Хәстәрлек нигеҙе – именлек\nХәстәрлек нигеҙе – именлек12.01.2018\nБилдәле булыуынса, күптән түгел етемдәрҙе ғаиләгә алыу тәртибенә үҙгәреш индерелде: опека органдары бығаса талап иткән документтар исемлеге ҡыҫҡартылды. Опекун, попечитель булырға теләгәндәргә, мәҫәлән, милеккә хоҡуҡты, хөкөмгә тарттырылғанлыҡты раҫлаған, Пенсия фондынан бирелгән белешмәләр юллап йөрөргә кәрәкмәй.\n“Яңы ҡағиҙә эште күпкә еңеләйтәсәк, – тип белдерҙеләр Рәсәйҙең Йәмәғәт палатаһында. – Исемлектән төшөп ҡалған белешмәләрҙе урындағы хакимиәттәрҙең опека бүлеге белгестәре үҙҙәре электрон документ әйләнеше аша йүнләп аласаҡ. Бындай эш тәжрибәһе сит илдәрҙең күбеһендә ҡулланыла. Тимәк, рәсми ҡағыҙ йыйыу бурысының күп өлөшө граждандарҙан чиновниктарға күсә”.\nЕтемдәрҙе ғаиләгә алыуҙы еңелләштереү илдә ҡуйылған күптәнге маҡсаттың – балалар йорттарын кәметеүҙең – бер өлөшө икәне билдәле. Сабый үҫмер өй йылыһын тойоп буй еткерергә тейеш, шул саҡта ғына ул бөтөн күңелле, киләсәктә ныҡлы ғаилә ҡорорға әҙер ышаныслы кеше булып үҫәсәк тигән фекер өҫтөнлөк алды. Был мәсьәләгә динебеҙҙә ҡараш нисек?\nБилдәле булыуынса, Исламда шундай ҡанун йәшәй: әгәр ҙә кемдеңдер балаһы етем ҡала икән, уны туғандары яңғыҙ итмәй, дәүләт ҡурсауына тапшырмай, ә үҙ ғаиләһенә ала. Һуңғы йылдарҙа бындай күренештең беҙҙең йәмғиәткә лә хас була барыуына шаһитбыҙ. Мәғлүм булыуынса, Рәсәй ҡануниәтенә ярашлы, 14 йәшкә тиклемге балаларҙы – опекаға, ә 14 – 18 йәшлектәрҙе попечителлеккә алырға мөмкин. Бындай сара Исламда хуплана. Тәрбиәгә алынған баланы йорт хужалары үҙенекеләй ҡарарға, ашатып-эсерергә, уҡытырға, рухи һәм физик йәһәттән үҫтерергә бурыслы. Ҡөрьәндә был хаҡта күп урында зекер ителеп, етемгә ҡарата мәрхәмәтле булыу зарурлығы тәҡрарланған. Сит балаларға үҙеңдеке кеүек ҡара – һинекеләрҙең дә бит шундай хәлдә ҡалыуы ихтимал, Аллаһтан ҡурҡ, тип өйрәтә изге китап. Шулай уҡ етемдең милкенә хоҡуҡһыҙ рәүештә ҡул һуҙған кешенең тамуҡ утында янасағы әйтелә.\n“Мосолмандарҙың өйҙәре араһында иң яҡшыһы – етем хаҡында хәстәрлек күрелгәне”, – тигән мөбәрәк хәҙисендә пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм. Атай-әсәйһеҙ ҡалып, күңел йылыһы, иғтибар тоймай үҫкәндәрҙең алдағы тормошҡа кире йоғонто яһауы ихтимал. Шуға ла бындай хәлде булдырмау – дәүләттең генә түгел, тотош йәмғиәттең бурысы. Бәғзе берәү етемде тәрбиәгә ала икән, тимәк, уның менән бергә үҙенең, балаларының, тыуыр быуындарының яҡты киләсәген хәстәрләй. Йәмғиәттең именлеге өсөн һәр кем яуаплы.\nИсламда тәрбиәгә алынған баланы үҙ атаһының исеме менән йөрөтөргә ҡушыла. Шулай Аллаһ алдында ғәҙел була, тиелә. Ата-әсәһенең кем икәнен белмәү сәбәпле, баланы үҙеңдеке итеп рәсмиләштергән хәлдә лә, ул аңларлыҡ йәшкә еткәс, ипләп кенә төшөндөрөү зарур. Шулай уҡ ғәҙеллек, намыҫ билдәһе был.


Башҡортостанда сусҡа киҙеүе менән 54 кеше сирләгән, уларҙың 27-һе балалар | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n02 февраля 2016 — 16:02\nРеспубликаның һаулыҡ һаҡлау министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, Аш 1, Эн 1 вирусы Бөрө, Бәләбәй, Нефтекама, Октябрский ҡалаларында, Баҡалы, Дыуан һәм Ейәнсура райондарында теркәлгән. Инфекцияны таратмау маҡсатында учреждениеларҙа карантин иғлан ителгән. Башҡортостандың хәрби частәрендә лә эпидемияға юл ҡуймаҫ өсөн саралар күрелә. Хәрби частә һәр иртә тикшереү үткәрелә. Медицина хеҙмәткәрҙәре менән офицерҙар һалдаттарҙың бөхтәлеген ҡарай һәм температураһын үлсәй. Быларҙың барыһы ла киҙеүҙе киҫәтеү өсөн эшләнә.Шулай уҡ, казармаларҙы көн әйләнәһенә елләтеү ойошторолған, вирустарҙы үлтерә торған медицина ҡорамалдары ҡуйылған. Һалдаттарҙың көн дауамында сәй эсеп алырға мөмкинлеге бар. Хәрбиҙәр араһында сусҡа киҙеүе менән сирләүселәр теркәлмәгән. Әммә, ҡайһы берҙәре һыуыҡ тейҙереп өлгөргән. Табиптар иһә уларҙы махсус күҙәтеү аҫтында тота.Сир таралған осорҙа хәрби часть етәкселеге туҡланыуға ҙур иғтибар бүлә. Һалдаттарға ғәҙәти аштан тыш, өҫтәмә ризыҡ бирелә. Хәрби частә халыҡ саралары ла ҡулланыла. Һалдаттарға махсус рәүештә һуған һәм һарымһаҡ тәҡдим ителә. Шулай уҡ, витаминдар ҙа ҡаралған.Әрмелә „Старшина — әсәйҙе лә, атайҙы ла бер юлы алыштыра, тип әйтәләр. Ысынлап та, старшиналар һәм офицерҙар һалдаттарҙың нисек кейенгәненә тиклем күҙәтә.Көҙгөһөн һалдаттарҙың 90 процент самаһына прививка эшләнгән булған. Киҙеү таралмаһын өсөн хәҙер һалдаттарҙы ялға һирәк ебәрәләр. Бынан тыш, ата-әсәләр менән дә аралашыу сикләнгән.


Башҡортостан вәкилдәре Ашхабадта төрки телле халыҡтар мәҙәниәте форумында ҡатнашты // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостан вәкилдәре Ашхабадта төрки телле халыҡтар мәҙәниәте форумында ҡатнашты\n15:15, 3 мая 2011 Йәмғиәт\nТөркмәнстандың баш ҡалаһы Ашхабадта «Төрки халыҡтарының мәҙәни мираҫы» тип аталған халыҡ-ара фестиваль тамамланды.\nБашҡортостан делегацияһы составында унда Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театры директоры, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Таһир Искәндәров, йырсы Резеда Әмәкәсова, бейеүсе Айгөл Зөбәйҙуллина, ҡурайсы Азамат Асаинов һәм кинорежиссер Таңсулпан Бураҡаева барҙы.\nУлар бихисап концерт программаларында һәм «Ылхам» («Илһам») паркындағы гала-концертта ҡатнашты. Төркмәнстан Дәүләт художество академияһының күргәҙмә залында үткән дефилела Башҡортостан делегацияһы милли костюмдарҙы күрһәтте, шулай уҡ милли аш-һыу дегустацияһын ойошторҙо.\nРежиссер Таңсулпан Бураҡаева халыҡ иғтибарына «Минең йондоҙом» нәфис фильмын тәҡдим итте.\nТөркмәнстандың мәҙәниәт һәм телерадиотапшырыуҙар өлкәһе министры Гулмурад Мурадов Башҡортостан артистарының юғары оҫталығын билдәләне.


Саларҙар — Башҡорт Википедияһы\nСианьҡалаһы саларҙары һабантуй байрамында\nСаларҙар (ҡыт. упр. 撒拉族, пиньинь: Sǎlá Zú; үҙатамаһы — салар, салыр) — Ҡытайҙағы төрки телле халыҡ, салыр төркмән ҡәбиләһе нәҫеле; Сюньхуа-Салар автономиялы районында һәм Цинхай провинцияһының башҡа райондарында, шулай уҡ Ганьсу һәм Синьцзян провинцияларында йәшәйҙәр. Һаны — 104 503 кеше (халыҡ иҫәбе, 2000). Салар теле ҡытай һәм тибет телдәре йоғонтоһон кисергән; хәҙерге ваҡытта латин нигеҙендәге яҙма тел ҡулланыла. Саларҙар антропологик яҡтан бер төрлө түгел, шулай ҙа монголоид тибы өҫтөнлөк итә. Дине буйынса — сөнни мосолмандар, бик аҙ өлөшө тибет буддизмына инана. Төп традицион шөғөлдәре — игенселек, малсылыҡ, баҡсасылыҡ, тимерселек һәм көршәк яһау һөнәрҙәре. Бәләкәй ғаиләләр өҫтөнлөк итә.\nСаларҙар бик ҙур боронғо салыр төркмән ҡәбиләһенең өлөшөн тәшкил итә, улар XIV быуатта сәлжүктәрҙән айырымланып, көнсығышҡа табан күсенә. Риүәйәттәргә ярашлы, саларҙар (салыр, салор, салғур) Сәмәрҡәнд янында йәшәгән, хәҙер уларҙың күбеһе Төркмәнстанда Ахал виләйәтендә, Серах этрапында йәшәй.\nСаларҙар күп тапҡыр халыҡ ихтилалдарында ҡатнаша. 1781 йылғы ихтилал айырыуса билдәле, ул ваҡытта «джахрия» сектаһына нигеҙ һалыусы Ма Минсиндың салар мөриттәре үҙҙәренең ахуны Су Сашисань (苏四十三, «Су Ҡырҡ өс») етәкселеге аҫтында ҡулға алынған Маны ҡотҡарыу өсөн Ланьчжоуға тиклем барып етәләр. Цин хакимдәре Минсинды язалағандан һуң салар баш күтәреүселәре Ланьчжоуҙы ҡамауға алалар, әммә, Циндән өҫтәмә көстәр килгәс, уларҙың бөтәһен ҡырала.\nҠытайҙағы Граждандар һуғышы осоронда салар крайы Ма Буфанға буйһона. 1949 йылда коммунистар Ма Буфанды ҡыйратҡандан һәм уның Ҡытайҙан ҡасыуынан һуң, уның һалдаттарының (уларҙы Ҡыҙыл Армия өйҙәренә таратҡан була) ҡайһы берҙәре коммунистарға ҡаршы көрәшен дауам итәләр. Ма Буфандың тоғро тарафдары Хань Иму (Han Yimu) 1958 йылда Сюньхуа өйәҙендә ихтилал ҡуптара, ошо уҡ ваҡытта Тибетта ҡытайҙарға ҡаршы ихтилал башлана. Ул үҙенең яугирҙарын, бөгөн- Синьхуа, иртәгә — Ланьчжоу, иртәнән һуң — Пекин, тип илһамландырған, тип һөйләйҙәр. Ихтилал баҫтырылғандан һуң Хань Ямуны судҡа һәм артабан язалау өсөн Пекинға алып киләләр. Бында ғына ул, йәнәһе, ҡаршы торған көстәрҙең ҡеүәтенә дөрөҫ баһа бирмәүен аңлаған һәм, Ҡытайҙа халыҡ Цинхайҙағы яктарҙан да күберәк икән, тип әйткән булған.\nСаларҙар сөнни тибындағы ислам динен тоталар (хәнәфи-матуридит). Традицион йәшәү урындарынан тыш, улар дунған мосолмандары йәшәгән ҡалалрҙа йәшәй. Ислам белемен улар Jiezi ауылындағы Gaizi Mişit мәҙрәсәһендә алалар.\n↑ Салыры. turkmenhistory.narod.ru. 11 март 2018 тикшерелгән.\n↑ Lipman 1998\n↑ Allatson, Paul & McCormack, Jo (2008), «Exile cultures, misplaced identities», Volume 30 of Critical studies, Rodopi, сс. 65—66, ISBN 9042024062, <https://books.google.com/books?id=DaLkNE_20a0C&pg=PA65>\nLipman, Jonathan Neaman (1998), «Familiar strangers: a history of Muslims in Northwest China», Hong Kong University Press, ISBN 9622094686, <https://books.google.com.au/books?id=4_FGPtLEoYQC>\nСтраница о саларах в Китайском информационном интернет-центре (рус.)\nСтраница о саларах на China’s Official Gateway to News & Information (инг.)\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Саларҙар&oldid=1031651 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 15:49 24 апрель 2021 үҙгәртелгән.


Ерҙә сәйер тереклек күпме? » Архив газеты "Йәшлек"\nЛох-Несс күлендәге серле йән эйәһенең кәүҙәһен күргәндәр\nШотландияның Лох-Несс күлендәге серле йән эйәһе тураһында һәммәһе лә ишеткәндер. Әммә уның ниндәй ҡиәфәтле икәнен асыҡ ҡына күреүселәр юҡ кимәлендә. Күптән түгел генә Джейсон Кук тигән кеше бер сайт фотоларын ҡарап, иҫ киткес матур тәбиғәт менән һоҡланып ултырғанда сәйер күренешкә тап була. Һыу ятҡылығын өҫтән төшөргән фотола ҙур бер «балыҡ»ты шәйләп ҡала, ул ҡайһылыр ере менән плезиозаврға (боронғо оҙон муйынлы һөйрәлеүсе һыу йәнлеге) оҡшаш, имеш. Диңгеҙ тереклегенең тәне оҙонса түңәрәк, ике пар тәпәйе, оҙон ҡойроғо бар. Был, ысынлап та, асыш. Хәҙер инде Лох-Несс күлендә серле йән эйәһе бар, тип тулы ышаныс менән әйтергә була. Ошо һүрәт тә быны раҫлай. Әммә был фоторәсемде ентекләп өйрәнергә кәрәк әле.\nӘйткәндәй, Лох-Несс күлендәге йән эйәһе (уны Несси тип исемләйҙәр) тураһында беренсе яҙма мәғлүмәт беҙҙең эраның 565 йылында телгә алына. Артабан был хаҡта һүҙ бер тынып, бер ҡуйырып тора. Тик 1933 йылда ғына билдәле бер гәзиттә билдәһеҙ йән эйәһе менән күҙмә-күҙ осрашҡан ғаиләнең хәбәре баҫылып сыға. Шунан һуң бүтәндәр ҙә күлдә ҙур ҡарышлауыҡ рәүешендәге йән эйәһенең йөҙөүен шәйләй. Ошонан башлана ла инде уға һунар.\nЛьвов чупакабраһының эҙе буйлап\nУл малдарға һөжүм итә. Күптәр был йыртҡысты тәүҙә бүре тип уйлай, аҙаҡ кемдер улай булмауын асыҡлай. Әммә аныҡ ҡына билдәләмә таба алмайҙар. Ҡоноға ла (росомаха) оҡшаталар, тик ул был тарафтарҙа бөтөнләй йәшәмәй булып сыға. Йыртҡыс Глиняное ауылындағы бер хужалыҡтың йорт ҡуяндарын быуып, ҡанын эсеп киткәс, башлана ла инде ығы-зығы. Уға чупакабра тип исем дә ҡушып ҡуялар.\nХалыҡ милицияға, ғәҙәттән тыш хәлдәр хеҙмәткәрҙәренә лә мөрәжәғәт итеп ҡарай. Улары, ҡырағайланған эт йә бесәйҙер, тип ҡул һелтәй. Ниндәйҙер йән эйәһе ҡуяндар торған ситлекте емереп ингән.\n«Европа биләмәһендә вампир йыртҡыстар юҡ, – тип белдерә ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре Игорь Цеверин. – Әммә был ҡоторған эткә лә оҡшамаған. Ҡоно (ул башлыса Себер йәнлеге) иһә ҡорбанын ашар ине». Бәлки, берәй мутант хайуандыр, тигән фараздар ҙа була. Үлтерелгән ҡуяндарҙа ҙур теш эҙе күренә. Ҡандары бөтөнләй булмай. Бүре тоҡомонан булған эт, ҙур бесәй, һыуһар, хатта алйыған кеше тип тә уйлап бөтәләр. Шулай ҙа күпселек билдәһеҙ сығышлы монстр икәненә ышана. Үҙен аныҡ күрмәгәс, бары тик фараздар менән генә ҡәнәғәтләнә улар. Һөнәре буйынса зоотехник Надежда Рудая ла, йыртҡыстың эҙен ҡарап, бик сәйер, оҙон тырнаҡлы иләмһеҙ йән эйәһе булыуын билдәләй. Ул бер үҙе генә лә түгелдер, бәлки, сөнки бер-береһенән 150 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан ауылдарҙа йорт йәнлектәренә ташланыу осраҡтары теркәлгән. Бәлки, чупакабра үтә лә етеҙҙер. Әле ярай кешеләргә һөжүм итмәй. Ҡурҡыныс монстр һаман иректә.\nТағы ла шул «Ҡар кешеһе» тураһында...\nБыл хаҡта бик күп легенда, имеш-мимеш йөрөй. Теге йәки был төбәктә әленән-әле уны күреүселәр, дөрөҫөрәге сырамытыусылар табылып тора. Хатта бер нисә «ҡар кешеһе»нең эҙен күреүселәр бар. Рәсәйҙең Мурманск, Архангельск, Ленинград өлкәләрендә, Көнбайыш Себерҙә, Яҡут-Саха Республикаһы биләмәһендә лә осратҡандар. Баҡһаң, улар Таулы Шорияла ла йәшәй икән. Бында шарттар ҙа ҡулай, имеш. Беренсенән, был таулы ерҙә халыҡ улай уҡ тығыҙ ултырмаған, икенсенән, һалҡын булмаған мәмерйәләр күп, өсөнсөнән, тайгала аҙыҡ та етерлек. Рәсәйҙә «йәшәгән» «ҡар кешеләре»н иң әүҙем өйрәнеүселәрҙең береһе Игорь Бурцев ошо тирәлә уларҙың ысынлап та көн итеүенә күптән ышанған була. Урындағы һунарсылар февраль айында төпкөл бер тайгала кеше ҡиәфәтле йән эйәләрен күреп ҡала. Уларҙың тәне йөн менән ҡапланған, буйҙары 1,5 – 2 метр икән, эҙҙәре лә ғәҙәти түгел. Мәмерйә үҙе бер нисә километрға һуҙыла, шунлыҡтан тикшеренеүселәр аҙаҡҡаса барып етә алмаған. Шул уҡ Игорь Бурцевтың фекеренсә, «ҡар кешеләре» беҙҙең көндәргәсә килеп еткән неандерталецтар ул. Рәсәй Фәндәр академияһы белгестәре иһә был фараздарҙы етдигә һанамай. «Ҡар кешеләре» булған хәлдә ниндәйҙер популяция тураһында ла телгә алырға кәрәк бит. Был осраҡта ул юҡ. Ер улай уҡ өйрәнелмәгән планета түгел дәһә, тимәк, «ҡар кешеһе»нең бары тик фантазия ғына булыуы мөмкин. Ә ярым-йорто күренеп ҡалған йөнтәҫ ике аяҡлы йән эйәләре кем һуң улайһа?\n«Анаконда» тигән Голливуд фильмын ҡарағанығыҙ бармы? Ул бик оҙон, ҙур йылан хаҡында. Фантастика инде торғаны менән. Баҡһаң, ундай һөйрәлеүсе донъяла, ысынлап та, булған. «Nature» журналы яҙыуынса, 13 метрлыҡ йыландың ҡалдыҡтары табылған. Ул Колумбияның төньяҡ-көнсығышында йәшәгән. Ғалимдар билдәләүенсә, был имәнес һөйрәлеүсе көн иткән заманда тропиктарҙағы уртаса температура 30 – 34 градус эҫе булған, әле был күрһәткес 28-гә тиң. Планета йылына ҡалһа, ҙур йыландар үрсейәсәк тигән һүҙме икән был?\nҒалимдарҙың яҡын киләсәккә фаразы\nКешелекте ғәләмәт мауыҡтырғыс киләсәк көтә. Бер төркөм ғалим шулай тип белдерә. Халыҡ-ара симпозиумда ҡатна-шыусылар яңы мейе, ҡағыҙ компьютер, мобиль бәйләнештең юғалыуы һ.б. тураһында һүҙ алып бара.\nҠайһы бер фараздарға ышанһаң, ошо быуатта уҡ кеше үҙ тәнен теләһә нисек үҙгәртә алыуға ирешәсәк. Көнбайыш антропологтары әйтеүенсә, мең йылдан кешенең мускулы юҡҡа сығып, уның урынында май ғына ҡаласаҡ. Тимәк, ҡулдар нәҙек, оҙонға әйләнәсәк. Улар киләсәктең ниндәйҙер бер ҡатмарлы техникаһының, компью-терҙарҙың төймәләренә генә баҫырға эшкинәсәк.\nУлай ғына ла түгел, кеше буйға тәпәшәйеп, дүрт аяҡлап ағасҡа етеҙ үрмәләргә өйрәнәсәк. Бер ҡыуаныслы ваҡиға ла көтөлә: кеше үҙ тоҡомон яҡшыртыуға, сәләмәтләндереүгә ирешәсәк. Яҡын киләсәктә тотош гендар инженерияһы уйлап табыласаҡ.\nҒалимдар киләсәк кешеһен еңел сиселә-кейелә торған махсус айғолаҡлы итеп тә күрә. Океан серҙәрен өйрәнеүселәргә һәйбәт инде был. Әҙәм балаһы үҙенә беркетелгән төрлө технологияларҙы кейем алмаштырған кеүек ҡуллана аласаҡ.\nКеше тәненә металл ҡатыштырып эшләнгән машиналар беҙҙең тормоштоң айырылғыһыҙ бер өлөшө һаналасаҡ.Әле үк яһалма ҡул-аяҡтар тәбиғигә ныҡ яҡынлаштырыла.\nКешене ныҡ ҡурҡытһаң, ул ағара. Баҡһаң, яраланған осраҡта ҡанды әҙерәк юғалтыу өсөн организм уны төпкә тартып, шулай һаҡлана икән.\nКеше ике аҙна самаһы йоҡламаһа, үлә.\nСөскөргәндә йөрәк һуғыуы туҡталып тора. Әгәр өҙлөкһөҙ бер нисә тапҡыр сөскөрһәң, инфаркт булыуы ла бар.\nЕүеш сәстәр бер ярым тапҡырға оҙонайып һуҙылырға мөмкин.\nКеше тиреһе 27 көндә тулыһынса яңыра.\nАлександр Самохин, физика-математика фәндәре докторы:\n– Тиҙҙән баҙарға өс үлсәмле телевизорҙар күпләп сығасаҡ, ә әлеге компьютерҙар ҡырҡа үҙгәрәсәк. Мәҫәлән, кәнфит ҡағыҙын хәтерләткән фантик-компьютер барлыҡҡа киләсәк. Уны төрөргә, тағатырға мөмкин буласаҡ. Шәп бит, ә?! Бөгөнгө кеүек мобиль элемтә утыҙ йылдан һуң булмаясаҡ.\nМедицина өлкәһендә лә асыштар етерлек тип күҙаллана. Бик нескә контакт линзалар уйлап табылып, уларҙы төнгөлөккә лә сисмәҫкә мөмкин буласаҡ. Мейе томографияһы процесы камиллашыу юлында. Өр-яңы материалдарҙан иһә бер тоннаға тиң ауырлыҡты күтәрә алыусы сәс ҡалынлығындағы сымды билдәләргә мөмкин.\nВладимир Зернов, техник фәндәр докторы:\n– Бик тиҙҙән, моғайын, организмға яһалма мейе ҡуйыла башлар. Кеше мейеһе ике ядролы компьютерҙы хәтерләтәсәк. Берәүһе үҙ мейеһе, икенсеһе – яһалма. Ошо рәүешле тәбиғи мейене көсөргәнештән һаҡлап буласаҡ.\nБынан тыш, кешегә кардиологик тикшеренеүҙе үҙ аллы һәм теләһә ҡасан башҡарырға мөмкинлек биреүсе мобиль кардиокод эшләнеп бөтөү өҫтөндә.\nЮрий Шестаполов, физика-математика фәндәре докторы:\n– Аҡса һәм кредит карталары ла артҡы планға күсер, ахыры. Уларҙың урынын микрочип алыр. Мәҫәлән, кеше магазинға барып, үҙенә кәрәкле тауар ала ла, электромагнит тулҡындар ярҙамында ҡул сәғәтенә ҡуйылған чип аша бөтә әйбере суммаһын иҫәпләп алып ҡалған махсус аппараттан үтә. Ун – ун биш йыл эсендә сифатлы дисплейлы, ышаныслы, сымһыҙ элемтәле бик бәләкәй компьютерҙар ҙа барлыҡҡа киләсәк.\nАвтомобилдәрҙе ҡояш батареяһында эшләүсе электромобилдәр алмаштырыр, моғайын. Әйтәйек, 10 йылдан әлеге транспорт бөгөнгө автомобилдәргә етди дәғүәсе буласаҡ.\nавторы: Альбина | 15 сентября 2009 | | Фекерҙәр (0)\nСЕР МЕНӘН ТУЛЫ ДОНЪЯ\nӘҙәм ышанмаҫтай һандар


