Туған тел - ӘҘИПТӘР - Булат Рафиҡов\nБулат Рафиҡов (1934—1998)\nБулат Заһрый улы Рафиҡов Башҡортостандың Мәләүез районы Дәүләтҡол ауылында 1934 йылдың 4 авгусында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Юлдаш ете йыллыҡ мәктәбен тамамлағас, 1950 — 1954 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия училищеһында уҡый. 1954 — 1959 йылдарҙа ул Башҡорт дәүләт университеты студенты. Университетты тамамлап сыҡҡас, үҙе уҡыған Юлдаш урта мәктәбенә уҡытыу бүлеге мөдире булып эшкә ҡайта. Бер йылдан Өфөгә “Ленинсы” гәзите редакцияһына эшкә саҡырыла. Бында ул әҙәби сотрудник, бүлек мөдире булып 1970 йылға саҡлы эшләй. Журналистика эше уның аҙаҡ “Совет Башҡортостаны” гәзите, “Пионер”, “Агиҙел” журналы редакцияларында дауам итә. Булат Рафиҡов 1980 йылда Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһының яуаплы секретары итеп тәғәйенләнә. 1988 — 1998 йылдарҙа “Ағиҙел” журналының баш редакторы.\nБулат Рафиҡовтың әҙәбиәт һәм публицистика өлкәһендәге эшмәкәрлеге журналист булып эшләү йылдарынан башлана. 1965—1970 йылдарҙа “Ленинсы” гәзитендә баҫылған уның шиғырҙары, очерктары һәм фельетондары публицистик пафосы менән айырылып торҙо.\nБулат Рафиҡовтың эпик һәләтлелеге проза жанрҙарында асығыраҡ күренә. Ул Белорет — Шишмә тимер юлы төҙөүселәре тормошона арналған “Тауҙарҙа ҡар иртә ята” повесы менән китап уҡыусыларҙың иғтибарын тартырға өлгөрҙө. “Лоулла”, “Йыһан азаматтары” тигән фантастик повестары менән беҙҙең әҙәбиәттә һирәк осраған жанр тармағында ла уңышлы эшләй алыуын иҫбатланы. Хәҙерге колхоз ауылы тормошонан алып яҙылган\nҺуңғы йылдарҙа Б. Рафиҡов тарихи проза өлкәһендә бик актив эшләне. "Ҡараһаҡал" романы 1990 йылда Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ булды. “Сал ҡылған” романы иһә Булат Рафиҡовтың ҙур эпик жанр өлкәһендәге мөмкинлектәрен әйтеп тора. “Эйәрләнгән ат” романында (1993) Б. Рафиҡов С. Юлаевтың, атаһы Юлай Аҙналиндың һәм башҡа пугачевсыларҙың Рогервик ҡәлғәһендә тотҡонлоҡ тормоштарын хикәйәләй, уларҙың рух ныҡлылығын тасуирлай.\n1997 йылда яҙыусының йөрәге тибеүҙән туҡтаны.\n1978 йылдан Яҙыусылар союзы ағзаһы ине.\nЯҘЫУСЫНЫҢ ИЖАД МИҘГЕЛДӘРЕ Һуңлабыраҡ булһа ла мин Булат Рафиҡовтың тыуған яҡтарында бер йөрөп ҡайттым. Ике меңенсе йыл уның тыуған көнө уңайы менән “Ашҡаҙар” совхозының үҙәгендә мәктәп ҡаршыһында бюсын асырға, тыуған Дәүләтҡол ауылында ерләнгән ҡәберенә зыярат ҡылырға бер төркөм яҙыусылар ғаиләһе менән бергә барғайныҡ. Булат Рафиҡовтың тыуған яҡтары Ағиҙелдең өҫкө яғы, Стәрле, Ашҡаҙар, Һуҡайлы буйҙары, уның ҡылғанлы далалары, Иҙел аша уға терәлә яҙып ятҡан Торатау түбәләре, арыраҡ Башалатау буйлай күкһелләнеп күренгән Урал тау итәктәре, Көнгәк тауы, заманында Бәпәнәй абыз, Килмәк, Ҡараһаҡал, Кинйә батырҙар йәшәгән, Салауаттар уҙған данлыҡлы юрматы ерҙәре бит. Ул тарафтарҙы ҡыҙырып үткәндә Булаттың романдарында, повестарында, шиғырҙарында сағылған әлеге арҙаҡлы тарихи шәхестәребеҙҙе, хәҙерге замандаштарыбыҙҙы үҙенән-үҙе хәтергә төшөрәбеҙ, йәнле образдарын күҙ алдына килтерәбеҙ. Яҙыусының бар тарихи хәтер көсө, ижадының ғүмерлеге һәм тормошсанлығы шунда. Әҙиптең үҙ тормошо, йәшәгән мөхите, шәхес булып нисек формалашыуы ла ижадында сағылмай ҡалмай. Булат Заһретдин улы Рафиҡов 1934 йылдың 4 авгусында Башҡортостандың Мәләүез районы Дәүләтҡол ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Юлдаш ауылы ете йыллыҡ мәктәбен тамамлағас, 1950 — 1954 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия училищеһында уҡый. 1954 — 1959 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университеты студенты. Университетты тамамлап сыҡҡас, үҙе уҡыған Юлдаш урта мәктәбенә уҡытыу бүлеге мөдире булып эшкә ҡайта. Бер йылдан Өфөгә “Ленинсы” гәзите редакцияһына эшкә саҡырыла. Башта ул әҙәби хеҙмәткәр, бүлек мөдире булып 1970 йылға саҡлы эшләй. Журналистика эшен аҙаҡ “Совет Башҡортостаны” гәзите, “Пионер”, “Ағиҙел” журналы редакцияларында дауам итә. Булат Рафиҡов 1980 йылда Башҡортостан яҙыусылар берлеге идараһының яуаплы секретары итеп тәғәйенләнә. 