Төбәк иҡтисадының бер урында тапаныуы йәки урындағы фермер ни өсөн хөкүмәттән ярҙам ала алмай?!\nСаҡмағош районында йәшәүсе Рәҡиповтар район хакимиәте башланғысында мал һуйыу цехына нигеҙ һала. Төрлө коммерция банктарынан юғары процентҡа кредит алып 8 ай эсендә эште 40 процентҡа теүәлләп ҡуя. Ләкин тора-бара эш үҙен аҡламай булып сыға. Һөҙөмтәлә ғаилә хөкүмәттән дә, коммерция булмаған банктарҙан да аҡса ала алмай башлай. Сәбәбе нимәлә?\nРәҡиповтарҙың йөрөмәгән ере, тапамаған тупһаһы ҡалмаған. Ләкин төрлө инстанцияларға хат яҙыу бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәй. Өмөтләнерлек тә яуап булманы, тип зарлана ғаилә. Ә проблема бынан йыл ярым элек башлана. 2014 йылда Саҡмағош районы хакимиәте башланғысында төбәктә мал һуйыу цехын асыу теләге уяна. Эш алға китә китеүен, әммә ваҡыт үтеү менән ҡаршылыҡтар тыуа.\nМал һуйыу һәм ит эшкәртеү цехына 2015 йылда нигеҙт һалына. Төҙөлөш эштәре 8 ай дауам итә һәм объект 40 процентҡа тиклем әҙер була. Ләкин былтырҙан бөгөнгө көнгәсә финанс ауырлыҡтар һөҙөмтәһендә эш туҡтап ҡала.\nБизнес-планға ярашлы, крәҫтиән-фермер хужалығы етәксеһенең барыһы ла әҙер. Мал һуйыу урыны ғына түгел, итте эшкәртеү, ярымфабрикаттар етештереү мөмкинлектәренә лә күҙ уңынан ысҡындырылмаған. Буласаҡ объект урындағы халыҡ өсөн генә түгел, район иҡтисадын күтәреү йәһәтенән дә отошло, ти фермер.\nСаҡмағош районы хакимиәте мал һуйыу объектының проблемаһы хаҡында хәбәрҙар. Мәсьәләне хәл итеү юлдарын да яҡшы аңлай. Хакимиәт үҙ сиратында район ҡаҙнаһынан мөмкин тиклем ярҙам ҡулы һуҙылды, тигән фекерҙә.\nӘлеге ваҡытта республикала ике тиҫтәләп мал һуйыу цехы эшләй. Тәжрибәле, ил кимәлендә билдәле предприятиелар ҙа юҡ түгел. 2014 йылдың 1 майынан Таможня союзы техник регламентына ярашлы, һатыуға сығарыла торған малды шәхси хужалыҡтарҙа һуйыу тыйыла. Һүҙ һуғым, ғаилә менән ашау өсөн тотонола торған мал тураһында бармай, ә баҙарға сығарыласаҡтары хаҡында. Мал һуйыу пункттары ветеринария табиптары күҙәтеүе ярҙамында эшләй. Бында тейешле кимәлдә һимертелгән мал килтерелә, улар кәрәкле санитар талаптарҙы үтәп салына, тейешле экспертиза үткәрелә. Тимәк, Саҡмағош районында ла үҙ мал һуйыу пункты булырға тейеш, тигән фекерҙә Башҡортостандың ауыл хужалығы министрлығы.\nЮрий Лысов, Башҡортостандың ауыл хужалығы министры урынбаҫары: «Әлеге эшҡыуар, крәҫтиән-фермер хужалығы етәксеһенә дәүләт ярҙамын күрһәтә алабыҙ. Техник ҡоролмалар һатып алыуға түккән сығымдарҙың 40 процентын компенсациялау мөмкинлеге ҡаралған. Ләкин ярҙам объект тулыһынса файҙаланыуға тапшырылғас ҡына бирелә. Әлеге бәләкәй предприятиеларға булышлыҡ итеү институтына мөрәжәғәт итеп, тейешле грант алыу мөмкинлеге бар. Был проектты беҙ контролдә тотасаҡбыҙ».\nӘ инде төбәктә санитар талаптарға яуап бирерҙәй, урындағы халыҡҡа эш урыны булдырып лайыҡлы хеҙмәт хаҡы түләрлек предприятие сафҡа инәсәгенә район етәкселеге яғынан ҡыҙыҡһыныу булырға тейеш, тигән фекерҙә республиканың ауыл хужалығы министрлығы. Кире осраҡта объекттың киләсәге лә икеле. Шулай ҙа фермерҙың бер урында тапанырға уйы юҡ. Ул үҙенә ниндәйҙер сара табып башланған эште аҙағына тиклем еткереү бурысын ҡуя.


Хәбәрҙәр: Европа суды Испанияла ипотека буйынса бурысҡа батҡандарҙы яҡлай.\nЕвропа суды Испанияла ипотека буйынса бурысҡа батҡандарҙы яҡлай.\nИпотека кредиттары буйынса бурысҡа батҡандарҙы йорттан ҡыуырға рөхсәт итеүсе Испания закондары артыҡ ҡаты һәм Европа нормаларына тап килмәй- Европа суды шундай һығымтаға килгән. Иҡтисади көрсөк һәм эшһеҙлектең артыуы арҡаһында Испанияла тиҫтәләрсә мең кеше йортһоҙ ҡалған, ә меңләгән фатир буш тора.\nИпотека көрсөгө ҡорбандарын яҡлау ойошмаһы вәкиле ил хөкүмәтенән конкрет эш көтә:\n“Беҙ законды үҙгәртеү зарурлығы тураһында әйткәйнек инде. Ғәҙел хөкөм граждандарҙың дәғүә белдереүенә йәки Европа суды судьяларының әүҙемлелегенә бәйле булырға тейеш түгел. Беҙгә кешенең төп хоҡуҡтарын боҙоуға нөктә ҡуйыусы закон кәрәк.”\nТүләнмәгән кредит өсөн көсләп фатирҙан ҡыуыу Испанияла үҙ-үҙенә ҡул һалыусыларҙың күбәйеүенә сәбәпсе булған. Бындағы закондар буйынса, банк күсемһеҙ милекте конфискациялағас та, бурыслы әҙәм алынған займдың ҡалған өлөшөн түләп ҡуйырға тейеш.\nИспания властары тиҙ арала ҡануниәтте үҙгәртәсәктәре хаҡында белдерҙе.


5 Февраль 2019, 11:51\nРайоныбыҙҙа ла ул йылдарҙа күп ыңғай үҙгәрештәр булды. Мортаза Ғөбәйҙулла улы ярҙамы менән “Красноусол” шифаханаһы Европа кимәлендәге шифаханаларҙың береһенә әүерелде. Ағиҙел, Мәндем, Егән йылғалары аша күперҙәр һалынды, юлдар төҙөлөп, асфальт түшәлде, районға “зәңгәр” яғыулыҡ килде. Красно-\nусолда мөһабәт мәҙәниәт һарайы ҡалҡып сыҡты, заманса башҡорт гимназия-интернаты асылды, балалар баҡсалары, мәктәптәр, клубтар, мәсеттәр үҙ ишектәрен асты. “Урал” хәйриә фонды советы рәйесе булараҡ та районыбыҙға ярҙам итеп, “Еҙем” физкультура-һауыҡтырыу комплексын төҙөттө.


Башҡортостан аграрийҙары ғәҙәттән тыш хәлдәрҙән зыян күргән өсөн 160 миллион һум федераль компенсация ала // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\n11:03, 22 августа 2017 Сәйәсәт\nБашҡортостан аграрийҙары ғәҙәттән тыш хәлдәрҙән зыян күргән өсөн 160 миллион һум федераль компенсация ала Фото: Олег Яровиков\nӨФӨ, 2017 йыл, 22 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.\nБашҡортостан аграрийҙары ғәҙәттән тыш хәлдәрҙән зыян күргән өсөн 159 миллион 465 мең һум компенсация аласаҡ. Рәсәй Хөкүмәте Премьер-министры Дмитрий Медведев Ауыл хужалығы министрлығына тәбиғи ғәҙәттән тыш хәлдәрҙән күргән зыянды ҡаплауға 1,3 миллиард һумдан ашыу аҡса бүлеү тураһындағы бойороҡҡа ҡул ҡуйҙы. Ошо хаҡта Рәсәй Хөкүмәте сайтында хәбәр ителә.\nБюджет-ара трансферттар Башҡортостан, Ҡарасәй-Черкес, Тува, Чечен республикаларына, Приморье һәм Хабаровск крайҙарына, Волгоград, Вологод һәм Тула өлкәләренә бирелә.\nБашҡортостан Башлығының 2017 йылдың 15 августағы бойороғона ярашлы, тупраҡтың артыҡ дымланыуы, боҙ яуыу сәбәпле ғәҙәттән тыш хәл режимы иғлан ителгән республика райондарының һаны 13-тән 37-гә еткерелде. Тейешле документ Башҡортостандың рәсми хоҡуҡи мәғлүмәт интернет-порталында баҫылған. 100 гектарҙан ашыу майҙанда бер үк ваҡытта ауыл хужалығы культуралары сәсеүлектәре юҡҡа сығыу һәм оҙаҡ ваҡыт дауамында тупраҡтың артыҡ дымлы булыуы сәбәпле саралар ҡабул ителде.\nТеги: ғәҙәттән тыш хәл.аграрийҙар,ауыл хужалығы


«Салауат Юлаев» хоккей клубының 60 йыллығы уңайынан иҫтәлекле тәңкә сығарылды\n2 Сентябрь , 17:28\n«Салауат Юлаев» хоккей клубының 60 йыллыҡ юбилейы уңайынан банктарҙың береһе иҫтәлекле көмөш тәңкә сығарҙы. Башҡортостан командаһы 25 ноябрҙә тыуған көнөн билдәләй. Тап ошо көндө «юлаевсылар» рәсми матчта уйнау өсөн тәүге тапҡыр боҙға сыҡты.\nБер яғында – клубтың логотибы, икенсеһендә башҡортса «Өфө» тип яҙылған һәм республиканың символы – ҡурай тажы төшөрөлгән.\nБанк вәкилдәре һүҙҙәренсә, 925-се пробалы көмөш тәңкәнең тиражы – 750 дана. Уны банк бүлексәләрендә һатып алырға мөмкин.\nТеги:«салауат юлаев» хоккей клубытәңкә


Ярай әле Тарзан булған\n29 Декабрь 2017, 18:16\nӘтәс йылы беҙгә бик күп уңыштарға ирешергә ярҙам итте, ул шуныһы менән ҡыуаныслы булды ла инде. Ә мин үҙем әллә күпме яңы кешеләр менән таныштым, дуҫлаштым, туғандарым, ғаиләм йылды имен-аман үткәрҙе. Яратҡан «Йәншишмә»мдә мәҡәләләремдең баҫылып сығыуы һөйөндөрҙө, мәктәбем уҡыусылары бик күп ярыштарҙа ҡатнашып, призлы урындар яуланы. Һәйбәт йыл булды минең өсөн. Ә бына тиҙҙән Эт йылына аяҡ баҫабыҙ. Нисек булыр икән? Эт һәр саҡ кешенең тоғро юлдашы булараҡ танылған. Борон-борондан һунарға бергә йөрөгәндәр. Ул һәр ваҡыт хужаһының аҡыллы, ярҙамсыл, ышаныслы һаҡлаусыһы, яҡлаусыһы, тоғро юлдашы булған. «Атыңа ышанма, этеңә ышан», – тигән халыҡ. Ә хәҙер мин һеҙгә ғаиләбеҙгә ҡағылышлы ҡыҙғаныс хәл тураһында яҙып үтәм.\nБер сатлама һыуыҡ көндө ҡартатайым, Әхмәтғәле Ҡазихан улы Игебаев, йомош буйынса Йылайыр ауылына ат егеп юлға сыға. Бер нисә сәғәттән һуң унда барып етә, эшен үтәй, тик бик кискә ҡала. Шуға ла иртәгеһенә генә иртәнсәк ҡайтырға юлға сыға. Көслө буран була, ныҡ көрт һала, юлһыҙ ыҙаланып бара торғас, бик һуң булып китә, ҡараңғы төшә. Бер ниндәй ҙә юл юҡ, саҡ-саҡ ҡына беленгән кәбән һөйрәгән эҙҙән барған. Тик бер мәл аҙашып ҡараңғы урман араһына инеп китә. Эргәһендә Тарзан һәм Тузик исемле эттәре була. Ҡайҙа барырға белмәй, атын туғарам тип, санаһынан ергә төшкән ваҡытта ғына эргәләрендә бейек булып үҫкән ҡарағас ергә ауа. Шул саҡта аты өркөп, уның аяғына тибеп ебәрә. Ә ҡартатайым иҫен юғалтып ҡолап китә. Бер нисә минуттан һуң ғына аңына килә ул. Ярай әле аты эргәһендә була. Ҡартатайым аяғы ауыртһа ла, торорға маташа, дилбәгәһен ысҡындырам, тип тартһа, бына һиңә бәлә, аты икенсе тапҡыр тибә. Ә хайуанҡай ауыл яғына сабып сығып китә. Аты менән ҡуша Тузик та юғала.\nҠартатайым бик оҙаҡ иҫенә килә алмай ята, һуңынан уянып китһә, Тарзан үҙенең йылыһын биреп, арҡаһына һөйәлеп ултырған була. Ул ҡайһы ғына яҡҡа әйләнһә лә, эте лә шул яҡҡа боролоп, үҙенә һыйынған. Һөйрәлеп арбаға менһә, арбаға менгән, ергә төшһә, эте лә ергә төшкән, ти.\nҠартатайым сатлама, һыуыҡ буранлы көндә үҙенең йылыһын биргән Тарзан ярҙамында саҡ тере ҡала. Аты ауылға бер тәүлек үткәс кенә ҡайтып етә, уны күреү менән атайым эҙләргә тип сығып китә. Ул юл буйлап барып, ҡартатайымды таба ла санаға һалып, өйгә алып ҡайта. Ул бик ныҡ өшөгән була, ҡулдары, аяҡтары туңа. Аяҡтары ике урындан һынған икән. Тик ошо тоғро юлдашы – эте булғанға ғына ул тере ҡала.\nБына шулай, дуҫтарым! Эттәрҙең ярҙамы бик ҙур. Уларҙы бер ваҡытта ла рәнйетергә ярамай. Тиҙҙән Эт йылына аяҡҡа баҫасаҡбыҙ. Ул йыл һәр беребеҙ өсөн яҡшы булһын, тигән теләктә ҡалам. 2018 йылда дуҫһыҙҙар үҙҙәренә тоғро дуҫ тапһын, илебеҙ имен торһон.


Таһир Ахунйәнов вафат булды // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nТаһир Ахунйәнов вафат булды\n12:00, 26 ноября 2013 Йәмғиәт\n25 ноябрҙә 91-се йәшендә оҙаҡ ауырып ятҡандан һуң Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, республиканың күренекле ижтимағи-сәйәсәт эшмәкәре Таһир Исмәғил улы Ахунйәнов вафат булды.\nТаһир Ахунйәнов 1923 йылдың 15 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантонының Муса ауылында, хәҙерге Бишбүләк районында тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген, 1940 йылда Бәләбәй педагогия училищеһын тамамлағас, Муса башланғыс мәктәбендә һәм Яңы Васильевка ете йыллыҡ мәктәбендә уҡытыусы булып башлай.\n1942 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. Хәрби училищены тамамлағандан һуң төрлө фронттарҙа һуғыша, взвод командиры була. Күп ордендар һәм миҙалдар менән наградлана. Демобилизацияланғандан һуң 1946 йылда тыуған районында мәктәп директоры булып эш башлай, һуңынан ВЛКСМ-дың Бишбүләк район комитетында ойоштороу бүлеге мөдире була. Ошо уҡ йылда ВЛКСМ-дың икенсе секретары итеп һайлана. Өфө партия мәктәбен 1950 йылда тамамлағас, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында матбуғат секторы мөдире, һуңынан КПСС өлкә комитетында пропаганда бүлеге мөдире урынбаҫары вазифаларында эшләй.\n1957-1961 йылдарҙа Таһир Исмәғил улы Юғары партия мәктәбендә, артабан КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһында уҡый, һуңынан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының фән һәм мәктәптәр бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. 1964 йылдан алып «Кызыл таң» республика гәзите мөхәррире булып эшләй. 1967 йылда яуаплы вазифаға – КПСС-тың Башҡортостан Өлкә комитетының идеология буйынса секретары итеп тәғәйенләнә, унда ул 20 йылдан ашыу, хаҡлы ялға сыҡҡансы эшләй.\nОҫта етәксе һәм әүҙем йәмәғәт эшмәкәре Таһир Ахунйәнов республиканың ижтимағи-сәйәси үҫешенә тос өлөш индерә. Ҡайҙа ғына эшләмәһен, һәр ерҙә ул үҙен тәрән белемгә, юғары профессионализмға эйә булған, яуаплы, эшһөйәр һәм белдекле яҡшы ойоштороусы итеп күрһәтә.\nТаһир Ахунйәнов әүҙем йәмәғәт эше алып бара, Башҡорт АССР-ның VI-XI саҡырылыш Юғары Советына депутат итеп һайлана. Төрлө яҡлап һәләтле кеше ижади эшмәкәрлек менән дә шөғөлләнә. СССР Журналистар союзы һәм СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, күп повестар һәм хикәйәләр авторы була. Уның пьесаһы буйынса Башҡорт академия драма театры сәхнәһендә ҡуйылған «Ғәлиә» спектакле күп йылдар ҙур уңыш менән бара.\nТаһир Ахунйәновтың күп йыллыҡ уңышлы эшмәкәрлеге лайыҡлы танылыу таба. Ул өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, икенсе дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ, Халыҡтар дуҫлығы ордендары һәм бик күп миҙалдар менән наградлана, Фәтих Кәрим һәм Мәжит Ғафури исемендәге дәүләт премияларға лайыҡ була.\nНекрологҡа Башҡортостан Президенты, Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе һәм республиканың башҡа дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре ҡул ҡуйған.\nХушлашыу 27 ноябрҙә 12 сәғәттә Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Йорто (Өфө, Зәки Вәлиди урамы, 40) бинаһында уҙасаҡ.