Сит ерҙең гөлөнән үҙ ереңдең дегәнәге артыҡ » Башҡортостан гәзите\nСит ерҙең гөлөнән үҙ ереңдең дегәнәге артыҡ\nБөгөн ир-егеттәребеҙҙең ғаиләһен ҡарау, йорт һалыу, балаларын уҡытыу өсөн ер аяғы, ер башына аҡса эшләргә сығып китеүенә өйрәнеп тә бөткәнбеҙ. Был хәлгә ҡарата ике төрлө ҡараш йәшәй. Берәүҙәр, булмағанды көтөп, ҡул ҡаушырып эшһеҙ өйҙә ятҡансы, ситтә бәхетеңде эҙләп ҡарау яҡшыраҡ, тиһә, икенселәр иһә үҙ еренә берегеп, хужа булып йәшәй алмай, ситкә китергә мәжбүр булғандарға йәлләп тә, борсолоп та ҡарай. Ә бит ирҙәр генә түгел, ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ араһында ла эш эҙләп сит илгә сығып киткәндәр һаны ишәйә бара. Кешене эсәр һыуы, ейәр ризығы йөрөтә, тиһәләр ҙә, яҙған ризығыңдың ситкә сәселмәүе барыбер ҙә яҡшыраҡтыр ул.\nТормош мәшәҡәттәрен йырып сығыу өсөн ғаиләһен ҡалдырып, Себер тарафтарында эшләп ҡайтҡан бер ағай менән ошо хаҡта әңгәмәләштек.\n– Яҙмыш ҡушыуы шулай булдымы икән, уйламағанда ғына алыҫ Себер, тундра яҡтарында дүрт ай йөрөп ҡайтырға тура килде, – тип башлап китте ағай. – Әлбиттә, сит-ят ерҙә эшләү теләге шулай ҙур булғанлыҡтан түгел, ә донъя мәшәҡәте мәжбүр иткәнлектән оҙон юлға сығырға ниәт иттем. Интернет аша эш белешеп, уның шарттары менән танышып сығыу бер ҙә ҡыйын булманы. Үҙемә яраҡлыһын тапҡас, электрон почта аша генераль директор менән бәйләнешкә инеп, документтарымдың күсермәһен ебәрҙем. Бер-ике көн үтеүгә мине эшкә алыуҙары тураһында хәбәр килде. Инде иллене үтһәм дә, ыңғай хәбәрҙән ҡанатланып, йәш саҡтағылай дәртләнеп, ҙур сумкалар күтәреп Ямал яҡтарына сығып киттем. Шулай итеп, Яңы йыл байрамы алдынан ғына Силәбе – Уренгой поезы менән килеп, Пурпе ҡасабаһына аяҡ баҫтым. Сит-ят ерҙәрҙең еле лә әсе, ҡары ла һыуығыраҡ, йәнде өшөткәндәй тойолдо. Эш урынының ҡайһы ерҙә икәнен алдан уҡ белешеп ҡуйғас, такси менән тура шунда юл тоттом. Шул көндә үк урынлаштым.\nТәүҙә, эш хаҡынан тотоп алып ҡалыу шарты менән, баштан-аяҡ кейендерҙеләр, түшәк кәрәк-ярағы бирҙеләр. Был яҡтан барыһы ла көйлө барҙы, зарланырлыҡ булманы. Көнөнә өс тапҡыр ашатыу, аҙнаһына ике тапҡыр мунса инеү ҡаралғайны. Дүрт кеше бер вагонда йәшәйбеҙ. Вагон йылы, аш һәм йоҡо бүлмәләре, телевизоры бар.\nШулай итеп, элек төшкә лә инмәгән сит ерҙә электромонтер булып эш башланым. Әлбиттә, башта еңелдән булманы. Һалҡын Себерҙең үҙәккә үткән еле аҫтында бейек мачтаға менеп яҡтыртҡыстар ҡуйырға, электр сымдары һуҙырға кәрәк. Ғаиләне ҡалдырып, аҡса эшләйем тип сығып киткәс, бәлә һалып ултырып булмай. Шәхси фирма булғанлыҡтан, һәр аҙымыңды ҡарап, минут-секундыңды тикшереп кенә торалар. Ауыҙыңды асып, йоҡлап йөрөһәң, юҡ бәлә тағып, штраф һалырға ғына әҙерҙәр. Эшселәр араһында Башҡортостандан тыш, Ҡаҙағстандан, Ырымбур, Силәбе өлкәһенән, Кубань, Ставрополдән килгәндәр күп. Бер яҡтан, сит ерҙә үҙебеҙҙең яҡташтарҙың күплеге ҡыуандырһа, икенсенән, уларҙың тыуған төйәген, яҡындарын ҡалдырып, ошондай шарттарҙа эшләп йөрөүе күңелһеҙ уйҙар тыуҙырҙы. Күбеһе 40-ты уҙған, 60 йәшкә тиклемге ир-егеттәр йыйылған. Береһе – тракторсы, икенсеһе шофер йә иретеп йәбештереүсе булып, балаларын уҡытыу, ғаиләһен ҡарау, өсөнсөһө кредитын түләү өсөн аҡса йүнәтергә тырыша.\nБер ай эшләп, минең ниндәйерәк хеҙмәткәр булыуымды күҙәткәс, икенсе урынға – нефть һәм газ ятҡылығына ебәрҙеләр. Тәүҙә бетон, шунан ҡарҙы тапап, волокуша менән нығытылған юлдан 200 саҡрымдан ашыу ер уҙҙыҡ. Йәйгеһен был араны вертолет менән генә үтәләр. Аҙыҡ-түлекте лә аҙнаһына бер тапҡыр вертолет килтерә. Бында телевизор күрһәтмәй, радио һөйләмәй, кеҫә телефонының да МТС бәйләнеше генә тота. Ҡалған өс айҙы ошонда эшләп, килешеү ваҡытын тултырҙым. Эргәгә ҡаргиҙәрҙәрҙә болан тиреһенән тегелгән тундарын кейеп урындағы халыҡ килеп китә. Улар эшселәр эргәһендә йылынып, беҙҙең менән аралашырға ярата. Ҡайһы берҙә болан ите һатып алырға ла тәҡдим итәләр.\nҒәҙәттә, ситтә эшләгәндәрҙең күбеһе эш хаҡының ваҡытында түләнмәүенә, эш биреүселәрҙең намыҫһыҙлығына зарлана. Мин эшләгән ерҙә был йәһәттән күңелһеҙлектәр булманы. Алдан килешелгәнсә, һәр кем үҙенә тәғәйен хеҙмәт хаҡын алды. Ашнаҡсылар, төрлө һөнәрҙә эшләгәндәр айына яҡынса 35-әр мең, тракторсы, шоферҙар – 50-60 мең, экскаваторсылар 70-әр мең һум аҡса ала. Әммә талап бик ҡаты. Базала эсеп тотолһаң – 35 мең, нефть һәм газ ятҡылығында тотолһаң, 200 мең һум штраф түләргә тура килә.\nҮкенескә ҡаршы, эсергә яратҡандар бында ла етерлек. Шәхсән үҙем белгәндәр араһынан ғына бер нисә тапҡыр 35-әр мең штраф түләгәндәр булды. Улар, ғәҙәттә, аҡсаһыҙ ҡайтыуының сәбәбен эш биреүселәрҙең намыҫһыҙлығына, түләмәүенә япһара. Аҡса эшләйем тип яҡындарын ышандырып, Себер сығып киткәндәрҙең эсеп, эш хаҡынан ҡалыуы ҡыҙғаныс. Өс-дүрт ай ваҡытын ошонда уҙғарып, эшләгән генә аҡсаһын эскегә, штраф түләүгә тығып ҡайтыр юлға аҡса таба алмағандар ҙа бар. Ундайҙарға, киреһенсә, өйҙән аҡса ебәреп, ҡайтарып алалар.\nМин эшләгән ерҙә башҡорттарҙы бик хөрмәт итәләр. Уларҙы икенсе срокка ла теләп саҡырып торалар. Етәкселәрҙең: “Башҡорт егеттәре эшкә бигерәк талымһыҙ”, – тип маҡтап тороуын үҙемә бер нисә тапҡыр ишетергә насип итте. Ысынлап та, милләттәштәремдең яуаплы булыуы ғорурлыҡ хисе уята. Улар эш айырып тормай, тәүлектең ниндәй генә ваҡыты булыуына ҡарамаҫтан, бурысын бынамын итеп башҡарып ҡуя. Мәҫәлән, минең менән эшләгән экскаваторсы – Әбйәлил районынан, шоферҙар – Учалы егеттәре етәкселәрҙән бары тик маҡтау һүҙҙәре генә ишетте. Ҙур техника менән Себерҙе арҡырыға ла, буйға ла йөрөп сыҡҡан был уңғандар бер эштә лә һынатманы. Беҙҙең бригадала 43 кеше эшләне. Төрлө ерҙән килгән туғыҙ милләт вәкиле бергә йыйылыуға ҡарамаҫтан, үҙ-ара уртаҡ тел табып, милләт айырмай, бик дуҫ, татыу йәшәнек. Тик ситтә эшләүҙе күпме генә маҡтаһаң да, үҙ ереңдә булыуға етмәй. Ситкә киткәндәрҙең 90 процентын тиерлек нужа йөрөтә. Кемеһелер уңып, икенсеһе туңып ҡайта. Ирекһеҙҙән, тормош матурайып, ир-егеттәребеҙ үҙ һауаһын һулап, үҙ ерендә ныҡлы баҫып торһон, балалар үҫтерһен, ғаиләһен ҡараһын, көс-ғәйрәтен, уңғанлығын тыуған ерендә күрһәтһен ине, тигән теләк тыуа.\nШулай итеп, ситтә аҡса эшләүгә ҡарата бына ошондайыраҡ фекерен белдерҙе ағай. Уның һөйләгәндәренән сығып, берәүгә лә бер ҡайҙа ла майлы ҡалъя әҙерләп ҡуймауҙарына инанаһың. Үҙеңә тейешлеһен алыу өсөн дә бар көсөңдө, кәреңде һалып, ете ҡат тиреңде сығарырға тура килә. Бары тик алдыңа ҡуйғаныңдан тайпылмай, рухыңды төшөрмәй тырышҡанда ғына ниәтеңә өлгәшергә була. Йырҙа йырланғанса, ситтә үҫкән әфлисун менән бананға иҫебеҙ китмәй, үҙ еребеҙҙә хеҙмәтебеҙҙең файҙаһын күреп йәшәргә лә йәшәргә ине...


