәләкәй генә буйлы, сибек булыуыма ҡарамаҫтан, яу яланынан яралыларҙы сығарыу, уларға тәүге ярҙам күрһәтеү, санчастҡа оҙатыу минең бурысым ине. Бынан тыш, хатта разведкаға йөрөргә лә, "тел" алырға ла тура килде. Быға немец телен бик яҡшы белеүем ярҙам итте. Ә разведкала тел белгән һалдат - үҙе ярты еңеү.\n- Һуғышта иң ҡурҡынысы - әсиргә эләгеү. Әсиргә эләгеүгә ҡарағанда үлеүең мең артыҡ. Сөнки 1943 йылда фронттың теге яғынан да хаттар, хәбәрҙәр ала башланыҡ. Уларҙа фашистарҙың совет һалдаттарын ғына түгел, ябай халыҡты нисек интектереүе, мыҫҡыл итеүе тураһында белдерәләр ине. Һуғыш өлкәнәйтһә ла, барыбер хисле ҡыҙ бала булып ҡалғанмындыр, күрәһең. Почта бәйләнеше булдырылғас, һалдаттарға өйҙәренән хаттар яҙалар, миңә яҙырға бер кемем юҡ. Башҡалар хат уҡығанда, мин һәр ваҡыт илай торғайным.\nБөгөн йәшәү өсөн шарттар, уңайлыҡтар булған һайын кеше йышыраҡ ҡәнәғәтһеҙлек белдерә, булғанына шөкөр итергә онота. Һеҙ кисергәндәргә бөгөн хатта ышанмауҙары ла мөмкин...\n- Тәүҙә мин пехотала хеҙмәт иттем, фронттың алғы һыҙығында булдыҡ. Ҡоралланыу, кейем, ашау - бөтөн нәмә наҡыҫ. 10 һалдатҡа - бер мылтыҡ. Дошмандың танкыларына ҡаршы мылтыҡ тотоп барырға тура килә. Бармаҫ инең, арттан особистарҙың ҡоралы һиңә төбәлгән. Бер шулай ҡамауҙа ҡалдыҡ. Юлдың бер яғында кукуруз үҫә, икенсе яғында - борсаҡ. Юлдан дошмандар үтеп тора. Улар булмағанда кукуруз баҫыуынан атлайбыҙ, тауыштар ишетелә башлаһа, ергә лыпын ятабыҙ. Шулай урманға еттек. Ашарға бер тәғәм, эсергә бер тамсы һыу юҡ. Алмағастарҙа ҙурайып та өлгөрмәгән йәшел алмалар табып ашаным, йыйылып ятҡан күләүек һыуын эстем... һәм дизентерия башланды. Командирға: "Атып китегеҙ мине, башҡаса барырға хәлем юҡ", - тием. Һалдаттар аслыҡтан шешенә башланы. Ҡайҙандыр үлгән быҙау табып, шуның итен өләштеләр, миңә бауырҙан әҙерәк өлөш бирҙеләр, ашай алманым. Дөрөҫөн әйткәндә, 1943 йылға тиклем шул тиклем ауыр булды. 1943 йылдан һуң ғына, Т-34 танкылары, самолеттар эшләнә башлағас, еңелерәк тын алдыҡ.\nШундай ауырлыҡтар кисереп, һаманғаса ихлас, киң күңелле булып ҡала алғанһығыҙ. Нисек һеҙҙе һуғыш ҡырыҫландырманы?\n- Һөжүм алдынан Ворошилов 100 грамын, махорка тараталар ине. Мин бер ваҡытта ла эсмәнем дә, тартманым да. Ә тәмәке тартыусылар өсөн махорка булмауы - үлемгә тиң. Шул ваҡытта миңә иң өлкән яугир килеп: "Ҡыҙым, махоркаң бармы?" - тип һорай. "Биштәремде ҡарағыҙ, тапһағыҙ, алығыҙ", - тием. Тоҡ эсендә махорка түгелеп-сәселеп бөтә, шуны йыйып алалар. Икенсе проблема - уны төрөргә ҡағыҙ юҡ. Берәй\tҡағыҙ остоғо табылһа - байрам. Махорка урайҙар ҙа, берҙе һурып, бер-береһенә бирәләр. Пехотала ла берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ булдым, һуңынан танк бригадаһында ла яңғыҙым инем, әммә бер генә яугирҙың да ҡаты бәрелгәне, рәнйеткәне булманы, барыһы ла мине бала тип ҡарап, "ҡыҙым", "һеңлем" тип йөрөттө.