Был донъяның ҡәҙерен беләйек…\n11 Сентябрь 2019, 17:10\nКилгән ҡунаҡты үткәрерҙән алда, кем бимазалай ваҡытһыҙ, тип тикшереп, теге тимер ишектең быяла күҙенән оҙаҡ итеп һынап ҡарағандан аҙаҡ ҡына сынйырҙы шауҙырлатып ысҡындырып ишекте асып ебәргән булабыҙ. Ҡаршы сығып атты бәйләү, ҡолас киреп ҡаршы алыу йолаһы онотола бара хәҙер...\nБөгөн беҙ бөтәбеҙ ҙә милексебеҙ. Ярлы йәшәһәк тә, урта хәлле, йә бай булһаҡ та милек тип, аҡса тип күҙҙәребеҙ тона, тапҡан-таянғаныбыҙға теш-тырнағыбыҙ менән йәбешеп ятабыҙ. Тапҡан һайын шул тапҡаныбыҙға өҫтәгебеҙ килә, юҡтан бар яһарға хыялланабыҙ. Рухи донъяны милексе аңы биләгәс, күңелдәребеҙ ҡорғаҡһыны, тарайҙы, әйләнә-тирәне, ғөмүмән көнитмешебеҙҙе мөрхәтһенмәҫ сирыҡ йөҙлө бер мыжыҡҡа әүерелдек. Тапҡанды яттар күҙенән һиҙгер һаҡлау ҙа кәрәк бит әле, шуға өй келәһенә ат башындай йоҙаҡ элгәнбеҙ, фатирҙарыбыҙҙың ишеге тимер, тәҙрәләрҙә рәшәткә. Килгән ҡунаҡты үткәрерҙән алда, кем бимазалай ваҡытһыҙ, тип тикшереп, теге тимер ишектең быяла күҙенән оҙаҡ итеп һынап ҡарағандан аҙаҡ ҡына сынйырҙы шауҙырлатып ысҡындырып ишекте асып ебәргән булабыҙ. Ҡаршы сығып атты бәйләү, ҡолас киреп ҡаршы алыу йолаһы онотола бара хәҙер. Күҙгә бәреп әйткәнгә үпкәләшмәйек, ысынында шулай. Бол йыймайыҡ, тормошобоҙҙо яҡшыртмайыҡ, аҡсаға иҫебеҙ китмәһен, тип өгөтләргә, шуға инандырырға йыйынмайым. Заман башҡа—заң башҡа, тигәндәй, баҙар шарттарында йәшәйбеҙ ни тиһәк тә, үҙ кеҫәбеҙҙе үҙебеҙ ҡайғыртмаһаҡ, берәү ҙә бушлай килтереп тоттормаҫ, алма ла үҙенән үҙе бешеп ауыҙыбыҙға төшмәҫ. Хоҙай Тәғәлә лә: «Аллам, бир, тип ҡул ҡаушырып ултырма, сәбәп ҡылһаң бирермен», тип әйткән йәнәһе лә. Шуның өсөн дә хәрәкәттә—бәрәкәт, һәммәһен хәстәрләү, йүнләү фарыз. Әммә, әле әйтерем ул хаҡта түгел, бөгөнгө әҙәмдең әҙәпте онотоп ебәреп, саманы самаламай, йәнтәслимгә, эргәһендәге менән ярышып байлыҡ артынан ҡыуыуы, милек туплауы аптырата, өй эсен йыһаз менән тыңҡыслап тултырыу, эргәңдәгенән уҙҙырырға маташыу үҙмаҡсатҡа әүерелде. Әҙәм балаһы матди донъяны ҡыуған һайын тар мөхитенә бикләнә, тапҡанын һаҡлау, ҡурсалау менән мәшғүл була бара шикелле. Бөйөк Пушкиндың “Һаран рыцарь” әҫәрендәге Барон, Гоголдең “Үле йәндәр”ендәге Плюшкин да мәғәнәһеҙ байлыҡ туплауҙан йәм-тәм тапҡандар, һөйләшеү аралашыуҙары ла фәҡәт шул юҫыҡҡа йүнәлтелгән булған. Милек туплау, тигәндәй, йәш саҡтағы бер хәл-ваҡиға иҫкә килеп төштө.\nЯңы ғына өйләнгән саҡ. Кәләшем район үҙәгендә эшләй, бәләкәй генә бер бүлмәлә йәшәй. Был торлаҡтың ишеге лә ҡатырғанан әтмәләнгән, нығыраҡ итеп этеп ебәрһәң асылырға ғына тора. Хәйер, уны нишләп этергә, асҡыстың ишек төбөндәге балаҫ аҫтында ятҡанлығын таныш-белештәребеҙ, дуҫтарыбыҙ белә, шуға үҙебеҙ юҡта ла килеп тәғәмебеҙҙе ашап-эсеп, ял итеп сығып китә алалар. Ошо тәртипкә өйрәнгәндәр, күнегеп бөткәндәр. Туйға тип әҙерләнә башлағас, бар һый-бүләктәребеҙҙе шунда ташыныҡ, бүлмә эсе тулып китте. Иллә, тәртип элеккесә ҡалды, беҙгә килеп-китеүсе дуҫтарбыҙҙан, яҡындарыбыҙҙан бер нәмәне лә йәшереп боҫорманыҡ, ишеккә өҫтәп йоҙаҡ эленмәне.\nТуй үткәреп, кәләшемде ауылға оҙатып алып, ярты йыл самаһы йәшәгәс, тәүге уртаҡ мөлкәт—матур келәм һатып алдыҡ. Дефицит осор ине, теге нәмәне ҡәҙерләп күтәреп, урам буйлап йәйәүләп ҡайттыҡ. Күрһендәр, ҡайһылайыраҡ затлы мөлкәтте ҡулға төшөрҙөк, йәнәһе.\nИртәгеһен эйәртенешеп мәктәпкә эшкә китеп бара инек, ҡатыным көтмәгәндә һорай ҡуйҙы:\n—Ишекте бикләргә онотманыҡмы ул?\n—Нишләп улай тиһең әле?\n—Һуң келәм алдыҡ та…\n—Мин дә шул хаҡта уйлап килә инем әле…\nКире боролоп ишектең биклеме-түгелме икәнлеген тикшереп килергә тура килде.\nШулай итеп ваҡыт үтеү менән һәммәбеҙҙең ҡатырға ишеге—ағасҡа, ағасы тимергә әүерелә бара… Хәҙер сейф-ишек тигән тағы ла нығырағын эшләп сығара башланылар. Дүрт яғы ла бикләнгән ул сейф эсенә боҫһаң, дуҫтарың ғына түгел, хас дошмандарың да был ныҡлы диуарға үтеп инә алмай инде ул!\nТағы ла бер миҫал. Етмешенсе йылдар аҙағында Мәскәүгә барғайным, көтмәгәндә, бер ҡатлылығым арҡаһында, бер тин аҡсаһыҙ тороп ҡалдым. Нисек итеп Өфөгә юлланырға белмәй Ҡаҙан тимер юл вокзалында аптыранып торғанда осраҡлы рәүештә таныш түгел бер кеше менән һөйләшеп киттек. Ул мәлендә, армияла мин хеҙмәт иткән частә рота старшинаһы булған икән, үҙен Бородин, тип таныштырҙы (исем-шәрифе хәтерҙә ҡалмаған). Яҡын дуҫын тап иткәндәй ҡыуанған яңы танышым, хәлемде һорашҡас, үҙ аҡсаһына билет алып, ҡулындағы аҙыҡ-түлек пакетын көсләп тиерлек тоттороп, Өфө поезына ултыртты, шунан вагонға эйәреп әллә күпме ер барып, ҡулын болғап, оҙатып тороп ҡалды. Был кешенең ихлас, эскерһеҙ игелеге оҙаҡ хәтерҙә һаҡланасаҡ әле. Бер нисә йыл элек тағы ла Мәскәүгә барҙым. Ҡала ла, хатта кешеләре лә ныҡ үҙгәргәйне, кире яҡҡа үҙгәргәйне. Үткән-һүткәндәр тимер роботты хәтерләтә, башҡаларҙы күрмәйҙәр ҙә, ишетмәйҙәр ҙә. Ҡайҙа баҡма алыш-биреш, ҡайҙа ҡарама ҡытай аламаһын һаталар, аҡсаң ғына етһен. Баҙар иҡтисады шарттарында көн иткән был халыҡтан миһырбанлыҡ һәм шәфҡәтлелек өмөт итмә лә инде. Унда саҡта мейемде бер генә уй игәне: ”Яңылыш йығылып имгәнеп кенә ҡуймайым, тапап, иҙеп уҙасаҡтар былар…”\nБайлыҡ йыйып, милек туплайбыҙ ҙа ул, әммә донъялыҡтан, фанилыҡтан үҙең менән бер нимәне лә алып китеү мөмкин түгел, был хаҡиҡәт мәңгелек һәм ул бәхәсһеҙ. Ошо ерҙә Сибай ҡалаһының “Тәҡүә” мәсетенән Әғләметдин хәҙрәттең һөйләгән тәрән мәғәнәле бер вәғәзе иҫкә килеп төштө.\nҮлер алдынан бер ҡарт улын янына саҡырта ла былай ти: “Улым, мин йәшәрен йәшәнем, ашарын ашаным, бына баҡыйлыҡҡа күсергә лә ваҡыт етте. Һиңә минең бер генә үтенесем бар, ерләгән мәлдә бер аяғымдағы ойоғомдо һалдырмаһындар ине, шул һыңар ойоҡ эсендә минең ғүмер буйы йыйған мөлкәтем…” Килгән мулла мосолманса ерләү ҡанундарын боҙоуҙан баш тартып ҡарттың әйтеп ҡалдырған васыятын үтәүҙән баш тарта. Һалдыралар ҡарттың аяғындағы теге ойоҡто һәм унан бер ҡағыҙ киҫәге килеп төшә, ә унда ошондайыраҡ һүҙҙәр яҙылған: “Күрҙеңме, улым, донъя артынан ҡыуып күпме генә тырышып мөлкәт йыйһам да, үҙем менән хатта һыңар ойоҡто ла алып китә алмайым…”\nНи хәл итәһең, кеше нәфсеһенә баш була алмай шул. Яңыраҡ бер эшҡыуар танышым, тапҡанына ризаһыҙлыҡ белдереп: “Хөрт йәшәйбеҙ!” тип хәбәр һалды. 90-сы йылдарҙағы буш кәштәләр заманын, йыллап эш хаҡы алмауҙы онотоп ебәргәйне ул. Сағыштырып ҡараһаң теге осорҙа йүнле мотоциклы ла юҡ ине бит, бөгөн иномаркала елдерә. Кеше хәтере ҡыҫҡа шул, булғанына шөкөр итә белмәй.\nБәғзе уҡыусы бер яғынан сәбәп ҡылырға, икенсе яҡтан шөкөр итеп өйрәнергә кәрәк тиелә мәҡәләлә, шул әйтелгәндәрҙең ҡайһыныһын эшләргә беҙгә, тип тә аптыраныр. Әйтерем шул: урталыҡты һаҡлай белергә кәрәк, ашау өсөн генә йәшәмәйбеҙ бит йәмәғәт, йәшәү өсөн ашайбыҙ. Етеш йәшәгән әҙәм балаһының бер юлы рухи мөхите лә бай һәм бөтөн булыуы зарур, ана шул тапҡаны (ошо ерҙә өҫтәргә кәрәк, ғәҙел тапҡаны) уның күңел күҙҙәрен дә томаламаһа ине. Иң әүәл был донъяның, әйләнә-тирәләге яҡындарыбыҙҙың, дуҫтарыбыҙҙың, ғөмүмән кешеләрҙең ваҡытында, мәлендә ҡәҙерен, баһаһын беләйек. Был көнитмештә кешенән дә бөйөгөрәк, кешенән дә ҡиммәтерәк һәм мәртәбәлерәк зат юҡ. Байлыҡ бер айлыҡ, тигәндәй күңеле бай кеше үҙ сиратында көн иткән ерендә матурлыҡ, әҙәп, йылылыҡ, ҡот ҡалдырып китергә бурыслы. Шул сағында ғына йәшәүебеҙ йәмле, мәғәнәле, бәрәкәтле, ҡотло булыр.