Инфоурок › Иностранные языки › Конспекты › Башҡорт теленән дәрес өлгөһө\nБашҡорт теленән технологик карта ( 6 класс)\nБеҙҙә ҡышлаусы ҡоштар. Ҡылым\nПредмет УУЭ һөҙөмтәләре: тема буйынса яңы һүҙҙәр һәм һүҙбәйләнештәр өйрән, уларҙы бәйләнешле телмәрҙә ҡулланыу; ҡылымдың грамматик билдәләрен ҡабатлау, нығытыу.\nМетапредмет (предмет- ара) УУЭ һөҙөмтәләре:\nб) танып белеү: темаға ҡағылышлы һүҙҙәр менән ҡылымдар ҡулланып һөйләмдәр төҙөү. Бирелгән текстан ҡылымдарҙы табып билдәләү;\nв) коммуникатив: темаға ҡағылышлы һүҙҙәр һәм һүҙбәйләнештәр ҡулланып логик яҡтан дөрөҫ һәм бәйләнешле булған һөйләмдәр төҙөй белеү, үҙ- ара аралашыу, төркөмдә хеҙмәттәшлек итә белеү;\nШәхси УУЭ һөҙөмтәләре: үҙҙаллылыҡ сифаттары, тыуған яҡ тәбиғәтенең матурлығына һөйөү һәм һаҡсыл ҡараш булдырыу\nУсманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. “Башҡорт теле”. 6- сы класс уҡыусылары өсөн дәреслек.- Өфө: Китап, 2010.; мультимедия проекторы, экран, ноутбук, ҡоштар һүрәттәре менән конверт\nПредмет- ара бәйләнеш\nӘҙәбиәт, география, биология, мәҙәниәт\nДәрестең һәр этабында формалаштырылған УУЭ\nБөгөнгө дәрестә һеҙҙе күреүемә бик шатмын. Әйҙәгеҙ, дәрестә үҙебеҙгә уңыштар теләп бер- беребеҙгә ҡарап йылмайышайыҡ.\nДәресебеҙҙе дауам итер алдынан, ауыҙ- телдәребеҙҙе көйләп фонетик- артикуляцион күнегеү үткәреп алайыҡ.\n(1 слайд) Күрҙем ҡарға: төшкән ҡарға,\nҠарға төшкән аҡ ҡарға.\nШул ҡарғаны күрер өсөн,\nУҡыусылар башҡорт теленең һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәрен, һүҙҙәрҙе уҡытыусы артынан ҡабатлайҙар\nШәхси: белем алыуға, уҡыуға ҡарата, дәрескә ыңғай ҡараш күрһәтәләр;\n2. Уҡыу ситуацияһын тыуҙырыу (белемдәрҙе актуалләштереү)\nС.Әлибай “Матур көн”\nЫнйы- ынйы ҡарҙар яуа,\nҒәжәп матур көн бөгөн.\nҠарҙың һәр бер бөртөгөн.\nБәүеле- бәүелеп төшә,\nҠар яуа- матур ниндәй!\nӘйтерһең дә, кемдер күктә\nҘур иләктән он иләй.\nУҡыусылар, мин уҡып ишеттергән шиғырҙа тәбиғәттең ниндәй миҙгеле тураһында һүҙ бара?\nДөрөҫ, ҡыш миҙгеле тураһында яҙылған был шиғырҙа. Ҡыш көнө һауа торошо, көндәр ниндәй була? Кешеләр нимә эшләй? Ә йәнлектәр, ҡоштар нимә эшләй?\nЙылы яҡтарға осоп китмәгән ҡоштарҙы беҙ нисек атайбыҙ?\nДөрөҫ. Яңынан тиҙәйткесебеҙҙең текстына күҙ һалығыҙ әле. Ул нимә тураһында?\nӘ аҫтына һыҙылған һүҙҙәр нимәне белдерә? Ниндәй һорауға яуап бирәләр?\nҺыуыҡ, буранлы көндәр.\nКешеләр йылы кейемдәр кейәләр, өйҙәрен йылыталар.\nҠайһы бер йөнлектәр йоҡоға тала, ә йоҡоға талмағандары тундарын алмаштыра. Күсмә ҡоштар йылы яҡтарға осоп китәләр, ҡалғандары кеше торлаҡтарына яҡынлаша.\nБеҙҙең яҡтарҙа ҡышлаусы ҡоштар тип атайбыҙ.\nТиҙәйткес ҡарғалар тураһында.\nКүрҙем- ни эшләнем?\nТөшкән- ни эшләгән?\nЙыйылған- ни эшләгән?\nБыл һүҙҙәр ҡылымдар.\nРегулятив: уҡыу мәсьәләһен аңлау, ҡабул итеү, маҡсатҡа ярашлы эштәрҙе башҡарыу, ҡуйылған һорауҙарға яуап бирә белеү;\nТанып белеү: кәрәкле мәғлүмәтте уҡытыусы телмәренән ишетеп аңлау;\nКоммуникатив: тыңлайҙар һәм диалогҡа инәләр, әңгәмәгә ҡушылалар;\nШәхси: уҡыу эшмәкәрлегенә мотивация булдырыу, уҡыуға, яңылыҡ белеүгә ынтылыш, ҡыҙыҡһыныусанлыҡ сифаттары формалаша.\n3.Уҡыу мәсьәләһен (проблемаһын) ҡуйыу\nШулай итеп, уҡыусылар, беҙ бөгөнгө дәрестә нимә тураһында һөйләшәсәкбеҙ?\nҮҙебеҙгә ниндәй маҡсат ҡуябыҙ?\nҠышлаусы ҡоштар, ҡылым тураһында һөйләшәсәктәре тураһында әйтәләр.\nТанып белеү: логик фекерләү алгоритмын төҙөйҙәр;\n4.Яңы материал үтеү. Уҡыу проблемаһын сисеү\n- Дәфтәрҙәрегеҙгә бөгөнгө датаны, дәрестең темаһын яҙығыҙ.\nЕгерме етенсе ғинуар, шаршамбы\nТәбиғәттең йоҡоға талған тылсымлы бер миҙгеле. Тыуған яғыбыҙҙа ҡыш. Ниндәй һоҡланғыс, ниндәй гүзәл ул ҡыш миҙгеле!\nКүҙ алдына килтерегеҙ әле, һеҙ урманда саңғыла йөрөйһөгөҙ, ти. Һалҡынса, рәхәт. Һирәк кенә булһа ла ҡош тауыштары ишетелә. Әйҙәгеҙ әле бергәләп ҡош тауыштарын тыңлайыҡ. Ниндәй ҡош тауышы икәнен һеҙ әйтерһегеҙ.\n1. (Турғай тауышы)\n“Сырыҡ- сырыҡ килеп, турғайым,\nӨшөп тора ҡалтырап.\nТәҙрә ҡаға ипләп кенә,\nҠанаттарын ҡаҡҡылап.” (2 слайд)\nУҡыусылар, был ниндәй ҡош? Ул нимә менән туҡлана?\n2. (Ҡарабаш турғай тауышы)\n“-Эй, һин, ҡарабаш- турғай- һары түш,\nҺин кес кенә матур ҡош!” (3 слайд)\nУҡыусылар, ә ҡарабаш турғай тураһында нимәләр беләһегеҙ?\n3. (Һайыҫҡан тауышы)\nҺайыҫҡан көн дә һөйләй:\nУл диктор булып эшләй”. (4 слайд)\nҺайыҫҡан тураһында нимә әйтә алаһығыҙ?\n4. (Күгәрсен тауышы)\n“Көн буйына гөлдөр- гөлдөр,\nЭй, гөрөлдәй күгәрсен”. (5 слайд)\nБыл ҡош ҡайҙа йәшәй?\n5. (Ҡарға тауышы)\n“Ҡарға әйтә: “Ҡар- ҡар!\nКүктә ҡояш бар, бар!” (6 слайд)\nӘ был ҡош тураһында ниндәй мәғлүмәттәрегеҙ бар?\nУҡыусылар, бер дәрестә генә бөтә ҡышлаусы ҡоштарҙы ла күрһәтеп бөтөп буламы?\nДөрөҫ, сөнки Башҡортостанда 70-ләп төр ҡош ҡышлай. Бер нисәһенең һүрәттәрен ҡарап үтәйек.\nҠыҙылтүш (7 слайд)\nТумыртҡа (8 слайд)\nӨкө (9 слайд)\n-Уҡыусылар, әле генә беҙҙең яҡта ҡышлаусы ҡоштарҙың бер нисәһен ҡарап үттек. Ҡышҡы урманда ҡоштар тауышын тыңлап саңғыла йөрөү оҡшанымы һеҙгә?\nУҡыусылар дәфтәрҙәренә датаны, дәрес темаһын яҙалар\nУҡыусылар был ҡоштоң турғай икәнен, төрлө ем, бойҙай, бөжәктәр менән туҡланыуын әйтәләр. (Ҡоштоң исемен яҙып ҡуялар).\nТөрлө урмандарҙа йәшәй. Ҡыш көнө торлаҡтарға яҡынлай, йылы яҡҡа китмәй. (Ҡоштоң исемен яҙып ҡуялар).\nОҙон ҡойроҡло ала ҡош. Йылтыр, матур әйберҙәрҙе ояһына ташый. (Ҡоштоң исемен яҙып ҡуялар).\nБыл ҡоштар күмәкләшеп, кеше торлағы булған урындарҙа йәшәйҙәр. Үҙе күк төҫтә, аяҡтары ҡыҙыл. (Ҡоштоң исемен яҙып ҡуялар).\nҠара ла, ала ҡарға ла була. Ауылдарҙа йәшәйҙәр. (Ҡоштоң исемен яҙып ҡуялар).\n(Ҡоштоң исемен яҙып ҡуялар) (Ҡоштоң исемен яҙып ҡуялар)\n(Ҡоштоң исемен яҙып ҡуялар)\nТанып белеү: ҡоштарҙы тауыштарынан, һүрәттәрҙән таныу, һорауҙарға яуап биреү;\nКоммуникатив: уҡытыусы ҡуйған һорауҙарға логик яҡтан дөрөҫ төҙөлгән, тулы һөйләмдәр менән яуап биреү. Бер- береһе менән хеҙмәттәшлек итеү, үҙ эштәрен анализлау, башҡаларҙы тыңлай белеү, әңгәмәгә ҡушыла белеү формалаша;\nШәхси: ҡышты беҙҙең яҡтарҙа үткәреүсе ҡоштарҙың исемдәрен беләләр.\nАрығанһығыҙҙыр. Ял минуты үткәреп алайыҡ.\nҠаҙҙар осто, осто, осто теҙелеп.\nОстолар ҙа төштөләр.\nУлтырҙылар, ял иттеләр,\nҺәм тағы ла остолар.\nПарта аҫтына боҫтолар!\nҠулдарын ҡанат кеүек һелкәләр.\nШәхси: уйында ҡатнашыу мәҙәниәте формалаша, уҡыу материалына ҡыҙыҡһыныу арта\n6. Белемде нығытыу (яңы белемде практикала ҡулланыу)\n- Эшебеҙҙе артабан дауам итәбеҙ. Бирелгән тексты уҡыйыҡ, тәржемә итәйек. (Уҡытыусы уҡый)\n“ Башҡортостанда 70- ләп төр ҡош ҡышлай. Уларҙың күбеһе һыуыҡтан түгел, ә аслыҡтан үлә. Шуға күрә уларға тағараҡтар яһарға, унда ем һалырға кәрәк.” (10 слайд)\nАслыҡтан- из-за голода\nТекстағы ҡылымдарҙы табығыҙ.\nУҡыусылар, һеҙ был һүҙҙәрҙең ҡылым икәнен нисек билдәләнегеҙ?\nБыл һүҙҙәр ниндәй һорауҙарға яуап бирәләр?\nҠылым тураһында тағы нимә әйтә алаһығыҙ?\nДәресебеҙҙе дауам итеп уйын- ярыш үткәрәм. Мин һеҙҙе ике командаға бүләм. 1-се команда “Аҡыллылар”, 2-се команда “Зирәктәр”. Уйындың биремдәрен тыңлап, дөрөҫ яуап бирерһегеҙ. Башланыҡ!\nсе бирем. Мин һеҙгә карточкалар таратам. Был һүрәттәрҙә ҡоштар бирелгән. Һеҙ был ҡоштар араһында ҡайһыһы артыҡ һәм ни өсөн икәнен әйтергә тейешһегеҙ.\nТурғай 1. Тумыртҡа\nҺайыҫҡан 2. Күгәрсен\nӨкө 3. Ҡыҙылтүш\nСыйырсыҡ 4. Ҡарлуғас\nАла ҡарға 5. Ҡарабаш турғай\nсе бирем. Ҡайһы һүҙ артыҡ? Ни өсөн?\nУҡый 1. Яҙа\nЙырлай 2. Бейей\nҺөйләй 3. Ашай\nМәктәп 4. Ҡош\nУлтыра 5. Йүгерә\nсө бирем. Тағараҡ тирәләй ниндәй ҡоштар һүрәтләнгән?\nсе бирем. Ҡыш, ҡош һүҙҙәренә синквейн төҙөү.\nҺыуыта, туңдыра, буранлай\nҠыш- иң күңелле миҙгел\nҺайрай, сүпләй, оса\nҠош- осоусы йән эйәһе\nАфариндар! ( Еңеүсе команда билдәләнә)\nБеҙҙең ҡанатлы дуҫтарыбыҙ тураһында бик күп йырҙар, шиғырҙар ижад ителгән. Бәлки, бер нисәһен уҡып китербеҙ.\nУҡыусылар тексты телдән тәржемә итә\nУҡыусылар ҡышлай, үлә, яһарға, һалырға ҡылымдарын табалар.\nҠышлай- ни эшләй?\nҮлә- нимә эшләй?\nЯһарға- ни эшләргә?\nҺалырға- ни эшләргә? һорауҙарына яуап бирәләр. Ҡылымдың заман, зат формалары бар.\nУҡыусылар артыҡ ҡоштоң исемен әйтәләр, ни өсөн икәнен аңлаталар.\nУҡыусылар артыҡ һүҙҙе табалар, ни өсөн икәнен аңлаталар.\nҠоштарҙың исемдәрен атайҙар.\nУҡыусылар алдан әҙерләгән шиғырҙарын уҡыйҙар.\nШәхси: тасуири уҡыу күнекмәләре формалаша, уҡыуға ҡарата ҡыҙыҡһыныу;\nРегулятив: уҡыу мәсьәләһен (биремен) аңлау, үҙҙәренең эшмәкәрлеген планлаштырыу;\nКоммуникатив: диалог төҙөйҙәр, һорауҙарға яуап бирәләр, башҡаларҙы тыңлай белеү, әңгәмәгә ҡушыла белеү формалаша;\nТанып белеү: анализлау, сағыштырыу, алған мәғлүмәтте дөйөмләштереү.\n7.Өйгә эш биреү\nӘ хәҙер киләһе дәрескә өй эшен яҙығыҙ. Дәреслектең 70-71- се биттәрендә бирелгән 186- сы күнегеүҙе уҡып, һорауҙарға яуап бирергә. Үҙегеҙгә оҡшаған һәм беҙҙең яҡтарҙа ҡышлаған берәй ҡоштоң һүрәтен төшөрөргә.\nУҡыусылар көндәлектәренә өй эшен яҙалар.\nТанып белеү: кәрәкле мәғлүмәтте анализлай, һайлай белеү;\nРегулятив: яңы уҡыу мәсьәләһен ҡабул итә белеү, үҙҙәренең эшмәкәрлеген планлаштырыу;\nКоммуникатив: һорауҙарға яуап биреү.\n8.Дәресте йомғаҡлау. Эшмәкәрлеккә рефлексия\n- Шулай итеп, бөгөнгө дәрестән үҙегеҙгә ниндәй яңылыҡтар алдығыҙ?\n- Ни өсөн ҡышлаусы ҡоштар беҙҙең ярҙамға мохтаж?\n- Ҡылым һүҙ төркөмөнә ҡараған һүҙҙәр булмаһа беҙҙең телмәребеҙ аңлайышлы булыр инеме?\n- Уҡыусылар, дәрес башында ҡуйған маҡсаттарыбыҙға ирештекме?\n- Алған белемдәрегеҙ тормошта кәрәк булырмы?\nДәрестә алған белемдәрегеҙҙе тормошта ҡулланырһығыҙ, тәбиғәтте һаҡларһығыҙ, ҡышлаусы ҡоштарға ярҙам итерһегеҙ тип ышанам.\nТәртипле, аҡыллы малай һәм ҡыҙҙар булып, Тыуған илебеҙгә файҙалы һәм кәрәкле шәхестәр булып үҫеүегеҙҙе теләйем.\nДәрес тамам. Һау булығыҙ!\nРегулятив: үҙҙәренең эшмәкәрлегенә баһа биреү, уҡытыусының баһаһына адекват ҡараш формалаша;\nАбдрафиҡова Миләүшә Фәғил ҡыҙы\nНомер материала: ДВ-370072


Башҡортостанда армияға көҙгө саҡырылыш буйынса план 90% үтәлгән // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n9:16, 11 декабря 2019 Йәмғиәт\nӨФӨ, 2019 йыл, 11 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.\nБашҡортостанда армияға көҙгө саҡырылыш буйынса план 90% үтәлгән. Был хаҡта Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтендә саҡырылыш комиссияһын үткәреү буйынса кәңәшмәлә республика хәрби комиссары вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Рәмил Баһауетдинов белдерҙе.\nПланға ярашлы, 2019 йылдың октябренән декабренә тиклем Башҡортостан Республикаһы 4603 егетте хәрби хеҙмәткә оҙатырға тейеш.\nБынан алда агентлыҡ хәбәр иткәнсә, быйыл көҙ хеҙмәткә алынғандарҙан 5 меңләгәне Көнбайыш хәрби округына ҡоро ер ғәскәрҙәренә ебәрелә.\nХәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, 2019 йылдың февраленән хәрби иҫәп тураһында законға үҙгәрештәр индерелде, уға ярашлы, хеҙмәткә саҡырылыусы кеше икенсе ҡалаға уҡырға киткән осраҡта, хәрби иҫәптән төшөргә һәм ваҡытлыса теркәлгән урын буйынса иҫәпкә торорға тейеш. Унда ул саҡырылыш буйынса барлыҡ сараларҙы үтергә бурыслы. Уҡыған ваҡытта хәрби хеҙмәтте саҡырылыш комиссияһы ҡарары буйынса ғына кисектерергә мөмкин. Саҡырылыш кампанияһы сараларын үтәмәгән өсөн административ яуаплылыҡ ҡаралған.\nТеги: армияла хеҙмәт итеү


“Татлы” ураҡ башланды\n12 Сентябрь 2019, 17:48\nӘлшәй аграрсылары шәкәр сөгөлдөрө сығарыуға төштө\nБыл миҙгелдә ауыл эшсәндәренең мәшәҡәттәре һанап бөткөһөҙ – урып-йыйыу эштәре, һаҡлауға орлоҡ һалаһы, ужым культуралары сәсәһе, ерҙәрҙе туңға һөрәһе, мал аҙығы әҙерләйһе, ҡышҡылыҡҡа малсылыҡ биналарын тәртипкә килтерәһе бар.\nБер һүҙ менән әйткәндә, бик тынғыһыҙ осор. Сентябрь башланыу менән баҫыу эштәренә “татлы” ураҡ та өҫтәлде. Районда шәкәр сөгөлдөрө плантациялары 5567 гектарҙы биләй. Иң ҙур майҙандар, элеккесә, “Красный Клин” ауыл хужалығы предприятиеһында. Бында быйыл 4000 гектарҙан ашыу майҙанда татлы тамыр үҫтергәндәр. Юғары килем биреүсе был культураны игеү менән шулай уҡ “Заря”, “Агро МТС” йәмғиәттәре һәм бер нисә фермер хужалығы шөғөлләнә. Крәҫтиән-фермер хужалыҡтары араһында Ниғмәтулла ауылынан Дибаевтар ал бирмәй. Ағалы-ҡустылы фермерҙар йыл һайын районда ғына түгел, бөтә республика күләмендә юғары уңышҡа өлгәшә.\n- Шәкәр сөгөлдөрө өсөн йыл уңайлы булды, уңыш мул – гектарынан уртаса 253 гектар. “Татлы” тамыр урағы “Красный Клин” баҫыуҙарында бара, бөгөн унда һигеҙ комбайн эшләй. Шулай уҡ фермер Дибаевтар һәм башҡа хужалыҡтар ҙа уларға ҡушылды, - ти ауыл хужалығы бүлеге баш агрономы Татьяна Лисицына.\nСөгөлдөр эшкәртеүҙе Раевка шәкәр ҡайнатыусылары ла башланы. Бында татлы тамырҙы Саҡмағош, Бүздәк, Йәрмәкәй, Бишбүләк, Дәүләкән, Шишмә һәм Әлшәй баҫыуҙарынан ташыйҙар. “Раевсахар” йәмғиәте баш агрономы Татьяна Антоненко билдәләүенсә, сөгөлдөрҙөң шәкәрлелеге уртаса 16,29 процент тәшкил итә. Завод тулы ҡеүәтенә эшләй башланы, шәкәр ҡайнатыусылар тәүлегенә 3500 тоннаға тиклем сөгөлдөр эшкәртә.\nӘлшәй аграрсылары һауа шарттарына яраҡлашып, яҙғы культураларҙы ла ура. Ауыл хужалығы бүлегенең агрономия хеҙмәте мәғлүмәттәренә ярашлы, игенселәр арпа, бойҙай, һоло, ҡарабойҙай уңышын йыя. Барлығы 22274 гектар һуғылған, был бөтә майҙандарҙың 68 процентын тәшкил итә. 40306 тонна ашлыҡ һуҡтырылған, уртаса уңыш - 18,1 центнер. Ужым культуралары 12419 гектарға (78 процент) сәселгән, 25100 гектар (62 процент) туңға һөрөлгән.\nМал аҙығы туплауға килгәндә иһә, бөтә хужалыҡтар ҙа бесән һәм сенаж менән тулыһынса тәьмин ителгән. Бөгөн кукурузды урып, силосҡа һалалар. Ҡышҡылыҡҡа 2200 тонна силос әҙерләнгән, был – планда ҡаралғандың 22 проценты.


