Гөлйөҙөм - ЫрғЫҘ беренсе киҫӘк көтөүселәр\nӨс тәҙрәһе һыу буйы урамына ҡараған, ҡыйыҡһыҙ стена, түбәләре тотош шыма итеп һылап ҡуйылған йыйнаҡ ҡына бер кирбес өй. Үмәр ҡарттың өйө. Ауылдың уртаһында ла түгел, ситенә лә бик сыҡмаған был ҡупшы өй, оло урамдарҙың береһенә лә буйһонмағандай, яр башында Ырғыҙ һыуының шаян тулҡындарына һоҡланып текәлгән өс күҙле бер януар һымаҡ, гел бер төҫ кенә, тыныс ҡына ултыра бирә. Был өйҙөң һул яғындараҡ уға ҡаршы һалынған уртаса ғына кирбес келәт, уға текәлеп, ялғанып киткән ҡура, бәләкәй генә һарай, ялан кәртәләр, бөтәһе бергә бөтөн генә, йыйнаҡ ҡына бер тормошто күрһәтәләр.\nУның арата ҡапҡаһы иртәнән кискә тиклем, бер асылып, бер ябылып, шығырлауҙан бушамай. Быйылғы уңышлы йылдың йәшел бесәне, уңған игендең алтын көлтәләре тейәп ташылған һигеҙ сабаҡлы бейек әрәндәкте, уның өҫтөндә ултырып ҡайтып, “трр!..” тип ҡысҡырған Үмәр ҡартты йә таң ҡараңғыһынан “на-на!..” тип ат ҡыуып сығып киткән Гөлйөҙөмдө был арата ҡапҡа шығырлап ҡаршы ала, оҙатып ҡала ине.\nУлар аталы-ҡыҙлы бөтә яҙ, йәй, көҙ буйына шулай эшләнеләр.\nҮгәй улы Әхмәҙи атаһы менән тыныша алмай башҡа сығып киткәс, Муйылбикә:\n— Ҡороғоро бала, ҡарт көнөмдә, бала үҫтерҙем тип ҡыуанып торғанымда, ҡайһылайтып йорт алдында мәсхәрә итте, — тип иланы. Әхмәҙи булмағас, бөтә хужалыҡ емерелер шикелле булды. Был бәләкәй ҡыҙ — Гөлйөҙөм менән генә ҡайҙа бараһың, тип уйланы ул.\nМуйылбикә үгәй улына, унан да бигерәк кире холоҡло атаһына асыуланды.\n— Был тиклем дә бер-берегеҙгә ҡырыҫ булырһығыҙ икән. Һинең ҡомағайлығың бөтмәҫ инде. Үлһәң, бөтә донъяңды ҡәбереңә күтәреп китә алмаҫ инең әле. Исмаһам, шул яңғыҙ улың Әхмәҙиҙән донъяңды тартма тағы. Киленгә һүҙем юҡ, ҡәҙер итеп тора. Ерле юҡ өсөн баланы йорттан ҡыуып сығар, имеш. Әле һине яманатлы итмәҫтәр, һаман да шул мине, үгәй уҫаллығынан тип, ғәйепләрҙәр, — тип ҡартына бик ныҡышып ҡараны, ләкин Үмәр ғәҙәттәге үҙенең үҙ һүҙлелеген ҡуйманы.\n— Һин, үгәй инә бауырһаҡ тигәндәй, шул Әхмәҙиҙе яҡлама. Йәшем иллегә етеп, улымдан аҡыл алып ултырайыммы? Мин бер төрлө өйрәтәм, ә ул үҙенсә эш йөрөтөргә тырыша. Кем уға үгеҙ башмаҡты һатырға ҡушҡан? Эҙләүһеҙ-һорауһыҙ итсе Мусаға юҡ хаҡҡа ысҡындырып ҡуйҙы. Өс тапҡыр баҙарға бесән тейәне. Мин уға, бесән ҡыйбатайһын, түҙергә кәрәк, тип ҡараным, юҡ тыңламай, үҙенекен итә.\nҠартайғанда, саҡ донъя төҫө күрә башлағанда, мин шул тыңлауһыҙҙан малды тәләф иттерәйемме ни? Бер аҙ һуған һурпаһы эсһен. Әллә ҡайҙа китмәҫ, ҡайтып килер әле, атай кәрәк булһа, ҡайтыр.\n— Кешенән оят бит, — тип Муйылбикә тағы ла ауыҙ асҡайны, Үмәр ҡарт киҫте:\n— Етәр тим, уллы ла илар, улһыҙ ҙа илар, тигәндәр. Астан үлмәбеҙ әле.\nӘхмәҙи кире ҡайтманы. Донъя көтөүҙең күп ауырлығы Гөлйөҙөмгә йөкмәлде. Ул ун өс-ун дүрт йәштән үк йортҡа ярҙам итә башланы. Хәҙер Гөлйөҙөмгә ун ете йәш ине.\nҮмәр ҡарт Гөлйөҙөмдө бер арбаға ултыртып, үҙе икенсе арбаға ултырып, иртәнсәк таң ҡараңғыһынан китеп, кис күҙ бәйләнгәс кенә ҡайталар. Улар десятина ярым игенде Тимерғәле ағайҙар менән ҡул алмашлап урҙылар. Уны яландан көлтәләп ташып, һыртҡы ырҙынға өйҙөләр. Көҙгө көндөң арыу уҡ һалҡын елдәр өргөләй торған миҙгеле етте. Үмәр ҡарт, ай яҡтыһы бар саҡта, ошо иген әүернәһен бөтә һалып ҡуйырға тырышып, ҡалған көшөлөн ағас көрәк менән ашыға-ашыға елгәрергә кереште. Ул үҙенең көҙ эшләргә тип уйланған күп ниәттәренең тормошҡа атҡарыла барыуына риза төҫ менән йөрөй. Арыған сағында ла, башҡа ваҡыттарҙағы һымаҡ, Гөлйөҙөмгә мыжымай. Уны, ҡыҙ кеше булғаны өсөн, әҙәмгә һанап кәңәшмәҫкә тейеш булһа ла, үҙ алдына уйланған һымаҡ, ҡайһы бер уйҙарын һөйләгеләп ҡуя.\n— Бер егерме бото һатылһа, бер ун ботон бесәнгә алыштырырға ла тура килер. Бесән таҡы-тоҡораҡ булыр. Ала һыйырҙы ла, танаҡайҙы ла ҡышлатып, киләһе йыл ике быҙаулы һыйыр яһап алырға тура килер.\nУның өҫтөнә ул Гөлйөҙөмдө кейәүгә биреү, туй кәрәк-яраҡтары тураһында ла уйлай. Ләкин ул уны әсенән генә уйлап бөтөрә. Уға ла байтаҡ иген кәрәк. Хәйер, уныһы мәһәрҙең нисек булыуына ҡарай инде. Мәһәрҙе күберәк һорарға тура килер, тип ҡарарлай ул.\nБөгөн дә улар көн оҙон икәү ҡайнаштылар. Ай, ҡалҡып, юғары күтәрелде. Гөлйөҙөм ҡыҙыу эшләп тирләне лә киске һалҡынға кәзәкейенең элмәктәрен ысҡындырҙы. Атаһы: “Һыуыҡ тейер, сисмә”, — тиһә лә, башындағы яулығын сисеп арбаға тейәлгән бойҙай өҫтөнә ырғытты. Ул таҙа бойҙайҙың һуңғы йөгөн өйгә алып ҡайтып китте.\nЮлда туры ат башын салыҡлап, һәлпелдәп кенә атланы, Гөлйөҙөм арбаның алғы майһыҙ тәгәрмәсе шығырлаған тауышты бер аҙ тыңлап барҙы ла саф матур тауышы менән йырлап ебәрҙе:\nҺандуғастар һыу ташый,\nҠайҙа икән һыу башы,\nҺағынып айға ҡарайым,\nАйҙың да яңғыҙ башы.\nТаш ташланым болаҡҡа,\nТашым китте йыраҡҡа. Т\nашламам, тип әйткән инең,\n—Ташлап киттең, йыраҡҡа.\nҺыу буйына төшкәндә,\nКәкүк кеүек зарланһам да,\nТуры ат ҡапҡаға етеп туҡтағас, ул, һикереп төшөп, ҡапҡаны асты. Уға әсәһе лә ҡаршы сығып килә ине, улар игенде икәүләшеп тиҙ генә бушата һалып алдылар.\n— Әсәй, ҡара әле, ни тиклем бойҙай булды. Ике бура ла тула яҙҙы бит, — тине.\nМуйылбикә ҡыҙының шатлығына ҡушылып йылмайҙы ла:\n— Эйе, алла бәрәкәтен генә биреп, үҙебеҙгә генә ризыҡҡа яҙһын инде, балам, — тине. Үҙе шунда уҡ, был игенде ҡайһылайтып ҡына һуҙһаң да, йыл әйләнәһенә, налог, ғөшөрҙәре менән булған бөтә сығымдарҙы ҡапларға етмәйәсәген уйлап ҡуйҙы. Тик был турала ул ҡыҙына әйтә торманы.\n— Бар, балам, оҙаҡламағыҙ инде, — тип ҡапҡаны ябып ҡалды.\nГөлйөҙөм был юлы туры атты юрттырып китте. Атаһы уны:\n— Йә, ҡыҙым, бынау һепергән ҡый-ҡыпырҙарыңды, көрәк, тырмаларҙы арба төбөнә һал да, әйҙә, ҡайтайыҡ инде. Бөттөк ҡуй ошо, — тип ҡаршы алды.\nГөлйөҙөм атаһының ырҙын төбөнән һепереп йыйып ҡуйған тауыҡ емлеген, тәүҙә көрәк менән, ҡалғанын усы менән һыпырып йыйып, торпошаға урап арбаға һалды ла үҙе лә һикереп менеп ултырҙы. Атаһы уға атты ҡыумаҫҡа ҡушып, үҙе йәйәүләп ҡайтырға булды. Ырҙын ҡапҡаһынан сыҡҡас та ул, күҙ ҡабаҡтарын тексәйтеп, был ауыр эштең ысынлап та бөткәненә ышанмаған кеше һымаҡ, үҙе өйгән һалам эҫкерттәренә ҡарап торҙо. Ҡапҡаның сүс бәйе ныҡмы икән, тип ҡабат-ҡабат тартып ҡараны. Шунан күрше ырҙындарҙағы елгәреп, ташып ҡайнашҡан кешеләргә күҙ һала-һала, ҡулдарын артҡа ҡуйып, өйгә табан ыңғайланы.\nМуйылбикә улар ҡайтыуына сәй әҙерләне, бөгөн генә бешкән майын тәрилкәгә һалып, уның янына яңы ғына усаҡтан сыҡҡан сөсө күмәсте ҡулдарын бешерә-бешерә бүлгеләне лә батмус тирәләй өйләндереп ашъяулыҡҡа һалды. Ул, киң ҡыҙыл күлдәгенең итәген бөрмәһенән ысҡындырып, һыҙғанған ендәрен төшөрөп йәтешләнде лә ирен ҡабаландырҙы.\n— Ҡана, тиҙерәк сәйгә ултырығыҙ! — Шунан, башында шыуып киткән яулығы аҫтынан сыҡҡан һарғылт ҡуңыр сәстәрен йүнәтеп һыйпап, яулыҡ остарын нығытып бәйләне лә “бисмилла” тип сәй яһарға тотондо.\nМуйылбикәнең, утыҙ һигеҙ йәше үтеп, ҡатын уртаһына еткәнде күрһәткән йөҙө, күҙ тирәләрендә яҡшы уҡ беленә башлаған сырыштары, танауы янынан нәҙек кенә булып төшкән юлаҡтар уның йәш сағында матур ғына булған икәнен әйтеп торалар. Ул, Үмәр ҡарттың тәүге бисәһе үлгәс, тол кешегә бирелгән ҡыҙ булыуына, үҙ тиңенә барып ғүмер итә алмауына үкенгән йылдарын инде күптән артта ҡалдырған. Хәҙер ул үҙенә оҡшаған ҡыҙы Гөлйөҙөмдөң кеше күҙенә күренерлек булып үҫеп килеүенә ҡыуанып йәшәй, эсенән генә уның һылыу булыуына һоҡлана. Ул уға яҡшы тәрбиә бирергә тырыша. Гөлйөҙөмдөң ап-аҡ йөҙө, ҡыйғас ҡара ҡаштары, нәҙек ҡыр танауы, бит урталарын нурландырып янып торған ҡыҙылдар, ыҡсым ҡупшы кәүҙәһе үҙ ауылдарындағы егеттәрҙең генә түгел, аша ауыл егеттәренең дә күҙен төшөргән. Уның өҫтәүенә, ул бик эшлекле һәм егәрле. Әсәнең шуға күрә лә, кешегә һөйләмәһә лә, үҙ уйынан киләсәк яусыларҙың яҡшы, бай урындарҙан булыуына өмөтө ҙур ине. “Тик бына исем-атағы сығып ҡына харап булмаһын. Ҡыҙ бала сәскә менән бер бит ул, хәҙер генә күҙ тейергә, хәҙер генә һулырға әҙер тора...” — тип уйлана.Муйылбикә сәйҙең ҡуйыһын ғына яһап, самауырҙан һыу йөрөткәндә, Гөлйөҙөм дә шатланып килеп инде.\n— Әсәй, өй ҡайһылай йылынып киткән, усаҡҡа яҡтыңмы әллә?\n— Яҡтым шул. Бөгөн ни шул ҡаҙан индереп ултыртып, һылап мәшәҡәтләндем бит әле. Етмәһә, мөрйәне ҡором бороп киткән, уны таҙартып ыҙа сиктем. Быйыл шул мейесте боҙоп, яңынан сығарырға ҡул теймәне бит. Хәҙер һуң инде.\nҮмәр ҡарт, мендәргә яҡшылаңҡырап ултырып, аяҡтарын ипләңкерәп бөкләп, ашъяулыҡ янына шыуҙы. Бисмилла тип икмәк һындырҙы ла, балғалаҡ менән май һоғона-һоғона, сәй эсергә кереште. Башта сәйҙе һүҙһеҙ эстеләр.\nГөлйөҙөм ике-өс шәшке сәй эсте лә, әсәһенең ҡолағына ниҙер шыбырлап әйтеп, өйҙән сығып йүгерҙе.\nҮмәр, сәйгә туйыңҡырап алғас, һөйләшкеләй башланы:\n— Бик арытты бит әле, бисә. Бөгөн, исмаһам, берәй төрлө һурпа бешерерлек йүнең булманымы ни һуң? Туҡмас кәрәк ине. Муйылбикә үҙен аҡлағандай итеп яуапланы:\n— Әллә тағы, итсе Муса тана һуйған, имеш, ҡаҙағы һигеҙ тин менән ит һата, имеш, тип һөйләгәйнеләр. Ебәрергә кеше булманы. Йә үҙең шунда төшкә ҡайтҡанда иҫләмәнең. Бала-саға ебәрһәң дә, ит алыуҙың рәтен беләләрме ул. Бойорған булһа, иртән үҙең алып ҡайтырһың әле бер биш ҡаҙаҡ. Анау өлкән тауыҡты һуяйыҡмы әллә, тип уйлағайным да, һаман һалыуҙан туҡтамай, себештәр ваҡ.\nУл бөгөн аш бешерә алмауына тағы әллә ниндәй дәлилдәр табырға уйлағайны, ләкин Үмәр уның һүҙен бүлде.\n— Хәҙер ни, тауыҡҡа тейергә яраймы, ем бар инде, ҡышлатырға кәрәк, — тине лә сынаяғындағы сәйен һемереп бөтөп, алдына һалған ҡыҙыл башлы таҫтамал менән тирләгән маңлайын һөртөп, иҙеүен ысҡындырҙы. — Гөлйөҙөм ҡайҙа китте, ҡунырғамы? — тип өҫтәне.\n— Яланбикәһе янына китте. Уныһы бөгөн, Хәмдиә еңгәм яңғыҙ, беҙҙе ҡунырға әйтте, тип килгәйне. Ебәрмәҫкә лә булғайным, эштән арығас, аяным, барһын инде, тинем. Ҡыҙҙарҙың ни уларҙың, ҡаҙ себештәре һымаҡ, сутылдашып йоҡламаһалар, күңелдәре буламы ни...\n— Ҡунырға йөрөтмәҫкә кәрәк, ҡыҙ еткән инде хәҙер, — тине атаһы. — Әле бына кисә Йыһангир ҡоҙаны күргәйнем. Ул Таллы ауылына барып әйләнгән икән. Бажаһында ҡунаҡта булған. Шул әйтеп торҙо әле, Моратша старшина улына ҡыҙ эҙләй, ти. Йоманан сыҡҡас, мәсет алдында һөйләшеп торғандар. Ул: “Йәйләүҙән яңы күсеп ҡайттым әле”, — тип әйтә, ти, килен әйттереү тураһында беҙҙең ауылға ла килеп сығасаҡ, имеш, ти. “Улым һайлағанын алһын, малды аямам, һеҙҙең ауылда күрке менән дан тотҡан бер ҡыҙҙы, беҙҙең ауыл менән һеҙҙең ауыл егеттәре яҙ сәхрәлә саҡырышҡандарында, улым күҙләп ҡайтҡан”, — тип әйтә, ти. “Кем ҡыҙы икән ул, төпсөргә ярамаймы, ҡоҙа кеше?” — тип көлгәйнем, ул: “Ниңә ярамаһын, беҙҙең кешенән ҡурҡҡан эшебеҙ юҡ, һеҙҙең Үмәр аҙаматтың ҡыҙы булһа кәрәк”, — тип әйтте, ти. Улын да бик маҡтайҙар икән, эсмәй, тартмай, йыуаш, ти. Әллә, әсәһе, ошо урын-яйы тура килһә, баланы урынлаштырып ҡуйғанда ла ярамаҫмы, тим. Һин был турала берәй уй йөрөткәнең бармы?\nБыл хәбәр Муйылбикәне йәшен кеүек һуҡты. Ҡарты яйлап һөйләп бөткәнсе, ул уйын әллә нисәгә бороп өлгөрҙө. Моратша бай исемен ишеткәс тә, ул бисәләр араһындағы: “Моратша бай аҡылға бер төрлө ҡылый күҙле малайына ике йыл буйы ҡыҙ таба алмай икән, үҙ тирә-яғындағыларҙың берәүһе лә бирмәй икән, шуға күрә ул хәҙер аша ауылдарға йөрөргә уйлай икән”, — тигән хәбәрҙәрҙе хәтерләне. Ул был турала ҡартына тура әйтергә баҙнат итмәй, байтаҡ өндәшмәй ултырҙы. Ҡырҡа әйтһә, уның киреләнеүен белгәнгә күрә, уратып яуап бирҙе:\n— Әллә тағы, күрмәгән-нитмәгән кешене ҡалайтып оҡшатырбыҙ икән һуң? Әллә ҡайҙа алыҫ, ер аяғы ер башы. Йөҙөкәс ни әле ауыҙға алырлыҡ еткән ҡыҙ ҙа түгел бит әле. Саҡ ун етеһе тула, — тине.\n— Алыҫ, тип ни, ат етмәҫлек ер түгел, ҡуй. Йәшен уның ниңә ҡайғыртаһың, үҙең ун дүрттә килен булып төштөң бит әле. Хәҙерге заманда ҡыҙ баланы аҫрауы бик ҡыйын эш бит. Урын насар түгел. Моратша бай борон-борондан түрәләр менән эш йөрөтөп килгән тоҡом кешеһе. Үҙе старшина. Шундай кеше беҙҙе һанға алғанда, беҙ ни нәмә менән эреләнә алабыҙ? — тине.\nМуйылбикә башҡа өндәшмәне. Сәйен йыйыштырып, урын һалды ла, йоҡларға яттылар. Йоҡо алдынан Үмәр үҙенең иртә таң менән баҙарға иген тейәп китәсәген һөйләне. Бисәһе үҙ ниәте менән яуап бирҙе:\n— Барһаң, барып ҡайт шул. Беҙ бында инан-ҡанан ғына өйҙө һылап алырбыҙ. Бөтә кеше тигәндәй өй һылап бөттө, тик беҙҙекенең генә балсығы ҡойлоғошоп тора. Өмә итермен дә һылатырмын, — тине.\nҠыҙҙарҙың үҙ хыялдары, үҙ өмөттәре.\nӘхмәҙиҙең тар ғына урындығы буйында иң мөйөштә Яланбикә, уның менән ҡатар Гөлйөҙөм, улар янында балаһын ҡосаҡлап, Хәмдиә теҙелешеп яталар. Мейес эргәһенә етер-етмәҫ түшәлгән кейеҙҙең сите тәңгәлендә Хәмдиәнең йәш балаһының сәңгелдәге элеүле тора. Ишек төбөнә табан Яланбикәнең ҡустыһы Исмәғил көпөһөн ябынып йоҡлай. Өйгә саҡ ҡына тиҙәк төтөнө еҫе сыҡҡан. Был еҫ Хәмдиәнең, иртәнсәк кешегә ут алырға йүгермәҫ өсөн тип, бер киҫәк тиҙәкте ҡуҙға һалып, өҫтөн нығытып көл менән күмеп, таба ҡаплап ҡуйған уты киҫәгенән сыҡҡан.\nБүтәндәр күптән йоҡлай. Тик йомалар буйы ҡыр эшенән бушап күрешә алмаған тиңдәш ҡыҙҙарҙың әле бер ҙә йоҡолары килмәй, серҙәре лә бөтөрлөк түгел. Улар, әле береһен, әле икенсеһен бүлеп, шыбырлашып хәбәр һөйләйҙәр. Башҡалар уянмаһын тип шым ғына көлөшәләр. Уларҙың һүҙҙәрен ишетергә тырышып, ҡолаҡ аҫтына терһәген ҡуйып тыңлаған Хәмдиәнең йоҡлап киткәненә инде әллә ҡасан.\n— Шунан мин ҡабаланып ҡына һыуға төшөп бара инем, кемдер берәү әсе һыҙғырып ебәргәнгә ҡараһам, һыуҙың аръяғында, Мәкән инәйемдәрҙең тирәгенә ышыҡланып ҡына, теге ҡарап тора. Мин оялышымдан ни эшләргә белмәнем. Шунда ла һыу алып, көйәнтәләп ҡайтып киттем. Баҫҡыстан күтәрелгәндә, быуындарым ҡалтырай. Ҡәһәрлекте, һис тә күргем килмәй, ә ул әллә нәмәһенә ҡаныҡҡан да ҡалғансы. Исмәғилде күрһә лә: “Ҡәйнеш бул, бәке бирәм”, — тип үсектерә, ти, нишана. Айбулат ағайым һымаҡ, буй-һыны булһа икән, исмаһам. Терһәктәрен артҡа сығарып, елкәһен көмһөрәйтеп атлаған була ла, мөхәббәтһеҙ...\nГөлйөҙөм, Айбулат исемен ишетеүгә йөрәге дөпөлдәп һуҡһа ла, әхирәтен юрамал асыуландыра:\n— И, һинең Айбулат ағайың да шул инде, ҡашы япырайып, сәсен ҡырын тарап, һауаға ҡарап йөрөй.\n— Ярарсәле. Һиңә Айбулат ағайым эләкһә әле, яғаңды биш тотор инең дә, бына үҙеңде Моратшаның ҡылый тинтәгенә биреп ебәрһәләр әле, шунда буҙларһың!\nГөлйөҙөм быға ла иҫе китмәгәнгә һалыша:\n— Һе, бирһәләр ни. Исмаһам, бынамын тигән бай старшина килене булып, пар аттарҙа ғына һеҙгә ҡунаҡҡа килермен. Уҡалы елән, оло ҡашмауҙарым, батмустай селтәрҙәрем булыр. Һинең Айбулат ағайыңдың ни, бер туҡалыҡ өйө генә. Кәртә-ҡураһы юҡ, соланының түбәһе юҡ. Һыйыры быҙауламаған, юрғаһы тыумаған, бойҙайы урмаған, бәхете булмаған, — ти Гөлйөҙөм, үҙе шаян көлә.\nБыл юлы Яланбикә ысынлап ныҡ асыулана:\n— Ярар, улайтып хурлар булғас, ни нәмәһе “Айбулат та Айбулат” тип телеңдән өҙмәйһең. Киләһе баҙарҙа ҡайтам тип әйтеп ебәргән әле. Үҙеңде ошаҡламаһаммы, ҡара ла тор.\nГөлйөҙөмгә ошо хәбәр генә кәрәк тә. Ул, бөтә шаярыуын онотоп, әхирәтенең яурынынан ҡосаҡланы.\n— Ысынмы, Яланбикә әхирәт, кем әйтте, ҡасан ҡайта, ти? — Ул ҡараңғыла Яланбикәнең күҙҙәрен күрергә тырыша. Хәҙер инде Яланбикә инәлтә башлай:\n— Кем әйткәндә ни эшең бар? Әйҙә, ҡылый күҙеңдең ҡасан килерен һораш. Айбулат ағайым үҙе һымаҡ бер ярлыны табыр әле. Уғата тиһә, бигерәк тә эреләнеп китәһең. Ул ҡайтҡас, барыбер әйтәм мин уға: “Йөҙөкәй һине мыҫҡыл итә”, — тим.\nГөлйөҙөм был юлы урынынан тора.\n— Эй инде, ошо Яланбикә булһа, уйнағанды күтәрмәҫ. Бигерәк тә ел теймәҫ ерәнсәһең, ҡыйтыҡ.\nЯланбикә Гөлйөҙөмдө ҡыуаныслы үсекләп көлә. Уны тартып янына ятҡыра:\n— Ә, шулаймы ни! Бына икенсе юлы ауыҙыңды йыйып һөйлә. Атайым Яйыҡҡа баҙарға барғанда юлда күргән. Көтөүен әйҙәп, утарға инеп бара ине, ти. “Олатай!” — тип ҡысҡырғанға әйләнеп ҡараһам, Айбулат икән, ҙурайып, матурайып киткән, ти. “Ике генә йома срогым ҡалды, шунан ҡайтам”, — тип әйтә, ти. “Ҡыҙ эҙләй торайыммы?” — тип әйткәс: “Эҙләй торғаны юҡ инде, олатай, Үмәр ҡорҙашыңды күндерә тор”, — тип әйтте, ти. Шатлыҡтан Гөлйөҙөмдөң тыны ҡурылды.\n— Ысынмы, әхирәт? Алдамайһыңмы, Яланбикә?..\n— Фу әттә. Ысынмы ла ысынмы! Йөҙәттең әйтәгүр. .Алдайым ти бына, һармаҡ. Кисә әсәйем менән атайым йоҡоға ятҡас, һөйләшкәндәрен тыңлап яттым. Улар мине йоҡлаған тип, ҡысҡырып һөйләшеп тик яттылар. Бына һиңә хәбәр шул. Миңә тигән йөҙөгөңдө әҙерләп ҡуй, көмөш булмаһа, алмайым.\n— И оятһыҙ. Әллә мине еңгә тимәксе булаһыңмы? Ни ауыҙың барып шулай әйтерһең икән тиңдәшеңә.\n— Атаҡ, атаҡ, еңгәм тимәй әллә, еңгә булаһың шул. Алла бирһә, үҙем һыуға башлармын әле.\nГөлйөҙөм әхирәтен нығытып ҡосаҡлай, йомшаҡ көлә.\n— Ярар, көмөш булыр.\n— Бикәсем, тип әйт.\n— Юҡ, уныһын әйтмәй торам әле. “Иртә ҡысҡырған кәкүктең башы ауырта”, — ти. Эй, Яланбикә, ул көндәрҙе күреп булырмы икән һуң? Атайым әллә ниңә лә риза булмаҫ инде...\n— Күрербеҙ, күрмәй әллә? Тик күңелең генә ысын булһын.\nДуҫтар бик оҙаҡ серләштеләр. Оҙон төн етмәй ҡала. Улар, теләктәрҙең, матур өмөттәрҙең осона сыға алмайынса, таң алдынан ғына йоҡлап китәләр.\nӨй артына түңәрәкләп йәйгән ике өлкән йәйем мәте ҡатыш ҡомдоң уртаһына ат тиҙәге ташып өйгәс, ҡыҙҙар, килендәр сыр-сыу килеп шаярыша-көлөшә, Ырғыҙҙан көйәнтәләп һыу ташып ҡойҙолар, һалам һалдылар. Муйылбикәнең әҙерләп ҡуйған өс-дүрт силәк эҫе көлөн һибәләп, балаҡтарын төрөп, күлдәк итәктәрен бөрмәләренә ҡыҫтырып, ике йәйемгә бүленеп, тубыҡтан батып, балсыҡ баҫырға тотондолар. Балсыҡтың ҡайһыһы тиҙерәк булыуы тураһында шаян һүҙ көрәштерә-көрәштерә, ике йәйемде лә ашығып әйләнәләр. Көл уртаһында быҙлап ятҡан ваҡ ҡына тиҙәк ҡуҙҙары аяҡты бешерә, ләкин улар бирешмәҫкә тырышалар, “әэм, ҡалай эҫе” тиҙәр ҙә бешкән аяҡтарын һыуыҡ балсыҡҡа тығалар. Өмәселәр шулай итеп, балсыҡты һағыҙ кеүек булып шартлағансы баҫып әҙерләп, төшкө сәйгә ултырҙылар. Төштән һуң өйҙө һә тигәнсә һылап бөтөрөргә булдылар.\nМуйылбикә ул йомарт ҡуллы. Өмә тигәндә бигерәк тә ныҡ һыйлаусан. Шуға күрә уға, ниндәй эшкә булһа ла өмә иттениһә, тирә-яҡтағы йәштәрҙең бөтәһе лә килергә ынтылып торалар. УртаI йәштәгеләр ҙә ҡоро ҡалмайҙар. Алама күлдәген кейеп, туҙып бөткән кәзәкейе өҫтөнән билен быуып, мәҙәк һүҙҙәр һөйләй-һөйләй, Мәғфүрә лә килде.\n— Беҙгә әйтмәнегеҙ ҙә, беҙ ҙә тырнап һыламайбыҙ, шыма ғына һылай беләбеҙ, — тип үпкәләшеп, Сабира ла апһыны Бәҙи менән килеп етте.\nЛәкин улар уйлағандарынса бөгөн генә һылап бөтә алманылар. Киске туҡмастан һуң, тырышып-тырышып келәттәрҙе һылап бөтөрөргә ынтылһалар ҙа, йәштәрҙең эшкә ҡарағанда күберәк шаярыуҙары, таҡмаҡ-йырҙары менән эш ыраманы. Мәғфүрә уларҙы ҡабаландырһа ла, Хәмдиә менән Бәҙи ыжламанылар ҙа.\n— Ҡуйсәле, еңгә, улай ҡыҫырыҡлама әле беҙҙе. Был ни, аҙаҡҡы өмә бит. Яҙға сәйен өмә күрмәбеҙ. Әңгәмәләшеп тик йөрөйөк, ҡәйнәмдең майы, ҡаймағы етер әле.\n— Эйе шул, Үмәр ҡайнаға ла баҙарҙан ҡайтып төшһә, баҙарлыҡ менән сәй эсербеҙ, — тип көлөштөләр.\nИртәгеһенә балсыҡтың аҙаҡҡы баҫымын һылап бөтөп, ҡыҙҙар, килендәр, стенаға балсыҡ түңәрәтеп йәбештереп, иҫтәлек өсөн үҙҙәренең ҡулдарын, бармаҡтарын тарбайтып һуғып ҡуйҙылар.\nШаян Бәҙи Гөлйөҙөм менән Яланбикәне ирештерҙе:\n— Киләһе көҙ кейәүҙәрегеҙ менән ҡунаҡҡа килгәнсе, беҙ илай-илай ошо ҡулдарға ҡарарбыҙ инде.\n— Эйе шул. Беҙ кейәүгә китеп барабыҙмы һуң әле.\n— Китеп бармай әллә, ҡартайышып өйҙә ултырмаҡ булаһығыҙмы?\nХәмдиә Бәҙиҙе йөпләне:\n— Алла бирһә, быйыл туйҙарын ашап тороп, үҙҙәрен кейәүгә ҡушып, таҫтарҙарын алабыҙ инде. Бына Гөлйөҙөм бигерәк ҙурайып үҫеп китте. Түбәһенә иҫке сабата менән һуғырға кәрәк. Ҡабаланып әллә ҡайҙа бара, — тине.\nМәғфүрә ҡыҙҙарҙы ололарса яҡлаған булды:\n— Ярар инде, теймәгеҙсе, үҫһендәр. Улар ни йәш үлән менән бер бит хәҙер, елберләп үҫәләр ҙә үҫәләр.\nЕңгәләренең бындай шаяртыуҙарына күнгән ҡыҙҙар бирешмәйҙәр.\n— Бирерһегеҙ, бирмәй ни. Ашарһығыҙ туйҙы. Тамағығыҙға арҡыры тормаһын, туй итен ипләп кенә, ҡылҡынып ҡына йот.\n— Бәй, әллә һеҙҙе, биреп ашамай, һуйырға аҫырағандар, тип уйлайһығыҙмы?\nГөлйөҙөмдөң тел осонда ғына еңгәләренә ауыҙ асмаҫлыҡ итеп бирерлек яуаптары бар. Ләкин ул Айбулаттың еңгәһе Мәғфүрәнән тартыныңҡырай. Шуға күрә уларҙы тик ирен сығарып үсекләү менән генә туҡтай.\nӨмәселәрҙең эш бөтәүҙәренә Муйылбикә ике силәк эҫе һыу алып сыҡты:\n— Йә, килендәр, ҡыҙҙар, йыуынығыҙ. Тамаҡланып алайыҡ. Өшөп тә бөткәнһегеҙҙер инде, — тине.\nУлар шаулашып, һыуыҡ балсыҡ менән булашыуҙан өшөп күгәреп бөткән аяҡ, ҡул, биттәрен йыуа башланылар. Сәңгеп өшөп бөткән ҡул бармаҡтары, эҫе һыуға тыҡҡас, зымбырлап ҡысыта, сәнскеләй. Ләкин уға иғтибар иткән кеше юҡ. Бындай эштә, өшөнөм, тип сер биреү үҙе ғәйеп һанала.\nҺәр ваҡыт бер нәмә уйлап сығара торған Хәмдиә баҫым төбөндә ҡалған балсыҡтан бер йомғаҡ йомарлап алды ла:\n— Әйҙәгеҙ, ҡана, бынау балсыҡты Шәһиҙә ҡәйнәмә ебәрәйек, — тине.\n— Ҡайһы Шәһиҙә, теге Урал әбейме?\n— Эйе, эйе, шуға инде, Урал әбейгә.\nБыл тәҡдимде ҡыҙҙар элеп алдылар. Бигерәк тә Яланбикә хупланы.\n— Ысын ебәрәйек! Ул бөгөн генә беҙҙән гөбө алып тороп май беште. Әйҙә, кем алып бара? Бәҙи еңгә, һин бар Урал әбейгә, — ул йүгереп инеп өйҙән бер тәрилкә алып сығып, бер йомғаҡ балсыҡты һалды ла, өҫтөн таҫтамал менән ябып, Бәҙигә тотторҙо.\nМәғфүрә йәштәрҙе орошоп алды:\n— Ул ни тағы, Урал әбей тигән исем таптығыҙ? Шәһиҙә инәй, тип әйтегеҙ.\n— Бәй, үҙе шул яҡтан килгәс ни.\n— Бәй, үҙе гел, Урал, Урал, тип һөйләгәс ни.\n— Килһә ни ҙә һөйләһә ни. Кеше ишетеп ҡалып күңеленә ауыр алыуы бар, — тип Муйылбикә лә Мәғфүрәне яҡлашты. — Үҙеңдән өлкән кеше алдында һис бер ваҡытта үҙ исемен дә атап өндәшергә ярамай, инәй, тип әйтергә кәрәк. Ә һеҙ, етмәһә, ҡушамат тағып һөйләйһегеҙ.\nҠыҙҙар уңайһыҙланып риза булдылар.\nБәҙи быйыл ҡыш ҡына төшкән йәш килен, тартына бирҙе:\n— Оят булмаҫмы икән? Мәғфүрә уны күңелләндерҙе.\n— Ни эшләп оят булһын, ти, бына. Өмәнән ебәрҙеләр тип әйт. Йола бит ул. Муйылбикә:\n— Ҡуйсы, буш менән булмағыҙ, ҡарт кешене мәшәҡәтләп, — тиһә лә, үҙе ҡыҙыҡһынып көлә ине.\n— Бына тағы. Ни эшләп буш булһын, ике көн буйы балсыҡ һылап донъяңды ысынъяһау итеп ҡуйҙыҡ. Өмә балсығы ла ебәрмәй әллә. Әңгәмәһе ни тора?\n— Ул инәйҙе йырлатырбыҙ. Бик оҫта, ят йырҙар йырлай ул.\nБәҙи, яулыҡ осо менән битен ышыҡлап, башын түбән баҫып, урам аша сыҡты ла боролоп тыҡрыҡҡа инде. Өмәселәр уны әллә ниндәй ҙур йомош тапшырып оҙатҡан һымаҡ, артынан ҡарап ҡалдылар.\nУлар йыуынып бөтөп, сәй янына йыйылғылағансы булмай, алдан Бәҙи, уның артынан Шәһиҙә әбей, баяғы тәрилкәнең балсығы урынына бер өлкән йомғаҡ май һалып, бер таба сөсө икмәк ҡултыҡлап килеп инделәр.\n— Ҡуйсы, бикәм, бынауҙарҙың кеше аҙаплап йөрөгәндәрен, — тип һөйләнергә итһә лә, уға ирек бирмәнеләр:\n— Ни эшләп аҙап булһын, инәйем үҙебеҙҙеке бит ул.\n— Әйҙә, әйҙә, инәй, түрҙән ултыр, ана, мендәргә, мендәргә, — тип әбейҙе ҡултығынан күтәрмәләп урындыҡҡа мендерҙеләр ҙә мөйөшкә алып барып ултырттылар.\nӘбей йәштәрҙең ойпаланыуынан һүтелеп киткән таҫтарын йүнәтеп бәйләп, осон эйәк аҫтына ҡыҫтыра-ҡыҫтыра, алтмыштан уҙған булыуына ҡарамай, теҙелеп торған аҡ тештәрен күрһәтеп көлә-көлә ҡыуанды.\n— Ҡуй, Муйылбикә килен, юҡты һөйләмә. Аҙап була тиме? Мин бахыр ни, алйот әбей, һайт тигәнгә тайт тигәндең береһе бит. Уң яҡ усым ҡысытып, күҙ ҡабағым тартҡас, әллә берәй ерҙә күстәнәс ашарғамы, тип уйлағайным әле. Ул, баҡтиһәң, һеҙҙең өмә балсығығыҙҙы тоторға икән. Аҙап буламы ни! Әҙәмгә һанап, иҫкә алыу үҙе ҙур хөрмәт.\nӨмәселәр уның һайын сыуылдашып әбейҙе ҡупырайттылар.\n— Ана, әйттем бит, Шәһиҙә инәйемдә торош юҡ инде ул.\n— Йәгеҙ, ултырығыҙ, барығыҙ ҙа, ашап-эсеп алайыҡ, — тине Муйылбикә.\nӨмәселәр бер ҙур табын булып әйләнеп ултырҙылар. Әңгәмәләшеп, лабырлашып ашап-эсергә тотондолар. Уларға Муйылбикәнең һурпалы ит ҡурҙағы ла, тары бутҡаһы ла, йомғаҡлы аҡ майҙары ла бик тәмле тойолдо. Шау-шыу араһында Гөлйөҙөм:\n— Сәй эсеп бөтөп, тамаҡ ебегәс, инәйемде бер йырлатып алырбыҙ әле, — тине.\nБашҡалар шунда уҡ ярҙамлаштылар:\n— Йырлатабыҙ инәйемде. Уның Уралдан алып килгән әллә ниндәй ят, матур йырҙары күп бит.\nМәғфүрә был һорауға ҡатнашты. Сөнки ул ошо “Урал әбейҙең” йәштәр әйткән ят, матур йырҙарының ниндәй тәрән ҡайғылы йөрәктән сыҡҡанын яҡшы белә. Уны әллә нисә тыңлап, эсе әрнегәне бар. Шуға күрә әбейҙе йырлатыу, уның эске ауыр яраһын ҡуҙғатҡан кеүек уңайһыҙ хәл, тип уйланы.\nЛәкин Шәһиҙә әбей, һәр ваҡыттағы үҙенең ҡылығынса, ауыр кәйефлелек күрһәтмәне. Киреһенсә, күңелле яуап бирҙе:\n— И балалар, хәҙер йырларға ни, ҡымыҙ мәле үтеп китте, тамаҡ ҡарлыҡты инде, — тип көлдө. Сабира уға ҡаршы төштө:\n— Ҡуй инде, ҡымыҙ бөтһә ни, оҙаҡламай туй, ҡалымдар башланыр. Беҙ, билде биштән быуып, ҡоҙа-ҡоҙағыйҙарҙы һыйларбыҙ. Һин түрҙә ултырып йырлап хөрмәтләрһең, — тине.\nМуйылбикә уны ҡеүәтләне:\n— Эйе лә баһа. Хәҙер бына һиңә көй яңырта торорға кәрәк. Эштән бушап күптән бирле йырлашҡан да юҡ.\nӘбей, баяғыса күңелле көлөп, уларҙың әле береһенә, әле икенсеһенә ҡарап алды ла:\n— Йә, был тиклем дә телгә оҫта булырһығыҙ икән. һеҙҙән аяғанымды эт ашаһын ине лә, бер ҙә көйө килмәй бит әле.\n— Йырла, инәй, йырла, — тип һоранылар ҡыҙҙар.\n— Туҡтағыҙ һуң, кешегә аҙыраҡ уйларға ирек бирегеҙ, — тип Муйылбикә ашъяулыҡты йыйыштырҙы. Өмәселәр төрлө ергә таралышып ултырып йыр көттөләр.\nШәһиҙә әбей йәштәрсә сыңғырлап торған моңло тауышы менән нәҙек кенә итеп йырлап ебәрҙе:\nАуаларҙа осҡан, ай, һар микән,\nАяҡҡайҙарын күргән бар микән?\nУҙып ҡына киткән был ғүмерҙең\nИҫәптәрен белгән бар микән?\nӨмәселәр, тын да алмаған һымаҡ, тыңлайҙар. Бер кем дә ҡуҙғалмай. Әйтерһең, бәләкәс кенә ҡуҙғалыш та йырҙың моңон бүлер һымаҡ, уның сыңғырлап күтәрелгән музыкаһына ҡамасаулар шикелле ине.\nҠыр ҡаҙҙары оса, ай, теҙелеп,\nКүлдән-күлгә төшә өҙөлөп.\nБеҙҙең генә өсөн кем илаһын,\nАлыҫтан да ҡарайып, ай, күренгән\nИҙел башы, Ирәмәл таш икән.\nТаш аҫтынан аҡҡан йылға тиһәм,\nКүҙҙәремдән аҡҡан йәш. икән.\n— Эй, ҡартайғас ни, тын ҡыҫыла. Йәш саҡтағы тауыш ҡайҙа ул, — тине Шәһиҙә әбей.\nМәғфүрә уға “ва-һай икән” тип көй күтәрҙе лә, күҙенән тәгәрәгән йәштәрен башына бәйләгән яулыҡ осо менән һөртөп ҡуйҙы.\nМуйылбикәгә был етә ҡалды.\n— Зерә һәйбәт йырлайһың, бикәм, тының да иркен әле, — тип көрһөндө.\nЙәш килендәр баштарын түбән баҫҡан көйө уларҙы тыңланылар.\nТик ҡыҙҙарға ғына йыр ул тиклем ныҡ тәьҫир итмәне. Улар бер-береһенә көлөмһөрәп ҡараштылар. Яланбикә күҙҙәрен йыпылдатып ымлап Гөлйөҙөмдөң ҡолағына:\n— Сеүәтәләрен йыуа башланылар, әйҙә, сығайыҡ, — тине. Гөлйөҙөм, тамағына тығылған көлкөһөн тыйып:\n— Әбейҙәрҙең эше шул инде. Ҡара әле Хәмдиә еңгәм дә һытылып бара, — тип шыбырланы.\nӘбей үҙе иламаны. Тик баяғы уйынсаҡ йылтыр күҙҙәрен тәрән уй баҫты. Ҡыҙҙарға ҡарап һоҡланды.\n— Бына, йәштәр, һеҙгә донъяла рәхәт әле. Һеҙҙең ҡолонмайҙарығыҙ өҫтөгөҙҙә. Донъя хәсрәтен күрмәгәнһегеҙ әле. Беҙ күргәнде һеҙгә күрергә тура килмәһен. Беҙ күргән ауыр көндәр һеҙгә лә килә ҡалһа, һис тә бирешеп бөгөлмәгеҙ. Беҙҙән ғүмер үтте лә китте. Беҙҙән дә үтте, эттән дә үтте. Шуға күрә йәшлектең ҡәҙерен бик ныҡ белегеҙ, донъя баҫып килһә лә, бөгөлмәгеҙ, балалар. Һуңынан, үҙегеҙ ҡартайғас, бер әбей беҙгә шулай тип әйтә торғайны, тип иҫкә алырһығыҙ.\nӨмәселәр әбейҙең йырына ла, был нәсихәт һүҙҙәренә лә күп рәхмәт әйтеп шауланылар ҙа, йәш килендәр, бала-сағаларын, эштәрен иҫкә төшөрөп, ашығып һаулашып, ҡайтып киттеләр. Муйылбикә олораҡтарҙың берәүһен дә ҡайтарманы:\n— Юҡ, юҡ, ҡуҙғалмағыҙ. Самауыр яңыртам. Баяғыһы өмә сәйе ине. Быныһы аулаҡ өй сәйе булыр, — тине. Хәмдиә менән Гөлйөҙөмгә самауыр ҡайнатыу, һыйыр һауыу йомоштарын ҡушты ла: — Хәҙер үҙем дә ҡунаҡтар менән бер ултырып хәл алайым әле, — тип урындыҡ өҫтөнә менеп, Мәғфүрә янына мейескә һөйәлеп ултырҙы.\nШәһиҙә, Ырғыҙ буйҙарын ҡалдырып, Урал яғына сығып киткән сағында ун ике генә йәштә ине әле. Уның атаһы, Түңгәүер ырыуынан булған Ғәзим тигән кеше, кесе йәшенән үк ата-бабаһынан Өфө губернаһына ҡараған Урал тигән бер ил барлығын, ул ил урманға, һыуға бай һәм бик матур икәнен, ҡасандыр үҙҙәренең ҡартаталары шунда йәшәп тә, ошо Ырғыҙ буйына килеп сыҡҡан кешеләр булғанын, әгәр ҙә мөмкинлек булһа, шул Урал яғына кире күсеү тураһында хыялланып һөйләүен ишетеп үҫкән. Ҡарттар үлгәндәр. Ғәзим үҙе егет булып үҫеп алғас та, ошо урманһыҙ, һыуһыҙ, нужалы донъяға аяҡ баҫыу менән, ата-бабаһы мираҫ итеп ҡалдырған ошо хыялдан айнымаған. Ул, үҙенең Түңгәүер тоҡомо буйлап, быуындан-быуынға күсеп тултырыла барған бер шәжәрәне бик ныҡ тикшереп ҡарап, Ғәзимгә хәтле ун атаға айырылған булһа ла, тоҡом ебе шул Уралда йәшәгән Ярат тигән бер кешегә барып текәлгәнен белеп ала һәм, шул шәжәрәне кеҫәһенә һалып, бисәһе менән ҡыҙын эйәртә лә, тәүәккәлләп, Урал яғына ҡыҙырып сығып китә. Был Түңгәүер ырыуынан килгән Яраттың тоҡомо Уралда ҡалғанмы, Ғәзим барып уны тапҡанмы, әллә тапһа ла, бер нужанан ҡасып, икенсеһенә барып эләккәнме, асыҡ ҡына билдәле түгел. Ул ваҡытта бәләкәй булған Шәһиҙә лә тулы мәғлүмәт бирә алмай. Һәр хәлдә Ғәзимдең, уның ғаиләһенең һәм Шәһиҙәнең үҙенең дә үткәргән ауыр яҙмыштары Ғәзим мәрхүмдең эҙләгән бәхетен ҡыуып етә алмағанын иҫбат итәләр.\nҒәзим бер нисә йылдар төрлө ерҙәрҙә ҡыҙырып йөрөгәндән һуң, Златоустан алыҫ түгел Сутыш тигән бер ауылда урынлашып ҡала ла ғүмерен шунда үткәрә. Шәһиҙә ҡыҙ булып үҫеп етә. Уны шул ауылдың Златоуст ҡалаһында заводта эшләп йөрөгән бик аҡыллы, эшкә бик оҫта һәм бик уңған, ҡарап тороуға мөһабәт, үткер күренгән бер Батырйән тигән егеткә кейәүгә бирәләр.\nШәһиҙә ошо ире Батырйән менән булған бөтә ғүмерен Златоуста прокат заводында үткәрә. Балалары, үҙе әйткәндәй, тыуа торалар, үлә баралар. Уларҙың тик берҙән-бер улы Асҡар ғына үҫә.\nБына быйыл яҙ башында Шәһиҙә ҡайтып төшөп, әсәһе менән бер туған ҡустыһы Үмәрҙе тапҡас ҡына, әллә ҡайҙа бер кәштәлә саң баҫып ятҡан еренән табып алып уҡылған бер иҫке тарих һымаҡ йәшәй. Бүтән өлкән тарихтар менән сағыштырғанда, бер тамсы ла әһәмиәткә эйә булмағандай күренгән был бәләкәй генә ғаилә тарихы, әлбиттә, бер-ике ай буйы ауыл араһында һөйләнеп йөрөтөләләр ҙә онотолалар ине. Ә ысынында ул улай ғына булып сыҡманы. Йәштәр исем ҡушып алған “Урал әбейе” менән бергә был тарих, Урал илендәге йөҙәр йыл буйынса тау заводтарында эшләп тә, синфи көрәш уттарында ҡаты сынығып та үҫкән пролетариат һәм уларҙың ошо һуңғы йылдарҙағы юғары баҫҡысҡа үрләй барған революцион көрәш ялҡындары тураһында һөйләй торған өлкән тарихтың бер бите булып, Ырғыҙ буйына ҡайтып төшә.\nХәҙер ошо турала ирҙәр йыйылышҡан ерҙә, ҡатын-ҡыҙ түңәрәкләшеп ултырған өйҙә төрлө хәбәрҙәр һөйләнә. Унда булған ғәжәйеп ваҡиғалар, оңҡот завод хужалары, уларҙың файҙаһын яҡлашып эшселәр ҡанын түгеүсе батша ялсылары бөйөк Уралдың мөһабәт фонында йәнле картиналар кеүек кәүҙәләнеп, Ғәзим, Батырйән, Асҡарҙарҙың бындағы — алыҫтағы туғандарының һәм яҡташтарының йөрәктәрен һыҙлата, асыуҙарын ҡабарта ине.\nМуйылбикәгә йыйылған өмәселәр ҙә Шәһиҙә әбейҙең үҙ башынан үткән хикәйәһен йотлоғоп тыңлайҙар, уны бик йыш бүлеп, һорауҙар яуҙыралар.\n— Ул яҡтар беҙҙең Ырғыҙ буйҙарына бер ҙә оҡшамағандар, тауҙары шул тиклем бейек, хатта болоттар ҙа уның итәге буйлап ағалар. Ҡара урмандары йырып үткеһеҙ, әҙәм аяғы баҫмаған ерҙәре бик күп, унда айыу, бүре — төрлө кейектәр йәшәй. Һыуҙар ҙа унда бик шаян аға, бик йыш боролоп, ҡая таштар аҫтына инеп китергә яраталар, әллә ҡайҙа барып, тағы килеп сығалар. Бына ошо урманлы бейек тауҙар араһында Златоуст тигән бер ҡала бар. Уның ҙурлығы һөйләп бөткөһөҙ. Өйҙәре лә бындағы кеүек балсыҡ та, ҡыйыҡһыҙ ҙа түгел, барыһы ла ағастан бөткән, барыһы ла ҡыйыҡлы. Урамдарына таш түшәлгән. Улар тигеҙ генә дүрткел-дүрткел булып бер тау башына менеп китәләр, бер тау итәгенә төшөп юғалалар. Унда йөрөй-йөрөй аяҡ ҡалмай. Ә ҡаланың үҙенә кешеләрҙе суйын юлы алып барып төшөрә.\nУрал әбейҙең хикәйә һөйләйәсәген ишетеп, бая сығып киткән ҡыҙҙар ҙа яңынан килеп инделәр. Улар һәр ваҡыттағы үҙҙәренең тиктормаҫ ҡылыҡтары менән ололарҙан орошолалар ҙа бер аҙ тыныс ултыралар. Оҙаҡ та үтмәй, ҡыҙыҡһыныуҙары уларҙы тағы еңә.\nӘле тағы ла Яланбикә:\n— Инәй, һин суйын юлында үҙең йөрөй беләһеңме? — тине.\n— Беләм, балам, беләм. Ҡайтҡанда суйын юлы менән ҡайттым.\n— Бүлмә, инәйемде, — ти кемдер берәү. Әбей дауам итә:\n— ...Ана шул суйын юлы Златоустҡа барып етер саҡта уң яҡлап уның урамдары әллә ҡайҙан уҡ, сатрашлап теҙелгән эре шаҡмаҡтар һымаҡ, ялтырап күренеп яталар.\n— Һе-һе, — тип аптырашалар йәштәр.\n— Күрһәң ине.\n— Бына ошо ҡалала, балалар, мин ҡырҡ йыллап ғүмер иттем.\n— Ул ғүмерҙә күргәндәрҙең барыһын да һөйләр өсөн тағы ла шул оҙонлоҡ ғүмер кәрәк. Мин бөгөн һеҙгә башымдан үткән хәл-дәрҙең иң ауырын, һеҙҙең өсөн иң ғибрәтле булғанын, былтыр ғына булып үткән бер хәлде һөйләйем әле.\nӘбей, үҙенең фекерҙәрен туплаған һымаҡ, байтаҡ өндәшмәй ултырҙы ла дауам итте.\n— Ана шул Златоуст ҡалаһында ятып ҡалды минең яңғыҙ улымдың кәүҙәһе, — уға был турала әйтеү бик ауыр булған һымаҡ, ул тәрән көрһөндө.\nҠыҙҙар тағы һоранылар:\n— Инәй, улың нисә йәштә ине?\n— Егерме өс тулғайны уға. Яратҡан ҡыҙы ла бар ине. Өйләнеп ғүмер итеүҙәр уға насип булманы шул. — Әбей дауам итте: — Ҡыш көнөнөң әсе һыуыҡтары ине. Минең улым Асҡар бик ашығып ҡайтып инде. Төҫө бик борсоулы, асыулы ине. Уның эш ваҡытында бындай болоҡһоп өйгә ҡайтыуын күргәс тә, мин тынымды эскә тарттым. Эштең тиген булмағанын төшөнөп торам инде. Улай ҙа һорай ҡуйҙым:\n— Ни булды, балам, ни эшләп эш ташлап ҡайттың? — тинем. Ул мине тынысландырырға уйлапмы икән, әллә үҙе шулай тыныс булдымы икән, яйлап яуап ҡайтарҙы:\n— Эй, әсәй, беҙҙең ни, һаман да шул бер ыҙғыш инде, — тине. Хатта әңгәмәгә һалыштырып көлөп ҡуйҙы. Үҙе кеҫәләренән әллә ниҙәр эҙләй. “Ыҙғыш” тигәс, мин яҡшы беләм инде, уның үҙенең иптәш эшселәре менән үҙ-ара бер ваҡытта ла ыҙғыш күтәргәне булманы. Ә атаһы мәрхүм тере сағында инде, мин бындай хәлдәрҙе бик күп күргәнмен. Ул да шулай әленән-әле: “Эш ташланыҡ, хужалар беҙ һорағанды бирмәһәләр, эшкә сыҡмайбыҙ”, — тип ҡайтып килә лә минең ҡотомдо ала торғайны. Бара-бара мин дә был эштәргә күнегеп киттем. Әле лә Асҡарымдың ошолай итеп ҡайтып килеүе миңә бик таныш ине. Ул былай ҙа хас атаһы холоҡло булды. Атаһын да бергә эшләгән иптәштәре, урыҫмы, башҡортмо булһын, бик ярата торғайнылар. Хужалары менән ниндәй генә бәрелеш булды ниһә лә, хәҙер килеп етәләр ҙә: “Йә, Батырйән, ҡалай, ҡалай итәбеҙ, ни эшләйбеҙ?” — тип уны үҙҙәренең кәңәштәренең уртаһына ала торғайнылар. Минең Асҡарым атаһына ҡарағанда ла үткерерәк, ҡыйыуыраҡ булды. Шул, баяғыса, тамағына әҙерләп ашаттым. Ул сығырға кейенеп тә өлгөрмәне, үҙе менән бергә эшләгән унлаған иптәше килеп тә инделәр.\nУлар менән бергә Асҡарҙың иң яҡын дуҫы Сәргәй ҙә бар ине. Улар: “Әйҙә, тиҙерәк, Асҡар”, — тинеләр. “Беҙҙең прокатсылар бөтәһенән алда барып торорға тейеш”, — тинеләр. Үҙ-ара ҡыҙыу-ҡыҙыу һөйләштеләр:\n— Ул дәфтәрҙе һис тә алырға ярамай.\n— Алмайбыҙ. Унан беҙгә ни ҡала.\n— Ни ҡалһын, көнөнә ун алты сәғәтлек эш ҡала. Эшләйһең, эшләмәһәң — сығаһың. Ә һин эштән сыҡтың иһә, һиңә донъя кәрәгенән бер сажин ер ҙә, бер йөкмәү утын да теймәйәсәк. Шул законды үткәрә бит был яңы дәфтәр.\n— Өфөгә Иван Якутовҡа хәбәр иткәнбеҙ. Ул тағы берәй сара өйрәтер әле, — тип ҡыҙышалар ине.\nБына шунан башланып китте лә китте. Эшселәр: “Дәфтәрегеҙҙе алмайбыҙ”, — тигәндәр хужаларына. Хужалары: “Кем дә кем быға ҡаршы тора, шуны эштән ҡыуабыҙ, хөкөмгә тарттырабыҙ”, — тип янай башлағандар. Эшселәр, бер һүҙ ҡуйышҡас, боҙмайҙар инде ул һүҙҙе. Улар шулай берегешеп бер эште алдарына алалар икән, бик ныҡ, бер төптән тороусан булалар. Ҡурҡыуҙың ни икәнен дә белмәйҙәр.\n— Бахырҙар, ни эшләһендәр инде барыһы ла бергә эшләгәс, — тип һөҙөмтә яһай Мәғфүрә.\n— Бөтә нужалары бергә инде уларҙың, — тип ҡуя Муйылбикә.\n— Шулай итеп, беҙҙең балалар эшләгән прокат заводынан көндән-көн йыйыла, күбәйә барып, был ыҙғышҡа ике ай тигәндә улар ике мең кешегә тулып, тау нәсәлниге алдына барып баҫалар ҙа тағы бер ҡабат уларҙың хәйлә менән яҙылған эш дәфтәрҙәрен алмаясаҡтарын ҡырҡа белдерәләр. Нәсәлник ни арҡаһын юғарыға терәй. “Министр шулай ҡуша”, — тип кенә ебәрә. “Бөгөндән үк үҙ урындарығыҙға баҫып эшләй башлағыҙ”, — ти.\nНәсәлниктәр ҙә, үҙ-ара һүҙ төйнәп, батшаға тиклем хәбәр иткәндәр, күрәһең. Март айының уртаһы яҡынлағас, әллә ҡайҙан һалдаттар килә башланы. Шул арала беҙҙең алдан башлап йөрөгән ышаныслы ғына кешеләрҙе ҡулға ла ала башланылар.\n— Ниңә, инәй? — ти Яланбикә.\n— Бәй, ул кешеләр эшселәрҙе яҡлашып, бил быуып көрәшәләр ине. Эшселәр ни әйтә, шуны, илсе булып барып, хужаларҙан таптыралар. Шуға асыу итеп уларҙы төрмәгә ябалар.\n— Уй, төрмәгә...\n— Беҙҙекеләр уның һайын асыуланалар, уның һайын ныҡышалар. Хәҙер инде шул үҙҙәренең бикләнгән иптәштәрен ҡотҡарыуҙы талап итәләр.\nЗлатоуста әллә утыҙ йыл уҫал эт кеүек ырылдап ятҡан Долгов тигән ротмистр жандарм бар ине. Ул эшселәргә: “Был эш миндә түгел, хәҙер губерна үҙе теләһә ни эшләй”, — тигән. Ул да, үҙенән сүп осороп, эшселәрҙе еңә алмағас, Өфөгә губернаторға хәбәр иткән булған. Губернаторы ла шуның һымаҡ бер ҡан эскес Богданович тигән бер уҫал бәндә булып сыҡты.\nТыңлаусыларҙың иҫе китә.\n— Әллә һин ул губернаторҙың үҙен күрҙеңме, инәй?\n— Күрҙем, күрмәй ни. Шунда үҙебеҙҙең бала-саға артынан, ҡотобоҙ осоп, шуларҙы һағалап, улар тау идараһы тигән өйгә барған һайын эйәреп йөрөйбөҙ инде, ҡайҙа ул!\n— И бахыр ғыналар. Ни тиклем ыҙғырлыҡ...\n— Әйтмә инде, төн йоҡоһо ла булмай ул ундай саҡтарҙа. Шул губернатор үҙе килеп төштө. Эшселәрҙең илселәре тураһында эште ҡарау ҡайҙа ул. Уларҙы төрмәнән сығарыу тураһында таптырып барыусылар менән һөйләшеп тә тормай, әллә нисә йөҙләгән һалдатты теҙҙертте лә беҙҙең балаларға ҡарап аттыра ла башланы.\nТыңлаусылар барыһы бер юлы ах итеп аптыраштылар.\n— Уй Алла, бахырҙарҙы!\n— Йә инде, — төптө юҡҡа...\n— Ай, ҡан түгеүсе ләғинде, бына һин әле!\nӘбейҙең күҙенән эре-эре ике бөрсөк йәш тамсыһы бите буйлап тәгәрәне. Ләкин уның сырайында бер үҙгәреш тә юҡ. Күҙҙәрендә ғорур асыу. Ул үҙенең шундай батыр үлеме менән үлгән улының хөрмәтен бер ваҡытта ла илап, зарланып һөйләп кәмһетмәҫкә һүҙ биргән. Хәҙер уның тауышы ныҡ һәм көр.\n— Шулай итеп, әҙәм балаларын урам буйҙарына түшәп һалып ҡуйҙылар.\n— Ҡуйсы, ҡуйсы, йәндәре лә юҡ икән эттәрҙең... — ти Сабира. Әбей һөйләй:\n— Ҡысҡырыш, бәрелеш, боларыш китте. Мылтыҡҡа ҡаршы нисек бараһың? Беҙҙекеләрҙә ҡорал-маҙар юҡ ине. Беҙ ҡатын-ҡыҙҙар ҙа күбәйеп киттек. Һәр кем үҙ кешеһен эҙләп йүгерҙе. Мин улар менән бергә йүгерешеп Асҡарымды эҙләйем. Ул арала таҡта арбалы ылаусылар әллә ҡайҙан килеп еттеләр ҙә, яралыларҙы ла, үлгәндәрҙе лә тейәп, әллә ҡайҙа алып китә башланылар.\n— Ай Алла, бик интегәләрҙер инде улар.\n— Интегеүҙең сиге юҡ инде. Мин ул арбалар янына ла барып ҡарайым, юҡ, күренмәй. Беҙҙе лә бынан ҡыуалар, төртөп ебәрәләр. Мин шул тиклем ғазапландым да бер жандармдың битенә лас итеп төкөрҙөм. Ул мине һуғып ебәрергә ынтылғас та, әллә ҡайһыһы уның үҙен төртөп осорҙо. Асҡарымды таба алмағас, минең күңелемә: “Уға бүле теймәгәндер, хәҙер ул өйгә ҡарай киткәндер”, — тигән өмөт төштө лә, үҙебеҙгә табан ыңғайлап, бер тар ғына тыҡрыҡҡа боролдом, — әбей ҡапыл һүҙҙән туҡтаны, тыны ҡыҫылған кеүек булды.\n— Асҡарым шул тыҡрыҡтың ситән стенаһына башын терәгән дә, көтөп торған һымаҡ булып, миңә ҡарап баҫып тора. Шатлығымдан: “Эй балаҡайым, һине эҙләйем бит”, — тип ҡысҡырып ебәрҙем.\nУл да, мине эҙләп йөрөп талҡандағы кеүек ҡыуанып, көлөп ҡуйған булды ла хәлһеҙ генә тауышы менән:\n— Мин бында, әсәй, — тине. Йөҙө ап-аҡ, күҙҙәре янып бара.\n— Әйҙә, балам, китәйек, — тип ҡулынан тоттом. Ул ипләп кенә сүгеп ергә ултырҙы. Шул арала әллә ҡайҙан ситән аша уның дуҫы Сәргәй һикереп килеп төштө. Беҙ уның менән икәүләшеп тиҙ генә улымдың өҫкө кейемен ысҡындырҙыҡ. Күлдәге ҡыҙыл ҡанға буялып, түшенә йәбешкән ине. Бүле күкрәгенә тейгән, йөрәккәйемдең. Иптәше Сәргәй тағы бер кеше менән (уныһын мин танымай ҙа инем) Асҡарҙы күтәреп алып ҡайтып киттеләр. Өйҙә ул киләһе таңға тиклем тере ятты... Шунан һуң мин, яңғыҙ улымдан яҙып ҡаңғырып тороп ҡалдым.\nБисәләрҙең күбеһе үкһеп илайҙар ине.\nМуйылбикә Гөлйөҙөм менән Хәмдиә килененә сәйҙе тиҙерәк ултыртырға ҡушты. Үҙе күҙ йәштәрен яулыҡ осо менән һөртөп алды ла, шәм яғып, әбей янындағы һандыҡ өҫтөнә ҡуйҙы.\nХәҙер инде әбейҙең тауышы күтәренке, үҙенән кеселәргә берәй эш ҡушҡандағы һымаҡ бойороҡло ине.\n— Юҡ, балалар, мин әйтте тип иҫегеҙҙә тотоғоҙ, илау менән ундай кешеләр кире ҡайтмай ул.\n— Эй, бикәм, бигерәк йәл бит улар, — тине Муйылбикә.\n— Бик йәл, бик аяулы шул улар. Шуға күрә лә уларҙың башын ашаған күк һыртлы ҡан эскес бүреләрҙең илағанын күрергә теләйек. Бына шул йәнһеҙ бәндәләр әҙәм балаларын эт урынына ла күрмәй ҡырҙылар. Урам буйы ҡан менән буялды. Ут һүндергес мискәләр алып килеп, шуның эсәктәренән һыу һиптереп, урам таштарын йыуҙырҙылар. Ә ҡан уның һайын йәйелде. Шунан йөкләп-йөкләп ҡом килтереп һипкән булдылар. Улар шуның менән, ҡан эҙҙәрен йыуыу менән, үҙҙәренең ғәйептәре юйылыр тинеләр, күрәһең. Юҡ инде, балалар, был эштәр мәңге юйыласаҡ түгел.\nШәһиҙә әбей ошо һүҙҙәрен әйтте лә ултырған мендәренең бер ситенә ҡыҫтырылған муҡсайын сығарып ҡутарҙы. Ул был муҡсайын бер ваҡытта ла өйҙә ҡалдырмай, уның эсендәген ул һүҙ ыңғайында кешегә күрһәтергә ярата торғайны. Хәҙер ҙә ул унан әллә ниндәй эреле-ваҡлы ҡағыҙ киҫәктәре, төрлө ҡалынлыҡтағы китап кеүек нәмәләр сығарып күрһәтте:\n— Бына, балалар, был ҡағыҙҙарҙың берәүһе лә шайтан ҡурҡытҡыс доғалыҡ түгел, быларҙың бөтәһе лә ана шул улымдан ҡалған изге яҙыуҙар. Быларҙың бик күбеһе Өфө ҡалаһындағы Якутов тигән ҙур кешенең ебәргән яҙыуҙары. Ул яҙыуҙарҙы мин улымдан ҡалған ҙур мираҫ итеп күкрәгемдә һаҡлайым. Улар миңә ысын яҡут ташы бөртөктәре кеүек ҡыйбатлы күренәләр. Үҙем һау сағымда шул минең Асҡарыма оҡшаған тағы бер батыр егет осрар әле, мин шундай бер балаға бүләк итермен тип һаҡлап йөрөтәм уларҙы.\nТыңлаусылар йыйылышып килеп әбейҙең дәүләтенән сыҡҡан ҡағыҙҙарҙы ҡаранылар. Ҡыҙҙар хатта һыйпап та ҡуйҙылар. Ләкин улар араһында арлы-бирле мосолманса хәреф танығандары булһа ла, урыҫса таныған бер кем дә юҡ ине.\n— И инәй, һиңә бик күп рәхмәт инде, — тиештеләр ҡыҙҙар. Бисәләр:\n— Хоҙай үҙеңә күркәм сабырлыҡ бирһен, — тип теләнеләр. Гөлйөҙөм үҙенә бик яҡын булған был инәһен бөгөн башлап күргән һымаҡ һоҡланып ҡарай ине.