Күңелкәйе тулы моң ғына\n13 Февраль 2019, 16:45\nБөгөнгө ҡунағыбыҙ - заманса йырҙарҙы ла, халыҡ йырҙарын да үҙенә генә хас үҙенсәлек, халыҡсанлыҡ менән башҡарыу оҫталығына эйә булған, моңло тауышы менән район ғына түгел, республика тамашасыларын да күптән әсир иткән йырсы, композитор, ҡурайсы Нәғим Нуримановтың ижады талғын ғына аҡҡан мул һыулы тәрән йылғаға оҡшаш: тәбиғәттән бирелгән йыр-моңға һәләтен һис сайпылдырмай ул, ҡолас ташлап, кинәнеп ижад итә. Уҙған йыл аҙағында юбилейы айҡанлы үҙенең ижад кисәһен уҙғарған яҡташыбыҙ киләсәккә ниндәй уй-хыялдар менән яна – бөгөнгө әңгәмәбеҙҙә ошо хаҡта ла әйтелә.\n- Һүҙҙе шунан башлайыҡ әле: бөгөнгө көндә сәхнә түрен яулаусы йәш йырсылар бик күп. Тик уларҙың һирәктәре генә тамашасылар күңеленә тәрән үтеп инә. Тәжрибәле сәхнә оҫтаһы булараҡ әйтегеҙ әле, йырсы булыу өсөн нимә мөһим: тәбиғәттән бирелгән һәләтме, әллә тырышлыҡмы?\n-Ысынлап та, сәхнәгә сығыусылар хәҙер бихисап. Әммә уларҙың күбеһенең ижады, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ваҡытлыса ғына, сөнки бер төрлө генә йүнәлештә баралар. Бер үк нәмә тиҙ туйҙырған кеүек, бер төрлө йырҙар тамашасыны ялыҡтырып та китә. Һәр кем үҙенә килешле кейем һайлап ҡына кейгән кеүек, ижадта ла шулай: йырҙың тап ошо йырсыға, уның тауышына, тембрына тап килеүе кәрәк. Быны күптәр иҫәпкә алмай. Йырҙы халыҡҡа тәҡдим итер алдынан тауышыңды яҙҙырып, нимә өҫтөндә эшләргә кәрәк икәнлеген яҡынса күҙ алдына килтереү өсөн шул яҙманы ҡат-ҡат тыңлап ҡарау мотлаҡ. Мөмкинлегеңде лә самалау мөһим. Мәҫәлән, мин Шаляпиндың йырҙарын бер ҡасан да йырлай алмайым, йырлаған хәлдә лә тамашасылар мине ҡабул итмәйәсәк.\nИжадта һәләт тә, тырышлыҡ та үтә мөһим! Үҙен хөрмәт иткән йырсы тамашасылар алдына бер ҡасан да сейле-бешле йырҙарҙы алып сыҡмай.\n- Килделе-киттеле йырҙар ҙа аҙ түгел.\n- Эйе. Күп йырҙар шулай: тәү ҡарашҡа бына тигән һымаҡ, әммә бик тиҙ онотола. Йыр ижад итеү табала бәлеш бешереү түгел шул. 70-80-се йылдарҙа ижад ителеп, тамыр йәйеп ҡалған йырҙарҙы алайыҡ. Ниндәй улар! Йырҙың заманға, йырсының башҡарыу оҫталығына, тамашасыларҙың күңел торошона, зауҡына тура килеүе лә ҙур роль уйнай. Шул уҡ мәлдә уңышлы һайланған йыр йырсыны балҡытып ебәрә. Һәр нәмәлә алтын урталыҡ кәрәк. Йырсының эре ҡыланыуы, йә үтә “ваҡланып” китеүе лә ҡайһы берҙә йырҙың бәҫен төшөрә.\n- Һеҙҙең ижад юлы ҡасан, нисек башланды?\n- Ҡурай ҙа, йыр ҙа тормошома бергә килеп инде. Мин 5-се класта уҡығанда башҡорт теле уҡытыусыһы Ләлә апай Кинйәбаева йырлауға һәләтем бар икәнен һиҙеп ҡалып, йырлата башланы. Клуб мөдире Тәнзилә апай Ишаева ла ауылда үткән сараларға ылыҡтырҙы. 1985 йылда Ләлә апай яҙыусылар менән осрашыу була тип, “Йәнбикә” йырын өйрәтте. Бик яратып башҡарҙым уны. 1986 йылда иһә Ниғәмәтйән олатай Ҡәҙерғоловтан ҡурай һыҙғыртырға өйрәндем.\n- Әйткәндәй, һеҙ профессиональ ҡурайсы ла бит әле?\n- Мәктәпте тамамлағас, ҡурайсы булыу теләге мине Өфө сәнғәт училищеһына алып килде. Мәшһүр ҡурайсы Ғата Сөләймәновтың уҡыусыһы – данлыҡлы музыкант Ришат Рәхимовтың класында белем алдым. Бүлмәләш дуҫтарым Филүс Ҡалмырҙин менән Ришат Ғәлиханов ( хәҙер билдәле йырсылар – авт.) - йыр, Ғаяз Шәйәхмәтов һуҡма уйын ҡоралдары бүлегендә уҡый ине. Шөғөлләнгән ваҡытта барыбер ҡолаҡҡа һеңеп ҡала бит инде - бер-беребеҙҙән күп нәмәгә өйрәндек. 90-сы йылда Ғаяз менән кәңәшләштек тә, дуҫтарыбыҙ менән “Амин” тигән төркөм ойошторҙоҡ. “Урал моңо”нда ҡатнашып, 2-се урын яуланыҡ. “Аманат” студияһында шөғөлләнә торғайныҡ. Алмас Ғафаров, Рәмил Ихсанов, Урал Иҙелбаев, Роберт Юлдашевтар менән аралашыу ҙа күп нәмәгә өйрәтте. Шул йылдарҙа М.Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры сәхнәһенә лә күтәрелергә насип булды. Мәрхүм Илфат Йомағолов “Башҡорт туйы” спектакленең масссовкаһына саҡырҙы. Беҙ, йәш ҡурайсылар, ай ярыммы, ике аймы тирәһе шул тамашаға ҡурай уйнарға йөрөнөк. Режиссеры Рифҡәт Исрафилов ине, беҙҙең өсөн йондоҙ булып тойолған Гөлли Мөбәрәкова, Заһир Вәлит, Хөрмәтулла Үтәшев кеүек танылған сәхнә йондоҙҙары менән көн дә бергә репитицияға йөрөнөк, премьерала ҡатнаштыҡ.\n- Хеҙмәт юлығыҙҙы ҡайҙа башланығыҙ?\n- 1992 йыл ине. Уҡыуҙан һуң район мәҙәниәт йортона эшкә ҡайтҡайным, Әлфир Ғайсин мине 2-се мәктәпкә - хәҙерге гимназияға музыканан уҡытырға саҡырҙы. Тәүге дәрескә барғаным әле лә иҫтә. Класс журналын ҡултыҡ аҫтына ҡыҫтырып дәрескә инергә торһам, оло ғына уҡытыусы килеп сыҡты ла, “Һин ҡайһы кластан, нишләп дәрестә түгел?” - тип һорай. Мин ҡаушаған тауыш менән: “Мин, ней, уҡытырға килгәйнем”, - тигәс, “Ә-ә, һин теге йәш уҡытыусымы ни?” – тип көлөп ебәрҙе. 3 ай самаһы уҡытҡас, хәрби хеҙмәткә алындым. “Мосфильм” эргәһендәге 11-се айырым кавалерия полкына эләктем, оркестрҙа хеҙмәт иттем.\n- Оркестрҙа тигәндән, яҡындан белгәндәр һеҙҙе күп кенә музыка уйын ҡоралдарында уйнай, тиҙәр.\n- Күп тип.... Тенор, торба, баритон, гитара, бас-гитара, тынлы, һуҡма уйын ҡоралдарында уйнайым былай. Фортепьяно буйынса дәүләт экзаменын бирҙем. Аранжировкалар эшләгәндә төрлө уйын ҡоралдарында уйнарға тура килә.\n- Һеҙ - күп ҡырлы ижадсы. Шулай ҙа күңелегеҙгә ҡайһы өлкә яҡыныраҡ?\n- Йыр менән ҡурайһыҙ тормошомдо күҙ алдына ла килтерә алмайым. Икенсеһе күңелгә бигерәк тә яҡын. Тәрән, серле ул ҡурай... 1986 йылдан бирле уйнайым, серҙәренә һаман да төшөнөп етерлек түгел. Ҡурайҙың “үҙ холҡо” бар. Мәҫәлән, кемдер нисек кенә тырышһа ла, ҡоро тауыш ҡына ишеттерә, икенсе берәү саҡ ҡына “ауылсараҡ” уйнаһа ла, уның моңо “терерәк” килеп сыға.\n- Һеҙҙе район ғына түгел, республика тамашасылары ла ярата, көтөп ала. Ҙурыраҡ сәхнәләргә сығырға, айырым концерттар менән сығыш яһарға ваҡыт етте, тип уйламайһығыҙмы?\n- Кәрәкме икән ул? Былай ҙа сәхнәнән айырылған юҡ. Ошо арала Бикбулатта, Тәүәкәндә булдыҡ, бөгөн Ялсыла, унан Йомағужа, Төйлөгән...\nТормоштоң мәғәнәһе нимәлә? Үргә ынтылыумы, аҫҡа төшөүме, йә булмаһа икенсе бер позицияла тороумы? Минең ҡарашым шулай – әҙәм балаһы кеше булып тыуа, кеше булып үлеп китә. Ғүмер арауығында ниндәй генә кимәлгә күтәрелмәһен – барыбер шул исемгә кире ҡайта. Эш кемдең кем булыуында түгел, минеңсә, иң тәү сиратта КЕШЕ булып ҡалыу кәрәк. Минең өсөн дәрәжә, исем, нисек тә киңерәк танылыу яулау тигән нәмә юҡ. Шуға ла әллә нимәгә ынтылмайым. Дуҫтарым бик күп. Уларҙың дәрәжәһе, вазифаһы минең өсөн мөһим түгел. Кем өсөндөр тау һымаҡ бөйөк булып тойолһалар ҙа, улар шул тиклем ябай. Бына шулай ябай булып ҡалырға кәрәк тә...\nНиндәйҙер үрҙәр, еңеүҙәр яулайһың, исемдәр алаһың икән – яҡшы, әммә улар юҡ икән – ер тырнап бошоноу кәрәкмәй. Күңелеңә ятҡан юл менән бараһың, үҙең, яҡындарың иҫән-һау икән, шул етә.\n“Шунда – шунда нишләп бармайһың” тип күп әйтәләр. Уларға һәр саҡ “миңә бында ла ҡыйын түгел” тип әйтәм. Унан килеп, гастролдәрҙә йөрөһәң, ғаиләңдән йыш һәм оҙаҡҡа айырылып торорға тура килә. Ә минең иң яратмағаным – ғаиләмдән ситтә булыу.\nБерәү ҙә мәңгелек түгел. Бер нисә тиҫтә йыл үткәс, бына шундай-шундай йырсы, ҡурайсы була торғайны тип халыҡ иҫләй икән – бына шул инде ул иң ҙур баһа! Амбицияларҙан азатмын, кешегә көнләшә белмәйем.\n- Һеҙ күңелегеҙ менән тормош ваҡ-төйәктәренән өҫтөн тораһығыҙ, ҡалай бәхетле кешеһегеҙ!\n- Шулайҙыр, күрәһең. Тормоштағы күп хәл-ваҡиғаға философия күҙлегенән ҡарарға кәрәк. Үткәндә “ҡаҙынмайым”, бары тик үҙемә һығымта яһайым. Мәҫәлән, кисәге концертта кемдер утты яңғылыш һүндерҙе, шулай ҙа йырлауымды туҡтатманым, музыкаһыҙ ғына йырлап бөтөрҙөм. Уңышһыҙлыҡтарҙан һабаҡ алаһың, был да бит насар түгел.\n- Атайығыҙ Зәғәфүрән ағай халыҡ йырҙарын бик оҫта башҡара. Нәҫелегеҙҙә тағы ла йырсылар бармы?\n-Ҡартайым да, ҡәрсәйем дә йырға маһир ине. Ғәлим менән Фәнил ҡустыларымдың йырлағанын ишетеп, аптырағаным бар. Урын-еренә еткереп, үҙҙәренсә бик матур йырлайҙар.\n- Ҡыҙығыҙ медицина юлын һайлаған, улығыҙ иһә әлегә мәктәп уҡыусыһы. Уларҙың һеҙҙең юлдан китеүен теләр инегеҙме?\n- Һәр кемдең донъяға үҙ ҡарашы, үҙ хыялы. Теләктәре бар икән, мин ҡаршы килмәйәсәкмен. Башҡа юлдан китәләр икән, бик хуп.\n- Тормош иптәшегеҙ һеҙҙең ижадты нисек ҡабул итә?\n- Ғаиләм – иң ҙур бәхетем. Мине бер ҡараштан аңлаған тормош юлдашы, балалар биргәне өсөн яҙмышҡа рәхмәтлемен. Кеше эшен ни тиклем яратһа ла, уның менән генә тулыһынса бәхетле була алмай. Донъяң түп-түңәрәк булһын өсөн эргәңдә яҡындарыңдың булыуы кәрәк. Миңә бар яҡлап та терәк булған ҡатыныма сикһеҙ рәхмәтлемен. Ижадымды ситтән генә күҙәтмәй ул. Бына шул йыр һинең тауышыңа тап килер ине, ә бына быныһының һүҙҙәре матур тип йырҙар ҙа һайлаша.\n- Бер генә йырымды ла һатҡаным юҡ. Ниңә йәлләргә? Ғәлим Дәүләтов, Динә Талхина, Розалия Фәизова, Гөлнара Сабирова һ.б. һүҙҙәренә яҙылған йырҙарымды үҙ итеп, урын-еренә еткереп башҡаралар икән – быға ҡыуанырға ғына ҡала.\n- Һуңғы мәлдә яҙғанығыҙ бармы?\n- Аҙаҡҡы йырым “Яңғыҙлыҡ” тип атала. Уны әлегә бер нисә кеше генә ишетте. Өҫтәйһе, эшләп еткерәһе урындары бар, шуға сәхнәгә сығармай торам. Сейле-бешле килеш халыҡҡа ишеттерергә теләмәйем. Сөнки ярай, һуңынан тамамлап ҡуйырмын тип уйлаһаң, шулай китә лә бара.\n- Ижад юлында ҡыҙыҡ хәлдәргә лә йыш тарып тораһығыҙҙыр.\n- Булғылай. Бер тапҡыр ижадташ дуҫтар менән Ғәзим Ильясовтың альбомын яҙҙырыу өсөн Өфөгә барҙыҡ. Ғәзим менән Ришат Бәҙретдиновтың эштәре оҙаҡҡараҡ һуҙылды. Эш араһында ҡапҡылап алырға әҙерләү минең өҫкә төштө. Күберәк йә тиҙ әҙерләнә торған “Роллтон” әҙерләйем, йә колбаса ҡурам. Бындай аҙыҡ ялҡытты бит әй, ҡайтып килгәндә “кәләш тә колбаса ҡурып ҡуйһа, вәт ҡыҙыҡ була инде” тип әйтә ҡуйҙым. Ҡайтып ингәс тә Әлфиә: “Роллтон менән колбаса ғына ҡурғайным бит әле”, - ти. Шаярырға яратҡан дуҫтарым алдан ҡатыныма “Әлфиә, нимә генә бешереп ҡуйһаң да, Нәғимгә ҡайтып инеү менән “Роллтон бешерҙем” тип әйт” тип шылтыратҡан икән.\nИкенсе тапҡыр Салауат көндәренән ҡайтып киләбеҙ. Йонсоғанбыҙ. Беҙ тирмәләрҙе бушатҡансы, еңел машина водителе сумкаларыбыҙҙы өйгә алып барып ҡалдырырға булды. Шул арала Ғәзим өс ҙур кирбесте гәзиткә матурлап урап, сумка төбөнә тыға һалған. Өйҙә ҡатын “Кит инде, кеше шул тиклем күстәнәс тейәп ҡайта микән” тип ауыр сумкаларҙы көскә һөйрәп, өйгә алып ингән. Етмәһә, был нишләп кирбес алып ҡайтты икән тип аптыраған.\n1999 йылда булһа кәрәк, күмәкләп Өфөгә китеп барабыҙ. Эй, һыуһаттырҙы. Автобус тулы тоҡ, сумкалар. Кемдер студент балаларына, кемдер туғандарына күстәнәс тейәгән. Кемдә сәй бар, тип һорағас, Ғәзим бер тоҡтан “полторушка” алып, миңә һона һалды. Уны-быны уйлап тормай уртлаһам, көнбағыш майы икән... Дуҫтарымдың ҡыҙыҡтары күп инде, сәхнәгә кейеп сыға торған кейемдәрҙе бер-береһенә бәйләп ҡуйһындармы, нимәнелер йәшерһендәрме...\n- Киләсәккә ниндәй ниәттәр ҡораһығыҙ?\n- Алда – ижадташ дуҫтарымдың юбилейҙары, уларҙың байрамдарын матур итеп үткәрергә ине. Ғөмүмән, буй етмәҫлек хыялдар менән йәшәмәйем. Бына ошолай, йырҙарымды йырлап, ижад итеп йәшәргә хыялланам.\n- Амин! Киләсәктә лә моң-даръяларығыҙ сылтырап аҡһын, ижад юлығыҙ ғүмерле булһын!\nГөлназ СӘЙЕТБАТТАЛОВА әңгәмәләште.


Archives for Февраль 26th, 2018 | Йәншишмә\nАрхив записей за 26 февраля 2018\nНаписал в 26 февраля 2018, 11:50\nБашҡорт телен бүләк иткән Мин тыуғас та әсәйем.\nҒәзиздәрҙән-ғәзиз ерем – Иҫке Ҡалмашым минең.\nБик тә күңелле беҙгә!\nНаписал в 26 февраля 2018, 11:49\nЯбалаҡлап ҡарҙар яуа, Бик тә күңелле беҙгә. Ҡыш бабай ҙа яһап ҡуйҙыҡ, Ҡарһылыуы ла бергә.\nНаписал в 26 февраля 2018, 11:47\nЯбалаҡлап ҡарҙар яуа, Бейек тауҙар яһала. Беҙ ҙә сығабыҙ урамға Сана, саңғы шыуырға.\nНаписал в 26 февраля 2018, 11:46\nАрыҫлан тигән ҡустым бар, Дүрт йәшлек кенә әле. Минең менән көрәшәм, ти, Етмәй шул уның хәле.\nТерпеләр ни өсөн сәнскеле?\nНаписал в 26 февраля 2018, 11:45\nӘкиәт Борон-борон заманда бер урманда ғаиләһе менән терпе йәшәгән. Улар йәшел шыршы ағасы аҫтында көн күргән. Бик татыу, дуҫ булғандар. Ул ваҡытта терпеләр ап-аҡ, йомшаҡ тун кейгән. Барыһы ла үҙҙәренә һоҡланып ҡараған. Бер көндө ике терпе балаһы уйнай-уйнай, урмандың икенсе яғына барып сығып, аҙашҡан, ҡурҡышып илай башлағандар. Быны күреп, Төлкө бик шатланған, үҙенә төшкө аш …\nContinue reading ‘Терпеләр ни өсөн сәнскеле?’ »