Ырғыҙға, һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған төбәгенә сәйәхәт | Всемирный курултай башкир\nБашҡорт халҡының күренекле яҙыусыһы Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған яҡтарын барып күреү, Һамар башҡорттары менән танышыу теләге күңелдә күптән йәшәп килә ине инде. 1984 йылда Бөрө дәүләт педагогия институтының филология факультеты уҡытыусыһы, ассистент Әминә Абдуллинаның (әле профессор) ике студент ҡыҙ менән был яҡтарға барып ҡайтыуы тураһындағы мәҡәләне уҡығас, был теләгебеҙ тағы ла көсәйҙе генә.\nҺәҙиә Дәүләтшинаның ауылдашы, Һамар өлкәһенең Оло Чернигов районы Хәсән мәктәбенең башҡорт теле уҡытыусыһы Разия Сәхәү ҡыҙы Усманова Бөрө ҡалаһы, әҙибәнең музейы менән бәйләнешкә инеп, үҙҙәрендә лә шундай уҡ музей булдырыу теләге менән күп ваҡыттар янып йәшәй, тик оло йәштәге уҡытыусының яман сирҙән ҡапыл вафат булып ҡалыуы был изге маҡсаттың тормошҡа ашыуына ҡамасаулай. Разия Сәхәү ҡыҙының ғүмер буйы күңел түрендә йөрөткән теләген атҡарыу бурысы Украинка “Белем биреү үҙәге” дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһының башҡорт һәм рус телдәре уҡытыусыһы Зөбәйҙә Энгель ҡыҙы Хәмиҙуллина иңенә төшкән булып сыҡты. Был маҡсатҡа ирешеү өсөн Зөбәйҙә Энгель ҡыҙы ваҡыт менән дә, финанс сығымдары менән дә иҫәпләшмәй, энтузиастарса эшкә тотондо. 2013 йылдың апрель айында ул миңә шылтыратып, беҙҙең ҡалаға килергә, мөмкин булһа Һ. Дәүләтшинаның БДУ-ның Бөрө филиалындағы музейы экспонаттарының күсермәһен алып ҡайтырға теләген белдерҙе. Бөртөкләп йыйылған ҡәҙерле ҡомартҡыларҙы ситкә ебәреү башта йәл кеүек булһа ла, әҙибәнең тыуған яҡтарында ла уның яҡты иҫтәлеге йәшәргә, яҡташтары уны белергә тейеш, тигән уй беҙҙе был эштең хаҡлығына инандырҙы. Бер нисә көн үтеүгә Зөбәйҙә Энгель ҡыҙы үҙенең тормош иптәше Сафиулла ағай менән Бөрөлә инеләр инде. Музейҙағы һәр бер фотоны, һәр документты ихтирам менән, ентекле ҡарап сығып, яңы мәғлүмәттәрҙе өйрәнеп, Һәҙиә Дәүләтшинаның Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы алдына ҡуйылған бюсына сәскәләр һалып, әҙибәнең рухын хөрмәтләне Хәмиҙуллиндар.\nБер йылдан ашыу ваҡыт үткәс, 2014 йылдың сентябрь айында Башҡорт, татар һәм мари филологияһы кафедраһы мөдире Артур Айрат улы Фәтҡуллиндың юллауы буйынса, Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәт министрлығы ярҙамы менән БДУ-ның Бөрө филиалы филология һәм мәҙәниәт-ара коммуникациялар факультетының башҡорт-инглиз бүлеге студенттарын Һамар өлкәһенә фольклор экспедицияға алып барыу мөмкинлеге килеп тыуҙы. Беҙ ойоштороу эштәрендә ярҙам һорап Һамар өлкәһе Мәғариф һәм фән министрлығының көньяҡ идаралығына, Оло Чернигов районының мәҙәниәт бүлегенә һәм, әлбиттә, шәхсән Зөбәйҙә Энгель ҡыҙына мөрәжәғәт иттек. Улар теләгебеҙҙе хуплап ҡаршы алды, сәфәребеҙ уңышлы булһын өсөн шарттар тыуҙырҙы. Зөбәйҙә Энгель ҡыҙы Оло Чернигов районындағы һигеҙ башҡорт ауылы буйлап үтәсәк экспедицияның ентекле маршрутын төҙөнө.\n19 кешенән торған экспедиция ағзаларын Һамар өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы вәкилдәре Раҡия Хазирова менән Зөбәйҙә Хәмиҙуллина Оло Чернигов район мәҙәниәт йорто алдында күренекле яҡташтары Һәҙиә һәм Ғөбәй Дәүләтшиндар, Рәшит Ниғмәти, Фатима Мостафиналар иҫтәлегенә ҡуйылған таҡтаташ янында ҡаршы алдылар.\nЭкспедиция үҙ эшен Ырғыҙ йылғаһының башланған ере, Хәсән ауылы, Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто торған урынды, Янғол байҙың (“Ырғыҙ” романындағы Ниязғол байҙың прототибы) Байҡал күле, уның йорт-ҡаралды урындары менән танышыуҙан башланы. Беҙҙе Ҡадир Ғабдрахман улы Усманов һәм Сәмиға Ильяс ҡыҙы Ғиззәтуллина оҙатып йөрөнө. 1990 йылда төшөрөлгән “Һәҙиә” фильмынан күреп белеүебеҙсә, ҡасандыр тормош ҡайнап торған башҡорт ауылының бөтөүгә дусар ителеүе кәйефте ҡырҙы, әлбиттә. Ошо ауыл уҙаманы, иң аҙаҡҡы булып күрше Костино ауылына күсенгән Ҡадир Ғабдрахман улының ҡамыш баҫҡан Ырғыҙ йылғаһының аръяғында ҡыйығы күренеп торған йортона йотлоғоп ҡарап тороуын күреү ҙә ауыр тойғолар ҡалдырҙы.\nҠадир Усманов һөйләүенсә, үткән быуаттың 50-се йылдарында Хәсән ауылы янында тимер юлы төҙөүҙе планлаштыралар. 1957 йылда Мәскәүҙән Ырғыҙ йылғаһы аръяғындағы илле ете гектар ерҙә төҙөлөш башларға тигән приказ килә. Ләкин Хәсәндә төҙөлөргә тейешле өйҙәрҙе генераль планды боҙоп Костинола һалып өлгөргән булалар. Шул рәүешле Хәсән “перспективаһыҙ” ауылдар рәтенә инеп китә. Ауыл халҡы Костиноға күсергә мәжбүр була. Хәсән ауылы шулай бөтөүгә дусар ителә. Әлегә тиклем картала ла булмаған Костино Һәҙиә Дәүләтшинаның күсенеп ултырған ауылдаштары иҫәбенә ҙурайып китә. Ауылға Яңы Хәсән тигән исем бирергә кәрәк ине, сөнки хәҙер уның төп халҡын Хәсән ауылы башҡорттары тәшкил итә, тигән фекер менән янып йәшәй хәҙер Ҡадир олатай.\nҺәҙиә Дәүләтшина Һамар башҡорттары хәтерендә\nКостино ауылында Һәҙиә Дәүләтшинаға Баймаҡ районы башҡорттары тарафынан ҡуйылған иҫтәлекле таҡтаташты барып күрҙек. Ауылдың иң оло кешеләренең береһе Хөббихужина Фәрихә Ғабдрахман ҡыҙы (Ҡадир Усмановтың бер туған апаһы) менән осраштыҡ. Ул ҡыҙыҡлы хәтирәләре менән бүлеште. “1930-1932 йылдар тирәһе булғандыр. Сәмсеҡәмәр исемле ҡыҙ менән уйнап йөрөйбөҙ. Бер ваҡыт уларға ирле-ҡатынлы ҡунаҡтар килеп төштө. Матур ине ҡатыны: билдәре өҙөлөп тора, ҡаштары ҡыйылып киткән, ап-аҡ йөҙлө. Килешле костюм-күлдәк кейгән. Капрон яулығын матур итеп бәйләп, суҡлап ҡуйған. Өйгә ҡайтып, “Инәй, Сәмсеҡәмәрҙәргә матур бер ҡыҙ килгән. Ире менән”, – тип һөйләйем. “Ул – Һәҙиә Дәүләтшина, Исмәғил бабайҙың яҡын туғаны”, – тине инәйем. Шулай уҡ Һәҙиә апайҙың яңғыҙы ғына килеп киткәне хәтерҙә ҡалған.\n1955 йылдар тирәһендә Һәҙиә апайҙың әсәһе Гөлйәүһәр әбей килеп китте. Мин был ваҡытта уларҙың ҡәрҙәше Исмәғил бабайҙың улы Ильясҡа кейәүгә сыҡҡан инем инде. “Һәҙиә үлгәс, аптырап сығып киттем. Ағай-энемде күреп, әҙерәк күңел күтәреп киләйем, тинем”, – тип һөйләне Гөлйәүһәр инәй.\nӨс көн булды ул беҙҙә. Күберәк ҡәйнәм менән һөйләшеп ултырҙылар. Әбей һәйбәт кенә ине. Ҡәйнәм минең турала ниндәйҙер бер һүҙ әйткәс, әрләп тә ташланы уны Гөлйәүһәр әбей: “Һыңар балаңдан рәхәт күреп ултыраһың: намаҙ уҡыйым тиһәң, ҡомғаныңа һыу ҡойолған, сәйең ҡайнаған. Ашайһың да ҡыйшаяһың. Һин миңә киленде яманлама. Мин бит күреп, һынап ултырам. Килен яҡшы, үҙең яманһың. Тик ултыр”. Еңгәһе ине бит уға минең ҡәйнәм.\nАҙаҡ әбей Диңгеҙбай, Ташбулат ауылдарына барырға булып, хушлашып беҙҙән китеп барҙы.\nЯнғол байҙың өйөндә бәләкәй генә сағымда бер тапҡыр булдым. Өсөнсө бисәһе инәйемдәрҙе ҡунаҡҡа саҡырған ине. Урта буйлы, матур ғына бер ҡатын ине Мәхүбә әбей. Мишәр икән, тигәндәре хәтерҙә ҡалған. Бер малайы кәмит күрһәтәм, тигән булып, ҡағыҙ алып, күҙ, танау, ауыҙ урындарын тишеп мәрәкәләп йөрөгәне, минең унан ҡурҡып илауым иҫтә ҡалған”. Бына шундай хәтирәләр һаҡлай күңелендә туғыҙ бала әсәһе, 89 йәшлек Фәрихә инәй.\nФәрихә инәйҙең бикәме Сәмсеҡәмәр Исмәғил ҡыҙы Хәтипова Имеләй (Ҡыпсаҡ) ауылында йәшәй. Ул 1922 йылдың 29 сентябрендә Хәсән ауылында тыуған. Янғол байҙың кесе ҡатыны Мәхүбә Сәмсеҡәмәр Исмәғил ҡыҙының кендек әбейе булған.\n“Һәҙиә апай – атайым яғынан беҙгә туған. Минең атайым Хөббихужин булып йөрөһә лә, Аралбаев фамилиялы булырға тейеш булған (Гөлйәүһәр инәйҙең дә ҡыҙ фамилияһы Аралбаева – Г.Ҡ.). Һәҙиә Дәүләтшина 1935 йылда Һәҙиәт исемле бер туған ҡустыһы менән килгәйне. Бер 10 көн торҙолар беҙҙә. Аҙаҡ Өфөгә ҡайтып киттеләр. Күпмелер ваҡыттан ҡустыһы зым-зыя юғалған. Һәҙиә апай: “Ҡустым юҡ булды. Әллә һеҙгә барҙымы? – тип борсолоп хат яҙғайны беҙгә.\nҒөбәй еҙнәм Ташбулаттыҡы ине. Мин 1934 йылда бишенсе класта уҡығанда уның менән хат алыша торғайныҡ. Көлә-көлә яуап яҙған була торғайны еҙнәм. “Һин үҫеп етһәң, үҙем кейәүгә бирәм”, – тип тә яҙғайны. Апайым ҡайҙалыр киткәнендә, “Ул ҡайтмаһа, балдыҙ, һине алам да ҡуям”, – тип шаярып яҙғаны иҫтә ҡалған.\n1948 йылда Һәҙиә апай икенсе ире Зәйнулла менән Хөббиниса әбейҙәргә ҡунаҡҡа килделәр. Мин Ҡыпсаҡ ауылына кейәүгә сыҡҡан инем. Һәҙиә апайҙарҙы саҡырып ҡунаҡ иттек. Ул замандың һыйы ла әллә ни түгел инде: күкәй ҙә ҡоймаҡ. Шулай ҙа матур, күңелле итеп ҡунаҡ булыштыҡ.\nГөлйәүһәр апайҙы 1952 йылда Диңгеҙбайҙың Йомағужа тигән кешеһе бортлы машинаға ултыртып алып килгәйне. Кис төшкән ине. Свет та юҡ, бер шәм генә. Гөлйәүһәр апай өйгә кергәс, артынан мин дә керҙем. “Эй, туғаным, кил әле, Исмәғил ағайыма ғына оҡшаған бер кеше икәнһең”, – тип, алдына ултыртып, яратып-яратып алды ул мине.\nАпайым еңгәләре менән күрешергә теләгәс, биш-алты әбейҙе ҡунаҡҡа саҡырып алдым иртәгәһенә. Аҙаҡ Тольяттиҙа торған Мәрйәм ҡыҙым барып күрҙе уны Өфөгә, 10 класты бөткәс. Гөлйәүһәр апайым: “Һин Исмәғилдең бер затымы әллә?”, – тип сырамытҡан уны шунда уҡ.\nҺәҙиә апайҙы миңә оҡшаған тип әйтә торғандар ине. Минең бабай ҙа, Зәйнулла еҙнәм дә: “Был тиклем бер-берегеҙгә оҡшарһығыҙ икән?! – тип аптырашҡандар ине 1948 йылда ҡунаҡ булышҡанда” (Ысынлап та, ап-аҡ йөҙлө, һөйкөмлө Сәмсеҡәмәр инәйҙе күргәс тә, “Һәҙиә апай ҡартайғансы йәшәһә, тап ошондай әбей булыр ине” тигән фекер тыуа – Г.Ҡ.). Бына ошоларҙы бәйән итте беҙгә Сәмсеҡәмәр Исмәғил ҡыҙы берсә көлөмһөрәп, берсә һағышланып.\nСәмсеҡәмәр инәй менән яҙыусы, журналист Рәлис Ураҙғолов та ихлас аралашҡан икән. Инәйҙең атаһы Исмәғил Хөббихужа улы тураһында һөйләгәндәрен тыңлап, беҙ яҙыусының “Аслыҡ” романындағы ҡайһы бер персонаждарҙың прототиптарын танығандай булдыҡ.\nИсток ауылы мәктәбендә ғәжәйеп кеше, энтузиаст Харитонова Фәтиха Сөнәғәтулла ҡыҙы менән таныштыҡ. Байтаҡ йылдар Тольятти ҡалаһында йәшәп ҡайтҡан ханым үҙ инициативаһы менән ике музей ойошторған. Ул был эше өсөн бер тин дә эш хаҡы алмай. Музейҙарына кабинет бирһендәр өсөн, Фәтиха апай ике мең һумға ғына иҙән йыуыусы булып эшкә урынлашҡан. Башҡорт һәм рус халыҡтарының этнографияһына арналған музейҙа беҙ Ырғыҙ буйы башҡорттарының тормош-көнкүреш яраҡтары, биҙәнеү әйберҙәренең, ғөмүмән һәр бер экспонаттың ғәжәп бер һаҡсыллыҡ, ихтирам менән һаҡланыуын күреп һоҡландыҡ. Музей иҙәненә йәйелгән кейеҙ өҫтөндә һибелеп ятҡан ашыҡтарҙы күреп, беҙҙең Башҡортостанда бик таралыш тапмаған был уйынды уйнап күрһәтеүҙәрен һораныҡ. Фәтиха Сөнәғәтулла ҡыҙы менән Зөбәйҙә Энгель ҡыҙы тубыҡланып ултырып, уйын барышы менән таныштырҙылар. Үҙҙәренең экологик яҡтан таҙа, ҡул йылыһын, күҙ нурҙарын һаҡлаған кейеҙ өҫтәрендә тәбиғи, таҙа ашыҡ һөйәктәре менән уйнап үҫкән бала саҡтарын һағынып иҫкә төшөрҙөләр.\nФәтиха Харитонованың икенсе музейы совет осорона арналған. Бында В.И. Лениндың портреттары, әҫәрҙәренең тулы йыйынтыҡтары, шул осорҙағы почет грамоталары, юлбашсы тураһында сыҡҡан бихисап китаптар, пионер галстугы, комсомол, пионер, октябрят значоктары, дружина байраҡтары, барабан, элекке мәктәп формалары һ.б. бихисап әйберҙәр ҡәҙерләп һаҡлана. Музей хужабикәһе нумизмат та икән, ниндәй генә аҡса берәмектәре ҡуйылмаған бында!\nФәтиха Сөнәғәтулла ҡыҙының Дим буйы башҡорттары һөйләшен хәтерләткән телмәре лә бик һоҡландырҙы. “Беҙләр барлыҡ өй эшләрен эшләшеп үҫтек: йөн теттек, ҡауырҫын ҫыҙырҙыҡ, юрғаннар эшләнек”, – тип һөйләне ул.\nҠасҡын (Таллы) ауылы мәҙәниәт йортонда беҙҙе “Туған моңдар” фольклор коллективы менән уның етәксеһе Шагаева Фатима Кәбир ҡыҙы көтә ине. Таллының сибәр һәм ҡупшы апайҙары беҙгә йыуа йыйыу йолаһын күрһәтте. Ошо йола эсендә Ырғыҙ буйы башҡорттарына хас булған бейеү элементтары, йырҙары менән таныштырыуға өлгәште һәүәҫкәр артистар. “Әллүкәй” бейеүен таҡмаҡтар әйтеп, өйөрөлөп йөрөп бейеп күрһәтте улар. Әлзирә Ғарифова, Фатима Шагаева, Әмирә Волкованың моңдары ла әсир итте студенттарҙы. Мәҙәниәт йортоноң уңған һәм талантлы мөдире Фатима Кәбир ҡыҙы ойошторған музейҙағы экспонаттар байлығы ла һоҡландырҙы. Нимәләр генә юҡ бында: боронғо көбөләр, күмер менән эшләүсе үтектәр, патефон, “Зингер” тегеү машинкаһы, керогаз, боронғо шкафтар, сигеүле таҫтамалдар, селтәрҙәр, һандыҡ, ауылдаш бабайҙың Бөйөк Ватан һуғышын урап ҡайтҡан таҡта сумаҙаны, башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының милли кейемдәре, 150 йылдар элек тегелгән камзул, сәсүрмес һ.б. бихисап ҡомартҡылар.\nМәҙәниәт йорто гөрләп тора бында. Исемдәре есеменә тап килә тигәндәй, Таллы уңғандары тал сыбыҡтарынан төрлө әйберҙәр үрергә лә әүәҫләнеп алғандар. Клуб түрендә уларҙың һоҡланғыс ижад емештәре күргәҙмәгә ҡуйылған.\nУкраинка “Белем биреү үҙәге” дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһында Зөбәйҙә Энгель ҡыҙы Хәмиҙуллина тарафынан биҙәлә башлаған Һәҙиә Дәүләтшина музейын күреп ҡыуандыҡ. Бында рәссам Рим Йыһангировтың “Ырғыҙ” романы буйынса үткән быуаттың 70-се йылдарында төшөрөлгән картиналары күргәҙмәгә ҡуйылған ине. Рәссам ошо яҡ кешеһе булараҡ уларҙы бар тарихи дөрөҫлөгөндә, интерьерҙар, этнографик үҙенсәлектәр, йолаларҙы һаҡлап, әҫәр йөкмәткеһен бар тулылығында асып биреүгә өлгәшкән.\nЗөбәйҙә Энгель ҡыҙына ҙур уңыштар юрап, әҙибәнең Украинка мәктәбендә урынлашҡан музейы Ырғыҙ, Кәрәлек буйҙары башҡорттарының яратҡан урындарының береһенә әйләнһен ине, тигән теләктә ҡалабыҙ.\nЫрғыҙ буйы башҡорттарының һүҙ йомғағын һүткәндә\nКинйәғол ауылында Шәймәрҙәнова Фатима Вәғиз ҡыҙы, Шаһиәхмәтова Фариза Ғаяз ҡыҙы менән әңгәмә ҡорҙоҡ. Беҙ барып ингәндә балсыҡ баҫып, йорт-ҡураһын һылап йөрөгән Фариза инәй донъя көтөүгә булған дәртлелеге менән бер һоҡландырһа, мәғлүмәтлелеге, йор әңгәмәсе булыуы менән таң ҡалдырҙы. Инәй бына нимәләр һөйләне беҙгә: “Беҙҙең ауылдың өс исеме бар: Кинйәғол – Шүрәле – Бишул. Кинйәғол исемле бабай ошо урынға килеп ултырған, был тирәлә ул заманда диңгеҙ булған. Ҡамышлыҡтар ҙа булмаған, тирән булған. Әбейе Көмөшбикә бик сая булған. Көмөш әбей юлы тип уның исеме тарихҡа ла инеп ҡалған.