1965 йылдың 5 майында Өфөнөң Дим районындағы 1 май исеме ндәге клуб бинаһында тантаналы рәүештә асылған таҡтаташта ру с һәм башҡорт телдәрендә ошондай һүҙҙәр яҙылған:\n" Был бинала 1941 йыл аҙағы - 1942 йыл башында яңынан төҙ өлгән 112 - се Башҡорт, һуңынан 16 - сы Гвардия Чернигов Лен ин, Ҡыҙыл Байраҡ, Суворов һәм Кутузов орденлы кавалерия диви зияһы штабы булған".\n112 - се дивизия Димдә ( әле Өфөнөң Дим районы) төҙөлә. К олхоз һәм совхоздар дивизияны аттар, продукт һәм фураж, фабр ика һәм заводтар - хәрби кейем, арба һәм тачанкалар, һалҡын ҡорал менән тәьмин итә.\nКавалеристар рәтенә хеҙмәтсән синыф, коллектив хужалыҡт ар һәм интеллегенция иҫәбенән дивизияла хеҙмәт итергә теләк белдереүселәр саҡырыла. Сәйәси хеҙмәткәр вазифалары партия х еҙмәткәрҙәре иҫәбенә тулыландырыла. Башҡортостан комсомолы ғ ына ла дивизияға үҙенең ике меңгә яҡын вәкилен оҙата. Хәрәкә т итеүсе армиянан күп кенә башҡорт һәм татар командирҙары са ҡырып ҡайтарыла. Дивизияны төҙөү һәм матди яҡтан тәьмин итеү\nһорауҙары менән был көндәрҙә Өфөлә булған маршал К. Е. Воро шилов ҡыҙыҡһына. 1942 йылдың башына 112 - се Башҡорт кавалер ия дивизияһы төҙөлөп бөтә. Уның командиры итеп полковник, ко ммунист Миңлеғәли Минһаж улы Шайморатов тәғәйенләнә.\n112 - Башҡорт кавалерия дивизияһына 275 - се, 294 - се, 313 - сө кавалерия полктары һәм 101 - се артиллерия дивизион ы инә.\n1942 йылдың 23 мартында, республиканың 23 йыллығын билдәл әгәндә, дивизияға БАССР Юғары Совет Президиумының Ҡыҙыл байр ағын тапшырыу тантанаһы уҙа.\nПрезидиум Рәйесе Рәхим Кирәй улы Ибраһимов 112 - Башҡорт кавалерия дивизияһына Башҡорт АССР - ы Юғары Советы Президиу мының байрағын тапшырыу тураһында Указын уҡып ишеттерә. Арта бан ҡыҙыл ебәк байраҡты дивизия командиры полковник Шайморат овҡа һуҙа. Полковник, тубыҡланып, байраҡтың ситен үбә.\n- Республика хеҙмәтсәндәре исеменән хөкүмәтебеҙ тапшырған\nҠыҙыл байраҡты Берлинғаса алып барып еткерәсәкбеҙ, - тип ан т итә яугирҙар исеменән дивизия командиры.\n1942 йылдың апрелендә дивизия һалдаттары, хәрби уҡыуҙарын\nтамамлап, фронтҡа юл тота.\n1942 йылдың 2 июлендә Липецк өлкәһенең Олым йылғаһы буйын да башҡорт һыбайлылары тәү тапҡыр фашистар менән йөҙгә - йөҙ\nосраша. Йәй буйына дивизия көн һайын бер нисә һөжүмде кире ҡағып, дошмандарҙы үткәрмәй. Октябрь уртаһында биләгән урын дарын атыусы частәргә тапшырып, Сталинград яғына, биш йөҙ ки лометрлыҡ тиҙләтелгән маршҡа сыға. Сталинград операцияһы бар ышында һуғышсылар дошмандың меңләгән һалдат һәм офицерын әси ргә ала һәм юҡ итә. 1943 йылдың февралендә дивизия Донбаста дошман тылына ҡыйыу рейд яһай. Әммә рейдтан сыҡҡан ваҡытта д ивизия командиры генерал - майор Шайморатов һәләк була.\nДивизияға гвардия исеме биреү уның тарихында сағыу бит бу лып һаҡлана. Халыҡ комиссарының 1943 йылдың 14 февралендәге приказына ярашлы, хәрби хәрәкәттәрҙәге ҙур уңыштары өсөн баш ҡорт кавалерия дивизияһына 16 - сы гвардия кавалерия дивизия һы исеме бирелә.\nБыл ваҡиғаға бәйле Башҡортостан хеҙмәтсәндәре яугирҙарға түбәндәге хатты яҙа:\n"Башҡорт кавалерия дивизияһы немец илбаҫарҙарына ҡаршы кө рәштә күрһәткән ҡыйыулығы өсөн гвардия байрағын алыуы тураһы нда ишеткәс, беҙҙе солғап алған ғорурлыҡ хисен һүҙ менән ген ә аңлатыуы ҡыйын. Батыр егеттәребеҙ, һеҙҙең менән нисек ғору рланмаҫҡа һуң, нисек һеҙҙең Ватанға һәм халҡыбыҙға тоғро ҡал ыуығыҙҙы йырҙарҙа данламаҫҡа!"\nУкраинаны азат итеү өсөн көрәш ҡыҙғандан - ҡыҙа бара. 194 3 йылдың сентябрендә башҡорт һыбайлылары Чернигов ҡалаһын аз ат итә. Дивизияға "Чернгов" исеме бирелә. Мәскәү уның хөрмәт енә артиллерия залптары бирә. Дошман Днепр аръяғына ҡаса.\n1943 йылдың көҙөндә дивизия Белоруссия ерендә һуғыштар ал ып бара. Мозырь ҡалаһын азат иткәндәге батырлығы өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана.\nБелоруссиянан һуң башҡорт һыбайлыларының байрағы Польша б иләмәләрендә елберҙәй. Люблин ҡалаһын алғанда ул икенсе дәрә жә Суворов ордены менән биҙәлә.\nЕңеү тураһында күптән көтөлгән хәбәрҙе Башҡортостан егетт әре Эльбала ҡаршы ала. Шайморатовтың байраҡты Берлинға тикле м алып барып еткерәсәктәре тураһындағы һүҙҙәре дөрөҫкә сыға.