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ДӨРӨҪМӨ БАЛАНЫ ҠЫРҠ ЕРҘӘН ТЫЙЫУ? - 2019 - Мәҡәләләр\nБаланы тәрбиәләүҙә тыйыу алымы йыш ҡулланыла. Ҡулланыла һәм төрлө белгестәр араһында төрлө фекерҙәр, бәхәстәр тыуҙыра. Кемдер тыйыу - тәрбиә нигеҙе, тип уйлаһа, кемеһелер тыйыу - бөгөнгө заман балаларына бөтөнләй тап килмәгән алым, тигән уйҙа. Ғөмүмән, тыйыу ниндәй характерҙа булырға тейеш? Тыйып ҡына баланы тәрбиәләп буламы? Ошо һорауҙарға педагог-ғалимдарҙың яуаптарын тәҡдим итәбеҙ.\n"Ярамай" һүҙе... ярамай\nБаланы тыйған хәлдә лә, ата-әсә был алымды уйлап ҡына, урынлы итеп ҡулланһын ине, тип кәңәш бирге килә. Һәр бер тыйыу нигеҙле булырға тейеш. Ни өсөн теге йәки был эште башҡарыу ярамай икәнен ата-әсәләр тыныс ҡына, әммә ышандырырлыҡ итеп аңлатырға бурыслы. Әгәр ҙә балаңды тыяһың икән, "ярамай" һүҙен мөмкин тиклем аҙыраҡ ҡулланыу зарур. Мәҫәлән, Японияла биш йәшкә тиклем баланы бер нәмәнән дә тыймайҙар. Бала изге йән булараҡ ҡабул ителә. "Ярамай" һүҙен нимә менән алыштырырға мөмкин һуң? Ундай һүҙҙәр бихисап. Ата-әсәләр бары тик балаһына яҡшы тәрбиә бирергә әҙер генә булһын. "Теге йәки был эште эшләгән кеше матур булмай", - тип әйтеү ауыр түгел бит. Тыйылған емеш иһә һәр саҡ татлы, ылыҡтырғыс була. Баланың "ярамай" тигәнде ишетеп тә, эш боҙған саҡтары бар. Сөнки ул рөхсәт ителмәгән нәмәнең ни өсөн тыйылғанын аңламай. Ошо тәңгәлдә миҫал килтереп китеү мөһим. Балалар йыш ҡына электр приборҙары менән ҡыҙығыусан. Һуңғылары иһә, үҙ сиратында баланың һаулығын, ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуя. Балаға яйлап ҡына ниңә улар менән уйнау хәүефле икәнен аңлатҡандан һуң, эҫе үтеккә берәй тамсы һыу тамыҙып ҡарау файҙалы буласаҡ. Йәғни һүҙ менән түгел, миҫал, эксперимент менән ярамай икәнлеген аңлатырға кәрәк.\nАта-әсәләрҙең төп хатаһы шунан ғибәрәт: улар баланы тыйғанда ҡурҡытыу алымы ҡуллана. Мәҫәлән, эт янына барып ҡарап торған балаһын күреп ҡалған әсә ҡурҡып ҡысҡырып ебәрә һәм тауышы менән сабыйын да ҡурҡыуға ҡалдыра. Һөҙөмтәлә, психикаһы боҙолған бала агрессияға бирелә, психик ауырыуҙар алдында көсһөҙ була. Ата-әсәһенең иғтибары етмәгән бала юрый эш боҙған булып ҡылана. Халыҡ педагогикаһы баланы иртә йәштән тәрбиәләп үҫтерергә өйрәтә. Япония мәҙәниәтендә баланы әсә ҡарынында уҡ тәрбиәләү тигән күренеш киң таралған. Ата-әсә баланы тыумаҫ борон уҡ яратырға өйрәнә, уның киләсәген хәстәрләй. Шулай итеп, үҙ-ара ныҡлы психологик бәйләнеш булдырыла.\nБала ата-әсәһе нимәнәндер тыйғанда, хәстәрлекле ҡараш тойорға тейеш. Тыйыу алымы мотлаҡ рәүештә йомшаҡ булһын. Мәҫәлән, йыш ҡына ниндәйҙер ауырыу менән сирләгән балаға табиптар ҡушыуы буйынса шәкәр ашарға ярамай. Әммә шәкәр тәмен татымаған бала үҙен башҡалар араһында мәхрүм тоя, кәмһенә. Күңелендә көнләшеү, үпкә хистәре яралыуы мөмкин. Шуға күрә ундай бала, исмаһам, бер тапҡыр булһа ла семтемдәй генә шәкәр киҫәген тәмләп ҡарарға тейеш.\nТик тыйыуҙар аша ғына тәрбиәләнгән баланың киләсәктә үтә ҡырыҫ холоҡло, агрессив, психик яҡтан тотороҡһоҙ, йә, киреһенсә, йомшаҡ характерлы, үҙ фекере булмаған, кеше менән аралашыуҙан ҡурҡҡан мәмәй булып үҫеүе бар. Шулай уҡ ауылда, мәҫәлән, ата-әсәһенең ҡаты тыйыуы аҫтында үҫкән бала, ҡалаға килеп, үҙен сылбырҙан ысҡынған эт кеүек тотоуы мөмкин. Тәү сиратта бала күңеленә рух таҙалығы, әхлаҡи тәртип нигеҙе һалыу зарур. Баланың рухи үҙәге ныҡ булһа, бер ниндәй ҙә ҡаты тыйыуҙар, баҫыуҙар кәрәк булмаясаҡ. Бары тик ата-әсәнең иғтибары һәм иҫкәртеүҙәре генә етер. Шулай итеп, тыйыу аңлайышлы, әҙәпле һәм йомшаҡ булырға тейеш. Баланы шәхес итеп ҡабул итеү мөһим.\nЗаман балаһы бит\nХәҙерге заман балалары бик аҡыллы һәм ҡыҙыҡһыныусан. Уларҙы тыйыу мөмкин дә түгел һымаҡ. Мәҫәлән, яңыраҡ ҡына беҙгә өс йәшлек малай ҡунаҡҡа килде. Ксерокс янында уралып йөрөгәнен күреп, һаҡ ҡына иҫкәртеү яһарға булдым. "Был тәтәйҙе тейергә ярамай. Уның менән ҙур ағай-апайҙар ғына уйнай", - тинем мин барыһын да уйынға ҡороп. Өс йәшлек малай миңә күҙҙәрен тултырып аптырап ҡарап торҙо ла, мине шаҡ ҡатырғансы әйтте лә һалды: "Тәтәй түгел, ксерокс бит был!" Шуға күрә, ундай аҡыллы ла, үҫеше буйынса алда барған баланы тыйғанда ла һаҡлыҡ кәрәк. Йәнә шул: нимәнән булһа ла тыйғанда беҙ балалар янында булырға тейешбеҙ. Йәғни ата-әсәләргә бындай ситуацияла балалары менән бер яҫылыҡта, позицияла булыу зарур. Балаларҙың ҡулынан тартып алға әйҙәү түгел, ә теләһә ниндәй осраҡта ла янында барыу дөрөҫ булыр. Әгәр ҙә бала яңылыш юлдан китте икән, уны тыйырға түгел, ә аңлатыу, миҫал килтереү алымы ярҙамында эш итеү, тура юлға баҫтырыу кәрәк. Тәрбиәләү нигеҙе шунда, минеңсә.\nБашҡорттарҙа балаларҙы тыйыу тигән нәмә бар. "Быны былайтма, тегене тегеләйтмә", тибеҙ ҙә баланы үтә тәртипле, үтә тыңлаусан, үтә аҡыллы итеп тәрбиәләйбеҙ. Һуңынан ул балаларыбыҙ башҡалар терһәктәре менән этешеп, алға ынтылғанда, әҙәпле генә итеп сираттың иң осона барып баҫа. Теләгәнен аламы ул, юҡмы? Әҙәплелек, баҫылғанлыҡ ҡына билдәһеме икән ул? Улай түгелдер, минеңсә. Үтә лә ҙур ғорурлыҡ тойғоһо беҙгә алға барырға, берәй нәмәң юҡ икән, кешенән һорарға рөхсәт итмәй. Дәрәжәне генә белеп, һәүетемсә генә эшләп йөрөгән, хәбәр һөйләгән башҡорт рөхсәте булмаған, тыйылған нәмәне ҡурҡаҡлыҡ арҡаһында түгел, ғорурлығы арҡаһында башҡармаясаҡ. Сөнки баш эйеп, нимәнелер һорап, үтенеп йөрөү башҡорттарҙың холҡонда бөтөнләй юҡ. Шулай итеп, бында тәрбиә генә түгел, халыҡтың менталитеты ла ҙур йоғонто яһай. Әлбиттә, әгәр ҙә беҙ балаларыбыҙҙа көслө ихтыяр, үҙ-үҙеңә талапсанлыҡ тәрбиәләйбеҙ икән, менталитетты ла ипләп кенә заманға яраҡлаштырып була.\nТыйыу алымы баланы яуапҡа тарттырыу менән оҙатылып килә икән, был ата-әсәнең көсһөҙлөгө тураһында һөйләй. Бала физик язаға ҡарағанда, психологик язаны күпкә ауырыраҡ кисерә. "Һин тыңламағас, мин һине яратмайым", тигән ата-әсә, балаһын һөйөүҙән мәхрүм итеү менән ҡурҡытып, сабыйына ни тиклем ауыр психологик яра һалыуын аңламай. Балағыҙ менән бер ни тиклем һөйләшмәй тороу ҙа баланың өҙгөләнеүенә, борсолоуына килтерә. Ә бала "Һеҙ мине яратмағас, мин насар булып ҡалам", тип уйлаһа, нишләрһегеҙ? Язаға тарттырыу алымы ата-әсәләр өсөн бөтөнләй көтөлмәгән һөҙөмтә килтереүе лә бар бит...\nТәү сиратта ата-әсәләр үҙҙәренә "Ә ниңә мин баламды тыям? Әгәр ҙә мин тыям икән, уны ниндәй маҡсаттан сығып эшләйем?" тигән һорауҙар бирергә тейеш. Балалар үҙҙәренең асылы менән бик аҡыллы, һиҙгер йән эйәләре. Бәлки, сабыйығыҙҙы тәрбиәләү өсөн икенсе алымдар ҡулланып ҡарарғалыр? Ата-әсәләр иң тәүҙә баланың шәхесен рух менән ҡабул итергә тейеш.\nҺәр бер мәсьәләлә алтын урталыҡ булырға тейеш. Ҡайсаҡ ата-әсәләр үҙҙәре үк балаларын артыҡ иркәләтеп ташлай. Боронғолар "Балаңды үҙеңдән түргә ултыртма, үҙеңдән татлыраҡ ашатма", тип әйтеп ҡалдырған. Бала һеҙҙе баштан уҡ ихтирам итергә, һаҡларға өйрәнергә тейеш. Мәҫәлән, йыш ҡына автобустарҙа шундай күренешкә шаһит булабыҙ: балаһын ултыртып, ата-әсә баҫып килә. Бала иһә сабый сағынан уҡ өлкәндәрҙе ихтирам итергә, кеселекле булырға өйрәнергә тейеш. Ата-әсәләр балалары менән һөйләшергә, теге йәки был мәсьәләне аңлатып бирергә тартынмаһын ине.\nЙәйен ни эшләйҙәр?\nЙәй осоро - балалар өсөн иң хәүефле, көсөргәнешле мәл. Был айҙарҙа балаларҙың, мәктәпкә йөрөмәгәнлектән, буш ваҡыттары күп һәм улар уны төрлө уйындар, сәйәхәттәр менән тултырырға тырыша. Иң хәтәре - ата-әсәләре эштә, йәки баҡса менән мәшғүл саҡта, балалар урам йоғонтоһона нығыраҡ бирелә, насар төркөм менән дуҫлашып алып, боҙолоп, тәртипһеҙләнеп китеү ихтималлығы арта. Шуға күрә, йәйге каникулдар башланмаҫ элек, бала менән алдан һөйләшеүҙәр үткәреү фарыз. Мәҫәлән, бәләкәй һәм урта йәштәрҙәге балалар менән күмәкләп йәй мәлендә үҙеңде тотоу ҡағиҙәләрен төҙөп ҡуйырға мөмкин. Әгәр бала был процеста әүҙем ҡатнашһа, тағы ла һәйбәтерәк. Иҫендә лә ҡала, уның тарафынан тыйыу булараҡ та ҡабул ителмәй. Йәки бала менән һөйләшкәндә ошондай алым ҡулланыу уның күңелендә ризаһыҙлыҡ хисе тыуҙырмаҫ: "Һиңә беҙ эштә ваҡытта йәнең ни теләй, бөтәһен дә эшләргә ярай. Тик йылғала яңғыҙыңа һыу инеү, сит кешеләрҙе фатирға ҡунаҡҡа саҡырыу, шырпы менән уйнау һ.б. дөрөҫ түгел".\nБаланы тыйып тәрбиәләү алымына ҡарата мөнәсәбәтегеҙ нисек? Ошо һорау менән бер нисә кешегә мөрәжәғәт иттек:\nГөлниса ҒӘЛИМОВА, ике бала әсәһе: Бала нимә эшләргә ярай, нимә ярамай икәнлеген бәләкәй генә сағынан уҡ белеп үҫергә тейеш, тигән фекерҙәмен. Баланың характеры өс йәшкә тиклем үк формалаша. Шунлыҡтан, баланы сабый сағынан уҡ тыйып тәрбиәләү мөһим. Мин балаларымды, мәҫәлән, бик кес кенә саҡтан уҡ ихатала уйнауҙан тыйҙым. Сөнки ҡала ерендә баланы урам тәрбиәһе йоғонтоһонда ҡалдырыу ни тиклем емергес көскә эйә икәнен мин белә инем. Улар һәр ваҡыт минең күҙ уңымда булды. Шуғалырмы, балаларым күҙ ҡарашымдан уҡ минең нимәнелер хуплау-хупламауымды тойоп, ни әйтергә теләүемде белеп торҙо. Тыйыу тигән нәмә ата-әсәнең һүҙендә генә түгел, күҙ ҡарашында ла булырға тейеш. Тәрбиәнең иң юғары нөктәһе булған был күренеш һуңынан ғәҙәткә инеп китә, хатта балаға нимәнәндер тыйыл тип әйтеү ҙә кәрәкмәй. Мин үҙем дә әсәйемдең күҙ ҡарашынан тыйылып үҫтем.\nМиләүшә ҒАЙСИНА, студент: Ҡаты тыйыуға ҡырҡа ҡаршымын. Сөнки бала баҫыла һәм үҫә килә үҙенең теләгенә өлгәшә алмай, ата-әсәһенең ҡушҡанын ғына үтәүсегә әйләнә. Ә бына урыҫтарҙа, йәһүдтәрҙә ундай күренеш юҡ: улар бармаҡ башындай балаларының да һүҙенә ҡолаҡ һалып, уларҙы оло кеше, шәхес итеп ҡарай. Шунлыҡтан, бала үҙен ҡыйыу тота һәм юғары маҡсаттарға ирешеү мөмкинлектәре күберәк була. Ғөмүмән, балаға шәхес итеп ҡарау кәрәк. Әгәр ҙә мине тыймаһалар, мин күп нәмәләргә өлгәшер инем, тип уйлайым. Үҙемдә юғары потенциал булғанын һәр ваҡыт тойҙом. Әммә тыйылған балала үҙ-үҙеңә ышанмау кеүек комплекстар тыуа.\nГөлсинә КИРӘЕВА, мәҙәниәт хеҙмәткәре: Мине әсәй-атайым бер ҡасан да бер нәмәнән дә тыйманы. Бишенсе синыфта уҡ апайҙарыма эйәреп, клубҡа сығып йөрөнөм. Әсәйем сығарып ебәргәндә "Матур йөрөгөҙ" тип кенә әйтә ине. Студент мәлдәрендә лә тыйыу тигән нәмә булманы. Мин нимә теләйем, шуны һайлайым, тип иҫәпләй әсәйем. Әсәйемдең миңә ҡарата шундай мөнәсәбәте үҙ-үҙемә яуаплылыҡты арттырҙы. Уның ышанысына яуап биреү өсөн, әлбиттә, мин хәҙер үҙ-үҙемде күп нәмәләрҙән тыйырға тырышам.\nӘлфис ҒӘЛИМУЛЛИН, юрист: Кешелек йәмғиәте булған ерҙә тыйыу һәр ваҡыт буласаҡ. Баланы тыймаһаң, тәртипһеҙлектәр буласаҡ, тигән фекер бар. Тыйыуға барып еткән баланың ата-әсәһе кем һуң? Кеше менән идара итеү өсөн дә тыйыу алымын ҡулланыу осраҡтары булыуы мөмкин. Ә кешенең тәбиғәте шундай: уны тыялар, ә ул киреһен эшләй - ҡыҙыҡ күреп тә, кирелеге арҡаһында ла. Тәбиғәттән, тимәк, тыйыу кеше өсөн хас түгел.\nАта-әсә үҙенең балаһын ни өсөн тыя? Улар быға хоҡуғы бар, тип уйлай. Йәнә улар балаһының киләсәге өсөн ҡурҡа. Әгәр ошо ҡурҡыу тойғоһо булмаһа, тыйыу ҙа булмаҫ ине. Ҡасандыр ныҡ тыйылған кеше һуңынан икеләтә арттырып киләһе быуынды тыя. Тыйыуҙы иректе сикләү, тип аңларға мөмкин. Ә беҙҙә тыйыу баланы киләсәктә бәхетле, тәртипле итә, тигән яңылыш фекер йөрөй. Тәртип иһә үҙе үк ҡанун, ҡалыпҡа һалыусы. Бала тыйылмаған хәлдә лә яҡшы-яманды айыра белә. Иң мөһиме - ирекле булһын. Балаға һөйөүҙән башҡа бер ни ҙә биреп булмай. Ата-әсә балаһын ни тиклем ярата, шул тиклем әҙерәк тыялыр һымаҡ. Баланы тыйыу биләүҙәргә төрөп, сәңгелдәккә һалғанда уҡ башлана. Балаларға йомшағыраҡ булығыҙ - ул ирекле, бәхетле булып үҫһен. Әммә мин көндәлек тыйыуҙарға ҡаршы түгелмен: мәҫәлән, бысраҡ йөрөмә, шырпы менән уйнама һ.б. Ләкин әхлаҡи тыйыу кеше күңеленә һорауһыҙ үтеп инеү менән бер ул.\nТыйыу алымы - тәрбиә өлкәһендәге иң сетерекле һәм үҙенсәлекле күренеш. Белгестәр фекеренсә, иң мөһиме - баланың шәхесен таныу, уның рухын ихтирам итеү, күңелен уйлау. Йәнә шул: тәрбиәле ата-әсә үҙенең миҫалында ла аҡыллы, тәртипле бала үҫтерә ала. Ә шулай ҙа, был тәрбиә алымы тураһында һеҙ нисек уйлайһығыҙ, хөрмәтле ата-әсәләр? Яуаптар көтәбеҙ.\nЯҙылған: 07.10.19 | Ҡаралған: 331


Роза Утрауы Республикаһы — Башҡорт Википедияһы\nРоза Утрауы Республикаһы\nГосударственный гимн Роза Утрауы Республикаһы\nИдара итеү төрө\n• Һаны (1968)\n5 Даими йәшәүселәр,\nрәсми граждандар — 233. чел.\nРоза Утрауы Республикаһы (эспер. Respubliko de la Insulo de la Rozoj) — Италияның Римини (Форли) ҡалаһынан 11 км йыраҡлыҡта Адриатик диңгеҙ эсендә антропоген платформаһында урынлашҡан элекке виртуаль дәүләт. 1967 йылда итальян инженеры Джорджио Роза, төҙөлөшөн үҙе финанслаған 400 квадрат метр платформаны дәүләт тип иғлан итә. Платформала ресторан, бар, төнгө клуб, сувенир магазины, почта бүлексәһе кеүек коммерция предприятиеләрә урынлаша. Ҡайһы бер мәғлүмәтәрҙә радиостанция булыуы хәбәр ителә.\nИталия хөкүмәте был утрау-дәүләтте, туристарҙы йәлеп итеп, аҡса йыйып, милли һалым түләүҙән ҡотолоу өсөн хәйлә тип ҡарай. Тиҙҙән, дүрт карабинер һәм һалым инпекторынан торған төркөм прлатформаға килеп төшә. Платформа хөкумәте Италия хөкумәтенә «суверенитеты боҙой һәм хәрби оккупация менән урындағы туризмға зыян килтереү» тураһында протест телеграммаһы ебәрә. Телеграммаға иғтибар бирелмәй. Платформа емерелгәс Роза «һөргөндәге хөкүмәт» төҙөй.\nПлатформанан 11 км урынлашҡан Римини кешеләре Италия президенты Сарагат Джузеппены ғәйепләп уға хат яҙып ҡултамғалар йыялар.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Роза_Утрауы_Республикаһы&oldid=587677 ҡабул ителгән\tКатегориялар: Виртуаль дәүләттәрАдриатик диңгеҙЙәшерен категориялар: Википедия:Статьи с переопределением значения из ВикиданныхВикидатала мәғлүмәт булмаған дәүләттәр:p38Викидатала мәғлүмәт булмаған дәүләттәр:p78Викидатала мәғлүмәт булмаған дәүләттәр:p85Викидатала мәғлүмәт булмаған дәүләттәр:p163Викидатала мәғлүмәт булмаған дәүләттәр:p237Викидатала мәғлүмәт булмаған дәүләттәр:p242Викидатала мәғлүмәт булмаған дәүләттәр:p421Викидатала мәғлүмәт булмаған дәүләттәр:p474Викидатала мәғлүмәт булмаған дәүләттәр:p910Илдәр тураһында тамамланмаған мәҡәләләрСтраницы, использующие волшебные ссылки ISBNКарталы биттәр\tНавигация\nAragonésБеларускаяCatalàČeštinaEnglishEsperantoEspañolFrançaisहिन्दीHrvatskiInterlinguaItaliano日本語한국어LumbaartNederlandsNorsk bokmålРусскийSlovenčinaไทยTürkçe中文\tҺылтанмаларҙы төҙәт\tБыл биттең һуңғы тапҡыр үҙгәртелеү ваҡыты: 01:21, 23 март 2016 .


200-ҙән ашыу квадрат километр майҙанға ярты мең милиционер. Өфөнөң Калинин районы - Башҡортостан баш ҡалаһының ете административ районының иң ҙурыһы. Район эске эштәр идаралығының төп бинаһынан тыш тағы ике территориаль бүлексәһе бар: Инорс һәм Шаҡша биҫтәләрендә. Шуға ҡарамаҫтан, үҙәк бүлектән Шаҡша бүлексәһенә тиклем ара 40 километрҙан ашыу.\nКалинин районы һәм уның менән сиктәш Орджоникидзе районы - ул элекке Черниковск ҡалаһы. Өфө менән берләштергәс, ҡаланың был өлөшөн халыҡ Черниковка тип йөрөтә, ул баш ҡаланың иң криминаль урыны тип иҫәпләнә. Бында райондың "пролетар" сығышы, уның территорияһында бер нисә холоҡ төҙәтеү колонияһы урынлашыуы үҙ ролен уйнаны, шулай уҡ "сиған ихаталары" арҡаһында Черниковка халыҡ аңында наркотиктар менән ассоциациялаша.\nӨфөнөң Калинин районы буйынса Эске эштәр идаралығы начальнигы милиция полковнигы Мазһар Ғиниәтуллин әйтеүенсә, районда 10 мең кешегә иҫәптә енәйәтселек кимәле Өфөлә иң юғарыһы түгел: 2007 йылдың туғыҙ айында ул 193,6 тәшкил итте, шул уҡ ваҡытта Киров, Орджоникидзе һәм Ленин райондарында был күрһәткес 253, 226 һәм 219 тәшкил итә. Беренсе ярты йыллыҡта Калинин районы буйынса Эске эштәр идаралығын милицияның иң яҡшы район бүлеге тип таныу ҙа милицияның намыҫлы эшләүен иҫбатлай. Мазһар Ғиниәтуллин БР буйынса Эске эштәр министрлығы дипломын ғорурланып күрһәтте һәм, быйылғы Милиция көнөнә был бик яҡшы бүләк булды, тип билдәләне. Был берҙән-бер бүләк түгел, икенсеһе ҡала хакимиәтенән - Еңеү урамындағы район эске эштәр идаралығының үҙәк бүлеген капиталь реконструкциялау буйынса\nпроект эштәре тамамланды. Төҙөү эштәре тиҙ арала башланасаҡ, тип ҡыуаныслы яңылығы менән уртаҡлашты Ғиниәтуллин.\nТәүҙә яңы бина төҙөргә планлаштырғайнылар, бының өсөн ярашлы майҙансыҡ та эшләй башлағайнылар, ләкин һуңынан адресты үҙгәртмәҫкә, реконструкция үткәрергә ҡарар иттеләр. Хәҙерге ваҡытҡа ҡайһы бер эштәр тамамланған да инде. Мәҫәлән, дежур часть өсөн бина яңыртылды. Һуңғы вариантта Калинин районы эске эштәр идаралығының өс бинаһы 1200 квадрат метр майҙанлы бер дүрт ҡатлы бинаға берләштереләсәк.\n- Был мәсьәләлә беҙҙе яҡлаған Өфө хакимиәте башлығы Павел\nКачкаевҡа рәхмәтебеҙ ҙур, - ти район милицияһы начальнигы.\nТуҡтауһыҙ финанслаған ваҡытта бер йыл эсендә төҙөлөштөң беренсе сираты тамамланасаҡ. Шулай уҡ ҡала мэрияһы ярҙамында бер нисә аҙна элек кенә Ушаков урамында "сиған ихатаһында" милиция посы ҡуйылды.\n- Ихата уртаһында "стакан" тороуы бер аҙ сәйерерәк, әлбиттә.\nСтационар милиция постары, ҡағиҙә булараҡ, халыҡ күп урындарҙа ҡуйыла, - тип һөйләй Мазһар Ғиниәтуллин. - Әммә бындай ҡарар бер ай элек "сиған ихаталары" проблемаһына арналған граждандар сходынан һуң ҡабул ителде. Хәҙер унда тәүлек әйләнәһенә хеҙмәткәрҙәребеҙ дежур итә. Һөҙөмтә үҙен көттөрмәҫ, тип уйлайым.\nБыйыл Эске эштәр идаралығына 52 кеше килде, шул иҫәптән Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институтын тамамлаусы 12 кеше - йәғни эске эштәр органдарында эшләү өсөн маҡсатҡа йүнәлешле әҙерләнгән, юғары юридик белемле белгестәр. Ғөмүмән, хеҙмәткәрҙәрҙең яртыһы юғары белемле, тағы бер нисәүһе әлеге ваҡытта ситтән тороп вузда уҡый. Калинин район бүлеге шәхси составының күбеһе - 350 кеше - 30\nйәшкә тиклемге йәштәр. Был ғәжәп түгел дә, сөнки милиционерҙар 20 йыл хеҙмәт иткәндән һуң пенсияға китә ала. Калинин Эске эштәр идаралығында 119 ҡатын-ҡыҙ эшләй. Улар, башлыса, балиғ булмағандар эштәре буйынса, тәүтикшереү һәм тикшереү бүлектәрендә хеҙмәт итә.\nКадрҙар бүлегенә милиция полковнигы Владимир Рассказов етәкселек итә. Был вазифаға ул бер нисә ай элек кенә килде һәм әүҙем эшмәкәрлек йәйелдерҙе.