КӨЛ БУЛАЙЫММЫ ҺИҢӘ?..\n11 Июнь , 11:10\nБыл юлы Булат Мәфрүзәгә генә ҡарап йырланы, буғай. Уның тауышы, уның күҙҙәре ҡыҙҙы наҙлы таң еле, сихри ай нуры булып иркәләне.\nМәфрүзәһен күреү менән ауыҙы йырыла Булаттың.\n- Ал булайыммы һиңә лә,\nКөл булайыммы һиңә?\n- Әй, булмаһаң кәрәк тә! Йырҙы боҙмай йырла, тип тораһың. Улайтып йырлағансы, йырлама. Мыҫҡыл итеп ни... Көлкө түгел инде һаман - һаман...\nМәфрүзә ауыҙын турһайтып, башын ситкә борһа, шаяртып, танауынан тартып үҙенә ҡарата ла күҙҙәренә төбәлеп йырлап бөтөрөп ҡуя Булат:\n- Ебәк сәсеңде наҙлаған\nЕл булайыммы һиңә?\nКәләшен яратып ҡына ҡосаҡлап ала, сәстәренән һыйпай.\n- Бөттө, бөттө, башҡа улай йырламаҫмын.\n- Башҡаларға матур йырҙарыңды йырлайһың, миңә тигәндә...\n- Саз булайыммы һиңә лә, наҙ булайыммы һиңә?\n- Китте инде теҙеп... Нимә булһаң да ризамын, тик көл генә булма. Мин үҙем һиңә гел генә гөл булырмын.\nОшо йырҙы көйләй ҙә йөрөй Булат эш эшләгәндәме, руль артында барғандамы.\nМатур йырлай Булат. Тауышы моңло, свлтырап аҡҡан шишмә һыуындай таҙа. Бер кемдекенә лә оҡшамаған ҡалынсараҡ тауышы менән һалҡын ғвна итеп йырлай ул. Ҡайһы берәүҙәр шикелле бит - йөҙөн дә сытырайтмай, ҡулдарын да йәйгеләмәй. Уның йыры тауышынан ғына түгел, уға ҡушылып мтаур ҡуңыр күҙҙәренән дә түгелә.\n- Анау йырҙы белмәйһеңме, Булат? Шулай - шулай һүҙҙәре бар, шикелле, - тиһәләр, хәтерендә барлап, дуҫтары әйткән ике - өс һүҙ менән юллап табып ала йырҙы, ҡат ҡат йырлап өйрәтә тегеләренә.\n- Һиңә бындай аҫыл тауышың менән ҙур сәхнәләрҙә тороп йырларға кәрәк! Әллә ҡасан әллә ниндәй исемдәр алып бөтөр инең, - тиеүселәр күп.\n- Йөрөйһөң үҙ баһаңды белмәй... Ал булайыммы, тип миңә генә йырлап, - тип көлә Мәфрүзә. - шүфир генә булып.\n- Ул саҡта мин һине осратмаҫ инем. Һин минең сәхнәм, Мәфрүзәм. Шофер булырға малай ғына саҡтан теләнем.\nУныһы ла дөрөҫ. Атаһы арбаға ултыртып, улына дилбегәһен тотторһа, Булат уны руль һымаҡ итеп түңәрәтеп тотоп ала торғайны, тип көләләр хәҙер ҙә.\n- Машина ене ҡағылған миңә. Оҙон юлда йырлап йөрөһәң, ваҡыт тиҙ ырай.\nБулаттың йырлағанын район һабантуйында ишетте Мәфрүзә. Һәүәҫкәрҙәрҙең концертын ҡарағанда. Бергә уҡыған әхирәте Дилә һабантуйға алып ҡайтҡайны уны. Теләр - теләмәҫ кенә риза булды ауылға барырға. Ҡала ҡыҙы Мәфрүзәгә һабантуй ҙа, әллә ниндәй күргәҙмәләр ҙә, теҙелеп киткән тирмәләр ҙә, кейенеп - яһанып, уйнап - көлөп күңел асыуҙар ҙа етди, кәрәкле сара булып тойолмай. Ат сабышынан ҡурҡа, көрәшселәрҙе йәлләй. Таҫтамал менән һыға тотоп, билдәре ҡып - ҡыҙыл булып бөтә, береһе икенсеһен баш аша ташлап ебәрһә, уныһы һыңҡ итеп барып төшә. Мәфрүзә устары менән битен ҡаплай.\nКеше мыжғып тора һабантуй барған яланда. Анау парашютсылар һымаҡ бейектән ҡараһаң ине был байрамды.\n- Әйҙә, Мәфрүзә, сәхнәгә яҡынлайыҡ, хәҙер беҙҙекеләр йырлай. Минең күршем, класташым йырлай хәҙер. Булатты тыңлайыҡ.\nМәфрүзә Диләгә эйәрҙе. Сәхнәләге йыр - бейеү донъяһы тәүҙә уны ылыҡтырманы, зәңгәр күктәге тамашанан күҙен ала алманы.\nҠапыл Мәфрүзә терт итеп ҡалды. Аңғармаҫтан баштан - аяҡ һалҡын һыу менән ҡойондорһалар ҙа улай тертләмәҫ ине. Үҙе лә һиҙмәҫтән, һауа етмәгән, тын ала алмаған кеше кеүек үҙәген тартып ҡуйҙы: "Эһһ..." Үҙе устары менән ауыҙын ҡапланы.\n- Һиңә килдем, иркәм, килдем йылдар буйы,\nҺанай - һанай алыҫ саҡрымдарҙы...\nЙырҙың, моңдоң кешегә шул тиклем дә тәьҫир иткәнен ҡыҙ быға тиклем бер ҡасан да кисергәне булманы.\nӘ кем йырлай һуң? Сәхнәгә теҙелгән ап - аҡ күлдәкле, ҡап - ҡара салбарлы йәш, һайлап алынғандай һылыу, мыҡты һынлы егеттәр араһында ҡайһыныһы ошо сихри бәрхәт тауыштың эйәһе? Берәүһе генә йырлай бит тәүҙә. Ҡалғандары аҙаҡ ҡушыла.\n- Дилә, ә ҡайһыһы һинең класташың? Ә, күрҙем, үҙем күрҙем!\nУң яҡ ситтә беренсе торған егеттең генә ҡулында микрофон, башҡа микрофондар сәхнәгә ҡуйылған.\nАнсамбль егеттәренән саҡ ҡына алғараҡ сығып баҫҡан һомғол буйлы сибәр егет үҙенең йыры менән бөтәһен дә әсир иткән.\n- ... кисеп яҙмышымдың\nШатлыҡтарын, һағыш - ялҡындарын.\nДуҫ егеттәре был егеттең хәлен еңеләйтергә, һағыш - ялҡындарын таратып ебәрергә теләй:\n- Ааа - а-а - а-а... Һа - ғыш, ял - ҡын - да-а - ры-ын...\nМәфрүзә сәхнәгә мөкиббән киткән тамашасыларға ғәжәпләнеп ҡараны.Башы көмбәҙләп ябылған сәхнә тәңгәлендә тамашасылар өсөн эшләнгән ун - биш - егерме рәттең дә өҫтө көплө. Был эскәмйәләрҙә, ғәҙәттәгесәлер, моғайын, ҡунаҡтар һәм ололар урын алған. Башҡа тамашасылар концертты аяғөҫтө ҡарай.\nСәхнә тирәләп теҙелешкән, ҡулға ҡул тотоношоп, көй ыңғайына талғын ғына сайҡалған йәш егет - ҡыҙҙар шуны аңлай: улар әле быға тиклем белмәгән ниндәйҙер ялҡынлы, һағышлы, татлы ғазаптарға дусар итәсәк бөйөк көс - тойғо уларҙы ла йырлатасаҡ та, илатасаҡ та. Ҡайһыларының, аңлашылмаған, үҙҙәренән булмаған сәбәптәр арҡаһында айырым - айырым йәшәргә мәжбүр булыусыларҙың\n- Бик һағынып килдем... - тигән һүҙҙәрҙе ишетеп, йөҙҙәре яҡтыра.\nАна, бер оло ғына ағай кеҫәһенән ҡулъяулығын сығарып күҙҙәрен һөрттө. Янында ултырғаны ҡатыны микән, уға һондо.\nҠала дискотекаларында, ярым ҡараңғылыҡтарҙа, ят йырҙарға бейеп, күңел асып үҫкән Мәфрүзәнең бындай күмәк һоҡланыуҙы, бергәләп уйланыуҙы, йырға солғаныуҙы бер ҡасан да күргәне булманы. Йыр кешеләрҙең күңелдәренән үтә сыға ла һауала тирбәлә, тауҙан - тауға ҡаҡлыға ла офоҡ аша сығып ҡайҙалыр тарала.\n- Һиңә килдем, иркәм...\n- А-а-а - а-а-а... Килдем, и-ир-кә-әм...\nЕгеттәр сәхнәнең алдына килеп баш эйҙеләр. Халыҡ геү килде.\n- Һеү - һеү! Маладистар! Рәхмәт!\nӘ солист егет Мәфрүзәнең алдына тура килде. Ҡулын күкрәгенә ҡуйып, тамашасыларға баш эйҙе, ә турайған саҡта егеттең ҡараштары Мәфрүзәнеке менән осрашты.\n- Тағы йырлағыҙ!\n- Йырла, Булат!\nБулат сәхнәлә бер үҙе ҡалды. Баянсы янына барҙы ла уға ниҙер әйтте. Һабантуй туғайына тағы йыр ағылды.\nГөл булайыммы һиңә?\nКискеһен Дилә менән Мәфрүзә ауыл йәштәре менән ҡырға усаҡҡа сыҡтылар. Ҡалай дәртле, йор һүҙле, шәп икән ауылда йәштәр. Йыр артынан йыр, шаян, мәрәкә һүҙҙәр. Егеттәр кемеһе тотһа ла гитара уйнай, ниндәй йыр башлаһалар ҙа, бөтәһе лә белә.\nМәфрүзә үҙенең исемен яратмай, әбейҙәр исеме ҡушҡандар, тип үпкәләй. Ҡалала ул - Роза.\nБулатҡа ла ҡулын:\n- Роза, - тип һонғайны,\n- Һеҙҙең үҙ исемгеҙ матур, Мәфрүзәкәй, - тине егет. Ә мин - Булат.\nЙәйге ҡыҫҡа төндөң эңере таңға эйәрә - ҡараңғылыҡ ҡанатын йәйеп тә өлгөрмәй. Һүрелгән усаҡты Булат менән Мәфрүзә һүндерергә ҡалды, башҡалар парлашып - парлашып таралышты.\nБаҙрап ятҡан эре - эре күмерҙәрҙе таратып һалып, Булат уларҙы көл менән уратып кәртәләне. Йылға ярына яҡын ғына яғылған усаҡҡа сылтырап ағып ятҡан бейек ярлы йылғанан һут шешеләренә һыу тултырып, Мәфрүзәгә алып биреп торҙо, ҡыҙ күмерҙәрҙе һүндерҙе.\n- Булдымы, һүндереп бөттөңмө, пожарник?\n- Бөттөм! Сыҡ!.\nУсаҡ урынын Булат таяҡ менән болғаштырҙы.\n- Булған. Әйҙә, ҡайттыҡ.\nҠалған һыуҙы ҡыҙ усаҡ ситенә һиптергәйне, һыу теймәгән күпереп ятҡан көл Булаттың сәстәренә, битенә борҡоно.\nМәфрүзә уңайҙыҙланып китте.\n- Ғәфү ит, Булат. Мин теләмәгәйнем... Уйламағайным... Мин белмәнем бит...\nБулат шарҡылдап көлдө генә.\n- Йылғала һыу күп, ҡайғырма.\nКөтмәгәндә ҡулдарын өҫкә күтәреп:\n- Рәхмәт! - тип ҡысҡырҙы ла Мәфрүзәгә ҡарап йырлап ебәрҙе:\nҺөйөү тулы тауыш туғай буйлап йәйелде. Мәфрүзә егеткә һыйынды.\nБиш йыл инде Мәфрүзә ауыл килене.Өйрәнеп китеүе ҡыйын булманы уға, ете йәшенә тиклем ауылда йәшәне бит ул. Һуңынан ғына ҡалала, инәһендә үҫте, русса уҡыны, рус теле уҡытыусыһы һөнәрен алып, Булатының ауылына мәктәпкә эшкә килде. Башҡаса булыуы мөмкин дә түгел ине - Булат ике йыл сабыр ғына көттө уның уҡып бөткәнен. Күмәкләп көттөләр инде - Мәфрүзә лә, инәһе лә, Булаттың ата - әсәһе лә. Каникулдарҙа ла Дилә әхирәтенә ауылға килеп йөрөнө Ут күрше булып йәшәгән Булаттар өсөн дө үҙ кеше булып бөттө ҡаланың тыйнаҡ, тәрбиәле ҡыҙы, мәктәп практикаһын да ошо ауылда үтте. Ауыл балаһы булып тыуғанғамы, ауыл уның ҡанына һеңгәндер, күңеленә уйылғандыр, ҡалаһын юҡһынманы ла, һағынманы ла.\nАтаһы шикелле машина ене ҡағылған өс йәшлек улдары, яңы атлап йөрөгән ҡурсаҡтай ҡыҙҙары бар хәҙер.\n- Үҙем яңғыҙ үҫтем, икәүҙә генә туҡтамаҫмын әле мин, - тип Булатын ҡыуандырып алды бер көн. - Өйгә сыҡҡас, тағы бер - икәүҙе уйларбыҙ, йәме.\nӨйҙәренә быйыл уҡ булмаһа ла алдағы йәйҙә башҡа сығырҙар.\nБәхетле, шул тиклем бәхетле Мәфрүзә.\nАтаһы менән әсәһе фажиғәле рәүештә һәләк булғанда , ете йәшендә етем ҡалып, аҙ һүҙле, яңғыҙ ҡалыуҙы өҫтөн күреп үҫкән йомоҡ ҡыҙыҡайҙы бына бөгөнгө Мәфрүзә тип кем әйтһен? Мөхәббәт шулай кешене күктәргә күтәрә, ҡанатлы итә - быны Мәфрүзә белә хәҙер, бәхетен ҡҙерләй, ҡурсалай.\nТик ара - тирә күңеленә ниндәйҙер шом кереп сыға Мәфрүзәнең. Һәр саҡ ошолай ғына булмаясаҡ, һаҡ бул, әҙер бул, тип иҫкәртә кеүек...\nИнәһе Хафиза ауылға килгәндә күңелендәге хафаһы тураһында әйтергә баҙнат итте. Ул да, бер туған ҡустыһы менән килене еләк кеүек кенә саҡтарында юл һәләкәтенә осрағаны бирле Мәфрүзәһе өсөн йәнен биргәндәй булып йәшәй.\n- Кейәүҙең бетеүе бармы, ҡыҙым? Юлда йөрөй гел, бетеү яҙҙырып алығыҙ. Ҡоҙағыйға әйт.\nҠәйнәһе хупланы ғына, бер һүҙһеҙ риза булды.\n- Ошо рейсынан йөрөп ҡайтһын да, Алла бойорһа, бетеү яҙҙырырбыҙ, килен. Бәләкәй саҡтағыһы сәңгелдәк мөйөшөнә ҡуша тегеүле тора һаман да. Ана, бәпәйҙәребеҙ, илаҡ та булманылар, ауырымай ғына атлап киттеләр. Ә Булатҡа һуңынан яңыртып яҙҙырып алыуҙы шыпа уйламағанбыҙсы, ысынлап та.\nМәфрүзә, күңелен тырнап торған билдһеҙ шомдан арынып, еңел тын алып ҡалды.\nБулаты ғына ҡайтып инһен. Ныҡ һағына ул һөйөклө ирен, ғәзизен. Юлдан урап ҡайтҡанын һәр саҡ түҙемһеҙләнеп көтөп ала.\nӘле генә телефондан һөйләшеп алдылар. Телефоны Булаттың ябай ғына зыңғырламай, ә йырлай. Шул бер йыр инде һаман да.\nБалалары йоҡлай күптән. Улы ҡартатаһы менән, Гөлсибәрен ҡәйнәһе Гөлсәхрә һаман сәңгелдәктән айырмай әле.\n- Дәресең менән бул, килен, үҙем йоҡлатам. Үҙең дә оҙаҡ ултырма, йоҡоң туймай көн һайын.\nДәреслектәге ҡарсыҡ һүрәте уның алыҫ бала сағын иҫенә төшөрҙө. Ҡелмеяза тигән әбей йәшәне Мәфрүзәләр урамының иң осонда. Бер үҙе генә йәшәгән был әбей үҙенең бәләкәй генә өйөн ҡурсаҡ һымаҡ тәрбиәләп тотто. Кешегә йөн, дебет иләне.Эргәһенән бала - саға өҙөлмәне. Әбейҙең ҡыҙығы ла, әкиәте лә бөтмәҫ ине.\nНимә һөйләне һуң ул Ҡелмеяза әбейегеҙ, тип берәүһе һораһа, Мәфрүзә бер нисек тә яуап бирә алмаҫ ине хәҙер - хәтерендә бер нәмә лә ҡалмаған. Бәләкәй ине шул. Әбейҙең исеме Ғилмияза булғанын аҙаҡ ҡына белде.\nӘле Ғилмияза әбейҙең бер һүҙе ҡылт итеп иҫенә төшөп, хәтерен яҡтыртып ебәрҙе.\n- Шаярып та көфөр һүҙ һөйләмәгеҙ, аҙағын уйлағыҙ. Фирештәнең "Амин!" тигән сағына тоғро килеп ҡуйыр. Әйткән һүҙ ҡош түгел, ояһына кире урап ҡайтмай. Юрамал әйтһәң дә раҫҡа юралып ҡуйыр...\nТағы әллә нимәләр һөйләне әбей был турала.\n- Юраламағыҙ! - тигәне генә һиҫкәндерҙе Мәфрүзәне.\nТелефоны йырлап ебәрҙе. Тертләп ҡулына алам, тип иҙәнгә төшөрөп ебәрҙе.\n-Ал булайыммы һиңә, көл булайыммы һиңә? Ал булайыммы...\n- Эйе, Булат! Нимә, ҡайтып етеп киләһеңме?\n- Алло! Һаумыһығыҙ! Һеҙ Сабиров Булат Харисовичтың кеме булаһығыҙ?\n- Кем был? Булат! Һин ҡайҙа, Булат?! Мин уның ҡатыны! Үҙе ниңә өндәшмәй?\n- Алло! Тыңлайһығыҙмы? Бында, 240 - сы километрҙа, юл фажиғәһе теркәлде. Бәхеткә күрә, һәләк булыусылар юҡ. Сабиров Булат... Оҙатылды... Адресы... Ғүмеренә... Янамай...\nҠалғанын төш һымаҡ ҡына хәтерләй Мәфрүзә.\nҮҙенән алда килгән бәләкәй автобус түңкәрелгәс, уның юлаусыларын ҡотҡарышҡандар. Руль артына ҡыҫылып, һушын юғалтҡан водителде Булат тартып сығарып өлгөргән, тик автобусты ялмап алған ут эсендә ҡалғандар. Шартлау көсө генә уларҙы ситкә алып ташлаған.\nСәстәре, ҡаш - керпектәре өтөлгән, сикәләре янған, ҡулдары яраланып бөткән Булатына ҡайнар күҙ йәштәре аша ялбарып ҡараны Мәфрүзә:\n- Ул йырыңды йырлама, зинһар, Булат... Булатым...


Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегацияһы Пермь крайы башҡорттары тормошо менән таныша\nБөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты делегацияһы 8 декабрҙә Пермь крайына юлға сыҡты. Уның составында — Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесе Илгиз Солтанморатов, БР Мәғарифты үҫтереү институтының башҡорт телен һәм башҡа телдәрҙе үҫтереү кафедраһы мөдире Зәкиә Ғәбитова һәм Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетының төбәктәр менән хеҙмәттәшлек буйынса баш белгесе Азамат Сөләймәнов. Бер көн эсендә улар өс районға барасаҡ – Барҙа, Оса һәм Чернушка райондарына.\nБарҙа районы үҙәге – Барҙа ауылында Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегацияһы район хакимиәте башлығы Сергей Ибраев менән осрашасаҡ. Осрашыуҙа хакимиәттең мәғариф һәм мәҙәниәт идаралыҡтары начальниктары, район башҡорттары Ҡоролтайы активистары ҡатнашасаҡ. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы вәкилдәре бер нисә башҡорт ижади коллективы ойошторолған сәнғәт мәктәбенә, крайҙы өйрәнеү музейына барасаҡ, ә урындағы гимназияла башҡорт класы асыу планлаштырыла. Оса һәм Чернушка райондарында район Ҡоролтайҙары активы менән осрашыуҙар үтәсәк.\nБелешмә өсөн. Пермь крайында элек-электән Ғәйнә ырыуы башҡорттары йәшәй. 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Пермь крайының этник структураһында башҡорттар һан буйынса — урыҫтарҙан, татарҙарҙан, коми-пермяктар ҡала дүртенсе урында һәм 40,7 мең кеше тәшкил итә. Башҡорттар Барҙа, Октябрь, Оса, Чернушка һәм башҡа райондарҙа йәшәй һәм крайҙың ижтимағи-сәйәси һәм социаль-иҡтисади тормошонда һиҙелерлек роль уйнай. 2006 йылдың апрелендә ойоштороу ҡоролтайы үткәрелә һәм крайҙың ҙур милли йәмәғәт ойошмаһы – башҡорттар Ҡоролтайы төҙөлә, уны Рәсил Мөхәмәтйәнов етәкләй. Хәҙер башҡорттар ҡоролтайҙары күп ҡалаларҙа һәм райондарҙа эшләй. Ә Чернушка ҡалаһында Кама буйы башҡорттарының «Оран» Тел һәм мәҙәниәт үҙәге эшләп килә. Уны асыу Рәсил Мөхәмәтйәновтың социаль проектын тормошҡа ашырыу һөҙөмтәһе булды. Проект "ЛУКОЙЛ-Пермь" яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең V социаль һәм мәҙәни проекттары конкурсында еңеү яуланы. Ҡуян урта мәктәбендә күренекле яҡташтары — Рәсәйҙең беренсе техник юғары уҡыу йорто — Санкт-Петербург тау институтына нигеҙ һалыусы, мәғдәнсе Исмәғил Тасимовҡа таҡтаташ асыу Пермь башҡорттары өсөн мөһим ваҡиға булды. 2009 йылда БР Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығының «Рәсәй төбәктәре башҡорттары» проекты сиктәрендә Башҡортостанда Пермь башҡорттарының Мәҙәниәт көндәре ҙур уңыш менән үтте.\nТеги:бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайытөбәктәрҙә башҡорттар


Республиканың суд приставтары өй туйланы\n13 Ноябрь 2009, 17:30\nБөгөн Өфөлә Башҡортостан Республикаһы буйынса Федераль суд приставтары хеҙмәте идаралығы бинаһы тантаналы асылды.\nУнда Федераль суд приставтары хеҙмәте директоры, Рәсәй Федерацияһының баш суд приставы Артур Парфенчиков һәм башҡа рәсми вәкилдәр ҡатнашты.\nБиш ҡатлы бинаның дөйөм майҙаны 4400 квадрат метр тәшкил итә. Бында Өфөлә Башҡортостан Республикаһы буйынса Федераль суд приставтары хеҙмәте аппаратынан тыш, бурыслыларҙы һәм уларҙың мөлкәтен эҙләү буйынса махсуслаштырылған бүлек, айырым башҡарма документтарҙы үтәү буйынса махсуслаштырылған бүлек, Өфөнөң Киров, Совет һәм Октябрьск райондары суд приставтары бүлектәре урынлашҡан.\nБина ла шулай уҡ заманса тренажерҙар һәм ҡорамалдар менән йыһазландырылған спорт залы, 140 кешегә иҫәпләнгән кәңәшмәләр залы булдырылған. Киләсәктә БР буйынса Федераль суд приставтары хеҙмәте идаралығының музейын асыу планлаштырыла – бының өсөн бина табылған да инде.\nХәтерегеҙгә төшөрөп үтәбеҙ, бөгөн Өфөлә Суд приставтары көнөнә арналған тантаналы йыйылыш үтәсәк. РФ Президенты ҡарарына ярашлы юстиция хеҙмәткәрҙәренең һөнәри байрамы 1 ноябрь билдәләнә.\nСуд приставтары хеҙмәте үҙенең төплө эшләүен иҫбатланы. 1997 йылдан алып суд ҡарарҙын үтәү һөҙөмтәлелеге ике тапҡырҙан ашыуға күтәрелгән. Дәүләт өсөн суд приставтары хеҙмәтенең эшмәкәрлеге рентабелле: 2009 йылдың 9 айында 4,3 миллиард һум түләтелгән, республиканың һәр бер суд приставына 7 миллиондан ашыу тура килә.\nТеги:суд приставтары хеҙмәте


Аҫаба рухы » Архив газеты "Йәшлек"\nАҫаба рухы Королтай\nИртә. Ҡояштың тәүге нурҙары мөһабәт Урал тауы түбәләрен иркәләй. Яңы көн башлана һәм беҙ уларҙы күкһел төтөн кеүек сорнаған томанға ҡарап һоҡланабыҙ. Кисен тауҙар ҡараңғылана төшә. Ҡышын уларҙың гүзәллеге һөйләп аңлатҡыһыҙ, яҙҙарын йәшәү көсө менән олпатлана, йәйҙәрен ҡеүәтләнеп, көҙҙәрен иһә талсыҡҡандай төҫ ала.\nКеше лә ошо көн һәм төн, миҙгелдәр алмашыныуы ритмында йәшәй, быға тәбиғәт тә буйһона. Борон халыҡтарҙың да ошо рәүешле йәшәүен белдергән фекерҙәр бар, йәғни уларҙың да йәшлеге, сәскә атҡан сағы, ҡартлығы була.\nМин – шағир. Оҙаҡ йылдар башҡорт яҙыусыларының әҫәрҙәрен, фольклор өлгөләрен урыҫ теленә тәржемә итеү менән шөғөлләнәм. Мине һәр ваҡыт шундай һорауҙар ҡыҙыҡһындырҙы: халҡым нимәһе менән үҙенсәлекле һуң? Башҡа халыҡтарҙың үҙенсәлеге нимәлә? Ни өсөн халыҡтар һәм кешеләр төрлө-төрлө? Ниңә тарих төрлөсә? Ошо уйҙар нигеҙендә үҙем йәшәү ритмы теорияһы тип атаған ҡарашым барлыҡҡа килде. Минеңсә, ул кешенең тәүге хәтирәһенән йәки халыҡтың беренсе тарихи ваҡиғаһынан йәшәү ритмын билдәләргә булышлыҡ итә.\nӘлбиттә, был тарихҡа яңы ҡараш түгел. Бындай фекерҙәргә немец ғалимы Освальд Шпенглер (айырым тарихи циклда «йәшәгән» һәм үҫешкән мәҙәниәттәр теорияһын алға һөргән), инглиз ғалимы Арнольд Тойнби (кешелек теорияһының берҙәм йүнәлешен кире ҡағып, төрлө халыҡтар мәҙәниәтенең сағыштырыу анализын өйрәнеү менән шөғөлләнгән), урыҫ ғалимы Лев Гумилев (уның теорияһына ярашлы, этностар социаль феномен түгел, ә планетаның биоорганик элементы) мөрәжәғәт иткән. Йыһандан килгән энергия ағымы мутация барлыҡҡа килтерә һәм башҡаларҙан айырылып торған кешеләр – пассионарийҙарҙы тыуҙыра. Улар, үҙ сиратында, билдәле бер биләмәлә урынлашып, яңы халыҡтар барлыҡҡа килтерә.\nМиңә ҡалһа, был уларҙың фекер үҫеше. Һөҙөмтәлелеге хаҡында һеҙгә уйларға ҡала, хөрмәтле гәзит уҡыусылар.\nЭш нимәлә һуң? Ритм теорияһы (тормош көйө, тип алырғалыр, бәлки) раҫлауынса, һәр халыҡ, һәр кеше үҙенә генә хас йәшәү яйына буйһона. Йәғни тормоштоң төрлө мәлендә уларға бер яҫылыҡта ғына һайлау бирелә.\nСәңгелдәкте күҙ алдына килтерегеҙ әле: ул билдәле бер тәртиптә бәүелә, ике ҡапма-ҡаршы «осо» бар. Бына нәҡ шул кеше, халыҡ теге йәки был нәмәне һайлағанда һайлау нөктәһен хасил итә лә инде.\nЯбай ғына миҫал килтерәм: тәңкәне сөйөп ебәрһәң, ул йә «орел», йә «решка» яғы менән төшә. Башҡа варианттар юҡ. Кеше менән халыҡ та икәүҙән берәүһен генә һайлай ала.\nБилдәле булыуынса, хәҡиҡәттең иң яҡшы критерийы – практика. Башҡорттарҙың Уралға килеп сығыуы тураһындағы легендаға күҙ һалайыҡ. Унда һөйләнеүенсә, халыҡ юлда аҙашҡан һәм уларға бүре тап булған. Кешеләр уның артынан барып, Уралтау буйында туҡталған.\nОшо легенданы тормош ритмы фекеренән сығып ҡарайыҡ. Үҙегеҙҙе шул шарттарға ҡуйығыҙ. Бында юлда, ысынлап та, аҙашҡан халыҡ хаҡында түгел һүҙ, ә уларҙың ғәҙәти йәшәү рәүешен юғалтыуы, аҙыҡтары бөтөүе, ғөмүмән, тормошоноң хәүеф аҫтында булыуы тураһында. Шул саҡта тәбиғәт билдәһе – бүрене күрәләр. Бәлки, бүре лә улар кеүек яҙмыш ағымында аҙашҡан булғандыр? Бында кешеләр төркөмө икегә бүленә: берәүҙәр бүрегә эйәрә, тимәк, яңы тәртипкә буйһона, икенселәр тороп ҡала, уларҙың яҙмышы билдәле түгел, моғайын, һәләк булғандарҙыр. Бүрегә эйәреүселәр имен ҡалған һәм башҡорт булып киткән.\nБыл башҡа легендалар менән тап киләме? Башҡорттарҙың барлыҡҡа килеүе тураһында тағы бер сығанаҡ бар бит әле. Ул «Урал батыр» эпосында һүрәтләнелә. Ике ул атаһы Йәнбирҙе Урал менән Шүлгәнгә турһыҡтағы ҡанды эсеүҙе тыя. Шүлгән уны тыңламай, Урал иһә тыйыуҙы тота. Һөҙөмтәлә нәҡ Урал башҡорт халҡының етәксеһе була. Бында беҙ ғәҙәти тәртипте күрәбеҙ – һин йә йәшәйеш ҡағиҙәһенә буйһонаһың, йәки уны боҙоп, Шүлгән кеүек ырыуҙан ҡыуылаһың.\nБашҡорттарҙың айырым йолаларға, традицияларға, йәшәйеш ҡағиҙәләренә таяныуы хаҡында бихисап миҫал килтерергә мөмкин. Бына шуларҙың береһе, драматург Флорид Бүләковтың дәлиле: «Мине бәләкәй саҡта, башҡа бик күп балаларҙы кеүек үк, бихисап тыйыу уратып алғайны. Һыуға төкөрмә, бысаҡты әйләндереп һал, өҫтәл янында кирелмә, телеңде шартлатма, ишекте шапылдатып япма, төндә һыҙғырма, утҡа төкөрмә, ғәриптән көлмә, кисен тырнаҡ ҡырҡма – әсәйем ошоларҙы даими иҫемә төшөрөп кенә торҙо. Өҫтәүенә, тыйыуҙы боҙһам, миңә ниндәй яза буласағы хаҡында ла иҫкәртте. Әммә ҡағиҙәләрҙән тайпылған өсөн ниңә шундай яза биреләсәген аңлатманылар. Мин, мәҫәлән, китап уҡығанда ҡулым менән эйәгемә таянырға ярата инем. Шулай итһәм, башымды тоторға уңайлы кеүек тойолдо. Әсәйем ошо ҡиәфәтемде күргән һайын ҡото осоп ҡысҡыра ине, йәнәһе, атайым үлә. Бер нисә тапҡыр өйләнгән ирҙәр ҡулынан берәй нәмә алыуҙы ла тыя ине ул. Ошондай сәйер тыйыуҙар байтаҡ булды. Уларҙың асылын һаман да аңлап етмәйем». Бына хәҙер Флорид ағай ғына түгел, башҡалар ҙа серҙең нимәлә икәненә төшөнөр, тип ышанам.\nЯбай ғына һорау – башҡорт халҡы ҡасан һәм ҡайҙа барлыҡҡа килгән? Йәшәү ритмы теорияһы быға яуап бирә аламы? Кешеләр бергә оҙаҡ йәшәгәндән һуң әкренләп бер бөтөн халыҡҡа берләшә, тигән раҫлауҙар хәҡиҡәткә тура киләме? Әгәр ысынлап та шулай булһа, беҙ яңы халыҡтар барлыҡҡа килгәнен үҙ күҙҙәребеҙ менән күрер инек. Әммә бындай күренеш теркәлмәй бит.\nБилдәле булыуынса, бөгөн башҡорттарҙың килеп сығышына бәйле дүрт фараз бар. Уларҙы төрки, фин-уғыр, ҡушма, һинд-иран тип билдәләйҙәр. Ошонан сығып, башҡорт халҡының теге йәки был боронғо халыҡ, йәки бер нисә милләт тоҡомо булыу мөмкинлеге ҡарала. Кешенең ата-әсәһе булған кеүек, халыҡ та буш урында барлыҡҡа килмәй. Әммә бала һымаҡ ата-әсә сифаттарын үҙенә тупламай, ә асыҡ сағылған шәхси сифаттарға эйә була. Халыҡ драматик шарттарҙа донъяға «тыуа». Был процесты юҡҡа ғына тыуыу тип атамайҙар. Милләт барлыҡҡа килһен өсөн өс шарт кәрәк: төрлө катаклизмдар арҡаһында ғәҙәти йәшәү ҡағиҙәләрен юғалтҡан кешеләр, теге йәки был сәбәптәр менән шул төркөмгә ярамаған кешеләрҙе «һөҙөп» ҡалдырыусы фильтр һәм яңы халыҡҡа үҫеү, нығыныу мөмкинлеге биреүсе билдәле биләмә, ресурстар.\nОшоларҙың барыһы ла миңә, башҡорттар ғына түгел, ә барлыҡ боронғо төркиҙәр Уралда формалашҡан, тип раҫларға хоҡуҡ бирә. Фаразымдың нигеҙенә аныҡлыҡ индереү өсөн тағы ла «Урал батыр»ға һәм уның дауамы булған «Аҡбуҙат» эпосына әйләнеп ҡайтайыҡ. Шүлгәндең яҙмышы нисек бөткән һуң? Уға ниндәй йәшәү ритмы хас? Әлбиттә, Уралға ҡапма-ҡаршы булған. Әгәр Урал йәшәйеш ҡағиҙәләренә таянһа, Шүлгән, үҙе теләгәнсә, уларҙы боҙған. Тарихта тап ошондай тормош ритмы менән йәшәгән халыҡ булғанмы? Эйе. Бына һеҙгә уның тарихы – ғалим Лев Гумилевтың «Боронғо төркиҙәр» китабынан өҙөк:\n«Беренсе легенда «Көнбайыш сиктән көнбайышҡа табан Хунну йортоноң тармағы»н белеүе менән әһәмиәтле, йәғни Аттила державаһы тураһында. Был тармаҡ күршеләре тарафынан туҙҙырылған, тик бер малай ғына тере ҡалған. Әммә дошмандар, уның аяҡ-ҡулын ҡырҡып, һаҙлыҡҡа ырғытҡан. Был малайҙан инә бүре йөккә уҙған. Тик малайҙы барыбер үлтергәндәр, ә бүре Алтайға ҡасҡан һәм шунда ун улы тыуған. Ырыу ишәйгән, бер нисә быуындан һуң Әсән-ше тигән берәүһе бөтә аймағы менән мәмерйәнән сыҡҡан һәм үҙен Жужан ханының вассалы тип иғлан иткән». Ошо легендаға ярашлы, Алтай төркөттәре көнбайыш һундарҙан сыҡҡан. Әммә туранан-тура түгел, ә мистик рәүешле, бүре аша. Көнбайыш һундар 468 йылда юҡҡа сығарылған, ә төркиҙәрҙең, халыҡ булараҡ, 545 йылда килеп сыҡҡанын да билдәләргә кәрәк. Быуындар алмашыныуына, ишәйеү тиҙлегенә хайран ҡалырһың.\nИкенсе легенда буйынса төркиҙәр урындағы Со ырыуынан һәм әлеге лә баяғы бүренән килеп сыҡҡан. Риүәйәткә ярашлы, Со халҡы үҙ аңралығы арҡаһында һәләк була. Тик инә бүренең дүрт ейәне генә ҡала. Тәүгеһе аҡҡошҡа әйләнә, икенсеһе Цигу исеме менән Абу һәм Гянь йылғалары буйына төпләнә, ҡалған икәүһе көньяҡ Алтайҙағы Чуси (Чуе) йылғаһы тирәһенә урынлаша. Н. Аристов аңлатыуынса, Со ырыуы Бие йылғаһы буйында йәшәгән төньяҡ Алтай ҡәбиләһе, беренсе ейән аҡҡоштар ҡәбиләһе – ку-кижи, икенсеһе Абакан (Абу) менән Енисей (Гянь-Кем) тирәһендәге ҡырғыҙҙар менән бәйле. Оло улдың ейәне – Әсән-ше – тәүге легенданан.\nҠасаҡтар барып эләккән Монгол Алтайы алдында һундар һәм төркисә һөйләшеүселәрҙән барлыҡҡа килгән ҡәбиләләр йәшәгән. Ошо аборигендар менән Ашин кенәз дружинниктары ҡушылған да уларға «төрки», «төркөт» тигән исем биргән (www.fictionbook.ru/author/lev_gumiliev/drevnie_tyurki).\nЙәшәү ритмы теорияһы ошо риүәйәттәрҙе аныҡларға мөмкинлек бирә. Беҙҙең алда Шүлгәндең тормош ритмы. Был осраҡта Ашин ырыуы үҙен тупаҫ тотҡан, күршеләре менән иҫәпләшмәгән, көстәрен самалап ҡарамайынса уларға һөжүм иткән. Ә ҡеүәтле күршеләре уларҙы пыран-заран килтергән, бары тик юлбашсылары ғына ҡасып ҡотола алған. Аҙаҡтан ул бер ҡәбиләгә һыйынған, өйләнгән һәм нәҫел ҡалдырған. Әммә дошмандары уны барыбер эҙләп табып үлтергән, тик балаларына теймәгән. Балалар үҫкән, исемдәрен алмаштырған, әммә йәшәү ритмын үҙгәртмәгән. Әйткәндәй, бында ҡатнаш ғаиләләрҙе миҫалға килтерергә мөмкин: бала ата-әсәһенең кемеһенең тормош ритмын үҙләштереүгә ҡарап, шуның милләтен ҡабул итә.\nУрал һәм Шүлгән балалары\nЭпостан күреүебеҙсә, Урал батыр менән Шүлгәндең ҡараштары төрлөсә. Берәү өсөн яҡшы булған нәмә икенсеһе өсөн мотлаҡ насар булған. Быға дәлилдәр бармы? Бар. Боронғо төркиҙәр һәм боронғо башҡорттарҙың мифологияһын ҡарайыҡ. Быға тиклем уны берәү ҙә ныҡлап өйрәнмәгән, был – асыш. Минеңсә, боронғо төркиҙәр менән башҡорттарҙың ҡараштары ҡапма-ҡаршы булған. Үҙегеҙ уйлап ҡарағыҙ, башҡорттар Уралды, ыңғай герой, ти, Шүлгән уларса – кире образ, ә төркиҙәрҙә – киреһенсә. Башҡорттар, донъя Уралдан башлана, тиһә, төркиҙәрҙә – Шүлгәндән. Әйткәндәй, төркиҙәр Уралды «Эрлик», Шүлгәнде «Ульген» ти. Шуның менән бергә төркиҙәрҙең уйынса, Урал тауҙарҙы барлыҡҡа килтергән һәм уның биләмәләре көнбайышта. Шулай уҡ Урал Шүлгән «тыуҙырған» йорт этенән бүрене барлыҡҡа килтергән, тип тә уйлағандар. Төркиҙәр өсөн өйрәк Шүлгәнде һүрәтләүсе һанала.\nТөрлө халыҡтарҙа донъяның төрлөсә сағылғанын иҫәпкә алһаҡ, берҙәмлектең тик бер генә шарт менән тәьмин ителгәнен күрәбеҙ – кешелектең бер бөтөндән килеп сығыуынан. Бында мөһим бер нәмәне өҫтәргә кәрәк. Эш шунда: Урал менән Шүлгәндең тормош ритмы, йәшәү рәүеше бер үк, тик ул тирбәлеү фазаһы менән генә айырыла. Билдәле булыуынса, фаза – тирбәлгән есемдең торошон ҡылыҡһырлай. Ҡыҫҡаһы, фаза хәрәкәт ҡайҙан башланыуын билдәләй – уңданмы, һулданмы? Шуға ла мин, боронғо төркиҙәр тап Уралда барлыҡҡа килеп, башҡорттар улар араһынан айырылып сыҡҡан, тип фараз итәм. Был нисегерәк булған икән? Бер аҙ тарихты тергеҙеп ҡарайыҡ.\nБер төркөм кеше Урал батырҙы һынландырған бүре артынан тауҙарға киткән. Унан аша сығып, күлдәр биләмәһенә килеп сыҡҡан. Бында өйрәктәр күп булған. Халыҡ, бүре кеүек, өйрәктәргә һунар иткән һәм үрсегән. Ошонан кешеләрҙең ни өсөн күл һыуын эсмәүе, йыландар менән көрәшеүе аңлашыла. Ырыу ишәйгәс, һыу етмәй башлаған, етмәһә, ул һайыҡҡан, ҡороған. Артабан Уралдың балалары йылғаларҙы барлыҡҡа килтергән.\nШуныһы ҡыҙыҡ: бер халыҡта, ваҡыт үтеү менән, ҡапма-ҡаршы фазала йәшәүсе кешеләр төркөмө барлыҡҡа килә. Улар күбәйгәс, Уралдан китә һәм башҡа төрки милләттәргә «ғүмер» бирә.\n«Аҡбуҙат» эпосы быға дәлил. Ул – Урал батыр үлгәндән һуң күл батшалығына хакимлыҡ итеүсе Шүлгәндең тарихы. Шүлгәнде бында Һәүбән тар-мар итә. Әлеге күлдең Арал диңгеҙе булыуы мөмкин. Эпоста Һәүбәндең Шүлгәнде гөбөргәйелгә әйләндереүе (үрҙә телгә алынған аяҡ-ҡулы ҡырҡылған малай хаҡындағы легенда менән сағыштырығыҙ), уның балаларының (тәүге легендала – инә бүренең) Уралдан ҡасыуы һүрәтләнелә. Шул уҡ эпоста башҡорттарҙың бер төркөмөнөң әсиргә эләгеүе лә (диңгеҙ аръяғы батшаһында ҡоллоҡта булған ете батыр тураһында һүҙ бара) һөйләнелә. Шуға ла беҙ Башҡортостан биләмәһенә төрлө ҡәбиләләрҙең килеүен күсенеү түгел, ә халыҡтың ядроһы булған ергә кире ҡайтыуы тип фаразлай алабыҙ. Бында тарихсыларға уйланырға урын бар.\nӘйткәндәй, боронғо башҡорттарҙың төркиҙәрҙән сығыуын айырып ҡарауҙың йәнә бер серҙе асыуы мөмкин. «Башҡорт» һүҙе нимәне аңлата һуң? Минең уйымса, ул «башҡа», «айырылып торған» (особый) тигәнгә «рт» аффиксы, кешеләр төркөмөн аңлатыусы ялғау ҡушылыуҙан килеп сыҡҡан. Әкренләп «башҡа»ның «а»-һы «о»ға әйләнеп, әлеге атама барлыҡҡа килгән. Боронғо яҙмаларҙа «паскатир», «баскард» исемдәре йыш осрай. Быға милләтебеҙ атамаһының «башҡа» + «йорт» (ил) һүҙҙәренән килеп сығыуын раҫлаған гипотезалар ҙа ҡаршы килмәй.\nШулай уҡ «башҡорт» – «баш» (главный) һәм «ҡор» (кешеләр, ҡәбилә), күплекте белдереүсе «т» (иран, монгол телдәренән алынған) ҡушымтаһынан барлыҡҡа килгән, «баш ырыу»ҙы аңлата, тигән фаразлау ҙа үрҙәгегә тура килә.\nНәҡ шунлыҡтан Мең ырыуы башҡорттары урыҫтар менән тәүге осрашҡанда үҙҙәрен аҫаба – «особые» тип атаған. Йәғни был һүҙҙе бары тик урыҫсаға тәржемә итеп кенә әйткән.\nХәҙер башҡорттарҙың беҙгә яҡшы билдәле тарихына байҡау яһайыҡ. Минеңсә, башҡорттар ҡатнашлығында иң мөһим дүрт килешеү – Сыңғыҙхан, Иван Грозный, Ленин һәм Ельцин менән – ни өсөн төҙөлгән һәм әһәмиәте ниндәй булыуы аңлашыла. Уларҙы башҡорттар бер ҡасан да боҙмаған!\nБашҡорт ихтилалдарының ни өсөн тоҡаныуын йәшәү ритмдары аңлата: халыҡ икенсе яҡтың үҙ бурыстарын боҙоуы арҡаһында баш күтәргән. Был ихтилалдар яҡтарҙың хоҡуҡтары тергеҙелеү, килешеү талаптары яйланыу менән туҡтатылған.\nМиҫалға Америка индеецтарын алайыҡ. Улар аҡ тәнлеләр менән бер ҡасан да һыйышып йәшәмәгән, бер-береһенә һөжүм итергә әҙер генә торған. Башҡорттар иһә бер ҡасан да баҫып алыу өсөн һуғышмаған. Уларға башҡалар кеүек бөтә ҡеүәт менән күршеләренә һөжүм итергә нимә ҡамасаулаған һуң? Яуап ябай: башҡорттарҙың үҙҙәрен башҡаларҙан айырып торған тормош тәртибен ихтирам итеүе. Нәҡ закондарҙы хөрмәт итеү сәбәпле башҡорттар хоҡуҡ һаҡлау органдарында күп, уның «теге» яғында юҡ.\nРәсәйҙә «закондағы бур»ҙар араһында башҡорттар юҡ кимәлендә. Ошо хаҡта уйланмау мөмкин түгел. Шуға ла Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында (ике һуғышта ла) башҡорттар тулыһынса (әрме йәшендәге ирҙәр) Рәсәй азатлығы өсөн көрәшкә күтәрелгән.\nБеҙҙең көндәрҙә лә халҡыбыҙ вәкилдәре намыҫ менән хеҙмәт итә, хатта «ҡыҙыу» нөктәләрҙе һайлай. Мәҫәлән, дуҫым, отставкалағы подполковник, Чечня һуғышы геройы, инвалид Мәхмүт Сәлимов тап шулай эшләгән. Ул бөгөн Ростовта тыныс ҡына йәшәй, республикала уның тураһында бер нәмә лә белмәйҙәр тиерлек. Бына бит башҡорттоң баҫалҡылыҡ һыҙаты – шым ғына үҙ эше менән булыу!\nЙылдар үтеү менән аҡыллыраҡ та була барабыҙ, ғилемебеҙ ҙә арта. Бурысыбыҙ – ошо белемебеҙҙе донъяның берҙәм картинаһына берләштереп, беҙгә генә түгел, ә киләһе быуындарға ла алдағы көндәре асыҡ китап кеүек булһын өсөн донъя кимәленә сығарыу. Юлһыҙлыҡ, хәүефтән алыҫайып, ҡот булған киләсәккә.\nБына шуның өсөн дә башҡорт халҡының ҡайҙан килеп сыҡҡанын асыҡлау мәсьәләһе мөһим. Ҡайҙа, ҡасан, ниндәй шарттарҙа барлыҡҡа килгәнебеҙҙе аңлап, беҙ үҙ-үҙебеҙҙе, эшмәкәрлегебеҙҙе, баҫҡан аҙымдарыбыҙҙы, ҡылыҡ-ғәҙәттәребеҙҙе яҡшыраҡ төшөнәсәкбеҙ. Тимәк, ата-бабаларыбыҙ тарафынан формалаштырылған киләсәгебеҙ ҙә аңлайышлыраҡ буласаҡ. Эйе, беҙҙең боронғолар мираҫ иткән йәшәйеш картинабыҙ бар. Бары тик уны халҡыбыҙҙың фекерләүе аша сисеү генә кәрәк.\nШуларҙан иң мөһиме – башҡорт халҡы өсөн теге йәки был ҡарарҙы бөтә халыҡ менән берҙәм рәүештә ҡабул итеү. Нәҡ шуға ҡала башҡорттары мәҙәниәтен үҫтереү булһынмы ул, ауыл яҙмышымы, милли мәғариф йә иҡтисадты нығытыумы – берәүҙең дә иғтибарынан ситтә ҡалырға тейеш түгел.\nБер нәмәне онотмаҫҡа кәрәк: башҡорттар үҙенең тарихи миссияһын, үҙен бар иткән миссияһын үтәргә тейеш – Уралын, тыуған төйәген, ерен һаҡлау. Һәм таҙа йылға-күлдәрен, ҡалын урмандарын, ҡырҙарын. Был бөгөн «экология» тип тә йөрөтөлә. Һәр башҡорт үҙ еренең иҫ киткес ҡәҙерле, изге икәнен йөрәге менән тоя. Ер тураһында ата-бабаларыбыҙ йырлаған, беҙ йырлайбыҙ, беҙҙең ейәндәр ҙә йырлаясаҡ:\nКүгәреп ятҡан Уралым.\nКүккә ашҡан Уралым,\nИл һаҡлаған ҡоралым.\nБүреһе күп Уралтау,\nҠуяны күп Уралтау.\nАйыуы күп Уралтау.\nҺылыу ҡыҙҙай биҙәнгән\nТөлкөһө күп Уралтау...\nБеҙ үҙебеҙ – башҡорттар, бик боронғо ха ...\nБашҡорт халҡының этник тарихы(Фәлсәфә&# ...\nТөрки-башҡорт этногенезы мәсьәләһе


