ӘҪӘРҘӘр ун дүрт томда том IX коммунист роман и повести Роман һәм повестәр - бет 10\n“Командарм Н.Д. Каширин иптәшкә, ашығыс!!!\nЙәйге ҡыҫҡа төн аяғөҫтө йөрөп үтте, тау түбәләрен һарылатып таң һыҙыла башланы. Аттарға атландылар. Ете саҡрым араны алдыртҡансы, Көн-апабыҙ зәңгәр күккә тышау буйлыҡ ҡалҡынды.\nЙыйын булаһы ҡасаба атлыларҙы һағайыулы дөйөм тынлыҡ тойҙортоп ҡаршыланы, әммә дауыл алдындағы тынлыҡҡа оҡшай ине.\nҮҙәк урамға төшкәс, ике яндан ҡоймаланып теҙелешкән өнһөҙ-тынһыҙ ҡараңғы көс – ҡораллылар һағайыулы төбәлешеп оҙатты. Баштар өҫтөнән тырпайышҡан штык, һәнәк, һөңгө, мылтыҡ көбәктәре араһынан шымып аңдыған януарҙың бер генә хәтәр өнө -- ышылдап тын алыуы шомландыра; һирәк-һаяҡ йүткереү, ҡоросҡа ҡорос тейеү сыңы тултыра был мөхитте. Алғы буйҙа үҙенә күрә иҫ киткес гвардия – ағас ҡылыслы һәм һөңгөлө иң һуңғы яугир быуын – дүрт-биштән алып ун өс йәштәргәсә үтә етди малайҙар...\nКиң майҙанда көмөш Айлы манараһын аяҙ күккә ғорур сөйгән ағас мәсет алдына туҡтанылар; артынса уҡ ҡораллы халыҡ майҙанды һәм урталағы етәкселекте – ғәҙәттән тыш комиссар-ревизор, кәбеҫтәләй аҡ салмалы, йәшел таяҡлы Рәсүл ишан хәҙрәт һәм уның мөриттәре менән ҡуша баҫып торған Реввоенсовет ағзаларын божоралап уратты. Тәүҙә Рәсүл хәҙрәт ҡыҫҡаса аят уҡып, майҙан бер юлы “Аллаһ Әкбәр!” иткәс, Реввоенсовет рәйесе Аҡмал йыйынды башлап асты:\n-- Йәмәғәт, илебеҙҙең мөбәрәк азаматтары һәм уҙамандары! Беҙ ашығыс йыйылдыҡ; ил яҙмышын уртаға һалып хәл иткес ҡарар ҡабул ҡылырға; боғаҙ ярып сафсата һатырға ваҡыт юҡ; шуға күрә дилбегәне, дөрөҫөрәге теҙгенде, ҡыҫҡа тотайыҡ. Былтыр ғына тап ошо төбәктә Әхмәтзәки Вәлиди уҙаман етәкселегендәге башҡорт ғәскәрҙәренең делегаттары хәрби ҡоролтай уҙғарып, ҡан ҡойошто туҡтатырға -- Советтар яғына сығырға, автономиябыҙҙы Советтар нигеҙендә ҡорорға тарихи ҡарар ҡабул ҡылғайны. Артабанғы ваҡиғаларҙы үҙегеҙ беләһегеҙ. Инде килеп бөгөнгө көндә үҙегеҙ һайлаған Реввоенсовет һеҙҙең, йәғни ғәскәрҙәребеҙҙең делегаттары, ҡаршыһына шулай уҡ хәл иткес мәсьәлә ҡуя: ҡан ҡойошто туҡтатыу, автономияны тыныс юл менән һаҡлап ҡалыу һәм нығытыу өсөн Үҙәк хакимиәт менән һөйләшеүҙәр башларға...\n-- Күптән кәрәк ине! – Алғы буйҙа торған һалдат кейемле йәштәр хуплап шауланы.\n-- Беләбеҙ. Быға тиклем дә вәкилдәр ебәреп ҡараныҡ, ләкин ҡыҙыл ғәскәр уларҙы үткәрмәй тураҡланы... Бына хәҙер ваҡиғалар үҙгәрҙе – Үҙәк хөкүмәт исеменән беҙҙең менән уртаҡ тел табырға Ҡыҙыл Армия штабынан күптәребеҙгә яҡшы мәғлүм комиссар, күренекле башҡорт коммунисы Сәлимйән Мырҙағолатов үҙе килде...\nХалыҡ сафтары елгә бәүелгән диңгеҙҙәй тулҡынланды. Салмалы баштар алдында тауҙай ҡалҡынған Рәсүл ишан йәшел таяғын ергә төртөп, һыңар ҡулы менән битен һыпырҙы:\n-- Етте! Коммунистарға бәддоға! Йәмәғәт, ишетһен ҡолағығыҙ: башҡорт тип алданмағыҙ! Ғәли Шәмиғолов та үҙен башҡортмон, тип күҙ буяй... Коммунистарҙың барыһы ла бер буҡлы сыбыҡтан ҡыуылған мөртәт, иманһыҙҙар!\n-- Ялған! – Йәмилдең көр тауышы. – Ишан хәҙрәт мине ғәфү итһен, комиссарҙың кемлеген яҡшы беләм – ысын намыҫлы инсан! Быны мин үҙегеҙ ышанып һайлаған Реввоенсовет ағзаһы булараҡ раҫлайым! Ил Инәһе дөрөҫләр!\nӘҡлимәнең ни әйтерен көткән майҙан тын ҡалды. Йөҙәрләгән күҙҙәр уға төбәлде.\n-- Йәмәғәт, ағайҙар һәм апайҙар, ҡустылар һәм һеңлеләр! Мин комиссар Мырҙағолатовты электән үк яҡшы беләм һәм үҙемә ышанғандай ышанам!\nМайҙан ҡәнәғәт гөжләне, баштар өҫтөндә ҡоралдар сайҡалды.\n-- Һүҙ бирегеҙ үҙенә!\nКисәге фажиғәнән йәне киҫелеп мантый алмаған Сәлимйән ҡапыл тертләп уянғандай албырғаныбыраҡ торғас, рухын туплап, етәкселәр төркөмөнән халыҡҡа яҡынланы, баш эйеп иҫәнләште. Аҡ салма аҫтынан тызырайған ишан хәҙрәткә күҙ ҡырыйын һирпегәс, тәрән һулыш алып, бөтә майҙанға ишетелерлек оранланы:\n-- Йәмәғәт, тыңлағыҙ! Оҙон һүҙҙең ҡыҫҡаһы шул: бында беҙ бер-беребеҙҙе ҡыйырһытырға килмәнек – туғандарса кәңәшләшергә килдек. Рәсүл хәҙрәтте белмәгән кеше юҡтыр – милләтебеҙҙең аҫыл йөҙөк ҡаштарының береһе ул. Мин дә уны яҡшы беләм, ихлас ихтирам итәм. Ләкин хәҙрәт саҡ ҡына яңылыша, буғай: иманһыҙҙар түгел беҙ! Беҙ – иманлы коммунистар, беҙ милләтебеҙҙе һатмайбыҙ!\n-- Ур-рааа! – Майҙандың алғы буйы, фронттан ҡайтҡан ҡыҙыл әрмис кейемле баш күтәреүселәр, винтовкаларын, карабиндарын юғары сөйөп алҡышланы, хатта бер-нисә көбәктән йәҙрә лә гөрһөлдәтте. Ҡулын күтәреп илде тынысландырғас, Мырҙағолатов иң кәрәклеһен әйтте:\n-- Реввоенсоветығыҙ рәйесе Аҡмал уҙаман бик дөрөҫ киҫәткәнсә, теҙгенде ҡыҫҡа тотайыҡ. Былтырғылай замана түгел хәҙер: башты ташҡа бәреп ташты ярып булмай. Ҡыҙыл Армия Колчакты ла, Антантаны ла һәм башҡаларын да тар-мар ҡылды – һеҙгә ҡаршы баштан-аяҡ ныҡ ҡоралланған ҙур көстәр ташланасаҡ, утлы ҡулса эсендә ҡалдырасаҡ. Үҙегеҙ менән бергә ҡатындарығыҙ, балаларығыҙ, атай-әсәйҙәрегеҙ хаҡында уйлағыҙ! Милләтте утҡа тығырға, көрсөккә таяндыртырға ярамай, әле ваҡыт үтмәгән. Әгәр рөхсәт итһәгеҙ, һеҙҙән бер вәкил алып, тыныс һөйләшеүҙәр башлар өсөн Эстәрлетамаҡҡа юлланырбыҙ, хатта Мәскәүгә лә мәғлүм итербеҙ. Ризамы шуға?\n-- Риза! Риза! Риза! – Майҙан берҙәм хупланы. Ләкин шул уҡ бер мөҙҙәттә мәсет янындағы һирәк сауҡалыҡтан зәһәр һөрән яңғыраны:\n-- Отставить! Провакация! Ышанмағыҙ! – Ҡыҫҡа киҫелгән йыуан ағас тумарылай тәпәш буйлы, дүрткел-яҫы яурындары арҡыс-торҡос портупеялы, башы фуражка аҫтынан бысраҡ-ҡанлы марля менән тирәсләнмеш ғәййәр әҙәм атлығып килеп сыҡты ла халыҡ алдына ҡарғылды. Аҡмал ҡарт, Сәлимйәндең ҡолағына эйелеп: “Реввоенсоветҡа баш бирмәгән уҙаман – тауҙағы бер бәләкәй әтрәттең дыуамал атаманы Хәмзин”, -- тип аңлатты. Ҡулын болғай-болғай лауларға керешкән ирҙе Йәмил ҡысҡырып бүлдерҙе:\n-- Хәмзин, һиңә һүҙ бирелмәй, сөнки һин делегат түгел!\nТегенең йөҙө ут ҡапҡандай ҡыҙарҙы:\n-- Нимә?! Сысҡанда – күт кәрәк, сысмағанда ник кәрәкме?! Яу ҡырында ла Хәмзин делегат түгел, ләкин ҡанын йәлләмәй ҡойоп һуғыша! – Башындағы ҡатҡан ҡанлы марляһына төртөп ярһыны.\n-- Һөйләһен, батырлығын күрһәтһен! – тинеләр алғы буйҙағылар.\n-- Ярай, телләш, тик иҙелдәй һуҙма, Хәмзин.\n-- Йәмәғәт, түҙер әмәл ҡалманы!.. Беҙҙе, халҡым өсөн тип йәнен аямай ҡыйышҡан яугирҙәрҙе, бынауы Аҡмал кеүектәр, Йәмил кеүектәр анауы торған комиссарға – коммунистар шпионына һата! Ләкин шуны белегеҙ: бында беҙ – башҡорт милләтенең алтынға ла, көмөшкә лә, юха телгә лә һатылмай торған тоғро яҡлаусылары бар! Ышанмағыҙ уларға, ышанығыҙ беҙҙәргә! Бөгөндән үк Баймаҡҡа ябырылырға, Эстәрлетамаҡҡа сапҡын яһарға! Күп михнәттәр сиккән ошо тыуған тупраҡты үбеп ант итәм: ҡыныбыҙҙа ҡылысыбыҙ, тәнебеҙҙә йәнебеҙ барҙа милләтебеҙҙең бәхете өсөн һуңғы тамсы ҡаныбыҙ ҡалғансы һуғышып үлергә ант итәм! – Хәмзин төбөн салғы сапҡандай йөҙтүбән ауҙы, ауыҙ-мороно саңға сумып, ике ирене араһына ҡара тупраҡ ҡыҫтырып килеп торҙо. Ытырғанып торған бер үҫмер малай, йыртыҡ кейемле көтөүсе, ер ашаған орансыға яҡынланы, “һинме был?” тип йөҙөнә тура баҡҡас, халыҡҡа боролоп иҫкәртте:\n-- Ағайҙар, апайҙар, Хәмзинға ышанмағыҙ! Мин уны күптән түгел Баймаҡта – яуыз Әһлиуллин әтрәтендә шәйләнем, Әһлиуллин менән ҡосаҡлашып араҡы эсә ине!\n-- Шаҡшы! Провакатор! – Хәмзин маузеры ут төкөрөп, көтөүсене юл саңына быраҡтырҙы. Төтөн бормаслатҡан көбәген уҫал болғап янаны: -- Хәмзинға тел тейҙергәндең һәр береһе ошолай телдән ҡаласаҡ! – Күкрәгенән ҡан борғоған кәүҙә тирәһендә халыҡ зыҡ-ҡубышҡан арала, ат етәкләп көткән йәнуҙаҡтары менән йылғыр һыбайланып, сауҡалыҡҡа ташланды, тау егенә һеңде. Әммә делегаттар уның оранына ҡушылманы, советтар менән һөйләшеүҙәр башларға ҡарар ҡабул ҡылып, күңелле гөрләшеп таралды. Аҡмал менән Әҡлимә лә, комиссарҙы ваҡытлыса Йәмил һәм башҡалар ҡарамағына тапшырып, ашығыс эштәренә йәнәлделәр.\n-- Анауы ауылға барып, етәкселәрҙе көтәбеҙ, -- тине Йәмил, тау буйында өй ҡыйыҡтары һыҙатланған яҡҡа ымлап. – Тик аттар ҡырҙа бит әле...\nСәлимйәндең аттарҙы көткөһө килмәне -- йәне түҙмәй ниңәлер:\n-- Яҡын бит, яйлап атлай торайыҡ.\n-- Ярай. Арттан килтереп еткерерҙәр.\nКүпмелер аҙымлағас, улар юҫыҡланған ауыл осонан ала-ҡола ҡаршы төркөм бүҫерелеп сыҡты ла юл буйынса туҙраны: төйөнсөктәрен йөкмәгән, һыйырҙарын һәм кәзәләрен етәкләгән ҡатын-ҡыҙ, бала-саға, ҡарт-ҡоро...\n-- Был ни хәл?!\nТөркөмдән бер һыбайлы айырылды, елдереп килеп етте – Реввоенсовет ағзаһы Ғайса ине:\n-- Туғандар!.. Тау артында йылға бөгәлендә... бронепоезд! Туптарынан ауылға ут яуҙыра!..\n-- Атала-аар! Уф Аллаҡайым, атала-аар!.. – Йән әселе ҡатын-ҡыҙ һыҡтауы телгеләне йөрәкте; аңшайышып, үркәстәрен зәңгәр офоҡ ҡаймалаған тау яғына баҡтылар. Дәһшәтле йән эйәһенең ер һелкетеп, ухылдап-ухылдап йүткереүе ишетелде; ауыл һыртындағы ғәмһеҙ йылҡы өйөрө утлап йөрөмөш хәтфә-йәшел ҡалҡыулыҡта аҡмамыҡтай ҡабарынҡы ике ялбыр болот хасил булды, артынса уҡ күк күкрәгәндәй гөрһөлдәне; илаш, ҡарғыш, ләғнәт тауыштары ялғанды уға. Шул арала ауыл осонда тағы ла бер-нисә аҡ болот ҡубарылып, бер өй түбәһе күҙ алдында күккә осто. Ҡасҡын халыҡ тулҡыны быларға килеп етеп төкәлде, барыһы бергә буталды...\n-- Әһә, күрҙегеҙме инде кемдең – хаҡ, кемдең нахаҡ икәнен?! – Ҡайҙандыр пәйҙә булмыш Хәмзин яман шарҡылдап көлдө. Ҡырт-боролоп, йыуан бысраҡ бармағын Сәлимйән тарафына төртөп ажғырҙы: -- Бына тора аждаһаны килтертеп ауылға аттыртыусы, Шәмиғолов шпионы! Янында Йәмил-һатлыҡйән – ботарлағыҙ яһилдарҙы!\nҠасҡынсыларҙың бер килкеһе туҡталып, ошо икәү тирәһендә өйөрөлдө:\n-- Арт һабағын уҡытайыҡ мөртәттәрҙең!\n-- Туҡма! -- Күҙ-башы аларған унлап ҡатын-ҡыҙ, төйөнсөктәрен ташлап, “шпион”дарҙы йолоҡҡоларға кереште:\n-- Быныһы йылтыр итектәр кейеп алған! – Йығып һалып, аяҡтарынан һөйрәнеләр. Итектәрҙең ҡыҫтаулығы ҡотҡарҙы – һурылманы...\n-- Апайҙар, тыйылығыҙ! – тип ҡараны шулай уҡ саңда һөйрәтелгән Йәмил, башын көскә ҡалҡытып. – Комиссар бит беҙгә илсе булып килгән – илсегә үлем юҡ!\n-- Ләңкелдәмә, бәдбәхет, коммунист һөйрәлткеһе! Тау артынан әжәл яуҙырта илсең!\nТупыр-тупыр ат тояҡтары яҡынланы, мылтыҡ гөрһөлдәне, кешеләрҙең баш осонан бер-нисә пүлә жыйланы:\n-- Йәмәғәт, Ил Инәһе!\n-- Таралығыҙ! – Ҡурҡыштарынан асыуҙары баҫылып, ҡорбандарын ташлап ҡастылар, Хәмзиндән дә елдәр иҫте. Аттарынан ырғып төшкән Әҡлимә менән Аҡмал аунап ятҡандарҙы торғоҙошто.\n-- Ғәфү итегеҙ беҙҙе, күҙе аларған халыҡты! – Яңынан атландылар.\n-- Зыян юҡ, -- тине Сәлимйән, өҫтөнә һырыған саңды ҡағып. – Ат бирегеҙ, кисекмәҫтән бронепоезға хәбәр итергә кәрәк!\nАҡмал ҡатарында ҡушарланып тау яғына текләп торған Вәлиулла ҡапыл күҙҙәрен аҡайтып, ауыҙынан аҡ күбеге аҡтарылып аҡырҙы:\n-- Ааай, Сәргәй ҡантураты! Ана килә Сәргәй ҡантураты! – Диуанайән ҡамсы һабын төртөп күрһәткән тарафтан һауа ярып ат кешнәне, эйәрле-йүгәнле менге атлығып килеп, Сәлимйәнгә тиңәлде; Сәлимйән уны теҙгененән эләктереп тә алды, атланып та өлгөрҙө, туптар гөрһөлдәгән тимер юл яҡҡа тура елдерҙе; комиссарҙы янлатып Әҡлимә, Йәмил, Ғайса һәм унлап яугир-йәнуҙаҡ ҡалышманы. Ябай халыҡ быға шаҡ-ҡатты:\n-- Ҡарағыҙ әле, ҡарағыҙ: Сәргәй ҡантуратын менеп алды!\n-- Үҙе килеп һырныҡты, малҡай!