Илһамлы ижад үрҙәре » Башҡортостан гәзите\n"Башҡортостан гәзите" » Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт » Илһамлы ижад үрҙәре\nИлһамлы ижад үрҙәре 29.09.2017 // Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт\nАлтмышынсы йылдарҙа башҡорт әҙәбиәтенә ҙур бер төркөм йәштәр килде. Айырыуса көслө, үҙаллы һәм үҙенсәлекле төркөм ине ул. Иң мөһиме, кемдәндер шәфҡәт көтөп, кемдеңдер ярҙам ҡулы һуҙыуына ымһынып йөрөүсе түгел, бәлки тормошта һәм ижадта үҙенең хәләл көсө менән һәр төрлө тотҡарлыҡтарға ҡаршы тороп, хыял һәм маҡсатҡа тоғро булып юл ярып барҙы беҙҙең быуын йәштәре. Ошо быуындың сафында талантлы һәм егәрле йәштәшебеҙ Вафа Әхмәҙиев баштан уҡ үҙенең бик күп күркәм сифаттары менән айырылып торҙо.\nВафа Әхмәҙиев менән мин 1961 йылдан ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем йыш ҡына осрашып, аралашып йәшәнем. Тормош юлдарыбыҙ ҙа йәнәш тип әйтерлек барҙы. Башҡорт дәүләт университетының филология факультеты башҡорт-урыҫ бүлегендә уҡыған йылдар баһалап бөткөһөҙ әһәмиәтле булды. Ул дәүерҙә беҙҙең әҙәби түңәрәк һәр беребеҙ өсөн ысын мәғәнәһендә ижад мәктәбенә әйләнде. Вафа әҙәби түңәрәк эшендә лә, факультеттың ижтимағи тормошонда ла әүҙем ҡатнашты. Түңәрәк ултырыштарында ҡәләмдәштәребеҙҙең ижадын тикшереү, стена гәзитен сығарыу, әленән-әле шиғыр кисәләре үткәреү – был эштәрҙе ойоштороуға беҙ ең һыҙғанып тотона торғайныҡ. Өҫтәүенә республика матбуғатына ла юл ярып алдыҡ: “Совет Башҡортостаны”нда, “Ленинсы”ла шиғыр шәлкемдәре, хатта айырым биттәр ҙә сығара башланыҡ. Вафаларҙың төркөмө, беҙҙең һымаҡ уҡ, беренсе курсты бөтөү менән Архангел районында фольклор практикаһында йөрөп ҡайтты. Яңы уҡыу йылы башланғас та улар “Инйәр буйлап йыр-моң тыңлап” тигән исем менән махсус стена гәзите сығарып элде. Ғәйәт ҡыҙыҡлы халыҡ ижады өлгөләрен – йыр текстары, риүәйәттәр, легендалар йыйып алып ҡайтҡайнылар. Факультетыбыҙҙағы ошондай әүҙем ижади атмосфера һәр беребеҙҙең һәләтен үҫтереү өсөн әйтеп бөткөһөҙ әһәмиәтле булғандыр тип раҫлай алам.\nВафа ла, курсташы Ирек Кинйәбулатов та, Тимер Йосопов та, тыуған ауылдарына ҡайтып йөрөп килһәләр, өр-яңы шиғырҙары менән ҡыуандыра торғайнылар. Бына бер мәлде Вафаның ошондай шиғри юлдарын тыңлап, таң ҡалдым:\nТауҙарға томан урала,\nӘйтерһең, әсә балаһын\nАҡ юрған менән урай,\nМиңә, далала үҫкән кешегә, тауҙар тәбиғәтенең был ҡәҙәре йәнле поэтик картинаһы көтөлмәгән бер табыш ине. “Тауҙарға томан урала…” Ябай ғына ла кеүек, әммә дала ерендә таба алыр инеме шағир бындай күренеште? Вафа Әхмәҙиевтең тыуған төйәгенең моңо, ҡабатланмаҫ төҫтәре, шағир йөрәгенең уныңса ғына дәртле тибеше килеп керҙе шул шиғырҙар менән алтмышынсы йылдар йәштәр шиғриәтенә.\nВафа Әхмәҙиевтең ғаиләһен, балаларын, туғандарын белеп-күреп йәшәһәм дә, уның тыуған төйәген әҙип беҙҙең аранан киткәс кенә барып күрергә насип булды. Ишембай районының йор һыулы Егән йылғаһы буйында, тауҙар ҡуйынына һыйынып ултырған Ғүмәр ауылы ул. Ауыл уртаһынан, ҡышын да туңмайынса, шишмәләр ағып ята. Вафаның йөрәгендә хис-тойғо ташҡынын уятҡан, уның рухына ҡанат ҡуйған гүзәл төбәк ул Егән буйҙары, Бүжә тауҙары, тау араларынан үткән урау-урау юлдар. Хәйер, башҡорт әҙәбиәтенә бер генә түгел, ә өс талант эйәһен биргән был Ғүмәр ауылы.\nҠул арты еңел була Вафа Әхмәҙиевтең: уның артынса Рауил Ниғмәтуллин һәм Салауат Кәрим әҙәби ижад юлын һайлаған. Шуны ла әйтергә кәрәк: ерҙең, тәбиғәттең матур булыуы үҙенән-үҙе генә һәр кемдең күңел матурлығы өсөн гарантия була алмай, әлбиттә. Әммә уйы, моңо, аҡылы булғандарға туған тәбиғәт – бөтмәҫ-төкәнмәҫ илһам сығанағы, мәңгелек шатлыҡ төйәге. Ҙур хыялдар, маҡсаттар, мөҡәддәс тойғоларҙың шишмә башы ла – һинең ана шул изге тыуған йортоң, атай-олатайҙарҙан ҡалған ҡәҙерле мираҫ – ерең, һыуҙарың.\nВафа Исхаҡ улы Әхмәҙиев бына ошо Ғүмәр ауылында 1937 йылдың 5 авгусында донъяға килә. Шунда, “биш бармаҡтай” бишеһе лә бишкә төрләнеп, биш малай үҫә ғаиләлә. Башта тыуған ауылында, артабан Маҡар урта мәктәбендә уҡый Вафа. 1957 – 1960 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1961 – 1966 йылдарҙа – Башҡорт дәүләт университеты студенты. Урал ҡуйынынан киңлектәргә талпынып осҡан бөркөт балаһылай килеп керҙе ул белем, шиғриәт, фән донъяһына. 1968 йылда баҫылып сыҡҡан тәүге шиғри йыйынтығы ла уның “Талпыныу” тип атала ине. Эйе, талпынып, илһамланып аяҡ баҫты Вафа Әхмәҙиев киң ҡоласлы, оло ынтылышлы ижад мөхитенә. 1970 йылда СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында аспирантура тамамлап, “ХХ быуат башы башҡорт поэзияһы” тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланы, шул уҡ институтта ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эшен дауам итте. Ең һыҙғанып, ХХ быуат башы башҡорт әҙәбиәтенең ике томдан торған хрестоматияһын әҙерләүҙә ҡатнашты. Поэзия, проза һәм драматургия әҫәрҙәрен үҙ эсенә алған был ҡалын ике китап 1983 һәм 1984 йылдарҙа донъя күрҙе. Башҡорт әҙәбиәте тарихының уғаса бик аҙ өйрәнелгән өр-яңы дәүерен асыу менән бер ине был томдар. Ә күпме онотолоп ҡалған һәм бөтөнләй билдәһеҙ шағир һәм әҙиптәрҙең исемдәрен, ижади мираҫын халҡыбыҙға ҡайтарып бирҙе Вафа Әхмәҙиев тынғыһыҙ эҙләнеүҙәре менән! Был – ҙур изгелек, ижади ҡаһарманлыҡ.\nБер ыңғай ошо ике томлыҡтың поэзияға арналған беренсе китабына ентекләберәк туҡталып үтеү урынлы булыр. Профессор Ғайса Хөсәйенов редакцияһында сыҡҡан ғәйәт ҙур күләмле китапта шул дәүерҙә ижад иткән ун биш шағирҙың мираҫынан иң яҡшы өлгөләр тупланған, уларҙың һәр береһе тураһында биографик белешмәләр, шиғри текстарҙағы хәҙерге әҙәби телдә ҡулланылмаған һүҙҙәргә аңлатмалар бирелгән. Ғөмүмән, академик баҫмалар өсөн генә характерлы, бик ентекле әҙерләнгән шиғри антология ул.\nУн биш шағирҙың һигеҙе тураһындағы материалдарҙы, шулай уҡ “Революцион поэзия өлгөләре” тигән бүлексәне Вафа Әхмәҙиев әҙерләгән, “ХХ быуат башында башҡорт поэзияһы” тип аталған баш һүҙҙе лә ул яҙған. Проза һәм драматургияға арналған икенсе китапты төҙөүселәрҙең дә береһе ул. Былар барыһы ла – айҙар, йылдар буйы баш ҡалҡытмай эшләү, саң, туҙан баҫҡан архив материалдарын өйрәнеү һөҙөмтәһе, фәнгә, ғилемгә мөкиббән хеҙмәт итеү өлгөһө. Ә бит был антологияларға тупланған ижади мираҫ тулыһынса ғәрәп графикаһында баҫылған йәки ҡулъяҙма көйөнсә һаҡланып ҡалған ҡомартҡыларҙан күсереп алынған.\nВафа дуҫымдың шул осорҙа архивтарҙа эҙләнеүҙәре, табыштары тураһында һөйләгәндәре хәҙер ҙә хәтеремдә. Йәнә килеп, нәҡ шул осорҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының әҙәбиәт секторы хеҙмәткәрҙәре Ғайса Хөсәйенов етәкселегендә йыл һайын археографик экспедицияларҙа йөрөнө. Шундай экспедицияларҙың береһе хаҡында мин бер мәлде “Совет Башҡортостаны”нда “Иҫке китаптарығыҙ, ҡулъяҙмаларығыҙ юҡмы?” тигән репортаж баҫтырғайным.\nКүпмелер йылдар үткәс, үҙемә лә археографик экспедицияларҙың береһендә йөрөп ҡайтыу мөмкинлеге тейҙе. Вафа, ана шул сәфәрҙәрҙә ҡатнашып, әҙәби мираҫыбыҙҙы байытырҙай ҡомартҡыларҙы йыйыуға тос өлөш индерҙе. Бына, мәҫәлән, 1974 йылда уның Афзал Ҡудаш, Илдус Бүләков менән бергә Бүздәк районы Ҡаңны-Төркәй ауылында Аҡмулланың “Атайыма хат” әҫәренә юлығыуы көтөлмәгән табыш булды. Шул уҡ археографик экспедиция ағзаларына Дәүләкән районы Ҡоръятмаҫ ауылында Сафиулла Рәхмәтуллин исемле билдәһеҙ башҡорт шағирының 1905–1907 йылдарҙағы революция осоронда яҙылған шиғырҙарын тапшыралар. Шундай уҡ экспедицияларҙың береһендә Вафа Әхмәҙиев Әлшәй районы Сураҡай ауылында йәшәгән Бөйөк Ватан һуғышы ветераны Сәһерйәр сәсән Муллабаев менән осраша. Аҙаҡ уның шиғыр һәм бәйеттәрен “Башҡорт халыҡ ижады” серияһындағы томдарҙың береһенә индереп ебәрә, “Сәсән телле Сәһерйәр” тигән баш һүҙ менән “Совет Башҡортостаны”нда ла баҫтырып сығара. Бындай табыштары күп булды Вафаның.\nАлты томдан торған “Башҡорт әҙәбиәте тарихы”н әҙерләүҙә ҡатнашып, икенсе том өсөн “ХХ быуат башында Башҡортостанда культура һәм әҙәби хәрәкәт”, “Поэзия”, “Проза” бүлектәрен, Закир Һаҙый, Сафуан Яҡшығолов ижадына арналған очерктарҙы яҙҙы Вафа Әхмәҙиев. Уның “Башҡорт поэзияһында традицион образдар”, “Башҡорт әҙәбиәте һәм фәнни-техник революция” тигән күләмле мәҡәләләре милли әҙәби тәнҡит фекеренең иң һәйбәт өлгөләре кимәлендә булыуы менән иғтибарҙы йәлеп итте.\nӘҙиптең 1985 йылда донъя күргән әҙәби тәнҡит мәҡәләләре йыйынтығы “Быуындар бәйләнеше” тип атала. Был китап уның әҙәбиәтебеҙ тарихының һәм әҙәби процестың һиҙгер күңелле, тәрән фекерле тикшеренеүсеһе, актуаль темаларҙы күтәреүсе үткер телле тәнҡитсе булғанлығын күрһәтә.\nӘҙәбиәт ғилеме һәм әҙәби тәнҡит өлкәһендә төптән егелеп эшләһә лә, Вафа Әхмәҙиевтең илһам ҡанаттары барыбер ҙә шиғриәт ине. Үҙе иҫән саҡта, алда телгә алынған тәүге китабынан тыш, “Күңелемдә – эйәрле ат”, “Һүҙ ҡәҙере” һәм балалар өсөн “Ҡояш апай, сыҡ, сыҡ!” тигән шиғри йыйынтыҡтары донъя күрҙе. Уның шиғри тәржемә өлкәһендә күренекле хеҙмәте – урыҫ шағиры Михаил Воловиктың башҡорт халыҡ ижады өлгөләренә нигеҙләнеп яҙылған “Ерәнсә сәсән” хикәйәте. Әҫәрҙә мәшһүр һүҙ оҫтаһы Ерәнсә сәсәндең күркәм образы һүрәтләнә. Шиғри хикәйәт башҡорт телендә айырым китап булып баҫылып сыҡты һәм әҫәр үҙе лә, уның тәржемәһе лә юғары баһаланды. “Ошондай ҙур күләмле шиғри китапты бер кешенең тәржемә итеүе беҙҙә һирәк күренеш. Минеңсә, был китаптың башҡортса яңғырашында халыҡсанлыҡ тәрәнәйә төшкән, геройҙың яҙмышында, тойоу-фекерләүендә тормош менән бәйләнеш артҡан. Ҡыҫҡаһы, тәржемә һәйбәт шиғри кимәлдә, оҫта тел менән эшләнгән”, – тип яҙҙы был баҫма хаҡында халыҡ шағиры Рауил Бикбаев.\nВафа Әхмәҙиев бар булмышы менән тыуған еренә, туған тауҙарына ғашиҡ шағир ине. “Мин тауҙарҙа тыуҙым, тауҙар мине ҡосағында һөйөп үҫтерҙе”, “Тау балаһы ташҡа таяныр тип, тотонамын Урал ташына”, “Ошо тауҙар түгелме ни мине дауылдарға сыҙар ир иткән” – ниндәй ихлас, күңел түрҙәренән сыҡҡан хис-тойғолар был шиғыр юлдарында! “Мин тауҙарға йырҙар вәғәҙә иттем”, – тип белдерҙе ул, тыуған төйәгенән киткән саҡтағы һағышлы сәғәттәре иҫенә төшкәндә.\nРауил Бикбаев әйткәнсә, “шағир тәбиғәттең телен белде, уның күңелен зирәк тойҙо, бөйөклөгөнә һәр саҡ хайран ҡалып йәшәне”. Тыуған тәбиғәт матурлығын ул төрлө һында, төрлө сифаттарҙа күрҙе:\nЭй, тыуған ер! Һинең таңдарыңда\nҺаман да шул сабый сафлығы,\nСабыйҙарҙың ихлас йылмайыуы,\nСабыйҙарҙың күңел аҡлығы!..\nЫсыҡтарҙы кисеп, моңдар эсеп,\nҠояш нурҙарына кинәнеп,\nЭй йүгерҙем мин дә туғай буйлап…\nБала саҡтарыма әйләнеп…\nОҫта ҡуллы рәссам һымаҡ, һүҙ менән һүрәт төшөрөү, тәбиғәт күренештәрен образлы һынландырыу үрнәге булырҙай бына был “Имсәктау” тигән ҡыҫҡа ғына шиғыр:\nУн һигеҙе тулған ҡыҙҙар кеүек,\nИмсәктау ята яп-яланғас\nҺәм мөһабәт булып.\nИмсәктәре – тирткән ҡыҙ күкрәге,\nЯмғырында лысма күшеккән дә\nЯңы һөттәй томан – мамыҡ юрған\n…Эй, тыуған ер, еткән ҡыҙҙар кеүек\nКүркәм һинең һының!\nШағир ижадында туған халҡыбыҙҙың рухи донъяһы, заман һәм кешеләр, тормош, йәшәйеш, ғүмер асылы, үткәндәр, бөгөнгө һәм киләсәк тураһында уйланыуҙар ғәйәт колоритлы сағылыш таба. Ҡәһәрле һуғыш йылдарында үҫкән быуындың, илде һаҡлап һәм яҡлап батырлыҡтар күрһәткән замандаштарыбыҙҙың образдары “Батыр Ғариф тураһында баллада”, “Йырла әле, Миңлеямал апай” һымаҡ шиғырҙарҙа һынландырылған.\nХалыҡ телендәге “Ир-егеттең күкрәгендә эйәрле-йүгәнле ат ятыр” тигән әйтем нәҡ Вафа Әхмәҙиевтең фиғеленә тура килә икән дә:\nКүңелемдә – эйәрле ат,\nБыуаттарҙың йөгөн тартып,\nЗаман менән еләмен.\n(“Күңелемдә – эйәрле ат”)\nВафа Әхмәҙиевтең тыуыуына 50 йыл тулыу айҡанлы 1987 йылда донъя күргән “Мин тауҙарға йырҙар вәғәҙә иттем” тигән йыйынтығы поэтик фекерҙең тәрәнлеге менән аһ иттерерлек “Минең яҙҙарым” тигән шиғыр менән асыла. Әгәр ҙә берәр шиғырҙан торған антология төҙөргә кәрәк булһа, мин Вафаның, моғайын, шул шиғырын һайлап алыр инем. Әҫәрҙең һиммәтен һәм ҡиммәтен билдәләр өсөн уның һәр юлын диҡҡәт менән уҡып сығырға кәрәк. Шиғырҙың бер нисә юлын ғына килтереп үтәйем:\nҠабатланмаҫ тик бер һулышы.\nЛәкин шул һулышта\nБыуаттарҙың йөрәк ҡағышын\nАлып киләмен мин\nМәңгелекте дауам иттереп.\nЭйе, үҙенең һиҙгер күңеле менән быуаттарҙың йөрәк тибешен, заманалар һулышын, ил һәм халыҡ яҙмышын тойоп ижад итте шағир. Үкенескә, Вафа Әхмәҙиев арабыҙҙан бик иртә китте. Ул 1983 йылдың 20 октябрендә ҡаты ауырыуҙан яҡты донъя менән хушлашты. Башҡорт һүҙ сәнғәте тигән илһамлы донъябыҙҙа уның күп яҡлы һәм үҙенсәлекле әҙәби һәм ғилми мираҫы ҡалды.