«Звезда» телеканалында легендар комдив, генерал Миңлеғәле Шайморатов тураһында фильм күрһәтелде\n6 Апрель 2018, 11:00\n«Звезда» телеканалында 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы командиры, генерал-майор Миңлеғәле Шайморатов тураһында документаль фильмдың премьераһы булды. «ДокТВ» студияһының «Армия легендалары» фильмдар серияһын Александр Маршал алып бара.\nФильм авторҙары легендар шәхес һәм уның үлеме менән бәйле һорауҙарға яуаптар эҙләй. Хәрби тарихсылар, музей хеҙмәткәрҙәре, журналистар генерал-майор тураһында һөйләй. Унда Башҡортостан башлығы Рөстәм Хәмитов та ҡатнашты.\nИжади төркөм фильмды төшөрөү өсөн архивтар менән ҙур эш алып барған. Кинотаҫмала Өфө һәм Ҡырмыҫҡалы райондары күрһәтелә, Милли музейҙан, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһынан фото һәм видеоматериалдар файҙаланылған. Таҫма Заһир Исмәғилевтың Ҡадир Даян шиғырына яҙылған «Шайморатов генерал» йыры менән тамамлана.\nЛенин, Ҡыҙыл Байраҡ, Суворов һәм Кутузов орденлы 112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы 1941 йылдың декабрендә Өфөлә төҙөлгән. Тап ул етәкләгән дивизия Тыуған илгә 78 Советтар Союзы Геройын биргән. Был Советтар Союзындағы башҡа бер генә дивизияны да тарихында юҡ.\n«Звезда» телеканалында «Армия легендалары» проекты 2016 йылдан бирле бара.\nГенерал Шайморатов тураһында фильмды «Звезда» каналы сайтында ҡарарға мөмкин.