\n-- Сәргәй ҡантураты эйәһен тапты!\n-- Инш-Алла, былайғас, ҡанлы бола туҡталыр, илгә именлек ҡайтыр!\nНиһайәт иҫенә килгән Вәлиулла менән Аҡмал ҡарт доға ҡылды:\n-- Амин, булһын шулай!\nТимер юлға яҡынлашыу һиҙелгәс, менгеләрҙе ҡалдырып, разъезд яғын байҡар өсөн дүртәүләшеп тауға үрмәләнеләр. Аҫта өҙөк-өҙөк паровоз ҡысҡыртты –тимер аждаһа оҙон ҡара кеҫәрткеләй бормасланып, уҫал көбәктәрен улар килгән яҡҡа тоҫҡалдырып тора – йәҙрә яуҙырырға йыйына... Сәлимйән бер күреүҙән үк таныны – уны был тарафҡа килтереп ҡалдырған бронепоезд!\nӨҫтәлташҡа иңкәйеп, ҡуйын дәфтәренең аҡ битенә яҙҙы:\nХөрмәтле Николай Дмитриевич, үҙең белгән С.Ш. Мырҙағолатовтан мөһим хәбәр.\nҠораллы баш күтәреүҙе тыныс юл менән туҡтатырға яҡшы шарттар бар; етәкселәре лә, күпселек халыҡ та мәсьәләгә ыңғай ҡарай. Әле барған һуғыш хәрәкәттәрен, әгәр хөкүмәт яғы ла ризалашһа, ун көнгә туҡтатып торорға ла килешеү өсөн һөйләшеүҙәр башларға теләк белдерҙеләр; шул хаҡта Сталинға, Троцкийға, Дзержинскийға кисекмәҫтән еткереүегеҙҙе һорайым, ә мин үҙем Эстәрлетамаҡҡа ҡайтам.\nҠултамғамдан танырһығыҙ: Сәлимйән Мырҙағолатов”.\nЙыртып алып Ғайсаға тотторҙо:\n-- Төпкәрәк һал һәм елдәй елеп барып ет, командармдың үҙ ҡулына тапшырырға тырыш. Күрһәт егетлегеңде!\n-- Күрһәтер, тау һуҡмаҡтарынан күҙ йомоп та үтә ул, -- тине Йәмил. Ғайса тау-таш араһында йомолғас, Сәлимйәндән һораны: -- Артабан ни эшләргә?\n-- Аҡмал олатаң әйткәнсә, һинең менән Баймаҡ аша тура Эстәрлетамаҡҡа!\n-- Килегеҙ әле, тура юды күрһәтәйем. – Ил Инәһе офоҡ буйлап монарланған Күк Ирәндек яғына ҡулын һондо. – Күрәһегеҙме анауы үҙәндәге үлектәй тын ауылды? Ҡанэскес Руденко әтрәтенең алғы биләмәһе ул. Шуның аша түтә юл – Баймаҡҡа, Баймаҡтан – Эстәрлегә... Аҡ әләм күтәреп үтегеҙ.\nКире түбәнләп, аттарға атландылар; оло юлда был икәү айырылды – коммунистик әтрәт торған ауылға ыңғайланы...\nСаҡрымдай ара ҡалғас, биш-алты ҡыҙыл әрмистән хасил атлы һағауыл осраны; аҡ флаг болғап барғанғалыр, атманылар, тик шунда уҡ эйәрҙән тартып төшөрҙөләр ҙә типкеләп туҡманылар, Сәлимйәндең итеген һалдырып алдылар (юлдашының ҡатаһы кәрәкмәне):\n-- Башкир! Вот тебе автономия! – Арҡаларына ҡамсы ялата-ялата, ауыл осона еткерҙеләр. Унда атҡа атланған, сәфәр сығырға йыйынған әтрәт тора. Бер ситтәрәк ҡарт ҡарағай төбөндә томшайып күҙәткән Руденко һәм ярҙамсыһы ҡаршыланы.\n-- Иптәш командир, бандиттарҙың лазутчиктарын тоттоҡ!\n-- Сыуашбаев, ко мне! – Руденко эргәһенә елтерәп килеп еткән ҡыҙыл әрмисте Мырҙағолатов таныны – кисә генә Ил Инәһе һуғыш ҡырынан ҡороҡлаған, Мырҙағолатовтың итек баштарын яларҙай инәлгән әсир.\n-- Шул. Минән һорау алған ҙур бандит.\n-- Әһә, попался, голубчик!\nТотоп килтереүселәрҙең башлығы ҡағыҙ болғаны:\n-- Итегенең инесенән мандатын һурып алдыҡ. Элекке контрреволюцион обком секретаре Каспранский, хөкүмәт рәйесе Йомағолов, Башчека рәйесе Имаҡов бандиттар ҡул ҡуйған.\n-- Бир бында! – Руденконың ярҙамсыһы ҡулын һуҙып яҡынлағайны, баянан биреле сырамыта алмай торған Сәлимйән уны таныны – Орскиҙа саҡта үҙе партия сафына алған, партия билеты тапшырған урыҫ:\n-- Бәй, Ключников! Һин нишләп бында йөрөйһөң?\nКлючников ҡаштары аҫтынан аҡайып ҡараны ла өндәшмәне, командирҙы ситкәрәк алып китте.\n-- Бандит ҡайҙан белә һине? – Шикләнеп ҡараны Руденко.\n-- Билдәле большевик Мырҙағолатов был. Дутов диктатураһы заманында беҙҙең өйәҙ комитетын ойошторҙо, йәшерен эш алып барҙы...\n-- Оһо! Аҫыл ҡош! Икеһен дә кисекмәҫтән канткомға оҙатырға, Поленов үҙе тикшерһен! – Кире әйләнеп килеп, күҙҙәре менән һәрмәне: -- Ниңә яланаяҡ?\n-- Евсеевтың табаны тишек ине бит, иптәш командир...\n-- Кире кейһен!\n-- Уныҡын Филимонов алды, үҙенекен күлгә ташланы...\n-- Ташлаған еренән тапһын! Ә быныҡын немедленно ҡайтарырға!\nТотҡондарҙы ике һаҡсы менән ҡушарлап арбаға ултырттылар, икенсеһенә кисә генә баштары сабылған биш мәйетте һалдылар – кантон үҙәгендә матәм митингыһы менән хөрмәтләп күмергә. Алдан, арттан бер-нисә һыбайлы оҙатышында ылау ҡара кискәсә һәм төнө буйына барҙы. Баҡыр ҡаҙған иҫке шахталар тәңгәленән уҙған һайын, тын алғыһыҙ һаҫы һауа ҡапланы һулыштарҙы – күмелмәй ятҡан күмәк мәйет тарҡала... Кантон ҡасабаһы осондағы шахта иһә бигерәк тә тонсоҡторҙо. Йәмил иҫе китмәй генә Сәлимйәнгә аңлатты:\n-- Бындай шахталар күп беҙҙә. Поленовтың иң яратҡан һөнәре...\nМылтығын ҡосаҡлап йоҡомһораған һағауыл, дүрткел көрәк һаҡаллы Йылайыр урыҫы, кирелеп бер иҫәнләне лә күңел асырға итте:\n-- Бандит, күҙең яҙыу таный, буғай?\n-- Урыҫсаны ла уҡыйһыңмы?\n-- Александр Сергеевич Пушкин тигән шағирҙы беләһеңме?\n-- Аҙ-маҙ белә инем.\n-- Уның: “Тут русский дух, тут Русью пахнет!” – тигәне менән дә танышмы?\n-- Бына шул Пушкин әле тере булһа, беҙ, ҡыҙыл партизандар, ошолай яҙҙыртыр инек: “Тут скверный башкирский дух, тут Башкирией смердит!”, -- ха-ха-ха! – Һерт-һерт юртҡан һыбайлылар ҙа кинәнеп көлөштөләр:\n-- Иртәгә үҙҙәре шунда бөкләнеп төшкәс, үҙҙәренең Пушкины булған белопогонник Бабичевҡа сәләмдәрен бирерҙәр, “башкирский дух”ты бергәләшеп таратырҙар!\nҠасабаға килеп ингәндә Ҡояш күтәрелгәйне, тамаҡтарҙы киптертеп, ҡыҙҙыра башлағайны. Кантком бинаһы алдындағы майҙанға ҡыҙыл әрмистәр теҙелгән; таҡта ҡойма йәнәшәһендә бейеклеге бил тиңентен бер-нисә бағанаға йыуан-оҙон бүрәнәне һалып-беркетеп ҡоролған ат бәйләгескә алама кейемле өс башҡортто, аяҡ-ҡулдарын аҫҡа ҡайырып, башлы-күтле йөҙтүбән ятҡыртып муйындарынан, билдәренән бүрәнәгә беркеткәндәр; теҙемдәге иң арттағыһының оса ярығына карабин көбәген терәп бөгөлгән Поленов гөрһөлдәтеп атҡайны, ҡорбандарҙың өсөһөнөң дә оса араһынан ҡан китте, берҙәм аҡтарылған түбә ҡапҡастарынан аҡһыл-ҡыҙыл мейе бутҡалары сәсрәп, алдағыһынан сыҡҡан пүлә ҡоймаға сыртлап ҡаҙалды. Поленов, ҡәнәғәт турайып, эргәһендә көтөп торған ҡыҙыл әрмискә карабинды ҡайтарҙы:\n-- Күрҙегеҙме шанлы “русская трехлинейка”ның ҡөҙрәтле көс-ҡеүәтен?! Бер юлы өс бандитты буйҙан-буй тиште, ҡоймала ла елле тишек ҡалдырҙы! Һис кем һис ҡасан ҡаршы тора алмаҫ беҙҙең ҡыҙыл пүләләргә, ура!\n-- Ур-ра-ааа! – Ҡыҙыл ғәскәр ҡыуанып алҡышланы.\nСәлимйән менән Йәмилде дөбөрләтеп Поленов ҡаршыһына баҫтырғас, Барановский ҡыҫҡаса аңлатты:\n-- Руденко участкаһында эләктергәндәр, Мырҙағолатовтың контрреволю-цион режим агенты икәнлеге документально раҫланды.\n-- Май сүлмәге тышынан уҡ билдәле, тигәндәй, баштан уҡ һиҙенгәйнем уның яуыз бандит икәнен!\n-- Ниндәй яза бирәбеҙ?\nПоленов ҡанлы ат бәйләгестең буш өлөшөн ҡарашы менән үлсәне:\n-- Бик яҡшы, унда какрас ике бандитлыҡ урын бар – маузерҙарҙың көс-ҡеүәтен һынарбыҙ. Әҙерләгеҙ!\nДүрт ҡыҙыл әрмис ҡыҙып эшкә керешкәнсе, Йәмил киҫәтеп өлгөрҙө:\n-- Командир, миндә ҙур хәрби секрет бар!\nБарановский палачтарын туҡтатты.\n-- Әйт, бандит!\n-- Командующиҙың ғына ҡолағына әйтәм, бик мөһим!\nСәмләнә төшкән Поленов сытырайып яҡыныраҡ килгәйне, Йәмил йәшен тиҙлегендә уның ҡылысын ҡынынан һурып алып һелтәнде; башын ҡаплап янтайып өлгөргән Поленовтың һул ҡулы терһәк тәңгәленән сурт-өҙөлөп төштө72, тәңгәлендә ҡылыс та ятып ҡалды: Йәмил мөғәллим, аймылышҡан хәрбиҙәрҙең араһынан уҡтай атылып сығып, ерҙән таш тырнап алып эҙәрләүселәренә бәрә-бәрә, тау араһына дөндө, ләкин артынан жыйлап ҡыуып еткән пүләләр уны ҡая аҫтына тәкмәстерҙе...\nПоленовтың яраһын бәйләнеләр, үҙе ирәйеп ултырып йөрөргә яратҡан арҡалы ҡырандасына һалып, лазаретҡа илттеләр, операция өҫтәленә ятҡырҙылар. Барановский, “Правда” гәзитенә төрөп, батыр командующийҙың саңға буялып ҡарайған өҙөк ҡулын да килтергәйне -- эйәһенән һораны:\n-- Быны... быны ни эшләтергә?\nЙөҙө ҡағыҙҙай ағарып, тешен ҡыҫып түҙеп ятҡан Поленов ҡаты ыңғырашты, әммә тиҙ үк рухланып, ҡәтғи бойорҙо:\n-- Штабҡа!.. Ҡарауыл ҡуйып... һаҡлағыҙ... үҙем сыҡҡансы!\nСебендәрҙән ҡурсаларға ҡалын итеп тоҙ һибелгән Поленов ҡулы штаб бүлмәһенең мейес башында көтөп ятты, эргәһендә алмаш-тилмәш ҡыҙыл әрмис хөрмәтле ҡарауыл торҙо...\nСәлимйәнде төрмәгә бикләнеләр, Поленовтың үҙенән бойороҡ бирелеүен көттөрҙөләр... Аҙна дауамында Эстәрлетамаҡтан Шәмиғолов ҡул ҡуйған телеграмма килде: енәйәтсе Мырҙағолатовты, Ревтрибунал хөкөмөнә тарттырыу өсөн, беренсе мөмкинлек менән үк Эстәрлетамаҡҡа оҙатырға...\n“Революция ҡорбандары”н матәмле-тантаналы күмәк ерләү көнө төрмәләге Мырҙағолатовҡа ла мәғлүм булды; уны, кейенергә бойороп, штабҡа оҙаттылар – командирҙар үҙҙәренсә сәхнәһеҙ спектакль ҡороп, сәйәси уйын яһайҙар ине, буғай. Аҡ марля сырмаулы һул ҡулы муйынына аҫылған Поленов, ерәнесен йәшермәй, ҡара ҡойолоп ажғырҙы:\n-- Йәл, теге көндә ат бәйләгескә ятҡырып өлгөрмәнем... Инде килеп Шәмиғолов иптәш тә ара төштө. Тик шуны яҡшы беләһеңдер, ренегат: Эстәрлетамаҡҡа һинең турала “юлда ҡасырға маташҡанында атылды” тигән мәғлүмәт кенә етеүе бик ихтимал!..\n-- Беләм мин һеҙ бандиттарҙы.\n-- Бандит ул һин, ә беҙ ысын коммунист. Коммунизм хаҡына көрәшәбеҙ.\n-- Шахталарға гонаһһыҙҙарҙың кәүҙәләрен тынҡыслапмы?\n-- Бандиттарҙың, тип төҙәт.\n-- Һеҙ үлтергән Дулат-Али – 1905 йылдан, Булатов – 1917 йылдан РКП(б) ағзалары, намыҫлы коммунистар ине. Икеһен дә бик яҡшы белә инем.\n-- Беҙ ҙә бик яҡшы беләбеҙ. Бөтәһе лә башҡорт-бандит, төҙәлмәҫлек автономист-националист.\n-- Ә Кузнецов менән Парташов? Улар ҙа башҡорт националистары инеме?\n-- Башҡорт яҡлы урыҫ уғата хәтәрерәк; ундайҙарҙы, Феликс Эдмундович Дзержинский бик хаҡлы ҡушыуынса, ҡуша рәхимһеҙ һепереп түгәсәкбеҙ. – Һыңар ҡулы менән өҫтәлгә һуҡты. – Етте! Автономия уйны тамам!\n-- Һәм башҡортҡа ла каюк! – Барановский һары ат тештәрен ыржайтып уҫал йылмайҙы. – Тамырын ҡоротасаҡбыҙ!\nҮҙҙәре ҡыҙыл байраҡ сөйөп яулап алған ҡыҙыл Рәсәйҙә түгел, ә аҡтар лагерында ултырғандай тойолдо Сәлимйәнгә; нәфрәте тулышып, Поленовҡа бер ҡалҡынып ҡараны:\n-- Бына һеҙ, Владислав Евгеньевич, коммунист һәм кантон партия комитеты-ның үҙегеҙ иғлан ҡылған етәксеһе булараҡ, бындай һәләкәтле сәйәси линияға нисек юл ҡуйҙығыҙ?\n-- Сугубо партийный линия был – партиябыҙҙың стратегик линияһы. Әлбиттә, был һиңә, культураһыҙ ҡырағай башҡортҡа, бөтөнләй аңлайышһыҙ. Россия ла, партия ла милли каморкаларға бикләнә алмай. Юҡҡамы ни партиябыҙ Уставы ла милли принциптарҙан азат – монолитлыҡҡа нигеҙләнгән! – Барановскийға әйләнеп ҡарап өндәште: -- Фекереңде ослап ҡуй, Степаныч.\n-- Осо шул: Волга – Урал арауығында Россиябыҙҙың йөрәгенә ҡаҙалған зәһәр төркилек шырауын һурып алып ташлау көнө етте: башҡорт бөтһөн, һирәк-мирәк ҡалғаны ла үҙен “башҡортмон” тип атауҙан дер-ҡалтырап ҡурҡһын! Тиҙләтелгән темп менән иң элек башҡорт – татарға, аҙаҡ татар – урыҫҡа әйләнергә тейеш!\n-- Браво, Степаныч! – Поленов, сулаҡлығын онотоп, буғай, ҡул сабырға иткәнендә һыҙланып ыңғырашты.\nТышҡы яҡтан ишек тибеп асылды, ҡыҫығынан үрә ҡараған Михайлычтың мыйығы күҙгә салынып, уның аҫтынан лап-лоп баҫҡан тәбәз әҙәм ашығып аҙымланы: йыуан дүңгәк кәүҙәле, арҡыс-торҡос портупеялы, һөйрәлмеш “селедка” ҡылыслы ла маузерлы; ике ҡулына, иҙәнгәсә һәлендереп, ҡарбуз һымаҡ тумалаҡ нәмәле киндер тоҡсайҙар тотҡан.\n-- Абба, Хәмзин?! Яраң бөтәште ләме ни, башыңдың сырмауы ҡайҙа? – тине Сәлимйән.