10 август — Башҡорт Википедияһы\n10 август — григориан стиле буйынса йылдың 222-се (кәбисә йылында 223-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 143 көн ҡала.\n10 август Викимилектә\nЕр: Биодизель яғыулыҡ көнө.\nИндонезия: Ветерандар көнө.\nЭквадор: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.\nТажикстан: Физкультурниктар көнө.\nЕр: Влогинг көнө.\n1500: Португалияның диңгеҙ сәйәхәтсеһе Диогу Диаш Мадагаскар утрауын аса.\n1905: Францияның Булонь-сюр-Мер ҡалаһында эсперантсыларҙың беренсе Бөтә донъя конгрессы үтә.\nЛяшко Вениамин Иванович (1925—18.07.1980), СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, генерал-лейтенант. 1972—1980 йылдарҙа Киев Юғары дөйөм ғәскәри команда училищеһы начальнигы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл Йондоҙ, I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордендары кавалеры.\nҠотлобаев Айҙар Сәми улы (1935), ауыл хужалығы ветераны, Ейәнсура районы «Инәк» совхозының элекке агрономы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.\nБалғазин Илдус Әли улы (1940), ғалим-агроном-иҡтисадсы, 2002 йылдан Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университеты уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1988), доцент. Башҡортостандың атҡаҙанған иҡтисадсыһы.\nСуботина Мария Петровна (1940—9.05.2004), малсылыҡ алдынғыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995). Мәсетле район Советы депутаты. Сығышы менән хәҙерге Силәбе өлкәһенең Наҙы-Петровск районы Шәмәхә ауылынан.\nМаслов Михаил Дмитриевич (1911—14.01.1973), ғалим-географ. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1939 йылдан К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән, 1950 йылғаса (өҙөклөк менән) директор урынбаҫары, 1953—1969 йылдарҙа иҡтисади география кафедраһы мөдире. География фәндәре кандидаты (1953). РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1954). Ике 1-се (1944, 1945) һәм 2-се (1945) дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры. Сығышы менән Бәләбәй ҡалаһынан.\nДашков Заһит Камал улы (1926—16.04.1991), ауыл хужалығы эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1959—1978 йылдарҙа Кушнаренко районы Фрунзе исемендәге колхоз рәйесе, 1979—1986 йылдарҙа «Кушнаренко» совхозының директор урынбаҫары. Ленин, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Баҡай ауылынан.\nСтепаненко Екатерина Игнатьевна (1931—31.07.2011), педагогик хеҙмәт алдынғыһы. 1956—2009 йылдарҙа Салауат ҡала мәктәптәре уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1962 йылдан 6-сы урта мәктәптең уҡытыу бүлеге мөдире, 1976—1992 йылдарҙа — директоры. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1980). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Краснокама районынан.\nДружинина Наталья Анатольевна (1951), ғалим-педиатр. 1983 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты, шул иҫәптән 1999 йылдан университеттың Дипломдан һуң белем биреү институты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2005), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1999). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.\nМөхәмәтйәнова Рима Мөхәмәт ҡыҙы (1956), хеҙмәт ветераны. «Салауатбыяла» берекмәһенең элекке контролеры. III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры.\nХәйруллин Зөфәр Ғәли улы (1946), хеҙмәт ветераны. 1972 йылдан Балаҡатай юл төҙәтеү-төҙөү участкаһы эшсеһе, 1979 йылдан — юл мастеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Әрмет-Баш ауылынан.\nАстраханцев Александр Александрович (1922—8.05.1986), рәссам-график. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1962 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1969).\nМырҙаханова Сәйҙә Нуриман ҡыҙы (1947), архивсы, 1983—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Йәмәғәт берләшмәләренең үҙәк дәүләт архивы директоры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.\nРәмил Йәнбәк (1952—11.01.2017), башҡорт шағиры һәм журналисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002), Шәһит Хоҙайбирҙин (2002), Зәйнәб Биишева (2006) һәм Фәтих Кәрим исемендәге премиялар лауреаты.\nГәрәев Вячеслав Юрьевич (1957), мәғариф хеҙмәткәре һәм йәмәғәт эшмәкәре. Нефтекама ҡалаһының 1-се лицейы директоры. Башҡортостан Республикаһының IV саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостандың мәғариф отличнигы. Сығышы менән Стәрлетамаҡ ҡалаһынан.\nӘхмәтйәнов Әхәт Әбделхаҡ улы (1918—3.08.1976), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, снайпер, өлкән сержант. II дәрәжә Ватан һуғышы (1943) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары (1942) кавалеры.\nХоҙайбирҙина Тамара Шәһит ҡыҙы (1923—27.04.1998), балет артисы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың (1955) һәм Башҡорт АССР-ының (1953) атҡаҙанған артисы. Йәштәр һәм студенттарҙың бөтә донъя фестивале лауреаты (Бухарест, 1953). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.\nҒатауллин Наил Ғәйнәт улы (1928—26.04.2015), ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы академигы (1995), медицина фәндәре докторы, профессор. РСФСР-ҙың (1991) һәм БАССР-ҙың (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995) һәм һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы (2002), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2013). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971).\nИшбулатов Нәғим Хажғәле улы (1928—7.02.2006), башҡорт тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1975), профессор (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980).\nХәйруллин Ирек Хәниф улы (1938), ғалим-инженер-электромеханик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1983—2000 йылдарҙа Өфө авиация институтының һәм Өфө дәүләт авиация техник университетының кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1981), профессор (1983). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1991). Сығышы менән Үзбәк ССР-ынан.\nӘхмәтов Морат Хөсәйен улы (1948—26.02.2006), башҡорт композиторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1996). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1999).\nХалиуллин Юрий Михайлович (1943), хәрби инженер-механик-ғалим, контр-адмирал (1990). Юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1992—1998 йылдарҙа В. И. Ленин исемендәге Ленинград Юғары хәрби-диңгеҙ инженер училищеһы начальнигы, 1998—2000 йылдарҙа — Хәрби-диңгеҙ инженер институты етәксеһе. Техник фәндәр докторы (1996), профессор (1998). Ҡырым Республикаһының 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002). III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» (1988) һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1998) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Шаран районы Анисимова Поляна ауылынан.\nПоспелов Пётр Иванович (1924—11.12.2006), Бөйөк Ватан һуғышы яугире, артиллерия полкы разведчигы, рядовой. Дан орденының тулы кавалеры.\nҒайсин Миңлеғәли Зәйнулла улы (1949—2017), хеҙмәт алдынғыһы. 1970—2011 йылдарҙа Баймаҡ районының «Йылайыр» совхозы тракторсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған механизаторы (1987), Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1976), Ленин (1976) һәм «Почёт Билдәһе» (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Сосновка ауылынан.\nӘхмәтова Розалия Фәйзелғаян ҡыҙы (1949), хеҙмәт ветераны, йәмәғәтсе. Рәсәй Федерацияһы Һаҡлыҡ банкыһы Ҡариҙел бүлексәһенең элекке идарасыһы, 1990—1995 йылдарҙа Ҡариҙел район Советы рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1999).\nМасленникова Татьяна Александровна (10.08.1964), сәнғәт белгесе, 1992 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. 2000 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. Сәнғәт ғилеме докторы (2011). Сығышы менән хәҙерге Свердловск өлкәһенең Рәүҙе ҡалаһынан.\nҒилметдинов Динар Заһит улы (1969), Башҡортостан Республикаһы буйынса Эске эштәр министрлығының Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы идаралығы етәксеһе, полиция полковнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы, Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014). Мишкә районының почётлы гражданы (2015).\n10 августа тыуғандар\n1810: Камилло Кавур, граф, Италия хөкүмәтенең беренсе етәксеһе.\n1830: Окубо Тосимити, Япония сәйәсмәне.\n1845: Абай Ҡонанбаев, Ҡаҙағстандың мәғрифәтсе-шағиры, ҡаҙаҡ классик әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы.\n1860: Сергей Сазонов, Рәсәй империяһының дәүләт эшмәкәре, 1910—1916 йылдарҙа сит ил эштәре министры.\n1865: Александр Глазунов, Рәсәй империяһы һәм СССР композиторы, дирижёр һәм педагог, Республиканың халыҡ артисы (1922).\n1874: Герберт Гувер, АҠШ-тың 31-се президенты.\n1890: Серафима Бирман, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, театр режиссёры, педагог, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1946).\n1900: Андрей Лобанов, СССР-ҙың театр режиссёры, педагог, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1947).\n1905: Кларенс Джон Лафлин, АҠШ-тың сюрреалист фоторәссамы.\n1935: Гия Канчели, СССР һәм Грузия композиторы, педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1988).\n1940: Вениамин Смехов, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, режиссёр, сценарист, әҙип.\n1940: Бобби Хатфилд, АҠШ йырсыһы, «The Righteous Brothers» вокал дуэты ағзаһы.\n1945: Александр Адабашьян, СССР һәм Рәсәй кинодраматургы, актёр, рәссам, кинорежиссёр һәм сценарист.\n1950: Алексей Брунов, СССР һәм Рәсәй бард-йырсыһы.\n1960: Антонио Бандерас, Испания һәм АҠШ актёры, кинорежиссёр, продюсер һәм йырсы.\n1960: Мамука Кикалейшвили, СССР һәм Грузияның театр һәм кино актёры, кинорежиссёр.\n10 августа вафат булғандар\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=10_август&oldid=1050894 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 9 август 2021 в 06:36\nБыл бит һуңғы тапҡыр 06:36 9 август 2021 үҙгәртелгән.


Рөстәм Хәмитов Өфө «Молния» фәнни-производство предприятиеһында булды // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\n16:07, 2 сентября 2011 Сәйәсәт\nВизит барышында Рөстәм Хәмитов завод музейында булды, унда ул эшмәкәрлектең төп йүнәлештәре, етештерелгән продукция һәм предприятие ҡаҙаныштары менән танышты. Бынан һуң республика Президенты етештереү цехтарын һәм бүлектәрен ҡараны. Атап әйткәндә, йыйыу цехтарында Рөстәм Хәмитов самолеттар өсөн агрегаттар йыйыу буйынса тулы производство сылбыры менән танышты.\nШулай уҡ Рөстәм Хәмитов Рәсәйҙә берҙән-бер булған авиация тоҡандырыу системалары өсөн юғары вольтлы слюда-ҡағыҙ конденсаторҙары етештерелгән участкала булды. Донъяла бындай производстволар ни бары өсәү – АҠШ-та, Францияла һәм Башҡортостанда. Республика Президентына эксперименттар һәм тикшеренеүҙәр үткәреү бүлеген күрһәттеләр, унда предприятие продукциһы тейәп ебәреү алдынан төрлө һынауҙар үтә. Тик улар Совет йылдарында уҡ эшләнгән ҡорамалда үткәрелә, уның ҡулланыу ваҡыты күптән сыҡҡан.\nБынан һуң Рөстәм Хәмитов Өфө «Молния» фәнни-производство предприятиеһы етәкселәре менән кәңәшмә үткәрҙе, унда предприятиены үҫтереү мәсьәләләре һәм перспективалары тикшерелде.\nКәңәшмәне асып, республика башлығы элекке оборона комплексы предприятиеларының бөгөн ил иҡтисады өсөн тулы ҡеүәттә эшләгән предприятие булыуын билдәләне.\n– Был оборона комплексы ғына түгел, бында граждандар продкуцияһы ла етештерелә, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов. – Беҙҙең алда киләһе бурыс тора — был ябай булмаған комплекста ниндәй эштәр башҡарылыуын, ниндәй проблемалар булыуын асыҡлау һәм аңлау. Был комплекс предприятиеларына ярҙам итергә теләүебеҙҙе алдан уҡ билдәләп үтәм. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, төрлө сәбәптәр арҡылы бөгөн Хөкүмәт менән предприятие етәкселәре араһында яҡшы мөнәсәбәттәрҙең булмауы хаҡында һөйләйбеҙ. Шуға күрә әйҙәгеҙ бөгөн ошо хаҡта уйлашайыҡ, мәсьәләне хәл итеү, етештереү күләмдәрен арттырыу, өҫтәмә эш урындарын булдырыу, эшселәргә хеҙмәт хаҡын арттырыу тураһында һөйләшәйек.\n— Беҙҙең бик күп уртаҡ мөмкинлектәр бар, ошо йәһәттән беҙ, әлбиттә, күп нәмәгә өлгәшә алабыҙ. Әйҙәгеҙ артабан нимәләр һәм ниндәй йүнәлештә эшләйәсәгебеҙ хаҡында фекер алышайыҡ.\nДөйөм һандарҙы мин ҡарап сыҡтым. Уларҙың, дөйөм алғанда, беҙ кисә-кисәнән алда булған предприятиеларҙыҡына ҡарағанда яҡшыраҡ булыуын күрәм. Тик был әле башы ғына. Булған күрһәткестәр менән ҡәнәғәт ҡалыу дөрөҫ булмаҫ. Уларҙы арттырыу, эште көсәйтеү хаҡында уйлашайыҡ, — тине Рөстәм Хәмитов.\nТеги: БР Президенты, оборона сәнәғәте


Айыу емеше. Әкиәт\n9 Апрель 2018, 22:43\nБорон-борон заманда булған ти бик матур ауыл. Уға тиң ер бер ҡайҙа ла булмаған, ти. Ниндәй генә үҫемлектәр үҫмәгән дә, ниндәй генә хайуандар йөрөмәгән бында! Бөтә халыҡ уны “Ожмах ауылы” тип атаған.\nБорон-борон заманда булған ти бик матур ауыл. Уға тиң ер бер ҡайҙа ла булмаған, ти. Ниндәй генә үҫемлектәр үҫмәгән дә, ниндәй генә хайуандар йөрөмәгән бында! Бөтә халыҡ уны “Ожмах ауылы” тип атаған.\nКешеләр менән йәнлектәр дуҫ йәшәгәндәр, ти, бында. Әҙәмдәр ҡыр йәнлектәренә һунар ҙа итмәгән, киреһенсә, уларҙы үҙҙәре ашатҡан. Эргә-тирәләге урмандан да йәнлектәр Ожмах ауылына килеп, уны төйәк иткән, ти. Шулай йәнлек-януарҙар был ерҙә ишәйеп киткән. Тәбиғәткә зарар килтергән, йәнлектәрҙе үлтергән кешене был ауылдан ҡыуыу язаһы көткән, шуғалырмы, бер кем дә тәртипһеҙлек күрһәтеп йөрөмәгән, ти.\nТора-бара кешеләр урман кейектәре менән шундай дуҫлашҡан ти, теләктәре булғандар уларҙы ҡулға эйәләштереп үҙҙәрендә көтә башлаған. Урмандағы емеш-еләк, үҫемлектәрҙе алып ҡайтып үҫтереп, тәрбиәләп, бер-береһенә таратҡандар ти. Ауыл халҡы ла үҙ-ара дуҫ, берҙәм икән.\nЛәкин Ожмах ауылына ҡыҙыҡҡандар ҙа аҙ булмай. Уны баҫып алып, януар-кейектәрен үҙҙәренә буйһондорорға, әҙер баҡсалы матур йорттарҙа йәшәргә теләгән боҙоҡ кешеләр тураһында хәбәрҙәр ишетелә башлай. Шуға халыҡ кәңәшләшкәндән һуң ауылға етәксе һайлай. Ул сос, оҫта, батыр, зирәк Ғәзиз исемле егет була.\nКөндәрҙән бер көндө Ожмах ауылын яулар өсөн Ҡотлояр исемле бай үҙенең ғәскәре менән һөжүм итә. Ләкин Ожмах ауылы халҡы үҙҙәренең берҙәмлеге менән хандың ғәскәрен кире ҡаға. Шалай нисә тапҡыр баш күтәрһә лә, ауыл халҡы бирешмәй ти Ҡотлоярға.\nОжмах ауылында йәшәгән Киребайҙың да Ғәзиз батыр урынына башлыҡ булғыһы килгән. Халыҡ уны һайламағанға төшөнкөлөктә йөрөгән яуыз әҙәм һиҙҙермәй генә Ҡотлояр хан менән осраша. Ул ауылдаштарының йәшерен еңеү серен һәм ауылға баҫып инеү өсөн серле урындарҙы күрһәтә ти.\nШулай тыныс бер көндө Киребай арҡаһында Ожмах ауылы Ҡотлояр хан ҡулына ҡалған ти. Улар ғәскәрҙәре менән төндә баҫып инеп, Ғәзиз батырҙы ҡулға алғандар, байтаҡ ауыл халҡы тыуған ерен ташлап ҡасып киткән ти.\nХәҙер инде ауылға башлыҡ булған Киребай менән Ҡотлояр хан йәнлектәрҙе аяуһыҙ ҡыра, үҫемлектәрҙе төбө-тамыры менән йолҡа башлаған ти. Шулай күҙ алдынада балҡып торған Ожмах ауылы көндән-көн матурлығын юғалта, ҡорой бара ти.\nКөндәрҙән бер көндө Киребай, Ҡотлояр үҙҙәренең дуҫтары менән һунарға сыҡҡандар ти. Улар урман хужаһы айыу һәм балаларын күреп ҡалалар ҙа, бәләкәс кейектәрҙе ҡыҙыҡ күреп ата башлайҙар. Йөрәге әрнегән әсә айыу ҡурҡыныс итеп үкереп ебәрә лә һунарсыларға ташлана ти. Ҡурҡыштарынан төрлө яҡҡа сабышҡан һунарсыларҙың береһе инә айыуҙы ла атып йыға. Ҡанһырап, яраланған йәнлек шул урында йән бирә… Күпмелер ваҡыттан айыуҙың йән биргән ерендә бер ҡыуаҡлыҡ үҫеп сыға, оҙаҡ та көттөрмәй уның ҡыҙыл ғына емештәре күренә.\nҺаман ауылда үҙ ҡағиҙәләре менән йәшәп, аяуһыҙ тәбиғәтте ҡырған яңы халыҡ йыш ҡына һунарға йөрөй. Былар бер көн һунар ваҡытында яңы емеш ағасын күреп ҡалалар ҙа ҡомһоҙланып кем уҙарҙан ашай башлайҙар ти. Ә был емеш ағыулы икән. Уны ашаған кеше ағыуланып үлеп торған ти. Ҡомһоҙлоҡтарына баш була алмаған кешеләр ҙә урманға килгән һайын был емештән ауыҙ итеп ҡырылып торған ти, ә уның ағыулы икәнен белгән кешеләр ҡыуаҡлыҡты айыу емеше тип атағандар.\nХәҙер ҙә урманда үҫкән айыу емеше кешеләргә тәбиғәткә һаҡсыл ҡарарға, ҡомһоҙ булмаҫҡа тип иҫкәртеп торған кеүек. Ә йәнлектәр инде Ҡотлояр хан һәм Киребай ҡулынан байтаҡ ҡырылғас кешеләргә шикләнеп ҡарай башлаған, уларҙан ҡурҡа икән ти. Уларҙың кешеләр менән дуҫлыҡтары ла шулай өҙөлгән ти.\nӨмөтбай урта мәктәбе уҡыусыһы