Борон-борон заманда күрше булып Әйләр хан менән Аҡкүбәк хан йәшәгән, ти. Был ике хан, бер-бере менән дуҫ булып, һунарға сығып, бәйгеләр үткәреп, сәсәндәр ярыштырып, батырҙар көрәштереп, күңел асып, кәйеф-сафа ҡороп көн иткән, ти. Тик уларҙың балалары булмауҙан ғына күңелдәре китек булған, ти.\nБерҙән-бер көндө туҡһан йәшлек Аҡкүбәк хандың һикһән йәшлек әбейе ул тапты, ти. Унан күп тә үтмәй тағы бер ҡыҙ тапты, ти. Аҡкүбәктең теләге ҡабул булып, күңеле теүәлләнде, ти. Бәхет Әйләр ханды ла урап үтмәне, ти. Уның һикһән йәшлек әбейе бер бите көн, бер бите ай һылыу ҡыҙ тапты, ти. Әйләр хандың шатлығының сиге булмай. Ул, ат еккән ергә ат саптырып, хат еткән ергә хат ебәреп, ҡунаҡтар саҡырып, ғәйәт ҙур туй яһаны, ти. Әйләр хандың ҡыҙына Барсынһылыу тип исем ҡуштылар, ти.\nАҡкүбәктең улы һәләк теремек булып тыуа. Ул, ай үсәһен көн үҫеп, йыл үсәһен ай үҫеп, бер көнлөк сағында аяҡ атлап, икенсе көнөндә урамға сығып, балалар менән йүгерешеп, бура һуғып уйнай башланы, ти. Аҡкүбәк был хәлгә ғәжәп ҡылып, үҙенең атаҡлы һынсыһын саҡырта, һынсы. «Баланың былай үҫеүенә аптырамағыҙ. Ул бик көслө, мөһабәтле алып булыр. Уға исемде Алпамыша тип ҡушайыҡ!» — ти.\nАлпамышанан һуң тыуған ҡыҙына Аҡкүбәк Ҡарлуғас тип исем атаны, ти. Аҡкүбәк балалар шатлығын оҙаҡ күрә алмай: берҙән-бер көндө ауырып китә лә вафат була.\nЙылдар үтә тора, Алпамыша бик ғәйрәтле булып үҫә. Тирә-яҡта үҙенең көслөлөгө менән айырылып торған, ергә баҫһа, һыу сығарыр, ташҡа ултырһа, таш емерер, тауға таянһа, тау емерер данлы батыр булып таныла. Батырлыҡ өҫтөнә уның уңған һунарсы, мәргән уҡсы, оҫта ҡурайсы булыуы Алпамышаның данын арттырҙы ғына, ти.\nӘ инде Әйләр хандың ҡыҙына килһәк, ул, бик уңған, аҡыллы булып, ун һигеҙ йәшенә еткән, ти. Барсынһылыу, бала саҡтан уҡ бәһлеүән булып, көрәш һалып, бик күп батырҙарҙы еңеп, хур ҡылды, ти. Матурлығы менән тиңе булмаған Барсынһылыуҙы кәләшлеккә һоратыусыларҙың иҫәбе-һаны булмаған. Әйләр хандың тирмә алдындағы бағананан яусыларҙың бәйле аты өҙөлмәгән. Хатта бик алыҫта йәшәгән Бүҙәр хан да, Барсынһылыуҙы улына һоратып, яусылар ебәргән була. Әйләр хан яусыларға: «Ҡыҙымды үҙ иркәнән тыш бер кемгә лә бирә алмайым!» — ти. Яусылар теләктәренә ирешә алмай ҡайтып китәләр.\nКөндәр артынан көндәр үтә тора, Барсынһылыуға ла йән юлдашын һайларға ваҡыт етә. Уның йөрәген һағыш ала. Барсынһылыу хыялында йөрөткән батыр егетте юҡһына, бойоға, һағыш уның йөҙөнә һары булып сыға. Барсынһылыу йыш ҡына атаһы бүләк иткән арғымаҡҡа атланып, урман, тауҙар гиҙеп йөрөй, тик һис кенә лә йөрәген баҫа алмай.\nБерҙән-бер көн уның бойоғоп йөрөүен күргән еңгәһе тейешле ҡатын:\nНурлы йөҙөң һары алған,\nСерле күҙең ҡайғы алған,\nБарсынһылыу, әйтсе һылыу,\nҺинең күңелең кемде уйлай,\nЙәш йөрәгең кемгә һыҙлай,\nБарсынһылыу, әйтсе, һылыу? —\nтигән, ти. Барсынһылыу:\nҠуйсы, еңгәй, ҡуйсы еңгәй,\nЙән серҙәшем булсы, еңгәй.\nНурлы йөҙөм һары алды,\nСерле күҙем ҡайғы алды,\nЙәш йөрәгем бик һыҙлана,\nБерәй дауа бирсе, еңгәй,\nБерәй дауа бирсе, еңгәй?\nШунан зирәк еңгә, эштең ниҙә икәнен һиҙеп:\nЙән серҙәшең булайым, һылыу,\nЙөрәк серең беләйем, һылыу, —\nтип әйтте, ти. Барсынһылыу былай тип яуап бирҙе, ти:\nИрмен тигән ир-егеттең\nТолпар ҙа булыр менгәне;\nИләҫ күңелле ҡыҙ баланың\nБатыр ҙа булыр һөйгәне.\nИле барҙың — ире бар,\nИлдә батыр күп булыр; Б\nҠайһы батырҙа булыр?\nБатыр булһа, сос булыр,\nОсҡан ҡыйғыр ҡош булыр;\nУҡ атҡанда, ян түҙмәҫ,\nУл баҫҡанда, таш түҙмәҫ;\nУлтырһа, уба емерер,\nТаянһа, тау емерер;\nЙөрөгәндә ер һелкенер,\nҠурай өсөн тын кәрәк,\nЕгет өсөн һын кәрәк, —\nҺыны булһын батырҙың.\nКүлдең күрке ҡамыштыр,\nӘҙәм күрке намыҫтыр, —\nНамыҫы булһын батырҙың.\nӘйткән һүҙе хаҡ булыр,\nЯман эштән һаҡ булыр.\nБатыр егет ил биҙәр, —\nБатыр тигән шул булыр,\nШундай егет тиң булыр.\nБатыр Барсынға килһен,\nБарсынға көрәш бирһен,\nКөрәш тотҡан батырға,\nЕңеп сыҡҡан батырға\nБарсын йөрәген бирер.\nБарсынһылыуҙың үҙе һайлап кейәүгә сығыуға ниәт тотоуы Әйләр ханға ишетелә. Атаһы ҡыҙын саҡыртып алып, борондан килгән йоланы боҙорға ярамағанлығын әйтә. Әммә Барсынһылыу һаман үҙенекен итә: «Ханға ла, батшаға ла бармайым. Кем дә кем мине көрәшеп еңә, шуға кейәүгә барасаҡмын!» — ти.\nӘйләр хан ҡыҙының ихтыярына ҡаршы килмәй.\nШунан Барсынһылыу ҙур майҙан алып, үҙен көрәшеп еңгән егеткә кейәүгә сығасағы хаҡында тирә-йүнгә хәбәр таратҡан, ти. Был хәбәрҙе ишетеү менән, төрлө ырыу бәһлеүәндәре Әйләр хан иленә, Барсынһылыуҙы еңеп, үҙҙәренә кәләш итеп алмаммы тип өмөтләнеп, ағыла башлаған, ти. Барсынһылыу әхирәттәрен эйәртеп, бейек тау башына менеп, аҡ сатыр ҡороп, шунда йәшәй башлай. Барсынһылыу үҙен көрәшкә саҡырған бер бәһлеүән егетте күтәреп һауаға сорғотоп тик тора икән. Шулай итеп, күп ил бәһлеүәндәре Барсынһылыуҙы еңә алмай ҡырыла икән. Был хәлде ишетеп ҡалған Алпамыша әсәһенән:\n— Мин шул ҡыҙҙы көрәшеп еңеп алып ҡайтайым, ризалығыңды бир? — тип һорай. Әсәһе:\nБарма, балам, барма, балам:\nҠурайсының ҡулы өҙөлгән,\nКөрәшсенең биле өҙөлгән,\nБарма, балам, барма, балам! — ти.\nБарам, әсәй, барам, әсәй,\nБатыр ҡыҙҙы көрәш һалып\nАлам, әсәй, алам, әсәй, — ти.\nАлпамыша бик ныҡ үтенгәс, әсәһенең күңеле йомшарып китеп, юлға сығырға ризалығын биргән, ти. Алпамыша юлға сығыу өсөн әсәһенән ат һорай.\n«Өйөрөмдә һине күтәрерлек йылҡы юҡ. Ҡолтаба ағайыңа элек бер тай биргәйнем, шуны барып һорап ҡара», — тип өйрәтеп ебәрә, һеңлеһе Ҡарлуғас уға алтмыш ҡолас оҙонлоғо ебәк арҡан ишеп бирә. Алпамыша Ҡолтаба ағаһына барып:\nҠолтаба ағай, Ҡолтаба ағай,\nҠолйерәнде бирсе, ағай, бирсе, ағай,\nТуғай тулы туры йылҡы,\nЯлан тулы ҡола йылҡы\nҺиңә бирәм, ағай, бирәм, ағай, — ти.\nТуғай тулы туры йылҡың,\nЯлан тулы ҡола йылҡың\nҮҙеңә булһын, үҙеңә булһын,\nӨйөр башы Ҡолйерәнде\nБирмәйем, энем, бирмәйем, энем, — ти.\nҠолйерәнде бирсе, ағай, бирсе, ағай.\nКөтөү, көтөү, һыйырҙарым,\nКәртә тулы һарыҡтарым\nһиңә булһын, ағай, булһын, ағай! — ти.\nКәртә тулы һарыҡтарың\nӨйөр ҡото Ҡолйерәнде\nБирмәйем, энем, бирмәйем, энем, —\nтип ризалығын бирмәй.\nМине тапкан ҡарт әсәмде,\nҺиңә фиҙа ҡылам, ағай, ҡылам ағай! — ти.\nШул һүҙҙе ишетеү менән, Ҡолтаба шатлығынан ҡысҡырып ебәрә. Ул Алпамышаға ебәк арҡан менән өйөрҙән Ҡолйерәнде тотоп алырға ҡуша.\nАлпамыша Ҡарлуғас ишкән ебәк арҡан менән Ҡолйерәнде тоторға китте, ти. Өйөргә килеп, Ҡолйерәнгә арҡан ташлап, муйынынан быуып алған икән, Ҡолйерән, үрле-ҡырлы һикереп, тирә-яҡтағы ағастарҙы үләндәй иҙеп, Алпамышаны күккә сорғотоп, ергә һуға башланы, ти. Бик оҙаҡ алышҡандан һуң, Алпамыша Ҡолйерәнгә йүгән һалып, ауыҙлыҡлап алды, ти. Алпамыша Ҡолйерәнгә менеп, Ҡолтабаның тирмәһе ауыҙына килеп:\nБирсе ҡулың, бирсе кулың,\nБәхиллегең алайымсы, алайымсы, — ти.\nҠолтаба ҡулын биргәс, Алпамыша уның ҡулын шытырлатып ҡыҫып алды, ти. Теге, түҙә алмайынса:\nАлла, ҡулым, сыҡты йәнем,\nЕбәр, энем, ебәр, энем, — ти.\nАлпамыша тағы ла нығыраҡ ҡыҫа.\nАлла, ҡулым, сыкты йәнем,\nЕбәр, энем, ебәр, энем,\nЯлан тулы ҡола йылҡың,\nКәртә тулы һарыҡтарың,\nһине тапҡан ҡарт әсәйең,\nҠарлуғас атлы ҡарындашың\nҮҙеңә булһын, энем, үҙеңә булһын! —\nтип Ҡолйерәндең хакынан баш тарта.\nШунан һуң ғына Алпамыша Әйләр хан иленә юлға сыға. Килә торғас, ул бейек тау башында, көрәшергә килеүсе батырҙарҙы көтөп, бөйөрөнә таянып торған Барсынһылыуҙы күреп ҡала. Алпамыша тау аҫтынан Барсынһылыуға:\n— Йә үҙ иркең менән төшөп, минең менән китәһең, йә һине көрәшеп еңеп алып ҡайтам! — тип ҡысҡыра.\n— Ә, улаймы ни, мә, еңеп алып ҡайт! — тип Барсынһылыу тирмән ташы ҡәҙәрле ташты тау башынан Алпамышаға тәгәрәтеп ебәрә. Ер тетрәтеп, ҡолаҡ тондороп тәгәрәгән ташты, килеп етер-етмәҫтән, Алпамыша йүгереп барып, кире тибеп ебәргән, ти. Ул таш Барсынһылыу баҫып торған тау түбәһен осортоп алып киткән, ти. Барсынһылыу саҡ-саҡ ҡына ҡотолоп ҡала. Ул асыу менән Алпамышаға өй ҙурлығы ташты тәгәрәтеп ебәргән, ти. Алпамыша йәнә йүгереп барып тибеп ебәреүе була, таш кире осоп барып, бейек тауҙың яртыһын айырып алып китә, ти. Барсынһылыу көс-хәл менән тауҙың икенсе яртыһында тороп ҡала.\nАлпамыша Барсынһылыу эргәһенә күтәрелә лә көрәш һорай. Көрәшә башлайҙар. Алпамыша Барсынһылыуҙы биленән алып һауаға сөйөп ебәрә лә, ергә төшөп имгәнмәһен тип, ҡулына тотоп ала. Шул ваҡыт ҡыҙ: «Мин һинеке, һин минеке», — тип егеткә башын эйә.\nАлпамыша менән Барсынһылыу тау башына ҡоролған сатырҙа байтаҡ бергә йәшәйҙәр. Барсынһылыу, ғоманлы булғас ҡына, Алпамышаны ата-инәһе менән таныштырмаҡсы' булды, ти. Алпамыша Барсынһылыуҙы "Колйерәненә менгәштереп, Әйләр хандың йәйләүенә сапты, ти. Барсынһылыу Алпамышаны Әйләр хандың ун ике ҡанатлы аҡ тирмәһенә алып инә лә атаһына:\nТорсо, атай, торсо, атай,\nТороп, билең быусы, атай, быусы, атай!\nӨйгә кейәү алып килдем,\nТороп, ҡулың бирсе, атай, бирсе, атай!\nАрҡа тулы ала бейә,\nТуғай тулы туры бейә,\nБирнә итеп бирсе, атай, бирсе, атай! —\nтип һамаҡланы, ти. Әйләр хан:\n— Кит, минең кейәүгә биргән ҡыҙым да, кейәүем дә юҡ! — ти. Барсынһылыу, әсәһенә ҡарап:\nТорсо, әсәй, торсо, әсәй,\nКүҙ йәшемде күрсе, әсәй, күрсе, әсәй!\nһеҙгә кейәү алып килдем,\nТороп, ҡулын бирсе, әсәй, бирсе, әсәй!\nТуғай тулы ҡола бейә,\nБирнә итеп бирсе, әсәй, бирсе, әсәй! —\nтип илаулап һамаҡлаған икән, әсәһе Әйләр ханға:\n— Берҙән-бер ҡыҙыбыҙҙҙың күҙ йәшен түктермәйек, тороп кейәүгә ҡулың бир! — ти.\nӘйләр хан ыңһарлай-ыңһарлай ғына тороп, Алпамышаға ҡулын биргән, ти. Әйләр хан шунан Алпамыша менән Барсынһылыуға аҡһаҡалдар күрмәгән, ата-бабалар ишетмәгән данлыҡлы туй яһап ташлай.\nАлпамыша Барсынһылыуҙы иленә алып ҡайтып, ҡайғы килһә, бергә ҡайғырып, шатлыҡ килһә, бергә шатланып, донъя көтөп ятҡанда, сапҡын килеп, Бүҙәр хандың яу менән килеүен хәбәр итә. Баҡһаң, ул Барсынһылыуҙы улына һоратып ала алмағас, яу менән алмаҡ булған икән.\nАлпамыша Холйерәнгә атланып, алмас ҡылысын тағып, уҡ-янын алып, әсәһе, һеңлеһе, Барсынһылыу менән хушлашып, яу ҡайтарырға киткән, ти.\nБүҙәр хан ер яуын алған бик ҙур ғәскәр менән килә икән. Алпамыша алмас ҡылысы менән дошман ғәскәрен ҡырырға тотондо, ти. Өс көн, өс тән һуғышҡандан һуң, Алпамышаның көсөнә сыҙамай, Бүҙәр хан ғәскәре сигенгән, ти. Батыр бер аҙ ял итеп тә өлгөрә алмай ҡала, Бүҙәр хан йәнә ғәскәр туплап, һөжүмгә күсә. Алпамыша ажарланып тағы ла дошман яуына ташлана, һуғыш бик ҡаты була. Ҡан даръя булып аға. Бик оҙаҡ һуғышҡандан һуң, Бүҙәр хан ғәскәрҙәре тырым-тырағай ҡасып бөтәләр.\nАлпамыша Ҡолйерәнен кешәнләп ебәрә лә йоҡларға ята. Ул, ғәҙәте буйынса, бер йоҡлаһа, алты көн, алты тән йоҡлай торған булған. Уның йоҡоға китеүе менән, Бүҙәр хандың шымсылары килеп тә етәләр. Холйерән күпме генә эйәһен уятыр өсөн кешнәһә лә, сапсынһа ла, Алпамыша уянмай. Шымсылар тиҙ генә Бүҙәр ханға батырҙың үлек кеүек йоҡлап ятыуын хәбәр итәләр. Бүҙәр хан иҫән ҡалған ғәскәрен туплап килеп, Алпамышаны ҡорос сынйырҙар менән сырмап, бығаулап арбаға һалып алып ҡайтып китә. Ул батырҙы ер аҫтындағы тәрән зинданға һалдыра, ә Ҡолйерәнде таш һарайға бикләтә.\nБер саҡ Алпамыша уянып китһә — аяғы-ҡулы бығаулы, ҡорос сынйыр менән сырмаулы, тәрән соҡор эсендәге ҡараңғы зинданда ятҡанлығын күрә. Сынйырҙан һис кенә лә ысҡынырлыҡ хәл юҡ, ысҡынғанда ла, соҡорҙан сығырлыҡ түгел икән. Бик оҙаҡ аҙаплана торғас, ул ике ҡулын ысҡындырып ала. Бүҙәр хан кешеләре, Алпамыша имеп ятһын тип, зинданға бер кәзә менән бер йөк бесән ташлаған булғандар икән. Алпамыша шуның һөтөн эсеп кенә көн итергә мәжбүр була.\nБерҙән-бер көндө Алпамыша салҡан төшөп моңланып ятҡанда, һауанан бер төркөм ҡыр ҡаҙҙары осоп барғанын күреп ҡалып:\nҠырасай ҡаҙым, ҡырасай ҡаҙым,\nКилсе, ҡаҙым, килсе, ҡаҙым,\nҠанатыңа хат яҙайым,\nТыуған илгә, кәләшемә\nКитһәңсе, алып, китһәңсе алып, —\nтип әйткән икән, ҡаҙҙар:\nКүлдә булһаҡ, күлдә ҡырҙың,\nҠырҙа булһаҡ, ҡырҙа ҡырҙың, —\nЯта бир, алып, ята бир, алып? —\nтип осоп китеп барғандар, ти.\nТеге ҡаҙҙарҙан артҡа ҡалып ҡына яңғыҙ ҡаҙ осоп бара икән. Алпамыша уны күреп ҡала ла:\nКитһәңсе алып, китһәңсе алып, —\nтип әйтеүе булған, ҡаҙ, ҡаңғылдап, зиндан эсенә ҡанатын йәйеп кенә килеп төшкән, ти. Алпамыша ҡулын ҡырҡып, ҡаны менән ҡаҙ ҡауырһынына хат яҙып: «Минең илгә осорһоң, унда ун ике ҡанатлы аҡ тирмәне күрерһең, шул тирмә тәңгәленә еткәс, хат яҙылған ҡауырһынды ташларһың!» — ти.\nҠыр ҡаҙы, Алпамыша йәйләүенә етеп, әйләнеп осоп йөрөгәндә, ун ике ҡанатлы аҡ тирмәнән бер малай йүгереп сығып уҡ менән тоҫҡаған мәлдә, ҡаҙ, ҡапыл ҡурҡып, хатты төшөрөп ебәрә. Был малай Алпамышаның үҙе юҡта тыуып үҫкән Айҙар исемле улы булған икән. Хат яҙылған ҡауырһын елфер-елфер итеп аҡ тирмә тәңгәленә төшмәй, бер яҡ ситтәрәк торған Ҡолтабаның ҡара тирмәһе алдына килеп төшә. Ҡолтаба хатты уҡый ҙа эштең ниҙә икәнен һиҙеп ала. Тик ул быны бер кемгә лә белдермәй.\nАлпамыша оҙаҡ ҡайтмай торғас, Әйләр хан уны эҙләргә үҙенең сапҡындарын ебәргән икән. Сапҡындар бик оҙаҡ йөрөй торғас, Бүҙәр хандың иҫәпһеҙ-һанһыҙ ҡырылып ятҡан һуғышсыларына тап булғандар, ти. Улар шулай уҡ бер ағас төбөндә Алпамышаның үҙенән башҡа бер кем дә тарта алмаҫ ике ҡолас оҙонлоғондағы мөгөҙ янын, алмас башаҡлы уҡтарын табып алып ҡайталар.\nСапҡындар Алпамышаны үлгән тигән хәбәр тараталар. Бар-сынһылыуҙың был хәбәргә ышанғыһы килмәй, көтөргә була.\nҠолтаба, Алпамыша юҡлыҡтан файҙаланып, уның бөтә байлығына хужа булып ала, Ҡарлуғасты хеҙмәтсе итә, Барсынһы-лыуҙы үҙенә ҡатынлыҡҡа алмаҡ була. Бер туҡтауһыҙ Барсынһы-лыуға яусылар ебәреп тора. Ә Барсынһылыу һаман да ризалыҡ бирмәй икән. Туйҙы һуҙыу әсән, ул бер хәйлә уйлап таба: «Кем дә кем Алпамыша янынан алтын йөҙөктө уҡ менән үтә ата, шуға кейәүгә барам!» — ти. Сөнки ул яндың керешен Алпамышаның үҙенән башҡа бер кемдең дә тарта алмаҫын яҡшы белгән була.\nӘйләр хан, ҡыҙының теләгенә риза булып, ҙур майҙан аса. Тирә-яҡтан бик күп уҡсылар килеп, Барсынһылыуҙың бейеккә элеп ҡуйған алтын йөҙөгөнә атмаҡ булалар, ләкин һис кенә лә Алпамышаның янын тарта алмайҙар. Шулай итеп Барсынһылыу, туй ваҡытын юрый һуҙып, Ҡолтабаны алдай торһон, беҙ киләйек Алпамыша әхүәленә.\nАлпамыша, ебәргән хатына яуап-хәбәр булмағас, бик ҡайғырған, ти. Ул, һәр саҡ итек ҡуңысында йөрөй торған ҡурайын алып, бик моңло итеп тарта торған булған.\nБүҙәр хандың өс ҡыҙы була. Хан ҡыҙҙары бер көн курай тауышын ишетеп ҡалалар ҙа зиндан алдына киләләр. Ҡыҙҙар килеп өҫтән зинданға ҡараһалар, шул хәтлем мөһабәт баһадир егеттең ҡурай тартып ятҡанын күрәләр. Алпамыша ҡыҙҙарҙы күреп ҡала ла уйнауҙан туктай.\nАлпамыша батыр, баҡһаңсы,\nҠурайыңды тағы тартһаңсы,\nБер-ике көй бүләк итһәңсе,\nХан ҡыҙҙары күңелен күрһәңсе? —\nтип инәләләр. Ләкин Алпамыша уйнамай, ялындыра: «һеҙгә иркенләп ҡурай уйнай алмайым: ҡул-аяғым бығаулы, аслыҡтан йонсоғанмын, күңелегеҙҙе асырға форсатым юҡ!» — ти. Был көндө ҡыҙҙар Алпамышаға бер ярҙам итә алмай ҡайтып китәләр. Хандың бәләкәй ҡыҙы, атаһының һандығынан бик күп алтын аҡсаларын алып, йәшерен рәүештә кешеләр яллап, зинданға туралап ер аҫтынан юл ҡаҙыта. Ул көн дә ошо ер аҫты юлы менән зинданға килеп йөрөй башлай. Килгән һайын Алпамышаға ашарға, эсергә аҙыҡ алып килә. Алпамыша һимереп, көсләнеп китә. Берҙән-бер көн Алпамыша ҡыҙға: «Әгәр мине бығауҙан ҡотҡарырға теләһәң, атайыңдың алтын аҡса һандығына бикләнгән алтын һаплы алмас ҡылысымды алып кил. Шул кылыс булмай тороп, бығауҙар менән бер нәмә лә эшләй алмабыҙ», — ти.\nҠыҙ ҡылысты алып килә. Алпамыша алмас кылыс ярҙамында бығауҙарҙан ҡотола. Ул, бығауҙан ҡотолғас та, ун биш көн самаһы зинданда ята. Сөнки бығауҙар тәнгә бик ныҡ батҡан, тәрән яралар яһаған була. Хан ҡыҙы, батырҙың яралары уңалғас та:\n— Һине бынан нисек сығарырға мөмкин? — тип һорай. Алпамыша:\n— Һин мине сығара алмаҫһың. Бына мин һиңә ҡулъяулығымды бирәм. Таш һарайҙа минең Ҡолйерәнем бикле торор. Ошо ҡулъяулыҡты таш һарайҙың алдына алып барып яндыр3. Ҡолйерән сыҡһа, мине ҡотҡарыр! — тип ҡулъяулығын бирә.\nҠыҙ Алпамышаның ҡулъяулығын таш һарай алдына алып барып яндыра. Ҡолйерән, яулык еҫенән эйәһенең иҫәнлеген һиҙеп, елкенеп китә. Ул таш һарайҙың тимер ҡапҡаларын емерә тибеп сығып, зиндан алдына килеп баҫа. Ҡолйерәндең муйынында Ҡарлуғастың ишкән алтмыш ҡолас ебәк арҡаны була. Хан ҡыҙы ебәк арҡандың бер осон ат муйынына бәйләп икенсе осон зинданға төшөрә. Алпамыша ебәк арҡанға йәбешеп зиндандан сығып, алмас ҡылысын тағып, Ҡолйерәненә менеп, туп-тура хан һарайына юл тота. Ул, Бүҙәр хан алдына барып: «Эй, Бүҙәр хан, яуызлығың өсөн бына ошо ерҙә башыңды ҡырҡыр инем, тик миңә мәрхәмәт күрһәткән өс кыҙың хаҡына ғына һау ҡалдырам!» — тип сығып китә.\nАлпамыша үҙ иленә ҡайтып килгәндә, йылҡы өйөрө тап була. Ҡараһа, таныш өйөр кеүек күренә быға. Ул йылҡы көтөүсеһенән:\n— Кем көтөүе был? — тип һорай.\n— Элек Алпамышаныҡы ине, хәҙер Колтабаныҡы, — ти көтөүсе.\n— һиңә Алпамыша арыу инеме, әллә Колтабамы? — тип һорай батыр.\n— Ҡолтаба арыу. Алпамыша хан булған саҡта, мин ябай көтөүсе, Ҡолтаба баш йылҡысы ине. Алпамыша үлгәс, мин баш йылҡысы, Ҡолтаба хан булды! — тигән көтөүсе.\nАлпамыша көтөүсене башына бер сиртеп үлтерә лә ары китә. Килә-килә торғас, Алпамыша һыйыр көтөүенә тап була.\n— Был кем көтөүе? — тип һорай ул көтөүсенән?\n— Колтабаныҡы, — ти көтөүсе. Ул үҙе бау ишеп ултыра икән. Алпамыша:\n— Нимәгә бау ишәһең? — ти. Көтөүсе:\n— Был бау менән Алпамыша еңһә — Ҡолтабаны аҫыр. "Колтаба еңһә — Алпамышаны аҫыр! — ти.\nАлпамыша бының да башына бер сиртеп үлтерҙе лә юлына китте, ти. Бер аҙ барғас, ул ҡуй бағып йөрөүсе бер малайға осрай. Ҡуйсы малай бер ҡулына туҡ эсәк, икенсе ҡулына оса майы тотоп һурып йөрөй, ти. Алпамыша малайҙан:\n— Бөгөн берәй туй барамы әллә? — тип һорай. Малай:\n— Йәйләүҙә, алтын йөҙөк аша уҡ атып, Барсынһылыуҙы алыу өсөн бәйге бара. Туй өсөн Ҡолтаба Алпамышаның һимеҙ-һимеҙ йылҡыларын, ҡуйҙарын һуйҙыртты. Миңә лә әҙерәк өлөш сыҡты, — тигән малай. Ә үҙенең күҙҙәренән мөлдөрәп йәш акты, ти. Алпамыша, төҫмөрләп, ҡуйсы малайҙың үҙ улы булыуын таный, ләкин уға үҙен танытмай. Ул үҙ кейемен малайына кейҙереп, уның ҡырҡ ямаулы иҫке кейемен кейә. Шулай итеп, ул көтөүсе ҡиәфәтендә Барсынһылыу йәйләүенә юл тота. Йәйләүгә етер саҡта ул атын кешәнләп ҡалдыра ла туп-тура бәйге барған майҙанға килә. Майҙанда бейек ағасҡа алтын йөҙөк элек ҡуйғандар ҙа Алпамышаның яны менән егеттәр ук атып маташалар икән. Тик уларҙың береһе лә ике ҡолас оҙонлоғондағы мөгөҙ янды йүнләп тарта алмай, ти.\nАлпамыша кеше араһынан ҡыҫылып алға сыға ла тәхеттә бик эре генә ултырған Ҡолтабанан:\n— Ҡолтаба ағай, ҡана мин дә бер атып ҡарайым әле? — ти.\n— Кит, кит, йолҡош! һинән былайыраҡ егеттәр ҙә ата алмайҙар әле, — тип ҡыуып ебәрә. Тағы бер нисә мәртәбә һорағас ҡына, уға уҡ-ян бирәләр. Алпамыша үҙенең уғы менән янын күреп, илап ебәрә. Ә үҙе, кешеләр һиҙмәһен тип: «һай, атайымдан ҡалған уҡ-ян!» — тип һөйләнгән була. Шунан янын еңел генә күтәреп, йөҙөккә атып ебәрә. Алтын йөҙөк зыңғыр итеп икегә бүленеп төшә. Шул ваҡыт Ҡолтаба көтөүсе булып кейенгән егеттең Алпамыша икәнен танып ала ла:\nҠайҙа минең боронғом, —\nтип йылҡы көтөүе яғына йүгереп китә. Алпамыша икенсе уҡ алып, Ҡолтабаны атып үлтерә. Ситтән ҡарап торған Барсынһылыу менән Ҡарлуғас, Алпамышаның ҡайтҡанлығын күреп, йүгереп килеп ҡосаҡлап алалар. Шул ике арала атаһының кейемен кейенгән Айҙар ҙа килеп етте, ти. Алпамышаның шатлығының сиге булманы, ти. «Мин бында әсәйемде генә күрмәйем!» — ти ул.\nБаҡтиһәң, ул, Барсынһылыу бәйге ҡороп кейәүгә сығырға йөрөй, тип үпкәләп, өйөндә бикләнеп ята икән. Барсынһылыу, Алпамышаны эйәртеп, ҡәйнәһе йортона килеп:\n— Ҡәйнәм, ишек ас! — ти.\n— Кит, ары йөрө! Иренә хыянат итеп йөрөйһөң, һинең менән һөйләшмәйем! — ти уға ҡәйнәһе.\nШунда Барсынһылыу, һамаҡлап:\nТорсо, ҡәйнәм, торсо, ҡәйнәм,\nТороп, билең быусы, ҡәйнәм,\nИлдең ҡото Алпамыша\nИлгә ҡайтты, күрсе, ҡәйнәм, —\nтип әйтте, ти.\nБыл һамаҡты ишетеү менән, ҡәйнәһе ишекте шар асып ебәрҙе, ти. Алпамыша әсәһе менән күреште, ти. Батырҙың илгә иҫән-һау ҡайтыу хөрмәтенә өс көн, өс тән туй яһайҙар. Ҙур майҙан асып, алыҫтан ат саптыралар, яҡындан тай саптыралар, сәсәндәр ярыш-тыралар, батырҙар көрәштерәләр, таҙҙар төкөштөрәләр2. Ат сапҡанда, Ҡолйерән башҡа аттарҙы уҙып килә, батырҙар көрәштергәндә, Алпамыша еңеүсе булып сыға, таҙҙар төкөштөргәндә, Алпамышаның улы Айҙар беренселекте ала.\nАлпамыша ҡайтып хан булғас, илдә ғәҙеллек, тыныслыҡ урынлашып, халыҡ иркенләп йәшәп ҡалды, ти.