Республикала ҡыҙыҡлы фәнни кино фестивале башлана // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nРеспубликала ҡыҙыҡлы фәнни кино фестивале башлана\n15:13, 24 ноября 2015 Йәмғиәт\nӨФӨ, 2015 йыл, 24 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.\nБашҡортостанда ҡыҙыҡлы фәнни кино фестивале башлана. 25 ноябрҙән өс көн рәттән Башҡорт дәүләт университетында ғалимдар, асыштар һәм ғилем донъяһы хаҡында документаль фильмдар күрһәтелә.\nБашҡорт дәүләт университетында ойошторолған фестивалдә төрлө темаларға алты фильм күрһәтеү ҡаралған. Программаға Марк Левинсондың «Страсти по частицам» (2013), Гай Ридтың «Планета» (2015), Майкл Мэдсендың «В бесконечность» (2010), шулай уҡ студенттар өсөн махсус һайлап алынған Рәсәй фильмдары — Екатерина Еременконың «Чувственная математика» (2012), «Чудеса России» (2011, «Моя планета» телеканалы һәм Рус география йәмғиәте), «Шүлгәнташ» (2012, «Рәсәй-1» телеканалы) ингән, тип асыҡлыҡ индерҙеләр университеттың матбуғат үҙәгендә.\nФәнни кино көндәрен Актуаль фәнни кино фестивале ойоштора. Быйыл ошо проектҡа Рәсәйҙең Мәғариф һәм фән министрлығы булышлыҡ итә. Фестиваль юғары уҡыу йорттарына фән тураһында махсус һайлап алынған фильмдар тәҡдим итә, вуздар программаны үҙҙәре төҙөй. Мәскәү, Санкт-Петербург, Новосибирск, Өфө, Ҡазан, Владивосток, Екатеринбург, Һамар һәм башҡа ҡалаларҙағы 20-нән ашыу уҡыу йорто проектта ҡатнашырға әҙер булыуын белдергән. Фән тураһындағы фильмдар менән вуздар ғына түгел, мәктәптәр, ғилми-тикшеренеү институттары, китапханалар ҙа ҡыҙыҡһына. 63 ҡаланан бөтәһе 114 ҡатнашыусы һайлап алынған.\nОйоштороусылар юғары уҡыу йорттары менән берлектәге проектты йыл һайын уҙғарырға ниәтләй.\nПрограмма менән Башҡорт дәүләт университетының сайтында танышырға мөмкин.\nТеги: юғары уҡыу йорттары,бду,фәнни кино