\nКәрлә өндәшмәне, Поленов менән Барановский күңелле хихылданы. Хәмзиндың бында күренеүе тегендә ул атҡан көтөүсе үҫмерҙең фашлауын дөрөҫләне... Шомло бәндә, ерәнеп күҙәткән Сәлимйәнгә ҡалҡынып та ҡарамай, лап-лоп баҫып түргә уҙҙы, тоҡсайҙарындағын өҫтәлгә тумарлатты – Аҡмал менән Вәлиулланың башы...\n-- Һоп! Ҡабул ҡылып алығыҙ, задание үтәлде! Ғайса тигән атаҡлы бандитты тимер юл буйында дөмөктөрҙөк, былары – алдығыҙҙа.\n-- Браво, Хәмзин!\n-- Тимәк, гидра башһыҙландырылды? “Реввоенсовет” тигәндәре һөйләргә генә ҡалды? – Кәйефләнгән Барановский устарын ҡәнәғәт ыуҙы. – Шулаймы, иптәш Хәмзин?\n-- Юҡ шул... Ил Инәһе тигәндәре теҙгенде үҙ ҡулына йомарланы, тиҙ үк тәртип урынлаштырҙы.\n-- Амазонкамы? Быныһы насар... – Поленов етди борсолов хәүефләнде.\n-- Уныһының да башына етербеҙ, ҡуш толомонан усмаҡлап килтерербеҙ.\n-- Молодец! Әһлиуллин әтрәтенең йөҙөк ҡашы, партиябыҙҙың лайыҡлы улы һеҙ, Хәмзин! Барығыҙ, изге эшегеҙҙе дауам итегеҙ!\n-- Есть! – Билендәге “селедка”һын даңғыр-доңғор һөйрәлтеп йәһәтләне.\n-- Күрҙегеҙме? Башҡорт коммунистары тап ошондай булырға тейеш! – Сәлимйәнгә һирпелеп ҡарап хупланы Барановский.\n-- Шулай булыр. Булдырырбыҙ! – Поленовтың күҙҙәре уҫал ялтыраны.\n-- Владислав Евгеньевич, был серек кәбеҫтә күсәндәрен ҡайҙа быраҡтырырға?\n-- Урам сатына сығарып, ҡаҙыҡ баштарына ҡатһындар... күргәҙмәле һабаҡ ҡылып!\nИке ҡыҙыл әрмис дөбөрләп кереп, баштарҙы һәлпек һаҡалдарынан услап алып сығып киттеләр.\n-- Бына шулай! Башҡорттоң башын беҙ уның үҙ ҡулынан ҡырҡтыртабыҙ, хе-хе-хе....\nСәлимйәндең ҡан баҫымы күтәрелеп, күҙ алдары ҡараңғыланды, ҡолаҡтары шауланы.\n-- Яуызлыҡтың сигенән сыҡҡанһығыҙ, коммунист әхләғе юҡ һеҙҙә!\n-- Хе, әхләҡ тиһегеҙме? – Барановский өҫтәл тартмаһынан хәрби устав урынына ҡулланған “Правда”һын сығарҙы. – Ленин иптәш үҙе бына нимә ти: “Морали в политике нет. Будьте образцово беспощадны!” Һәм бына уның бөтә Совет Рәсәйенә таратылған, беҙҙәргә лә килеп ирешкән ҡиммәтле әмерҙәре: “Надо поощрять энергию и массовость террора... Расстреливать, ничего не спрашивая и не допуская идиотской волокиты... Тайно подготовить террор: необходимо – Срочно!.. Товарищи! Восстание должно повести к Беспощадному подавлению. Этого требует интерес Всей революции, ибо теперь взят “последний решительный бой” с кулачьем. Образец надо дать:\n1) Повесить (непременно повесить, дабы Народ видел) каждый раз не меньше 100 заведомых кулаков, богатеев, кровопийц.\nСделать так, чтобы на сотни верст кругом народ видел, трепетал, знал, кричал: Душат и задушат!..\nP.S. Найдите людей Потверже. Ленин”73. Так что, бывший чекист и коммунист, а теперешний вонючий ренегат, беҙ саф Ленин юлы менән барабыҙ!\n-- Һәм беҙ ысын коммунист-ленинсылар! – Тештәрен ҡыҫып, ыңғырашмаҫҡа тырышҡан Поленов торҙо. -- Һәм беҙ һине ошонда уҡ юл саңына әйләндерергә әҙер. Эстәрлетамаҡҡа иҫән-имен барып етергә теләһәң, бында бер шартты үтәйһең.\n-- Революция ҡорбандарын ерләгәндә аңһыҙ башҡорт халҡы алдына сығып, ошоға тиклем хаталы юл тотоуыңды, ә беҙҙең, ысын коммунистарҙың, хаҡ юлдан барыуын танырға һәм раҫларға, баш күтәреүселәрҙе юлбашсыларын үҙ ҡулдары менән һуйып юҡ итергә саҡырырға тейешһең. Шуны үтәмәһәң...\n-- Ҡарап-ҡара, сукин сын! – тине Барановский.\n-- Митингыла беҙҙең арттан сығаһың трибунаға. Әйтербеҙ.\nМайҙан тулы ала-ҡола ерле халыҡ, ҡораллылар теҙмәһе уларҙы тығыҙ ҡоршауға алған. “Революция ҡорбандары” һалынған алты табут-гроб: бишеһендә баяғы төнгө арбала ҡайтҡан мәйеттәр, ә уларға юлбашсылап ҡуйылғаны – аршин буйлыҡ ҡына гроб, сәскәләргә күмелгән Поленов ҡулы...\nАғас трибунаға баҫып командующий һөйләп төшкәс, “хатта дошмандар ҙа беҙҙең хаҡиҡәтте таный” тип, Мырҙағолатовты төрткөсләп мендерҙеләр. Ул үҙенә тоҫҡалған мылтыҡ көбәктәренә ҡарап, һуңғы форсатты һөҙөмтәле файҙаланырға булды, тәрән тын алды:\n-- Ҡыҙыл әрмис иптәштәр, халыҡ ҡанын ҡойоуҙы туҡтатығыҙ, хата юлдан бараһығыҙ... Совет юлы – был түгел! Поленов – яуыз әүерелмән, коммунист битлеген кейгән уҫал енәйәтсе...\nЯбай халыҡ ут ҡапҡандай шаулашты, ҡыҙыл әрмистәр сафы кинәт боҙолдо, командирҙар теҙемде тәртипкә килтерергә ташланды. Арҡалы ҡырандасына янтая биреп, тештәрен ҡыҫып күҙәткән Поленов әшәке һүгенде лә револьверҙан бер-нисә ут сорғолтто – Мырҙағолатов салҡан әйләнеп төштө. Ике ҡыҙыл әрмис йүгереп килеп, ҡанға батҡан кәүҙәне трибуна артына сығарҙылар ҙа итектәрен һалдырып алдылар; аяҡтарын боғалаҡлап, ат ҡойроғона тағып шахта соҡорона һөйрәттеләр.\nТынлы оркестр ер һелкетеп матәм маршы уйнаны, ҡыҙыл әрмистәр гробтарҙы яурын баштарына күтәреп илтте; иң бәләкәс гроб – Поленов ҡулы – иң алдан юл башланы; ҡулдың эйәһе арттараҡ арҡалы ҡырандасында ҡырын ятып эйәрҙе, эргәһенән атлы эскадрон яланғас ҡылыстарын ялҡылдатып барҙы; ҡыҙыл йондоҙ таҡҡан йәшел фуражкалы командирҙар, ауыҙҙарын арандай киреп, революция ҡорбандарын ҡомарлап йырланылар:\nҠасаба осондағы ҡалҡыулыҡта алты башҡорт оло ҡәбер ҡаҙып әҙерләп торған; матәм моңо яңғырашында алты гробты төшөрөп, тиҙ генә күмеп ҡуйҙылар; уба өҫтөнә тере сәскәләр һалынды. Ҡәберселәрҙе, өйҙәренә ебәрмәй, шахта соҡоро ситенә ҡыуып килтереп теҙҙеләр: аҡ һаҡаллы ике ҡарт, урта йәштәрҙәге өс ир, талсыбыҡтай оҙон буйлы бер малай. Эскадрондың бер өлөшө ҡылыстарын айҡай-айҡай ҡыҙыу елдереп килде лә һәр береһе бер башҡорттоң муйынын өҙә сапты, кәүҙәләр шахта төбөнә тәкмәсләне. Аҡ һаҡаллы ҡарттарҙың береһе генә, әллә ҡото осопмо, соҡор ситенә сүгәләгәйне, Поленов үҙе йүгереп килеп бабайҙың башын өҙҙө лә кәүҙәне тибеп төшөрҙө.\nҠырандасына ҡабат менеп ултырып, ҡулының һыҙлауын баҫыр өсөн шешә боғаҙынан хәмер һемергән Поленов ҡалҡына биреп оранланы:\n-- Йәшәһен өсөнсө Коминтерн! Йәшәһен иптәш Ленин менән иптәш Троцкий! Яҡты коммунизм ҡояшына табан алға, ура!\n-- Ур-ра-ааа! – Боғаҙҙарҙан көр һөрән яңғыраны. Тынлы оркестр өҙҙөрөп марш уйнаны, коммунизмға юл ярыусы коммунистик батальон, тығыҙ сафтарға теҙелеп, ҡасабаға йүнәлде. Шахта өҫтөндә күктә, яҡты коммунизм ҡояшы балҡыр тәңгәлдә, емтек ейергә эркелешкән ҡап-ҡара ҡоҙғон-таҙғаралар ҡанат киреп өйөрөлдө.


Башҡорт дәүләт филармонияһында Уйна, моңло гармун республика конкурсы үтә - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nБашҡорт дәүләт филармонияһында Уйна, моңло гармун республика конкурсы үтә.\nСара мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһе хеҙмәткәрҙәренә Башҡортостан башлығы гранты проекты сиктәрендә ойошторола. Программала башҡорт, татар, рус һәм төбәктә йәшәүсе башҡа милләттәрҙең көй-моңдары ҡаралған. Конкурста бөтә район-ҡалаларҙан һәүәҫкәр һәм һөнәри коллективтар ҡатнаша. Уның маҡсаты һөнәри оҫталыҡты арттырыу, гармун уйнаусыларҙың абруйын арттырыу, гармун һәм башҡа музыка инструменттарын популярлаштырыу.\n13 декабря Башҡортостанда Халыҡ-ара Аҡмулла көндәре үтә\n13 декабря Рәсәй һәм донъя яңылыҡтары


Балтас районынан Вәлиәхмәтовтар ғаиләһе барыһын да һоҡландырып йәшәй\n18 Апрель 2018, 18:50\nМатур ғаилә — ил күрке, ти халыҡ. Бик дөрөҫ әйтелгән, сөнки ғаиләләр ни тиклем әҙәпле, белемле, эшһөйәр, татыу икән, йәмғиәтебеҙ ҙә шул тиклем матур ҙа, бай һәм көслө лә була. Мишәр ауылында татыулыҡта ғүмер итеп, балаларын үҙ өлгөләрендә эшһөйәр, тәүфиҡлы, аҡыллы итеп үҫтереүсе Фәнилә һәм Винер Вәлиәхмәтовтар ҙа һәр саҡ һоҡланыу тойоғоһо уята.\nИшле ояла сынығып үҫкән парҙар икеһе лә тәрән тамырҙары менән ошо ауылға береккән. Уларҙың юлында бер үк һауа, бер үк һыу, бер үк мәктәп, бер үк Балтас 87-се һөнәрселек училищеһы. Бер-береһен яратышып ҡауышҡан пар 13 йыл бергә татыу ғүмер итә. Уңған килен ул табыр, бәхетлеһе ҡыҙ табыр, тиһәләр ҙә, һөйгәненә бер-бер артлы өс ул бүләк иткән Фәнилә Фәрит ҡыҙы үҙен иҫ китмәле бәхетле тоя. Өлкәндәре Илмир — V, Илшат III класта белем ала, ә биш йәшлек Нияз әлегә балалар баҡсаһына йөрөй. Ғаилә башлығы Винер Наил улы “Арланнефть” нефть-газ сығарыу идаралығында — оператор, ә Фәнилә Фәрит ҡыҙы Илекәйҙәге “Чебурашка” балалар баҡсаһында ашнаҡсы булып эшләй.\nВәлиәхмәтовтар атай нигеҙендә үҙ ҡулдары менән төҙөгән барлыҡ уңайлыҡтары булған ҙур йортта йәшәй. Күпләп мал-тыуар аҫрайҙар, баҡса үҫтерәләр. Ҡапҡа алдары таҙа, гөл-сәскәгә күмелгән. Ҡыҫҡаһы, һәр нәмә үҙ урынында, уйланып эшләнелгән, өй эсендә лә таҙалыҡ, бөхтәлек, ихласлыҡ бөркөлә. Был хужаларҙың уңғанлығы, тырышлығы тураһында һөйләй.\nХәстәрлекле ата-әсә балаларына “бөтмәй торған мираҫ — гүзәл тәрбиә” (Ризаитдин Фәхретдин) лә бирергә ынтыла. Улар улдарында сәнғәткә, тормошҡа һөйөү тәрбиәләүҙе маҡсат итеп алған. Тырышлыҡтары бушҡа китмәй, уңыш йылмайып тора. Илмир район мәҙәниәт бүлеге ойошторған “Яҙғы тамсылар” конкурсында йырлап, еңеү яуларға ла өлгөргән. Йырсы ла, һүҙ оҫтаһы ла булған Фәнилә Вәлиәхмәтова Ғаилә йылына бағышланған “Ауылым биҙәктәре” район фестивалендә “Әнием” вокаль ансамблендә йырлап, тамашасылар һөйөүенә иреште. Сәнғәткә ғашиҡ ғаиләнең Айгөл һәм Илнур Хәкимовтар, Эльвира һәм Радик Вәлиәхмәтовтар менән берлектәге сығышын ауылдаштары һәр байрамда көтөп ала. Шулай, йыр-моңға ғашиҡ ғаилә ауыл¬дың барлыҡ мәҙәни сараларында әүҙем ҡатнаша, төрлө конкурс¬тарҙа сығыш яһай.\nАталарының да тормошҡа сәләмәт, итәғәтле мөнәсә¬бәтен күреп үҫкәнгә, ғаиләлә-ге ихлас мөғәмәлә – малай¬ҙар өсөн тәбиғи күренеш. Улар ҙур теләк менән ата-әсәләренә йорт-ҡура эштәрендә лә ярҙамлаша. “Оло улым үҙем янымда аш-һыу әҙерләшергә, ә Илшатым күберәк атаһына булышырға ярата”, — тип шатлана хужабикә.\nШуныһы һөйөнөс, улдарына иман нуры, изгелек ҡөҙрәте, рух ныҡлығы һалырға тырышыусы әсә ауылдағы Аллаһ йорто — “Әнием” мәсетендә дин ғилемен дә үҙләштерә башланы. Изге күңелле хужабикә оло йәштәге ҡәйнәһен дә оҙаҡ йылдар ҡарап, яҡшы тәрбиәләп һуңғы юлға оҙатты. Һәр кемгә иғтибарлы, ихтирамлы, йылы һүҙен бер ҡасан да йәлләмәй, олоно — оло, кесене кесе итеп хөрмәтләгән Фәнилә Фәрит ҡыҙына ҡарайһың да, ошондай гүзәл заттар күберәк булһа ине, тип уйлайһың.\nШулай барыһын да һоҡландырып йәшәй Вәлиәхмәтовтар.Төрлө яҡлап һәләтле лә, тырыш та, тәртипле лә үҙҙәре. Сәмләнеп, дәртләнеп донъя көткәндәрҙең генә тормоштары шулай теүәл, бәхеттәре түңәрәк булалыр.\n“Әнием” мәсете мөғәллимәһе.


Башҡортостанға 24 ашығыс ярҙам машинаһы һәм 37 мәктәп автобусы һатып алына\n5 Сентябрь 2019, 22:57\nРәсәй Хөкүмәте төбәктәргә 1,55 мең ашығыс ярҙам автомобиле һәм 2,45 мең мәктәп автобусы һатып ала. Ошо маҡсатта федераль бюджеттан 10 миллиард һум йүнәлтелә (һәр йүнәлешкә 5-шәр миллиард һум). Транспорт Рәсәйҙең «ГАЗ», «УАЗ», «Форд Соллерс Елабуга», «ПАЗ», «КАВЗ» заводтарынан һатып алына.\nБашҡортостандың һаулыҡ һаҡлау системаһына 14 ашығыс медицина ярҙамы автомобиле (В класлы) һәм 10 реанимобиль (С класлы) бүленә. Республика Һаулыҡ һаҡлау министрлығы 30 машинаға ғариза яҙғайны, тип хәбәр иттеләр ведомствонан.\nТөбәккә мәктәп автобустары һатып алыу 21-24 пассажир һыйҙырышлы 28 машинанан, 31-ҙән күберәк пассажир өсөн бер автобустан, 13-20 кешелек - алты, 10-12 пассажир өсөн ике автобустан тора.