Темәс — Башҡорт Википедияһы\n52°59′24″ с. ш. 58°06′37″ в. д.\nТемәс ауыл советы һәм Бөрйән-Түңгәүер кантоны\nТемәс ауыл советы, Баймаҡ районы, Йылайыр кантоны, Бөрйән-Түңгәүер кантоны һәм Орск өйәҙе\n3529 кеше (2010)\nТемәс (рус. Темясово) — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 3920 кеше булған.. Темәс — Башҡортостандың тәүге баш ҡалаһы. Почта индексы — 453663, ОКАТО коды — 80206852001.\nКүпселек халыҡ — башҡорттар (82 %).\n2010 йыл 14 октябрь 3529 1486 2043 42,1 57,9\nРайон үҙәгенә тиклем (Баймаҡ): 55 км\nТемәс Илекәев, башҡорт тарханы. 1735—1740 йылдарҙағы һәм 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарында ҡатнашыусы.\nИсҡужин Әбдрәхим Рәхмәтулла улы (1891—1930), ҡурайсы, халыҡ йырсыһы.\nИсҡужина Миңзифа Усман ҡыҙы (15.01.1965), йырсы. 2000 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының «Далан» эстрада төркөмө вокалсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы , «Яҙғы тауыштар» республика йыр конкурсы лауреаты.\nҠәҙерғолов Мөхәмәт Нурғәле улы (10.03.1919—16.10.19989), ҡурайсы, уҡытыусы һәм мәҙәниәт хеҙмәткәре. Бөрйән район мәҙәниәт һарайының «Мәсем таш» халыҡ ҡурайсылар ансамлен ойоштороусы һәм уның 1946—1980 йылдарҙағы етәксеһе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). Республика ҡурайсылар конкурсы лауреаты (Өфө, 1954). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).\nСөләймәнова Сәбилә Ғәйзулла ҡыҙы (5.02.1940), дәүләт эшмәкәре, педагог-методист һәм тел ғалимы, педагогия фәндәре кандидаты.\nӘүәлбаев Мэльс Ситдиҡ улы (10.11.1939), ғалим-инженер-механик, 1966–1999 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының үҫемлекселекте механизациялау бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1998). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990).\nЯманғолова Алһыу Мөҙәрис ҡыҙы (20.02.1949), терапевт, 1983—2004 йылдарҙа Темәс участка дауаханаһының баш табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2003).\n↑ Свободная энциклопедия Урала — Авальбаев Мэлс Ситдикович (рус.) (Тикшерелеү көнө: 4 ноябрь 2019)\n↑ Указ Президента Республики Башкортостан от 19.06.2003 (рус.) (Тикшерелеү көнө: 15 февраль 2019)\nТемәс // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9. (Тикшерелеү көнө: 16 май 2022)\nТемясово на портале «Генеалогия и Архивы»\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Темәс&oldid=1135605 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 10:59 16 май 2022 үҙгәртелгән.