\nБашҡортостанға ниндәй яҙмыш ташланы?\n- Һуғыш тамамланғас, ҡайҙа барырға, тип уйландым. Тыуған еремдә туғандарым да, йәшәргә йортом да юҡ. Шуға Мәскәүгә юлландым. Бында ла бер танышым юҡ. Барыр ер юҡ, вокзалда ҡунып йөрөйөм, аҫҡа һалырға ла, ябынырға ла бер шинель. Бер аҙҙан иҙән йыуыусылар: "Әгәр залды һәм бәҙрәфте йыумаһаң, ҡунырға рөхсәт итмәйбеҙ", - тигән шарт ҡуйҙы. Барыр ерем булмағас, йыуҙым. Һуңынан киске мәктәпкә уҡырға индем. Уны тамамлағанда уҡытыусым: "Һин университетҡа барып ҡара, журналист булырһың, яҙыу һәләтең бар", - тигәс, МДУ-ның журналистика факультетын тамамланым. Генералдарҙың, юғары чинлы хәрбиҙәрҙең балалары барыһы ла Мәскәүҙә ҡалды. Миңә ике урынға йүнәлтмә тәҡдим иттеләр - Себергә һәм Башҡортостанға. Ҡайһыһын һайларға белмәйем. Шул саҡ бер уҡытыусы: "Картуф яратаһыңмы?" - тип һораны. "Эйе", - тием. "Улайһа, Башҡортостанға бар. Унда картуф тәмле". Шулай итеп, Башҡортостанға килеп эләктем.\nБөйөк Еңеү көнөн байрам итеүгә йылдар өҫтәлә барған һайын ветерандар сафы кәмей, иҫәндәренә иғтибар арта, тип йыш ҡабатлайбыҙ. Ошо хәстәрлекле мөнәсәбәтте үҙегеҙҙә тояһығыҙмы?\n- Дөрөҫөн әйткәндә - юҡ. Айырым кешеләр, социаль хеҙмәткәрҙәр, волонтерҙарҙан башҡа бер кемгә лә кәрәгем юҡ. Эйе, Еңеү көнө яҡынлашһа, килеп хәл беләләр ҙә, икенсе байрамға ҡәҙәр оноталар. Хатта коммуналь түләүҙәр артһа, сәбәбен белешеп шылтыратһам да: "Һеҙ һаман үлмәнегеҙме ни әле?" - тип һорайҙар. Ни өсөндөр барыһына ла минең үлемем кәрәк. Әйткәндәй, бер мут ханым, ярҙам иткән булып, ышанысыма инеп, меҫкенләнеп, бурысҡа аҡса алды. Таныштарымдан алып тороп, уға ярҙам итергә тырыштым. Һөҙөмтәлә ул бурысын, миллион ярым һумдан ашыу, кире ҡайтарманы. Хоҡуҡ һаҡлау органдарына яҙыу ҙа, федераль каналдан килеп телевидениеға төшөрөү ҙә, киң мәғлүмәт сараларындағы сығыштар ҙа һөҙөмтә бирмәне: түләтергә тигән ҡарар булды, әммә төрлө сәбәптәр арҡаһында мутлашыусы һыуҙан ҡоро сыҡты - һаман да бурысын түләмәй, ә мин пенсиямды өҙөп-йолҡоп, таныштарыма бурысымды ҡайтарам. Муттарға, миллионлап урлашыусыларға, башҡалар иҫәбенә йәшәүселәргә бер ниндәй ҙә яза юҡ, күрәһең, беҙҙең илдә. Шуның өсөн ҡан ҡойҙоҡмо ни беҙ?..\nБеренсе Украина фронты составында Украинаны, Польшаны, Германияны, Чехословакияны фашизмдан азат итеүҙә ҡатнашып, һуғыш ауырлыҡтарын үҫмер генә көйө үҙ елкәһендә кисергән, 15 йәшендә "Хәрби ҡаҙаныштары өсөн" миҙалы, 19 йәшендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм Беренсе Украина фронты ғәскәрҙәре командующийы, Советтар Союзы маршалы Коневтың Рәхмәт ҡағыҙы һәм башҡа бик күп наградалар