Баш ҡалала сираттағы финанс пирамидаһы ябыла\n«Өфөкредит» ҡулланыусылар кооперативына аҡса һалып алданыусылар һаны дүрт меңгә яҡын, уларҙан йыйылған 600 миллион һум аҡса елгә осҡан.\nБаш ҡалала йәшәүсе Роза Миңлеғәле ҡыҙы ете йыл элек ғүмере буйы йыйған аҡсаһын «Өфөкредит» ҡулланыусылар кооперативына алып барып һала. Көн һайын радионан дүрт биш тапҡыр бирелгән иғланға ышанырлыҡ та ине шул ти. Хаҡлы ялға сығып олоғайған көнөндә йорт һатып алып ауылда йәшәргә тигән хыялын тормошҡа ашырырға уйлаған ханым алтын тауҙар вәғәҙә иткән ойошмаға 300 мең һум аҡсаһын илтеп тапшыра. Эльвира Шәйемова, Роза Зарипованың ҡыҙы: «Өфөкредит» 2002 йылда ойошторола. Кооператив ике йылдан һуң киң мәғлүмәт саралары аша иғлан биреп клиенттар туплай башлай. Йылына 25-тән 70 процентҡа тиклем дивиденттар вәғәҙә итә». Өфөлә йәшәүсе Мөхәмәтзакир Муканаев ошо уҡ финанс пирамидаға ярты миллион аҡсаһын һалған. Тәүге йылдарҙа ойошма ысынлап та, проценттар бирә. Кооперативты ойоштороусылар бик хәйләкәр эш итә. Яҡшы имидж эшләп алғас ҡына ойошма ҡапыл 2007 йылда үҙен банкрот итеп иғлан итә. Аҡсаһын юғалтыусылар суд артынан судҡа йөрөй. Ҡарарҙар улар файҙаһына сығарылыу менән, бер кем дә пирамида батшаларын ябай халыҡҡа аҡсаһын кире ҡайтартырға мәжбүр итә алмай. «Өфөкредит» ҡулланыусылар кооперативына аҡса һалып алданыусылар һаны дүрт меңгә яҡын, ә йыйылған сумма 600 миллион тирәһе. Финанс пирамидаһын төҙөүҙә ҡатнашыусыларҙың 10 проценты республиканан булһа, ҡалғандары баш ҡаланан. Өфөлә йәшәүселәрҙең береһе өс фатирын һатып 15 миллион һум аҡсаһын һалған. Валерий Шәрипов, юрист: «Финанс институттарының юғары проценттар менән түләү вәғәҙә итеүе үк кешеләрҙе һиҫкәндерергә тейеш. Банктар менән сағыштырғанда, процент ставкалары бер нисә тапҡырға артығыраҡ икән, аҡса һалыусыларға уны юғалтыу янай. Аҡсаның страховкаланыуы ла шарт. Быйылдан Үҙәк банк финанс ойошмаларын күҙәтеүҙе үҙ өҫтөнә алды. Кооперативтың реестр исемлегенә ингәнме юҡмы икәнен дә тикшерергә кәрәк». Әле реестрҙағы клиенттар менән ойошманың булған мөлкәтен һатып иҫәпләшеү бара. Реестрға инеп өлгөрмәүселәргә бер тин дә түләнмәй. Ундайҙар ҙа байтаҡ. Уларға Башҡортостан республикаһының вкладсылар һәм акционерҙарҙың хоҡуҡтарын яҡлау буйынса ижтимағи-дәүләт фондына мөрәжәғәт итергә генә ҡала. Рөстәм Йосоп улы әйтеүенсә, аҡсаһын юғалтыусылар араһында үҙ-үҙенә ҡул һалыусылар ҙа, ауырыуға һабышыусылар ҙа күп. Ә пирамида хужалары иректә. Рәшәткә артында бер аҙ ултырып та сыҡҡандар. Бейек пирамиданан тау-тау ҡағыҙҙар ғына тороп ҡалған. Арбитраж идарасы әйтеүенсә, кооперативтың эшмәкәрлегенә тиҙҙән нөктә ҡуйыласаҡ. Илебеҙ егерме йылдан ашыу баҙар иҡтисады шарттарында йәшәй. Тап ошо осорҙа финанс пирамидалары күбәйҙе. Халыҡ аҡса йыйып юғары проценттар менән ҡайтарырға вәғәҙә итеүселәр тоҙағына эләгергә генә тора. Ә еңел юл менән кеше иҫәбенә байырға теләүселәр артҡандан-арта. Был осраҡта кемделер ғәйепләү ҙә мөмкин булмаған эш. Алтын тауҙарға өмөт итеп ярыҡ ялғаш эргәһендә ҡалмаҫ өсөн Пушкин әкиәтен иҫтә тотоу ҙа етә.


Өфөлә йоғошло ауырыуҙар дауаханаһының яңы бинаһы ҡорола | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n26 марта 2020 — 14:56 ГТРК «Башкортостан»\nҺуңғы мәғлүмәттәр буйынса, Башҡортостанда әле 4 кешелә коронавирус барлығы иҫбатланған. Вирус йоҡтороусылар Өфөнөң йоғошло ауырыуҙар дауаханаһының айырым бокстарында изоляцияланған. Тағы ла 64 кеше коронавирусҡа шик менән тикшереү үтә. Ғөмүмән, республикала эпидемияның май-июнь айҙарында бик көслө булыуы ихтимал, шуға ла был осорҙа дауалау өсөн өҫтәмә мөмкинлектәр булдырыу маҡсаты менән Өфөлә йоғошло ауырыуҙар дауаханаһының яңы бинаһы ҡорола. Төҙөлөш майҙанында тәүге кәңәшмәне Андрей Назаров үткәрҙе.\nЙоғошло сирҙәр дауаханаһы майҙандарын киңәйтеү ҡарары донъяла коронавирус инфекцияһы тиҙ тараллыу сәбәпле ашығыс ҡабул ителә. Республика башлығының төҙөүселәргә биргән етди йөкләмәһенә ярашлы бина ярты йыл эсендә файҙаланыуға тапшырылырға тейеш. Хөкүмәт Премьер-министрының беренсе урынбаҫары, коронавирус инфекцияһы таралыуҙы иҫкәртеү буйынса оператив штаб рәйесе Андрей Назаров төҙөлөштө тиҙерәк тамамлау көтөлә, тип белдерә. Дауахана өсөн урын да тап тиҙлек талаптарына бәйле һайланған. Донъялағы эпидемиологик хәл төҙөлөшкә туранан-тура йоғонто яһай.\nЯңы бүлексә сирлеләрҙе күпләп ҡабул итергә иҫәпләнгән, дауаханала яңы тикшереү йыһаздары, күсмә ҡоролмалар урынлаштырыу ҡарала. Табиптар хәүефһеҙ эш урындары менән тәьмин ителәсәк. Төҙөлөш майҙанында үткән тәүге кәңәшмәлә Хөкүмәт Премьер-министрының беренсе урынбаҫары төҙөлөш ойошмаһы вәкилдәре менән аралашты. Инфекцион дауахана бинаһы тиҙ йыйылмалы ҡоролмаларҙан күтәрелә. Чесноковка ауылынан алыҫ түгел был майҙанда әле геодезия эштәре алып барыла. Проект буйынса эштәр кисекмәҫтән башлана. Эксперттар һәм белгестәр Мәскәүҙәге ошондай дауахана төҙөлөшөн бойомға ашырған хеҙмәттәштәре тәжрибәһен ҡулланырға ниәтләй.


«Оркестр ҡыҙыҡай» » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек»\nГазета "Йәшлек" » Мәҙәниәт һәм сәнғәт » «Оркестр ҡыҙыҡай»\n19.01.2018 «Оркестр ҡыҙыҡай»\nЛәйсәндең көлөүе шундай ихлас, матур! Көлөп ебәрһә, хас та шишмә сылтырап китә! Хәйер, ни эшләһә лә, Ләйсәнгә килешә: бейеһенме, йырлаһынмы, шиғыр һөйләһенме, музыка ҡоралында уйнаһынмы... Үҙенә ҡаратып ҡуйған һөйкөмлө, мөхәббәтле, һәләтле бала булып тыуған да ҡуйған.\nУчалы районының Яңы Байрамғол ауылында йәшәүсе ун йәшлек Ләйсән Золотареваны хәҙер белмәгән кеше юҡ, сөнки «оркестр ҡыҙыҡай» тип нарыҡланған йәш яҡташыбыҙ «Россия 1» телеканалында «Зәңгәр ҡош» проектының финалына сығып, абруйлы жюри ағзаларын да, миллионлаған тамашасыны ла үҙенсәлекле тауышы, бер юлы әллә нисә музыка ҡоралында уйнау һәләте, иҫ киткес хәтере менән хайран ҡалдырҙы, ғашиҡ итте. Йондоҙ сирен йоҡтормай, аралашыуҙа ябай булып ҡалған Ләйсән әлеге ваҡытта тыуған ауылында ял итә.\n– Кәйефем яҡшы: сиректе уңышлы тамамланым, «дүртле» һәм «бишле» билдәләренә генә, Яңы йыл кисендә фейерверктар атҡанын ҡараныҡ, уйындар уйнаныҡ, мин сюрприз оттом, – тип тәьҫораттары менән уртаҡлашты шаян ҡыҙ. – «Зәңгәр ҡош»та ҡатнашҡанда Мәскәүҙә биш көн булдыҡ, мин унда ныҡ арыным. Ә өйҙә рәхәт! Каникулда атай-әсәйгә ярҙамлашам, тышта уйнайым, музыка менән дә шөғөлләнергә ваҡыт табам. Миңә Мәскәүҙә гитара бүләк иттеләр. Хәтәр ауыр! Ултырып ҡына уйнарлыҡ. Яңыһы булһа ла, иҫке гитараны ла ташламайым: ул күнекмәләр өсөн, ә яңыһы – сәхнәлә сығыш яһар өсөн. Уңыштарым өсөн атай-әсәйемә, өләсәйемә, башҡа туғандарыма, уҡытыусыларға ҙур рәхмәт. Ҙурайғас, кем булырымды белмәйем, бәлки, йырсы булырмын, бәлки, артислыҡҡа уҡырмын. Уйлайым әле.\nЛәйсән менән аралашыуы ифрат еңел һәм күңелле. Дүрт йәшендә ағаһы Артур менән Кавказ халыҡтары бейеүен башҡарып, тәүге тапҡыр тамашасы алдына сыҡҡан Ләйсәнде бынан ары сәхнәнән тыш күҙ алдына ла килтереүе ҡыйын. Шул уҡ йәшендә гимнастика күнекмәләрен дә күрһәтеп, гүйә һөйәкһеҙ ҡыҙ бала сәхнә түрен ныҡлап яулай. Алты йәшендә «Учалы йондоҙсоҡтары» конкурсында – беренсе, «Байыҡ»та икенсе урын алған Ләйсәндең үҫешенә атаһы Ирек Нуретдинов, әсәһе Оксана Викторовна, өләсәһе Дилара Игелекова күп көс һала (әйткәндәй, Дилара Ғөбәйҙулла ҡыҙы – Хеҙмәт Ҡыҙыл Йондоҙ орденлы хаҡлы ялдағы башҡорт теле уҡытыусыһы, килене Оксана Золотарева ла мәктәптә балаларға башҡорт теленән белем бирә). Өләсәй кеше бәләкәйҙән ҡыҙыҡһыныусан, зирәк ейәнсәрен уҡырға өйрәтһә, атай кеше ҡыҙын ҡумыҙ, думбыра, ҡурай, гитара, синтезатор менән яҡындан таныштыра, әсә иһә Ләйсәнде ҡул эштәренә, аш-һыу серҙәренә төшөндөрә. Һәм күмәкләп – кем буш – «Урал батыр» эпосын ятларға ярҙам итәләр. Йөҙөнән йылмайыу өҙөлмәгән, бер урында оҙаҡ ултырып сыҙамаған, һәр нәмәгә ҡыҙыҡһынып баҡҡан ҡыҙҙың һәләттәрен үҫтереүгә ижади бәйгеләр, конкурстар ҙа үҙ өлөшөн индерә. Бәйге ниндәй генә кимәлдә булмаһын – райондыҡымы, төбәк-арамы, халыҡ-арамы – Ләйсән уларҙа һис бер ҡурҡыуһыҙ ҡатнаша, һәр береһенән ҡанатланып ҡайтып, яңы көс, дәрт менән һәләттәрен артабан камиллаштырырға тотона. Кескәй ҡыҙ баланың уңыштары һанап бөткөһөҙ: 2016 йылда вокал буйынса «Тауыш тылсымы» Бөтә Рәсәй конкурсында – 3-сө урын, Туймазыла «Оҙон көй» башҡорт халыҡ йырҙары конкурсында ла «Сәлимәкәй» йыры менән 3-сө урын ала, «Урал батыр» республика сәсәндәр конкурсында 1-се урынға сыға. 2017 йылда Мәскәүҙә үткән «Таланттар ере» Бөтә Рәсәй конкурсында йырлап 1-се урын яулағас, уға призды Геннадий Зюганов үҙе тапшыра. «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының «Ал сәскә» телевизион конкурсында ла вокал буйынса 1-се урынға, шулай уҡ тамашасы һөйөүенә лайыҡ булды ул. Бынан тыш, Дүртөйлө ҡалаһында «Яҙғы тамсылар» республика йыр конкурсында – 1-се, «Рәсәйҙең һәләтле балалары» Бөтә Рәсәй бейеү конкурсында – 3-сө, «Урал батыр» республика сәсәндәр конкурсында йәнә 1-се, «Сулпылар» телевизион конкурсында йыр буйынса 1-се урын алған Ләйсәндең «Зәңгәр ҡош» Бөтә Рәсәй конкурсы финалсыһы булып китеүенә аптырарлыҡ түгел. Алты йәшендә «Урал батыр» эпосының 3,5 мең юлын яттан тасуири һөйләп, үҙен республикаға танытҡан һәләтле яҡташыбыҙҙың яратҡан музыка ҡоралы думбыра булһа, яратҡан көйө «Сыңрау торна» – тап ошо көйҙө ул бөтә Рәсәйгә башҡарып ишеттерҙе лә.\nҠаҙаныштар баҫҡысына теше-тырнағы менән йәбешеп, тиргә батып үрмәләмәй Ләйсән, ә еңел генә, уйнап-көлөп кенә күтәрелеп килә һәм киләсәктә беҙҙе әллә ниндәй уңыштары менән һөйөндөрөр әле. Сөнки һәләтенең асылмаған ҡырҙары бихисап. Мәҫәлән, уның рәсем төшөрөүгә лә һәләте бар, һәм ошо юҫыҡта ла балҡырына бер кәртә лә юҡ.\n06.03.2019 - Мәҙәниәт һәм сәнғәт Ҡурайсы, Башҡортостандың халыҡ артисы Айбулат РӘХМӘТУЛЛИН: «Бөрйән балын ғына ашайым»\n24.02.2019 - Мәҙәниәт һәм сәнғәт “Диуана”лар ҡайҙа?” – “Ватан”да!\n23.02.2019 - Мәҙәниәт һәм сәнғәт Күңелдәргә уйылған бәрхәт тауыш\n14.02.2019 - Мәҙәниәт һәм сәнғәт Йырсылар ялдарын нисек үткәрә?\n01.02.2019 - Мәҙәниәт һәм сәнғәт Рөстәм Шаһыбалов ниңә концерт ҡарамай?\n22.01.2019 - Мәҙәниәт һәм сәнғәт Сибай сәнғәт колледжы табыштырған пар\n18.03.19 Газға күс тә, 27 мең һум аҡса ал\n18.03.19 Өфөлә кескәйҙәр өсөн тағы бер поликлиника асылды\n18.03.19 31 мартта Өфөлә Наурыз байрамы үтәсәк\n18.03.19 "Скорый"ҙан һикергән һәм үлгән\n18.03.19 6 апрелдә һабантуй?! Юҡ, шәмбе өмәһе\n18.03.19 Соҡорҙар менән "эшләүсе" берҙәм программа булдырыла\n18.03.19 Нефтекаманы Ратмир Мәүлиев етәкләйәсәк\n18.03.19 Сибайға ҡайһы берәүҙәр пиар өсөн бара\n18.03.19 Район башлығы “Инвестиция сәғәте” өсөн ишеген аса\n18.03.19 Сибайҙа «Урал-батыр» эпосын иң оҫта һөйләүселәр билдәләнде\n№11 (11214)15 март, йома 2019 йыл