Башҡорт теле уҡытыла, тип ҡул ҡаушырып ултырырға кәрәкмәй » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Новости » Мәғариф » Башҡорт теле уҡытыла, тип ҡул ҡаушырып ултырырға кәрәкмәй\nБашҡортостанда милли мәғариф системаһын үҫтереү өсөн барлыҡ шарттар ҙа булдырылған. Бөгөн мәктәптәрҙә алты телдә уҡытыу ойошторолған, туған тел булараҡ 14 тел өйрәнелә, бынан тыш, 17 йәкшәмбе мәктәбендә уҡыусыларға башҡорт, татар, мари, сыуаш, украин, йәһүд, әрмән, поляк, немец телдәре һәм мәҙәниәте уҡытыла. Республика уҡыусыларының 68,5 проценты туған телендә белем ала, 82,3 проценты башҡорт телен дәүләт теле булараҡ өйрәнә. Әммә һәр яңы көн мәктәп, белем биреү системаһы алдына яңы талаптар ҡуя. Улар иһә туған телдәрҙе уҡытыуға ла ҡағылмай ҡалмай. Яңыраҡ Өфө ҡалаһында “Яңы федераль дәүләт белем биреү стандарттарын тормошҡа ашырыу шарттарында башҡорт телен дәүләт теле булараҡ уҡытыуҙың көнүҙәк проблемалары” тип аталған конференция үтте. Унда республика мәктәптәренең башҡорт теле уҡытыусылары, район методик берләшмәләре етәкселәре, мәғариф бүлектәренең туған телдәр буйынса методистары, ғалимдар, дәреслек авторҙары ҡатнашты.\n– Конференцияның төп маҡсаты – башҡорт телен уҡытыуҙағы көнүҙәк проблемаларҙы асыҡлау, уларҙы хәл итеү юлдарын эҙләү. Дәүләт телен, туған телдәрҙе уҡытыу закон тарафынан яҡланылһа ла, ата-әсәләрҙә бик күп һорау уята. Айырыуса башҡорт телен дәүләт теле булараҡ өйрәнгән төбәктәрҙә тыуа бындай һорауҙар. Конференция үткәреү өсөн ҡала мәктәбен һайланыҡ. Нисек уҡытырға, уҡытыу методикаһын нисек үҙгәртергә? Заман башҡа – заң башҡа, тибеҙ. Бөгөн башҡорт телен уҡытыуға талаптар ҙа көндән-көн үҙгәреп тора. Республика мәктәптәрендә башҡорт теле уҡытыла, фән булараҡ өйрәнелә, тип кенә ҡул ҡаушырып ҡалырға ярамай. Белеүебеҙсә, яңы белем биреү стандарттары индерелде. Ошо федераль стандарттарға яраҡлы, беҙ халҡыбыҙҙың мәҙәниәтен, тарихын нисектер балаларға еткерергә тейешбеҙ, – тине мәғариф министры урынбаҫары Венера Вәлиева, конференция хаҡында фекерҙәре менән уртаҡлашып. Үҙенең сығышында ла ул, ошо мәсьәләгә ҡағылып:\n– Стандарттарҙың тәүге вариантында туған телдәрҙе өйрәнеү ҡаралмағайны. Ике республиканың – Башҡортостан менән Татарстандың тырышлығы арҡаһында туған телдәрҙе өйрәнеү һаҡлап ҡалынды, уҡыу пландарының федераль предметтар теҙмәһендә ҡалды. Стандарттарға ярашлы рәүештә милли-төбәк компоненты төшөнсәһе юғала, тигән хата фекер йәшәй. Әйтергә кәрәк, был төшөнсә киңерәк мәғәнәгә эйә буласаҡ, һәр фәндең йөкмәткеһендә төбәк компонентының һаҡланыуы мотлаҡ, – тип билдәләп үтте.\nКонференция һүҙ һөйләүгә генә ҡоролмағайны. Бында уҡытыусылар асыҡ дәрестәр ҙә күрһәтте. Мәҫәлән, Өфө ҡалаһының 64-се гимназияһынан башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Гүзәлиә Һамарбаева 5-се синыфта “Йыл миҙгелдәре. Сифат” темаһына дәрес күрһәтте. Унда уҡыусылар, төркөмдәргә бүленеп, йыл миҙгелдәре тураһында һөйләшеү алып барҙы. Шунда уҡ, һүрәтләүҙәр ҙә ҡулланып, сифаттарҙы асыҡланылар. Уҡытыусы компьютер технологиялары, видеопроектор ҡулланып, дәресте бик йәнле ойошторҙо. Тема ла уҡыусылар өсөн еңел һәм аңлайышлы булғанлыҡтан, барыһы ла дәрестә әүҙем ҡатнашты.\nӘ бына Күгәрсен районы Воскресенское мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Эльвира Аллабирҙинаның 7-се синыфта үткәргән дәресе спорт темаһына арналғайны. Быйыл Олимпиада йылында был тема айырыуса көнүҙәк. Дәресте уҡытыусы проблемалы һорау ҡуйыуҙан башланы: “Дауаханаға кемдәр йөрөй? Дауаханаға эләкмәҫ өсөн нимә эшләргә кәрәк?”. “Әлбиттә, сынығырға, спорт менән шөғөлләнергә!” – уҡыусылар яуапты бик тиҙ тапты. Артабан дәрестә улар спорт төрҙәре, Олимпиадала ҡатнашасаҡ спортсылар хаҡында мәғлүмәт алды. Дәрес бик матур үтте, уҡыусыларға ла, асыҡ дәрескә килгән уҡытыусыларға ла бик оҡшаны.\nКонференцияның артабанғы өлөшөндә баш ҡала уҡытыусылары “Рус телле мәктәптәрҙә проблемалы уҡытыу нигеҙендә башҡорт теле дәресен ойоштороу”, “Федераль дәүләт белем биреү стандарттарына күсеү шарттарында башҡорт телен уҡытыуҙа инновацион алымдар ҡулланыу”, “Башҡорт теле дәрестәрендә федераль дәүләт белем биреү стандарттарын тормошҡа ашырыу” тигән темаларға оҫталыҡ дәрестәре бирҙе. Конференцияның йомғаҡлау өлөшөндә иһә уҡытыусылар федераль дәүләт белем биреү шарттарында башҡорт телен уҡытыуға бәйле үҙ фекерҙәре менән уртаҡлашты, үҙҙәрен борсоған һорауҙарға яуап тапты. Дәреслектәргә ҡағылышлы һорауҙар ҙа күп булды, федераль дәүләт белем биреү стандарттары индерелгәндән алып 1, 10, 11-се синыфтарҙа башҡорт теленең уҡытылмауы ла уҡытыусыларҙы ҡыҙыҡһындырҙы. Яңы стандарттарҙың талаптарына ярашлы, рус мәктәптәрендә башҡорт теленең грамматикаһын өйрәнеү кәрәкме, тигән һорауҙы ла күтәрҙеләр. Уҡытыусыларҙың һорауҙарына Мәғариф министрлығы һәм Башҡортостандың Мәғарифты үҫтереү институты белгестәре, Өфө ҡалаһы мәғариф идаралығы методистары яуап бирҙе. Һөйләшеү бик эшлекле һәм фәһемле булды. “Бындай конференцияларҙы үткәреү кәрәк. Үҙебеҙ шул ҡаҙанда ҡайнағас, бик тә ҡыҙыҡлы булды. Бик күп файҙалы мәғлүмәт алдыҡ. Айырыуса асыҡ дәрестәр һәм оҫталыҡ дәрестәре оҡшаны”, – тине кәңәшмәлә ҡатнашыусы уҡытыусылар ҙа.\nСығыу ваҡыты 13-12-2013, 04:20 | Ҡаранылар: 2873


Өфөлә альвеококкоз диагнозы менән ике пациентты оператив рәүештә дауаланылар | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nҺуңғы йылдарҙа паразит ауырыуҙары киң тарала. Был бигерәк тә кешенең үҙенән тора. Ябай ғына гигиена ҡағиҙәләрен үтәмәү ҙә аяныслы хәлдәргә килтерә. Бөгөн Ҡыуатов исемендәге клиник дауаханаһында альвеококкоз диагнозы менән ике пациентты оператив рәүештә дауаланылар. Альвеококкоз – хайуандарҙан йоҡҡан, һирәк осраған паразит ауырыу. Ҡыуатов исемендәге клиник дауахана табиптары уны оператив рәүештә дауалайҙар. Әле операция өҫтәлендә 16 йәшлек ҡыҙ. Уның бауырының уртаһында 10 сантиметрҙан да ҙурыраҡ паразит үҫеп сыҡҡан. Шуға ла операция бик ҡатмарлы, ти табиптар.Ауырыу ағзаның һул йәки уң өлөшөн ҡырҡып алырғамы – операция барышында билдәле буласаҡ. Иң мөһиме — паразитты алып ташларға.10 йыл эсендә алвеококкоз менән йылына бер генә кеше ауырыһа. Хәҙер инде был сир киң тарала, ти табиптар. Бөгөн ошо диагноз менән бер юлы ике кешегә операция яһауҙары ла быны раҫлай. Икенсе операция бүлмәһендә өлкән йәштәге ҡатын. Уның бауырының уң өлөшөн паразит зараралаған. Был ауырыу менән һуңғы айҙа ғына дауаханаға биш кеше мөрәжәғәт иткән. Борай районынан килгән Илдар Нафиковҡа диагнозды былтыр май айында ҡуйғандар. Хәҙер ул табиптарҙа даими тикшелереп тора. Альвеококк күп осраҡта йорт һәм ҡырағай хайуандарҙан йоға. Уны “бысраҡ ҡулдар ауырыуы” тип тә йөрөтәләр. Инфекция ауыҙ аша үтеп эске ағзаларҙы зараралай. Шуға ла һәр ваҡыт ҡайҙа ғына йөрөһәгеҙ ҙә, ашар алдынан ҡулды һабынлап йыуырға кәрәк. Ә 50 йәштән үткәндәргә профилактика өсөн йыл һайын табиптарҙа тикшерелеп тороу мотлаҡ. Сөнки дауаланмаған осраҡта альвеококкоз аяныслы һөҙөмтәләргә килтереүе ихтимал.


Помидор сәстегеҙме әле, дуҫтар?\n3 Март 2021, 22:37\nПомидорҙы аҙнаһына бер тапҡыр картуф ҡайнаған һыуҙы ҡойорға кәрәк. Бынан ул...\nПомидор сәстегеҙме әле?\nПомидор яҡшы һәм ныҡлы булып үҫһен өсөн, баҡсасыларға бер нисә кәңәш бирәбеҙ.\nПомидорҙы аҙнаһына бер тапҡыр картуф ҡайнаған һыуҙы ҡойорға кәрәк. Ләкин уның өсөн картуфтың тоҙһоҙ һыуҙа бешерелгән булыуы мотлаҡ. Һыуын һыуытырға һәм 1 тамсы йод тамыҙып, яҡшылап болғатырға һәм үҫентенең төбөнә ҡойорға кәрәк.\nБанан ҡабаҡтарын да ташларға ашыҡмағыҙ. Үҫентеләрҙе күсереп ултыртыр алдынан һауыттар төбөнә бер ҡат балсыҡ, уның өҫтөнә ваҡлап туралған банан ҡабығы, уның өҫтөнә тағы ла балсыҡ һалырға. Тупраҡ аҫтында банан ҡабыҡтары сереп, помидор өсөн туҡлыҡлы матдә бирәсәк.\nШулай уҡ һуған ҡабығы ла үҫентеләрҙе төрлө сирҙәрҙән, ҡоротҡос бөжәктәрҙән һаҡлаясаҡ. Уны яһау өсөн бер стакан һуған ҡабығын ике стакан һыуҙа ҡайнатып сығарырға, ике тәүлек төнәтергә һәм ҡулланыр алдынан ун стакан һыуға һалып болғатырға. Төнәтмәне аҙнаһына бер тапҡыр һибергә кәрәк.


13 Декабрь 2011, 17:20\n— Беҙҙең илдә яҡынса 160 миллион кеше йәшәй, - тине ул. – 1970-се йылдарҙа беҙ 10 миллион тонна иген үҫтерә инек. Хәҙер йыллыҡ уңыш 33 миллион тоннанан ашыу тәшкил итә. Әммә был да беҙгә әүәлгесә етмәй.\n— Беҙ үҙ сиратыбыҙҙа Рәсәйҙе, Башҡортостанды балыҡ, диңгеҙ продукттары, сәй, бал менән тәьмин итә алабыҙ, - тине Барун Дев Митра. – Һеҙҙең республика менән хеҙмәттәшлек итеү өсөн беҙҙә башҡа төрлө перспективалы өлкәләр ҙә бар. Беҙҙең делегация Башҡорт дәүләт аграр университетында булды, һәм вуздар араһында студенттар һәм уҡытыусылар менән алмашыу ике яҡ өсөн дә отошло булыр ине. Дин өлкәһендә лә хеҙмәттәшлек итеү һөҙөмтәле буласаҡ, сөнки беҙҙә халыҡтың күпселек өлөшө Ислам динен тота.