Израиль тарихы — Башҡорт Википедияһы\n1 Боронғо Израиль менән Йәһүдиә тарихы\n1.1 Боронғо тарихы\n1.2 Иртә осор тарихы\n2 Урта быуаттарҙағы Фәләстин тарихы\n2.1 Византия-фарсы осоро\n2.2 Ғәрәп хакимлығы осоро\n2.3 Тәре йөрөтөүселәр осоро\n2.4 Мәмлүктәр осоро\n3 Яңы осорҙа Фәләстин тарихы\n3.1 Ғосман империяһы власы аҫтында\n3.2 Йәһүдтәрҙең Сионға ынтылышы һәм сәйәси сионизм яралыуы\n3.3 Фәләстиндә британ мандаты\n4 Хәҙерге Израиль тарихы\n4.1 Израиль Дәүләтен төҙөү\n4.2 Бойондороҡһоҙлоҡ һәм беренсе йылдар\n4.3 Ғәрәп-израиль конфликты\n4.3.1 Ғәрәп илдәре менән мөнәсәбәттәр\n4.4 Фәләстин ғәрәптәре менән мөнәсәбәттәр\n4.5 СССР-ҙан һәм БДБ илдәренән репатриация (алия)\nБоронғо Израиль менән Йәһүдиә тарихыҮҙгәртергә\nЭврон (Evron Quarry) тигән палеолит төбәгендәге микроиндустрияға — 1,5—2,4 миллион йыл, Бицат-Рухама (ивр.ביצת רוחמה) тигән Израиль торамаһындағы микролит индустрияһына 1 миллион йыл самаһы тип иҫәпләнә. Иң боронғо Homo erectus ҡалдыҡтары Ғобадияла (1,4 миллионлап йыл элек) һәм Яҡуп ҡыҙҙарының баҫмаһы янында (0,78 миллион йыл элек) табылған. Урта палеолитта бында неандерталдар килә (Сухул, Ҡафза, Табун, Кәбара). Һа-Зореала (эргәһендәге кибуцтың атамаһынан; font-weight: normal;«>[en]; шулай уҡ ҡара: Әйн-әл-Жәрбә ) Изреғәл үҙәнендә иртә прогрессив неандерталдар (һа-Зореа1 һәм 3) һәм Homo erectus (һа-Зореа2, 4 һәм5) ҡалдыҡтары табыла.\nЛәкин, Тель-Авив университеты археологтары фекеренсә, Homo sapiens төрөнөң иң боронғо вәкилдәре Кесем мәмерйәһендә яҡынса 382 000—207 000 йыл элек йәшәгән. Берехат-Рам табылдығы булған Венера тигән атамалы туф ташы 230 мең йыллыҡ тип иҫәпләнә. Археологтар тарафынан Израилдә һәм Алжирҙа табылған тишекле өс ҡабырсаҡ 90 мең йыл самаһы әүәл эшләнгән һәм кеше ҡулы менән тыуҙырылған тәүге ювелир әйберҙаренә ҡарай. Homo sapiens’тың баш һөйәге Тиберия күле (Көнбайыш Галилея) буйындағы карстлы Манот мәмерйәһендә табылған һәм 51,8±4,5 йә 54,7±5,5 мең йыллыҡ тип һанала. Ат төшөрөлгән 30 000 йыллыҡ таш таҡта Үрге Галилеяла[en]* Күгәрсен мәмерйәһендә табылған, ошонда уҡ 45—60 см бейеклектәге палеолит эт ҡалдыҡтары ла табылған. Изреғәл үҙәнендәге Кишон йылғаһы буйында эзбизташ киҫәгенә төшөрөлгән 16,5—23 мең йыллыҡ бер нисә һүрәт табылған.\nБ. э. т. 10—8 мең йыллыҡтарҙа был территория натуф мәҙәниәте ареалына инә, был мәҙәниәт вәкилдәре тарихта беренсе булып башаҡлы культураларҙы игә башлай.\nЯҡынса 9 мең йыл элек ошо ерҙәрҙә неолитик инҡилап башлана һәм беренсе торамалар барлыҡҡа килә. Тарихтағы тәүге диуарлы ҡала Йерихондың барлыҡҡа килеүе лә яҡынса ошо осорға ҡарай. Тәүге семит ҡәбиләләре булған хәнәниҙәр был тирәгә яҡынса б. э. т. 4—3 мең йыллыҡтарҙа төйәкләнә. Киләһе 2—3 мең йылды ил Боронғо Мысыр идараһы аҫтында була. Яҡынса б. э. т. XXIII быуатта күсмәселәр (моғайын, әмөриҙәр) баҫымы аҫтында бындағы иртә бронза цивилизацияһы бөлгөнлөккә төшә.\nИртә осор тарихыҮҙгәртергә\n1759 йылғы Фәләстин картаһы, унда Израилдең Ун ике ырыуының нисек урынлашҡанлығы күренә\nИзраиль ере (ивр.ארץ ישראל Эрец-Исраэль) йәһүд халҡы өсөн Библия ата-бабалары Ибраһим, Исхаҡ һәм Яҡуп заманынан уҡ изге. Ғалимдар был осорҙо б. э. т. 2 мең йыллыҡ башына ҡарата. Библияға ярашлы, Алла йәһүдтәргә Израиль ерен, Нәҙер итеп бирелгән Ер булһын тип, килешеү буйынса тапшыра. Йәһүд халҡының бөтә изге урындары — ошонда.\nБоронғо йәһүд ҡәбиләләре (ырыуҙары) бында б. э. т. 1200 йылдар тирәһендә барлыҡҡа килә. Бында табылған 250 йәһүд торамаһы шул осорға ҡарай . Һүңғараҡ Ҡәнғәнгә пелештиҙәр баҫып инә. Батша идараһы урынлашыу, Израиль батшалығы, шунан Йәһүдиә батшалығы яралыу б. э. т. XI быуат башы — X быуат уртаһына ҡарай. Был дәүләттәр төбәккә бер ни тиклем өҙөклөктәр менән мең йыл буйы идара итә.\nБ. э. т. VIII быуаттан алып был территория бер-бер артлы Ашшур, Бабил (б. э. т. 586—539 йылдар), Әһәмәниҙәрҙең фарсы империяһы (б. э. т. 539—331 йылдар), Македония (б. э. т. 332—312 йылдар) хакимлығы аҫтында була. Б. э. т. III—II быуаттарҙа Птолемейҙар һәм Селевкиҙарҙың эллинсы дәүләттәренә инә.\nМаккавейҙар ихтилалы һөҙөмтәһендә бойондороҡһоҙлоҡ яулағас, б. э. т. 152—37 йылдарҙа Йәһүдиәлә йәһүд Һашмондарҙың династияһы хакимлыҡ итә.\nМассада ҡәлғәһе эргәһендә римдарҙың хәрби лагеры емереклектәре\nБ. э. т. 63 йылдан Йәһүдиә Рим вассалына әүерелә, б. э. т. 40 йылда Йәһүдиәгә, Самарияға, Галилеяға һәм Переяға (Иордан аръяғы) бүленә. Б. э. 70 йылынан Йәһүдиә үҙаллылығын юғалта һәм Рим провинцияһына әйләнә.\n135 йылда римлыларға ҡаршы ҡупҡан Бар-Кохба ихтилалынан һуң, төбәктә йәһүдтәр аҙая. Римлылар илдән йәһүдтәрҙең күбеһен ҡыуа һәм улар тураһында хәтирә лә юҡҡа сыҡһын өсөн Йәһүдиә провинцияһының исемен Сүриә Фәләстин тип үҙгәртә. Йәһүдтәрҙең төп өлөшө Йәһүдиәнән Галилеяға һәм Голан бейеклектәренә күсеп ултыра.\nРим империяһы 395 йылда Көнбайыш һәм Көнсығыш (Византия) өлөштәргә бүленгәндән һуң, Фәләстин һуңғыһына эләгә.\nУрта быуаттарҙағы Фәләстин тарихыҮҙгәртергә\nФәләстин 619 йылға тиклем Византия провинцияһы була. V быуаттың икенсе яртыһында Эрец-Исраэлдә йәһүдтәр һаны кәмей. Әммә Галилеяла йәһүдтәр күпселекте һаҡлай әле. 614 йылда Фәләстин Фарсы тарафынан яулап алына һәм Сәсәниҙәр империяһына индерелә. Йәһүдтәр ярҙамында Йәрүсәлимде алған фарсылар уны йәһүдтәргә тапшыра. Ләкин йәһүдтәр ҡалаға өс йыл ғына хужа була.\nФарсыны еңгәндән һуң 629 йылда Византия императоры Ираклий тантаналы рәүештә Йәрүсәлимгә аяҡ баҫа. Фәләстин ҡабат Византия провинцияһына әйләнә. 629—630 йылдарҙа, Ираклий ихтыяры буйынса йәһүдтәрҙе күпләп үлтереү һәм ҡыуыу һөҙөмтәһендә, йәһүдтәр һаны уларҙың бөтә өс мең йыллыҡ тарихында иң түбәнге кимәлгә төшә. Шуға ҡарамаҫтан, Израиль еренән йәһүдтәр бер ҡасан да бөтөнләйгә юҡҡа сыҡмай.\nҒәрәп хакимлығы осороҮҙгәртергә\n638 йыл тирәһендә — ислам баҫып алыуҙарының иң башында — Фәләстинде Византиянан мосолмандар тартып ала.\nАртабанғы алты быуат эсендә был территория өҫтөнән контроль Умайяларҙан Ғәббәсиҙәргә, тәре йөрөтөүселәргә һәм кире күсә.\nФәләстиндә ғәрәп хакимлығы дүрт осорға бүленә:\nилде баҫып алыу һәм үҙләштереү (638—660 йылдар);\nУмайялар династияһы (661—750);\nҒәббәсиҙәр династияһы (750—969);\nФатимиҙар династияһы (969—1099).\nТәре йөрөтөүселәр осороҮҙгәртергә\nАкко ҡәлғәһендә рефекториум, XII быуат\n1099—1187 йылдарҙа тәре йөрөтөүселәр бында Йәрүсәлим короллеген нигеҙләй. Әммә 1187 йылда Сәләх-әд-Дин Йәрүсәлимде ала, ә 1291 йылда тәре йөрөтөүселәрҙең һуңғы ҡәлғәһе Акра ҡолай.\nЯҡынса 9 мең йыл элек ошо ерҙәрҙә неолитик инҡилап башлана һәм беренсе торамалар барлыҡҡа килә. Тарихтағы тәүге диуарлы ҡала Йерихондың барлыҡҡа килеүе лә яҡынса ошо осорға ҡарай. Тәүге семит ҡәбиләләре булған хәнәниҙәр был тирәлә яҡынса б. э. т. 4—3 мең йыллыҡтарҙа барлыҡҡа килә. Киләһе 2—3 мең йылды ил Боронғо Мысыр идараһы аҫтында үткәрә. Яҡынса б. э. т. XXIII быуатта күсмәселәр (моғайын, әмөриҙәр) баҫымы аҫтында бындағы иртә бронза цивилизацияһы бөлгөнлөккә төшә.\nЯңы осорҙа Фәләстин тарихыҮҙгәртергә\nҒосман империяһы власы аҫтындаҮҙгәртергә\n1517 йылда Израиль территорияһын солтан Сәлим I етәкселегендәге төрөк ғосмандары баҫып ала. 400 йыл буйы ул Ғосман империяһы өлөшө булып тора. Ғосман империяһында йәһүдтәр «зимми» статусына эйә була — йәғни сағыштырмаса гражданлыҡ һәм дин иркенән файҙалана, әммә ҡорал йөрөтөргә, армияла хеҙмәт итергә һәм ат менеп йөрөргә хоҡуҡһыҙ була, шулай уҡ айырым һалым түләй. Был осорҙа Эрец-Исраэль йәһүдтәре нигеҙҙә сит илдәрҙән килгән хәйриә аҡсаһына йәшәй (Халукка).\nXVI быуат буйы ҙур-ҙур йәһүд общиналары Израиль ерендәге дүрт изге ҡалала — Йәрүсәлимдә, Хевронда, Цфатала һәм Тверияла — тамыр ебәрә.\nXVIII быуат башында Европанан алияларҙың (Израилгә әйләнеп ҡайтыу) һәм Йәрүсәлимдә дини-милли үҙәкте яңыртыуҙың иң күләмлеһе ойошторола. Был хәрәкәт башында раббы Йудаһ Хәсид тора. Ул Йәрүсәлимғә 1700 йылда Европаның төрлө илдәренән сыҡҡан меңләгән эйәрсене менән килә. Уларға тиклем Йәрүсәлим общинаһында 1200-ләп кеше, шул иҫәптән 200 ашкеназ, була. Ләкин Йудаһ Хәсид илгә килгәс тә мәрхүм була. Уның эйәрсендәре менән бурыстарға батҡан ашкеназ общинаһы араһында аңлашылмаусанлыҡтар тыуа, был үтескә биргән ғәрәптәрҙең синагоганы яндырыуына (1720) һәм йәһүд ашкеназдарын ҡаланан ҡыуыуына сәбәп була. Был ваҡиғаларҙан һуң байтаҡ ваҡыт буйы Европанан сыҡҡан йәһүд иммигранттары нигеҙҙә Хевронда, Цфатала һәм Тверияла төпләнер була.\n1799 йыл башында Фәләстингә Наполеон һөжүм итә. Француздар Газаны, Рамланы, Лодты һәм Яффаны ала. Ләкин француз полководецы Акко ҡәлғәһен ала алмай һәм Мысырға сигенергә мәжбүр була.\n1800 йылда Фәләстин халҡы 300 меңдән артмай, уларҙың 5 меңе йәһүд була (нигеҙҙә, сефардтар). Йәһүд халҡының күпселеге Йәрүсәлимдә, Цфатта, Тверияла һәм Хевронда йәшәй. Христиандарҙың иң тығыҙ ултырған урындары (25 мең самаһы) — Йәрүсәлим, Назарет һәм Бет-Ләхәм — православие һәм католик сиркәүҙәре аҫтында була. Илдең ҡалған халҡы нигеҙҙә мосолман булып, уларҙың бөтәһе лә тиерлек сөнниҙәргә ҡарай.\n1800-31 йылдарҙа ил территорияһы ике провинцияға (вилайәткә) бүленә. Төньяҡта Шхемдан көньяҡта Хевронға тиклемге үҙәк-көнсығыш таулы төбәк (Йәрүсәлимде лә индереп) Дамаск вилайәтенә инә; Галилея менән яр буйы һыҙаты Акко вилайәтенә ҡарай. Негевтың ҙур өлөшө был осорҙа Ғосманға буйһонмай.\n1832 йылда Фәләстин Мысыр вице-короле Мөхәммәт-Алиҙың улы һәм хәрби начальнигы Ибраһим паша тарафынан баҫып алына. Төньяҡ сиге Сидонға етеп торған Фәләстин үҙәге Дамаскта булған берҙәм провинцияға әүерелә. Илгә һигеҙ йыл (1832-40) идара иткән мысырҙар, Европа үрнәгенә эйәреп, ҡайһы бер реформалар ҙа үткәрә. Был осорҙа Фәләстиндә Библия географияһы һәм археологияһы буйынса киң тикшеренеүҙәр үткәрелә. 1838 йылда Мысыр хөкүмәте Бөйөк Британияға Йәрүсәлимдә консуллыҡ асырға рөхсәт итә (быға тиклем Европа державаларының консуллыҡтары тик портлы ҡалаларҙа — Акко, Хайфа һәм Яффала, шулай уҡ Рамлала ғына була). 20 йылдан һуң Көнбайыштың бөтә дәүләттәре, АҠШ-ты ла индереп, Йәрүсәлимдә консул вәкиллектәренә эйә була.\nXIX быуатта Йәрүсәлим ҡабат Эрец-Исраэлдең мөһим йәһүд үҙәгенә әүерелә. Йәрүсәлим менән рухи беренселек өсөн ярышҡан Цфат ер тетрәүҙән (1837) ҙур зыян күрә, 2 меңләп йәһүд һәләк була, ҡала иһә бөлгөнлөккә төшә.\n1841 йылда Фәләстин менән Сүриә Төркиә контроле аҫтына ҡайта. Был ваҡытҡа Фәләстиндә йәһүд халҡының һаны ике тапҡырға арта, ә христиан һәм мосолмандар һаны үҙгәрешһеҙ ҡала.\n1880 йылға Фәләстин халҡы 450 меңгә етә, уларҙың 24 меңе йәһүд була. Йәһүдтәрҙең күпселеге дүрт ҡалала йәшәй: Йәрүсәлимдә (бында йәшәгән 25 мең кешенең яртыһынан ашыуы йәһүд була), Цфатала (4 мең), Тверияла (2,5 мең) һәм Хевронда (800), тағы ла Яффала (1 мең) һәм Хайфала (300). Йәрүсәлим илдәге иң ҙур ҡалаларҙың береһе булып китә. Илдәге йәһүдтәрҙең күпселеге сефард общинаһына ҡарай, уға Төньяҡ Африка, Бохара, Иран һәм башҡа яҡтарҙан күсеп килгән йәһүдтәр инә. Ашкеназ общинаһы нигеҙҙә Көнсығыш Европа йәһүдтәренән тора, ә улар хәсидтәргә һәм уларға ҡаршы булған прушимдарға (митнагдимдарға) бүленә. Йәһүдтәрҙең ҙур күпселеге ордоксияға йәбешеп ята һәм раввиндар абруйына буйһона. Халлуки фондтарынан ярҙам килеп торһа ла, йәһүдтәр төрөк чиновниктары йыйған ҙур һалымдарҙы түләр өсөн күп эшләргә мәжбүр була. Шуға ҡарамаҫтан, Эрец-Исраэлдең йәһүдтәре һаны Европала ойошторолған алиялар иҫәбенә йылдам үҫә.\nЙәһүдтәрҙең Сионға ынтылышы һәм сәйәси сионизм яралыуыҮҙгәртергә\nДиаспорала йәшәгән йәһүдтәр һәр ваҡыт Сионға ҡайтырға ашҡынып йәшәй. XII быуаттан башлап йәһүдтәрҙең христиан сиркәүе тарафынан эҙәрләнеүе уларҙың Изге ергә ағылыуына сәбәпсе була. 1492 йылда был ағымды Испаниянан һөрөлгән йәһүдтәр тулыландыра.\nХәҙерге заман иммиграцияһының тәүге ҙур тулҡыны Беренсе алия (ивр.עלייה) тигән атама аҫтында билдәлелек ала, ул 1881 йылда, йәһүдтәр Көнсығыш Европала үҙҙәренә иғлан ителгән ҡыйратыуҙарҙан ҡасырға мәжбүр булғанда, башлана.\nДонъяла йәһүд дәүләте буласаҡ Израилде нигеҙләү маҡсатын ҡуйған сәйәси сионизм хәрәкәтен Теодор (Беньямин Зеэв) Герцль башлап ебәрә. 1896 йылда Герцль «Йәһүд дәүләте» (нем. Der Judenstaat) тигән китабын баҫтыра, унда йәһүд дәүләтен ниндәй итеп күреүен тасуирлай. Киләһе йылына инде Герцль Базелдә үткән беренсе Бөтә донъя йәһүд конгресына етәкселек итә, унда Бөтә донъя синонизм ойошмаһына нигеҙ һалына.\nИкенсе алия (1904—1914 йылдар) Кишиневтағы ҡыйралыштан һуң башлана. 40 меңләгән йәһүд Фәләстингә килеп төпләнә. Беренсе һәм икенсе алия иммигранттарының күбеһе ортодоксаль йәһүдтәр була, әммә икенсе алияға киббуц хәрәкәтен башлап ебәргән социалистар ҙа инә.\nФәләстиндә британ мандатыҮҙгәртергә\nБеренсе донъя һуғышы барғанда В. Жаботинский менән И. Трумпельдор инициативаһы буйынса британ армияһы составында «Йәһүд легионы» төҙөлә, ул британ ғәскәрҙәренә Фәләстинде баҫып алырға ярҙамлаша. 1917 йылдың ноябрендә Бөйөк Британияның сит ил эштәре секретары Артур Бальфур артабан Бальфур Декларацияһы тип аталасаҡ документты сығара. Унда раҫланыуынса, Британия «Фәләстиндә йәһүд халҡы өсөн милли йорт төҙөүгә ыңғай ҡарай».\n1919—1923 йылдарҙа (Өсөнсө алия) Фәләстингә башлыса Көнсығыш Европанан 40 меңләп йәһүд күсә. Был тулҡындағылар ауыл хужалығы эштәрен белә һәм иҡтисадты күтәреү мөмкинлегенә эйә була. Британ властары иммиграцияға квота билдәләһә лә, был осор аҙағына йәһүдтәр һаны 90 меңгә етә. Изреғәл үҙәне менән Хефәр үҙәне һаҙлыҡтары киптерелә һәм ер ауыл хужалығы өсөн яраҡлыға әйләнә. Был осорҙа профсоюздар федерацияһы Гистадрутҡа нигеҙ һалына.