менән бүләкләнгән һуғыш ветераны, һуғыш инвалиды, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Галина Андреевнаның һораулы ҡарашы, әйтерһең дә, миңә генә түгел, һәр беребеҙгә - яңы тыуған балаларҙан алып, төрлө кимәлдәге етәкселәргә, төрлө кимәлдәге депутаттарға төбәлде был ваҡытта. Ҡасандыр беҙ тыныс тормошта йәшәһен өсөн йәнен аямаған бәләкәй генә оло йөрәкле ҡатындың бөгөн ҙур, бөйөк илдә үҙенең проблемаһы менән ярҙамһыҙ ултырыуын нисек аңлатырға? "Ошо ваҡиғаларҙың һуңғы ҡатнашыусылары вафат булыу менән Бөйөк Ватан һуғышы тураһындағы хәҡиҡәттең яҡлауһыҙ ҡалыуынан ҡурҡам", - тип яҙа китабында Галина Андреевна. Миңә ҡалһа, бөгөн башҡаларҙың проблемаһына төкөрөп ҡараған һәм ярҙам итеү өсөн ҡыл да ҡыбырлатмаған битараф кешеләр араһында йәшәүе күпкә ҡурҡынысыраҡ...\nЯҙылған: 08.05.18 | Ҡаралған: 420


Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә йылдың төп ваҡиғаһына - республика медсоветына аҙ ғына ваҡыт ҡалды. 17 октябрҙә һаулыҡ һаҡлау мәсьәләләре буйынса Республика Советының дүртенсе күсмә ултырышы үткәрелә.\nСираттағы медсоветтың ентекле иғтибар зонаһына эләккән райондарҙы "бәхетле райондар" тип атағы килә. Уларҙың дауалау-профилактика учреждениеларына байтаҡ сумма һалына бит, тимәк, иҫке һаулыҡ һаҡлау объекттары реконструкциялана, яңылар төҙөлә. Тағы килеп, заманса дауаханалар проекттарын стационарҙарҙы дөйөм ятаҡ тибында төҙөгән совет заманындағылар менән сағыштырырлыҡ түгел инде. Бындай уйламай төҙөүҙең сағыу миҫалы - беҙҙең онкодиспансер.\nБөгөн төҙөлгән дауалау-профилактика учреждениелары бөтөнләй башҡа. Бында аҙ урынлы палаталар ҙа, иң күбе дүрт кешелек палаталар ҙа бар, уларҙа бөтә уңайлылыҡтар булдырылған, иң заманса ҡорамалдар менән йыһазландырылған. Айырманы тояһығыҙмы?\nБына шуға күрә лә республика медсоветы ултырыштары үткән райондарҙы бәхетле тип атайым да. Медицина яғынан цивилизация төпкөлгә ҡасан барып етә әле. Ә бына бөтә төбәк медиктарының абруйлы йыйылышы районды күтәрә. Дауаханалар яңы йөҙ ала, дауалау кимәле күтәрелә. Бына ул - эргәлә генә, файҙалан әйҙә, һәм заманса ҡорамалда тикшеренеү үтеү өсөн Өфөгә йә тағы ҡайҙалыр күп тапҡырҙар барып ҡайтыу өсөн тир түгеп тапҡан аҡсаңды сарыф итмә...\nБыйыл урындағы һаулыҡ һаҡлау системаһын яңыртыу өлөшөндә бәхетле билетты Архангел, Белорет һәм Бөрйән райондары тартып сығарҙы. Тап уларға 865 миллион һум аҡса һалынды, бының 28 миллионы ғына федераль бюджетҡа тура килә. Финанслауҙың төп өлөшөн республика ҡаҙнаһынан бүленгән средстволар, шулай уҡ бюджеттан тыш сығанаҡтар тәшкил итте.