Аҙна яңылыҡтары. Яңы йыл каникулдарында Рәсәй иҡтисады 1 триллион 2 йөҙ миллиард һум аҡса юғалтты\nЯлдың һәр көнөн хисапсылар 150 миллиард һумға баһалаған. Оҙайлы байрамдар айырыуса сәнәғәт өлкәһе һәм офис компаниялары өсөн ҙур юғалтыуҙар килтерә. Дөйөм алғанда завод- фабрикаларҙың етештереү ҡеүәте 15-20 процентҡа кәмей. Уның ҡарауы, хеҙмәт күрһәтеү, күңел асыу, транспорт, туризм өлкәһе байып ҡала. Юл йөрөү яңы йыл байрамдарында 30-40 процентҡа артып торҙо.\nИл кинотеатрҙары был көндәрҙә 4 миллиард һумға яҡын килем алып ҡалған. Сауҙа өлкәһен әйтеп тораһы ла түгел. Рәсәй халҡы байрамдарҙа бер триллион һумға яҡын һатып алыуҙар башҡарған. Теүәл сумма 920 миллиард һум. Шулай итеп, халыҡтың бауыры ғына түгел, Яңы йылда, янсыҡтар ҙа зыян күрә. Һорау алыуҙар күрһәтеүенсә, һәр кешегә уртаса 6 мең өс йөҙ һум сығым тура килә. Былтырғы менән сағыштырғанда, 7 процентҡа күберәк. Шулай ҙа һуңғы йылдарҙа Рәсәй халҡы оҙайлы ялдарҙан арый башланы. Каникулдарҙы илдә йәшәүселәрҙең 14 проценттан ашыуы эш урындарында үткәрҙе.\nЯлдың артыҡ булыуын халыҡтың байрам атрибутикаһына мөнәсәбәтендә лә сағылыш таба. Быйыл боҙ майҙансыҡтарының популярлығы күпкә кәмегән. Былтыр шыршы тирәләй күңел асырға туҡһан меңдән ашыу кеше килһә, быйыл улар утыҙ меңгә әҙерәк. Кем һанап торғандыр, әммә баш ҡала хакимиәте ошондай мәғлүмәт бирә. Һәр хәлдә, әле бер ерҙә, әле икенсе төбәктә боҙ майҙансыҡтарының вандалдарса емерелеүен күҙ уңында тотҡанда байрам күренештәренең тамам ялҡытыуын аңларға мөмкин. Ғөмүмән, быйыл Яңы йыл кәйефе аҙ булды, шикелле, кешеләрҙә. 1 ғинуар һәр ерҙә лә һатылып бөтмәгән шыршы өйөмдәренең ятыуын күрергә мөмкин ине. Һатыусылар халыҡ алманы, тип аҡлана, бәғзеләр, ҡомһоҙланып күп ҡырҡмаҫҡа ине , тит һуҡрана. Ысынлап та, ҡулланылған ағастарҙы эшкәртеү урындары булмағас, ниңә шул тиклем ҡырҡырға һуң? Хәҙер урман ҡупшыҡайҙары сүплектәр биҙәй.


Күп балалы биш әсәгә тантаналы шарттарҙа миҙал тапшырылды. | Министерство сельского хозяйства Республики Башкортостан\n» Күп балалы биш әсәгә тантаналы шарттарҙа миҙал тапшырылды.\nКүп балалы биш әсәгә тантаналы шарттарҙа миҙал тапшырылды.\nБиш һәм унан күберәк бала тәрбиәләгән ҡатын-ҡыҙҙарҙы республикала егерме йыл дауамында “Әсә даны” миҙалы менән бүләкләп хөрмәтләйҙәр. Был юлы Республика көнө уңайынан район мәҙәниәт йорто майҙанында шундай миҙалдар тапшырыу тантанаһы уҙҙы.\nРайондан биш бәхетле әсәй республика вәкиле – Башҡортостандың Туризм буйынса дәүләт комитеты рәйесе Салауат Нафиҡовтың ҡулынан ошондай абруйлы награда алып һөйөндө. Миҙалдар Ләйсән Ғарипова (Миндеш), Гөлшат Хажиева (Ҡарағол), Гөлнара Низамова (Әлкә), Олеся Федотова (Мөрсәлим) һәм Әлфиә Дәүләтшинаға (Лаҡлы) бирелде. Әйҙәгеҙ, ошо ишле ғаиләләрҙең бер нисәһе менән танышып үтәйек.\nМиндеш ауылында йәшәүсе Ләйсән һәм Айҙар Ғариповтар алты бала тәрбиәләй. Уңған хужабикә Ләйсән Илдус ҡыҙы декрет ялында булһа, Айҙар Мәғзүм улы төҙөлөш эштәре менән мәшғүл. Ун ике йыл бергә татыу йәшәгән ғаиләлә Артур, Оксана, Айнур, Роза, Аделина һәм бәләкәй Тимур үҫә. Балаларҙың өлкәнерәктәре Ишембай мәктәбендә уҡый, кескәйҙәре балалар баҡсаһына йөрөй.\nҠарағол ауылынан Айҙар һәм Гөлшат Хажиевтар ҙа өлгөлө, татыу ғаиләләрҙең береһе. Уларҙың ғаилә ҡорғанына быйыл 12 йыл тулған. Гөлшат Миңлебай ҡыҙы декрет ялына почтала эшләп сыҡһа, ә Айҙар Ғилемхан улы Силәбе өлкәһендәге “Урал” ПМК-һында эшләй. Улар ауылда төпләнеп, биш бала үҫтерәләр. Бөгөн Хажиевтарҙың ғаиләһендә Илсур, Ғилемхан, Инсаф, Алмаз атлы дүрт малай һәм Илзирә исемле бер ҡыҙ тәрбиәләнә.\nӘлкәнән Руслан һәм Гөлнара Низамовтар – биш балаға атай һәм әсәй. Һоҡланғыс пар икенсе йылға 25 йыллыҡ көмөш туйҙарын билдәләйәсәк. Гөлнара Рәшит ҡыҙы Әлкә ауылы балалар баҡсаһында тәрбиәсе ярҙамсыһы булһа, ә Руслан Ғәлимйән улы Нәсибаш урта мәктәбендә балаларға тарих фәненән белем бирә. Улдары Вадим Хабаровскиҙа эшләй, Илнур техникумда уҡый, Нурислам Әлкә урта мәктәбенең 6-сы класында белем ала, кескәйҙәре Сәлим һәм Айгөл балалар баҡсаһына йөрөй.


27 Сентябрь 2018, 13:23\nСәлимгәрәевтарҙың ғаиләһендә алтмыш йыл мөхәббәт hәм татыулыҡ хөкөм һөрә.\nИсаҡай авылынан Сәлимгәрәевтарҙың ҙур hәм татыу ғаиләһендә тиҙҙән ике юбилейҙы билдәләйәсәктәр. Был Әхмәт Хәбибрахман улы менән Тәнзилә Лотфулла ҡыҙының 60 ел дуҫлыҡта hәм таытыулыҡта бергә йәшәүе. Октябрҙә ғаилә усағын һаҡлаусы, тоғро ҡатын, иҫ киткес әсәй, бик яҡшы hәм зирәк өләсәй Тәнзилә апайға 80 йәш тула. Тантанала утыҙлап кеше булыр тип көтөлә. Беҙ был турала район үҙәгенән иң алыҫ урынлашҡан, Ыҡ йылғаһы буйлап бер нисә урамы менән һуҙылған матур торлаҡ пунктына барғас белдек. Бынан Ырынбур өлкәһе Абдуллин ҡалаһына ҡул һуҙымы ғына.\nҘур хужалыҡлы йортта беҙҙе әҙәпле генә баштарын эйеп hәм ыҫылдап аҡ ҡаҙ hәм өйрәк көтөүе ҡаршы ала. Йорттоң аҡыллы hәм тоғро һаҡсыһы Арлан исемле эт ҡарашы менән беҙҙе өйрәнеп, тупһаға тиклем оҙатып ҡала. Иғтибарҙы бер-береһенә ҡаршы ҡуйылған, ҡарап торыуға төҙөк Т-25 тракторы менән «Ока» автомобиле үҙенә йәлеп итә. Бында олы йәштәге кешеләр йәшәй тип уйламаҫһың да.\n- Беҙ ҡунаҡтарға hәр саҡ шатбыҙ, — тип өйгә саҡыра ҡунаҡсыл Тәнзилә апай менән Әхмәт ағай. — Балалар үҫеп, ҡайһыһы ҡайҙа таралды. Ҙур хужалыҡты ғәҙәт буйынса улар hәм ейәндәребеҙ өсөн тотабыҙ. Беҙҙең әле бәрәстәре менән ике кәзәбеҙ hәм бәләкәй умарталығыбыҙ бар. Баҡсала бәрәңге уңышы бик мул булды, башҡа йәшелсәләр ҙә етерлек.\nЯҡты hәм уңайлы өйҙөң хужаһы Әхмәт Хәбибрахман улына быйыл 84 йәш тулған, әммә ул, оло йәштә булыуына ҡарамаҫтан, үҙен егеттәрсә тота. Йорт буйынса барлыҡ ир-ат эшен үҙе башҡара, балалар hәм ейәндәрҙең ярҙам иткәнен көтөп тормай. Хужалыҡ эштәре буйынса кәрәк булғанда, трактор hәм автомобилгә үҙе ултырып сығып китә.\n— Мин ғүмерем буйы водитель булып эшләнем, — ти сал сәсле аҡһҡал. — Сухоречка ауыл Советы ауыл биләмәһенең Исаҡай ауылында ябай крәҫтиән ғаиләһендә тыуып үҫтем, минән башҡа ике туғаным бар ине. Мәктәпте тамамлағас, Приютҡа нефтьселәрҙең автохужалығына эшкә керҙем. Шунда уҡ автомәктәпте тамамланым. Унан һуң армия булды: Алыҫ Көнсығышта Артем ҡалаһында диңгеҙ авиацияһында өлкән матрос булып хезмәт иттем. Хеҙмәт итеп, кесе ватаныма ҡайттым. «Ҡушйылға» совхозы «Михайловка» hәм «Сухоречка» совхоздарына айырылғас, яңы хужалыҡта эшкә тотондом. Миңә ЗИС-150 автомобиле бирҙеләр. Әммә барыһынан да оҙағыраҡ Горький автозаводы автомобилдәрендә эшләргә тура килде.\nӘммә тельняшкалы йәш егеттең ауылға hәм ата-әсә йортона ҡайтыуының сәбәбе башҡа нәмәлә була. 1956 йылда Бәләбәй педучилищеһын тамамлап, ауыл мәктәбенә йәш уҡытыусы эшкә килә.\n— Минең тормышом күрше ауылда үтер тип бер ҡасан да уйламағайным. Тыумышым менән мин Яңы Биктәштән, —тип әңгәмәгә ҡушыла Тәнзилә Лотфулла ҡыҙы, фотографиялар күрһәтеп. — Бала саҡтан уҡ уҡытыусы булырға теләнем. Был беҙҙең дүрт бала үҫкән ғаиләлә Хоҙайҙан уҡытыусы булған Тәғзиә апай фатирҙа торғанғалыр, мoғайын. Ул Исаҡайҙан ине. Ул өйҙә минең ике ағайым һәм апайым менән өҫтәмә рәүештә шөғөлләнде. Мин һәр саҡ яндарында бөтөрөлә\n— Торғайным әм шунда уҡ эләктереп ала инем, шуға күрә, ул саҡта мәктәпкә ете йәштән генә алаһалар ҙа, алты йәшемдә беренсе класҡа барҙым. Педучилищены тамамлагас, Исаҡай балаларын уҡыта башланым. Ауыл мәктәбе ябылғас, хаҡлы ялға сыҡҡансы, 18 йыл китапханасы булып эшләнем.\nБер-береһенә ҡәҙерле булған ике өлкән кешенең, бер миҙгелгә йәшәреп киткәндәй, беренсе тапҡыр ҡайҙа осрашыуҙры, нимә турыһында һөйләшеүҙәре. Беренсе аҙымды кем яһауы тураһында бәхәсләшеүҙәрен күҙәтеү ҡыҙыҡлы ине.\nӘхмәт ағай тыйнаҡ һәм талапсан Тәнзилә апай артынан ике йыл йөрөй һәм шунан һуң ғына уның йөрәген яулай ала. Бына шундай миҙгел һәм ғәҙҙттәр булған.\nСәлимгәрәевтарҙың билиант пары туйҙарын 1958 йылдың апрелендә яһай. Мөхәбәттә һәм татыулыҡта уларҙың улдары Әҡсән менән Рәфғәт һәм ҡыҙҙары Зөлфирә менән Гөлшат тыуып үҫә.Улар барыһы ла республиканың төрлө ҡалаларында үҙ ғаиләләре менән йәшәй, ата-әсәләренә һигеҙ ейән-ейәнсәр, ә улары һигеҙ бүләсәр бүләк иткән.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - №22, 28 май - 3 июнь, 2016 - Информационные страницы\n№22, 28 май - 3 июнь, 2016\nҺуңғы ваҡытта башҡорт милли кейеменә ҡарата иғтибар артыуы һиҙелә. Фәнни-ғәмәли конференциялар ойошторола, бөгөн иһә Өфөлә Башҡорт милли кейеме көнө уҙғарыла. Ғөмүмән, башҡорттар үҙ милли кейеме тураһында иң тәүге сиратта ниҙәр белергә тейеш?\nҠАҘАН ҠАЙНАЙ - ЯРМА ЮҠ\nҺеҙ беләһегеҙме, йәмәғәт: Рәсәйҙә ярлы пенсионерҙар юҡ икән дә баһа! Ысын-ысын, был турала бына яңыраҡ ҡына РФ Хеҙмәт һәм социаль яҡлау министры Топилин әфәнде прәме күҙгә бәреп әйтте.\nТӘРБИӘ ӘКИӘТТӘН БАШЛАНА...\nӨфөлә етенсе тапҡыр үткәрелгән "Һаумы, һаумы, әкиәт!" донъя халыҡтары әкиәттәрен башҡорт телендә башҡарыусыларҙың ҡала конкурсына йомғаҡ яһалды. Иленең ырыҫы, халҡының киләсәге булған аҡыллы, һүҙгә оҫта балалар Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрының тамаша залында күркәм байрам ойошторҙо.\nБАШҠОРТТАРҘА ЕР БИЛӘҮСЕЛЕК\nҠатнаш милләтле улыстар һаман арта бара, әммә башҡорттар һаны урыҫтарҙыҡынан һаман күберәк. Шуға ла сходтарҙа башҡорттарҙың өҫтөнлөк алыуы ихтимал, быға юл ҡуйырға ярамай.\nҮҘЕБЕҘ ЭШЛӘГӘН ҺЫНДАРҘЫҢ БУЛМЫШЫНДА ЙӘШӘЙБЕҘ КЕҮЕК\nБөгөн һатыуға сыҡҡан милли тауар ҡиммәт хаҡҡа ҡуйыла. Мәҫәлән, биҙәүестәр, түшелдеректәр, ҡурай кеүектәрҙең хаҡтары бик ҡиммәт. Үҙебеҙҙекеләрҙеке булһын, үҙебеҙҙекеләр белһен тигәнгә лә таянайыҡ әле.\nМИЛЛИ КЕЙЕМДӘ - МИЛЛИ ХОЛОҠ\nБейек ҡалпаҡтарҙан башҡа, кейеҙҙән баҫылған тәпәшерәк ҡалпаҡтарҙы халыҡ бик яратып кейгән. Был баш кейемдәрен башҡорттар үҙҙәре туланан йәки кейеҙҙән баҫҡан, улар ҡара һәм аҡ төҫтә булған.\nЭШ ТӘ, АШ ТА БУЛА ҺАУЛЫҠ БУЛҺА\nҺаулыҡ булһа, эш тә, аш та була. Сәләмәтлекте һаҡлау өсөн аҡса эшләргә тип түгел, аҡса эшләү өсөн сәләмәтлекте һаҡларға кәрәк, тигән ҡараштан сығып эш итергә кәрәк.\nРУХЛАНДЫРҘЫ СИБАЙ БАЙРАМДАРЫ\nСибай ҡалаһында XIII "Ирәндек моңдары - 2016" Төбәк-ара башҡорт йырын башҡарыусылар конкурсы үтте. Өс көн буйы барған был сара сиктәрендә шулай уҡ "Ирәндек батыры-2016" спорт фестивале, Милли кейем көнө ойошторолдо.