\nНи өсөн ауылдың исемен Шүрәле тип йөрөткәндәрен һөйләйем әле. Берәүҙең көмөш айғыры көн дә тирләп ҡайта икән. Аптырағас, һумала буяп ебәргән хужа. Ҡараһа, атҡа шүрәле йәбешеп ҡайтҡан. “Иһаһай-миһаһай! Ат сабыш та арт йәбеш!” – тип һамаҡлай икән был шүрәле ҡыҙы. Бабай ҡыҙҙы кире ебәрмәгән. Ҡатын итеп алған. Шүрәленән биш ул тыуған. Шуға ауылды Бишул тип тә, Шүрәле тип тә йөрөтәләр. Бабай һунарға йөрөр булған. “Бабай, ҡырҙан ҡайтһаң, тамағыңды ҡырып кер!” – тип иҫкәртеп ҡуйған уны ҡатыны. Хужа бер тапҡыр тамағын ҡырмай килеп инһә, шүрәле затынан булған йәмәғәте мейе ҡапҡасын асып, тубығына һалып бетен үлтереп ултыра икән. Әбей үлгән дә ҡуйған. Бабай үкенә лә һуң, әбей юҡ. Шүрәле шулай итә икән, беҙҙең башҡорт алайтмай бит”.\nҠыпсаҡ ауылында Харрасова Һәҙиә Вәхит ҡыҙы көмөш телле саратов гармунында уйнап ишеттерҙе. Бабайы менән ҡара-ҡаршы таҡмаҡ әйтешеп тә алдылар:\n– Силәге тулып ҡалһын.\nҠаршы таҡмаҡ әйтешәйек,\nБер ҡыҙыҡ булып ҡалһын.\n– Һандуғастар һайрай-һайрай,\nҺин миңә кәрәкмәйһең, тип\nУл да йөрөй торғайны.\n– Аҡ пилотка буламы?\nҮҙеңә яҙмаған йәрҙе\nТеләп алып буламы?\n– Егет алай буламы?\nЕгет былай буламы?\nҠыҙлар янына егет килҫә,\nБер йырламай буламы?!\n– Егет егетлеген итә –\nАт эсерә урамда.\nЙөрәгенә сыҙай алмай\nСығып китә буранда.\nҺәҙиә инәй менән Зөбәйҙә Энгель ҡыҙы “Тирмән” исемле бейеүҙе өйрәтте студенттарға.\nТәгәрмәсе тимерҙән”, – тип бейеүгә төшөп китте Башҡортостан студенттары. Харрасовтарҙың йәшлек дәрте һүнмәүенә һоҡланып сыҡты был йорттан йәштәр.\nСурина Рәйсә Кәшфулла ҡыҙының да ауыҙ гармунында уйнай-уйнай бейеп китеүе матур бер күренеш булды.\nРәшит Ниғмәтиҙең тыуған ауылы Диңгеҙбайға килгәс, етемһерәп ултырған башланғыс мәктәп бинаһы (сөнки мәктәп күптән ябылған – Г.Ҡ.) янына барып, Башҡортостандың халыҡ шағиры хөрмәтенә ҡуйылған таҡтаташты ҡараныҡ, шағирҙы иҫкә алдыҡ, әҫәрҙәрен иҫкә төшөрҙөк. 1933 йылғы Йомағәлиева Миңлекамал Жәдид ҡыҙы менән матур әңгәмә ҡорҙоҡ. Инәйҙең көнкүреше матур булыуы иғтибарҙы йәлеп итте. Ғөмүмән, студенттар Ырғыҙ буйы әбейҙәренең матур йәшәүҙәренә һоҡланып туйманы. “Тыштан ҡарағанда, самандан һалынған өйҙәре бәләкәй генә кеүек. Эскә инһәң, иркен, матур, бөхтә. Күптәренең автомат кер йыуыу машиналары кеүек заманса уңайлыҡтары бар”, – тине улар. Ысынлап та, саман өйҙәр шып-шыма итеп һылап ҡуйылған, кәртә-ҡуралары төҙөк.\nМаһира Сөләймән ҡыҙы Садиҡова – Башҡортостан матбуғатының күптәнге дуҫы. Ғүмер буйы “Совет Башҡортостаны” (әле “Башҡортостан”) гәзитен, “Ағиҙел” журналын алдырып барған.\nИнәйҙең шәжәрәһе Диңгеҙбай ҡартҡа барып тоташа. “Иң ҡарт ҡартатайым булған ул. Диңгеҙбай – Мортаза – Ғәлимйән – Сөләймән – Маһира”, – тип һанап бирҙе Маһира инәй. Ә әсәһе Хәсән ауылынан төшкән килен булған, Һәҙиә Дәүләтшиналарға ҡәрҙәш тура килә.\nМаһира Сөләймән ҡыҙының өйөндә бар тирә-яҡ ауылдарҙан йыйылып ғәйет намаҙы уҡыйҙар икән, сөнки Диңгеҙбай ауылында мәсет юҡ.\nЙомағәлиева Мәрхәбә Сәйетбаттал ҡыҙы ла яҡшы хәтерле, күңелле әңгәмәсе булып сыҡты. “Ҙур бейеү”, “Һигеҙ бейеү”, “Алты бейеү” кеүек бейеүҙәрҙең хәрәкәттәрен иҫенә төшөрҙө. Таҡмаҡ әйтеп, дөбөрләтеп бейергә лә төшөп китте:\nАлабута, балдырған –\nБарыһы беҙҙе йөҙәтте.\nБеҙҙең кеүек эшлекһеҙҙе\n“Тағы ла: Тейәгәндәр ҡалайҙар. // Әммә ҡыҙыҡ булыр ине // Үлеп бөтһә бабайҙар, – тип йырлай торғайныҡ. Бабайҙар үлеп бөтһә, ҡыҙыҡ түгел икән. Әле әтәс һуйҙырырға ла, тауыҡ һуйҙырырға ла кеше юҡ. Ир кеше эҙләп, әллә ҡайҙарҙан урап килергә тура килә”, – тип көлдөрөп тә алды ул беҙҙе.\nМәрхәбә Сәйетбаттал ҡыҙы дауалау серҙәрен дә яҡшы белә, ҡот ҡойоу менән шөғөлләнә икән.\nМөтиғуллина Рәбиғә Дәүләтбай ҡыҙы менән Йыһангирова Руза Хәсән ҡыҙы, Ғатауллин Борис Хәсән улы ямғыр теләү йолаһын иҫкә төшөрҙөләр. Үлгәнтау, Әүлиә ҡәбере тураһында ла һөйләнеләр. Ырғыҙ йылғаһының диңгеҙ кеүек тулып ятҡан сағын, һыу инергә ярамаған тәрән урындары булғанлығын һағынып хәтерләне улар.\n77 йәшлек Сәғитова Маһинур Кәрим ҡыҙы фольклор экспедицияһының оло табышы булды. Күпме матур риүәйәт-легендалар, халыҡ ижады өлгөләрен ишеттек унан. Уның һөйләшеүе Һәҙиә Дәүләтшинаның “Ырғыҙ” романы геройҙарының телмәрен хәтерләтте беҙгә. “Бер йылға буйында урыҫтар менән башҡорттар һуғышҡан. Башҡорттар араһында бер батыр булған, барыһын да еңеп сыҡҡан. Урыҫтарҙың иң шәбе уны атына һуғыпмы төшөрһә, теге батыр Гөлөстан исемле ҡыҙ кеше булып сыҡҡан. Теге урыҫ ҡыҙ кешене еңә алмай йөрөгәненә бик ғәрләнгән икән, ти. Шунан бирле был йылғаны батыр ҡыҙҙың исеме менән атап йөрөтә башлағандар. Олоҫтан һыуы Ырғыҙға ҡоя бит инде”, – тип һөйләне инәй.\nДиңгеҙбай ауылында сыҡҡан “Зәлифәкәй” йыры тураһында ла ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр ишеттек: “Зәлифә минең атайым Кәрим ҡарттың ике туған апаһы булған. Яратҡан егетенә кейәүгә бара алмаған, Аҡъегет Муса исемле берәү араларына төшкән. Йырҙың:\nҠара ғына тырантас, ай, күн япҡан.\nЗәлифәкәй менән Муса ятҡан,\nАлламорат барып уятҡан, – тигән юлдары хәтеремдә ҡалған.\nАтайымдар ғәрләнеп был йырҙы башҡаларҙан да йырлатманы, тарихын да һөйләтмәй торғайнылар”.\nБыл яҡтарҙа туйҙарҙың нисек үтеүе тураһында һораштыҡ Маһинур инәйҙән. “Тәүге көн ҡоҙалар килә. Беренсе килгәндә уларҙы ҡурҙаҡ, сәй менән һыйлайҙар ине. Аҙаҡ һалма бирәләр ине. Ауыл икегә бүленә: яртыһы бер саҡыра, аҙаҡ ҡалған икенсе яртыһы ҡунаҡ күрһәтә. Таңға тиклем ҡунаҡ була инек. Иртәгәһенә хужа үҙенә саҡыра. Ауылдың икенсе яртыһы саҡырған ҡунаҡтан һуң, кире хужаның өйөндә йыйыла инек. Төп ҡоҙа көрәгә яба, килендең яҡын туғаны уны аса. Ҡуймы, күлдәкме, шуның кеүек бер зат әйтә. Һандыҡты йырлап асалар ине. Иң өҫтә асҡан кешегә күлдәклек ята. Ул килен менән кейәүҙе ҡунаҡҡа саҡырырға тейеш. Аҙаҡ күлдәк урынына урын япмаһы, беләҙек һалыу сығып китте. Ҡоҙалар бер-береһенә күлдәк кейҙерешәләр.\nҠыҙ йәшереү йолаһы ла бар беҙҙең яҡта. Ҡыҙҙы әхирәттәре йәшерә. Еңгәләре эҙләй ине. Кәләште тапҡас, һөйрәкләп кейәү янына алып барып ҡуша инеләр. Кейәү еңгәләренә таҫтар бирә ине. Иртәгәһенә ҡунаҡ күреп йөрөйҙәр ине. Еҙнәләренең аяҡ кейемен йәшерә ҡәйнеш-балдыҙҙары, кейәү уларға һуғылған балдаҡ, аҡса, бәке өләшә ине.\nШаршау эсендә, уның дүрт мөйөшөнән тотоп килен төшөрә торғандар ине.\nҺыу башлатыу “Ырғыҙ” романында һүрәтләнгәнсә. Күлдән һыу алғас, яҡын бикәсе бисмилла итеп килендең иңенә көйәнтәне һала. Бәхетем түгелмәһен, тип килен һыуҙы сайпылтмай ғына алып ҡайтырға тырыша. Өй иҙәненә кейеҙ, буй юрғандар теҙеп, табын әҙерләнгән була. Ҡыҙҙар өйгә сәйгә керә. Килен бикәстәренә яулыҡ, ойоҡ, хушбый, йөҙөк кеүек бүләктәр өләшә, тыштағыларға ла һабын һ.б. заттар бирә”.\nЫрғыҙ буйы башҡорттары борон-борондан кейеҙ баҫыу эшенә маһир булған. “Кейеҙ баҫыуға көс кәрәк. Өлкәндәр йөндө брезентҡа йәйеп түшәй ине. Унан биҙәк һалаһың. Кейеҙгә эҫе һыу ҡояһың. Терһәктәребеҙ эҫе һыуҙан ҡара ҡутырға әйләнә ине. Был ауыр эште өмә итеп эшләй инек. Өмәнән һуң тышҡа сығып бейешә торғайныҡ”, – тип хәтерләй Маһинур инәй.\nБыл яҡтарҙа таралған уйындарҙы ла ҡыҙыҡ итеп иҫенә төшөрөп алды инәй: “”Миңә төш, миңә төш! Миңә төш. Хан, миңә төш! – тип ханталаш (ашыҡ уйынының бер төрө – Г.Ҡ.) уйнай инек. Буяулы була был ашыҡтар. Ханды өлкән итеп ҡыҙылға буяп ҡуялар ине.\nБишәнбәк тигән уыйнда биш кенә ашыҡты сиртеп уйнайһың. Бөгә тип ашыҡтың бейек яғы, сигә тип уйпат яғы атала ине.\nОяһыҙ йәшенбәк уйнай инек. Ауылдың йәштәре икегә бүленә, яртыһы йәшенә. Яртыһынан күберәге табылһа, тегеләре лә сыға. Өйләнешкән, балалары тыуып өлгөрмәгән йәштәр ҙә уйнай ине был уйынды”.\nТормош булғас, төрлө саҡтар була. Ауырып-сырхап та китәһең. Им-том, әмәл-таҡыл да ят түгел Ырғыҙ буйы башҡорттарына.\n“Кил, ҡотом, кил, ҡотом!\nАҡ балыҡтай йөҙөп кил.\nҠарлуғастай осоп кил.\nҠайҙан сыҡтың, шунда кил,\nКилеп урыныңа кер! – тигән һүҙҙәр менән ҡот ҡоя инек”, – ти Маһинур Кәрим ҡыҙы.\nҮтәкәй (Бөрйән) ауылының башланғыс мәктәп уҡытыусыһы Хәзиева Гөлнур Шәһиҙулла ҡыҙы Һәҙиә Дәүләтшинаның әхирәте Тутыя Даянованың ейәнсәре булып сыҡты. Гөлнур Шәһиҙулла ҡыҙы: “Ҡәрсәйем Һәҙиә Дәүләтшина менән бергә уйнағанын һөйләй торғайны. Йомшаҡ күңелле, ғәҙел ине, тип хәтерләй торғайны яҙыусыны”. Беҙ Тутыя Ғәзиз ҡыҙының фотоһы әҙибәнең музейында һаҡланғаны тураһында әйттек. Әминә Абдуллина тарафынан 1984 йылда инәйҙең хәтирәләре ҡағыҙ битенә төшөрөп ҡуйылған булған: “Һәҙиәнең белем алыуға ынтылышы ҙур ине, мине лә шуға өгөтләй, ярҙам итә торғайны. Беҙ уның менән яңы тормош, бәхет хаҡында һөйләшергә ярата инек. Икәүләшеп уҡытыусы булып китербеҙ, тип хыяллана инек”.\nҮҙем Хәсән ауылы ҡыҙымын. Бөрйән ауылында 1978 йылдан бирле йәшәһәм дә, һаман Хәсән күңел түремдә. Яҙ көндәре ирем, ейәнсәрем менән Хәсәнгә барып Мөһөрмән йондоҙҙарын йыйып ҡайттыҡ быйыл. Мөһөрмән тауы, Хапаза тауҙары бар беҙҙең ауыл янында. Аслыҡ ваҡытында йомран тотоп көн күргәндәр бит инде. Мөһөрмән исемле әбей шунда үлеп ҡалған, шунан башлап был тауҙы уның исеме менән йөрөтә башлағандар.\nЯнғол байҙың Байҡал күлендә кер сайҡап үҫтек беҙ. Бәләкәй саҡта байҙың йорттары урынында уйнай инек. Яҙ көнө унда ямғыр яуғандан һуң, йыуылып сыҡҡан матур шәшке ярсыҡтарын “Янғол байҙың алтын шәшкеләре” тип йыйнай торғайныҡ.\nҒәзим Шафиҡовтың “Һәҙиә” фильмын күҙ йәштәрем аша ҡараным. Унда беҙҙең ауыл күренештәре төшөрөлгән. Ҡоҙағыйым Рәбиғә Зарипова менән Миңзифа әбей Усманова көңгөр-ҡаңғыр килеп һөйләшеп ултыра. Көтөү ҡайтып килә. Ауылымдың бөтөүенә йөрәгем әсенә”.\nОло Чернигов районының алты башҡорт ауылының мәктәпһеҙ булыуы тураһында күңелһеҙләнеп уйланып, Үтәкәй мәктәбенә ябылмай эшләргә яҙһын, тигән теләктә хушлаштыҡ Гөлнур Шәһиҙулла ҡыҙы менән.\n78 йәшлек Хәсәнова Мәрйәм Әмерғәле ҡыҙы ла туй йолаларын хәтеренә төшөрҙө. Талғын ғына тауыш менән бик моңло итеп итеп йырлап та ебәрҙе ул. Күңелдәре йомшап, күҙ йәштәрен дә сығарып алды Мәрйәм Әмерғәле ҡыҙы.\nИнәйҙең кейәүе (бер туған һеңлеһенең ире) Муллагилдин Мөбин Нәғим улы Бөрйән ауылының әле өсөнсө урында ултырыуы, элек ҡайһы урындарҙа урынлашҡаны тураһында мәғлүмәт бирҙе. Олатайҙың ғаиләһенә репрессия елдәре ҡағылған булып сыҡты: атаһы халыҡ дошманы тип ҡулға алынып, 1942 йылда атыла. Ғаиләләре 1943 йылда биш йылға Ҡаҙағстандың Петропавловка өлкәһенә һөрөлә. Йорт-ҡаралтылары тартып алына.\n“Сүрәкә, күзнә уйнай инек. Һыйыр йөнөнән әүәләп туп һуға инек”, – тип бала саҡтарын да һөйләп алды Мөбин бабай.\nЫрғыҙ ауылында Дим һәм Хәлимә Хәкимовтар ғаиләһе менән таныштыҡ. Дим Насип улының бик үҙенсәлекле тауыш менән башҡарған йырҙарын аудиотаҫмаға яҙҙырып алдыҡ. Хәлимә инәй Әүлиә ҡәберенең тарихын бәйән итте: “Августовка урыҫтары менән сыҡҡан низағта һәләк булған әүлиә. Үҙенең үлерен алдан белгән була. Үҙен һәләк булған урынында ерләргә, ауылға алып ҡайтып йөрөмәҫкә ҡушҡан. Ҡәбер аҙаҡ баҫыулыҡ эсендә ҡала. Августовка урыҫтары был урында һөрә башлаһа, аттары, үгеҙҙәре ятып үлә, тракторҙары туҡтап ҡала торған булған.\nӘүлиә ҡәберен матур итеп кәртәләп ҡуйҙы хәҙер Бөрйән фермеры. Ямғыр оҙаҡ яумай торғанда, Бөрйән ауылы әбейҙәре ямғыр теләп, доға ҡылалар шунда. Ямғыр шунда уҡ яуа”.\nЫрғыҙ төп дөйөм белем биреү мәктәбенең башҡорт һәм рус телдәре уҡытыусыһы Ибәтуллина Мәфтүхә Мөбин ҡыҙы беҙгә ауыл тарихы тураһында байтаҡ материалдары менән бүлеште. Әбейҙәрҙән үҙе яҙып алған таҡмаҡтарҙы ла тапшырҙы ул беҙгә.\nМәктәптә башҡорттарҙың көнкүрешен һүрәтләгән музей эшләй. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының бик үҙенсәлекле көмөш биҙәүестәре хәтеребеҙгә уйылды\nҒәшиә Харис ҡыҙы Ғатауллина, Бибинур Рәсүлева, Рәшит Ниғмәтиҙең өс туған ҡустыһы Ғәйнетдин Фәтхулла улы Сәйфетдиновтар ҙа ҡыҙыҡлы әңгәмәселәр булып сыҡты. Ғәйнетдин олатай шағир тураһындағы иҫтәлектәрен һөйләне: “1937 йыл һуңғы тапҡыр бер-нисә айлыҡ ҡына ҡыҙҙары Флорида менән ҡайтып киткәйнеләр. Рәшит Ниғмәтиҙең юлы тыуған яҡтарына башҡа төшмәне”.\nЫрғыҙ ауылының алыҫтан уҡ иғтибарҙы тартып торған, тышына зауыҡ менән ҡурай тажы төшөрөлгән мәҙәниәт йортонда булдыҡ. Милләттәштәребеҙҙең күңел асыу өсөн иҫ киткес матур урыны булыуға шатландыҡ. Тик бындағы бай китапхана фондында бер генә дана ла “Ырғыҙ” романы булмауы беҙҙе аптырашҡа ҡалдырҙы. Китапты почта аша һалып ебәрергә һүҙ бирҙек.\nБыл сәйәхәт студенттарыбыҙ күңелендә иҫ китмәле йылы тойғолар ҡалдырҙы. Бына нимә тип яҙа Таңсулпан Ибраһимова: “Ҡайҙа ғына барһаҡ та, беҙҙе ихлас күңелдән, бик йылы ҡаршы алдылар. Мәктәптәрҙә үҙ эшен яратып башҡарған, мөкиббән киткән уҡытыусылар менән аралаштыҡ, яғымлы, оло йөрәкле әбей-бабайҙарҙың кәңәштәрен тыңларға ашыҡтыҡ, ололарға ихтирамлы балалар менән таныштыҡ. Һамар башҡорттарының башҡорт телендә матур итеп аралашыуҙарына, рухлы, иманлы булыуҙарына ҡарап күңел һөйөндө. Ғөмүмән алғанда, беҙҙе был сәйәхәт тетрәндерҙе лә, һоҡландырҙы ла, илһамландырҙы ла, рухландырҙы ла. Хәсән ауылы яҙмышы күңелдәрҙе әрнетһә, шундай мәҙәниәтле Һамар башҡорттары менән аралашыу йөрәктәрҙе йылылыҡ өҫтәне”.\nКоллегабыҙ Әминә Абдуллинаның 1984 йылда үткән юлын Башҡорт, татар һәм мари филологияһы кафедраһы мөдире Артур Айрат улы Фәтҡуллин, башҡорт-инглиз бүлегенең II курс студенттары менән теүәл утыҙ бер йылдан һуң бына ошо рәүешле ҡабатланыҡ. Ырғыҙ йылғаһын һыулаған башҡорт ауылдарын, уның күркәм халҡын яратып, үҙ күреп хушлаштыҡ беҙ алыҫтағы яҡын туғандарыбыҙ менән. Ырғыҙ һыуы мәңге шаулап аҡһын, милләттәштәребеҙҙең рухы һүнмәһен, ауылдарҙа башҡорт балаларының шат тауыштары тынмаһын, тигән изге теләктәрҙә Башҡортостаныбыҙға юл алдыҡ.\n« Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Еңеү көнө менән ҡотлай\nҠоролтай киң мәғлүмәт саралары менән һөҙөмтәле эшләү яҡлы »


Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан буйынса идаралығынан хәбәр итеүҙәренсә, көслө ел иҫеү һөҙөмтәһендә, бөгөн иртәнге алтыларҙа Ейәнсура районының һигеҙ ауылы утһыҙ тороп ҡалған\nҒәҙәттән тыш хәл эҙемтәләрен бөтөрөүгә 21 кеше һәм 12 берәмек техника йәлеп ителгән. Көндөҙгө ун икеләрҙә был ауылдар халҡын электр энергияһы менән тәьмин итеү тергеҙелгән.\nБынан тыш, һауа шарттарына бәйле, Магнитогорск -Ира автомобиль юлының Баймаҡ һәм Сибай ҡалалары араһындағы өлөшөндә 10 киломтерға һуҙылған тығын барлыҡа килеүе билдәле булды. Хәбәр ителеүенсә, ул участкаһы ваҡытлыса ябылған, унда ҡар таҙартыу техникаһы эшләй. Насар һауа шарттарына бәйле, Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы идаралығы водителдәрҙе был йүнәлештә юлға сығыуҙан тыйылып торорға саҡыра. Шулай уҡ ағастар һәм насар нығытылған тимер ҡоролмаларға яҡын йөрөү кәңәш ителмәй.


Мәңгелек дан һеҙгә, яугирҙар!\n17 Май 2019, 14:54\nЯңы Петровка ауыл биләмәһенә ҡараған Яңы Петровка, Бикеш, Сәйетҡол, Муса ауылдары, Иҫке Хвалын утары халҡы ла дәһшәтле йылдарҙа Бөйөк Еңеүҙе яҡынайтыуға сикһеҙ ҙур өлөш индергән. Ошо ерҙәрҙә тыуып үҫкән 310 ир-егет, илдә дау ҡупҡас, ҡулына ҡорал алып Тыуған ил һағына баҫҡан. Шуларҙың береһе - Муса ауылы егете Х.Исмәғилев Миңлеғәли Ғөбәйҙуллин менән Александр Матросовтың (Шакирйән Мөхәмәтйәновтың) батырлығын ҡабатлап, күкрәге менән дошман амбразураһын ҡаплаған.\nҠыҙғанысҡа ҡаршы, һуғыш ҡорбанһыҙ булмай - 180 яугирға тыуған тупраҡҡа ҡабат аяҡ баҫырға яҙмаған, ҡайтҡандарының да күбеһе яралы, ҡайһы берҙәре хатта йә ҡулһыҙ, йә аяҡһыҙ була. Ана шул иҫән ҡайтҡан 130 кеше араһынан бөгөн бары тик икәү – Мәжитов Хәсән Барлыбай улы менән Әхмәтйән Рәхимйән улы Кәримов ҡына иҫән, улар район үҙәгендә ғүмер итә.\nТыл ветерандары һаны ла йылдан-йыл кәмей бара. Әлеге көндә биләмәлә 6 тыл хеҙмәтсәне, 5 тол ҡатын иҫәпләнә.\nСәйетҡол ауылында уҙған байрамда тыл ветерандары - Фәйзулла Ҡотлоғужин, Ғәшүрә Аҫылбаева, Миңлекамал Ғәйнуллина, Зәки Сәйетбатталов, һуғыш ветеранының тол ҡатыны Хәҙисә Аллахиярова, һуғыш балаһы Баныу Сәйетбатталова, райондан килгән вәкилдәр һәм урындағы халыҡ ҡатнашты.\nБөйөк Еңеү көнө йылдан-йыл беҙҙән алыҫая барһа ла, уның ҡәҙере кәмемәй. Донъяның әле был, әле теге мөйөшөндә сыуалыштар, аңлашылмаусанлыҡтар сығып ҡына торған заманда, һуғыштың ниндәй ҙур афәттәргә алып килеүен хәтерҙә тотоу айырыуса мөһим. Сараға килгәндәргә үҙҙәренең һәм район хакимиәте башлығы Ғайса Янбаевтың ҡайнар ҡотлау һүҙҙәрен еткергән ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы Хөсәйен Аллабирҙин да, Мораҡ үҙәк район дауаханаһы баш табибы урынбаҫары Мөҙәрис Хәбибуллин да быны һыҙыҡ өҫтөнә алды.\nҺуғыш йылдарында быуындары ла нығынып етмәгән ҡыҙҙар-малайҙар тормош арбаһына егелергә мәжбүр булған. Дәртле йыр-моңдары менән сәхнә түрен йәмләгән Сәйетҡол мәктәбе уҡыусыларына, “Аҡбуҙат” балалар баҡсаһы тәрбиәләнеүселәренә ҡарап, залда ултырған ветерандар ауыр бала саҡтарын иҫкә алмай ҡалмағандыр...\nҺағыш ҡатыш шатлыҡ менән билдәләнгән байрам бер минут тынлыҡ менән яугирҙарҙы иҫкә алыу һәм Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙарына арналған һәйкәлгә сәскәләр һалыу менән тамамланды.


Инфоурок / Другое / Презентации / "Һүҙбәйләнеш" темаһына презентация материалы.\nЛингвистика (тел белеме, тел ғилеме; лат. тел. lingua - тел) — телдәрҙе өйрәнеүсе фән. Журна́л (франц. теле, jour- көн, тәүлек; journal – көндәлек, бер көнлөк яҙма)— ваҡытлы матбуғат баҫмаһы.\nБашҡортостанда 15- тән ашыу журнал башҡорт, рус, татар, инглиз телдәрендә сыға.\nК=Һ\tб\t,\t,\t,\nһүҙбәйләнеш – ул мәғәнәүи һәм грамматик яҡтан үҙ-ара бәйле ике йәки бер нисә һүҙ.\nБеренсе рубрика: Башҡорт халыҡ ижады\nБашҡорт халыҡ ижадының жанрҙары һәм ошо жанрға ҡараған әҫәрҙәр араһында ярашлылыҡ булдырығыҙ: 1. эпос А. «Айыу менән төлкө», «Ҡәмән менән Сәмән, картуф сәскән Сәлмән», «Ҡамыр батыр» 2. йыр Б.«Ете ҡыҙ», «Әсә йөрәге» 3. ҡобайыр В.«Урал батыр», «Аҡбуҙат», «Алпамыша менән Барсынһылыу», «Алдар менән Зөһрә» 4. легенда Г.«Бөҙрә тал», «Ете ырыу», «Сыбаркүл», «Ауыл көйө» 5. риүәйәт Д.«Бейек тауҙың үлгәне», «Сура батыр», «Мораҙым батыр» 6. әкиәт Е.«Сыңрау торна», «Алдар батыр»\n1. эпос А. «Айыу менән төлкө», «Ҡәмән менән Сәмән, картуф сәскән Сәлмән», «Ҡамыр батыр» 2. йыр Б.«Ете ҡыҙ», «Әсә йөрәге» 3. ҡобайыр В.«Урал батыр», «Аҡбуҙат», «Алпамыша менән Барсынһылыу», «Алдар менән Зөһрә» 4. легенда Г.«Бөҙрә тал», «Ете ырыу», «Сыбаркүл», «Ауыл көйө» 5. риүәйәт Д.«Бейек тауҙың үлгәне», «Сура батыр», «Мораҙым батыр» 6. әкиәт Е.«Сыңрау торна», «Алдар батыр» Дөрөҫяуап 1-в, 2-г, 3-д, 4-б, 5-е, 6-а\nЙомаҡтарҙы уҡығыҙ, яуаптарын әйтегеҙ; теҙмә һүҙбәйләнештәр булған йомаҡтарҙы күсереп алығыҙ: 1.\tАғас башында бер Ҡолой, Көндөҙ йоҡлай, кис олой. 2.\tТау менән тау араһында Минһаж ағай ҡысҡыра. 3.\tЙәй ҙә егет, ҡыш та егет, Йөрөй йәшел кейем кейеп. 4.\tКейгән кейеменең биҙәге Бар донъяны биҙәне . 5.\tҺиндә лә бар, миндә лә бар, Әҙәмдә юҡ, донъяла бар .\nУнда булған, ти, борон, Йәнбирҙе тигән ҡарт менән Йәнбикә тигән бер ҡарсыҡ. Ҡайҙа барһа, уларға Ул урында юл асыҡ… …Йәнбирҙе үҙе ҡылғанмы, Бара-тора шул ерҙә Йола булып киткәнме, Йыртҡыс йәнлек тоттониһә, Йәнлек иркәк булдыниһә, Ирле-бисәле икәүһе Башын сәйнәп ашаған, Шүлгән менән Уралға, Эте менән арыҫланға, Шоңҡар менән суртанға Бүтән һанын ташлаған… Бирелгән өҙөк ниндәй әҫәрҙән алынған? Был әҫәрҙең төп идеяһын билдәләгеҙ. Теҙмә һүҙбәйләнештәрҙе әйтеп сығығыҙ.\nИкенсе рубрика: Т а р и х\nТексты уҡып, үҙ фекерегеҙҙе әйтегеҙ; тексҡа исем бирегеҙ; эйәртеүле һүҙбәйләнештәргә миҫалдар килтерегеҙ: Темәс — хәҙерге Баймаҡ районы территорияһындағы ауыл, ҡасандыр икенсе Бөрйән улусының үҙәге булған. Темәс йылъяҙмаһының иң сағыу биттәре Рәсәйҙә беренсе автономиялы республика — Башҡорт Совет Республикаһы төҙөлөү менән бәйле. Тап ошонда 1919 йылдың 18 февралендә Әхмәт-Зәки Вәлиди етәкселегендәге башҡорт ғәскәрҙәре Совет власы яғына күсә. 21 февралдә Темәстә I Бөтә башҡорт хәрби съезы үткәрелә, унда Башҡортостан хөкүмәте вәкәләтен алған Ваҡытлыса революцион комитет (Башревком) һайлана. Уның составына беренсе Башҡортостан хөкүмәтенең бөтә ағзалары тиерлек — Башҡортостан автономияһы моделен яҡлаған Әхмәт-Зәки Вәлидовтың көрәштәштәре инә. Тәүҙә Башревком 15 комиссариаттан тора — эске эштәр, хәрби, мәғариф, юстиция, финанс, аҙыҡ- түлек, һаулыҡ һаҡлау, игенселек, милләттәр, хеҙмәт һәм башҡалар, урындарҙа кантон ревкомдары эшләй.\n2011 йыл - Башҡортостанда Милләт-ара татыулыҡты нығытыу йылы\nБирелгән текстан ярашыу бәйләнешенә миҫалдар яҙығыҙ: Милләт-ара татыулыҡты нығытыу йылының эмблемаһы раҫланды Милләт-ара татыулыҡты нығытыу йылы – 2011 эмблемаһын әҙерләүгә конкурс барышында комиссия ҡарары менән Нәсих Хәлисовтың эше иң яҡшыһы тип танылды. Ул Йылдың рәсми символикаһы сифатында раҫланды. Республиканан һәм башҡа төбәктәрҙән конкурсҡа йәмғеһе 60-тан ашыу эш тапшырылды. Эштәр электрон төрҙә, баҫтырылған, ҡулдан төшөрөлгән һүрәт сифатында ҡабул ителде. Конкурста мәктәп уҡыусыларынан алып пенсионерҙарға тиклем төрлө йәштәрҙәге кешеләр ҡатнашты. Конкурсанттар Йыл эмблемаһы сифатында күрергә теләгән эскиздарына ентекле һүрәтләүҙәрен дә ебәрҙе, тип хәбәр итә Башҡортостан Президентының матбуғат хеҙмәте.\nДүртенсе рубрика: Сәнғәт\nБирелгән һүҙҙәр менән башҡарылыу бәйләнешенә һүҙбәйләнештәр төҙөгөҙ: йырлау, көлдөрөү, башҡарыу, бейеү, уйнау, ҡарау, барыу, оҡшатыу, тетрәтте, һағыш, бейеүсене, алҡыштарға\nМәсәғүт ауылының архитектура ҡомартҡылары\nКүнегеүҙәр эшләү: 1-се вариант: 294-се күнегеү 2-се вариант: 295-се күнегеү\nТәбиғәтте һүрәтләгән хикәйә төҙөү. Ярҙамсы һүҙҙәр: көнө, нуры, урмандың, һалҡынлығы, сафлығы, матурлығы, һауаһы.\nТәбиғәттең ҡағиҙәһе ябай, Ҡайһы берҙә уның сере юҡ: Бөрөң ҡатһа, тамыр ниңә кәрәк? Тамыр кипһә, ярылыр бөрө юҡ.\nЯмғыр яуып китте матур ғына. Үлән ҡыяҡлана, шартлай бөрө. Ерҙең һуты күперелгәс, тимәк, Тәбиғәттең орлоҡтары тере.\nЯн, ян, ҡояш – Яҡты һөйөүем минең! Яу,яу, ямғыр - Янып-көйөүем минең!\nСылтыр-сылтыр аға тау шишмәһе, Мәңгелек йыр уның телендә. Иле барҙа шишмә йыры тынмаҫ, Йыр һөйәләр Урал илендә.\n1. Тәбиғәттең ҡағиҙәһе ябай, Ҡайһы берҙә уның сере юҡ: Бөрөң ҡатһа, тамыр ниңә кәрәк? Тамыр кипһә, ярылыр бөрө юҡ. Р.Бикбаев 2. Ямғыр яуып китте матур ғына. Үлән ҡыяҡлана, шартлай бөрө. Ерҙең һуты күперелгәс, тимәк, Тәбиғәттең орлоҡтары тере.\tМ.Кәрим 3. Ян, ян, ҡояш – Яҡты һөйөүем минең! Яу,яу, ямғыр - Янып-көйөүем минең!\tР.Ғарипов 4.\tСылтыр-сылтыр аға тау шишмәһе, Мәңгелек йыр уның телендә. Иле барҙа шишмә йыры тынмаҫ, Йыр һөйәләр Урал илендә.\tЗ.Биишева\nЕтенсе рубрика: Шәхестәр\nСәйетбатталов Ғәли ғәли улы – телсе-ғалим, профессор, бик күп дәреслектәр, ғилми монографиялар авторы.\nТикеев данис солтан улы – филология фәндәре докторы, профессор.\nИшбаев кәрим ғайса улы – филология фәндәре докторы, профессор.\n1 - В\t6 – Б 2 - А, Г\t7 – 1- Б, 2 – Г, 3 – А, 4 – В 3 - А, В, Е\t8 – В 4 - Б\t9 – Б, В, Г, Д 5 - Г\t10 – 1 – Б, 2 – В, 3 - А Яуаптарҙы тикшереү:\nНомер материала: ДВ-406327


Төбәктә үҙ-үҙенә ут төрткән ир дауаханалаға йән биргән // Хәл-ваҡиғалар | новости башинформ.рф\nТөбәктә үҙ-үҙенә ут төрткән ир дауаханалаға йән биргән\n14:28, 16 января 2018 Хәл-ваҡиғалар\nӨФӨ, 2018 йыл, 16 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.\nДүшәмбе, 15 ғинуарҙа, Ишембай ҡалаһындағы майҙанда үҙ-үҙенә ут төрткән ир вафат булған.\n39 йәшлек ир үҙ-үҙен бензин һибеп яндырған. Уны Ишембай үҙәк район дауаханаһына алып киткәндәр, ләкин табиптар ярҙам итә алмаған — пациенттың тәненең 80 процентҡа янған. Башҡортостан юлдаш телеканалы мәғлүмәте буйынса, бынан алда ир психоневрология диспансерына мөрәжәғәт иткән булған.\nКүршеләре әйтеүенсә, һуңғы ваҡытта ул эшкә урынлашыуға һәм ғаиләһендәге проблемаларға бәйле ауыр тормош хәлендә ҡалған.\nТәфтиш комитетының республика идаралығы ошо ҡылыҡтың сәбәптәрен асыҡлау өсөн әлеге осраҡты тикшерә. Хоҡуҡ һаҡлау органдары киң мәғлүмәт сараларына дөрөҫ булмаған мәғлүмәт таратыуҙан тыйылыу үтенесе менән мөрәжәғәт итте.\nТеги: Башҡортостан буйынса Тәфтиш комитеты