\nБР һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары Зөфәр Мортазин әйтеүенсә, Архангел, Белорет һәм Бөрйән райондарының һаулыҡ һаҡлау системаһын күтәреү өсөн бүленгән 865 миллион һум аҡсанан яңы объекттар төҙөүгә 408 миллионы тотонолдо ла инде, ә был объекттарҙы йыһазландырыу өсөн яңы ҡорамалдар һатып алыуға әлегә 230 миллион һумы тотонолған. Күреүебеҙсә, суммалар бик ҙур. Башҡортостандың өс районы халҡы тиҙҙән заманса медицина хеҙмәтләндереүенең бөтә ыңғай яҡтарын үҙҙәрендә тойор, тип ышанғы килә. Унда кимәл бөтөнләй икенсе буласаҡ бит...\nТрадиция буйынса күсмә медсовет-2008-ҙә, элекке йылдарҙағы кеүек, республиканың юғары етәкселеге, ҡала һәм район хакимиәттәре башлыҡтары, үҙәк ҡала һәм район дауаханаларының баш врачтары, шулай уҡ күрше өлкәләрҙән, Силәбе һәм Ырымбурҙан ҡунаҡтар ҡатнашасаҡ.\nӘйткәндәй, күршеләр үпкәләмәһен, әммә медсовет ойоштороу һәм үткәреү - тик Башҡортостан традицияһы ғына. Бындай ҙур күсмә форумдар, һәр хәлдә, Волга буйы федераль округында үткәрелмәй. Ә юҡҡа - бик һәйбәт идея бит. Медицина бөтә райондарҙа бер юлы күтәрелмәһә лә, иң мөһиме, алға хәрәкәт бар бит. Аҡрынлап, медсовет бөтә райондарҙа ла үтәсәк, кешеләргә сифатлы һәм ваҡытында медицина ярҙамы алыуҙан шатлыҡ бүләк итәсәк.\nӘйткәндәй, медсовет-2008-гә илдең һаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш министры Татьяна Голикованың килеүе көтөлгәйне, әммә ул килә алмай. Өҫтәмә дарыуҙар менән тәьмин итеү мәсьәләһе буйынса ашығыс селектор кәңәшмәһе үткәреләсәк, унда Рәсәйҙең бөтә төбәктәре ҡатнашасаҡ, тиҙәр. Хәйер, күрһәтеү өсөн төҙөлмәне бит, ә һәр көн файҙаланыу өсөн.\nҺаулыҡ һаҡлау мәсьәләләре буйынса Республика Советының күсмә ултырышында ҡатнашыусылар маршруты билдәле, ул Архангел районынан башланасаҡ, бында бер юлы бер нисә фельдшер-акушер пункты төҙөлдө. Бында Архангел үҙәк район дауаханаһының хирургия корпусын асҡанда символик ҡыҙыл таҫманы киҫеү, реконструкцияланған иҫке поликлиникаға барыу планлаштырыла.\nҺуңынан медсоветта ҡатнашыусылар Белорет районына, бер юлы бер нисә һаулыҡ һаҡлау объектына юл тотасаҡ. Уларҙың иң мөһиме - күптән түгел һаҡаллы төҙөлөш булған - 121 бала табыусыға иҫәпләнгән Белорет бала табыу йорто. Майҙаны буйынса ул иҫке бинанан дүрт тапҡырға ҙурыраҡ, ә иң мөһиме, бөтә санитар нормалар буйынса төҙөлгән.\nБөрйән районына килгәндә, Иҫке Собханғол ауылында Бөрйән үҙәк район дауаханаһының хирургия корпусы төҙөлдө. Эргәлә, Байназар ауылында ауыл врач амбулаторияһы һәм шәфҡәт туташы тәрбиәһе дауаханаһы төҙөлдө.\nБыл күсмә медсоветта ҡатнашыусылар ҡараясаҡ дауалау объекттарының тулы исемлеге түгел әле. Киләһе йыл һаулыҡ һаҡлау мәсьәләләре буйынса Республика Советы-2009 күсмә ултырышының иғтибар зонаһына өс түгел, ә дүрт район эләгер, тип ышанайыҡ. Сөнки йортонан алыҫ түгел сифатлы һәм тулы медицина ярҙамы алыуҙы Башҡортостанда йәшәүсе һәр кеше теләй.