1988 йылдан алып 1998 йылға тиклем “Ағиҙел” журналының баш мөхәррире булды. Булат Рафиҡов 1998 йылды Өфөлә вафат, ҡәбере тыуған ауылы зыяратында. Яҙыусының балалыҡ, үҫмер, мәктәп йылдары, училищела, университетта студент миҙгелдәре “Өйһөҙ ҡалған тауыштар” тигән автобиографик әҫәрендә бәйән ителә. Булат Рафиҡовтын әҙәбиәт һәм публицистика өлкәһендәге эшмәкәрлеге журналист булып эшләү йылдарынан башлана. 1965 — 1970 йылдарҙа “Ленинсы” гәзитендә баҫылған шиғырҙары, очерктары һәм фельетондары публицистик пафосы менән айырылып тора. Кешенең ғүмер миҙгелдәре булған шикелле, яҙыусының да ижад миҙгелдәре була торғандыр ул: башланғыс ижад осоро, төп ижад юлын табыуы, өлгөрөп етеүе, олпатланыуы. Байтаҡтары журналислыҡ, шағирлыҡ, прозаиклыҡ осорҙарын да кисереүсән. Араларында бөтә жанрҙарҙы бергә алып барғаны, алмаш-тилмәш эшләгәне, йә шағир, йә проза яҙыусы, йә иһә драматург ҡына булып танылғаны бар. Әлбиттә, һәр кем — үҙ һәләтенә һәм мөмкинлектәренә ҡарап. Ниндәйҙер ҡәтғи ҡанун һәм рецептар юҡ бында. Булат Рафиҡов шул ижад миҙгелдәренең төрлө осорҙарын һәм әҙәби төр, жанр баҫҡыстарын үҙенсә нәүбәтләберәк үтте, буғай, һәр жанрҙа тиерлек үҙ көсөн һынап ҡараны. Яҙышыу эшен университет студенты саҡтарынан журналистиканан башлағайны. Шул һөнәренә аҙаҡ ғүмере буйы тоғро булып ҡалды. Башта шиғриәт менән мауыҡты, бер нисә поэзия йыйынтығы сығарҙы. Шулай шағир булып ҡына танылғайны, прозаға күсте. Әммә поэзияны бөтөнләй үк ташлап та ҡуйманы. Шағирлыҡ уты сәсмә әҫәрҙәренә сәселде. Айырата романтикаға, фантастикаға ҡоролған повестарына шиғри ялҡын, поэтик фекер ҡеүәһе хас. Булат Рафиҡовтың тәүге китабы “Ғәжәбстан” тип аталғайны. Ул ҡарамаҡта ғәҙәти һәм ғәжәйеп ваҡиғалар тураһында балалар өсөн мауыҡтырғыс итеп яҙылған матур шиғырҙар йыйынтығы ине. Әгәр уның бөтә ижады ни яғы менән үҙенсәлекле тип һораһалар, донъяның хайран итмәле матур, серле, мөғжизәле яҡтарын, тарихты һәм заманаларҙы тылсымлы итеп тасуирлай белеүендә тиер инем мин. Асылда, уның ин яҡшы поэзия һәм проза өлгөләре торғаны менән үҙе бер әҙәби ғәжәбстан иле ул. Фантастик повестары ғына түгел, реалистик хикәйәләре, романдары ла таң ҡалдырырлыҡ мөғжизәләр, мажаралар, сер-гизлелек, тылсымлылыҡ менән тулы. Бының төп хикмәте авторҙың һүҙ тылсымы көсөнә эйә булыуындалыр, моғайын. Ҡәләмдәштәребеҙ араһында Булат Рафиҡов иң күп, иң күндәм эшләгән яҙыусыларыбыҙҙан ине. Был йәһәттән, әгәр ул ҡалышһа, Яныбай Хамматов менән Әхиәр Хәкимовтан күпмелер ҡалышҡандыр, бәлки. Мәгәр шуны ла иҫтә тотайыҡ: әлеге ике ҡәләмдәшенең ике ҡулына бер эш ине бит. Булат Рафиҡов ғүмеренең һуңғы айҙарынаса өҫтәл артында ғына көнө-төнө яҙышып ултыра алманы, көн оҙоно эштә: “Ағиҙел” журналының баш мөхәррире, өҫтәүенә елкәһендә әллә нисәмә төрлө йәмәғәт эше, көндәлек ойоштороу-журналистика тормошоноң үҙ мәшәҡәттәре, ығы-зығылары. Яҙышырға ял көндәре лә төнгө сәғәттәр генә ҡалды. Мине йәнә ғәжәпләндергәне шул: ғүмеренең ахырғы ун йыллығында Булат Рафиҡовтың әҙәби һәм ижтимағи эшмәкәрлеге күпкә арта, һәлмәкләнә барҙы. Уға һәр йәһәттән фарт асылдымы ни: эш араларында өс ҙур роман, дүрт повесть, тиҫтәләп хикәйә, очерктар яҙып өлгөрҙө. Романдары роман һынлы ғынамы әле, “Ҡараһаҡал”, “Ахырызаман көткәндә”, “Көнгәк” тарихи романдары заманаһы, хәл-ваҡиғалар ҡатмарлығы, панорамалығы менән бергә эпопеяларға торошло. “Эйәрләнгән ат”, “Тәңреләр һәм төркиҙәр”, “Үлсәү йондоҙлоғо” тарихи фараздары үҙҙәре бер әҙәби-тарихи тикшеренеү, ҡыйыу фекер-ҡараштар йомғағы. Улар ҡыйғыр фекере, төплө фаразы, үҙенсәлекле тел-стиле менән беҙҙең әҙәбиәтебеҙҙә тарихи фараз жанрына нигеҙ һалды, уны заманса оригиналлегендә балҡытты. Бер ғәжәпһендергәс, тағы еңел ғәжәпһендереп була икән, Б. Рафиҡов