\nИлдә йәшәгән ғәрәптәр йәһүд иммиграцияһының көсәйеүе менән ризалашмай. Йәһүдтәр эре ғәрәп ер биләүселәренән ҙур биләмәләр һатып ала, ваҡ ҡуртымсыларҙы ҡыуып ебәрә. Йәһүд эшҡыуарҙары эшкә йәһүд эшселәрен алырға тырыша. Йәһүд иммиграцияһына ҡаршы ғәрәптәрҙең сығыштары һөҙөмтәһендә 1920 йылда Фәләстин фетнәләре башлана. Быға бәйле Һа-Шомер йәһүд үҙоборона ойошмаһы нигеҙендә йәһүдтәрҙең яңы хәрби ойошмаһы «Хагана» (ивритса «Оборона») барлыҡҡа килтерелә.\n1922 йылда Милләттәр Лигаһы Бөйөк Британияға Фәләстин мандатын тапшыра, быны «илдә йәһүд милли йортон хәүефһеҙ ойоштороу өсөн сәйәси, административ һәм иҡтисади шарттар булдырыу» кәрәклеге менән аңлата. Мандаттың тәүге осоронда Яффа фетнәләре арҡаһында Британия йәһүд иммиграцияһын сикләй һәм йәһүд дәүләтенә тәғәйенләнгән территорияның бер өлөшөн Трансиорданияға бирә.\nУл ваҡытта илдә башлыса мосолман ғәрәптәр йәшәй, әммә иң ҙур ҡала булған Йәрүсәлимдә йәһүдтәр күпселекте тәшкил итә.\n1924—1929 йылдарҙа (Дүртенсе алия) Фәләстингә 82 мең йәһүд күсә, был башлыса Польша менән Венгриялағы антисемитизм күтәрелешенә бәйле була. Был ағым күпселек урта синыф вәкилдәренән тора, улар үҫештәге ҡалаларға төпләнә, сауҙа һәм йәмәғәт туҡланыуы өлкәһенә һәм еңел сәнәғәткә ҡараған бәләкәй предприятиелар аса. Ләкин һуңғараҡ был тулҡын эмигранттарының яҡынса 23 меңе илдән кире китә.\n1930-сы йылдарҙа Германияла нацизм идеологияһының күтәрелеше Бишенсе алияға сәбәп була. Сирек миллион самаһы йәһүд Гитлерҙан ҡаса. Был ағым 1936—1939 йылдарҙағы Ғәрәп ихтилалы һәм, Британия тарафынан 1939 йылда «Аҡ китап» нәшер ителеп, йәһүдтәрҙең Фәләстингә күсеүенә нөктә ҡуйылыуы менән тамамлана. Донъялағы бөтә илдәр Холокосттан ҡасып килгән йәһүдтәрҙе ҡабул итеүҙән баш тарта. Фәләстингә йәшерен күсенеүҙе тормошҡа ашырыу маҡсатында «Моссад ле-Алия Бет» тигән ойошма төҙөлә, ул йәһүдтәргә Фәләстингә эләгергә һәм шулай итеп һәләкәттән ҡотолорға ярҙам итә.\nИкенсе донъя һуғышы тамамланыуға Фәләстиндең 1922 йылда 11 процент тәшкил иткән йәһүд халҡы 33 процентҡа етә\nХәҙерге Израиль тарихыҮҙгәртергә\nИзраиль Дәүләтен төҙөүҮҙгәртергә\n1945 йылдан һуң Бөйөк Британия йәһүд халҡы менән көсәйә барыусы ыҙғышҡа йәлеп ителә. 1947 йылда британ хөкүмәте Фәләстин мандатынан баш тарта, быны ғәрәптәрҙе лә, йәһүдтәрҙе лә ҡәнәғәтләндерерлек ҡарар таба алмауы менән аңлата. Күптән түгел ойошторолған Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы 1947 йылдың 29 ноябрендә Фәләстинде бүлеү планын ҡабул итә (БМО ГА-ның 181-се резолюцияһы). Был план 1948 йылдың 1 авгусына Фәләстиндә британ мандатын туҡтата һәм уның территорияһында ике дәүләт: йәһүд һәм ғәрәп дәүләте төҙөүҙе күҙҙә тота. Йәрүсәлим менән Бет-Ләхәм, был ҡалаларҙың статусы буйынса конфликт сыҡмаһын өсөн, БМО ҡарарына ярашлы, халыҡ-ара контроль аҫтындағы территориялар тип иғлан ителә.\nБыл планды СССР һәм АҠШ кеүек ҙур державалар хуплағанға күрә ул ҡабул ителә ала. Советтар Союзы, Яҡын Көнсығыштағы урынын нығытырға тырышып, иң элек Бөйөк Британияның позицияһын ҡаҡшатырға ынтыла. БМО планының СССР тарафынан хупланыуы йәһүдтәр өсөн дә, ғәрәптәр өсөн дә көтөлмәгән хәл була. АҠШ-тың сәйәси элитаһы эсендә был мәсьәләлә етди ҡапма-ҡаршылыҡтар булһа ла, дәүләт департаменты етәкселеге менән ҡаршы тороуға ингән президент Гарри Трумэндың ҡарашы еңеп сыға.\nЙәһүд халҡының күпселеге Фәләстинде бүлеү планын хуплап ҡаршы ала. Менахем Бегиндың Иргун һәм Исхаҡ Шамирҙың Лехи ойошмаһы кеүек радикаль йәһүд ойошмалары ғына, был план йәһүдтәргә ҡарата ғәҙел түгел тип, унан баш тарта. Бер ни тиклем "ишув"тың (Фәләстиндә йәшәгән йәһүдтәрҙең) хөкүмәте вазифаларын да өлөшләтә үтәп торған Йәһүд агентлығы иһә БМО планын ҡабул итергә була\nҒәрәп етәкселәре, шул иҫәптән Ғәрәп дәүләттәре лигаһы һәм Юғары ғәрәп советы (Фәләстин) БМО-ның Фәләстинде бүлеү планына ҡырҡа ҡаршы була һәм уны тормошҡа ашырыуға бөтә көстәре менән ҡамасаулыҡ ҡыласаҡтарын белдерә. Мәҫәлән, Юғары ғәрәп советының рәйесе вазифаларын үтәгән Жәмәл әл Хөссәйени 1947 йылдың 24 ноябрендә былай тип янай: «Йәһүдтәр Фәләстиндең берәй генә өлөшөнә эйә булһа ла, ил ут һәм ҡан эсендә ҡаласаҡ». Йәһүд дәүләтен төҙөүгә ҡаршылыҡ күрһәткән ғәрәп етәкселәре раҫлауынса, план Фәләстин халҡының 67 процентын тәшкил иткән йәһүд булмаған күпселектең хоҡуҡтарын боҙа. Йәһүд дәүләтенә тапшырылаһы территорияның майҙаны ла, сифаты ла дәғүәләшеүгә сәбәп була. Йәһүдтәр һәм ғәрәптәр араһында күп һанлы бәрелештәр булып тора.\n1948 йылдың 14 майында, Фәләстингә британ мандаты тамамланыуға бер көн ҡалғанда, Дауыт Бен-Гурион БМО бүлгән территорияла йәһүд дәүләтен иғлан итә. Киләһе көнөнә инде Ғәрәп дәүләттәре лигаһы Израилгә һуғыш аса һәм бер юлы биш ил (Сүриә, Мысыр, Ливан, Ираҡ һәм Трвансиордания) Израилгә ҡаршы һуғыш иғлан итә. Шулай итеп, Беренсе ғәрәп-израиль һуғышы башлана.\nБойондороҡһоҙлоҡ һәм беренсе йылдарҮҙгәртергә\n1948 йылдың 17 майында Советтар Союзы доньяла беренсе булып Израиль дәүләтен де-юре таный. АҠШ, көслө йәһүд лоббийы булыуға ҡарамаҫтан, Израилде де-факто ғына таный. Израилдең беренсе сит ил эштәре министры Моше Шарет Израилдең СССР-ға тәүге рәсми телеграммаһында «БМО-ла совет делегацияһының бойондороҡһоҙ һәм суверенлы йәһүд дәүләтен ойоштороуҙы хуплаған ныҡлы позиция биләгәне өсөн Израиль халҡының оло рәхмәтен һәм хөрмәтен» еткерә\n1948 йылда хәрби хәрәкәттәр башланғанға тиклем Фәләстиндә 1 миллион 250 мең ғәрәп була, уларҙың 750 меңе йәһүд дәүләтенә тапшырылған һәм һуғыш барышында Израиль тарафынан тартып алынған территорияларҙа йәшәй. Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш барышында Фәләстиндә йәшәгән 600 меңләп ғәрәп йәһүдтәргә бирелгән һәм ғәрәптәргә ҡалдырылған территорияларҙағы йорттарын ташлап китергә мәжбүр була.\nБер йыл барған хәрби хәрәкәттәрҙән һуң, 1949 йылдың июлендә, Мысыр, Ливан, Трансиордания һәм Сүриә менән утҡа тотошоуҙы туҡтатыу тураһында килешеү ҡабул ителә. Уға ярашлы, Көнбайыш Галилея һәм диңгеҙ буйы тигеҙлегенән Йәрүсәлимгә тиклемге аралыҡ та йәһүдтәр ҡулы аҫтында ҡала. Йәрүсәлим Израиль менән Трансиордания араһында утты туҡтатыу һыҙаты буйынса бүленә. Израиль дәүләте мандат аҫтындағы Фәләстин территорияһының 80 процентын (Иордан аръяғынан тыш) биләй. Был ваҡытлы сиктәр «Йәшел һыҙат» тип атала. Ғәрәп дәүләте төҙөлмәй ҡала. Был территорияны, Йәһүдиә, Самария һәм Көнсығыш Йәрүсәлимде, Иордания аннексиялай, ул артабан Көнбйыш яр тип йөрөтөлә башлай. Мысыр Ғәззә секторы (Газа секторы) өҫтөнән контроллек ала.\n1949 йылдың 11 майында Израиль Дәүләте БМО ағзаһы тип таныла.\nДәүләт барлыҡҡа килгәндең тәүге йылдарында уның сәйәси майҙанында социалистик сионизм (МАПАЙ) хәрәкәте өҫтөнлөк итә, ул Израилдең беренсе премьер-министры Дауыт Бен-Гурион етәкселеге аҫтында бара. Был йылдарҙа йәһүдтәр күпләп иммиграциялай. 1948—1958 йылдарҙа Израиль халҡы 0,8 миллиондан 2 миллионға тиклем арта. Иммигранттарҙың күпселеге ҡасаҡ булғанлыҡтан мөлкәтһеҙ килә. Улар ваҡытлы палатка ҡаласыҡтарына («маабарот») урынлаштырыла. 1952 йылға ошондай ҡаласыҡтарҙа 200 меңдән ашыу иммигрант көн итә. Был кризисты хәл итеү ихтыяжы Бен-Гурионды ГФР менән репарациялар тураһында договорға ҡул ҡуйырға мәжбүр итә, был Германия менән хеҙмәттәшлек итеү ниәтенә асыуы килгән йәһүдтәрҙең көслө ҡаршылығына осрай.\n1950-се йылдарҙа Мысыр оккупациялаған Ғәззә секторы (Газа секторы)нан һәм Иордания оккупациялаған территориянан Израилгә фәләстин боевиктары (фидаиҙар) бер-бер артлы террористик һөжүмдәр яһап тора.\n1956 йылда Израиль Мысыр национализациялаған Суэц каналын ҡулдарына алырға ниәтләгән Бөйөк Британия менән Францияның йәшерен союзына берегә. Суэц кризисы барышында Синай ярымутрауы баҫып алынғандан һуң, АҠШ менән СССР баҫымы аҫтында Израиль судноларының Суэц каналы аша йөрөүенә һәм Ҡыҙыл диңгеҙгә сығыуына алмашҡа сигенергә мәжбүр була.\nҒәрәп илдәре менән мөнәсәбәттәрҮҙгәртергә\nЙәһүд дәүләте барлыҡҡа килгәндең тәүге тиҫтә йыллыҡтарында ғәрәп илдәре уны ойоштороуҙың хоҡуҡилығы буйынса дәғүәләшеүҙе дауам итә, ә ғәрәп милләтселәре Насер етәкселеге аҫтында уны юҡ итеүгә саҡырыуҙан туҡтамай. 1967 йылда Мысыр, Сүриә һәм Иордания үҙ ғәскәрҙәрен Израиль сигенә тарта, БМО-ның татыулыҡ урынлаштырыусыларын ҡыуып ебәрә һәм Израиль караптарына Ҡыҙыл диңгеҙгә һәм Суэц каналына юлды бикләй. Көньяҡта фидаиҙарҙың һөжүмдәре туҡтамай. Радионан сығышында Насер ғәрәп дәүләттәрен Израилде диңеҙгә төртөп төшөрөргә өндәй. Был ғәмәлдәр Израиль өсөн нөктәле һөжүмдәр яһау һәм һуғыш башлау өсөн һылтау булып хеҙмәт итә, был һуғыш тарихҡа Алты көнлөк һуғыш тигән атама менән инә. Был һуғышта Израиль бер нисә көн эсендә ышаныслы еңеү яулай, Синай ярымутрауын, Ғәззә секторы (Газа секторы)н, Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын, Көнсығыш Йәрүсәлимде һәм Голан бейеклектәрен яулай. 1949 йылғы йәшел һыҙат Израиль менән яңы территориялар араһындағы административ сиккә әүерелә. Йәрүсәлим сиктәре ҡаланың көнсығышына табан киңәйә. 1980 йылда ҡабул ителгән Йәрүсәлим тураһындағы закон ҡаланың сиктәрен йәнә бер тапҡыр раҫлай һәм Йәрүсәлимдең статусы тураһында халыҡ-ара бәхәс ҡубыуға сәбәп була.\nИзраиль премьер-министры Голда Меир\n1967 йылда ғәрәп дәүләттәренең еңелеүе ғәрәп радикализмы һәм терроризмының үҫеүенә килтерә — Фәләстинде азат итеү ойошмаһының эшмәкәрлеге әүҙемләшә. 1960-сы йылдар аҙағы — 1970-се йылдар башында фәләстин террорсылары бөтә донъя буйлап израилдәргә һөжүмдәрҙең беренсе тулҡынын йәйелдерә. 1972 йылда Мюнхендағы Йәйге Олимпиадала Израиль атлеттарын ирекһеҙләп тотоу иң билдәле теракт булып иҫәпләнә. Немец махсус хеҙмәттәре, аманат итеп алынғандарҙы ҡотҡарырға тырышып, уңышһыҙлыҡҡа тарый һәм аманаттар барыһы ла һәләк була. Был теракт өсөн яуаплы террорсылар бик тиҙ иреккә сығарыла. Израиль махсус хеҙмәттәре «Алла ҡапҡаһы» тигән яуап операцияһын үткәрә һәм һөжүмдә ҡатнашҡандарҙың бөтәһе лә эҙләп табыла һәм үлтерелә\n1973 йылдың 6 октябрендә, йәһүдтәр өсөн айырыуса изге булған Йом Киппурҙа (Ҡиәмәт көнө), бөтә диндар йәһүдтәр синагогала булғанда, Мысыр менән Сүриә Израилгә һөжүм итә. Израиль хөкүмәте өсөн был һуғыш көтөлмәгәнлек була. Ҡиәмәт көнө һуғышы 26 октябрҙә тамамлана. Һөжүм ЦАХАЛ тарафынан уңышлы кире ҡағыла. Һуғыш йомғаҡтарын эске тикшереү хөкүмәттән яуаплылыҡты алһа ла, йәмәғәтселектең ризаһыҙлығы премьер-министр Голда Меирҙы отставкаға китергә мәжбүр итә.\n1977 йылда Кнессетҡа һайлауҙар Израилдең сәйәси тормошонда боролош яһай. Беренсе тапҡыр Херут (хәҙерге Ликуд), Менахем Бегин етәкселеге аҫтында күпселек тауышты йыйып, дәүләт барлыҡҡа килгәне бирле властан китмәгән МАПАЙ (хәҙерге Авода) партияһынан илгә контроллек итеү мөмкинлеген тартып ала.\n1978 йылда Израилгә Мысыр президенты Әнүәр Садаттың тарихи сәфәре була. Был ваҡиға Израилдең ғәрәп дәүләте башлығы тарафынан тәүге танылыуы булып тора. Ике йылдан Әнүәр Садат менән Менахем Бегин Мысыр-Израиль солох договорына ҡул ҡуя, уға ярашлы, Израиль Мысырға Синай ярымутрауын ҡайтарып бирә һәм Фәләстин автономияһын ойоштороу буйынса һөйләшеүҙәр башларға йөкләмә ала.\n1982 йылда Израиль Фәләстинде азат итеү ойошмаһы базаларын юҡ итеү маҡсатында Ливан граждандар һуғышына барып ҡыҫыла. Был операция «Галилеяға тыныслыҡ» тип атала, ләкин аҙаҡ Беренсе Ливан һуғышы тигән атама ала. 1985 йылда Израиль Ливан территорияһынан ғәскәрҙәрен сығара, 2000 йылға тиклем Израиль ҡулы аҫтында торған буфер зонаһында ғына хәрбиҙәр ҡалдыра.\n1994 йылда Израиль-Иордания солох договоры төҙөлә, Иордания Израиль менән мөнәсәбәттәрен көйләгән икенсе ғәрәп дәүләте була.\n2000 йылда премьер-министр Эхуд Барак Көньяҡ Ливандан ғәскәрҙәрҙе сығара.\n2006 йылдың 12 июлендә Ливандың шиғый террорсы ойошмаһы Хезболла Израиль тораҡ пункттарына бер нисә ракета ебәрә һәм Израиль ғәскәрҙәре позицияларына һөжүм итә. Был ойошмаға Сүриә һәм Иран ыңғай ҡарашта тора.\nХезболланың провокацион сығыштары Икенсе Ливан һуғышы тоҡаныуға сәбәпсе була. БМО баҫымы аҫтында утҡа тотошоу туҡтатыла.\n2008 йылдың майында Төркиәлә Сүриә менән туранан-тура булмаған һөйләшеүҙәр барғаны билдәле була\nФәләстин ғәрәптәре менән мөнәсәбәттәрҮҙгәртергә\n1987 йылда Иордандың Көнбайыш ярында һәм Ғәззә секторы (Газа секторы)нда ғәрәптәр Израиль идараһына һәм оккупацияһына ҡаршы баш күтәрә (Беренсе интифада). Һөҙөмтәлә, интифаданың артабанғы алты йылы эсендә 180 израилле һәм меңдән ашыу ғәрәп үлтерелә.\n1988 йылда Фәләстинде азат итеү ойошмаһы Израилдең хоҡуғын таный һәм террорсыл көрәш алымдарынан баш тартыуын белдерә.\nФарсы ҡултығындағы һуғыш барышында 1991 йылда фәләстин ғәрәптәренең күпселеге һәм Фәләстинде азат итеү ойошмаһы Саддам Хөсәйен яҡлы була һәм Ираҡтың Израилгә ракеталар менән һөжүм итеүҙәрен хуплай.\nИсхаҡ Рабин менән Ясир Арафат президент Билл Клинтон эргәһендә килешеүҙәр төҙөгәндә ҡул ҡыҫыша, Осло, 1993 йылдың 13 сентябре\n1992 йылда Исхаҡ Рабин Израиль премьер-министры булғас, Израиль ғәрәп күршеләре менән уртаҡ тел табыу сәйәсәтен үткәрә башлай. 1993 йылда Шимон Перес менән Мәхмуд Аббас Ослола тыныслыҡ һәм хәүефһеҙлек тураһында килешеүҙәргә ҡул ҡуя. Ошо килешеүҙәр менән Фәләстин милли хакимиәте (ФМХ) ойошторола, уға Иордандың Көнбйыш яры менән Ғәззә секторы (Газа секторы) өҫтөнән контроллек итеү вазифаһы тапшырыла. 5 йыл эсендә конфликтты тулыһынса көйләү планлаштырыла .(недоступная ссылка) Ләкин фәләстин ислам төркөмдәре теракттар һәм һөжүмдәрҙе дауам итә, Израиль армияһының яуап ғәмәлдәре һөҙөмтәһендә тыныс халыҡ та һәләк була..\n1995 йылдың ноябрендә Исхаҡ Рабин йәһүд экстремисы Игаль Әмир тарафынан үлтерелә.