Корейса ҡаҙ ашы » Башҡортостан гәзите\n"Башҡортостан гәзите" » Йәмғиәт » Корейса ҡаҙ ашы\nКорейса ҡаҙ ашы 31.03.2017 // Йәмғиәт\nМилләттәшебеҙ Гөлназ Хәлилова тормошон корей милләте вәкиле Антон Тен менән бәйләгән. Үҙҙәре үҫтергән ҡаҙҙарҙан ул башҡортсалап тороп бишбармаҡ та, корейҙарса дөгөлө аштар ҙа әҙерләргә ярата. Ят ризыҡтарҙың береһен беҙгә лә өйрәтте:\n– Ҡаҙ итен ныҡ йомшарғансы бешерергә. Бер аҙ һыуынғас, ҡыртышын ситкә ҡуйырға, итен ҡул менән мөмкин тиклем нәҙек итеп айырырға.\nАртабан соус әҙерләйбеҙ. Ҡыртышты бутҡа һымаҡ булғансы турарға, утҡа ҡуйырға ла уның майында һуғанды ҡыҙҙырып алырға. Әҙер массаға ҡыҙыл борос, иҙелгән һарымһаҡ, кинза кеүек тәмләткестәр, бер аҙ ҡайнатылған һыу өҫтәргә.\nТағы ла дөгө кәрәк. Һәйбәтләп йыуылған түңәрәк ярмалы дөгөнө 1:1 дәүмәлендә тоҙһоҙ һалҡын һыуға һалып, 10-15 минут талғын утта ҡапҡасты асмайынса бешерергә. Һауыттың төбө ҡалын булырға тейеш. Уттан алғас, дөгөнө ябыҡ һауытта тағы ярты сәғәттәй быҡтырабыҙ. Иң уңайлыһы – мультиваркала әҙерләү. Дөгө ҡулға йәбешеп торорға тейеш. Уны тәрилкәгә ярым шар рәүешендә матурлап һалырға. Бының өсөн ҡулды йә ҡалаҡты һыулап торорға кәрәк.\nАйырым кәсәләргә төрлө тәмләткес үләндәр, иҙелгән һарымһаҡ һалып сығырға ла онотмағыҙ.\nАшты шулай ашайҙар: тәрилкәгә һурпа ҡоялар, ит менән дөгө һалалар һәм тәмләткестәр өҫтәйҙәр.\nАвтор: Нурзиә ХӘСӘНОВА.


Ҡаланың газ хеҙмәте һәм янғын һүндереүселәр берлектәге рейдҡа сыҡты | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nҠаланың газ хеҙмәте һәм янғын һүндереүселәр берлектәге рейдҡа сыҡты.\nИлдең төрлө төбәктәрендә-Төмән, Рязань һәм Иваново өлкәләрендә фажиғәле осраҡтар теркәлде- газ шартлап кешеләр һәләк булды. Белгестәр әйтеүенсә, был тәү сиратта именлек ҡағиҙәләренә битарафлыҡтан килә. Күптәр ҡышын өйҙәрен йылытыу өсөн газ ҡуллана. Яңауыл, Белорет, Стәрлетамаҡ ҡалаларында тап газ менән һаҡһыҙ ҡулланыу сәбәпле фажиғәле осраҡтар килеп сыҡты.


Уны "Абдулла фәрештәһе" тиҙәр » «Йәшлек» гәзите | Газета "Йэшлек"\nГазета "Йәшлек" » Яңылыҡтар архивы » Уны "Абдулла фәрештәһе" тиҙәр\n24.08.2010 Уны "Абдулла фәрештәһе" тиҙәр\nБыл мәҡәләне күптән яҙырға йыйынғайным. Сибай ҡалаһынан Р. Ғәббәсовтың «Йәшлек»тең «Ғәжәйеп әд-донъя» рубрикаһында (19.08.2008) яҙған һүҙҙәре быға этәргес булды. Бына ул һүҙҙәр: «Йәгеҙ әле, Абдуллалағы сихырсы әбейҙең им-томо кемгә килешеп, кемдең ошоғаса уның ярҙамы менән эскелектән бөтөнләйгә арынып йөрөгәнен беләһегеҙ, иҫләгеҙ әле?»\n«Сихырсы» тип түгел, «Абдулла (Абдуллино) фәрештәһе» тип атайҙар минең ауылдашты. Шәмсиямал Ғәни ҡыҙы Әғлиева (Солтанова) 1935 йылда Йәрмәкәй районының Исламбахты ауылында тыуып үҫкән. Өләсәһе ейәнсәрендә ниндәйҙер ғәҙәттән тыш сәйер көс-ҡеүәт барлығын һиҙеп, уға Ҡөрьәндән өшкөрөү доғаларын өйрәтә башлай. Әммә совет заманында өшкөрөү түгел, был турала өндәшергә лә ярамай ине бит. Шулай ҙа күрше-тирәләр: «Ҡыҙым, һыйырым (йәки һарығым) сирләне бит әле, инеп өшкөрөр инең», – ти. Шәмсиямал ҡаршы килмәй, инеп, малҡайға өшкөрөп һыу һөртә һәм, ни ғәжәп, һауыҡтыра ла ҡуя. Шулай итеп, аҡрынлап уның даны бөтә ауылға тарала. Ә бөгөн исеме бик күптәргә таныш. Ваҡытында, бигерәк тә йәш сағында, «сихырсы» тип күптәр уның йәнен үртәй. «Һине бер кем дә кейәүгә алмаҫ», – тиҙәр. Бәлки, шуғалыр, егерме йәше булғас, Шәмсиямал Ырымбур өлкәһенең Абдуллино ҡаласығына килеп эшкә урынлаша: тимер юл вокзалының ресторанында һауыт-һаба йыуа, тирмән комбинатында эшләй. Бына инде 50 йылдан ашыу ире менән татыу тормош көтөп, ике игеҙ ҡыҙ бала үҫтерҙеләр.\nЭлек-электән, сирле кешене күрһә, ярҙам иткеһе килә Шәмсиямалдың. Уға кемдәр генә мөрәжәғәт итмәй: балаға уҙа алмаған ҡатындар, араҡы менән мауығыусылар, рентген аппараты ла күрһәтмәгән һөйәк һыныуҙар, тайыуҙар-ҡаймығыуҙар, бауырҙағы һәм бөйөрҙәге таштар менән ыҙаланыусыларҙы, тимерәү, эпилепсия, псориаз, энурез һәм башҡа бик күп төрлө сир менән ауырыусыларҙы дауаларға тура килгән яҡташыма.\nРәсәйҙә билдәле булған сәйәсмәндәр, артистар, эшҡыуарҙар ҙа, Шәмсиямал Ғәни ҡыҙына килеп, ярҙам алған. Күрше район-өлкә- республикаларҙан автобустар менән килтерелгән эсеү менән мауығыусылар, наркомандар бында яман сирҙән ҡотолоу сараһын таба, тәмәкеселәр кодҡа һалына. Һәр саҡ машиналар сираты бихисап, бер-бер артлы теҙелгән кешеләр төркөмө ҡайҙан ғына килмәгән: Ижевск, Магнитогорск, Ырымбур, Екатеринбург, Стәрлетамаҡ, Салауат, Тоцк, Мәскәү, Силәбе, Мурманск, Татарстан, Себер, Ҡаҙағстан, Яҡут-Саха, хатта Германиянан...\nШәмсиямал: «Мин кеше организмына һауығыу өсөн этәргес көс (биоэнергия) бирәм генә», – ти. Тормош ауырлығынан нервылары ҡаҡшаған, теге йәки был ауырыуға дусар булған кешеләргә ул һәр ваҡыт ярҙам ҡулын һуҙырға әҙер. Ете синыф ҡына белеме булған ауылдашымдың, хәҙерге экстрасенстарҙағы кеүек, дипломы ла, бер ниндәй танытмаһы ла юҡ. Ул бары тик ихлас инаныу менән Хоҙайға табынып йәшәй, ысын күңелдән доғалар уҡый.\n«Изгелекле кеше мең йәшәр», – тиҙәр бит. Шәмсиямал Ғәни ҡыҙына 75 йәш. Шуның илле йылын ул кешеләрҙе дауалауға, уларға файҙа ҡылыуға бағышлаған. Мин Шәмсиямалға оҙон ғүмер, ныҡлы сәләмәтлек һәм киләсәктә лә кешеләргә бөгөнгөләй шәфҡәтле, бик кәрәкле булыуын теләйем.\nШулай уҡ уға күренеп, эсеүҙән бөтөнләй ҡотолған, үҙ асылына ҡайтҡан, айыҡ тормошто үҙенең артабанғы йәшәү рәүеше итеп алғандарҙың барыһы ла үҙен шундай афәттән ҡотолдорған ауылдашыма мең рәхмәт һүҙҙәрен яуҙыра. Мәҫәлән, Златоуст металлургия заводынан эшсе ҡатын-ҡыҙҙар, баш эйеп, рәхмәт сәләмдәрен тапшыра – ауылдашым, уларҙың сәрхүш ирҙәрен сәләмәтләндереүҙән тыш, йөҙләп ғаиләне тарҡалыуҙан ҡотҡарған. «Салауатгидромаш» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенән Г. Замесина тулы бер автобус менән ебәрелгән эскеселәрҙе һауыҡтырғаны өсөн Шәмсиямалға уларҙың ҡатындары һәм балалары исеменән ҙур рәхмәт һүҙҙәрен еткерә. Н. Самойлов «АиФ в Оренбуржье» гәзитендә (№40, 2005) элекке алкоголиктың тәүбәгә килеүен, аҙаҡҡы сиккә еткәс, «Абдулла фәрештәһе»нең доғалары уны упҡындан йолоп алып ҡалыуы хаҡында бәйән итә.\n«Абдуллинские просторы» (апрель, 1999) гәзитендә И. Степанова ла сикһеҙ рәхмәтле минең ауылдашҡа: уның ауырлығы 103 килограмм булған, ә хәҙер – 70; ҡустыһы алкоголизмдан дауаланғас, донъяға хәҙер айыҡ күҙ менән ҡарай, бөтөнләй икенсе кеше булған. Ижевск ҡалаһынан Ильяның әсәһе яҙа: ире 30 йыл тәмәке тартҡан, хәҙер тартмай, улы ла тартмай, бөгөн тыныс, сабыр кешеләр... «Әгәр өлкән улыма һәм уның дуҫтарына ла ярҙам итә алһағыҙ – сикһеҙ рәхмәтле булыр инем», – тип өҫтәгән ул.\nЖанна Обломкина «Сорочинский вестник» гәзитендә (14.11. 2001) 22 йәшлек наркомандың әсәһе кисергән ҡот осҡос хәлдәр тураһында яҙа. Халыҡ дауалаусыһы улын әсәһенә һауыҡтырып ҡайтарыу менән бер рәттән, уның ғаиләһен дә тергеҙә.\nИнгән аҡсанан Шәмсиямал Әғлиева һалым түләй, ауылыбыҙҙың мәсетенә ярҙам күрһәтә, кемгәлер юллыҡ аҡса бирә, ярлы-ябағаға, етемдәргә ярҙам ҡулы һуҙа, бөлгөнлөккә төшкәндәрҙе ерләү өсөн ярҙам итә. Ауылдашымдың изгелегенең сиге юҡ.


Яҡшы эштәр ҡылып\n1 Февраль 2019, 12:44\nБыйыл ауыл балаларына бик шәп бүләк әҙерләнеләр ауылдаштар. Хоккей майҙансығы төҙөргә уйлап, ауыл советынан ер һорап алдылар. Мәктәп етәкселеге ремонттан ҡалған таҡталарын биргәс эшкә тотондолар. Кемдер аҡсалата, кем техникаһы, йәиһә кәңәш биреп, “Урожай” крәҫтиән хужалығы техника менән ярҙам итте.\nӘлеге ваҡытта хоккей майҙансығы төҙөлөп бөтөү алдында тора. Спорт һөйөүселәр хоккей майҙансығының тантаналы рәүештә асылыуын көтәләр. Ә әле бөтә ауыл балалары шунда ҡайнаша, ярҙам итәләр, боҙҙа шыуалар, хоккей уйнайҙар. Балалар ғына түгел, өлкәндәр ҙә бала саҡтарын иҫкә төшөрөп уйнап алалар.\nҺүҙем – ошоға оҡшаш изге эштәр ҡылыусы, сит яҡтарҙан ҡайтып, тыуған ауылдарында һүнгән нигеҙҙәрен ҡабат тергеҙеүсе ауылдаштарыбыҙ хаҡында. Эйе, ғүмерҙәрен ситтә үткәреп, олоғайғас һағыныуҙарына түҙә алмайынса тыуған ауылына ҡайтыусылар күбәйҙе һуңғы йылдарҙа.\nЙылдар үтә, һиҙҙермәйсә үтә,\nСит яҡтарҙа үтте ғүмерҙәр.\nЭх, ҡайтаһы килә ауылыма,\nТыуған ергә тарта күңелдәр.\nҒүмерҙәр ағын һыуҙай тиҙ үтә шул. Ә инде ғүмер көҙҙәренә артыла барған һайын күңелдәрҙә ер-һыу хисе арта. Сөнки кеше ҡайһы тарафтарға ғына юлланмаһын, уның йәшәйеш тамырҙары тыуған ерендә ҡала. Юҡҡа ғынамы ни, “яҡшы булһа ла торған ер, һағындыра тыуған ил” тип йырламайҙарҙыр. Башҡорт-татар әҙәбиәтендә иң күп шиғырҙар, йырҙар ҙа тыуған яҡ темаһына бағышланғандыр, моғайын.\n- Йәш сағымда миңә йыраҡ Ухта ҡалаһына барып эшләргә тура килде. Шунда ғаилә ҡороп йәшәп киттек. Ауылға йылына бер генә ҡайтырға тура килә ине, төштәремә керә торғайны ауыл. Хаҡлы ялға сыҡҡас ғаиләмде алып тыуған ауылыма ҡайттым, - тип һүҙ башланы Ғәлинур ағай Нафиҡов.\nАуылға ҡайтыу менән ең һыҙғанып, үҙ нигеҙҙәрен төҙөкләндереп, матур итеп донъя ҡороп ебәрә ул. Үҙе шикелле ситтән ҡайтҡан Фәнис Сафиуллин, Рәшит Хәсәнов менән бергә ауыл тормошонда ҡайнап йәшәйҙәр.\nАуылды матурлау, төҙөкләндереү өсөн пландар ҡоралар, кәңәшләшәләр. Ауыл старостаһы Ғабдулла Абдрахманов уларҙы дәртләндереп, үҙ кәңәштәрен бирә, ярҙам ҡулы һуҙа. Хаҡлы ялдағы элекке хакимиәт башлығы Ринат Хөрмәт улы Хисмәтуллин да бар эштәрҙең уртаһында ҡайнай.\nАуылдан йыраҡ түгел бик матур күл бар. Исеме лә матур – Яҡтыкүл. Ләкин ул һайығып, кибеп бара. Шул яҡта йөрөгән көтөү ҙә бысрата. Улар күлдең тирә-яғына ағастар ултыртып, кәртәләп алырға уйлап эш башлайҙар. Был башланғысты ауыл кешеләре лә күтәреп алды, өмә яһап ағас ултырттылар. Ауыл эргәһендәге бик тәмле һыулы шишмәне лә таҙартып, кәртәләп алдылар. Уҙған йәйҙә үткәрелгән ауыл байрамында бик күптәрҙән рәхмәт һүҙҙәре ишеттеләр улар. Ә ауылдаштарының иң ныҡ шатланғаны – иҫке, емерелеп, инде һүтергә әҙерләнгән обелискыны яңыртыуҙары булғандыр. Хәҙер тирә-яҡҡа йәм биреп, ялт итеп ултыра. “Быны бит беҙҙең атайҙарыбыҙ төҙөгән ине. Ул бит беҙҙең өсөн ҙур иҫтәлек”, тип рәхмәт һүҙҙәрен еткерҙеләр ауыл кешеләре.\nБына шундай матур эштәр менән мәж киләләр бурлылар. Эйе, мин инде үҙ\nэшемде эшләнем, дәүләт миңә пенсия түләй, үҙ донъямды ғына ҡарайым, тип\nөйөндә генә ятһа ла була уларға. Ҡайһы бер кешеләрҙең фекерҙәре шулайҙыр\nҙа. Ләкин, был тынғыһыҙ кешеләрҙең тыуған ауылдарын йәмле итеп күргеһе,\nматур итеп йәшәгеһе килә. Ауылдың матур, төҙөк булыуы, халыҡтың сәләмәт\nтормош алып барыуы беҙҙең үҙебеҙҙән, шунда йәшәгән халыҡтың үҙенән


Ҡоймаҡ ҡойорға яратҡан педагог\nКүренекле шағирә, яҙыусы, педагог Рәсимә Ураҡсинаны күптәр шулай тиеп хәтерләй. Шиғри күңелле ханым 64-се йәшендә ауырығандан һуң арабыҙҙан китте. Иртәгә иртәнге сәғәт унда Яҙыусылар Союзында хушлашыу сараһы үтә.\nҮҙенә генә хас мөләйемлек, эске мәҙәнилек, итәғәтлек, яғымлы тауышы менән Рәсимә Ураҡсина күптәрҙең һөйөүен яулай. Уны халыҡ башлыса балалар яҙыусыһы булараҡ танып белә. Ул ижад иткән шиғырҙар моңло, әсәлек наҙы менән һуғарылған. Шиғырҙарына 40-тан ашыу йыр яҙылған. Уларҙың күптәре "Тамыр" балалар һәм үҫмерҙәр телеканалында киң файҙаланыла.\nРәсимә Миңлебулат ҡыҙы балалар фольклоры менән дә шөғөлләнә. Балалар фольклоры китаптарының ике томлығын сығарыуҙа ла өлөшө ҙур. Шиғри күңелле ханым, үҙен шулай уҡ оҫта педагог булараҡ та танытты. Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң, оҙаҡ йылдар Сибай педагогия училищеһында уҡыта. Шулай уҡ Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Республика интернат-мәктәбендә, Өфөләге 2-се педагогия колледжында директорҙың ғилми яҡтан урынбаҫары, Башҡорт дәүләт педагогия институтында эшләй. Рәсимә Миңлебулат ҡыҙы уҡытҡан йылдарҙы уҡыусылары оло ихтирам иҫкә ала.\nРәсимә Ураҡсина уҡыусыларын үҙ балаһылай ҡарап үҫтерә. Белгәнен өйрәтеп, кәрәк урында төҙәтеп тә ебәрә. Был йәһәттән щепкинсыларҙы миҫалға килтереү ҙә етә. Рәсимә Ураҡсина Мәскәү ҡалаһында Щепкин исемендәге юғары театр училищеһында эшләй.\nРәсимә Ураҡсина үҙен йәмәғәт эшмәкәре булараҡ та киң таныта. Күптән түгел ул ауылдаштары менән бергә, тыуған төйәге Дәүләкән районының Яңы Яппар ауылында ,,Ҡырҡ өйлө мең ырыуы башҡорттары" ҡорон йыйҙы. Беҙҙең телеканалға биргән һуңғы интервьюһында ул киләсәккә ҡорған оло маҡсаттары менән бүлеште. Уның ниәте мең ырыуына ҡараған ун бер тармаҡтың барыһын да бергә туплау ине.\nМәрхүмә менән хушлашыу иртәгә иртәнге сәғәт унда Яҙыусылар союзында үтә. Рәсимә Ураҡсина баш ҡаланың Көньяҡ зыяратында ерләнәсәк.