үҙ мөмкинлеген драматургияла ла һынап ҡараны. “Замана беҙҙең ҡулда”, “Париж башҡорто” исемле сәхнә әҫәрҙәре — спектаклдәре Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры тарафынан ҡуйылды. Театр тәнҡите, тамашасылар фекере ыңғай ине. Шулай сәхнә донъяһын да айҡай башлағайны ул. Өҫтәүенә матбуғатта актуаль публицистик мәҡәләләр баҫтырырға, радио, телевидение аша йыш сығыш яһарға ла ваҡытын йәлләмәне. Ҡасан өлгөргәндер, форсатын нисек тапҡандыр, хоҙай үҙе генә белә. Әҙиптең ижад миҙгелдәренә күҙ һалайыҡ. Әйткәнебеҙсә, Булат башта журналистикала йөҙөп эшләне. Аҙна һайын командировкаларға йөрөнө, хеҙмәт иткән гәзит-журналдарҙың йүнәлешенә ҡарай хәбәрҙәрен, һүрәтләмәләрен, репортаждарын, очерктарын, фельетондарын, юлъяҙмаларын баҫтырҙы. Журналист һөнәре ҡәләмен сарланы, тормошто, кешеләрҙе танырға, төрлө көндәлек хәл-ваҡиғаларға, үткер мәсьәләләргә үтеп инә белергә булышлыҡ итте. Әммә шунда күмелеп, ижад эшенән, хатта донъяһынан төңөлөп ҡалыр шөбһәләр ҙә ситләтеп үтмәгәндер, бәлки, үҙен. Ихтыяр көсө, ижад һәләте уны, ниһайәт, әҙәбиәт менән тамам арбаны, буғай: шағирлыҡ миҙгеле асыҡланды. “Кисеүҙәр” (1977), “Йыһан сәғәтсеһе” (1982) исемле шиғырҙар һәм поэмалар йыйынтыҡтары буйынса Булат Рафиҡов поэзияһының гражданлыҡ рухы, философик уйланыуҙар, тарихилыҡ менән һуғарылған поэтик сифаттарын асыҡ тойорға мөмкин. Жанр төрлөлөгө, лиро-эпик һыҙаттар хас уның поэтикаһына. Булат Рафиҡов — башлыса фекер шағиры. Уның поэтик уй-фекерҙәре донъя, тормош, кешеләр, халыҡ, ғүмер хаҡындағы уйланыуҙарҙан алып, тарих, заманалар, ваҡыт һәм ара, хатта йыһан-ара арауыҡтарына саҡлы фараздарғаса киңлеккә иңләй. Ул донъяға шағир күҙе менән баҡҡанда ла : айыҡ аҡыллы рационалист булып ҡалды. Ошондай шағирҙың прозаға тотонмай сараһы юҡ ине. Тынғыһыҙ журналист эше, оҙон-оҙаҡ юл йөрөмдәр һөҙөмтәһе булып, “Тауҙарҙа ҡар иртә ята” (1975) исемле повесы барлыҡҡа килде. Белорет — Шишмә тимер юлын төҙөүселәр тормошона нигеҙләнгән был әҫәрендә автор заманының социаль, экономик, экологик, әхлаҡи-этик мәсьәләләрен ҡыйыу ғына күтәреп, драматик үткерлек һәм психологик нескәлек менән ярайһы һүрәтләй алды. Һикһәненсе йылдар башын инде ул ҡалын “Сал ҡылған” романы менән ҡаршыланы. Заманаһының шул осорҙағы төрлө ҡатмарлы мәсьәләләре был ҙур жанр формаһында киңерәк ҡуйылып, әҙәби-художество йәһәтенән тәрәнерәк асылғайны. Хәҙергенең үткәндән килгән рухи тамырҙарын юллағанда башҡорт халҡының тәүарих, шәжәрә яҙма традицияһы һәм жанр шәкелдәре оҫта файҙаланылғайны бында. Булат Рафиҡовтың “Үр елдәре” исемле шиғырында шундай юлдар бар: Ә юлсыны әйҙәй зәңгәр офоҡ Гелән алға — яңы серҙәргә, Үр елдәре эсмәй, һыуҙар кисмәй Ысын ирлек килмәй ирҙәргә. Әҙиптең “Үр елдәре” тигән повесы ана шул елдәр эсеп, һыуҙар кисеп гелән алға ынтылған ысын ир-егеттәрҙе — замандаш ауыл кешеләре образдарын кәүҙәләндергән уңышлы әҫәре, һикһәненсе йылдар прозаһына йәнә бер матур ише. Был осорҙа ул — бына һиңә тағы бер ғәжәп — хыялланырға яратҡан йәш уҡыусыларына ифрат мажаралы фантастик повестарын бүләк итте. Фәнни-фантастик йөкмәткеле “Лоулла”, “Йыһан азаматтары”, “Һуҡайлының һуңғы байрамы” тигән повестары уҡыусыларын мауыҡтырып космик киңлектәрҙә гиҙҙерер, әллә ниндәй планеталарға сәйәхәт тамдырыр сюжеттары менән автор үҙен Жюль Верндар, М. Ефремовтар рухындағы фантаст итеп күрһәтте. Үтә танһыҡ, ҡәҙерле жанрҙар ине былар беҙҙең әҙәбиәт өсөн. Киң мәғлүмәтле, бай фантазиялы, үткер хыял-фаразлы әҙипкә йыһан бейеклектәренә лә, тарих төпкөлдәренә лә берҙәй баҙнатсылыҡ менән иркен сәйәхәт итергә мөмкин ине. Элегерәк бер шиғырында “Тарта мине тарих төпкөлдәре” тип ыскындырғайны Булат Рафиҡов. Ана шул тартыу көсө уны прозаның тарихи жанрына яҡынайтты, һикһәненсе йылдар уртаһында ул “Ҡараһаҡал” исемле тарихи романын тамамланы. ХVIII быуаттағы башҡорт азатлыҡ хәрәкәтенең иң шанлы, иң фажиғәле ваҡиғаларына, 1740 