Ниһайәт! Көтөп ала алдыҡ! Рәсәйҙең билдәле рок төркөмдәренең береһе Lumen тыуған ҡалаһында концерт бирҙе. Хәйер, музыканттар үҙҙәре лә яңы программаһы менән тиҙерәк Өфөлә сығыш яһарға хыяллана ине. Һуңғы тапҡыр төркөм концерт менән 2008 йылда килгәйне.\nШунан бирле Lumen'да күп нәмә үҙгәргән. Уҙған йылдың май айында бишенсе "Тыныслыҡ" альбомы донъя күрҙе. Йыл әйләнәһенә улар альбомдарына иғтибар арттырыу өсөн бөтә Рәсәй һәм яҡындағы сит илдәр буйлап гастролдәрҙә йөрөнө. Күптән түгел яңы "Лабиринт" клибын төшөрҙө. Ҡайҙа, тиһегеҙме, Нью-Йорктың үҙендә!\nLumen'дың уңыштары тураһында тулыраҡ уның вокалсыһы Рөстәм "Тэм" Булатов һөйләне. Коллектив саундчекта булғансы, ул журналистар менән аралашты.\n- Өфөлә ниңә һирәк сығыш яһайһығыҙ?\n- Сөнки һәйбәт майҙанда уйнарға теләйбеҙ. Концерт ойоштороу менән оҙаҡ ваҡыт ауырлыҡтар булды. Инде йышыраҡ сығыш яһарбыҙ, тип өмөтләнәм.\n- Һеҙҙе ҡайҙа яҡшыраҡ ҡабул итәләр: Өфөләме, әллә башҡа ҡалаламы?\n- Тамашасынан уңдыҡ. Беҙ был һүҙҙәрҙе ҡабатлауҙан туҡтамайбыҙ. Концерттарыбыҙ бер-береһенә оҡшаған. Шулай ҙа бер үҙенсәлеге бар: башҡа ҡалалар өсөн беҙ - уларға 2003 йылдан таныш коллектив. Ә өфөлөләргә беҙ 90-сы йылдар аҙағында ойошторолған төркөм булараҡ билдәле.\n- "Тыныслыҡ" ("Мир") альбомы тураһында һөйләгеҙ әле...\n- Ниһайәт, беҙ уны өфөлөләргә тәҡдим итә алабыҙ! Был альбом бер йыл элек сыҡты. Һәм беҙ был программаны тыуған ҡалабыҙҙа "тере" тауышҡа йырларбыҙ, тип көттөк. Беҙҙең өсөн бик мөһим был. Альбом үҙе, тәү ҡарашҡа, элек эшләгәндәрҙең дауамы ла кеүек, шулай ҙа яңғырашы, күңел торошо буйынса ул яңы. Бындай альбомдың булғаны юҡ әле беҙҙә.\n- Ҡайһы йырығыҙҙы һеҙ уңышлыраҡ тип табаһығыҙ?\n- Был һорауға яуап бирә алмайым. Бар йырҙарым да балаларым кеүек, яратҡан, яратмағаны юҡ. Һәр береһенә күңелемде һалдым.\n- Гастролдәр менән Европа илдәренә йыйынғайнығыҙ...\n- Тур үткән йылдың көҙөндә үтергә тейеш ине. Ләкин көрсөк пландарҙы үҙгәртте. Икенсе илдәрҙең экзотик музыкаһында ҡайғыһы юҡ кешеләрҙең. Шуға ла ойоштороусылар концерттарҙан баш тартты. Иҡтисад тотороҡланғас, шулай ҙа концерттар ойошторорбоҙ, тип ышанам.\n- Концерт турығыҙ тамамлана. Артабан икенсе программа өҫтөндә эшләйһегеҙме?\n- Бөтөнләй үк тамамланмай әле. Тәнәфес алабыҙ, һәм майҙа был программаны йәнә бер аҙ уйнарға иҫәп тотабыҙ. Артабан, ғәҙәттәгесә, ваҡиғалар үҫешенең төрлө варианты бар. Ҡайһы юлдан китеребеҙҙе әлегә һайламағанбыҙ. Һис шикһеҙ, яңы йырҙар яҙасаҡбыҙ.\n- Өфөнөң башҡа музыканттары менән аралашаһығыҙмы?\n- Мөмкинлеккә ҡарап. Беҙ бит һәр ваҡыт юлда.\n- Өфө музыканттарының ҡайһыларын перспективалылар иҫәбенә индерәһегеҙ?\n- Мине тәьҫирләндергән һуңғы эш - "Светотень" төркөмөнөң альбомы. Ул яҡын арала сығасаҡ. Егеттәр уның өҫтөндә оҙаҡ эшләне, эшкә етди ҡараны.\n- "МанифестЪ" төркөмө менән берлектә "Хушлашыу ауазы" йыры сыҡты. Улар һеҙҙе нисек тапты?\n- "МанифестЪ" егеттәре элекке таныштар. Уларҙы беҙ "Funky голоса" төркөмө булған саҡтарынан беләбеҙ. Бергәләп йыр яҙҙырыу тураһында тәҡдим алғас, шәхсән үҙемде был ныҡ ҡыҙыҡһындырҙы. Һәйбәт йыр килеп сыҡты. Ижадта миңә һәр төрлө тәжрибәләр ҡыҙыҡлы.\n- Өфөнөң рок хәрәкәте үҫеше тураһында нимә әйтә алаһығыҙ?\n- Ҡалабыҙҙа рок-төркөмдәр сығыш яһарлыҡ һәйбәт майҙандар етешмәй. Әгәр уйнарға урын юҡ икән, рок-хәрәкәт үҫешә алмай. "Тере" концерттар мотлаҡ.\n- Өфөнө яратҡан ҡалағыҙ тип иҫәпләйһегеҙме?\n- Һис шикһеҙ. Бик оҙаҡ ваҡыттан һуң тыуған урамдарҙан үтеүе күңелле...\n- Өфөлә яратҡан урынығыҙ бармы?\n- Өфөлөләр көләсәк, ләкин мин Сипайловоны яратам. Эҫендем.\n- Фанаттарығыҙ һәр саҡ борсола, Өфөнән күсенергә йыйынмайһығыҙмы?\n- Бер ҡайҙа ла йыйынмайбыҙ!\n- "Лабиринт" клибын төшөрөүегеҙ тураһында һөйләгеҙ әле...\n- Клипты Нью-Йоркта төшөрҙөк. Барыһы ла көтөлмәгәнсә тиҙ килеп сыҡты. Шаршамбыла коллектив менән ниңә Нью-Йоркта клип төшөрмәҫкә, тип һөйләшеп ултырҙыҡ, ә йәкшәмбелә билеттар кеҫәлә ине инде, ә киләһе шаршамбыла беҙ Америкала инек. Клипты режиссер Евгений Курицын төшөрҙө. Беҙ уның менән электән таныш. Эш барышында ҡала менән таныштыҡ.\nБруклин күперенән Азатлыҡ статуяһына ҡараныҡ, шпилен болоттар йәшергән Эмпайр-стейт-билдинг тирәләй йөрөнөк. Бик сағыу тәьҫораттар ҡалды. Нью-Йоркта йәшәүселәрҙең әҙәплелеге хайран итте. Ихтирамлы мөнәсәбәт менән улар тормоштарын еңеләйтә. Шул тиклем ғәфү үтенеүҙәрҙе мин бер ҡасан да ишеткәнем булманы. Әгәр үҙең һаҡһыҙ боролоп, күршеңә тейһәң дә, һинең урынға улар ғәфү үтенә. Был, бәлки, ихлас күңелдән дә әйтелмәйҙер, шулай ҙа кешеләргә конфликтһыҙ йәшәргә мөмкинлек бирә. Һәм Нью-Йорк, әлбиттә, контрасттар ҡалаһы.\nЖурналистарға Тэм концерттағы йырҙарҙың күбеһенең "Тыныслыҡ" альбомынан булыуы, шулай уҡ элекке альбомдарҙан да композициялар башҡарыласағы хаҡында һөйләне. Барыһы ла тап шулай булды. Концерт программаһы ентекле әҙерләнгән. Агрессив һәм хис - тойғоло блоктан һуң талғын ойотҡос композициялар тәҡдим ителде. Тамашасыға дәртләнеп бейергә лә, ял итергә лә форсат булды.\nБашта музыканттар "Тыныслыҡ" альбомының тәүге композицияһын - "Последний шанс"ты башҡарҙы. Яңы тректар араһында шулай уҡ "Лабиринт", "Вся вера и любовь этого мира", "Не надо снов", "Дотянуться до звезды" һәм башҡалар бар ине.\n"Осеннее небо" йырын башҡарыр алдынан Тэм, ҙур үкенес менән, һуғыш тынмаған илдә йәшәүебеҙ тураһында һөйләне. Ул беренсе чечен кампанияһы хаҡында бәйән итеүсе Сергей Говорухиндың "Прокляты и забыты" фильмын хәтергә алды. Һәм тамашасынан оло илдә йәшәүебеҙҙе онотмаҫҡа саҡырҙы, ҡайҙалыр алыҫта, икенсе төбәктә, ниндәйҙер ваҡиғалар бара икән, улар беҙгә лә ҡағыла, тине. Залда дәррәү алҡыштар яңғыраны, һәм тамашасылар Тэмдың йырына ҡушылды:\nСквозь ухмылку мою, сквозь радостный смех\nЯ надеюсь, что это не зря...\nЭлекке, тамашасылар яратҡан йырҙарҙан "Шесть миллиардов", "Иди в отмах", "Пора орать", "Хватит!", "Пока ты спал" яңғыраны.\nОшонан һуң Тэм тамашасыларға рәхмәтен белдерҙе:\n- Шәп концерт өсөн рәхмәт һеҙгә, тап ошондай концерт тураһында хыялланғайныҡ!\nҺәм һуңғы йырын иғлан итте. Бынан һуң музыканттар сәхнәнән төштө, ә халыҡ таралырға уйламаны ла. Улар, туҡтамайынса, һаман ҡысҡырҙы:\n- Тағы! Тағы! Тағы!\nҺәм Lumen йәнә сәхнәлә күренде. Төркөм билдәле йырҙарының береһе "Сид и Ненси"ны башҡарҙы:\nИң аҙаҡтан музыканттар дәртле "Мы с тобой одной крови" йырын йырланы. Көсөн йөҙ процентҡаса сарыф иткәндәре билгеле ине. Lumen'ды ебәрергә теләмәһә лә тамашасы, уларға китергә тура килде. Фанаттарҙың кәйефен күтәреү өсөн Дэн залға барабан таяҡтарын һәм таҫтамалын ырғытты.\nАвтор һәм Андрей Старостин фотолары.


“Йәйғор”ҙа һәр саҡ йәнле » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Белем һәм тәрбиә » “Йәйғор”ҙа һәр саҡ йәнле\n“Йәйғор”ҙа һәр саҡ йәнле 05.03.2019 // Белем һәм тәрбиә\nСтәрлебаш районы Өфөнән 182 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Яҡындағы тимер юл станцияһы – Стәрлетамаҡта (57 километр). Райондағы иң боронғо ауылдар: Стәрлебаш (1680 йылда нигеҙ һалынған). Айҙарәле һәм Түбәнге Ибрай ауылдарына Ырымбур янындағы Татар Ҡарғалыһы ауылы татарҙары нигеҙ һала. Улар ерҙе аҫаба башҡорттарҙан һатып алған.\nСтәрлебаш ауылы революцияға тиклем үҙенең боронғо, ҙур, атаҡлы мәҙрәсәһе менән билдәле булған. Ул мәҙрәсә 1640–1660 йылдарҙа асылған һәм Петр I тарафынан 1720 йылда рөхсәт ителгән. Сәбәбе – Стәрлебаш мәҙрәсәһенә килеп уҡыған ҡаҙаҡ-ҡырғыҙ шәкерттәре аша киләсәктә яулап алынырға тейешле Урта Азия ерҙәрендәге хәлдәр тураһында мәғлүмәт йыйыу. Урал, Урта Азия, Иҙел буйҙарында уны “Кесе Бохара” тип атағандар.\nРайон 1930 йылдың 20 авгусында Стәрлетамаҡ кантонының Федоровка, Ҡалҡаш, Ергән улыстары ерҙәрендә, Ҡарағош районы булараҡ ойошҡан. 1931 йылдың 6 мартынан Стәрлебаш районы итеп үҙгәртелә. 1963 йылда Мәләүез һәм Стәрлетамаҡ райондарына ҡушылған. 1964 йылдың 3 мартында яңынан булдырылған.\nРайон Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында, Ырымбур далалары башланған ерҙәр менән сиктәш урынлашҡан. Көньяҡ-көнсығышта Миәкә, көньяҡта Ырымбур өлкәһе һәм Федоровка, көнсығышта Мәләүез, төньяҡ-көнсығышта Стәрлетамаҡ райондары менән сиктәш. Майҙаны 1609 квадрат километр тәшкил итә.\nТәтер, Күндерәк, Стәрле, Ҡуғанаҡ, Өршәк, Ашҡаҙар йылғалары менән йыуыла.\nИң эре ауылдар: Стәрлебаш, Тәтер-Арыҫлан, Ҡуғанаҡбаш, Буҙат, Айҙарәле. Районда башҡорттар, татарҙар, урыҫтар һәм сыуаштар бер ғаилә булып йәшәй.\nМәҡсүт ауылында урынлашҡан Стәрлебаш 3-сө балалар баҡсаһы ҡыҙыҡһыныусан ҡыҙҙар һәм малайҙар өсөн уңайлы, яҡты һәм йылы йорт. Бында һәр кескәйгә күңелле, һәйбәт һәм ҡыҙыҡ, шуға ла бәләкәстәр баҡсаға ҙур теләк менән килә. Ә уларҙы һәр көн иртән эшенә сикһеҙ ғашиҡ тәрбиәселәр ҡаршылай. Балалар баҡсаһы хеҙмәткәрҙәре өсөн иң мөһиме — уларҙың тәрбиәләнеүселәре. Иғтибарлы, балалар күңеленә һәм йөрәгенә асҡыс таба белгән тәрбиәселәр улар менән һәр саҡ яҡшы мөнәсәбәттә.\n— Балалар баҡсаһына биш йәш кенә, әммә беҙ тотороҡло үҫешәбеҙ. Беҙҙә һөнәре туранан-тура педагогикаға бәйле кешеләр эшләй, коллективта белемле һәм тәжрибәле, юғары квалификациялы белгестәр тупланған. Күркәм йортта сабыйҙарға рәхәтләнеп үҫергә, ә тәрбиәселәргә ең һыҙғанып эшләргә генә ҡала, — ти “Йәйғор” балалар баҡсаһы мөдире Зәкиә Шакир ҡыҙы Сәфәрғәлиева.\nӘйткәндәй, уның ҙур педагогик стажы, тәрән теоретик белеме, ғәйәт ҙур практик тәжрибәһе ниндәй ҙә башланғыста уңыш гарантиялай, тырыш хеҙмәте һөҙөмтәһендә коллективта йылы мөхит хөкөм һөрә.\nБаҡса 85 балаға иҫәпләнгән, биш ауыл кескәйҙәре бында тәрбиәләнә. Бынан тыш, тағы ла Ибраҡай, Яңы Ҡалҡаш һәм Иҫке Ҡалҡаш ауылдарында уның филиалдары эшләй. Юғары һәм урта махсус белемле 18 белгескә эш урыны булдырылған.\nЙылдан-йыл балалар баҡсаһы яҡшыра, ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә тәрбиә ысулдары, ҡоролмалар, матди-техник һәм норматив база яңыртылған. Тәрбиәселәр белемдәрен һәм оҫталыҡтарын даими камиллаштыра. Бында эшләгән педагогтар һәр ваҡыт ижади эҙләнеүҙә, республика һәм район конкурстарында әүҙем ҡатнашып, һөнәри оҫталыҡтарын күрһәтеп, йыш ҡына призлы урындар яулай. Тәрбиәселәр Лилиә Сәлихова, Әлиә Сәфәрғәлиева, Резида Хәйбуллина, Ләйсән Ғәзизова, Гөлназ Искәндәрова һәм башҡалар балалар баҡсаһы данын йыраҡтарға таратып, матур ғына хеҙмәт өлгөһө күрһәтә. Балаларға баҡсала ҡыҙыҡлы, эстәлекле булһын өсөн үҙенсәлекле һөйөү һәм шатлыҡ мөхите булдырылған.\nПедагогтарҙың уйлап таба белеү һәләтенә, фантазияһына хайран ҡалырлыҡ! Балалар баҡсаһы хеҙмәткәрҙәренең һәр балаға ҡарата изге мөнәсәбәте, энтузиазмы, инициативаһы һәм ихлас ҡыҙыҡһыныусанлығы үҙгәрешһеҙ ҡала. Тәрбиәселәр, педагогтар төрлө фәһемле һәм файҙалы саралар үткәреп, мәктәпкәсә учреждениены үҫтереү программаһын тормошҡа ашыра.\n“Йәйғор”ҙа аң даирәһенә, аралашыуға һәм заманса технологияларға нигеҙләнеп, Башҡортостандың ысын патриоттарын, уны яратҡан, хөрмәт иткән һәм һаҡлай алырлыҡ быуын тәрбиәләйҙәр.\n— Заман талаптарына ярашлы төҙөлгән баҡсала балаларҙың физик һәм психик үҫеше, ялы өсөн уңайлы шарттар булдырылған. Рәхәтләнеп спорт менән шөғөлләнеү, медицина күҙәтеүе үтеү өсөн иркен бүлмәләр, залдар бар, шул уҡ ваҡытта балалар психологы, релаксация кабинеттары эшләй. Аш-һыу, йоҡо, уйын бүлмәләре йылы һәм зауыҡ менән биҙәлгән, — ти баҡса мөдире Зәкиә Сәфәрғәлиева. — Балаларҙың хәүефһеҙлеге лә һәр саҡ иғтибар үҙәгендә, был йәһәттән һәр ерҙә тиерлек видеокамералар, янғын сығыуын иҫкәртеү ҡорамалдары ҡуйылған.


Белорет ҡалаһында юғалған Яна Перчаткинаның кәүҙәһе табылды\nТәфтишселәр баштан уҡ тиҫтәгә яҡын версияны тикшерә һәм уларҙың береһе дөрөҫ булып сыға. Бала үлтерелгәндән һуң, Фурманов урамындағы ихаталарҙың береһендә баҙҙа йәшерелгән була.\n3 май Белоретта Яна Перчаткина юғалған тигән хәбәр бар республика халҡын аяҡҡа баҫтырҙы тиергә мөмкин. Меңгә яҡын кеше икенсе синыф уҡыусыһын эҙләүҙә ҡатнаша. Ҡоҙоҡтарҙан башлап урман-йылға буйҙары, шәхси ихаталар - меңгә яҡын объект ҡарала. Ҡаланың Октябрьский биҫтәһендә ҡуйылған тиҫтәнән ашыу видеокүҙәтеү ҡоролмаларының яҙмалары тикшерелә. Һәм ниһайәт, сәйер «Газель» автомобиле полиция хеҙмәткәрҙәренең күҙенә салына. Водителдең өйөнә юлланыу ҙа һөҙөмтәле үтә. 38 йәшлек ир бәләкәй баланың кәүҙәһен баҙында йәшереп тотҡан.\nСветлана Абрамова, Рәсәй тәфтиш комитетының башҡортостан буйынса идаралығы етәксеһенең өлкән ярҙамсыһы: «Әлеге мәлдә ваҡиға урынында тәфтишселәр эшләй. Ҡулға алыныусынан һорау алына. Ҡыҙҙың үлеме криминалға бәйле, һүҙ юл-транспорт ваҡиғаһы тураһында бармай».\nБилдәле булыуынса, ғәйепләнеүсе быға тиклем енәйәти яуаплылыҡҡа тарттырылмаған. Бер ҡайҙа ла эшләмәй. Балалары юҡ. Әйткәндәй, быға тиклем тәфтишселәр меңгә яҡын йорт ихатаһын тикшереп сыға.\nЕвгений Савельев, Рәсәй тәфтиш комитеты башҡортостан буйынса идаралығының криминалистика бүлеге етәксеһе: «Баланы ҡараған мәлдә, ҡыҙҙың тәнендә яралар булыуы асыҡланды. Бигерәк тә, башында. Үлеү сәбәбе - суд-медицина экспертизаһынан һуң билдәле буласаҡ».\nҠыҙҙың иҫән булмауы - яҡындары өсөн оло ҡайғы. Улар һуңғы минутҡаса уның табылырына ышана. Баланың әсәһе дөрөҫтө һөйләйме юҡмы икәне детекторҙа тикшерелә, үгәй атаһынан ДНК анализы алына. Сөнки ирҙең тиҙ арала Өфөгә юлланырға йыйыныуы ла шик тыуҙырған була. Тәфтишселәр Яна Перчаткинаның юғалыуына бәйле барлығы ун версияны тикшерә. 600 кешенән һорау ала.\nЫсынлап та, ҡыҙ өйҙән ҡасмаған. Уның ғүмере өҙөлгән. Бөгөн Янаның өләсәһе менән бәйләнешкә ингәндә лә, ул үкһеп илауҙан беҙҙең менән аралаша алманы. Әммә водитель тигән һүҙҙе бер нисә ҡат ҡабатланы. Ғәйепләнеүсенең ҡулға алыныуы ғына баланың яҡындарының күңелен тынысландыра алмаҫ шул...


22 Ғинуар 2021, 13:29\nИзге йома көн мөбәрәк булһын! Йома көн ғәҙәттә май еҫе сығаралар. Әйҙәгеҙ, бергәләп ҡоймаҡ ҡояйыҡ. Тик был юлы ул ябыҡ булһын. Эслек урынына үҙегеҙ теләгән тәмлекәсте һала алаһығыҙ. Бының өсөн 4 аш ҡалағы манный ярмаһы, 1.5 стакан он, 2 йомортҡа, 400 мл кефир, 100-120 мл һыу, 0.5 балғалаҡ аш содаһы, 1 балғалаҡ шәкәр, 0.5 балғалаҡ тоҙ (әҙерәк булыуы ла ихтимал, тәменә ҡарағыҙ), 3 аш ҡалағы үҫемлек майы кәрәк була.\nБының өсөн 4 аш ҡалағы манный ярмаһы, 1.5 стакан он, 2 йомортҡа, 400 мл кефир, 100-120 мл һыу, 0.5 балғалаҡ аш содаһы, 1 балғалаҡ шәкәр, 0.5 балғалаҡ тоҙ (әҙерәк булыуы ла ихтимал, тәменә ҡарағыҙ), 3 аш ҡалағы үҫемлек майы кәрәк була.\nЙомортҡаны бер аҙ туҡып алабыҙ ҙа тоҙ, шәкәр, кефир, һыу, манный ярмаһы, он һәм аш содаһын өҫтәйбеҙ. яҡшылап болғатҡандан һуң үҫемлек майын өҫтәйбеҙ.\nҠоро табаның ҡап уртаһына 2-3 аш ҡалағы әҙер ҡамырҙы ҡоябыҙ. Шыйыҡ ҡамыр йәйелер һәм уның диаметры 10-12 см тирәһен булыр. Ҡоймаҡтың өҫтө күбекләнеп, тишекләнеп ҡатыр. Уны табанан алабыҙ ҙа, урынына тиҙ генә икенсеһен һалабыҙ. Уларҙы бер-береһе менән ҡатларға ярамай, йәбешәсәктәр. Ә бына алдан әҙерләп ҡуйған эслекте һалып, йәбештергәндә бик ҡулай була.\nӘгәр инде сыр һалһағыҙ, аҙаҡ бешереп бөткәс, бер-ике минутҡак духовкаға ҡуйып алығыҙ!\nӨҫтәлегеҙ йәмле, сәйегеҙ тәмле булһын!