ҺАУЛЫҠ ҺАҒЫНДА - ЯРТЫ БЫУАТ\n6 Апрель 2020, 18:40\nЯрты быуаттан ашыу ғүмерен кеше һаулығына бағышлаған Ләлә Зәйнетдин ҡыҙы Сәфәрғәлина 1940 йылдың 15 апрелендә Иҫке Мөсәт ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Зәйнетдин олатайымдың ике аты, ике һыйыры, 10-лап һарығы, ҡорто, солоғо була.\n1947 йылда Иҫке Мөсәт башланғыс мәктәбенә уҡырға инә. 1951 йылда уны уңышлы тамамлай. Уның беренсе уҡытыусыһы Йортбағышев Ҡорбанғәле Ишҡыуат улы була. Тәүге уҡытыусыһын хөрмәтләп һәм уның ҡулында уҡыған саҡтарын һағынып иҫкә ала Ләлә апай. Әле лә уның менән аралашып, хәлен белешеп тора. Артабан Яңы Собханғол ете йыллыҡ һәм Иҫке Собханғол урта мәктәптәрендә белем ала. Үҙенең математика уҡытыусыһы Рәхимйән Вәлиев, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы һәм класс етәксеһе Евгений Соболев, математика уҡытыусыһы Мазһар Ғәлиуллин, Зәки Сәғитов хаҡында күңелендә матур хәтирәләр һаҡлай. Ауырыу кешене нисек тә шәбәйтеү, уны һауыҡтырыуға ынтылыу хыялы унда медицинаға ҡыҙыҡһыныу уята. Бала сағынан тәнгә ҡаҙалған сүпте сығарыу, күҙгә төшкән дегәнәкте алыу, шешектәрҙе дауалау, кеше табанының ҡатыуын алыу кеүек һ. б. дауалауҙар менән булыша.\nҺәләттәрен артабан үҫтереү маҡсатында, 1957 йылда имтихандарын яҡшы билдәләргә генә тапшырып, Өфөнөң 1-се һанлы медицина училищеһына уҡырға инә. Уны уңышлы тамамлап, тыуған районына эшкә ҡайта. Шул уҡ йылда Яңы Собханғол фельдшерлыҡ пунктына фельдшер булып эшкә урынлаша. Яратҡан эшенә ихлас тотоноп, бар көсөн, һәләтен һала. “Яңы юл” колхозы фермаларында ҡуна ятып эшләй. Медицина ярҙамы күрһәтә, лекциялар уҡый, кәрәк булһа, һауынсыларҙы алыштырып, ял иттерә, эшселәрҙе халыҡ-ара хәлдәр менән дә таныштырып өлгөрә. Колхоздың йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша, бер нисә саҡырылышта ауыл советы депутаты итеп тә һайлана.\nАуылда төрлө өмәләр, йәштәрҙең ырҙынға йөрөүен ойоштора, үҙе лә эштән һуң ырҙын табағына эшкә йөрөй. Ауыл клубында үҙенә генә хас моңло тауышы менән йырҙар башҡара, пьесаларҙа ҡатнаша, ҡыҫҡаһы, бер концерт та унһыҙ үтмәй.\nЛәлә Зәйнетдин ҡыҙы сирлеләрҙе тағы ла сифатлыраҡ итеп дауалау маҡсатында, Зәйнетдин олатайым менән кәңәш иткәндән һуң, 1969 йылда Өфө медицина институтының дауалау факультетына уҡырға инә.\nМатериалдың тулы вариантын "ТАҢ" гәзитенең 3 апрель һанында уҡығыҙ.


Башҡалар йөрәгендә ялҡын ҡабыҙып...\nУҙған быуаттың 90-сы йылдарындағы рухи күтәрелештең, милли үҙаң үҫешенең матур емеше булып барлыҡҡа килгән “Шоңҡар” журналы сирек быуат дауамында республикабыҙҙың милли матбуғаты донъяһында үҙен лайыҡлы танытыуға өлгәште. Журналдың тышлығын һәм эске биттәрен биҙәгән геройҙар – һәр йәһәттән өлгө булырлыҡ, күңелендәге осҡондан башҡалар йөрәгендә ялҡын ҡабыҙырлыҡ ҡыйыу фекерле, алдынғы ҡарашлы, белемле егеттәр һәм ҡыҙҙар.\nБарлыҡҡа килеүенең 25 йыллығын да журнал коллективы йәштәрсә дәртле, күңелле тантана рәүешендә билдәләне. Сараны үткәреү урыны итеп М. Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры һайланыуы ла осраҡлы булмағандыр.\nФойела баш ҡалабыҙҙа йәшәп ижад иткән, эшҡыуарлыҡта ҡыйыу аҙымдар яһаған йәш йүнселдәр милли биҙәүестәр, сувенир продукцияһы, башҡорт ҡурсаҡтары, буҙа тәҡдим итте, ошонда уҡ милли матбуғатҡа яҙылыу ҙа ойошторолдо. Йыл һайын “шоңҡар”ҙарҙың туранан-тура ҡатнашлығы менән уҙғарылған башҡорт йәштәренең “Ҡош юлы” республика бард фестивале ҡатнашыусылары дәртле йырҙары менән һәр кемгә байрамса кәйеф өҫтәне.\nӘлбиттә, юбилей сараһы йыр-моңға, ихлас күңелдән әйтелгән тәбрик һүҙҙәренә бай булды. Республикабыҙ йәштәре өсөн уҡымлы, ҡыҙыҡлы баҫма сығарыу маҡсаты менән янған, үҙҙәре лә йәш һәм дәртле хеҙмәткәрҙәрҙең байтағы Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың, Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының, “Башҡортостан Республикаһы” нәшриәт йортоноң Маҡтау грамоталарына һәм Рәхмәт хаттарына лайыҡ булды. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты журналдың баш мөхәррире Мөнир Ҡунафинды “Ал да нур сәс халҡыңа!” миҙалы менән бүләкләне. Республиканың Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте “Шоңҡар”ға нигеҙ һалған һәм уның тәүге мөхәррире булған Таңһылыу Ҡарамышеваны Рабиға Ҡушаева исемендәге “Ҡатын-ҡыҙ – милләт әсәһе” миҙалы менән ололаны.\nБөгөн “Шоңҡар” журналы интернет киңлектәрендә киң даирәле эшмәкәрлек алып бара. “Минең Рәми” шиғри марафоны, Рәшит Назаровтың, Рауил Бикбаевтың, Ҡәҙим Аралбайҙың шиғырҙарын һөйләүселәр бәйгеләре – ошо фекергә асыҡ дәлил. Быйыл Башҡортостан Республикаһының 100 йыллыҡ юбилейына арнап “Минең тыуған ҡырҙарым, балдай татлы һыуҙарым!” шиғыр ятлау видеоконкурсы, “Шоңҡар” һылыуҡайы” бәйгеһе иғлан иткәндәр. Сара барышында әлеге конкурстарға йомғаҡ яһалып, еңеүселәргә иҫтәлекле бүләктәр тапшырылды. Шулай уҡ журналдың тарихына бәйле һорауҙарға дөрөҫ яуап биргән, йәштәр баҫмаһына яҙылып, отош уйынында ҡатнашҡан тамашасылар иҫтәлекле бүләктәргә эйә булып ҡыуанды.\nБашҡорт ҡоролтайының “Ал да нур сәс халҡыңа!” миҙалын алғас, баш мөхәррир, яҙыусы һәм журналист Мөнир Ҡунафин яуап һүҙе итеп: “Башҡорт халҡына хеҙмәт итәм!” – тигәйне. Һәммәбеҙгә лә халҡыбыҙға ихлас күңелдән хеҙмәт итеп, уның лайыҡлы улдары һәм ҡыҙҙары булып, донъяға шоңҡар осор бейеклектән бағып йәшәргә яҙһын.


Инша гузел | Образовательный портал EduContest.Net — библиотека учебно-методических материалов\nРеспублика көнөн арналған “Республикама дан йырлайым”\nБеҙ - Башҡортостандың киләсәге.\nЭште башҡарҙы: Дыуан районы\n3 б класс уҡыусыһы Вәлиева Гүзәл\n452530, БР, Дыуан районы,\nМәсәғүт ауылы, Электриктар ур., 31 Уҡытыусыһы: Вәлиева Әлфиә Рәфҡәт ҡыҙы\nБеҙ – Башҡортостандың киләсәге.\n“Йыл йылға оҡшап килмәй”, - тиҙәр боронғолар. Ҡайһы бер йылдарҙа иртә яҙҙан башлап ҡара көҙгә тиклем туҡтауһыҙ яуған ямғыр йонсотһа, быйыл ҡояшлы, эҫе йәйҙән һуң йылы, мул көҙҙөң оҙаҡ тороуы йәнгә бөткөһөҙ рәхәтлек бирә.\nОшондай аяҙ көндәрҙең тороуынан файҙаланып, үткән шәмбе беҙҙең мәктәп уҡыусылары һәм уҡытыусылары бергәләп тәбиғәт ҡосағына ял итергә сыҡтыҡ. Тирә – яҡтың хозур матурлығына һоҡланып туя алманыҡ беҙ. Ағастар һары, һоро, көрән шәл бөрккәндәр. Аяҡ аҫтында ниндәй йомшаҡ! Әйтерһең дә төрлө төҫтәге балаҫ түшәп ҡуйғандар! Урман һауаһы шундай саф – һулап туйғыһыҙ!\nТуғайҙарҙа көҙ икәне бөтөнләй һиҙелмәй ҙә. Йәйҙән сабылған болондар йәшәреп, ҡурпылар үҫеп киткән. Ә көҙҙөң һуңғы сәскәләре, һаман ҡояшҡа үрелеп, тирә – йүнгә йәм бирәләр.\nТәбиғәттең сикһеҙ матурлығынан күңелебеҙ күтәрелеп, беҙ класташтар менән төрлө уйындар уйнаныҡ, синыфтар араһында ярыштар ойошторҙоҡ. Шау – гөр килеп, беҙ төшкө аш ваҡыты еткәнен һиҙмәй ҙә ҡалғанбыҙ. Уҡытыусылар беҙгә тәмле аш та бешереп ҡуйғандар. Беҙ күмәкләшеп аш ашарға ултырҙыҡ. Шул саҡ тып – тын булып китте, үҙебеҙҙең тәбиғәт ҡосағында булыуыбыҙҙы иҫкә төшөрҙөк. Беҙҙең баш осонда ғына һабан турғайы һайрап ебәрҙе. Уның моңонда әйтеп биреп булмаған ниндәйҙер һағыш бар төҫлө тойолдо. Ниндәй һағыш икән ул?\nБеҙ күҙҙәребеҙ менән күктән һабан турғайын күҙләй башланыҡ. Ә ул кинәт кенә, ҡанаттары менән һауаны ярып, ергә атылып төшкән кеүек булды. Урындарыбыҙҙан тороп, иптәштәрем менән шул яҡҡа киттек. Күп тә барманыҡ, буш консерва банкалары, сигарет ҡаптары, ватыҡ быяла һауыттар менән сүпләнгән бер соҡор янына килеп еттек.\nНиндәй әшәке кешеләрҙең эше икән был? Юҡ, улар әллә ҡайҙан ситтән килмәгәндәр, үҙебеҙҙең ауыл кешеләренең эше. Тик улар үҙҙәренең тормошон икенсе эштәргә – тәмәке тартыу, араҡы эсеү кеүек йәмһеҙ күренештәргә бәйләгәндәрҙер. Был кешеләр тәбиғәт матурлығынан, йәшәү хозурлығынан, тормош рәхәтлегенән мәхрүмдәр.\nҠояш нурына иркәләнеп, сәскәләргә һөйөнөп, ҡоштар һайрауын тыңлап, зәңгәр күккә ҡарап һоҡланып, кинәнеп йәшәүҙе нимәгә алмаштырғандар?!\n“ Йәшәү – ул сәнғәт. Йәшәүҙең бик тәрәндә йәшеренгән серҙәре күп”, - тип яҙған Ғайнан Әмири. Һәм беҙ уны уҡый-уҡый, йәшәй-йәшәй аса барырға тейешбеҙ. Сөнки киләсәк беҙҙең ҡулда. Республикабыҙҙың, илебеҙҙең, Ер шарының киләсәге беҙҙән тора. Әлеге көнгә килеп еткән һайрар ҡоштар, сылтырап аҡҡан шишмәләр, күкрәп үҫкән үлән, шаулап ултырған урман, шифалы үҫемлектәребеҙ – борон-борондан һаҡлап килгән ата-бабаларыбыҙҙың хәстәрлеге ул.\n«Иртәгеһен бөгөн уйла”, “Яман үҙен уйлар, яҡшы киләсәген уйлар”, -тигән мәҡәлдәре бар халҡыбыҙҙың. Беҙ ҙә киләсәк тураһында уйларға, үҙебеҙҙең балаларыбыҙға, ейәндәребеҙгә тәбиғәттең ошо гүзәллеген еткерергә бурыслыбыҙ. Тимәк, киләсәк – беҙҙән башлана!\n← Инша етием бабам турында Инша китап — тормыш козгесе →


Йәштәр ҙә үҙ эшен белә, ярата | Всемирный курултай башкир\nХакимиәт башлығының социаль һәм кадрҙар сәйәсәте буйынса беренсе урынбаҫары Гөлшат Сирғәлина районда йәштәр сәйәсәте өлкәһендә алып барылған эштәр менән таныштырҙы, уңыштарҙы барланы, проблемаларға туҡталды. Баймаҡ районында 35 йәшкә тиклемге 30 меңгә яҡын кеше иҫәпләнә. Йәштәрҙе республикабыҙ өсөн кәрәкле шәхестәр итеп тәрбиәләү мөһим. Улар дөрөҫ юлда булһын өсөн уңайлы шарттар тыуҙырыуға ҙур иғтибар бүленә. Ваҡыттарын һәм көстәрен кәрәкле эшкә йүнәлтеү маҡсатында районда байтаҡ эш башҡарыла, спорт секцияларынан башҡа ике хәрби-патриотик клуб эшләй. Насар ғәҙәттәргә ҡаршы акциялар, мәҙәни саралар, өс айға бер мәшғүллек үҙәге менән берлектә “Йәштәргә – эш” акцияһы уҙғарыла. Психологик ярҙам хеҙмәте йәштәрҙе һәм үҫмерҙәрҙе стресс хәлендә үҙеңде дөрөҫ тоторға өйрәтеү буйынса дәрестәр үткәрә, лекциялар уҡый, хәрби хеҙмәткә әҙерлек эшен тикшерә. Студенттар менән каникул ваҡытында төрлө саралар уҙғарыла. Ауыр тормош хәлендә ҡалған балаларға профилле лагерҙар ойошторола. Алкоголизмды һәм наркоманияны иҫкәртеүгә йүнәлтелгән саралар, ҡала урамдары, дөйөм ятаҡтар, дискотекалар буйынса даими рейдтар үткәрелә.\nРайоныбыҙҙың эшсе йәштәренә арналған “Эшсән ҡатын-ҡыҙ” һәм “Эшсән ир-егет” конкурстары йыл һайын төрлө өлкәләрҙә эшләгән талантлы йәш кешеләрҙе берләштерә. Ғаилә ҡиммәттәрен һаҡлау, үҫтереү, өлгөлө парҙар үрнәгендә йәштәрҙе тәрбиәләү, уларҙың ижади һәләттәрен асыу ниәтендә “Йәш ғаилә” конкурсы, йәштәрҙең йәмәғәт ойошмалары менән берлектә өмәләр, өлкәндәргә, ветерандарға ярҙам ойошторола. Йыл дауамында район хакимиәтенең йәштәр эштәре буйынса комитеты 600-гә яҡын сара уҙғарып тора, уларҙа уртаса 50 меңдән ашыу кеше ҡатнаша.\nЗаман йәштәре әүҙемлеге менән айырылып тора. Күптәре үҙҙәрен эшҡыуарлыҡ өлкәһендә һынап ҡарай, төрлө конкурстарҙа ҡатнаша. “Баймаҡ” мәғлүмәт-консультация үҙәге директоры Руслан Дәүербәков ауылда эшҡыуарлыҡты үҫтереү тураһында сығыш яһаны. Уның белдереүенсә, райондағы 300 фермерҙың яртыһы — 35 йәшкә тиклемге кешеләр. Мәҫәлән, йәштәр араһынан Һаҡмар ауылынан Илфат Сәфәрғәлин “Ғаилә малсылыҡ фермаларын үҫтереү” программаһы буйынса грант яулаһа, Сыңғыҙҙан Азамат Ураҙбаев — йәшелсәселек буйынса, Төркмән ауылынан Зәлиә Бүләкова сәскә үҫтереү буйынса дәүләт ярҙамы алған. Игенселектә һәм малсылыҡта эшләгән йәш фермерҙар исемлеген Октябрь ауылынан Данил Шәрәфетдинов, Антон Суханов, Кәрешкәнән Айтуған Йәнтилин, Линар Әхмәтов, Ҡараталдан Вәлит Юлыев, Бәхтигәрәйҙән Эльмир Ямантаев тулыландыра.\n— Бөгөнгө заман йәштәрҙән йүнсел, сос, белемле булыуҙы, баҙар шарттарына яраҡлашыуҙы талап итә, шуға күрә баштан уҡ һәр кем аҡса эшләргә өйрәнергә, үҙ эшен булдырырға ынтылырға тейеш. Бер ҡасан да ауырлыҡтарҙан ҡурҡмағыҙ, өлкәндәрҙән кәңәш һорарға тартынмағыҙ, — тине ул.\nМифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты студенттары, Өфөләге Баймаҡ йәштәре берлеге рәйесе Руфина Насирова һәм уның урынбаҫары Байрас Азаматовтарҙың сығыштары барыһы өсөн дә фәһемле булды. Әйткәндәй, Байрас Рәсәй һәм халыҡ-ара кимәлдәге күп кенә мәғариф форумдарында ҡатнашҡан һәм “Ҡымыҙ-брейк” проектын уңышлы яҡлаған. Тап ошо проектҡа ярашлы 28-29 июндә Баймаҡ районында йәштәр форумын үткәреү планлаштырыла. Азаматтың: “Һәр кемебеҙ артында тамырҙарын онотҡан унлаған башҡорт тора, шуға күрә рухы һүнмәҫ кеше бер үк ваҡытта тиҫтәләгән милләттәше өсөн эш алып бара”, — тигән һүҙҙәре һәр кемде уйландырҙы.\nЙыйында сығыш яһаған йәштәрҙе тыңлап, уларҙың үҙҙәрен борсоған проблемаларҙы асыҡтан-асыҡ, ҡыйыу, аныҡ дәлилдәр килтереп һөйләүе һөйөндөрҙө лә, көйөндөрҙө лә, сөнки күп осраҡта беҙ йәштәрҙе рухһыҙ булыуҙа, ялҡаулыҡта, эшһеҙлектә, ситкә китеүҙә тәнҡитләргә күнектек, уларҙың ни өсөн ундай аҙымға барыуына, ниндәй ярҙам талап ителеүенә, ҡайһы осраҡта уларға терәк булырға кәрәклеге хаҡында оноттоҡ.\nБөгөн йәштәргә еңел түгел. Ҡулында дипломы булһа — эше юҡ. Һөйгәне бар — йәшәргә ере юҡ, теләге бар — уны яҡлаусы юҡ, тигән уйҙарға киләһең. Ысынлап та шулай түгелме һуң? Күптәренең ҡанаты ҡайырылып, “йәшел йылан” ауына эләгеүе лә, үҙ-үҙенә ҡул һалыуы ла тап ошо тәү ҡарашҡа ябай күренгән мәсьәләләрҙән килеп сыға.\nИҫке Сибай мәктәбе уҡытыусыһы Гөлгөнә Хөсәйенова йәштәрҙе борсоған проблемаларҙы күтәреп сыҡты. “Йәштәр — беҙҙең киләсәк, тип күп һөйләйбеҙ, тик улар бөгөнгөбөҙ икәнлеген онотабыҙ, сөнки эш һәм йәшәргә урындарының булмауы, хеҙмәт хаҡының түбәнлеге – төп проблема. Тормошта үҙ урынын таба алмаған йәштәр тайғаҡ юлға баҫа, кредит һаҙлығына бата, муйындан бурысҡа керә. Бер проблема икенсеһен барлыҡҡа килтерә, ғаилә тарҡала, тыуасаҡ балалар тыумай ҡала. Беҙгә, йәштәргә, етәкселек яғынан аңлау һәм ярҙам кәрәк. Ауылдарҙа психологик ярҙам пункттары, йәштәр менән эшләгән белгестәр, йәштәрҙе эшкә урынлаштырыу буйынса аныҡ ярҙам булһын. Беҙҙең быуын да ололар кеүек үҙ эшен белә, ярата”, — тине. Хаҡ һүҙҙәргә нимәлер өҫтәү кәрәкмәйҙер.\nМәғариф ветерандары Хөснә Ырыҫбаева менән Рауил Хәсәновтарҙың да йәштәргә әйтер теләктәре бар ине. Ил инәһенең әйткән һүҙе оран булып яңғыраһа, Түбәнге Яйыҡбай ауылы имам-хатибы Рауил Хәсәнов сабыйҙарға исем ҡушыуҙа иғтибарлыраҡ булырға саҡырҙы, үҙебеҙҙең милли ерлеккә нығыраҡ иғтибар итергә ҡушты.\nЗалда алма төшөрлөк тә урын булмай, бөтә ауылдарҙан да йәштәрҙең әүҙем килеүе сараның мөһимлеген йәнә бер ҡат дәлилләне. Йыйында йәштәр ҡоролтайының башҡарма комитеты һайланды, резолюция һәм мөрәжәғәт ҡабул ителде. Баймаҡ районының башҡорт йәштәре ҡоролтайы рәйесе итеп бер тауыштан Вадим Рәхмәтуллин һайланды.\nАртабан йыйында ҡатнашыусылар халҡыбыҙҙың милли уйындарын тергеҙеү, йәштәргә күрһәтеү маҡсатында ҡала мәктәптәре һәм уҡыу йорттары ҡатнашлығында әҙерләнгән “Киске уйын”да ҡатнашты — рәхәтләнеп башҡортса бейене, “Өс таған”, “Ҡапма-ҡаршы” кеүек уйындарҙа күңел асты, тиҫтерҙәре менән аралашты.\nКәримә Усманова, “Ҡоролтай тауышы”нан\n« Селтәр, хәситә, һаҡалдар… йәки Асия-ҡашмау байрамы\nЛәйсән Үтәшеваның тамырҙары ҡайҙан? »