йылдағы Ҡараһаҡал батыр етәкселегендәге восстаниеға бағышланғайны ул. “Ҡараһаҡал” романында Булат Рафиҡовты байтаҡ яңы сифатта күрәбеҙ: ул инде ысын мәғәнәһендәге әҙип тә, тарихсы ла, хаким-философ та. Башҡорт халҡының данлы һәм ҡанлы тарихын, Рәсәйҙең колониаль сәйәсәтен асыр, Ҡараһаҡал ише күп телдәр белгән, уҡымышлы, диндар, Бәпәнәй абыз кеүек аҡыл эйәһе, бүтән аҡһаҡал һәм ғәййәр батырҙар образын һүрәтләп бирер өсөн авторға заманаһының рухына, ҡаһармандарының күңел донъяһына үтеп инергә, шул дәүерҙе һәр йәһәттән художестволы үҙләштерергә кәрәк була. Үҫештә күрһәтер, тарихи шәхес булып етешеүен асып бирер өсөн уға Ҡараһаҡалы артынан Һәләүек, Ағиҙел буйҙарынан алып Ҡаҙағстан, Урта Азия, Жунгария, Яҡын Көнсығыш, Ғәрәбстанғаса күп ер-илдәрҙе бергә гиҙеп үтергә, төрлө телле, төрлө динле, төрлө ғөрөф-ғәҙәтле илдәр, халыҡтар тормошон, төрлө социаль ҡатламдарын сағылдырырға, эре һәм ваҡ, ғәҙәти һәм ғәҙәттән тыш хәл-ваҡиғаларҙы, тарихи факттарҙы бәйән итергә тура килә. Үҙ сиратында был романдың төрлө стиль-стилистик ҡатламы, көнкүрештең төрлө бәрелештәр, яуҙар менән аралашыуы, берсә эпик талғын, берсә етеҙ, берсә мажаралы-детектив, баталь тамашаларҙың тиҙ алышыныуы ҡатмарлы композиция, сюжет, структур төҙөлөшөн билдәләне. “Ахырызаман көткәндә” тарихи романында бындай мөһим идея-эстетик, художество һыҙаттары артабан киңәйтелә һәм тәрәнәйтә төшөлә. Был эпик әҫәр үҙе һүрәтләгән XIII быуаттың тәүге яртыһына иркен тарихи байҡау һәм киң панорамалы полотно төҫөн ала. Географик яҡтан ул Урал-Волга буйҙарын, Дәшт-Ҡыпсаҡ далаларын, Рус кенәзлектәрен, Ҡара диңгеҙ, Урта диңгеҙ тарафтарын, хатта Мысыр (Египет) илдәрен буйлаһа, ил-халыҡтар тормошон, тарихи ваҡиғаларҙы байҡау йәһәтенән шунса ҙур меридиандарға сыға. Тарихи-хроникаль фильмдарҙағы шикелле, башҡорттарҙың юрматы, мен, меркет ырыуҙарының, ҡыпсаҡ далаларының көнкүреше, болғар ҡалалары, татар-монгол урдуғалары, рус кенәзлектәре, төрлө дин ғибәҙәтханалары һ.б. берәм-берәм йә аралаш теҙелеп уҙа. Бында инде атаҡлы шағирыбыҙ Ҡол Ғәли, Бошман Ҡыпсаҡ бей, Юлиан монах, Сәнжар Башҡорди кеүек тарихи шәхестәр алға баҫа, бүтән әҙәби образдар өҫтәлә. Тарихи дөрөҫлөк художество дөрөҫлөгө менән тығыҙ үрелә. Документ һәм фараз, реаллек һәм шартлылыҡ нисбәттәре сәнғәт файҙаһына үҙгәрә. Айырып әйтергә кәрәк, ошо ике тарихи романы менән Булат Рафиҡов милли романистикабыҙҙың жанр һәм стиль шәкелдәрен (формаларын) күпкә байытып, яңы һыҙаттар менән балҡытып ебәрҙе. Уға ысын мәғәнәһендә романса фекерләү ысулын, киң һыйҙырымлылығын, сәнғәтсә төрлөлөгөн индерҙе, шуның тәүге үрнәктәрен бирҙе. Уның романдарында инде ысынбарлыҡтағыса күп төрлөлөк, ҡатмарлылыҡ, ҡат-ҡатлылыҡ, ентекле тасуирлау, йүгерек хикәйәләү, психологизм һәм фәлсәфә, тел-стиль биҙәктәре төрө лә етерлек. Реалистик хикәйәләү стилендә ул детектив, фантастик, хатта ки ғилми-публицистик стиль ҡатламдарын да ниндәй йәтеш үрелдереп ебәрә белде. Яҙыусы һүҙ оҫтаһы, стилист булараҡ үҫә икән, уның теле лә байыға, стиле лә төрлөләнә, һығылмалы була бара. Тел, стиль әҫәрҙең күрке икән, асылы — йөкмәткеһендә, образ айыштарында. Ошо йәһәттән Булат Рафиҡов художестволы фекерләүгә, образлылыҡҡа үҙенсә соғол мәғәнәләр, төҫмөрҙәр, төҫ-биҙәктәр ҡуша алды. Уның роман туҡымаһына һипле беркетә барған хикмәтле фекерҙәре, урынлы фәлсәфәләре, тел төбө, кинәйә, аллегория, символ мәғәнәләре үҙҙәре айырым диҡҡәткә һәм баһаға лайыҡ. Хатта ҡарамаҡта ғәҙәти күренгән әҫәр исемдәре генә лә йыш ҡына символик мәғәнәгә эйә: “Тауҙарҙа ҡар иртә ята”, “Сал ҡылған”, “Үр елдәре” һ.