\n1990-сы йылдар аҙағында премьер-министр Бинйәмин Нетанияһу ғәскәрҙе Хеврондан сығара һәм Уай-Ривер меморандумына ҡул ҡуя, был документ фәләстиндәрҙең үҙидаралыҡ хоҡуҡтарын киңәйтә\n2000 йылдың июлендә премьер-министр Эхуд Барак Кэмп-Дэвидтағы саммитта АҠШ президенты Билл Клинтон аралашсылығында Ясир Арафат менән һөйләшеүҙәр үткәрә. Был саммитта Эхуд Барак Ғәззә секторы (Газа секторы) менән Иордан йылғаһының Көнбайыш ярындағы территорияларҙың 97 процентында фәләстин дәүләте төҙөү планын тәҡдим итә. Ул фәләстин дәүләтенә кисекмәҫтән тотош Ғәззә секторы (Газа секторы)н һәм Көнбайыш ярҙың 73 процентын бирергә, ҡалған 20 процентты киләһе10-25 йыл эсендә тапшырырға тәҡдим итә. Был тәҡдимде тормошҡа ашырған осраҡта тәүҙә Фәләстин дәүләте бер-береһенә бәйһеҙ 4 өлөштән торор, улар араһында Израиль биләмәләре ятыр һәм дәүләт Израилдән башҡа бер ил менән дә уртаҡ сикле булмаҫ ине. Израиль тәҡдимдәренә ярашлы, Йәрүсәлимдең ҙур өлөшө, Көнсығыш Йәрүсәлимде лә индереп, Израиль буйһоноуында ҡалырға тейеш була. Фәләстин дәүләтенә демилитаризацияланыу шарты ҡуйыла. Арафат был тәҡдимдәрҙән баш тарта. Һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәрҙән һәм Ликуд партияһы лидеры Ариэль Шарондың Ҡорам тауына ғәрәптәр провокацион тип ҡабул иткән сәфәренән һуң, фәләстин ғәрәптәре Әл-Аҡса интифадаһын башлай.\n2001 йылда Израиль премьер-министры итеп Ариэль Шарон ҡуйыла. Уның тәүге йылдарында Израиль менән Фәләстин автономияһы араһында һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Фәләстин террорсы ойошмалары әүҙемләшә. Бецелем хоҡуҡ яҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, 2000—2008 йылдар эсендә 1053 израилле һәләк була, уларҙың 335-е хәрби була.\nИзраиль армияһы ла яуап операциялары һәм авиаһөжүмдәре яһап тора. Бецелем мәғлүмәттәре буйынса, 2000—2006 йылдарҙа 4281 фәләстин һәләк була, уларҙың 2038-е — ябай граждандар, меңдәрсә кеше яралана, йортһоҙ ҡала. Израиль Фәләстин автономияһы властарын терросыларға булышлыҡ итеүҙә ғәйепләй. 2002 йылдың яҙынан 2004 йылдың көҙөндә билдәһеҙ сәбәптән вафат булғанына тиклем Фәләстин автономияһы президенты Ясир Арафат Рамаллалағы резиденцияһында йорттағы әсир булып ултыра.\n2005 йылда Шарон хөкүмәте Ғәззә секторы (Газа секторы)нан бер яҡлы сығыу планын тормошҡа ашыра, һөҙөмтәлә, 25 йәһүд торамаһы емертелә, 7 мең кеше йорт-ерһеҙ ҡала (Израиль дәүләте уларға һәр ғаилә иҫәбенә уртаса 300 мең доллар аҡса вәғәҙә итә, ләкин түләмәй). Шарон шулай уҡ Израиль ере менән Көнбйыш яр араһында Хәүефһеҙлек диуарын төҙөүҙе башлай . 2006 йылдың ғинуарында Ариэль Шаронға инсульт була, ул комаға төшә, һәм премьер-министр вазифаһын Эхуд Ольмерт үтәй башлай.\n2006 йылдың ғинуарында парламент һайлауҙарында Фәләстин автономияһы территорияларында радикаль исламсы хәрәкәт ХАМАС еңә.\n2007 йылдың 27 ноябрендә Эхуд Ольмерт менән Мәхмуд Аббас һөйләшеүҙәр башларға һәм 2008 йыл аҙағына фәләстин дәүләте мәсьәләһен хәл итергә килешә. Ләкин һөйләшеүҙәр 2008 йылдың аҙағында Израиль тарафынан Ғәззә секторы (Газа секторы)нда ХАМАС төркөмөнә ҡаршы «Ҡойолған ҡурғаш» операцияһын үткәреү арҡаһында өҙөлә. Израиль был операцияны үткәреү ихтыяжын Газанан күп йылдар буйы алып барылған ракеталар атыуҙы туҡтатыу кәрәклеге менән аңлата; операция һөҙөмтәһендә 1300-ҙән ашыу фәләстин һәм 14 израилле һәләк була.\n2009 йылда ФАТХ менән һөйләшеүҙәр Израилдең яңы премьер-министры Бинйәмин Нетанияһу һәм АҠШ-тың яңы президенты Барак Обама ҡатнашлығында дауам иттерелә. 21 июндә Нетанияһу Яҡын Көнсығышта хәлде көйләү планын тәҡдим итә, шуның сиктәрендә, әгәр фәләстиндәр Израилде йәһүдтәрҙең милли йорто итеп таныһа, сикләнгән хоҡуҡтарға эйә булған фәләстин дәүләте төҙөлөүгә риза буласағын белдерә.\nСССР-ҙан һәм БДБ илдәренән репатриация (алия)Үҙгәртергә\nСССР-ҙа власҡа Горбачёв килгәс һәм АҠШ хөкүмәте (шәхсән президент Рейган) баҫымы аҫтында СССР-ҙан эмиграциялау ҡағиҙәләре ябайлаштырыла. 1989 йылда СССР-ҙан Израилгә күпләп репатриацияланыу башлана. 1989 йылдың октябренән башлап АҠШ-та СССР ҡасаҡтарын ҡабул итеүгә сикләү һалыу ҙа үҙ йоғонтоһон яһай. Антисемитизм күренештәре лә репатриацияланыуҙың күтәрелеүенә сәбәп була. «Память» ойошмаһы 1987—1990 йылдарҙа "жид-масон заговоры"на ҡаршы күп һанлы акциялар үткәрә. 1990 йылдың яҙында йәһүдтәрҙе ҡырырға әҙерлек барыуы тураһында провокацион имеш-мимештәр таратыла.\n1989—1990 йылдарҙа Израилгә СССР-ҙа 200 меңдән ашыу репатриант килә.\nСССР тарҡалыуы, БДБ илдәрендәге иҡтисади һәм сәйәси проблемалар репатриацияны көсәйтә. «Ҙур Алия» барышында Израилгә СССР-ҙан һәм БДБ-нан миллиондан ашыу йәһүд сыға.\n2004 йылда Израилгә 22 меңләп яңы репатриант күсә, был 2003 йылға ҡарағанда 1 меңгә кәмерәк. 2005 йыл эсендә Израилгә 23 мең кеше репатриациялана (+4,4 процент). 1989 йылдан алып тәүге тапҡыр элекке СССР-ҙан килгән репатрианттар өлөшө бөтә күләмдең яртыһынан кәмерәк була — яҡынса 10,1 мең кеше (48,1 процент). Уларҙың 4000-е Рәсәйҙән, 3000 самаһы Украинанан, был һандар 2003 йылға ҡарағанда 18 һәм 21 процентҡа әҙерәк. Башҡа илдәрҙән 2004 йылда күскән репатрианттарҙан 3700 самаһы кеше (17,6 %) — Эфиопиянан, 2000-ләбе (9,5 %) — Франциянан, 1900-ө (9,0 %) — АҠШ-тан. 2006 йылда Израилгә 19 900 иммигрант килә, был 2005 йылдағыға тиң тиерлек.\nЛәкин репатрианттарҙың бер өлөшө, ҡағиҙә булараҡ, Израилдә урынлашып китә алмай һәм илде ҡалдыра. Мәҫәлән, 2007 йылға Рәсәйҙә Израилдең 50 000 гражданы йәшәй ине.\nКатегория: Персоналии: Сионизм\n↑ Гешер Бенот Йаков 1 и 2 / Gesher Benot Ya’acov 1 & 2\n↑ AnatiE., HaasN.\n↑ „Study reveals 'oldest jewellery'“, BBC (Проверено 29 августа 2009)\n↑ 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 9,11 9,12 Земля Израиля. Исторический очерк — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (рус.)\n↑ Walking the Bible Timeline (англ.\n↑ »In an effort to wipe out all memory of the bond between the Jews and the land, Hadrian changed the name of the province from Iudaea to Syria-Palestina, a name that became common in non-Jewish literature.\n↑ Abraham Malamat, Haim Hillel Ben-Sasson.\n↑ 14,0 14,1 Clayton Miles Lehmann 135-337: Syria Palaestina and the Tetrarchy // Palestine: History (англ.\n↑ Ancient Palestine (англ.\n↑ 19,0 19,1 19,2 Immigration (англ.\n↑ Kornberg 1993 "How did Theodor Herzl, an assimilated German nationalist in the 1880s, suddenly in the 1890s become the founder of Zionism?\n↑ Herzl 1946, С. 11\n↑ Chapter One: The Heralders of Zionism (англ.\n↑ Stein 2003, С. 88\n↑ Romano 2003, С. 30\n↑ Balfour Declaration 1917 (англ.\n↑ Scharfstein 1996, С. 269.\n↑ League of Nations: The Mandate for Palestine, July 24, 1922 (англ.\n↑ J. V. W. Shaw.\n↑ The Population of Palestine Prior to 1948 (англ.\n↑ Population Statistics (англ.\n↑ Fraser 2004, С. 27\n↑ Background Paper No. 47 (ST/DPI/SER.\n↑ Bregman 2002, С. 40-1\n↑ 42,0 42,1 42,2 Планы раздела Палестины — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (рус.)\n↑ 43,0 43,1 Part 3: Partition, War and Independence (англ.\n↑ Израиль и палестинская проблема. Война 1948 г. — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (рус.)\n↑ В различных источниках приводятся цифры от 520 до 900 тыс.\n↑ Two Hundred and Seventh Plenary Meeting.\n↑ Israel (Labor Zionism).\n↑ Population, by Religion and Population Group.\n↑ The Suez Crisis (англ.\n↑ Smith 2006, С. 126.\n↑ Edmund L. Andrews, John Kifner.\n↑ Crowdy 2006, С. 333\n↑ 1973: Arab states attack Israeli forces.\n↑ Bregman 2002, pp. 169-70 «In hindsight we can say that 1977 was a turning point…»\n↑ Harkavy & Neuman 2001, С. 270\n↑ Amos Harel.\n↑ Hezbollah Raid Opens 2nd Front for Israel (англ.\n↑ Hezbollah Captures Two Israeli Soldiers (англ.\n↑ Day-by-day: Lebanon crisis — week one (англ.\n↑ Hezbollah: 2 Israeli Soldiers Captured (англ.\n↑ Peter Walker.\n↑ Clyde Haberman.\n↑ Mowlana, Gerbner & Schiller 1992, С. 111\n↑ Bregman 2002, С. 236\n↑ From the End of the Cold War to 2001 (англ.\n↑ Declaration of Principles on Interim Self-Government Arrangements(недоступная ссылка — история) .\n↑ Settlements information, Foundation for Middle East Peace Sources of Population Growth: Total Israeli Population and Settler Population, 1991—2003 (англ.)(недоступная ссылка — история) Проверено 12 декабря 2007.Архивировано из первоисточника 11 мая 2008.\n↑ Bregman 2002, С. 257\n↑ The Wye River Memorandum (англ.\n↑ Gelvin 2005, С. 240\n↑ West Bank barrier route disputed, Israeli missile kills 2 (англ.\n↑ Статистические итоги: к 2007 году население Израиля составляет 7 100 000 человек.\nИзраиль — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (рус.), Земля Израиля (Эрец-Исраэль) — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (рус.), Исторический очерк — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (рус.)\nГосударство Израиль — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (рус.), Исторический очерк — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (рус.)\nГовард М. Сакер, История Израиля. Книги 1, 2 — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (рус.) () Говард М. Сакер, Иерусалим, издательство «Библиотека Алия», выпуски 173, 174, 1994\nФормирование Израильской республики, Говард М. Сакер, Иерусалим, издательство «Библиотека Алия», выпуск 194\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Израиль_тарихы&oldid=961499 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 8 август 2020 в 04:09\nБыл бит һуңғы тапҡыр 04:09 8 август 2020 үҙгәртелгән.


Бөгөн иртән Өфөлә теркәлгән юл-транспорт фажиғәһендә «Ауди», «Лифан», «Сузики» һәм «Опель» автомобилдәре бәрелеште\nҠот осҡос аварияла Ҡытайҙа сыҡҡан транспорт сараһы ныҡ ҡына зыян күрҙе. Тикшереү һөҙөмтәләре Германия кроссоверы водителенең иҫерек булыуын күрһәтте. Тағы ла уның юғары тиҙлектә ҡаршы һыҙатҡа килеп сығыуы билдәле.\nБайрам тантанаһы урынына ҡайғылы хәбәр. Йома көн Корноуховтарҙың туғандары ҡустыларын Ҡыҙыл диплом алыуы менән ҡотларға тейеш булған. Иртән Екатерина ғәҙәттәгесә «Лифан» автомобилендә тормош иптәшен эшкә алып бара. Һуңынан инде ҡыҙы менән байрамға әҙерләнеү өсөн ҡайтырға сыға. Әммә Баҡалы урамында уларҙың өҫтөнә ҡаршыға килеүсе «Ауди Q7» автомобиле килеп менә. Ҡот осҡос авария фажиғәле тамамлана.\nБындай фажиғәлә седан салонында кемдеңдер иҫән ҡалыуына хатта ышанып та булмай. Сөнки Германия кроссоверы Ҡытай машинаһын тулыһынса селпәрә килтерә. Шуға ҡармаҫтан Корноуховтарҙың 8 йәшлек ҡыҙына үлем әжәленән ҡотолорға насип була. Әммә ул ауыр тән йәрәхәттәре менән дауаханаға оҙатыла.\nБынан тыш, аварияла тағы ла ике автомобиль зыян күрә. Уларҙың кешеләре еңелсә ҡурҡыу менән генә ҡотола. Тикшереү һөҙөмтәләре юл ҡағиҙәһен боҙған 37 йәшлек Ауди водителенең эскән булыуын күрһәтә. Асыҡланыуынса, ул быға тиклем дә тиҙлекте арттырып йөрөргә яратҡан. Күрәһең, күп һанлы штрафтар уға бер нисек тә һабаҡ була алмаған.\nҠанында яҡынса ярты шешә спиртлы эсемлек табылған водитель зыян күрмәй, уның ғүмерен салондағы хәүефһеҙлек мендәре ҡотҡарып ҡала. Ә бына эргәһендәге пассажир дауаханаға эләгә. Корноуховтарҙың ҡыҙы Полинаға иһә бөгөн операция яһағандар. Табиптар уның талағын киҫеп алғандар.\nҠыҙҙың оләсәһе әйтеүенсә, Полина әлегә әсәһенең һәләк булыуы тураһында белмәй. Туғандары уға был турала әйтергә лә ҡыймай.


Георгий Победоносец сиркәүе (Карповский) — Башҡорт Википедияһы\n48°00′24″ с. ш. 42°11′53″ в. д.HGЯO\nГеоргий Победоносец сиркәүе (Карповский)\nТөҙөлөшө 1913—1914 йылдар\nБөгөнгө хәле реконструкциялана\nГеоргий Победоносец сиркәүе — Мәскәү Патриархаты Урыҫ Православие Сиркәүе Волгодонск һәм Сальск епархияһы Волгодонск-Цимлянск мәнфәғәтенә ҡараған Карповка ауылы православие сиркәүе.\nАдресы: Рәсәй, Ростов өлкәһе, Цимлян районы, Карповка утары\nКарповка ауылында Георгий Победоносец сиркәүен төҙөү 1914 йылдың яҙында башланған.\nXIX быуат аҙағында Кумшат станицаһынан биш йөҙ метр өҫтәрәк Кумшак йылғаһы күпере төҙөлгән. Күперҙе тимер-бетондан итальян фирмаһы төҙөгән. Урындағы казактар итальяндар менән Карповка утарында яңы технологиялар буйынса сиркәү төҙөргә килешеү төҙөгәндәр. Сиркәүҙең проекты төҙөлгән, төҙөлөш өсөн материалдарҙы: цемент һәм металл- итальяндар биргәндәр, ә ташты Новочеркасскиҙан алып килеп, утарҙа ваҡлағандар.\nТөҙөгәндә монолит ҡойоу технологияһын ҡулланғандар.\nЙорт яҡынса ярты йыл төҙөлгән, 1914 йылдың 9 декабрендә ул изгеләндерелгән. Сиркәүҙең яңы стеналарына матурлап дини һүрәттәр төшөргәндәр.\nЯңы төҙөлгән Георгий Победоносец сиркәүендә көн һайын ғибәҙәт ҡылыуҙар алып барылған. Сиркәүгә йөрөүселәр күп булған, уларҙың күбеһе яҡын-тирәләге күрше утарҙарҙан килгән һәм утарҙа аҙналар буйы йәшәп ятҡан. Утарҙа сәңгелдәктәр һәм каруселдәр ҡуйылған йәрминкәләр үткәрелгән.\nXX быуаттың 30-сы йылдарында сиркәүҙе япҡандар, ҡиммәтле әйберҙәрен тартып алғандар.\nБөйөк Ватан һуғышы йылдарында, 1942—1943 йылдарҙа, утарҙы румын оккупанттары баҫып алған. Ул йылдарҙа сиркәү асылып, унда ғибәҙәт ҡылыуҙарҙы дауам иткәндәр, балаларҙы суҡындырғандар.\nУтар азат ителгәс, сиркәүҙе емергәндәр, руханийын атып үлтергәндәр. Дин әһелен сиркәү янында ерләгәндәр. 50-80 -се йылдарҙа сиркәү ашлыҡ һаҡлағыс рәүешендә ҡулланылған, стеналары аҡ эзбизгә буялған.\n1995 йылда Волгодонскиҙың Изге апостолдар Петр һәм Павел сиркәүе мәхәлләһе ҡатнашлығында (иерей Александр Колдоркин) сиркәүҙе тергеҙеү башланған, миһрап тергеҙелгән, сиркәүҙең тимер-бетон каркасының эсенә йылытыу маҡсатында ағас бура ултыртҡандар. 1992 йылда дауыл ваҡытында ел осороп төшөргән башы ябылған.\nЭштәрҙе координациялап сиркәүҙе аяҡҡа баҫтырыу өсөн бағыусылар советы төҙөлгән, уның составына Волгодонск һәм Сальск епискобы Корнилий ингән.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Георгий_Победоносец_сиркәүе_(Карповский)&oldid=675157 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 11:57 18 апрель 2017 үҙгәртелгән.