Го́вард Фи́ллипс Ла́вкрафт (ингл. Howard Phillips Lovecraft, 1890 йылдың 20 авгусы, Провиденс, Род-Айленд, АҠШ — 1937 йылдың 15 марты, шунда уҡ) — Америка яҙыусыһы, шағир һәм журналист, хоррор («ҡот осҡос»), мистика һәм фэнтези жанрҙарын үҙенә генә хас рәүештә берләштереп ижад иткән. Ктулху тураһындағы мифтарға нигеҙ һалыусы. Үҙе иҫән саҡта Лавкрафт киң танылыу яулай алмаған, бер китабы ла сыҡмаған. Дан уға үҙе үлгәндән һуң ғына килә. Хәҙер Лавкрафт иң бөйөк американ яҙыусылары рәтендә телгә алына. Уның ижады шул тиклем үҙенсәлекле, хатта әҫәрҙәрен «Лавкрафт ҡурҡыныстары» тигән айырым жанр бүлегендә ҡарайҙар. «Ҡот осҡос әҙәбиәткә нигеҙ һалыусы» тип тә атайҙар.\nяҙыусы, шағир, журналист\nмистика, Лавкрафт ҡурҡыныстары, фэнтези, готик әҙәбиәт\n1 Тормош һәм ижад юлы\n2.1 «Ктулху саҡырыуы» хикәйәһе\n2.1.1 Балсыҡта һынландырылған дәһшәт\n2.1.2 Инспектор Леграсс һөйләүе\n2.1.3 Диңгеҙҙән ҡалҡҡан дәһшәт\n2.2 «Дагон» хикәйәһе\n2.3 Иң билдәле һәм әһәмиәтле әҫәрҙәре\nТормош һәм ижад юлыҮҙгәртергә\nЛавкрафт Провиденс ҡалаһында (АҠШ-тың Род-Айленд штаты) тыуған. Ул коммивояжер Уилфрид Скотт Лавкрафт һәм Сара Сьюзан Филлипс Лавкрафттарҙың ғаиләһендә берҙән-бер бала була. Говардҡа ике йәш булғанда, атаһын психиатрия дауаханаһына һалалар, ул унда биш йылдан һуң үлә. Лавкрафтты әсәһе, апалары, олатаһы тәрбиәләп үҫтерә. Олатаһының ҙур китапханаһында ул классик әҙәбиәт менән таныша. Бынан тыш ул готик сәсмә әҫәрҙәр һәм ғәрәп әкиәттәре менән ҡыҙыҡһына. Лавкрафт вундеркинд була: ике йәшендә шиғырҙар ятлай, ә алты йәшенән үҙе яҙа башлай. 6 — 8 йәшендә Лавкрафт бер нисә хикәйә яҙа, уларҙың күбеһе һаҡланмаған. 14 йәшендә ул тәүге етди әҫәрен — «Мәмерйәләге януар» хикәйәһен ижад итә. Бала саҡтан буласаҡ әҙип ҡурҡыныс төштәр күрә. Ярылы ҡанатлы йән эйәләре уны һауаға күтәреп «ерәнгес Лэнг яйлаһына» алып киткәндәр. Яҙыусы күп әҫәрҙәрендә ошо төштәрендәге кисерештәрҙе ҡуллана. Мәҫәлән, «Дагон» — шундай төштәрҙең береһе. Уянғанда Лавкрафт бөтөнләй аҡылдан яҙған кеүек була, әммә төштө яҙып алырға үҙендә көс таба.\nБала саҡында Лавкрафт йыш ауырыған һәм уҡырға һигеҙ йәшендә генә барған, мәктәпте тамамлай алмаған. 1904 йылда Говард Лавкрафттың олатаһы Уиппл Ван Бурен Филлипс донъя ҡуя, шул арҡала ғаилә ныҡ ярлылана, улар шул уҡ урамдағы бәләкәсерәк йортҡа күсенергә мәжбүр була. Говардты күсенеү ҙур хәсрәткә төшөрә, ул хатта үҙенә ҡул һалыу тураһында ла уйлап ҡуя.\nЛавкрафт бала саҡта уҡ фантастика яҙған, ә һуңғараҡ шиғриәт һәм эссеға күскән. Был жанрға ул 1917 йылда ғына әйләнеп ҡайта. «Дагон» уның иң тәүге баҫылып сыҡҡан әҫәре була, 1923 йылда «Серле хикәйәләр» («Weird Tales») журналында донъя күрә. Лавкрафт күп кеше менән хатлаша, шул иҫәптән уның яҙышыусылары араһында Роберт Блох һәм Роберт Говард та булған. Г. Лавкрафттың әсәһе лә, атаһы кеүек үк, көндәрен психиатрия дауаханаһында тамамлай.\n1919—1923 йылдарҙа Лавкрафт әүҙем ижад итә, ошо йылдар эсендә 40-лап хикәйә яҙа (шул иҫәптән авторҙашлыҡта). 1924 йылда Лавкрафт Соня Гринға өйләнә һәм улар Нью-Йоркка күсенә. Ундағы тормош Лавкрафтҡа оҡшамай, бер нисә йылдан ғаилә тарҡала, яҙыусы тыуған ҡалаһына ҡайта. Провиденста ул Барнс-стрит, 10 адресы буйынса 1933 йылға тиклем Виктория дәүеренә ҡараған ҙур ағас йортта йәшәй. Был осор әҙиптең ғүмерендә иң емешлеһе була. Лавкрафтың төп әҫәрҙәре, шул иҫәптән «Ктулху саҡырыуы» ла, тап ошо ваҡытта яҙыла.\nИжади уңыштарына ҡарамаҫтан, Лавкрафт ярлылана бара. Ул бәләкәй йортҡа күсенә. Роберт Говардтың үҙ-үҙенә ҡул һалыуы Лавкрафтҡа ныҡ тәьҫир итә. 1936 йылда уға эсәк яман шеше диагнозы ҡуялар. Говард Филлипс Лавкрафт 1937 йылдың 15 мартында Провиденста донъя ҡуя.\nЛавкрафтҡа Эдгар По, Амброз Бирс, Артур Мейчен, Элджернон Блэквуд кеүек яҙыусыларҙың ижады тәьҫир иткән. Әммә Лавкрафт — тик үҙенә генә хас ҡурҡыныс донъяны уйлап сығарған әҙип. Ул үҙ хикәйәләрендә йыһан аллалары пантеонын барлыҡҡа килтерә. Ктулху, Йог-Сотот, Дагон һәм башҡа яуыз аллалар, меңәр йыллыҡ йоҡоларынан уянып, кешелекте ҡот осҡос яҙмышҡа дусар итәсәк… Яҙыусының ижадында «Некрономикон» («Үлеләр китабы») ҙур урын алып тора. Был китапты, йәнәһе, аҡылдан яҙған ғәрәп Абдулла Әл-Хәҙрәд яҙған. Был һәм башҡа китаптарҙа кеше белергә тейеш булмаған серҙәр яҙылған була. Әҫәрҙәрҙә «Үлеләр китабы» менән яҡындан танышыу, уны асыу, әҙ генә өлөшөн уҡыу ҙа герой өсөн аҡылдан яҙыу, һәләкәт менән тамамлана. Был китаптар тураһында ентекле һөйләнелмәй, автор уларҙы ҡурҡыныс солғаныш булдырыу өсөн телгә ала. Лавкрафтың әҫәрҙәрендә ваҡиғалар, ғәҙәттә, Американың тын һәм бәләкәс кенә ҡалаларында бара. Иң ҡурҡыныс нәмәләр тын урындарҙа була, тип һанаған яҙыусы.\n«Ктулху саҡырыуы» хикәйәһеҮҙгәртергә\nХикәйә 1926 йылда яҙылған. 1926 йылда Лавкрафт Нью-Йорктан Провиденсҡа ҡайта һәм киләһе ике йыл уның ижадында иң емешле осор була. Был хикәйәһендә Лавкрафт ошоға тиклем «Дагон», «Исемһеҙ ҡала», «Байрам» хикәйәләрендә кәүҙәләнеш тапҡан мифологик күренеште тәүге тапҡыр төҙөк һәм тулы рәүештә тәҡдим итә.\nБыл әҫәрендә тәүге тапҡыр Лавкрафт уйлап сығарған алла Ктулху пәйҙә була. Тиҫтәнән ашыу телгә тәржемә ителгән. 2005 йылда кино төшөрөлә.\nХикәйә үҙ-ара бәйләнешле өс өлөштән тора. Ул Ктулху аллаһы менән бәйле тикшереүҙәр үткәргән Бостон ҡалаһы кешеһе Френсис Терстон яҙмалары рәүешендә бирелгән.\nБалсыҡта һынландырылған дәһшәтҮҙгәртергә\nВаҡиғалар Ктулху аллаһы төшөрөлгән сәйер барельеф тирәләй бара. Хикәйәсе үҙенең ике туған бабаһы профессор Энджелдың әйберҙәре араһында балсыҡ барельеф табып ала. Барельефты Уилкокс исемле скульптор ярым төш хәлендә эшләгән булған. Уны был мәлдә циклопик ҡалалар хаҡында галлюцинациялар эҙәрлекләй. Был ваҡытта ошондай һаташыуҙар күптәрҙе яфалай, улар араһында, тәү сиратта, рәссамдар, скульпторҙар, архитекторҙар, йәғни нескә тойоусы кешеләр була. Иртәгәһенә Уилкокс үҙенең ижад емешен профессорға илтә. Был барельеф 1907 йылда Яңы Орлеанда полиция дини секта ағзаларынан тартып алған һынға оҡшаған булып сыға.\nИнспектор Леграсс һөйләүеҮҙгәртергә\nИкенсе өлөштә инспектор Леграсс тарихи симпозиумда Ктулху аллаһына табынған сектанан таш һын тартып алыуҙа ҡатнашыуы тураһында һөйләй. Сектаның йолалары аҙғын һәм Алланы яманлаған тип һүрәтләнә. Урындағы халыҡ был сектаның типтереүҙәренән бик ҡурҡҡан, унда кешене ҡорбанға килтереү — ғәҙәти күренеш, тип һөйләгән. Бер нисә ер биләүсе юғалғас, кешеләр полицияға мөрәжәғәт итә. Полиция күп секта ағзаларын ҡулға ала һәм уның эшмәкәрлеге туҡтатыла. Әммә һорау алыу йүнле һөҙөмтә бирмәй, сектанттар аҡыл кимәле түбән кешеләр булып сыға, ни бары үҙҙәренең культының дөрөҫлөгөн тәҡрарлайҙар. Симпозиумға йыйылған тарихсыларҙы иң аптыратҡаны — был сектанттар ҡабатлаған һүҙҙәр була: «Пнглуи мглунафх Ктулху Р’лайх угахнагл фтагн». Яҡынса тәржемәһе «Үҙ йортонда, Р’лайх ҡалаһында үле Ктулху үҙ сәғәтен көтөп йоҡлай». Кастро исемле сектант һөйләүенсә, Ктулху йондоҙҙар билдәле бер тәртипкә теҙелгәс уянасаҡ. Шундай уҡ һүҙҙәрҙе симпозиумда ҡатнашыусы ғалим тикшергән бер эскимос ҡәбиләһе лә ҡулланған булып сыға.\nДиңгеҙҙән ҡалҡҡан дәһшәтҮҙгәртергә\nЙохансен — капитандың икенсе ярҙамсыһы, тағы ла ун диңгеҙсе менән бергә «Эмма» шхунаһында рейста була. Дауыл ваҡтында улар юлдан яҙа һәм юлбаҫарҙар карабына осрай. Юлбаҫарҙар матростарға кире боролорға бойора, әммә улар тыңламай, алышҡа инә. "Эмма"ның командаһы еңеп сыға, ләкин караптары яраҡһыҙға әйләнә, улар пираттарҙың яхтаһына күсергә мәжбүр була. Һуғышта капитан, уның беренсе ярҙамсыһы, бер матрос һәләк була. Йохансен етәкселекте үҙенә ала. Яхтала диңгеҙселәр ҡурҡыу һәм ерәнеү тыуҙырған сәйер тораташ табалар. Был Яңы Орлеанда сектанттарҙан алынған һынға оҡшаған бот була. Диңгеҙселәр юлдарын дауам итә һәм ниндәйҙер утрау-ҡалаға барып етә, был Р’лайх булып сыға. Ҡоттары осһа ла, улар был ҡаланы ҡарап сығырға була. Утрауҙың геометрияһы ғәҙәтәгенән айырыла, хатта диңгеҙ һәм ерҙең горизонталь яҫылыҡта икәнен дә аныҡ ҡына әйтеп булмай. Команда бик ҙур бер ишеккә барып етә. Уға яҡынайғас, ишек бик үк вертикаль түгел булып күренә. Кешеләр ишекте асып ҡарайҙар, әммә булдыра алмайҙар, матростарҙың береһе уға менә башлай. Шул ваҡыт ишек асылып китә һәм унан ҡот осҡос һәм һаҫыҡ нәмә сыға. Был бөйөк Ктулху йоҡоһонан уянған була. Һигеҙ диңгеҙсенең икеһе шунда уҡ ҡото алынып үлә, тағы өсәүһен был ҡурҡыныс зат йота. Береһе бинаның мөйөшөнә эләгә, уны ниҙер һурып ала. Ике кеше генә яхтаға барып етә, уларҙың берәүе ҡурҡыныстан аҡылынан яҙа һәм бер нисә көндән үлә. Тик Йохансен ғына үҙ аҡылында ҡала, ҡасып ҡотола алмаҫын аңлағас, ул Ктулхуны төрттөрә, ләкин ул тиҙ арала терелә башлай, шулай ҙа карап йыраҡ китеп өлгөрә. Бер нисә көндән Р’лайх ҡабат һыу аҫтына китә, кешеләрҙе яфалаған ҡот осҡос төштәр ҙә бөтә. Хикәйәсе, был ваҡиғалар тураһында белгәс, үҙенең оҙаҡламай был ҡараңғы дингә табыныусылар тарафынан үлтереләсәге тураһында борсола, Ктулхуның тағы килеүе хаҡында уйламаҫҡа тырыша.\nБыл хикәйәһе 1917 йылда яҙылған һәм башланғыс осор ижадына ҡарай. 2001 йылда шул уҡ исемдә фильм сыға (режиссеры Стюарт Гордон).\nБөтә хикәйә — ҡурҡыныс Балыҡ-алла Дагонды күргән кешенең үлем алдынан яҙған хаты. Тымыҡ океанда уның карабы немецтарға әсиргә эләгә, әммә бер нисә көндән етерлек аҙыҡ-түлек, һыу алып, кәмәлә ҡасып китә ала. Бер нисә көн ул караптар ҙа, ер ҙә күрмәй йөҙә лә йөҙә. Бер төн герой ҡурҡыныс төш күрә, ә уянып китһә, ул кәмәһенән ситтәрәк батҡыл, ҡара һаҙҙа батып бара. Тирә-яғында сереп бөткән балыҡ һөйәктәре, түҙеп торғоһоҙ һаҫыҡ еҫ. Был, күрәһең, диңгеҙ төбө күтәрелеү арҡаһында барлыҡҡа килгән утрау була. Өс көндән һаҙ ҡорой һәм хикәйәсе алыҫта күренгән убаға табан атлай. Уба артында тарлауыҡ була, ул унда төшә һәм боронғо, серле яҙмалар менән сыбарланған бағана күрә. Шул мәлдә көтөлмәгәндә һыу аҫтынан Дагон килеп сыға һәм бағананы ҡосаҡлай. Бындай ҡот осҡос күренештән герой, ни эшләгәнен дә аңламайынса, аңлайышһыҙ телдә ҡот осҡос йырҙар һуҙып, утрауҙан кәмәһендә йөҙөп китә, бер нисә көндән уны американдар карабы табып ала һәм Сан-Францискоға алып ҡайта. Ошонда ул аңына килә. Хикәйә аҙағында кеше, теге утрау, ҡот осҡос боронғо алла күренешенән аҡылдан яҙып, тәҙрәнән ташланып һәләк була.\nИң билдәле һәм әһәмиәтле әҫәрҙәреҮҙгәртергә\nГерберт Уэст — үлеләрҙе терелтеүсе\nЧарльз Декстер Уорд менән булған хәл\nСерле Кадатты илереп эҙләү\nБашҡа донъялар төҫө\nДанвичтағы ҡот осҡос хәл\nИннсмут өҫтөндәге күләгә\nЮггот бәшмәктәре (шиғырҙар шәлкеме)\nЛ. Спрэг Де Камп. Лавкрафт: Биография — СПб.: Амфора, 2008. — Б. 656. — ISBN 978-5-367-00815-9.\nHanegraaff W. J. Fiction in the Desert of the Real: Lovecraft's Cthulhu Mythos' // Aries (инг.)баш.. — 2007. — Vol. 7 (1). — P. 85-109.\nГовард Филлипс Лавкрафт Викимилектә\nГовард Филлипс Лавкрафт Open Directory Project (dmoz) һылтанмалар каталогында. (рус.)\nHoward Phillips Lovecraft Open Directory Project (dmoz) һылтанмалар каталогында. (инг.)\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Говард_Лавкрафт&oldid=741843 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 14 август 2017 в 15:18\nБыл бит һуңғы тапҡыр 15:18 14 август 2017 үҙгәртелгән.