Ҡыҙым менән нисек осрашырға? » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Махсус бит » Тормош юлдары ҡатмарлы » Ҡыҙым менән нисек осрашырға?\nҠыҙым менән нисек осрашырға?\nТормош иптәшем менән күптән айырылышҡанбыҙ, алты йәшлек уртаҡ ҡыҙыбыҙ бар. Ҡатыным бала менән аралашыуҙы тыя, миңә уны бөтөнләй күрһәтмәй. Нимә эшләргә?\nҺорауға Баймаҡ районы прокурорының өлкән ярҙамсыһы Илшат РӘХМӘТУЛЛИН яуап бирә:\n− РФ Ғаилә кодексының 66-сы статьяһына ярашлы, әгәр ҙә ҡыҙығыҙҙың психик һәм физик, әхлаҡи үҫешенә зыян килтермәһәгеҙ, уны тәрбиәләүҙә ҡатнашырға тулы хоҡуғығыҙ бар. Атаһынан (йәки әсәһенән) айырым йәшәгән бала менән аралашыуҙы бер ниндәй аңлатыуһыҙ тыйыу нигеҙһеҙ.\nИлдар, баланың әсәһе менән аталыҡ бурысығыҙҙы үтәү тураһында яҙма рәүештә килешеү төҙөй алаһығыҙ. Әгәр ҙә уртаҡ фекергә килмәһәгеҙ, судҡа мөрәжәғәт итегеҙ. Опека һәм попечителлек органдары ҡатнашлығындағы суд хоҡуҡтарығыҙҙы яҡлар, бала менән осрашыу тәртибен билдәләр.\nРФ Ғаилә кодексының үрҙәге статьяһында әйтелеүенсә, белем биреү, дауалау ойошмаларынан, халыҡты социаль яҡлау учреждениеларынан балағыҙҙың хәле, сәләмәтлеге, уҡыуы һ.б. тураһында мәғлүмәт ала алаһығыҙ. Әгәр ҙә ҡатынығыҙ учреждение хеҙмәткәрҙәрен һеҙҙең балаға зыян килтереүегеҙ ихтимал тип киҫәткән осраҡта, улар мәғлүмәт биреүҙән баш тарта ала.\nХөрмәтле гәзит уҡыусылар! Арағыҙҙа, хоҡуҡтарын белмәү сәбәпле, йыш ҡына сетерекле хәлгә юлығыусылар барҙыр, моғайын. Ауыр мәлдә ҡайҙа барырға, кемгә мөрәжәғәт итергә белмәй аптыранғанда, редакцияға проблемағыҙ хаҡында ентекләп яҙығыҙ. Тәжрибәле юристар уларға яуап бирер.\nҺорауҙарҙы Өфө ҡалаһы, Октябрҙең 50 йыллығы урамы, 13, 8-се ҡат, «Йәшлек» гәзите редакцияһына йәки электрон почтаға guzel_bikmetova@mail.ru ебәрегеҙ. «Хоҡуғыңды бел!» билдәһен ҡуйырға онотмағыҙ.\nГүзәл БИКМӘТОВА әҙерләне.\nСығыу ваҡыты 27-09-2011, 11:23 | Ҡаранылар: 1589\nБалалар ниндәй хоҡуҡҡа эйә?\nАтайҙар ҙа хоҡуҡлы\nЯуап алғығыҙ килһә, исемегеҙҙе атағыҙ\nАлло, һеҙҙе «Йәшлек» тыңлай!


Һин – халыҡтың бөтөнлөгө, башҡорт теле! | Всемирный курултай башкир\nБөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының быйылғы ултырыштарын Ҡоролтайҙың Башҡорт халҡының тарихы комиссияһы башлап ебәрҙе.\n– Төньяҡ-көнбайыш башҡорттарының телен рәсми рәүештә күптән танырға ваҡыт. Демократияға табан барабыҙ. Алда беҙҙе халыҡ иҫәбен алыу ҙа көтә, – тигән ҡәтғи тәҡдимдән башланы кәңәшмәне Башҡарма комитет ағзаһы, тарихсы Салауат Хәмиҙуллин.\nУлтырышта республиканың билдәле тарихсылары, башҡорт йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре ҡатнашты. Унда башлыса 2020 йылда буласаҡ Халыҡ иҫәбен алыуға әҙерлек, Башҡорт автономияһының 100 йыллығын билдәләү, был сараларға урындағы милләттәштәрҙе ныҡлап йәлеп итеү тураһында һүҙ барҙы.\nУлтырышты алып барған Ҡоролтай рәйесе Әмир Ишемғолов билдәләүенсә, халыҡ иҫәбен алыу сараһына етди әҙерләнеү өсөн тәү сиратта аныҡ маҡсаттар ҡуйырға һәм, әлбиттә, халыҡ менән берҙәм, дәррәү эш алып барырға кәрәк.\nБашҡорт ырыуҙары тураһындағы китаптар авторы Салауат Хәмиҙуллин халыҡ иҫәбен алыуға бәйле етди фекерҙәре менән уртаҡлашты.\nБашҡорт халҡының алты һөйләше булыуға ҡарамаҫтан, әҙәби башҡорт теле татар теленән ныҡ айырылған ҡыуаҡан диалекты нигеҙендә булдырылған. Салауат Ишмөхәмәт улы әйтеүенсә, әгәр 1924 йылда Шәһит Хоҙайбирҙин тәҡдим иткәнсә, әҙәби башҡорт теле булараҡ башҡорт халҡының күп өлөшө һөйләшкән, урта Башҡортостанға ла, төньяҡ-көнбайыш башҡорттары теленә лә яҡын юрматы диалекты ҡабул ителһә, бөгөн ғәйнәләр, борайҙар һөйләшкән тел ситләтелмәҫ ине.\n– Икенсегә 50-се йылдарҙа сигендек. Башҡорт теленең диалектологик картаһын төҙөгән телсе-ғалим Таһир Байышев башҡорттарҙың күпләп татар милләтенә күсеүенә йөрәге әрнеп, был мәсьәләне хәл итеү өсөн бер унификацияланған диалект булдырырға, Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында мәктәптәрҙә диалекттарҙа уҡытырға тәҡдим итә.\nСығышы менән Бөрө районынан булған, ошо диалектта һөйләшкән КПСС өлкә комитетының беренсе секретары Зыя Нуриев та был мәсьәләгә ҡаршы булмай. Әммә эш килеп сыҡмай, ғалим үҙе эҙәрлекләүгә дусар була. Ул ваҡытта мәсьәләне хәл итеүгә өлгәшмәнек. Ә проблема ҡуйыра ғына бара.\nҠоролтай етәксеһе Әмир Ишемғолов та, был мәсьәләнең киҫкен тороуын билдәләп, ғалимдарҙан уны хәл итеү юлдарын эҙләүен һораны.\n– Диалектты диалект итеп таныу, татар теленән айырып ҡарау өсөн төньяҡ-көнбайыш башҡорттары теленең алфавиты, әлифбаһы булырға тейеш. Шулай уҡ уны туған тел булараҡ таныу өсөн ниндәйҙер сәйәси аҙым яһау тураһында ныҡлы уйларға кәрәк, – ти етәксе.\nУлтырышта ҡатнашҡан тарихсылар Нурислам Ҡалмантаев, Закирйән Әминев, Искәндәр Сәйетбатталов, Азат Ярмуллин, Лена Сөләймәнова ла, төньяҡ-көнбайыш диалектты иғтибарға алып, уны туған тел булараҡ таныуҙы яҡлап сыҡты. “Башҡорт халҡы – ул тарихи берлек. Милләттең бер нисә ырыуҙан хасил булыуы, һәр береһенең үҙ һөйләше барлығы барыбыҙға ла мәғлүм. Әҙәби телдә һөйләшмәй тип, ниңә күҙ алдында беҙ халҡыбыҙҙың яртыһын юғалтыуға юл ҡуйырға тейеш һуң? Татарстанда тороп ҡалған башҡорттарға күптән ҡул һелтәгәнбеҙ, Свердловскиҙа йәшәгән башҡорттар 1926 йылда уҡ татар булып яҙылды. Ғәйнәләр бер ҡасан да “һ” менән һөйләшмәйәсәк, беҙҙең үҙ телебеҙ бар, туған диалектыбыҙҙа уҡырға мөмкинлек булдырһағыҙ ине, тип торалар”, – тип хеҙмәттәштәренең һүҙен ҡеүәтләне йәш ғалим Искәндәр Сәйетбатталов та.\nҠоролтай аппараты белгесе, сығышы менән Краснокама районынан Радик Бәхтиевтең әйтеүенсә, төньяҡ-көнбайыш райондарынан йәштәр уҡырға Ҡазанға ағыла, шуларҙың 20 проценты ғына тыуған республикаһына әйләнеп ҡайта.\n– Беҙ республикала диалектта һөйләшкәндәрҙе татар телендә уҡытыуға этәреп кенә ҡалмайбыҙ, йәш көстәрҙе шулайтып республикабыҙҙан ситкә лә оҙатабыҙ. Бының аҙағы хәйерле булмауы билдәле, – тине Радик Рәлиф улы.\nҒалимдар билдәләүенсә, әҙәби башҡорт теле — бөгөн практик түгел, башлыса академик тел. Әҙәби телдән алыҫта торған төньяҡ-көнбайыш башҡорттарына үҙ диалекттарында туған тел дәреслеге тәҡдим итһәк, баш тартырҙар инеме икән?\nБР Гуманитар тикшеренеүҙәр институтының өлкән хеҙмәткәре Азат Бирҙин әйтеүенсә, әле дәүләт теленә ҡарағанда туған тел булараҡ башҡорт теленә өҫтөнлөк бирелә. Мәҫәлән, Йәрмәкәй районында, дәүләт теле булараҡ, башҡорт теле бөтөнләй тиерлек уҡытылмай. Әҙәби башҡорт теленән ҡасып, татар телен уҡырға мәжбүр булғандарға үҙ диалектында әлифба өйрәнергә мөмкинлек бирергә кәрәк.\nӘмир Ишемғолов диалектты рәсми рәүештә танып, уға туған тел статусы биреүҙән әҙәби башҡорт теленә хилафлыҡ килмәүен билдәләне.\nСалауат Хәмиҙуллин да был уңайҙан бер нисә сит илде миҫалға килтерҙе. Мәҫәлән, Норвегияла норвег теленең бер нисә диалекты бар. Испанияның көньяғы менән төньяғында ике телдә аралашыу таралған, әммә улар барыһы ла испан халҡы.\n– Дәүләт статусына эйә башҡорт теле берәү. Был хәҡиҡәтте боҙорға йыйынмайбыҙ. Әммә бөгөн әҙәби диалект формаһын индермәй тороп, милләтте һаҡлап ҡала алмайбыҙ. “Һ”, “ҙ” тип йәбешеп ятыу ахмаҡлыҡ. Беҙ башҡорттар бит әле, тигән быуын китеп бөтөп бара. Йәштәр икенсерәк тәрбиә алған. Телде түгел, үҙаңды һаҡлап ҡалыу мөһим бөгөн. Ярым-ярты саралар менән ҡотолһаҡ, иртәгә милләт булараҡ юғалыуыбыҙ бар, – тине Салауат Ишмөхәмәт улы.\nЮлдаш Йосопов был эшкә телсе ғалимдарҙың, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы һәм Башҡортостан Хөкүмәте ҡарамағында Тел буйынса комиссияларҙың да ҡушылыу зарурлығын билдәләне.\nУлтырышта ҡатнашыусылар диалект һәм тел мәсьәләһенә Ҡазан тарафынан түгел, республика күҙлегенән ҡарау кәрәклеген һәм республикала төпләнгән татарҙар менән төньяҡ-көнбайыш диалектында һөйләшкән башҡорттарҙы айырып ҡарарға йыйыныуҙарын билдәләне.\nПроблема бар. Быны бар ғалимдар ҙа таный, әммә хәл итеү юлдары нисек булыр? Ултырышта ҡатнашыусылар телселәр ҡатнашлығында махсус комиссия төҙөргә һәм яҡын арала тағы йыйылырға һөйләшеп килеште.\nБашҡорт халҡының тарихы комиссияһы ултырышында, бынан тыш, “100 йыллыҡҡа – 100 шәхес”, автономиялы Борай кантонының 100 йыллығын билдәләү, Бөрөлә һәм Ырымбурҙа Башҡорт автономияһына бәйле семинар-конференция үткәреү тураһында һүҙ алып барылды.\nКомиссия рәйесе, Башҡорт дәүләт университеты доценты Нурислам Ҡалмантаев әйтеүенсә, быйыл июлдә дәүләт эшмәкәре Илдархан Мутиндың тыуыуына 130 йыл тула. Ошо уңайҙан билдәле шәхестең тыуған ере Татарстандың Аҡтаныш районы Таҡталасыҡ ауылында юбилей сараһы ойоштороуҙы ла планға индерергә кәрәк. Башҡорт автономияһының 100 йыллығын билдәләгәндә, Силәбене лә оноторға ярамай. Башҡорт ғәскәрҙәре унда формалашҡан, Башҡорт автономияһын булдырыуға көс һалған Силәбелә тыуып үҫкән шәхестәр ҙә бар. Урындағы йәмәғәтселекте йәлеп итеп, етди сара үткәреү урынлы.\n“У истоков Башкирской республики” китабының авторы Азат Ярмуллин Ҡоролтай башлаған “100 йыллыҡҡа – 100 шәхес” проектының таралыуын, уны урындарҙа күтәреп алыуҙарын билдәләне. Әле Мәләүез, Ишембай райондарында, Ырымбур өлкәһендә бер нисә урында иҫтәлекле таҡтаташтар асылды. Иғтибарҙы артабан республиканың төньяғына йүнәлтергә кәрәклеген билдәләне ултырышта ҡатнашыусылар.\nМарат Ғәбделхәй улы ҒӘЙНЕТДИНОВ, “Шәжәрә” төбәк йәмәғәт ойошмаһының урындағы вәкиле, Туймазы районының Ҡандра ауылынан:\n– Өфөлә нимә уйлайҙар икән? Халыҡ татарлашып бөтөп бара бит. Халыҡтың 70 проценты Татарстандың “ТНВ” каналын ҡарай. Иртәнән кискә тиклем “Беҙҙең Ҡазан” тип радио һөйләп тора. Туймазы татар театры ла быға үҙ өлөшөн индерә. Район кимәлендә бөтөн сараларҙы ошо театр артистары татар телендә алып бара. Ярты быуат дауамында татарса уҡытыу үҙ эшен эшләне: 30-40 йәштәгеләр ҡазансараҡ итеп, унан йәшерәктәр тулыһынса татарса һөйләшә. Өҫтәүенә Төмәнәктә татар тарихи-мәҙәни үҙәге ойошторҙолар ҙа ул беҙҙең районда “татар баш ҡалаһы” функцияһын үтәй башланы. Хатта Туймазылағы ҙур предприятие етәксеһе, сығышы менән Соҡаҙытамаҡтан булған әйле башҡорто Туймазы телевидениеһында “Татар донъяһы” тигән тапшырыуға аҡсалата ярҙам итте. Мәсеттә татар муллалары вәғәз һөйләй, өйҙән-өйгә йөрөй.\nҺуңғы арала бер ыңғай ваҡиға бар: район үҙәгендәге Балалар сәнғәт мәктәбендә ҡурай класы асылды, әммә был диңгеҙҙә юғалған тамсы кеүек.\nӘ бит Туймазы – аҫаба башҡорт ерҙәре! Мәҫәлән, ҡаңныларҙың Ҡандра, Ҡандракүл, Ҡандра-Ҡотой ауылдары, Йылан ырыуының Яңы Бишенде ауылы, әйлеләрҙең Балтай, Түбәнге Бишенде, Төпкилде ауылдары. Халыҡтың үткәнен, шәжәрәне үҙгәртеп яҙып булмай!\nТуймазынан сыҡҡан шәхестәрҙе татар энциклопедияһына индерҙеләр. Уларҙың тамырҙарын тикшереп ҡараныҡ тарихсылар менән. Әйле ырыуынан булған драматург Әсхәт Мирзаһитовтан башлап яртыһынан күберәге – таҙа ҡанлы башҡорт!\nБөгөн үҙ телендә 70-тән үткән әбей-бабайҙар ғына һөйләшә. Туймазыла ҡуйылған концерттар ҙа башҡорт теле файҙаһына түгел. Артистарҙың 80 проценты күрше төбәктән килә, 10-ы – Рәсәй өлкәләренән, ҡалғаны ғына үҙебеҙҙекеләр. Беҙгә лә йоҡлап ятмаҫҡа, эшләргә кәрәк. Йәштәр күтәреп алһын ул, туған башҡорт телен өйрәнһен.\nТел мәсьәләһен төньяҡ-көнбайыш диалектында туған тел дәреслектәре индереү хәл итер тип уйламайым, сөнки мәктәптәрҙә тырышып-тырмашып “Урал батыр” эпосын, Шәйехзада Бабич, Рәми Ғарипов шиғырҙарын ятлаған балаларҙы күргәнем бар. Балалар баҡсаһынан башлап башҡорт телендә уҡытыу индерелһә, туған телде бар нескәлегендә өйрәнеүҙә проблема булмаясаҡ.\nРайонға тарихсылар менән бергә психологтар ҙа йөрөргә тейеш. Мәгәр үҙем йәш йырсы Радик Юлъяҡшинды саҡырыр инем. Әгәр сәхнәнән тороп: “Һаумыһығыҙ, башҡорттар! Әйлеләр, йыландар, ҡаңнылар бармы бында?” — тиһә, йәштәр башҡорт булыуҙарын танып, башҡорт булыуына ғорурланып сығыр ине тамашанан. Тотош институт эшләй алмағанды, Радик менән эшләргә булалыр, тим. Әммә ғалимдарға ла йоҡлап ятырға түгел.\nАльберт МӘХМҮДОВ, Пермь крайының Барҙа районы тыуған яҡты өйрәнеү музейы директоры, ғәйнә башҡорто:\n– Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында мәктәптәрҙә тотошлай әҙәби башҡорт телен индереүҙәре билдәле лингвистик проблемаларға һәм этник берҙәмлектең ҡаҡшауына килтерҙе. Төньяҡ-көнбайыш райондар өсөн башҡорт теленең яңы әҙәби нормаларын булдырыу тағы ла ауырыраҡ һәм перспективаһыҙ проект кеүек күренә, әммә шулай ҙа быға өмөт бар.\nӨфөлә төпләнгән көньяҡ-көнсығыш башҡорттары, төньяҡ-көнбайышты татар телен һөйөүҙә ғәйепләп, тағы “ике ултырғыста ултырырға теләйһегеҙ” тип йыр башлаясаҡ. Бында ғәйнә башҡорттарын миҫал итеп килтереү урынлы. Улар алдында бер ҡасан да әҙәби башҡорт телендә уҡыу-уҡымау мәсьәләһе торманы, улар туған телен татар теленә яҡын итеп күргән хәлдә лә башҡортлоғон һаҡлап ҡалды. Шулай итеп, бында “тел милләтте билдәләмәй” тигән гипотеза, 1920—2002 йылдар осорон ғына алғанда ла, йәшәүгә хаҡлы. “Бер халыҡ – бер тел” тигән ялған постулат арҡаһында үҙебеҙҙе бүлгеләйбеҙ түгелме?\nРөстәм Мәғрүф улы КАМАЛОВ, Илеш районының Үрге Йәркәй ауылынан, Ҡырғыҙ ырыуы башҡорто:\n– Әҙәби башҡорт телен ҡабул итә алманыҡ, ҡабул итмәйәсәкбеҙ ҙә инде. Ул бит беҙҙән йыраҡта ятҡан көньяҡ-көнсығыш башҡорттарының теленә нигеҙләнгән. Был – 1920 йылдарҙағы Башҡортостан Хөкүмәтенең оло хатаһы! Улар ҡыуаҡан диалектын ҡабул итмәһә, бөгөн ошо хәлдә ҡалмаҫ инек.\nМин – ҡырғыҙ башҡорто, атай-әсәйем Илеш районының Яңы Күктау ауылынан. Әммә үҙем Йылан ырыуы төйәге Үрге Йәркәйҙә тыуғанмын. Үҙемде белә-белгәндән төньяҡ-көнбайыш диалектында һөйләшәм. Беҙҙең тел әҙәби башҡорт теленән дә, татар теленән дә айырыла. Әммә фонетикаһы яғынан татар теленә яҡын. Элек атайҙар “шоморт түгел — муйыл, босмаҡ түгел — мөйөш” тип һөйләшә ине. Әммә Ҡазанда сыҡҡан әсбаптар буйынса уҡып, һүҙ запасы ғына түгел, халыҡтың үҙаңы ла үҙгәрҙе. Бөгөн милләт булыуҙы тел билдәләй тип, әҙәби башҡорт теленә йәбешеп ятырға ярамай, иң мөһиме – үҙаң. Әле беҙҙең яҡтағы кешеләрҙең күбеһе үҙенең башҡорт булыуын таный. Даими эш алып барырға, өҫтәп, беҙҙең диалектта фәнни-популяр әҙәбиәт сығарырға кәрәк. Бөгөн көнкүреш теле булған диалектҡа ниндәйҙер статус биргәндә генә, татарлашыуҙан ҡотолорға мөмкиндер, тип уйлайым.\nАйгөл ШӘРӘФЕТДИНОВА әҙерләне.\n2 мнений на “Һин – халыҡтың бөтөнлөгө, башҡорт теле!”\nАйгиз on 26.01.2018 на 1:05 пп сказал:\nКүптән кәрәк ине, атыу, Башнефтты ҡулдан ысҡындырған кеүек булыр, Татарҙар башҡорт теле беҙҙең диалект тей башлаһа..) Салауат Хәмиҙуллин дөрөҫ әйтә\nАзат on 27.01.2018 на 7:04 дп сказал:\nБашҡорт диалекттары тураһында:\nминеңсә, халҡыбыҙ дөйөм әҙәби телдә һөйләшә башларға әле әҙер түгел. Шуның өсөн, бәлки, башҡорт теле дәреслегенә төрлө һөйләштәрҙе индерергә, үҙ һөйләштәренән айырылған башҡа диалекттар менән таныштырып сағышытырып барырға, шул уҡ мәлдә балаларға үҙ диалекттарында уҡырға мөмкинселек булдырырға кәрәктер. Әҙәби телгә тура килмәгәне өсөн генә һөйләштәрҙе диалект тип кәмһетеү дөрөҫ түгел. Киреһенсә, әҙәби телде диалекттар менән байытыр кәрәктер, минеңсә. Беҙҙә Әбйәлилдең үҙендә генә төрлө ауылдарҙа төрлөсәрәк һөйләшәләр.\nМөхәммәт пәйғәмбәргә Ҡөръән төшөрөлә башлағанда, ул төрлө ырыу-ҡәбиләләр быны аңламаясаҡ тип әйткәс, уға Ҡөръәнде ете диалектта төшөрөләр. Һуңынан пәйғәмбәр вафатынан һуң күпмелер ваҡыт үткәс, фекер айырмалыҡтары башланғас, әле беҙгә таныш бер төрлө Ҡөръән ҡалдырыла.\nБеҙҙе БГУ-ла Корановедение дәресенән уҡытҡан Руслан Саяхов (Нурмөхәмәт мөфтөйҙөң урынбаҫары, Әл-Әзхәр университетын уҡып бөтөргән) Египетта әле лә Ҡөръәндең башҡа төрлө уҡылышы осрай ти. Йәғни изге китаптың мәғәнәһе үҙгәрмәһә лә ҡайһы бер һүҙҙәрҙе урындағы халыҡҡа аңлайышлы һүҙҙәр менән уҡыйҙар. Белгестәр Ҡөръәнгә тәфсир төҙөгәндә аңлашылмаған һүҙҙәргә башҡа диалект өсөн төшөрөлгән Ҡөръәндән аңлатыуҙар таба ҡайһы бер осраҡта.\nБеҙҙең башҡорт телендә лә халыҡты дөйөм әҙәби телгә күсереү процессын ашыҡтырырға кәрәкмәйҙер тип уйлайым. Хәҙерге этапта, нисектер, бөтә диалекттарҙы ла үҙ һөйләштәрендә уҡытырға юл табыр кәрәк. Аҙаҡ быуындар алмашыныуы процессында бөтә һөйләштәрҙе лә әҙәби тел стандартарына яйлап-яйлап күсерә барырғалыр тип уйлайым…\n« “Эш һөҙөмтәһе мөһим түгел, уға илткән юл бәхетле булырға тейеш…”\nПоложение о кадровом резерве Всемирного курултая башкир »