Рөстәм Хәмитов XXI тын алыу органдары ауырыуҙары буйынса милли конгресты асыу тантанаһында сығыш яһаны\n26 Октябрь 2011, 11:44\n25 октябрҙә Өфөнөң Конгресс-холында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов XXI тын алыу органдары ауырыуҙары буйынса милли конгресты асыу тантанаһында булды, тип хәбәр иттеләр республика башлығының матбуғат хеҙмәтенән.\n— Был ҙур, мөһим конгресты үҙебеҙҙә үткәреү беҙҙең өсөн оло хөрмәт. Башҡортостан Республикаһында уны тәүгә ҡабул итәбеҙ, һәм һеҙҙең Өфөлә булыуығыҙ иҫтә ҡалырлыҡ матур булһын өсөн барыһын да эшләйәсәкбеҙ, - тине Рөстәм Хәмитов, медицина форумында ҡатнашыусыларға мөрәжәғәт итеп.\nБашҡортостан кеүек эре субъекттың һаулыҡ һаҡлау өлкәһе лә көслө, тине ул.\n— Беҙҙә 15 меңгә яҡын табиб эшләй. Федераль һәм республика һаулыҡ һаҡлау бюджеттары берлектә 15 миллиард һум самаһы тәшкил итә, яҡынса бер табипҡа – берәр миллион һум. Был күп кеүек тойола. Әммә һанай китһәк, был миллион иҫәбенә табиптың эш хаҡы инә, артабан һәр табипҡа өсөшәр медицина хеҙмәткәре тура килә - был эш хаҡтарын да өҫтәйек, йәнә дауаханаларҙың торошон ҡарау. Үҫеш өсөн аҙ ғына сумма ҡала. Был аҡсалар беҙгә етмәй, шунлыҡтан ресурстарҙы йәлеп итеү менән бергә беҙгә яңы стратегия, медицинаны үҫтереүҙә яңы юлдар табырға кәрәк, - тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Президент.\nРөстәм Хәмитов бер нисә һан менән таныштырҙы. 1950 йылда Башҡортостанда үлем һаны бөгөнгөгә ҡарағанда кәмерәк булған: бер мең кешегә 11,2 үлгән кеше тура килгән, ә 2010 йылда был һан – 13,2, тип билдәләне Президент.\n— Һаулыҡ һаҡлау ҡеүәте үҫешә кеүек, яңы препараттар, ҡорамалдар ҙа булдырыла. Әммә ни өсөн улай? Бәлки, конгресс был һорауға яуап бирә алыр.\n— Ҙур аҡса ла һалабыҙ, заманса ҡорамалдар ҙа һатып алабыҙ, әммә күрһәткестәр шатландырырлыҡ түгел. Бында ниндәйҙер хикмәт бар. Һәм ҡасандыр ғалим булараҡ миндә был һорау ҡыҙыҡһыныу тыуҙырҙы, - тине Президент.\nРөстәм Хәмитов шулай уҡ республикала мең кешегә тын юлдары ауырыуҙарынан үлгән 0,7-0,75 кеше тура килеүен билдәләне.\n— Ҡыҙыҡлы хәл күҙәтелә: ҡалаларҙа тын алыу органдары ауырыуы менән һирәгерәк сирләйҙәр. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер райондарҙа бындай сирлеләр һаны, республика кимәле менән сағыштырмаса, күпкә юғарыраҡ. Ҡайһыларында хатта ун тапҡырға. Яҡшы экология, тәбиғәт булыуға ҡарамаҫтан, ауырыуҙар һаны күберәк.\nПрезидент рәсми һүҙ менән түгел, ә «Һаулыҡ һаҡлау өлкәһенә ресурстар һалыуҙың һөҙөмтәлелеген нисек арттырырға? Ни өсөн экологик яҡтан таҙа ауылдарҙа тын алыу органдары ауырыуы күпкә юғарыраҡ?» кеүек һорауҙарға яуап табырға теләгән кеше булараҡ сығыш яһауын билдәләне. Президент республика ғалимдарына ошо һорауҙарға яуап табыуҙарын һорап мөрәжәғәт итте. Был хәлде тикшереү миңә һәм, әлбиттә, һеҙгә лә ҡыҙыҡ булыр, тине Рөстәм Хәмитов.\nТеги:һаулыҡ һаҡлауконгресстын алыу органдарыбр президенты


21 Декабрь 2010, 14:30\nБыйылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу акцияһы 2002 йылдағыға ҡарағанда ойошҡаныраҡ үткән. Аналитиктар Мәскәүҙә уҙған «түңәрәк өҫтәл»дә Рәсәй статистикаһы, дәүләт һәм муниципаль органдар хеҙмәткәрҙәренең эшенә ошондай баһа биргән. Фекер алышыуҙа ҡатнашыусылар иҫәп алыу кампанияһының бер ни тиклемге һөҙөмтәләрен барлаған. Әлегә Бүрәт Республикаһы, Свердловск һәм Төмән өлкәләре, Ямал-Ненец Автономиялы Округының төпкөл райондарынан мәғлүмәттәр йыйылып бөтмәгән.\n«Йәмәғәт фекере» фондының «Доминант» проекты директоры Екатерина Седых әйтеүенсә, 2010 йылдың 14 – 25 октябрендәге иҫәп алыуҙа Рәсәй халҡының 92 проценты ҡатнашҡан. Уларҙың 66 проценты переписчик һорауҙарына шәхсән яуап биргән, 26 проценты был эште яҡындарына ышанып тапшырған. 1 миллион 22 мең кеше сарала ҡатнашыуҙан баш тартҡан. Быға тиклем илдә шул сама ҡаршылар теркәлмәгән. Үткән перепистә (2002 йылда) был күрһәткес ике тапҡыр кәмерәк булған. ҡайһы берәүҙәр иҫәп алыуҙа ҡатнашмауын власҡа ышанмауы менән аңлата. Бәғзеләр дини инаныуҙарын сәбәп итә, ә ҡайһылар, баҡһаң, бары тик «яуап бирергә йыбанған». Переписчиктар йәшәү урыны буйынса 2 миллион 600 мең кешене, шул иҫәптән Мәскәүҙә 620 мең кешене таба алмаған.\nШуны ла һанап сығарғандар: Рәсәйҙә йәниҫәп акцияһына тотонолған сығым АҡШ-тағынан ун тапҡырға әҙерәк булған. Америкала һәр респондентҡа уртаса 47 доллар аҡса тотонолған, ә беҙҙә бындай сығым биш долларға ла етмәгән.\nПерепистә Рәсәй заманса йәмғиәте тураһында үҙенсәлекле мәғлүмәттәр алынған. Хәҙер ошо мәғлүмәттәрҙең дәүләт, муниципаль идаралыҡтың һәр системаһында ихтыяж менән файҙаланыуы мөһим. Алдан күҙалланыуынса, тәүге эшкәртелгән һөҙөмтәләр (дөйөм халыҡ, ирҙәр һәм ҡатындар, ауыл һәм ҡала халҡы һаны) 2011 йылдың апрелендә билдәле буласаҡ.\nИҫәп алыуға ҡаршылар бик әүҙем эшләгән. Хатта «Үҙеңде һанарға бирмә!» тигән плакаттар күренеп ҡалған. Перепись башланған көндө үк интернетта рәсми статистика порталын ҡабатлаған ялған сайт барлыҡҡа килгән, уны «Росстат» РФ Именлек хеҙмәте аша ғына яптырған. Бер һүҙ менән әйткәндә, иҫәп алыу барышы тирәләй тәнҡит һүҙҙәре әле һаман яңғырай. Йәнәһе, переписчик-студенттар кешенең фатирына барып тормай, үҙҙәре ялған анкета тултырған. Шул уҡ ваҡытта уларға, өйҙә булып та, ишек асмаусылар бихисап осраған. Бынан бер «дәрес» алырға мөмкин: иҫәп алыуҙа ҡатнашыуҙы мотлаҡ итергә. Кем баш тарта, штраф түләтергә. Күп илдәрҙә ошондай система эшләй.\nҺәр сара һуңынан хаталар өҫтөндә эш башҡарыла. Киләһе перепись ун йылдан көтөлә. Ошо ваҡыт эсендә Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу законына тейешле үҙгәрештәр индерелеүе лә мөмкин.\nИлнур Байтуғанов, Башҡорт дәүләт медицина университетының IV курс студенты:\n– Ил кимәлендәге сарала иҫәп алыусы булып эшләүгә ҙур яуаплылыҡ менән ҡараным. «Башҡортостанстат»та беҙҙе бер аҙнанан ашыу уҡыттылар. Бында перепись барышы тураһында фильм ҡарап, бланкылар тултырып ҡына ҡалманыҡ, ә бик ентекле һорауҙарҙан торған тест та үттек. Тәүге көндәрҙә хаталар ҙа булғыланы, әммә беҙ, йәш переписчиктар, уларҙы тиҙ арала төҙәттек. Һәр хәлдә, мин эшләгән участкала халыҡ иҫәп алыуға битараф ҡалманы. Ишеген асмаған хужалар булманы тиерлек. Кемдәрҙе өйөндә осратманыҡ, уларға стационар участкаға саҡырыу ҡалдырҙыҡ.\nАнкета һорауҙарына килгәндә, улар ҡатмарлы булды, тип әйтә алмайым. Нимәһе ҡыҙыҡ: «милләт», «туған тел» графаларына яуап биргәндә мине аптыратҡандары ла осраны. Мәҫәлән, милләтен башҡорт йә татар тип яҙҙырыусыларҙың ҡайһы берәүҙәре туған телен урыҫ тип күрһәтте. Баҡһаң, ҡалала йәшәп, туған телдәрен белмәүселәр байтаҡ икән. Был уйландыра. Шунан тағы ниндәй тармаҡта эшләүе хаҡындағы һорауға яуап бирергә ҡыйынһыныусылар булды. Был граждандар яуаптарының һалым органдарына еткерелеүенә хәүеф белдереүен йәшермәне. Дөйөм алғанда, эшемдән ҡәнәғәт ҡалдым, хеҙмәт хаҡын да эшкә ярашлы алдыҡ.\nЛилиә ШӘРИПОВА, һөнәре буйынса уҡытыусы, ваҡытлыса эшһеҙ:\n– Бик яуаплы сара булды ул перепись. Аҡса кәрәк ине, шуға үҙем теләп барҙым. Нимәһе оҡшап етмәне: иҫәп алыу – етди акция, шуға йәп-йәш кенә студенттарҙың йәлеп ителеүе. Ул балаларҙы нисек фатирҙар буйлап йөрөтмәк кәрәк?! Миңә ошондай һүҙҙәрҙе халыҡ етерлек әйтте, йәштәргә ышанмаусанлығын белдерҙе. Һүҙ юҡ – «Башҡортостанстат» белгестәре перепискә ҡағылышлы һәр һорауыбыҙға ентекле яуап бирҙе, өйрәтте, тик хәүефһеҙлек йәһәтенән ҡала ерендә тағы ниндәйҙер саралар уйлап табырға кәрәк. Бәлки, переписчиктарҙы күберәк алып, бергә йөрөүҙе ойоштороу кәрәктер. Һәр иҫәп алыусыға бер тәртип һаҡсыһы бүлеп булмай ҙа инде. Бына шул яҡты хәстәрләргәлер, етмәһә, иҫәп алыусыларҙың күпселеген ҡатын-ҡыҙҙар тәшкил итте.\nНаилә МИНһАЖЕВА, Башҡорт дәүләт медицина университетының философия кафедраһы уҡытыусыһы:\n– Ил кимәлендәге мөһим сара, һеҙгә, уҡытыусыларға, йәмәғәт эштәрендә лә ҡатнашырға кәрәк, тигәс, переписчик булып эшләргә ризалаштым. Үҙем өсөн ҡыҙыҡлы булды был ваҡытлыса эшем. Анкета һорауҙарына яуаптар алғанда үҙеңә лә ниндәйҙер һығымталар яһарға мөмкин. Беҙҙә халыҡтың ихлас икәнен асыҡланым, «аяҡ терәп» ҡаршы тороусылар булманы. Перепистең тәүге көнөндә тулҡынландырҙы, бланкыны дөрөҫ тултырмайымдыр кеүек тойолдо. Сөнки теоретик яҡтан өйрәнеү – бер, практика бөтөнләй икенсе. Икенсе көнөнә, артабан барыһы ла шыма үтте.\nҺорауҙарға килгәндә, минеңсә, килем сығанағы тураһында пунктты ауыр ҡабул иттеләр, буғай. Әйтмәүселәр, икеләнеп ҡалыусылар күп булды.\nРита УСМАНОВА, Өфө дәүләт авиация техник университеты студенты:\n– Перепись бланкылары менән танышҡанда ундағы һорауҙарға үҙем яуап биреп ҡараным, дуҫтарым, өлкән туғандарҙан да яуап алдым. ҡатмарлы тип әйтмәгәйнеләр былай. Ә перепись барышында ҡайһы бер фатирҙа һорауҙарға, шул иҫәптән милләте, белеме, мәшғүллеге тураһында ла яуап биреүҙән баш тартыусылар осраны. Улар әйтеүенсә, бланкылар ауыр һорауҙарҙан тора.\nБәлки, киң мәғлүмәт саралары аша халыҡҡа аңлатыу эштәре насарыраҡ алып барылғандыр? Фатирҙарға инергә бер аҙ ҡурҡытты ла, шуға ике ҡыҙ бергә йөрөргә тырыштыҡ. Һәм, киреһенсә, ҡайһы берәүҙәр беҙҙе энәһенән ебенәсә тикшереп индерҙе.\nПерепись тыныс үтте, тип әйтә алам. Статистика идаралығында уҡыуҙарҙың, һис шикһеҙ, файҙаһы тейҙе.


Мин Блэйз Бэйли ижады менән, күпселек ауыр музыка яратыусылар кеүек, Iron Maiden төркөмө аша таныштым. Ул саҡта "Maiden" вокалсыһы Брюс Дикинсон төркөмдән китеп, яңғыҙ йырлау менән шөғөлләнә башлағайны. Төркөмгә яңы фронтмэн кәрәк булды, һәм улар, күп кандидаттар араһынан, нәҡ Блэйз Бэйлиға туҡталды, ул үҙенең яңғыҙ карьераһын Wolfsbane төркөмөнән башлаған ине - был команда танылған, әммә, әлбиттә, Iron Maiden менән ярыша алмай.\nБлэйз "The X Faktor" альбомынан башланы (1995). Был Iron Maiden төркөмөнөң унынсы студия әҫәре булды. X - ул "Икс" ҡына түгел, әммә Боронғо Рим һаны ла, ул был альбомдың юбилей һанын символлаштыра.\nДискының материалы бөйөк төркөмдөң ғәҙәти ижадынан айырыла. Ул миңә ҡоро һәм ауыр күренде.\nВокалсының тауышына килгәндә, Блэйз Дикинсонға ҡарағанда, тупаҫ, түбән һәм ҡарлыҡҡан тауыш менән йырланы. Яңы яңғырау, әлбиттә, ҡыуандырҙы. Ни тиһәң дә, Iron Maiden йәш төркөм түгел һәм шунлыҡтан, әлбиттә, теләһә ниндәй экспериментҡа хоҡуғы бар.\nБлэйз менән киләһе дискыны яңылыҡ өсөн түгел, ә, киреһенсә, классик йүнәлеште ҡайтарған өсөн маҡтанылар. "Vertual XI" (1998) хит булманы, әммә беренсе һәм һуңғы композиция төркөмдөң алтын фондына инде. Күңелсәк "Futureal" Iron Maiden төркөмөнөң төп хиттары рәтендә ныҡлы тора, ә "Como Estais Amigos" - ауыр музыка тарихында иң яҡшы балладаларҙың береһе. Һәм Блэйз был ике композицияның авторҙашы šàíàëà.\nӘлбиттә, Iron Maiden төркөмөндә ижад итеү Блэйз тормошонда иң данлы осор булды, әммә шуның менән бергә, шулай уҡ ауыр, тип билдәләйем. Элекке вокалсы фанаттары Брюс Дикинсондың ҡайтыуын талап итте. Тәнҡитселәр уларҙың фекере менән ризалышты. Бынан тыш, Блэйзды төркөмгә ҡамасаулаған проблемалар даими һағалап торҙо. Бэйлиҙың мотоциклдан йығылыуы һәм етди йәрәхәт алыуы арҡаһында "The X Factor" йырын яҙҙырыу оҙаҡҡа һуҙыла, юғарыла телгә алынған ике альбомды хуплауҙа донъя турынан концерттарҙың бер өлөшөн кисектереп торорға тура килә. Сәбәп - Блэйздың аллергия ауырыуы.\nҺөҙөмтәлә Дикинсонды Iron Maiden төркөмөнә ҡайтырға өгөтләйҙәр, ә Бейлиға китергә тура килә. Ул төшөнкөлөккә бирелмәй, Blaze төркөмө ойоштора. Блэйз был төркөм менән дүрт альбом яҙҙыра.\nБеренсе диск күптәр өсөн асыш була. Бэйли беҙҙең алға хәҙерге сирле донъя образы кеүек килеп баҫты - ул заман кешеләре, аллергиктар, эскеселәр һәм наркомандар менән тулған бысраҡ ҡалалар тактына ҡаты йырланы...\nҠара, үҙ донъяң менән нимә эшләнең һин,\nҺиндә булған бөтә был азатлыҡҡа,\nҺин лайыҡмы һуң?\n"Tenth Dimension" (2002) һәм "Blood and Belief" (2004) - был ысынлап та сифатлы "металл".\n2008 йылдың сентябрендә Бейлиҙың ҡатыны һәм Блэйз төркөмө менеджеры Дебби үлеп китә. Блэйздың шәхси кисерештәре уға тынғылыҡ бирмәй. Бейли музыканттарҙы йыя һәм "The Man Who Would Not Die" (2008) тигән яңы альбом яҙƒûðа. Был дискының ҡайһы бер композицияларын ҡиммәтле тип танырға кәрәк, ә тотош альбом - бик шәп. Альбом менән бер үк исемле йыр күңелгә үтеп инә, ә "Robot" тигән йыр артыҡ хисләндермәй.\nIron Maiden төркөмөнән киткән Блэйздың ижады "Мэйден"дан уҙып китте. Әлбиттә, "металл" классиктарында үҙҙәренең бик шәп композициялары бар, әммә Блэйз һәм уның музыканттары тыуҙырған ижад барыбер сағыу, көслө, ныҡлы, ышаныслы һәм дөрөҫ булып тора.\nЫсын "металл" нисек булырға тейеш? Аңларға теләйһегеҙме? Бының өсөн "Silicon Messiah" йәки "The Man Who Would Not Die" һәм һуңынан бөтә альбомды тыңлағыҙ. Әгәр оҡшаһа - тимәк һин, был мәҡәләнең авторы кеүек, үҙ төркөмөңдө таптың.\nБлэйз Бейли бөгөн дә ижад итә. Уның сәхнә имиджы - көслө пират. Вокалсы - бик шәп актер. Уның һәр йыры башынан аҙағына тиклем йәшәй. Блэйз композиция геройы кисерештәре тураһында һөйләй, теләһә ниндәй тойғоларҙы - асыу, шикләнеүҙәр, һағыш, түбән төшөү кисереше, рух төшөнкөлөгө - асыҡ һәм сағыу тапшыра. Уға бөтәһе дә бирелгән.\nБлэйз залдағы тамашасыларҙың кисерештәре менән идара итә ала. Ул беренсе секунд та уҡ тыңлаусыларҙы "тоҡандыра" һәм аҙағына тиклем уларҙы ысҡындырмай, ә һуңынан сәхнә ситенә ултырып, һәр теләгән тамашасыға автограф бирә, óëàð ìåíœí фотоға төшә, ә башҡа музыканттар залға сыға.\nДан менән осонған рокерҙарға һәм металсыларға Блэйз Бэйлиҙың концертына барырға кәрәктер, бәлки, өйрәнерҙәр ине. Инглизсә башҡарыу сифаты, тамашасыларҙы ихтирам итеү, - ул, күрәһең, бөтәһенә лә бирелмәгән...