Ҡаҙағстандың административ бүленеше — Башҡорт Википедияһы\nҠаҙағстандың административ бүленеше\nҠаҙағстандың хәҙерге административ бүленеше\nҠаҙағстан Республикаһы — унитар дәүләт, административ рәүештә 16 территориаль берәмектән тора: 14 өлкә һәм 3 республика әһәмиәтендәге ҡала.\n1 Хәҙерге административ бүленеше\n1.1 Беренсе кимәл\n1.2 Икенсе кимәл\n1.3 Өсөнсө кимәл\n2.1 Ҡаҙаҡ ханлығы\n2.4 Постсовет осоро\nХәҙерге административ бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nБеренсе кимәл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nҠаҙағстан Республикаһы административ рәүештә 14 өлкәгә һәм 2 республика әһәмиәтендәге ҡалаға бүленгән. Бынан башҡа махсус статуслы ҡала бар — Байҡоңыр (Байконур), ул 2050 йылға тиклем Рәсәй Федерацияһы тарафынан ҡортомға алына һәм был осорҙа уның менән Рәсәй Федерацияһының федераль әһәмиәтендәге ҡала статусына тура килгән мөнәсәбәттәргә эйә.\nТулайым төбәк продукты, 2016\nРеспублика әһәмиәтендәге ҡалалар\n1 Нур-Солтан ҡалаһы Нұр-Сұлтан Нур-Солтан 710 872 655 1229,09 4 865,3 5 273,3\n2 Алматы ҡалаһы Алматы Алматы 682 1 703 481 2497,77 10 601,3 6 138,5\n3 Аҡмулла өлкәһе Көкшетау Көкшетау 146 219 744 411 5,09 1 344,3 1 181,2\n4 Аҡтүбә өлкәһе Ақтөбе Аҡтүбә 300 629 834 813 2,78 2 071,1 2 464,9\n5 Алматы өлкәһе Талдықорған Талдыҡурған 223 911 1 947 737 8,53 2 190,0 1 114,2\n6 Атырау өлкәһе Атырау Атырау 118 631 594 576 5,01 5 200,7 8 653,1\n7 Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһе Өскемен Өскемен 283 226 1 396 086 4,93 2 793,9 2 006,0\n8 Жамбыл өлкәһе Тараз Тараз 144 264 1 110 965 7,70 1 182,8 1 062,7\n9 Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһе Орал Уральск 151 339 636 875 4,21 2 032,7 3 179,8\n10 Ҡарағанды өлкәһе Қарағанды Ҡарағанды 427 982 1 385 037 3,24 3 712,1 2 682,6\n11 Ҡустанай өлкәһе Қостанай Ҡустанай 196 001 883 658 4,51 1 522,3 1 727,0\n12 Ҡыҙылурҙа өлкәһе Қызылорда Ҡыҙылурҙа 226 019 765 227 3,39 1 308,3 1 701,1\n13 Маңғыстау өлкәһе Ақтау Аҡтау 165 642 626 777 3,78 2 463,4 3 880,6\n14 Павлодар өлкәһе Павлодар Павлодар 124 755 758 595 6,08 1 975,5 2 606,9\n15 Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе Петропавл Петропавловск 97 993 569 507 5,81 918,2 1 621,0\n16 Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе Шымкент Шымкент 117 249 2 840 557 24,23 2 789,2 975,3\nИкенсе кимәл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nАдминистратив бүленештең икенсе кимәлендә 160 ауыл районы, 11 ҡала районы (республика әһәмиәтендәге ҡалаларҙа — Алматы һәм Астана) һәм 38 өлкә әһәмиәтендәге ҡала бар.\nӨсөнсө кимәл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n2017 йылдың 1 июленә ҡарата административ бүленештең өсөнсө кимәлендә 47 район әһәмиәтендәге ҡала, 6 ҡала районы (өлкә әһәмиәтендәге ҡалаларҙа — Шымкент һәм Ҡарағанды), 26 ҡасаба акиматы, 2283 ауыл округы акиматы һәм 82 ауыл акиматы иҫәпләнә.\nXX быуат башында Рәсәй империяһының Урта Азия биләмәләре\nУральск өлкәһе Турғай өлкәһе\nАҡмулла өлкәһе Семипалатинск өлкәһе\nЕте йылға өлкәһе Һырдаръя өлкәһе\nСәмәрҡәнд өлкәһе Фирғәнә өлкәһе\nХиуа ханлығы Бохара әмирлеге\nКаспий аръяғы өлкәһе\nШулай уҡ ҡарағыҙ: Ҡаҙаҡ ханлығы\nXX быуат башына ҡарай хәҙерге Ҡаҙағстандың территорияһы Рәсәй империяһының 7 өлкә составында була:\nЕте йылға өлкәһе\nБүкәй Урҙаһы Әстерхан губернаһы составында инә.\n1959 йылда Ҡаҙаҡ ССР-ының административ бүленеше\n1920. РСФСР составында баш ҡалаһы Ырымбурҙа булған Ҡырғыҙ АССР-ы ойошторола.\n1925. Ҡырғыҙ АССР-ының исеме Ҡаҙаҡ АССР-ы тип үҙгәртелә (үҙәге Ҡыҙылурҙа).\n1927. Ҡаҙаҡ АССР-ының баш ҡалаһы Алматыға күсерелә.\n1928. Ҡаҙаҡ АССР-ының бөтә губерналары бөтөрөлә, ә уның территорияһы 13 округҡа бүленә (Адай, Аҡмулла, Аҡтүбә, Алма-Ата, Гурьев, Кәркәрәле, Ҡыҙылурҙа, Ҡустана, Павлодар, Петропавловск, Семипалатинск, Һырдаръя һәм Уральск).\n1929. Адай округы бөтөрөлә.\n1930. Ҡараҡалпаҡ автономиялы округы Ҡаҙаҡ АССР-ы составынан РСФСР-ға күсерелә. Барлыҡ округтар бөтөрөлә.\n1932. Ҡаҙаҡ АССР-ы составында булған Ҡара-Боғаҙ-Гол ҡултығы тирәһендәге территория Төркмән ССР-ы составына бирелә.\n1933. ВЦИК Президиумы Ҡаҙаҡ АССР-ы составында 6 өлкә (Аҡтүбә, Алма-Ата, Көнсығыш Ҡаҙаҡ, Көнбайыш Ҡаҙаҡ, Ҡарағанды, Көньяҡ Ҡаҙаҡ) ойошторола, улар үҙ сиратында 123 районға һәм бер округҡа (Гурьев) бүленә\n1934. Республиканың төньяҡ-көнбайышындағы биләмәләренең бер өлөшө РСФСР составында яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһе составына бирелә. Кәркәрәле округы ойошторола.\n1936. СССР-ҙа яңы конституция ҡабул ителгәндән һуң Ҡаҙаҡ АССР-ы союздаш республикаһы статусына тиклем күтәрелә һәм РСФСР составынан сығарыла. Ике яңы өлкә ойошторола — Ҡустанай һәм Төньяҡ Ҡаҙағстан. Гурьев һәм Кәркәрәле округтары бөтөрөлә.\n1938. Гурьев, Ҡыҙылурҙа һәм Павлодар өлкәләре ойошторола.\n1939. Аҡмулла, Джамбул һәс Семипалатинск өлкәләре ойошторола.\n1944. Көкшетау һәм Талдыҡурған өлкәләре ойошторола.\n1959. Талдыҡурған өлкәһе бөтөрөлә.\n1960. Аҡмулла өлкәһе бөтөрөлә.\n1961. Аҡмулла өлкәһе Целиноград өлкәһе исеме аҫтында тергеҙелә.\n1962. Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе — Уральск өлкәһе тип, Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе — Шымкент өлкәһе тип исемдәре үҙгәртелә. 3 край ойошторола:\nКөнбайыш Ҡаҙағстан крайы (Аҡтүбә, Гурьев, Уральск өлкәләре).\nСиҙәм крайы (Көкшетау, Ҡустанай, Павлодар, Төньяҡ Ҡаҙағстан, Целиноград өлкәләре).\nКөньяҡ Ҡаҙағстан крайы (Джамбул, Ҡыҙылурҙа, Шымкент өлкәләре).\n1964. Барлыҡ крайҙар бөтөрөлә.\n1967. Талдыҡурған өлкәһе тергеҙелә.\n1970. Турғай өлкәһе ойошторола.\n1973. Еҙҡаҙған һәм Маңғышлаҡ өлкәләре ойошторола.\n1988. Маңғышлаҡ һәм Турғай өлкәләре бөтөрөлә.\n1990. Маңғыстау (элекке Маңғышлаҡ өлкәһе) һәм Турғай өлкәләре тергеҙелә.\nПостсовет осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n1991. Ҡаҙағстандың бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә.\n1992. Гурьев өлкәһенең исеме Атырау өлкәһе, Алма-Ата өлкәһе — Алматы өлкәһе, Целиноград өлкәһе — Аҡмулла өлкәһе, Уральск өлкәһе — Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе, Шымкент өлкәһе — Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе тип үҙгәртелә.\n1993. Джамбул өкәһе — Жамбыл өлкәһе тип үҙгәртелә.\n1997. Еҙҡаҙған, Көкшетау, Семипалатинск, Талдыҡурған һәм Турғай өлкәләре бөтөрөлә. Эске өлкә бүленеше (райондар) үҙгәртелә. Ҡаҙағстандаңы баш ҡалаһы Аҡмуллаға күсерелә.\n1998. Аҡмулла ҡалаһының исеме Астана тип үҙгәртелә.\n1999. Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе райондарының бер өлөш (Көкшетау ҡалаһы менән бергә) Аҡмулла өлкәһе составына бирелә (өлкә үҙәге Астана ҡалаһынан Көкшетауға күсерелә).\n2001. Алматы өлкәһенең үҙәге Талдыҡурған ҡалаһына күсерелә.\n↑ 4,0 4,1 Валовой региональный продукт Республики Казахстан за 2016 год\n↑ Өҙөмтә хатаһы: <ref> билдәһе дөрөҫ түгел; Роскартография төшөрмәләре өсөн текст юҡ\n↑ Административно-территориальные единицы Республики Казахстан на 1 июля 2017 года\n↑ Установление границ независимого Казахстана. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 ғинуар 2016.\n↑ Указ президента Республики Казахстан о переименовании города Акмолы — столицы Республики Казахстан в город Астана — столицу Республики Казахстан 2012 йылдың 10 апрель көнөндә архивланған.\nАзия илдәре: Административ бүленеш\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ҡаҙағстандың_административ_бүленеше&oldid=1065600 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 03:38 30 август 2021 үҙгәртелгән.


Башҡорт әҙәбиәтендә Жәлил Кейекбаев образы Д.В. РАСПАЕВА, Мишкә районы Ирсай ауылының А. Искәндәров исемендәге мәктәбе уҡытыусыһы\n19 Апрель , 20:22\nӘҙип һәм ғалимдары булмаған ҡәүем – бәхетһеҙ. Мәшһүр әҙәмдәре булмаған халыҡ – яҡлаусыһыҙ. Әҙәбиәте булмаған – рухһыҙ. Ризаитдин Фәхретдин Башҡорт әҙәбиәтендә ғалимдар, уҡытыусылар образын яҡтыртҡан, уларҙың ижади эшмәкәрлектәренә баһа биргән байтаҡ художестволы әҫәрҙәр ижад ителде. Был башҡорт әҙәбиәтендә үҙенсәлекле күренеш булып, ниһайәт, ғалимдар тураһында бер һулышта һоҡланып уҡырлыҡ әҫәрҙәр барлыҡҡа килде. Атаҡлы башҡорт ғалимы, донъя тюркологияһында киң билдәле фән әһеле һәм талантлы әҙип Жәлил Ғиниәт улы Кейекбаевтың ғилми-теоретик һәм әҙәби мираҫы башҡорт филологияһы һәм төрки тел ғилеме тарихында айырым бер урын алып тора. Ж.Ғ. Кейекбаев – хәҙерге заман башҡорт тел ғилеме мәктәбенә нигеҙ һалыусы шәхес. Уның хеҙмәттәренең ғилми әһәмиәте илебеҙ һәм донъя фәне өсөн баһалап бөткөһөҙ.\nЖәлил Кейекбаевтың исемен мәңгеләштереп, яҙыусы Суфиян Поварисов беренселәрҙән булып әҙәби әҫәр ижад итте. Яҙыусының атаҡлы төркиәтсе-ғалим, Башҡортостандың беренсе филология фәндәре докторы, профессор, әҙип Жәлил Кейекбаевтың яҡты иҫтәлегенә бағышланған “Йәшлек йылдары” повесын китап һөйөүселәр йылы ҡабул итте.\nӘҫәрҙә башҡорт теле уҡытыусыһы, доцент Йәмил Ҡылысбаев образы бар. Был геройҙа атаҡлы ғалим, донъя тюркологияһында киң билдәле фән әһеле һәм талантлы әҙип, профессор Жәлил Ғиниәт улы Кейекбаевты таныйбыҙ.\nГеройҙың фамилияһы Ҡылысбаев тип юҡҡа ғына алынмаған. Ул киң мәғәнәгә эйә. Ҡылыс – ул ҡорал. Ә Жәлил Кейекбаевтың төп ҡоралы – тел. Күп осраҡта ул иғтибар менән тыңлап, кәңәш менән ярҙам итер, сетерекле мәсьәләләр килеп тыуғанда, уны дөрөҫ хәл итеү юлын тәҡдим итер булған. Уны кәрәк саҡта тура һүҙҙе сатната әйтә белеүсе, тупаҫлыҡҡа ҡаршы көрәшеүсе булараҡ та хәтерләйҙәр.\nБик ауыр темаларҙы ла ябай ғына итеп еткерә белеү һәләтенә эйә була Ҡылысбаев, шуға ла уның дәрестәре лә бик мауыҡтырғыс. Авторы Жәлил Кейекбаевты бер нисә быуын уҡытыусылар әҙерләүсе педагог, күренекле ғалим-методист, оҫта лектор булараҡ күрһәтә.\nСуфиян Поварисовтың “Йәшлек йылдары” повесы тәрән мәғәнәле, матур ижад емеше. Был әҫәр Жәлил Кейекбаевтың бөтә уҡыусылары, студеттары исеменән әйтелгән рәхмәт һүҙҙәре һымаҡ ҡабул ителә.\n1989 йылда баҫылып сыҡҡан “Жәлил Кейекбаев тураһындағы иҫтәлектәр” китабының төҙөүселәре Әнүр Вахитов һәм Әмир Әминев.\nИҫтәлек (бөтәһе 23 иҫтәлек) авторҙары – ғалимдың бергә эшләгән иптәштәре, уҡыусылары, ғалимдар, журналистар, яҡташтары, дуҫтары. Һәр кем Ж.Ғ. Кейекбаевты нисек белгән, нисек күргән, шулай итеп һүрәтләй, уның ғилми, фәнни, педагогик эшмәкәрлегенә байҡау яһай, кешелек сифаттарын аса.\n“Жәлил Кейекбаев тураһында иҫтәлектәр” китабына индерелгән хәтирәләрҙә телсе ғалимдың башҡаларға талапсан, ғәҙел, яғымлы, олоға ла, кесегә лә берҙәй алсаҡ, башҡорт теленең киләсәге өсөн бөтә ғүмерен биргән абруйлы ғалим булыуы иҫкә алына.\nЖ.Ғ. Кейекбаев образын әҙәбиәттә яҡтыртыусы тағы ла бер автор яҙыусы Лира Яҡшыбаева булды. Уның “Һынауҙарҙан туҡылған яҙмыш” әҫәре әҙәби-документаль повесть жанрына ҡарай.\nАтаҡлы башҡорт ғалимы, талантлы әҙип, профессор, ҡырҡ-илле тел белгән полиглот, оҫта педагог, күренекле дәүләт эшмәкәре булып танылған Жәлил Кейекбаевтың яҙмышы, тормош юлы ысынында ниндәй булған һуң? Ни өсөн автор повесын “Һынауҙарҙан туҡылған яҙмыш” тип атай?\nИң тәүге һынау – кескәй Жәлилдең аяғы имгәнеүе һәм ғүмерлеккә аҡһаҡ булып ҡалыуы. Аяғы сатан булыу арҡаһында уны Бөйөк Ватан һуғышына ебәрмәйҙәр. Йәштәштәре, ауылдаштары алдында ул үҙен хыянатсы кеүек тоя, “военкоматҡа барып, исмаһам, тәржемәсе итеп алыуҙарын һорап ғаризалар яҙып та ҡарай”.\nРус ғалимы Михаил Ломоносов шикелле, Жәлил Кейекбаев та тыуған яғынан бик йәшләй сығып китә һәм ғүмере буйы гәзиз төйәген һағынып йәшәй. Илен, халҡын, телен һөйгән кеше өсөн был да һынауҙыр!..\nТөрлө илдәрҙә үткәрелгән конференцияларға, йыйылыштарға һер саҡ үҙ аҡсаһына йөрөгән ул. Фәнгә, ғилемгә йәне-тәне менән бирелгән Жәлил Ғиниәт улы быға бик иғтибар итмәгән. Уның өсөн был йәшәү рәүеше булһа ла, ғаиләһе өсөн оло һынау булғандыр. Телсе ғалим, беребеҙҙе тулҡынландыра, беребеҙҙе уйландыра, аҡылыбыҙҙы камилыраҡ, күңелебеҙҙе һиҙгерерәк һәм зауыҡлыраҡ яһай, эшкә һәм ижадҡа дәртләндерә, ижтимағи әүҙемлеккә әйҙәй.\nБеҙҙең атаҡлы телсе ғалимдарыбыҙ бар, тимәк, Башҡортостаныбыҙ бәхетле! Мәшһүр әҙәмдәребеҙ бар, тимәк, Башҡорт илебеҙ йәшәр! Әҙәбиәтебеҙ бай, тимәк, башҡорт рухы һүнмәҫ!\nД.В. РАСПАЕВА, Мишкә районы Ирсай ауылының А. Искәндәров исемендәге мәктәбе уҡытыусыһы.