Тик ҡыйыуҙар эшләй шахтала\nКүптән түгел Республика Йортонда төрлө һөнәр эйәләренә дәүләт наградалары, Почет грамоталары һәм башҡа маҡтау билдәләре тапшырҙылар. Бүләкләнеүселәр исемлегендә беҙҙең алдынғы хеҙмәткәребеҙ—Октябрь ер аҫты руднигы эшсеһе Н.М.Рәхмәтов та бар ине.\nНакил Мәжит улы Бүребай руда идаралығына 1981 йылда килеп юлыға. Ул бында технология практикаһы үтә һәм Октябрь ер аҫты руднигының шахта ҡоролмаларын ремонтлау электрослесаре булараҡ эш башлай. Уҡыуын тамамалағас, Совет армияһында була. Хеҙмәтен тултырып ҡайтҡас, кире үҙ эшенә килә һәм Рәхмәтовтарҙың таусылар династияһын дауам итеп, тырышып эшләй. Әйткәндәй, уларҙың дөйөм эш стажы 400 йылдан ашыу!\nКомбинатта эшләү дәүерендә Накил Мәжит улы шахтер һөнәренең һәр йүнәлешен ныҡлап өйрәнә. Электрослесарь, проходчик булараҡ та үҙен яҡшы яҡтан күрһәтә. 2007 йылдан әлеге көнгә ҡәҙәр рудникта шартлатыусы булып эшләй. Fүмеренең 33 йылын шахтер һөнәренә бағышлаған ир уҙаманы көн һайын 350 метр тәрәнлектә ер аҫтына төшә. Был эше уның өсөн ғәҙәти хәл кеүек.\nН.Рәхмәтовты коллегалары яуаплы, ышаныслы, тыныс һәм үҙ эшенең оҫтаһы тип белә.\nУның күп йылдарға һуҙылған фиҙакәр хеҙмәте 2002 йылда Рәсәй Федерацияһы Сәнәғәт, фән һәм технологиялар министрлығы тарафынан «Почетлы таусы» исеме менән баһаланды. Быйыл иһә юғары эш күрһәткестәре өсөн «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған шахтеры» тигән маҡтаулы исем бирелде.\nкомбинатының матбуғат хеҙмәте.\nҺүрәттә: Н.М.Рәхмәтов (һулдан беренсе)


Внимание, проблема! Новости в Уфе » Страница 44\nГазета "Йәшлек" » Махсус бит » Проблема » Страница 44\nЙәштәрҙе наркотиктарҙан һаҡлайыҡ\nМахсус бит / Проблема // 19-04-2011, 09:57\nРәсәй Федерацияһының Дәүләт Советы Президиумы сираттағы ултырышын заман афәте – наркоманияға ҡаршы тороуға бағышланы. Иркутск ҡалаһында «Йәштәр араһында наркотик ҡулланыуға ҡаршы сараларҙы көсәйтеү тураһында» темаһына үткән сарала БР Президенты Рөстәм Хәмитов та ҡатнашты.\nӘйткәндәй, Башҡортостанда туғыҙ меңгә яҡын наркоман иҫәптә тора. Был күрһәткес уртаса Рәсәй күрһәткесенән түбән, шулай ҙа хәүефләнергә урын бар. Төбәктә наркотиктарға бәйлелектән дауалаусы дәүләт реабилитация үҙәге лә эшләй. Быйыл унда урындарҙы 80-дән 300-гәсә арттырыу ҙа ҡаралған....\nМахсус бит / Проблема // 9-04-2011, 10:55\nБөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙың яҡынса һөҙөмтәләре билдәле булды. Ил халҡы кәмеүен дауам итә. Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙ ир-атҡа ҡарағанда 10,5 миллионға күберәк. Илдә 2002 йылда 67 миллион 605 мең ир-егет йәшәһә, 2010 йылдың көҙөнә улар 66 миллион 205 меңгә ҡалған (1,4 миллионға кәмегәндәр)....\nМахсус бит / Проблема // 2-04-2011, 12:39\nЙәштәрҙе эш менән тәьмин итеү еңел хәл ителерлек мәсьәлә түгел. Яңы ғына уҡып бөткән, эш тәжрибәһе булмаған белгестәрҙе эшкә алырға теләк белдергән ойошмаларҙың әллә ни күп булмауы аңлашыла. Шулай ҙа йәш быуынды үҙ проблемалары менән яңғыҙ ғына ҡалдырмайҙар – Башҡортостанда йәштәрҙе эшкә урынлаштырыу мәсьәләһен хәл итеүгә йүнәлтелгән саралар даими уҙғарылып тора....\nМахсус бит / Проблема // 19-03-2011, 15:39\nВ.-ларҙың өй телефонына шылтыраталар....\nМахсус бит / Проблема // 15-03-2011, 13:17\n«Мәктәптәр – дәүләт сәйәсәтенең инструменты». Был лозунг, әйтерһең дә, революция фанатының ауыҙынан сыҡҡан. Ләкин һис тә улай түгел. Был һүҙҙәрҙе заманында Австрия императрицаһы Мария Терезия әйткән. Ә бөгөн үрҙә әйтелгән афоризмды бөтә илдәрҙә лә ҡулланалар. Рәсәйҙә милли мәсьәләләрҙе хәл иткәндә әлеге афоризмды теорияла ла, практикала ла бик йыш файҙаланалар. Сөнки милли проблемалар күп милләтле Рәсәйҙә дәүләт сәйәсәтенең айырылғыһыҙ өлөшөнә әүерелгән. Был проблемаларҙы хәл итеүҙә мәктәптәр ҙур роль уйнай. СССР бар саҡта ла шулай булған, әле лә шулай....\nЯрҙам итеүме, ярҙан этеүме?\nМахсус бит / Проблема // 15-03-2011, 13:15\nйәки Ауыл халҡы ниңә ерҙе ситтән килеүселәргә ҡуртымға биреүгә ҡаршы?\nБаймаҡ районының ялан яҡ зонаһының иң уңдырышлы өлөшөнән 25 000 гектар ерҙе Силәбе өлкәһенең «Ситно» холдингына оҙайлы ваҡытҡа ҡуртымға биреп, агрохолдинг ойоштороу хаҡында мәғлүмәт киң йәмәғәтселек иғтибарына сығарылғас та, был идеяға үҙемдең ҡарашымды белдереп, «Йәшлек»тәге мәҡәләлә яҙып сыҡҡайным («Әллә өмәләп тормайыҡмы?»). Гәзит сыҡты, Башҡортостан төбәктәре буйлап таратылды, кискеһен «Йәшлек»те алдырыусы һәр кеше тарафынан уҡылды. Ябай халыҡ тарафынан да, түрәләр тарафынан да: тәүгеләре ихлас итеп көлдө лә, гәзитте ситкә һалып, телевизорға йомолдо, һуңғылары иһә, эт өрөр, бүре йөрөр, тигәндәй, шулай уҡ битараф ҡалды....


Мәғариф министрлығы тарафынан уҡытыуҙы ойоштороу буйынса махсус методик тәҡдимдәр әҙерләнгән (улар менән мәғариф бүлегенең һәм учреждениеларҙың сайттарында танышырға мөмкин).\n2020 йылдың 1 сентябренән балалар баҡсалары һәм мәктәптәр штатлы режимда эш башлай. Ковид-19 таралмаһын өсөн сикләү һәм иҫкәртеү режимы тәьмин ителергә тейеш. Тәғәйен алғанда, әйтәйек, педагогик составҡа һәм техник хеҙмәткәрҙәргә битлек режимы һаҡлана.\nМәғариф учреждениеларында дистанция һаҡлау ҙа мотлаҡ шарттарҙың береһе буласаҡ. Уның өсөн билдәләр ҡуйылып сығылырға тейеш. Араның 1,5 метрҙан кәм булмауы шарт.\nБалалар баҡсаһына, мәктәпкә ингән саҡтарында хеҙмәткәрҙәрҙең, балаларҙың температураһы контактһыҙ термометр менән үлсәнәсәк. Иртәнге рәттәрҙә, балалар ағымы көслө булған саҡта, тығындарға, күп кешенең бер урынға йыйылыуына юл ҡуймау маҡсатында, биналарҙың барлыҡ ишектәре лә ҡулланыласаҡ. Ата-әсәләргә мәғариф учреждениеларына инеү сикләнә. Төрлө төркөмдәрҙе, кластарҙы бергә йыйып саралар ойоштороу ҙа әлегә тыйыла.\nЭпидемияға ҡаршы генераль йыйыштырыу, елләтеү һәм һауа таҙартыусы приборҙар (рецеркуляторҙар) ярҙамында һауа даими алыштырылып, таҙартылып торасаҡ.\nКонтактһыҙ термометрҙар, рецеркуляторҙар һәм дезинфекциялау средстволары һатып алыу өсөн Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан аҡса бүленгән. Ата-әсәләрҙән аҡса йыйып, нимәлер алыу булмаясаҡ. Үрҙә аталған кәрәкле әйберҙәр уҡыу йылы башланыуға килеп етәсәк.\nБелем көнөндә линейкаларҙа 1-се, 9-сы һәм 11-се класс уҡыусылары ғына ҡатнаша.\n2-8-се, 10-сы класс уҡыусылары 1 сентябрҙә мәктәпкә бармай. Улар өсөн Белем көнө дистанцион форматта ойошторола.\nДәрестәр теҙмәһе “йөҙөүсе” форматында төҙөлә. “Смена” төшөнсәһе ҡулланылмай.\nДәрестәр 8.00 сәғәттән алда башланмай һәм 19 сәғәт 40 минуттан да һуңға ҡалмай тамамланырға тейеш. Дәрестәрҙең дауамлылығы – 35 минут, тәнәфестәрҙеке - 10 минут. Ашау өсөн тәғәйенләнгән тәнәфестәрҙең оҙайлылығы 20 минут ҡаралған.\nКовид-19 таралыу хәүефе көслө булған осорҙа ата-әсәләр йыйылыштары үткәреүҙән тыйылып тороу шарт. Бының өсөн дистанцион форматты ҡулланырға тәҡдим ителә.\nЙәнә беренсе сиректә баланы таҡта янына сығарыу тыйыла.\nБөтә үрҙә атап үтелгән сикләүҙәр, махсус алымдар бер маҡсатҡа хеҙмәт итә – балаларыбыҙ ҙа, педагогтар ҙа имен-һау булһындар, уларҙың сәләмәтлегенә хәүеф янамаһын.\nБарығыҙҙы ла яңы уҡыу йылы башланыу менән ҡотлайым һәм һаулыҡ, уңыштар, емешле хеҙмәт теләйем!


Мораҡ (Ҡыҙыл Мәсет, рус. Мраково) — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны ???? кеше  Почта индексы — 453331, ОКАТО коды — 80238850001.\nҒәфүров Марсель Абдрахман улы (10.05.1933—16.06.2013), Башҡортостандың урыҫ телендә ижад иткән яҙыусыһы, журналист һәм тәржемәсе. Башҡорт АССР-ының (1976) һәм РСФСР-ҙың (1982) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Степан Злобин, Мәжит Ғафури һәм Булат Рафиҡов исемендәге әҙәби премиялар лауреаты.\nИбраһимова Венера Латип ҡыҙы (1940), ғалим-тел белгесе. 1963 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1995—2011 йылдарҙа дөйөм һәм сағыштырма-тарихи тел белеме кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1994), профессор (1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2009), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000).\nКәримский Әнүр Муса улы (27.09.1932—8.10.1993), СССР-ҙың ғалим-философы, 1967—1993 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1983), профессор (1984).\nМәжитов Хәсән Барлыбай улы (18.10.1923), педагог, мәғариф һәм йәмәғәт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1965—1972 йылдарҙа Күгәрсен районы мәғариф бүлеге мөдире. Ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. РСФСР һәм БАССР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Райондың һәм Мораҡ ауылының почётлы гражданы.\n↑ Кәримский Әнүр Муса улы — Башҡорт энциклопедияһы (Тикшерелеү көнө: 21 сентябрь 2017)\n↑ Радий Хабиров в Мраково встретился с ветераном войны Хасаном Мазитовым. ИА «Башинформ», 9 мая 2019 года (рус.) (Тикшерелеү көнө: 10 май 2019)\nМораҡ (Күгәрсен районы) // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9. (Тикшерелеү көнө: 15 декабрь 2020)\nМраково на портале «Генеалогия и Архивы» (рус.) (Тикшерелеү көнө: 15 декабрь 2020)\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Мораҡ_(Күгәрсен_районы)&oldid=994995 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 15 декабрь 2020 в 13:24\nБыл бит һуңғы тапҡыр 13:24 15 декабрь 2020 үҙгәртелгән.


Республика табиптары илдәге иң яҡшы терапевтарҙың тәүге рейтингына инде // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nРеспублика табиптары илдәге иң яҡшы терапевтарҙың тәүге рейтингына инде\n12:52, 19 октября 2016 Йәмғиәт\nРеспублика табиптары илдәге иң яҡшы терапевтарҙың тәүге рейтингына инде Фото: Олег Яровиков\nӨФӨ, 2016 йыл, 19 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.\nБашҡортостан табиптары илдәге иң яҡшы терапевтарҙың тәүге рейтингына инде. Рәсәй Хөкүмәте рәйесе урынбаҫары Ольга Голодец, Рәсәй һаулыҡ һаҡлау министры Вероника Скворцова һәм «Юғары иҡтисад мәктәбе» милли тикшеренеү университеты етәкселеге ҡатнашлығындағы презентация барышында тикшеренеү һөҙөмтәләре иғлан ителде.\nТикшеренеүҙә 80 миллион самаһы кешене хеҙмәтләндергән поликлиникалар ҡатнашты. Яҡынса 47 мең терапевтың һәм дөйөм практика табибының эш һөҙөмтәләре баһаланды. Рейтингка 37 мең самаһы белгес ингән.\nРейтингтың маҡсаты — сифатлы медицина ярҙамы күрһәтеүгә стимул биреү генә түгел. Артабан уның һөҙөмтәләре табиптарҙы матди дәртләндергән саҡта иҫәпкә алынырға мөмкин.\nРәсәйҙең иң яҡшы 500 терапевы исемлегенә илдең 69 төбәгенән табиптар ингән. Башҡортостандан 15 белгес бар. Улар араһында — Өфөнән алты (18-се ҡала клиник дауаханаһы, 47-се, 50-се, 52-се поликлиникалар), Стәрлетамаҡтан дүрт (2-се ҡала дауаханаһы, 3-сө ҡала клиник дауаханаһы, 1-се клиник дауаханаһы), Нефтекаманан ике, шулай уҡ Бәләбәйҙән, Туймазынан, Асҡарҙан берешәр табип.\nВице-премьер Ольга Голодец башҡа табиптар буйынса ла ошондай рейтингтар төҙөргә тәҡдим итте. Киләсәктә уларҙың уҡытыусылар һәм мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре өсөн дә төҙөлөүе ихтимал.\nРейтинг Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығы сайтында баҫылған.