б. “Тәңреләр һәм төркиҙәр” исемле тарихи фаразы фараз тип билдәләнһә лә, тарихи-әҙәби логикаһы менән көслө. Бындай саҡта улар асылда ғилем менән әҙәбиәттең үҙенсә бер берләшмә күренеше, синтезы. Булат Рафиҡов олпатлыҡ, абруйлы аҡһаҡаллыҡ ҡорона ингәйне. Уның башҡорт ырыуҙарын берләштерер, халыҡты бергә туплар ырыу ҡор башы тигән арҙаҡлы вазифаһы ла шуны һөйләне. Бөтәһе лә ерҙә ҡәҙимгесә, Үҙем генә түгел элекке. Олпатланған уйҙар. Улар хәҙер Бер минеке түгел — илдеке, — тигәйне ул бер шиғырында. Эйе, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Булат Рафиҡов элекке, 40 — 50 йәштәрендәге яҙыусы һәм йәмәғәт эшмәкәре генә булып ҡалманы. Ул үҙе лә, уйҙары ла күпкә олпатланды. Уның аҡ ҡағыҙға шиғыр, хикәйә, повесть, роман, мәҡәлә булып төшкән уй-фекерҙәре, иң яҡшы әҫәрҙәре үҙенеке генә түгел инде — туған халҡының рухи байлығы. Ил-республикабыҙҙың әҙәби хазина өлөшө. Донъяларҙың әле шаҡтай боларыҡ, йәмғиәт үҫешенең һынылышлы һәм һыналмышлы хәҙерге заманында халыҡтың ижтимағи фекерен формалаштырыуҙа, республиканың үҙаллылығын нығытыуҙа милли интеллигенцияның, шул иҫәптән яҙыусыларҙың һүҙе, ойоштороу һәләте мөһим әһәмиәткә эйә. (Ғайса Хөсәйенов) 2005 й.


Рәсәйҙең иҡтисади үҫеш министры урынбаҫары — «Росимущество» етәксеһе Ольга Дергунова менән эш осрашыуы // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nРәсәйҙең иҡтисади үҫеш министры урынбаҫары — «Росимущество» етәксеһе Ольга Дергунова менән эш осрашыуы\n13:16, 17 сентября 2015 Иҡтисад\nРәсәйҙең иҡтисади үҫеш министры урынбаҫары — «Росимущество» етәксеһе Ольга Дергунова менән эш осрашыуы Фото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте\nӨФӨ, 2015 йыл, 17 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Илья Спиридонов/.\n16 сентябрҙә Республика йортонда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Рәсәйҙең иҡтисади үҫеш министры урынбаҫары — Дәүләт милке менән идара итеү буйынса федераль агентлыҡ етәксеһе Ольга Дергунова менән осрашты.\nОсрашыуҙа Башҡортостан хөкүмәте ағзалары, «Росимущество» һәм «Башнефть» акционерҙар нефть компанияһы асыҡ акционерҙар йәмғиәте вәкилдәре ҡатнашты. Яҡтар Башҡортостан биләмәһендә дәүләт милке менән идара итеүҙе ойоштороу мәсьәләләрен, ҡайһы бер объекттарҙы республика һәм муниципаль милеккә тапшырыу мөмкинлеген тикшерҙе, шулай уҡ акционерҙарҙың «Башнефть» компанияһының акцияларын файҙаланыу һәм тауыш биреү тәртибе тураһында килешеүенә ҡул ҡуйҙы.\n— Бөгөн «Башнефть» компанияһының акцияларын дәүләт милкенә тапшырыу буйынса эште тамамлайбыҙ, — тине Рөстәм Хәмитов. — Ошо килешеүҙең бөтә талаптарын үтәүҙе үҙ өҫтөбөҙгә алабыҙ. Компания үҫһен, яңы уңыштарға ирешһен өсөн федераль хөкүмәт, федераль башҡарма власть органдары, «Башнефть» менән килешеп эшләйәсәкбеҙ.\n— Беҙҙең мөнәсәбәттәрҙең яңы этабы башлана. Рәсәй, биржалағы акционерҙар ғына түгел, Рәсәй субъекты ла компанияның акционерҙары буласаҡ. Был ҙур яуаплылыҡ өҫтәй. Маҡсатыбыҙ — Рәсәй мәнфәғәтендә ошо активты арттырыу буйынса ҡуйылған бурыстарға ирешеү, — тип билдәләне Ольга Дергунова.\n«Росимущество» етәксеһе һүҙҙәренсә, сәфәр барышында башҡа мәсьәләләр буйынса ла һүҙ барҙы.\n— «Башнефть» акцияларын тапшырыу Башҡортостандың һуңғы бер нисә йылда илебеҙ алдына ҡуйған мәсьәләләргә иғтибар итергә мөмкинлек бирҙе. Улар Урмансылар паркын тапшырыу йәһәтенән Рәсәй менән Башҡортостан араһында милекте яңынан бүлеү, ауыл хужалығы ерҙәрен һөҙөмтәле файҙаланыу һәм уларҙы федераль милектән республика милкенә күсереү мәсьәләләре, — тине Ольга Дергунова. — Минеңсә, маршрутыбыҙ башланып ҡына тора, шуға күрә яңы идеялар, яңы берлектәге проекттар көтәбеҙ һәм шулар өҫтөндә бергәләп эшләргә әҙер булыуыбыҙҙы белдерәбеҙ.\nТеги: росимущество,башнефть,эш осрашыуҙары,бр башлығы