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - АТАҢ АТЛЫ БУЛМАҺА ЛА, ИНӘҢ ЗАТЛЫ БУЛҺЫН - 2020 - Мәҡәләләр\nҮҫкән ваҡытта, йәш саҡта йыш ҡына фекерҙәрем әсәйемдеке менән тура килмәне. Уның уй-теләктәрен артыҡ уртаҡлашманым, үҙемсә уйланым һәм хәл иттем, хатта һүҙен дә баһалап етмәгәнмендер әле. Миңә шулай һымаҡ тойолдо. Үҙ фекерем, еңмеш кенә холҡом шундай уйға юлыҡтырғандыр инде.\nӘ бөгөн иһә уйым үҙгәргән. Ҡапыл ғына, бер бөгөн генә килеп түгел, ә йәшәй-йәшәй, тормошто өйрәнә-өйрәнә мин шундай хәҡиҡәткә килдем: әсәләрҙең көсө шундай ҙур һәм ҡөҙрәтле икән. Балаһы алдындағы көсө. Әсә балаһының донъяға ҡарашын, кешеләргә мөнәсәбәтен һәм тағы ла бик күп төшөнсәләрҙе бар итә һәм формалаштыра. Балаға ябай тел менән аңлатып ҡына ла бөтә алмаҫлыҡ күп нәмә, күп аң әсә тарафынан һалына икән. Ҡасандыр мин әсәйемдең һүҙен артыҡ һанға һуҡмаған һымаҡ булһам, әле уның шул саҡтағы ҡарашы аша ҡарайым, уның үлсәме менән баһалайым һәм хатта ҡайһы бер кешеләрҙе лә уның ҡасандыр әйткән һүҙҙәре буйынса ҡабул итәм йәки итмәйем.\nМиҫалдар килтерәм. Әсәйем үҙенең санитаркаларын яратты. Беренсеһе мин бала саҡта булған Нәғимә инәй, икенсеһе үҫеп сығып киткән саҡтағы, үҙе пенсияғаса бергә эшләгән Мәрйәм апай булды. Тәүгеһе әсәйемдән күпкә оло, икенсеһе күпкә йәш ине. Ҡатындарҙың икеһен дә яҡындан белмәйем, улар беҙгә килеп йөрөгән йәки аралашҡан кешеләр булманы, бары ауылдаштар ғына. Әммә әсәйемдең шулар хаҡындағы яҡшы һүҙен ишетеп үҫкәс, нисектер, күңелемдә хөрмәт тойғоһо тамыр йәйеп өлгөргән. Әле килеп улар хаҡында кем генә, нимә генә тиһә лә, мин тыңламаҫ һәм ҡабул итмәҫ инем. Сөнки миңә бала саҡтан әсәйем ул апайҙар хаҡында яҡшы фекер һеңдергән. Шулай уҡ бер килен хаҡында ике ауыҙ һүҙ менән генә "Эй аҡыллы ҡыҙыҡай икән" тип әйткәйне, шул киленде әллә нисә йылдар үткәс тәүгә күрҙем. Ҡоҙоҡ буйында осраҡлы ғына тап булыштыҡ та, ул "Һеҙҙең әсәйегеҙгә ингеләп йөрөй торғайным", тип һүҙ ҡатты. Ә мин уны әсәйемдең шул бер баһаһынан ғына ла яҡын күреп өлгөргәйнем. "Әсәйем маҡтаған киленһең икән", тинем. Ҡояш булып балҡып китте.\nШундай уҡ миҫалдан сығып, әсәйемдең "Ул мине яратмай" йәки "Эй тар күңелле кеше лә инде" тип әйтеүе лә йөрәгемдә ул әҙәмдәргә ҡарата кире тойғолар уятҡан. Унан һуң, әсәйем насар тип иҫәпләгән ғәҙәттәрҙе, эштәрҙе, хәбәрҙәрҙе лә эске донъям ҡабул итмәй. Әсәйем эсмәне һәм эскеселәрҙе лә, эскелекте лә яратманы. Яратманы ғына түгел, ене кеүек күрҙе. Шуға, бөгөн әлеге "йәшел йылан" ҡолдары менән осрашырға тура килгәндә намыҫымды бесәй тырнай. "Былай дөрөҫ түгел, дөрөҫ түгел. Әсәкәйем, ғәфү ит", тип өҙгөләйем үҙемде эстән. Тағы ла ул ҡатын-ҡыҙҙың ире алдындағы тоғролоғон юғары баһаланы, абортҡа ҡаршы булды, яҙмыш ауырлыҡтары алдында бәлйерәп төшкәндәрҙе яратманы (теҙһәң, күп улар). Ғүмер буйы эсеп-боларып йәшәгән атайыма ҡарата ла нәфрәт уятманы. Хатта ул нәфрәт уянырға тип баш ҡалҡытҡанда ла "ул булмаһа, һин булмаҫ инең", тип бармаҡ янап йә атайҙың яҡшы сифаттарын һанап күрһәтеп, хистәрҙе яҙып ебәрҙе. Атайҙы беҙ, уның балалары, әсәй һүҙе буйынса ғына ҡабул иттек. Күҙ алдыбыҙҙа нисек кенә булмаһын, әсәйебеҙ уны хөрмәт иттерҙе, атай итеп буйһондорҙо һәм... яраттырҙы. Бөгөн мин, үҙем дә аңғармаҫтан, әсәйем уҡыған китаптарҙы, киноларҙы ҡат-ҡат уҡыйым, ҡарайым. Малышеваның "Здоровье" тапшыуына (хәҙер ул "Жить здорово" тип атала) барып юлыҡһам да һүндереп ҡуя алмайым, сөнки был әсәйемдең яратҡан тапшырыуы ине... Былар ҙа миңә һеңгән. Асылда, минең рухи булмышымды әсәйем формалаштырған да ҡуйған икән. Бына шундай асыш яһаным.\nТөрөктөң "Великолепный век" тигән сериалын яратып ҡараным. Шунда Сөләймән Солтандың ике ҡатынында тәрбиәләнгән балаларҙың тормошта эшләгән хаталары һәм уңыштарын күҙәттем. Беренсе ҡатыны Махидевран иренә үс итеп, көндәшенә дошманлашып, бөтөн шул асыуын балаһына һеңдерҙе лә ҡуйҙы. Ул тик ҡара уйҙар менән генә йәшәне, улына был ситуацияла еңеп сығыу, нисек тә тере ҡалыу юлдарын, алымдарын өйрәтер, уның киләсәген ҡайғыртыр урынға бары бер көнлөк көрәштәр менән йәшәне. Ә икенсе ҡатын Хөррөм хатта иренең беренсе ҡатынын да "хөрмәт итегеҙ" тип киҫәтте балаларына. Бәлки, быларҙы ул ысын күңелдән дә эшләмәгәндер, әммә балаларын ғаилә араһындағы ығы-зығыға, талаш-тартышҡа тыҡманы. Шулай итеп, ике ҡатын бер ата балаларын һәр икеһе үҙҙәренсә формалаштырып үҫтерҙе. Һәм, әлбиттә, икенсе ҡатындың балаһы солтанлыҡты алып ҡалды ла. Әсәһенең дөрөҫ йүнәлеш бирә белеүенән генә еңде ул.\nШәжәрә атай тармағынан ғына ҡаралһа ла, бала тулыһынса әсә тәрбиәһендә, әсә йоғонтоһонда үҫә һәм уның булмышын үҙенә һеңдерә. Бында аптырарлыҡ та түгелдер, әсә ҡарынында яралып, туғыҙ ай ятып, бөтөн камиллығы шунда етлегеп сыҡҡан бит һуң. Хатта бер яғы менән дә әсәһенә оҡшамаған балалар уның ғәҙәттәрен тота. Ул ниндәй аштар ашатҡан, шуларҙы тәмле күрә, ул нисек мөғәмәлә иткән - дөрөҫ һымаҡ, ул матур күргәндәр оҡшай, ул яманлағандар - дошман, ул маҡтағандар - дуҫ. Көслө характерлы, үҙаллы балалар ҙа әсә йоғонтоһонан азат була алмай. Сөнки ул - әсәй. Ул һиңә ҡарынында уҡ үҙ булмышын һеңдергән, һин уның бер өлөшө, унан бүленгәнһең. Төрки халыҡтарҙа "Атаң атлы булмаһа ла, инәң затлы булһын" тигән мәҡәл йәшәй. Бында һүҙ мал йәки матди мөмкинлектәр хаҡында түгел, ә әсәнең балаһына һалғанының сифаты тураһында. Шунлыҡтан, мин уны улай итеп тәрбиәләмәгәйнем, ни өсөн балам улай булды икән, тип аптыранған әсәләргә иң беренсе үҙен һәм үҙенең йәшәү рәүешен, тормошҡа ҡарашын, кешеләргә мөнәсәбәтен, ғаиләлә ҡорған сәйәсәтен, балаларына талаптарын анализларға кәңәш итер инем. Һәм ни тиклем иртәрәк - шулай яҡшыраҡ. Ошоларҙы аңлағандан һәм ҡабул иткәндән һуң, уйла инде: балаңдың күңеленә ниндәй донъя һалаһың? Һин - әсә, һинең шундай ҡөҙрәтең һәм мөмкинлектәрең ҙур. Һин - бөйөк. Һәм балаңды кеше итеп һин әүәләйһең. Ә һин нисек уйлайһың һуң, уҡыусым?\nЯҙылған: 18.04.20 | Ҡаралған: 453


Башҡортостанда участка һайлау комиссиялары Рәсәй Конституцияһына төҙәтмәләр индереү буйынса тауыш биреүҙе үткәреүгә әҙер\nБашҡортостанда бөтә участка һайлау комиссиялары Рәсәй Конституцияһына төҙәтмәләр индереү буйынса тауыш биреүҙе бөтә санитар нормаларға ярашлы үткәреүгә әҙер. Был хаҡта Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе Илона Макаренко Радий Хәбиров рәйеслегендә үткән аҙналыҡ оператив кәңәшмә барышында белдерҙе.\nГраждандар һайлау участкаларына үҙҙәренә уңайлы ваҡытта килә алһын һәм халыҡ күпләп йыйылмаһын өсөн, тауыш биреү 25 июндән 1 июлгә тиклем үтә. «Мобиль һайлаусы» системаһы аша ғаризалар ҡабул итеү тамамланған, ул граждандарға үҙҙәренә уңайлы участкала тауыш биреү мөмкинлеген бирә.\nБөтә территориаль һайлау комиссияларына ла индивидуаль һаҡланыу саралары тапшырылған.\nИлона Макаренко әйтеүенсә, 230 участкала һайлау бюллетендәрен эшкәртеү комплекстары урынлаштырылған, бөтә участкаларҙа ла йомғаҡлау протоколдарын QR менән әҙерләү технологияһы ҡулланыласаҡ.\nТерритория һайлау комиссияларына 3, 047 млн бюллетень тапшырылған, уларҙың 13 проценты – башҡорт, ете проценты – татар телендә.\nТауыш биреү йомғаҡтары 3 июлдән дә ҡалмайынса билдәле буласаҡ.\nБашҡортостан Башлығы 65 йәштән өлкән участка һайлау комиссия ағзаларына ҡарата иғтибарлы булырға кәрәк тине, шулай уҡ инфекция дауаханаларының «ҡыҙыл зонаһында» тауыш биреү мөмкинлеге менән ҡыҙыҡһынды.\n- Участка һайлау комиссиялары ағзалары араһында «ҡыҙыл зонаға» инергә рөхсәте булғандар бар, – тине Илона Макаренко.\nРадий Хәбиров тауыш биреү мәлендә санитар нормаларҙы ҡәтғи үтәргә саҡырҙы.


Микеланджело һәм Джакомо Делла ПортаҮҙгәртергә\nИзге Пётр соборы, Мадерна фасады артында Изге фәрештә замогы.\nМикеланджело 1547 йылда көмбәҙҙе яңынан ҡорған саҡта, элекке эш табыштарының өлөшөн иҫәпкә ала һәм һаҡлап ҡалдыра. Уның көмбәҙе Флорентия соборының көмбәҙе һымаҡ ике ҡатлы кирбестән проектланған була. Тыш яҡтағы ҡатламы 16 таш ҡабырғанан тора. Брамантеның түңәрәк перистиле һәм Сангалло көмбәҙе аркалар менән тоташтырылған коринф колонналары ла 16 парға тиклем ҡыҫҡартылған. Был колонналарҙың һәр береһенең бейеклеге 15 метр. Ситтән ҡарағанда, колонналар көмбәҙ ҡабырғаларына терәк булып күренә..\nМикеланджело ағастан эшләнгән ҙур проект моделен ҡалдырған. Джакомо дель Порта был моделгә бер аҙ үҙгәрештәр индерә. Шул уҡ ваҡытта тышҡы көмбәҙ эске көмбәҙ өҫтөнән күтәртелеп эшләнгән. Микеланджело үҙе тере саҡта шундай үҙгәрештәр индергәнме, әллә Джакомо Дель Портаның үҙ инициативаһы булғанмы — билдәһеҙ.\n1053 йылдан алып Пётр соборы архипресвитерҙарыҮҙгәртергә\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Изге_Пётр_соборы&oldid=1000748 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 8 ғинуар 2021 в 13:05\nБыл бит һуңғы тапҡыр 13:05 8 ғинуар 2021 үҙгәртелгән.


ЯМАН ШЕШКӘ ИЛТЕР ТУРА ЮЛ\n16 ноябрь – Халыҡ-ара тәмәкенән баш тартыу көнө\n16 ноябрь - Халыҡ-ара тәмәкенән баш тартыу көнө. Табиптар был көндө тәмәкеселәрҙе насар ғәҙәттәренән бер көнгө булһа ла баш тартырға саҡыра. Шул маҡсаттан сығып, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы инициативаһы менән 2002 йылдан алып, ноябрҙең һәр өсөнсө кесаҙнаһы Халыҡ-ара тәмәкенән баш тартыу көнө булараҡ билдәләнә.\nСтатистика буйынса, тәмәке тартыусыларҙың 20 проценттан аҙырағы беренсе ынтылыштан уҡ тартыуын ташлауға өлгәшә. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәренә күҙ һалһаҡ, тәмәке – донъя буйынса үлемгә килтереү осраҡтары буйынса икенсе урынды биләгән һәм уға ҡаршы торорлоҡ мөмкинлек булған төп сәбәп. Уның арҡаһында ер йөҙөндәге йыл да 5 миллион кешенең ғүмере өҙөлә. Тәмәке тартыу ғүмер оҙонлоғон уртаса 10 йылға ҡыҫҡарта. Әгәр ҙә тәмәкегә ҡараш кире яҡҡа үҙгәрмәһә, 2020 йылға никотин йылына 10 миллион кешенең ғүмерен өҙөүе күҙаллана.\nТәмәкенең зыяны уны тартыусыға ғына түгел, уның янындағыларға ла тәьҫир итә. Тәмәке тартҡан бинала 1,5 сәғәт булған тартмаған кешенең организмында никотин концентрацияһы 8 тапҡыр артыуы, ә был үҙ сиратында үпкә яман шешен барлыҡҡа килтереүе иҫбат ителгән.\nРәсәйҙә йыл һайын һәр кешегә, яңы тыуған сабыйҙарҙы ла иҫәпкә алып, яҡынса 300 млрд, йәки 103 ҡап тәмәке тартыла. Дөйөм алғанда, ил буйынса ирҙәрҙең – 77, ҡатын-ҡыҙҙарҙың – 27, балалар һәм үҫмерҙәрҙең 42 проценты тәмәкесе.\nКүҙәтеүҙәр буйынса, тәмәкеселәрҙең 10 проценты ауырый һәм яман шештән донъя ҡуя. Көнөнә яҡынса бер ҡап тартҡандар өсөн был күрһәткес 20 процентҡа барып етә. Унан тыш, тәмәке тартыу бик күп башҡа сирҙәрҙең (йөрәк-ҡан тамырҙары, ашҡаҙан-эсәк юлдары, тын алыу юлдары һ.б.) сәбәбе булыуын иҫәпкә алып, тәмәкеселәрҙең дүрттән бере үҙ ғүмерҙәрен үҙҙәре ҡыҫҡарта, тип әйтергә була.\nТәмәке һәм уның төтөнөндәге 3000-дән артыҡ химик матдәнең күпселеге яман шештең төрлө формаһын барлыҡҡа килтереүсе һәм күҙәнәктәрҙең генетик материалын зарарлаусы канцерогендар. Был насар ғәҙәт сәбәп булған сирҙәр араһында күпселекте үпкә яман шеше – яман шештең иң таралған төрө тәшкил итә. Был сирҙән тотош донъя буйынса йыл да 1 миллиондан ашыу кешенең ғүмере өҙөлә. Тәмәкенән баш тартыу яман шештең был төрөнән үлем һанын кәметеүҙең берҙән-бер сараһы булып тора.\nТәмәке менән үпкә яман шешенең бәйлелеге тартыусы һәм тартмаусылар араһында сирләү осраҡтарына аналитик тикшереүҙәр үткәреп, иҫбат ителгән. Тәмәкеселәрҙә тартмағандарға ҡарағанда үпкә яман шеше хәүефе 25 тапҡырға йышыраҡ. Хәүеф дәүмәле бер көндә тартҡан тәмәке һанына бәйле. Мәҫәлән, көнөнә 15-тән аҙыраҡ тәмәке тартыусыға хәүеф дәүмәле – 8, 15-24 тәмәке тартыусы өсөн – 13 һәм 25-тән артыҡты тартҡандарға 25-те тәшкил итә. Эпидемиологияла факторҙарҙың һәм эҙемтәнең, был осраҡта тәмәке тартыу менән яман шештең, бындай бәйләнешен “доза-эффект” тибындағы бәйләнеш тип атайҙар. Тамаҡ, йотҡолоҡ, ашҡаҙан аҫты биҙе һәм бәүел ҡыуығы яман шештәрендә лә “доза-эффект” бәйлелеге асыҡланған. Мәҫәлән, көнөнә 15, 15-29 һәм 30-ҙан артыҡ тәмәке тартыусыла тамаҡ яман шеше хәүеф дәүмәле, ярашлы рәүештә – 2, 4, 8.\nТәмәкесе яман шеш сире барлыҡҡа килеүгә тәмәке тартыу “стаж”ы ла йоғонто яһауын белергә тейеш. Оҙаҡ тартҡан һайын – яман шеш хәүефе юғарыраҡ.\nФильтрлы тәмәкенең һаулыҡ өсөн зыяны фильтрһыҙға ҡарағанда әҙерәк, тип иҫәпләйҙәр. Ысынлап та фильтрлыһын тартҡанда үпкә яман шеше хәүефе фильтрһыҙ тәмәке тартҡанға ҡарағанда кәмерәк. Әммә, фильтр яман шештең башҡа төрҙәре, йөрәк-ҡан-тамырҙары сирҙәре барлыҡҡа килеүе хәүефен кәметмәй. Трубка һәм сигара тартыусыларҙа ирен, ауыҙ ҡыуышлығы, тамаҡ, йотҡолоҡ яман шеше хәүефе юғары.\nТәмәке тартыу алкоголдең һәм башҡа зыянлы факторҙарҙың канцероген эффектын арттыра. Алкоголле эсемлектәрҙән ауыҙ ҡыуышлығы, тамаҡ, йотҡолоҡ яман шеше барлыҡҡа килеү хәүефе тәмәкеселәрҙә тартмағандарға ҡарағанда юғарыраҡ. Мәҫәлән, сит ил тикшереүселәре мәғлүмәте буйынса, көнөнә 1,6 унция (1 унция – 28,35 г) таҙа алкоголь ҡабул иткән, әммә тәмәке тартмаған кешелә ауыҙ ҡыуышлығы яман шеше хәүеф дәүмәле 2,3 булһа, алкоголде шул уҡ кимәлдә ҡабул итеп, көнөнә 20-30 тәмәке тартыусыла был хәүеф дәүмәле – 9,6, ә 40 тәмәке тартыусыла 15,5-те тәшкил итә.\nТәмәкене йәштән тарта башлағандарҙа яман шеш барлыҡҡа килеү хәүефе юғары. Мәҫәлән, 55-64 йәштәрҙә үпкә сире менән сирләү осрағы 25 йәштә тарта башлағандарға ҡарағанда, 15 йәштә башлаусыларҙа 3 тапҡырға йышыраҡ күҙәтелә.\nЯман шеш хәүефе тәмәкесегә генә түгел, уның янындағыларға ла янай. Һуңғы йылдарҙа ирҙәре тартҡан ҡатындар үпкә яман шеше менән йышыраҡ сирләй. Япония мәғлүмәттәре буйынса, ире көнөнә 14-тән күберәк тәмәке тартҡан ҡатындарҙа үпкә яман шеше хәүефе дәүмәле – 1,4, 15-19 тәмәке тартһа – 1,6, 20-нән артыҡты тартҡанда 1,9-ға тигеҙ.\nШулай итеп, эпидемиология һәм эксперементаль онкология өлкәһендәге тикшеренеүҙәр тәмәке кеше өсөн канцероген булыуын дәлилләне. Унан тыш, тәмәкесе үҙенең генә түгел, янындағы тартмаған кешеләрҙең дә һаулығына зыян килтереүен иҫендә тотһон ине. Тартмағандар араһында тәмәке көйрәтеү – бик йәмһеҙ, асоциаль күренеш. Тартмаған кешегә тәмәке төтөнөн һулау ваҡытлыса уңайһыҙлыҡ ҡына түгел, һаулыҡ өсөн етди зыян.\nБыл насар ғәҙәттән баш тартыу өсөн бар көстө\nһалырға кәрәк. Тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, тәмәкене ташлау – яман шештән үлем осрағын 30-35 процентҡа\nҡыҫҡартасаҡ. Бындай һөҙөмтәгә әлегә иң алдынғы һәм ҡиммәтле дауаланыу менән дә өлгәшеү