ШОС һәм БРИКС саммиттарында ҡатнашасаҡ ирекмәндәр һуңғы инструктаж үтте\nУлар сит ил ҡунаҡтарын ҡабул итергә тулыһынса әҙер. Волонтерҙарға сит ил вәкилдәрен ҡаршылау, ойоштороу эштәрендә ярҙам итеү, оҙатып йөрөү күек бурыстар йөкмәтелә.\nСаммиттарҙа ҡатнашырға республиканан ун меңгә яҡын кеше ғариза биргән. Уларҙың 3 мең ярымы махсус әҙерлек үтеп, биш йөҙҙән ашыуы күләмле форумдарҙа ҡанашыу хоҡуғы алған. Ирекмәндәргә ойоштороусылар етди талаптар ҡуя. Улар, сит телдәрҙән тыш, Өфө һәм ундағы махсус хеҙмәттәр хаҡында мәғлүмәтле булырға, саммиттар программаһын да яҡшы белергә тейеш. Күп кенә ирекмәндәр быға тиклем дә төрлө сараларҙа ҡатнашҡан. Шулай ҙа Шос һәм БРИКС ойошмалары йыйынын айырыуса тулҡынланыу менән көтә. Студенттарға был саралар үҙләштергән сит ил телдәрен ғәмәлдә һынап ҡарау мөмкинлеге лә.


Әмирлектәр төҙөлөш холдингы Башҡортостанда социаль торлаҡ төҙөү менән ҡыҙыҡһынды // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nӘмирлектәр төҙөлөш холдингы Башҡортостанда социаль торлаҡ төҙөү менән ҡыҙыҡһынды\n12:04, 26 января 2011 Сәйәсәт\nArabtec Construction LLC (Арабтек Констракшн) компанияһы Башҡортостан Республикаһында социаль торлаҡ төҙөлөшө башларға планлаштыра. 25 ғинуарҙа Өфөлә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитовтың Arabtec компанияһының Рәсәйҙәге вәкиллеге генераль директоры Бадер Хирш менән осрашыуы ваҡытында ошо турала һүҙ алып барылды.\n«Беҙ арзан торлаҡ төҙөлөшөн әүҙемләштерергә теләйбеҙ. Һәм был баҙарға килеүсе компанияларға ярҙам итергә әҙербеҙ», — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов. Республика башлығы Arabtec компанияһы вәкилдәренә төҙөлөштә был сегментты үҫтереү мөмкинлеген ҡарарға тәҡдим итте, был Башҡортостандың төҙөлөш баҙарында яҡшы конкуренция мөхите булдырырға ярҙам итер ине. Хәҙерге ваҡытта республикала йылына ике миллион квадрат метрға яҡын торлаҡ төҙөлә һәм тиҙҙән был күрһәткес өс миллионға тиклем арттырылырға тейеш.\n«Беҙ Башҡортостан менән социаль торлаҡ төҙөү буйынса хеҙмәттәшлекте башларға әҙербеҙ», — тине Бадер Хирш. Бизнесмен, әлеге ваҡытта компания Өфөлә офис асырға планлаштыра һәм хәҙерҙән үк республикала яҡын араларҙа тормошҡа ашырыласаҡ ҡайһы бер проекттар тәҡдим итергә әҙер, тип билдәләне. Былар «Өфө» аэропорты эргәһендәге территорияларҙы үҙләштереү һәм логистик авиайөктәр үҙәге төҙөү.\n«500 километр радиуста 25 миллион кеше йәшәй, беҙҙе бер миллиондан ашыу кеше йәшәгән алты ҡала уратып алған. Беҙҙең территориаль өҫтөнлөктәребеҙ күренеп тора», — тип билдәләне республика башлығы.\n«Беҙ биналар, технологик парктар, мәҙәниәт һәм спорт объекттары төҙөүҙә хеҙмәттәшлектең башҡа варианттарын да тәҡдим итергә әҙербеҙ. Республикала шулай уҡ ҡунаҡханалар, туристик объекттар төҙөү ҡарала. Беҙгә төҙөлөш өлкәһендә һеҙ эйә булған заманса технологиялар кәрәк», — тине Рөстәм Хәмитов.\nЙыл һайын Башҡортостанда өс миллиард долларлыҡ төҙөлөш эштәре күләме башҡарыла.\nБелешмә. Arabtec Construction LLC компанияһы Arabtec Holding PJSC ҙур Әмирлектәр холдингы подразделениеһы һәм Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә төп төҙөлөш компанияһы булып тора.\nArabtec – Әмирлектәрҙең күп проекттарҙа, Ер шарындағы иң бейек бина – "Бурдж Халифа" башняһын төҙөүҙә ҡатнашыусы иң ҙур девелоперы. Был ғәрәп компанияһының бейек биналар төҙөлөшө өлкәһендә ҙур тәжрибәгә эйә булыуын иҫбатлай.\nТеги: БР Президенты осрашыуҙары, төҙөлөш


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ТУҒАН ТЕЛДӘ ҺӨЙЛӘШ ҺӘМ МӨҒЖИЗӘ ТЫУҘЫР! - 2017 - Мәҡәләләр\nТУҒАН ТЕЛДӘ ҺӨЙЛӘШ ҺӘМ МӨҒЖИЗӘ ТЫУҘЫР!\nБала күңеле мөғжизә өмөт иткән мәл - Яңы йыл байрамы етә. Ә бит бала-сағаның хыялдарын тормошҡа ашырыусы төп кеше - атай-әсәй. Ҙур үҫкәнсе эскерһеҙ сабый күңелендә Ҡыш бабайға, мөғжизәгә ышанысты улар һаҡлап тора. Шулай уҡ тап атай-әсәй балаға туған телен өйрәтеп, халыҡтың бай рухи хазинаһына тәүге ишекте асыусы ла. Бөгөн глобалләштереү шарттарында йәшәгән халҡыбыҙ өсөн был да үҙе бер мөғжизәгә тиң күренешкә әйләнә бара бит. Әммә бына шундай аңлы ата-әсәләр, иҫ киткес матур балалары бар милләтебеҙҙең. Ошо көндәрҙә Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты ойошторған Башҡорт теле көндәре сиктәрендә үткән "Эй, ҡәҙерле башҡорт теле" байрам сараһында тап шундай ғаиләләрҙә тәрбиәләнгән балаларҙы күреү бәхете тейҙе.\n"Эй, ҡәҙерле башҡорт теле" тип исемләнгән сараға бөтөн республиканан туған телендә шартлатып һөйләшкән төрлө йәштәге балалар йыйылды. Улар араһында шулай уҡ Башҡорт теле көндәре сиктәрендә уҙғарылған шиғриәт бәйгеһе, "Йәш әкиәтсе", "Башҡорт телендәге иң яҡшы фильм", "Халҡым теле миңә - хаҡлыҡ теле" темаһына эссе конкурстарында еңеүселәр ҙә бар ине. Был конкурстарға бөтәһе 400-ҙән ашыу эш килгән. Ойоштороусылар әйтеүенсә, бигерәк тә Хәйбулла районы һәм Сибай ҡалаһының балалар баҡсалары әүҙем ҡатнашҡан, Белорет, Бөрйән, Баймаҡ райондарынан шиғыр һөйләүселәр күп булған. Шулай уҡ Асҡын, Борай райондарынан да эштәр килгән.\n- Был байрамға саҡырылған балалар менән алты майҙансыҡта мауыҡтырғыс уйындар үткәрергә ҡарар иттек һәм был эштә беҙгә Р. Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт гимназия-интернаты, Ишембайҙағы Ә.З. Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты, Өфөнөң Ф. Мостафина исемендәге 20-се ҡала башҡорт гимназияһы, М. Исҡужин исемендәге 136-сы башҡорт лицейы, М. Кәрим исемендәге 158-се башҡорт гимназияһы уҡытыусылары, М. Аҡмулла исемендәге БДПУ студенттары ярҙам итте. Улар алты майҙансыҡта төрлө темаға мауыҡтырғыс уйындар, "Башҡорт теле" иленә сәйәхәт" тигән квест үткәрҙе. Мәктәптә башҡорт теле дәрестәрен гел уйын формаһында үткәреп булмай, ул етди предмет. Ә бындай сарала уҡыусылар ял итеп, туплаған белем кимәлен һынап ҡайта ала. Шулай уҡ ата-әсәнең һәм уҡытыусының да көндәлек эшен баһалай торған байрам был, - тине төп ойоштороусыларҙың береһе, Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетының секция бүлеге мөдире Рәйсә Күзбәкова.\nӘйтергә кәрәк, балалар баҡсаһы тәрбиәләнеүселәренән алып, юғары синыф уҡыусыларына тиклем төрлө йәштәге балалар "Үҙ уйыным", "Алтын тирмә" уйындарында башҡорт халҡының мәҙәниәте, тарихы, күренекле шәхестәре тураһында белемдәрен һынаһа, "Башҡорт халыҡ мәҡәлдәре һәм әйтемдәрендә" мәҡәл ҡармаҡланылар, "Башҡорт телендә дөрөҫ һөйләшәйек!" майҙансығында уйын һорауҙарына яуап биреүҙән тыш, йырлап, шиғыр һөйләп, үҙ оҫталыҡтарын күрһәттеләр. Әүҙем ҡатнашып ултырған уҡыусылар, уйындар тамамланғас, күҙҙәре нурланып, йөҙҙәре балҡып килеп сыҡты.\nКүңелле итеп уйнап алғандан һуң, үткәрелгән конкурстарға йомғаҡ яһар мәл етте. "Халҡым теле миңә - хаҡлыҡ теле" темаһына эссе конкурсында I урынды Баймаҡ ҡалаһынан Лиә Юлбарыҫова яуланы. "Башҡорт телендәге иң яҡшы фильм" конкурсында I урынға Ауырғазы районынан Алмаз Раяновтың документаль фильмы лайыҡ булды. "Йәш әкиәтсе" конкурсында ҡатнашыусылар йәш арауығы буйынса айырым бүләкләнде. Мәктәпкәсә йәштәге балалар араһында I урынға Сибай ҡалаһынан 5 йәшлек Айзель Әҙелбаева сыҡты, ә бына 1-4 класс уҡыусылары араһында иң шәп әкиәтсе тип Өфө ҡалаһынан Алһыу Абдуллина танылды. Шулай уҡ 5-9 класс уҡыусылары араһында Әбйәлил районынан Нияз Замалетдинов еңеүсе тип билдәләнде. Шиғыр һөйләүселәр бәйгеһендә Баймаҡ районынан Илүзә Ураҙгилдина I урынға сыҡты. Ойоштороусылар икенсе-өсөнсө урын алыусыларҙы һәм яҡшы һөҙөмтәләр күрһәткән ҡатнашыусыларҙы ла иғтибарҙан ситтә ҡалдырманы, һәр кемгә маҡтау ҡағыҙҙары, иҫтәлекле бүләктәр таратылды. Балаларҙың күңелен үҫтереп, маҡтау һүҙҙәре әйтергә Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесе Әмир Ишемғолов, Башҡортостандың халыҡ шағиры Рауил Бикбаев, филология фәндәре докторы Фәнил Күзбәков, Башҡортостан Яҙыусылар Союзы рәйесе урынбаҫары Рәшит Зәйнуллин, БР Мәғариф министрлығы белгесе Гөлназ Усманова килгәйне. Башҡорт телен белгән, яратып өйрәнгән, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадын, тарихын, мәҙәниәтен һөйгән балаларға изге теләктәр, өгөт-нәсихәт яңғыраны, өмөттәр бағланды.\nТантана аҙағында Хәйбулла районынан килеп еткән дүрт йәшлек Ләйсән Мәмбәтова менән тап ошо турала һөйләшеп алдыҡ. "Мин Аҡъярҙан өләсәйем менән килдем, - тине ҡыҙ етди итеп. - Бында бөгөн ҡыҙыҡ булды, ошо этте әкиәт һөйләгән өсөн бирҙеләр. Мин әкиәттәрҙе күп беләм, әсәйем өйрәтә. Өйҙә мин башҡортса ғына һөйләшәм, йырларға яратам, физик күнекмәләр эшләй беләм". Үҙенән дә ҙур йомшаҡ уйынсыҡты саҡ күтәреп торған ҡыҙ бигерәк тә һүҙсән булып сыҡты, уның саф башҡортса матур итеп яуаптар ҡайтарыуын оҙаҡ тыңларға ла әҙер булыр инек, өләсәһе, ҡайтыу юлы алыҫ, тип ашыҡтырҙы. Сибай ҡалаһынан килгән Әҙелбаевтар ғаиләһе бындай сараларҙа ҡыҙҙарын гел ҡатнаштырыуы тураһында һөйләне. "Балаларҙың телмәрен үҫтерергә, рухын байытырға ярҙам иткән ошондай конкурстар һәр кеше өсөн әһәмиәтле. Туған телгә һөйөү ғаиләлә тәрбиәләнә, шуға беҙ тик башҡортса ғына һөйләшәбеҙ, шуға, балалар баҡсаһына йөрөһә лә баланың теле боҙолмай", - ти Лилиә Әҙелбаева.\nБашҡорт теле көндәре сиктәрендә үткәрелгән "Эй, ҡәҙерле башҡорт теле" байрам сараһына йыйылған балалар өсөн был юлы мөғжизәне ата-әсәләре, Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты бүләк итте. Был балалар башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижадына, шиғриәткә, башҡорт теленә, тарихына арнап, ошондай байрамдар үткәреүҙе үҙҙәре лә матур ғәҙәт итеп алһа, милләтебеҙҙең нисә быуын йәштәре бөгөнгө кеүек күңелен үҫтереп йәшәйәсәк! Ни тиһәң дә, алыҫ төньяҡтан килгән Ҡыш бабай ҙа, тылсым эйәһе лә, алтын балыҡ та түгел, нәҡ үҙебеҙҙең берләшеү, ваҡыт һәм көс йәлләмәй тырышыу хыялдарыбыҙҙы тормошҡа ашырырға ярҙам итер.\nЯҙылған: 29.12.17 | Ҡаралған: 948


Бөгөн Өфөлә «Правда» клубы алдында һуғышып Рөстәм Баһауетдиновты үлтереүсе өс егеткә ҡарата хөкөм ҡарары сығарылды\nГрек-рим көрәше буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы Зураб Давитадзе - 10 , Морат Маашев - 9, Богдан Жердий 7 йылға иркенән мәхрүм ителде.\nХөкөм ҡарарын улар ҡаты режимлы колонияла үтәйәсәк. Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, егеттәр былтыр декабрҙә төнгө клубта эсеп алып 32 йәшлек Рөстәм Баһауетдиновты туҡмап үлтергәйне. Ул ике аҙна реанимацияла ятҡандан һуң баш һөйәге зарарланыуҙан һәләк булды. Уның бәләкәй ҡыҙы һәм ҡатыны ҡалды.


"Аманат"ҡа 12% ташлама менән нисек яҙылырға?\n20 апрелдән гәзит-журналдарға льготалы яҙылыу декадаһы башланды. Беҙ һеҙгә өйҙән сыҡмай ғына иң максималь ташлама менән яҙылыу ысулын тәҡдим итәбеҙ.\n1. Иң тәүҙә эҙләү сервисында (беҙ Яндексты ҡулландыҡ) "Почта России подписка онлайн" тип яҙабыҙ.\n2. Иң өҫтә торған "Подписка онлайн" тигән яҙыуға баҫабыҙ. Килеп сыҡҡан биттәге эҙләү юлына "Аманат" тип яҙабыҙ. "Аманат/Завет" тигән атама аҫтында беҙҙең журналдың онлайн-абонементы килеп сыға.\n3. Артабан "Доставка" тигән карточкаларҙы тултырабыҙ. Әгәр журнал өйҙә килһен тиһәгеҙ, "На адрес получателя" тигән юлды һайлағыҙ. Адресты яҙғанда индексты, фатир булһа - фатирҙың һанын яҙырға онотмағыҙ. Ғәҙәттә, урамығыҙҙың атамаһын яҙғас та уҡ, автоматик рәүештә индекс, район, ауыл исеме килеп сыға. Был саҡта өйҙөң номерын яҙырға ғына ҡала. Икенсе юлда журналға яҙылыусының исем-шәрифе тултырыла. Аҫта ниндәй айҙарға яҙылырға теләйһегеҙ - шуларҙы һайлайһығыҙ. 6 айға яҙылыу хаҡы - 309 һум 60 тин.\n4. Артабан түләү битләүенә күсәбеҙ. Унда беҙгә телефон номерын, электрон почтаны һәм берәй серһүҙ уйлап табып, регистрация үтергә кәрәк (был теркәлеү һеҙгә яҙылыу квитанцияһын электрон почтаға алыу өсөн кәрәк). Телефон номерына килгән 5 һанлы кодты яҙабыҙ, электрон почтаға килгән 6 урынлы һанды күсереп, күрһәтелгән "тәҙрә"гә яҙабыҙ. Артабан беҙ түләй торған карта тураһында мәғлүмәтте тултырып, журналдың хаҡын түләйбеҙ.


Йәш ғаиләләрҙе торлаҡлы итеүҙә дәүләт ярҙамы\n2014 йылдан район территорияһында йорт төҙөү йәки һатып алыу юлы менән йәш ғаиләләрҙең торлаҡ шарттарын яҡшыртыу буйынса саралар ғәмәлгә ашырылып килә. Был “Ауыл хужалығын үҫтереү һәм ауыл хужалығы продукцияһы, сеймалы һәм аҙыҡ-түлек баҙарын көйләү” тип аталған дәүләт программаһы сиктәрендә эшләнә. Ауыл ерендә йәшәгән йәш ғаиләләр өсөн бик ҡулай һәм кәрәкле программа ул. Унда нисек ҡатнашырға? Был һорау гәзит уҡыусыларыбыҙҙың күбеһен ҡыҙыҡһындыралыр. Ошо һәм башҡа һорауҙар менән беҙ район хакимиәтенең төҙөлөш һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ бүлегенең әйҙәүсе белгесе О.В.ИОНОВАҒА мөрәжәғәт иттек.Мәҡәләне тулыһынса, гәзитебеҙҙең 12-се һанында уҡығыҙ.\n2014 йылдан район территорияһында йорт төҙөү йәки һатып алыу юлы менән йәш ғаиләләрҙең торлаҡ шарттарын яҡшыртыу буйынса саралар ғәмәлгә ашырылып килә. Был “Ауыл хужалығын үҫтереү һәм ауыл хужалығы продукцияһы, сеймалы һәм аҙыҡ-түлек баҙарын көйләү” тип аталған дәүләт программаһы сиктәрендә эшләнә. Ауыл ерендә йәшәгән йәш ғаиләләр өсөн бик ҡулай һәм кәрәкле программа ул. Унда нисек ҡатнашырға? Был һорау гәзит уҡыусыларыбыҙҙың күбеһен ҡыҙыҡһындыралыр. Ошо һәм башҡа һорауҙар менән беҙ район хакимиәтенең төҙөлөш һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ бүлегенең әйҙәүсе белгесе О.В.ИОНОВАҒА мөрәжәғәт иттек.\nМәҡәләнең тулы өлөшөн гәзитебеҙҙең 12-се һанында уҡығыҙ.