Хәмитовтар балаларҙы шатландыра » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Хәмитовтар балаларҙы шатландыра\nХәмитовтар балаларҙы шатландыра\nСибай ҡалаһының Таулы ҡасабаһында йәшәүсе Рәшиҙә һәм Сәлимйән Хәмитовтар йыл да үҙҙәренең Йәштәр урамы халҡы өсөн байрам ойоштора. Быйыл да Яңы йыл алдынан уларҙы йорт янында ҡарҙан Ҡыш бабай һәм Ҡарһылыу һындары ҡалҡып сыҡты. Балалар өсөн тау эшләгәндәр, уның башына 2017 йылдың хужаһы - Әтәс тә ҡунаҡлаған. Шыршыны ҡупшы биҙәп ҡуйырға ла онотмаған хужалар.\n- Элек ҡош-ҡорт көтөргә тип ҙур ғына бер урын кәртәләтеп алған инек. Тора-бара ҡошто бөтөрҙөк, ә урын буш ҡалды. Шунда балалар майҙансағы булдырырға ҡарар иткәс, ирем бәүелсәк ҡуйҙы, карусель ултыртты, турник яһаны. Иртә яҙҙан ҡара көҙгә тиклем урамдың бала-сағаһы рәхәтләнеп уйнай.\nБылтыр Яңы йылда майҙансыҡ биҙәргә булдыҡ: тау эшләнек, Баймаҡтан ҡустым - Рөстәм Уйылдан улы Йәнбирҙин килеп, Ҡыш бабай менән Ҡарһылыу яһап китте. Балалар ҡыш буйы майҙансыҡтан ҡайтышманы.\nБыйыл да ошо изге эште дауам иттек. Алтын ҡуллы Рөстәм ҡустым быйыл да һүҙем дә йыҡманы. Ул шулай ҡарҙан, боҙҙан бик матур һындар яһауға әүәҫ. Йыл һайын Баймаҡ ҡалаһының Яңы йыл ҡаласығын биҙәүҙә ҡатнаша. Уға рәхмәтем сикһеҙ,--ти Рәшиҙә апай.\nБала-сағаларға ғына түгел өлкәндәргә лә байрам кәйефе бүләк иткән, Яңы йыл мөғжизәһе тыуҙырған изге күңелле кешеләргә ҡарап һоҡланырға ғына ҡала.\nСығыу ваҡыты 27-12-2016, 18:13 | Ҡаранылар: 337\nЖурналистар картуф ултыртты\nМөғжизә тыуҙырыусы Иҙрисовтар\nГөлүзә АРЫҪЛАНОВА, икмәкте үҙе бешергәс, көрсөктән ҡурҡмай\nАуылдарҙа булды тамаша – Боҙ һындарҙан күҙҙәр ҡамашты


Материалы за Апрель 2008 года » Страница 4 » Архив газеты "Йәшлек"\nМатурлыҡтың юҡтыр сиктәре Мәҙәниәт\nОшо көндәрҙә Сибай ҡалаhының Йәштәр үҙәгенең күргәҙмәләр залында мәрйендән эшләнгән ҡул эштәре күргәҙмәhе асылды.\nЗалдың мөдире Баныу Фәтих ҡыҙы Мотаева күргәҙмәгә ҡаланың төрлө ойошмаларынан ҡатнашыусыларҙы йәлеп итә алған: мәктәп уҡыусылары, урта hәм юғары уҡыу йорттары студенттары, балалар баҡсаhы тәрбиәселәре, йорт хужабикәләре... Fөмүмән, ваҡ ҡына ынйы бөртөктәрен хәтерләткән был яhалма таштан күҙҙең яуын алырҙай матур биҙәүестәр эшләп булғанын бөгөнгәсә күҙ алдына ла килтермәй инем. Баҡтиhәң, тырышлыҡ, түҙемлек hәм эстетик зауығың булhа, бар ғәләмде таң ҡалдырырлыҡ әйберҙәр ижад итергә була икән. Һәр хәлдә, күргәҙмәгә ҡуйылған hәр бер экспонат үҙенең берҙән-берлеге, «иң-иң»леге менән иғтибарҙы йәлеп итә. Мөhабәт панноларҙы, нәзәкәтле муйынсаҡ-беләҙектәрҙе, ғәжәйеп үҫемлек-сәскәләрҙе эшләр өсөн авторҙар күпме ваҡыт сарыф иткәндер, уныhы ҡараңғы. Был hорауға оҫталар, 2 – 3 көндән алып ярты йылғаса, тип яуап бирҙе.\nКӨН ҠАҘАҒЫНДА –ХАЛЫҠ СӘЛӘМӘТЛЕГЕ Башҡортостан » Милли проекттар\nӨфөлә Ғаиләгә социаль ярҙам йылына һәм III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайына арналған «Ғаилә, әсәлек, аталыҡ һәм балалыҡ проблемалары» республика фәнни-ғәмәли конференцияһы уҙҙы.\nБР Мәғариф министрлығы, Һаулыҡ һаҡлау министрлығы һәм Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты тарафынан ойошторолған конференцияла республиканың район-ҡалалары дауаханаларының табиптары, йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре, Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттары, БР Фәндәр академияһы ғалимдары, министрлыҡтар һәм ведомстволар белгестәре ҡатнашты. Унда республикалағы һаулыҡ һаҡлауҙы үҫтереү перспективалары, уның бөгөнгө хәле, ғаилә, әсәлек, аталыҡ, балалыҡты һаҡлауҙы көйләүсе ҡануниәт, демографияның бөгөнгө торошо, ир-аттарҙың һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың түлһеҙлек мәсьәләләре, насар ғәҙәттәрҙең сәләмәтлеккә йоғонтоһо һәм уларҙан арыныу юлдары ҡаралды.\nЭШҠЫУАРЛЫҠ АҘНАЛЫҒЫ БАРА Яңылыҡтар\nБашҡортостанда мөһим ваҡиға – «Рәсәйҙә урта синыфты булдырыуҙың нигеҙе – эшҡыуарлыҡ» тип аталған III Асыҡ форум бара. Унда эшҡыуарлыҡтың үҫешенә ҡамасаулаған факттар, был өлкәлә йыш осраған проблемалар һәм башҡа бик күп мәсьәлә ҡарала. Баш ҡаланың Конгресс-холында үткәрелгән был сарала шулай уҡ «Эшҡыуарлыҡҡа инвестициялар» тип аталған күргәҙмә бара. Унда Башҡортостандың, Рәсәйҙең башҡа төбәктәренең финанс-кредит учреждениелары, эшҡыуарлыҡ ойошмалары, республика предприятиеларының инвестиция проекттарының экспозициялары ҡуйылған.