Утын әҙерләп булырмы? » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек»\nГазета "Йәшлек" » Махсус биттәр » Утын әҙерләп булырмы?\n28.01.2019 Утын әҙерләп булырмы?\nБыл ҡарт – яңы Закондың «ҡорбаны», тип интернет селтәре буйлап таратылғайны. Бөрйән районының Байназар ауылы кешеһе йәйгеһен тау битләүендә йығылып ятҡан ағасты бесәнлегенә һөйрәтеп һалып киткән дә, ҡыш ат егеп, хужалыҡта ҡулланыу өсөн алып ҡайтырға булған. «Лесовоз» операцияһы ваҡытында урман хужалығы һәм полиция хеҙмәткәрҙәренә эләгеп, уға протокол төҙөгәндәр. Бер ҙә, йығылған ағасты алып ҡайтып бара, тип тормағандар.\n1 ғинуарҙан РФ Урман кодексының 32-се статьяһына үҙгәрештәр индерелде. Уға ярашлы, хәҙер граждандарға ҡороп, төбөнән сереп йығылған, көслө елдән, ҡар баҫыуҙан, ауырыуҙан зарарланып, ергә ауған ағастарҙы рөхсәт алмайынса йыйырға була. Урманға техникала, балта, бысҡы тотоп барырға мөмкин, әммә эре габаритлы техникала инергә ярамай. Янғынға ҡаршы осор иғлан ителгәндә, ҡороған ағастарҙы йыйырға рөхсәт бирелмәй. Утын әҙерләргә барыу тураһында урындағы урман хужалығы инспекторына хәбәр итергә кәрәк.\n“Валежник”ты нисек, нимә менән йыйыу шарттарын һәр төбәк үҙе билдәләй. Мәҫәлән, Пенза өлкәһендә урманға бысҡы менән инеүҙе тыйғандар, Краснодар крайында ҡайһы тирәлә йыйыуҙары тураһында иҫәп алып барыла.\nБеҙҙең республикала, БР Урманды һаҡлау үҙәге мәғлүмәттәре буйынса, яҡынса 200 мең кубометр ағас етештереүгә 4,5 мең участка билдәләнгән. РФ Дәүләт Думаһы депутаттары фекеренсә, илдең Урман кодексына үҙгәрештәр халыҡтың күп һанлы мөрәжәғәттәре буйынса индерелгән. Ошоға тиклем ҡороған ағастарҙы йыйған өсөн кешеләргә штраф һалына ине. Тау, дала зонаһында йәшәгән халыҡ нисек тә ерҙә ятҡан ошо киҫкәләрҙе утын итеп файҙаланырға тырыша.\nРәсәйҙә Урман кодексына уйланылмаған ниндәй генә үҙгәреш индермәнеләр. Халыҡтың иң асыуына тейгәне – милли байлыҡ һаналған урмандарыбыҙҙың ҡуртымға бирелеүе. Эре ҡуртымсыларҙың, табыш артынан ҡыуып, ҙур биләмәләрҙә урманды ҡырыуы кемдең генә йөрәген әрнетмәй икән? Урманды таҙартыу, тергеҙеү, янғындан һаҡлау тигәндә, улар бурыстарын бөтөнләй үтәргә ашыҡмай. Сөнки ҡануниәттә эре намыҫһыҙ компанияларға ҡаралған язалар ҡәтғи түгел. Билдәләнгән ерҙә ағас ҡырҡҡас, 49 йыл үтеүен дә көтмәй, был ойошмалар банкрот итеп таныла ла, эш тә бөтә, бурыстар һауала эленеп ҡала. Урмансылар фекеренсә, урманды тергеҙеү, янғындан һаҡлау менән тик профессионалдар ғына шөғөлләнергә тейеш. Арендаторҙың урманы янғанда, ауылға янғын яҡынаймаһа, өй төҙөрлөк тә ағас ала алмаған халыҡ уны һүндерергә лә сыҡмай.\nҠороп йығылған ағастарҙы йыйыуға законлы рөхсәт биреү ҙә, халыҡ мәнфәғәтен ҡайғыртып индерелһә лә, күп бәхәс тыуҙыра. Ул үҙенең ыңғай һәм кире яҡтары менән беҙҙең граждандар өсөн “тоҙаҡ” булыуы ла ихтимал. Мәҫәлән, үҙәге сереп, ел-дауылда йығылған ағасты алып ҡайтып барғанда тикшереүселәргә эләктең икән, ти, быны нисек иҫбатларға һуң? Йығылған теләһә ниндәй ағасты алып, урындағы власть менән конфликтҡа инергә мөмкин. Нимә генә тимә, бар нәмәне бушҡа алырға өйрәнгәнбеҙ. Беҙҙең халыҡҡа урманға рөхсәтһеҙ инергә, бушлай алырға ирек кенә бир, “валежник” йыям тип, үҫеп ултырғанын да йығып алып ҡайтырға күп һорамаясаҡ.\nБилдәле булыуынса, урман бер нисә төркөмгә бүленә. Мәҫәлән, беренсе төркөмгә ҡараған һыу, айырыуса һаҡланыуға алынған тәбиғәт биләмәләре, санаторийҙар, ҡала яны зоналары һ. б. урындарҙа ҡороған ағас йыйырға бөтөнләй рөхсәт ителмәй. Закондың нескәлектәрен белмәгәндәр унан да ҡороп йығылған ағастарҙы алып ҡайтыуы бик ихтимал.\n“Зәңгәр яғыулыҡ” менән файҙаланмаған, мейес яғып көн иткән ауыл кешеһенә йылына яҡынса 20 кубометр ағас кәрәк. Элек урман фондынан халыҡҡа ауылға яҡыныраҡ диләнкә бүленеп, утынға ағасты шунан алғандар. Ә хәҙер бындай тәртип һаҡланмай. Ул алыҫ һәм уңайһыҙ урындан бирелә. Документты юллап йөрөү ҙә мәшәҡәтле, тип борсола ауыл кешеләре.\nБөрйән, Белорет, Мәләүез, Ишембай, Йылайыр – урманға бай райондар. Был төбәктәр өсөн киҫкәне утынға алыу бик мөһим дә кеүек түгел. Ерҙә ятып бурһыған, дымланып бөткән, түбән сифатлы ағастарҙы халыҡ йыймаясаҡ та (имән ағасы ғына оҙаҡ серемәй ята), сөнки улар өсөн был утынға ла һаналмай. Халыҡҡа утын итеп файҙаланырға әле йығылмаған, әммә ҡоро йәки үҫеп ултырған ағас кәрәк. Урманлы район халҡы утынға ихтыяж кисерергә тейешме икән? Урман кодексына ярашлы, һәр урмансылыҡта урмандарҙы үҙләштереү планы, урман хужалығы регламенты бар. Ошо документтарға таянып, урмансылыҡтар йыл һайын киләһе йыл өсөн урман декларацияһы бирергә бурыслы. Унда биләмәлә күпме ағас ҡырҡыу күҙаллана, киҫкәләр бармы – шулар күрһәтелә. Декларацияла күрһәтелгән хәлдә, халыҡҡа ҡороған, әммә йығылмаған, ҡартайған, сирле ағастарҙы утынға алыу ҙа мәшәҡәт тыуҙырмаҫ ине. Был сереп йығыласаҡ ағастарҙың яҡынса күләмен билдәләү өсөн дә кәрәк.\nУтын алыу урман эсендә йәшәгән ябай халыҡҡа мәшәҡәт тә тыуҙырырға тейеш түгел кеүек. Төбәктәр билдәләгән нормативтар буйынса утынға ағасты бушлай алырға хоҡуҡлы граждандар категорияһы ла бар. Тик законлы хоҡуҡтарыбыҙҙы файҙалана ғына белмәйбеҙ.\nҺәр үҙгәрештең кире яҡтарын ғына ҡабул итмәйек, законға үҙгәрештәр индереү утынға интеккән халыҡҡа ярҙам булыр ҙа, бәлки. Урман инспекторҙары фекеренсә, бер ниндәй документһыҙ, ҡороған ағас йыям тип, һәр кем үҙ белдеге менән урманда киҫкә ағас йыйып та йөрөргә тейеш түгел. Урындағы урман хужалыҡтары йығылған ағастарҙы йыйыусыларҙы контролдә тоторға бурыслы. Тәғәйен урын күрһәтелеп, халыҡтың ҡулына ниндәй ҙә булһа рөхсәт ҡағыҙы бирелһә, тағы ла яҡшыраҡ булыр, тикшереүсе органдар ҙа бәйләнмәҫ ине. Урмансыларға урман фонды иҫәбе өсөн дә был мотлаҡ. Һәр кем техникаһы менән, ҡороған ағас йыям тип, ирекле рәүештә урмандарҙы арҡырыһынан буйына йөрөй башлаһа, тәбиғәтебеҙҙән ни ҡала?!\nКөтәйек, яңы ҡануниәттең һөҙөмтәһен ваҡыт күрһәтер.\nТаңдан сығып, атын екте бабай –\nКәрәк ҡоро утын алаһы.\nҠыш бауыры оҙон, әле күпме\nӨй йылытып, мейес яғаһы...\nЮғиһә бит көн дә әбекәйе:\n“Сей ҡайының”, – тиеп һуҡрана.\nАңлай бабай: көҙҙән алған утын\nҠыҙыу утта ғына тоҡана.\nЙәй эш менән үтте: малға бесән\nКәбән-кәбән өйөп ҡуйылды,\nКартуфы һәм башҡа йәшелсәһе,\nҠарышҡандай, үтә ныҡ уңды.\nҺәм бабайҙың ике ҡулы, бушап,\nҠоро утынғаса етмәне.\nҺағындыра хәҙер улдарының\nҠайтып төшөп, ярҙам иткәне...\nШулай уйлай-уйлай барҙы ла ул\nЙәйен бесән сапҡан еренә,\nҠыу йәйекле ҡарағайҙы йығып,\nБәйләп һалды сана биленә.\nҠайтып етһә, өйө балҡып китер:\nҠоро утын – ҡатын бәхете.\nСәйе ҡайнап, ҡоймаҡ шыжлай\nҺәм таралыр тәмле аш еҫе...\nБәлки... Бәлки, балалар ҙа ҡайтыр,\nҠырҙан тойоп өйҙөң йылыһын?..\nБабай мунса яғыр, һөйөнһөн, тип,\nТик юлында тәртип һаҡсылары\nҠаршыланы “бур”ҙы шат ҡына.\nКүңелдәге ап-аҡ, саф хыялдар\nБер-бер артлы инде ватыла...\n“Мин урманды һеҙҙең кеүектәрҙән\nҠурсалаусы булам, белегеҙ!\nАғас урлап, байып ятаһығыҙ,\nШуға бөлөп бара илебеҙ...”\nЙәш бер егет шулай “һайраны” ла,\nУл арала ҡағыҙ сығарып,\nАкт төҙөнө. “Закон шулай ҡуша”, –\nТине погонлыһы, ҡыҙарып.\n“Һуң, егеттәр, әле, – тине бабай. –\nЯңы ҡанун сыҡты түгелме?\nҠоро ағас ҡырҡып алып ҡайтыу\nБөтөн илдә рөхсәт ителде!”\n“Аҡыл һатма, ҡартлас! Беҙме, һинме\nҠанундарҙы һанға һуҡмаусы?\nАуғанынан алһаң, булыр ине,\nУрман күркен йәнһеҙ йыҡҡансы!”\nӨндәшмәне бабай, тамағына\nҒәре төйөр булып тығылғас.\nЭсендәге асыу ялҡын булып\nТоҡанманы, гүйә, сей ағас.\n“Алла бирһә, пенсиямдан йыйып,\nУл “зыян”ды инде ҡаплармын.\nУтынһыҙ ҙа оҙаҡ йонсомабыҙ,\nҺау булһам ни, эшһеҙ ятмаҫмын...”\nБуш ҡул менән ҡайтҡан бабайының\nХис-тойғоға тулған күңелен\nӘбекәйе баҫты, йылы сәй һәм\nЙор һүҙ менән биреп әжерен:\n“Их, бабайым, иҫ юйғансы эсеп,\nАунап ятһаң урам буйында,\nБалаларың өйҙә ас ултырһа,\nҺинең хәмер булһа уйыңда,\nБер кем килеп, янамаҫ та ине,\nӨндәшмәҫ тә ине, валлаһи.\nӘ һин көн-төн эш тип үртәләһең,\nБына инде уның “файҙа”һы!\nБер ҡорҙашың, ана, байлыҡ туплай,\nХәмер менән кеше ағыулап.\nУға ла бит яза биреүсе юҡ,\nҺүҙ әйтмәйҙәр хатта бер хурлап”.\nБарыһын да белә бабайыбыҙ:\nКемдең ысын урлап киҫкәнен,\nУл ағасты, “КамАЗ”дарға тейәп,\nҠай тарафҡа кемдәр илткәнен;\nҺәм берәүҙәр, бысҡы тотмай ғына,\nКүрмәйенсә хатта урманды,\nОшо байлыҡ менән сауҙа итеп,\nБатшаларҙай донъя ҡорғанды;\nХоҡуҡ һаҡсыларын, көсөк кеүек,\nҺөсләтергә була икәнен;\nЯҡын дуҫтарҙың да бер-береһен\nКөнсөллөктән “һатып” киткәнен;\nХәмер менән кәсеп иткәндәрҙең\nХөкөмдәрҙән нисек ҡасыуын,\nКилеменең бер өлөшөн бүлеп,\nНиндәй кеҫәләргә тығыуын...\nҒәҙеллекте яҡлап көрәшеүҙән\nБелә бабай фәтүә сыҡмаҫын.\nҮҙ нәфсеһен тыя һис юғында:\n“Исмаһам, ул сикте уҙмаһын”.\nХөкөм көнө килер. Барыбыҙ ҙа\nЯуап биреү өсөн баҫырбыҙ,\nБыл донъяла ниҙәр ҡылған булһаҡ,\nШуның емештәрен татырбыҙ.\nСаф күңелле бәндә тамуҡ өсөн,\nСей утындай, хәрәм ҡылыныр.\nҺыуҙан ҡоро сыҡҡан залим иһә –\nУнда дөрләп яныр утындыр.\nАвтор: З. ХӘСӘНОВА.


Һауа шарттары эҙләнеүселәргә ҡамасауламай\nҠайһы берҙә ямғыр яуып тороуға йәки ҡояш аяуһыҙ ҡыҙҙырыуға ҡарамаҫтан, хәүефле сәйәхәткә юл тотоусы был доброволецтарға нимә этәргес бирә икән? Арҡаларында кәрәкле эш ҡоралдары һәм билдәле бер осорға етерлек аҙыҡ-түлек тултырылған ауыр рюкзактар. Был кешеләр - үҙ инициативалары менән, йәмәғәт башланғысында Бөйөк Ватан һуғышы үткән урындарҙа ҡаҙыу эштәре алып барған эҙләнеү отрядтарында ҡатнашыусылар. Сығыр алдынан улар архивтарҙа эшләйҙәр, төрлө документтарҙы, карталарҙы күтәрәләр, һуғыштарҙың ҡайһы урында барыуын аныҡлайҙар. Шунан һуң ғына туранан-тура урынға юл тоталар.\nБыйыл Башҡортостандан эҙләнеү отрядтары Ленинград, Новгород һәм Смоленск өлкәләре һәм Краснодар крайы территорияларында эшләне. Бөтә Рәсәй "Хәтер вахтаһы-2008"гә арналған матбуғат конференцияһында ҡатнашыусылар эш һөҙөмтәләре тураһында һөйләне. Эҙләнеү отрядтары Төбәк йәмәғәт фонды рәйесе Илдар Бикбаев, БР Йәштәр сәйәсәте буйынса дәүләт комитеты бүлеге начальнигы Александр Мартынов һәм башҡа рәсми кешеләрҙән тыш, бында экспедицияларҙа ҡатнашыусылар үҙҙәре лә булды. Өфөнөң Совет районы "Әфлисүн" Балалар һәм үҫмерҙәр клубтары берләшмәһенең "Урал" эҙләнеү отряды командиры Евгений Петерс, Межьгорьеның "Мәктәптән тыш эштәр үҙәге" ҡарамағындағы "СТЭМ" ҡала үҫмерҙәр клубының өҫтәмә белем биреү педагогы Владимир Волков, Стәрлетамаҡ ҡалаһының "Обелиск" эҙләнеү отряды командиры Рафил Заһыртдинов үҙ тәьҫораттары менән уртаҡлашты. Әйткәндәй, эҙләнеү эштәрендә Рафил Заһыртдиновтың ҡатыны менән мәктәптә уҡыусы балалары ла ҡатнашты, матбуғат конференцияһында улар ҙа булды.\n- Әхлаҡи бурыстан тыш, эҙләнеү отрядына мине үҙеңде спортсы булараҡ һынау мөмкинлеге лә алып килде, - ти Владимир Волков. - Ҡаҙыу эштәре алып барасаҡ урынды күргәс, үтеү өсөн уның бик ҡатмарлы булыуы мине шаҡ ҡатырҙы. Беҙгә вертикаль откос буйлап үрмәләргә, унда аяҡты ҡуйырлыҡ киртләстәр яһарға тура килде. Шунда уҡ башымдан, был рубежда Тыуған илде һаҡларға тура килгән һалдаттарға ниндәй ҡыйын булған, тигән уй йүгереп үтте.\nШуға ҡарамаҫтан, уның фекеренсә, бындай сәфәрҙәр юғары тәрбиәүи потенциал бирә.\n- Беҙ төркөмгә бер нисә ауыр үҫмерҙе алдыҡ, - тип дауам итә Владимир. - Бер яугирҙың һөлдәһен тапҡандан һуң малайҙарҙың донъяға ҡарашы бөтөнләй үҙгәрҙе. Сөнки һуғыш тураһында китаптан уҡыу - бер, ә тарихты туранан-тура ваҡиғалар урынында белеү - бөтөнләй икенсе.\nСтәрлетамаҡ "Обелиск" эҙләнеү отрядында ҡатнашыусылар Новгород өлкәһендә снаряд соҡоронан 14 һалдаттың һөлдәһен күтәрҙе.\n- Һауа шарттары эҙләнеү өсөн бик уңайлы түгел ине, - ти Рафил Заһыртдинов. - Ямғыр яуа, аяҡ аҫты батҡаҡ. Ҡаҙыу эштәре алып барылған урын үҙенән ебәрмәй, тигән әйтем бар. Беҙ инде китергә йыйынып бөттөк, әммә һуңғы мәлдә был майҙанды тағы бер тапҡыр тикшереп сығырға булдыҡ. Юҡҡа булмаған икән - тағы ла һуғыш дәлилдәре таптыҡ.\nҠайһы бер предметтарҙы эҙләнеү отрядтарында ҡатнашыусылар матбуғат конференцияһына ла килтергән. Каска, бәләкәй фляга, ҡалаҡ, граната ярсыҡтары, патрондар һәм хатта 1924 йылғы көмөш аҡса. Ышҡылып юйылып бөткән тинлекте шулай ҙа идентификациялай алғандар. Быға өр-яңы ҡорамалдар арҡаһында өлгәшелгән. Юғары тойоусан техника табылған үлем медальондарынан тексты ла уҡырға мөмкинлек биргән. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бындай медальондар бик һирәк табыла. Эҙләнеү төркөмдәрендә ҡатнашыусылар үҙҙәре эшкәрткән яңы ҡағиҙәләр буйынса, һәр табыш өсөн уны ҡасан һәм кем табыуы хаҡында мәғлүмәттән тыш, уның элекке урынының аныҡ координаттарын күрһәтеү ҙә мотлаҡ.\n- Быйыл эҙләнеү отрядтары бик уңышлы эшләне, - ти БР эҙләнеү отрядтарының Төбәк йәмәғәт фонды Советы рәйесе Илдар Бикбаев. - Элек улар берләшеп, ҡаҙыу эштәренә бергә сыға торғайны. Хәҙер күптәре үҙ аллы эшләй. Шуға күрә төрлө участкаларҙа эш алып барыу һәм ерҙән күберәк табыштар күтәреү мөмкинлеге бар.\nШуның менән бәйле киләһе йылға пландар ҙа яңғыраны. Эҙләнеүселәр ҡалаларҙың Үҙәк архивтарында эштәрен дауам итә, Тверь һәм Волгоград өлкәләрендә ҡаҙыу эштәре алып барасаҡ, Ленинград, Новгород, Смоленск өлкәләренә һәм Краснодар крайына ҡабаттан экспедициялар ҙа үткәреләсәк.


22 Сентябрь 2020, 19:10\nБашҡорт халыҡ көйө «Хәтирә» ҡумыҙҙа башҡа төрлө яңғырай. Ҡурған өлкәһендә Башҡорт мәҙәниәте һәм мәғрифәте көндәре сиктәрендә ойошторолған мастер-кластарҙа ҡатнашыусылар үҙҙәре быға инанды. Сара Башҡортостан Башлығы Грантына уҙғарыла. Сафакүл ауылы Балалар сәнғәт мәктәбе уҡыусылары ҡумыҙ буйынса оҫталыҡ дәресенә тәүгеләрҙән килде. Быйыл сәнғәт мәктәбендә фольклор бүлеге асылған.Ҡумыҙ сиртеү серҙәренә әле уларҙы донъя виртуозы Миңлеғәфүр Зәйнетдинов өйрәтә.