\n[b]Ельцин исемен йөрөтәсәк\nУрал дәүләт техник университетына Рәсәйҙең беренсе Президенты исеме бирелгән.\nБорис Ельцин 1950 – 1955 йылдарҙа был вуздың төҙөлөш факультетында белем алған. Уҡыу йорто етәкселегенең тәҡдимен Свердловск өлкәһе Хөкүмәте лә, Наина Ельцина ла хуплаған. Университеттың тарихы 1920 йылдан юл ала, 1992 йылда Урал дәүләт политехник университеты Урал дәүләт техник университеты тип йөрөтөлә башлаған.\nРәсәйҙең беренсе Президенты теп-теүәл бер йыл элек донъя ҡуйҙы. Кисә уның Новодевичий зыяратындағы ҡәберендә һәйкәл асылған.\nТәбиғәтте генә түгел, мәҙәни мираҫты ла хәстәрләп Яңылыҡтар\nЭтнографик – мәҙәни туризм донъяла киң таралған. Тәбиғәтте һаҡлау ғына түгел, урындағы халыҡтың йолалары, ғөрөф-ғәҙәттәре менән таныштырыу маҡсатынан да айырыуса һаҡланылыусы тәбиғәт биләмәләрендә туризмдың был тармағы бик популяр. Көньяҡ Урал үҙенең ҡабатланмаҫ тәбиғәте, хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһына бай булыуы менән тәбиғәттә сәйәхәт итергә яратыусыларҙы күпләп үҙенә йәлеп итә.\nҠәләм көсө лә ҡаршы торһон! Яңылыҡтар\nРеспубликала наркотиктарға бәйле криминоген хәл киҫкен ҡала. Наркомания проблемаһын, наркотиктарға ҡаршы эшмәкәрлекте, йәмғиәттәге был кире күренештең бар асылын киң мәғлүмәт саралары аша ғына халыҡҡа еткереп була.\n«Башинформ» мәғлүмәт агентлығында РФ Наркотиктар әйләнешенә контроллек итеү буйынса федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы, БР Хөкүмәте ҡарамағындағы Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡ ойошторған «Киң мәғлүмәт сараларының наркоенәйәтселеккә ҡаршы проблемалар тураһында, наркоманияны һәм башҡа сирҙәрҙе профилактикалауҙа йәмәғәтселек фекерен формалаштырыу» республика кәңәшмәһе журналистарға был замана афәтен яҡтыртыуҙа маҡсатлы йүнәлеш биреүгә арналды. Уның эшендә республика баҫмалары мөхәррирҙәре һәм журналистар ҡатнашты.\nСалауат йыйынына әҙерлек башланды! Башҡортостан » Милли проекттар\n20 – 22 июндә Салауат ҡалаһында бишенсе Салауат йыйыны үтәсәк. Республиканың юбилейлы фольклор байрамын БР Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы, Республика халыҡ ижады үҙәге, Физик культура, спорт һәм туризм буйынса министрлыҡ, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы) башҡарма комитеты, БР Йәштәр сәйәсәте буйынса дәүләт комитеты, Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы, Салауат ҡалаһы ҡала округы хакимиәте ойоштора.\nИҫәпкә аҡса килә башлаған Башҡортостан » Милли проекттар\nБашҡортостанда Ғаиләгә социаль ярҙам йылы сараларын тормошҡа ашырыу буйынса Комплекслы программаны ғәмәлгә ашырыу дауам итә. Шул маҡсатта БР Хеҙмәт һәм һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығында юридик һәм физик шәхестәрҙән килгән аҡсаны туплау өсөн бюджетҡа ҡарамаған иҫәп асылған. Ундағы аҡса етемдәргә һәм инвалид-балаларға, аҙ тәьмин ителгән һәм күп балалы ғаиләләргә ярҙамға, хәйриә акцияларын үткәреүгә китәсәк.\nАҡсаны бүлеү махсус рәүештә булдырылған комиссия тарафынан башҡарыласаҡ. Уны Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры етәкләй. Министрлыҡтағы Хәйриә иҫәбенә финанс ағыла башлаған да инде.\nБынан тыш, Ғаиләгә социаль ярҙам йылы сиктәрендә 15 майҙа Башҡортостан телерадиокомпанияһы БСТ каналы эфирында Мин ғаиләм менән ғорурланам исемле хәйриә телемарафоны үткәрәсәк. Унда үҙҙәрен хеҙмәт, ижад, спорт һәм башҡа өлкәлә танытҡан ғаилә династиялары ҡатнашасаҡ.\nТелемарафон ваҡытында хәйриә фонды иҫәбенә предприятие, ойошмалар, эшҡыуарҙар һәм граждандар аҡса ебәрә аласаҡ.\nХәйриә акцияһында ҡатнашырға теләүселәр аҡсаны түбәндәге иҫәпкә күсерергә мөмкин:\nБашҡортостан Республикаһы буйынса УФК (БР Финанс министрлығы – БР Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы):\nл/с 068480011012001 ИНН 0278058317 КПП 027401001 ОАО Уралсиб Өфө ҡалаһы, р/с 40603810700003000314 БИК 048073770 к/с 30101810600000000770 ОКАТО 80401375000.


Башҡортостанда «Айыҡ ауыл» конкурсында ҡатнашыуға заявкалар ҡабул итеү тамамлана // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостанда «Айыҡ ауыл» конкурсында ҡатнашыуға заявкалар ҡабул итеү тамамлана\n10:04, 13 мая 2013 Йәмғиәт\n15 майҙа «Айыҡ ауыл-2013» республика конкурсында ҡатнашыуға заявкалар ҡабул итеү тамамлана.\nӘлеге конкурс республика тормошонда мөһим ваҡиғаға әүерелде, айыҡлыҡ хәрәкәте Башҡортостан ауылдарында киң таралыу ала.\nШулай итеп, мәҫәлән, Салауат районының Көҫәпәй ауылында эскелек менән көрәшеү ҙур уңыш менән тамамланды. Ауылда айыҡ туйҙар һәм байрамдар ойошторола башланы, халыҡ эсеүҙән баш тартты. Һөҙөмтәлә йәштәр ауылда ҡала башланы, сөнки бында сәләмәт мөхит хөкөм һөрә, ауылдың киләсәге яҡты, өмөтлө булырына ышаныс арта.\nБашҡортостан Республикаһы Хөкүмәте тарафынан «Айыҡ ауыл» конкурсында әүҙем ҡатнашҡан һәм еңеү яулаған ауылдар өсөн аҡсалата приздар ҡаралған. Средстволарҙы ауыл өсөн кәрәкле мөлкәт һатып алыуға йүнәлтергә мөмкин. Шулай итеп, Йылайыр районының Ишбулды ауылы халҡы средстволарҙы мәсет төҙөүгә һәм балалар өсөн майҙансыҡ булдырыуға тотонған.\nЙылдан-йыл конкурста ҡатнашыусылар һаны арта бара. Бәйге меңләгән кешене берләштерә. Барыһы ла һау-сәләмәт балалар үҫтергән имен ғаиләләрҙе, уңышлы йәштәрҙе, бәхетле ҡарттарҙы күргеһе килә.\n«Айыҡ ауыл-2013» конкурсына март айында старт бирелгәйне. Бөгөнгө көнгә Башҡортостан ауылдарынан йәмғеһе 50-нән ашыу заявка ҡабул ителгән. Урал аръяғы ауылдары айырыуса әүҙемлек күрһәтә.


Ҡымыҙсылар тигән дандары бар | Новости Башкортостана\n17.01.2018 в 19:35 | Общество | 491 ПРЕДЛОЖИТЬ НОВОСТЬ\nФәрит Марат улы быйыл Өфө ҡалаһында булып үткән “Йыл эшҡыуары – 2017” республика конкурсында ҡатнашты. Әйтергә кәрәк, беренсе тапҡыр был бәйге 2005 йылда уҙғарылғайны. Шунан алып ул йыл һайын төбәктең эшлекле тормошонда әһәмиәтле ваҡиға булып билдәләнә. Быйыл республиканың ҡала-район эшҡыуарҙарынан конкурсҡа 102 заявка килгән. Беҙҙең район намыҫын унда Абдуловтарҙың крәҫтиән (фермер) хужалығы яҡланы һәм Фәрит Абдулов ошо мәртәбәле конкурстың “Милли традицияларға тоғролоҡ” тигән махсус номинацияһында еңеүсе тип танылып, “Йыл эшҡыуары – 2017” статуэткаһы һәм грамота менән бүләкләнде.\nӨфөнән йөрөп ҡайтҡас, йәш эшҡыуарҙан хужалығы хаҡында ентеклеберәк һөйләүен һораныҡ.\n– Бөгөнгө көндә беҙҙең хужалыҡта 143 баш йылҡы малы иҫәпләнә. Был һанға эш аттары ла, бейәләр ҙә, тоҡом айғырҙары ла, төрлө йәштәге ҡолондар ҙа инә. Һауын бейәләре – 84 баш. Белеүегеҙсә, хужалыҡтың төп йүнәлеше – бейә бәйләү, ҡымыҙ етештереү. Үткән йәй, мәҫәлән, көнөнә 150-180 литр ҡымыҙ бешеүгә өлгәштек. Маҡсатыбыҙ – был күрһәткесте 250 литрға еткереү. Ҡымыҙ традицион ысул буйынса, ҡул менән бешелә, быныһы бик мөһим. Шулай ҙа, әлегә тиклем бейәләрҙе ҡул менән һауһаҡ, киләсәктә махсус һауыу аппараттары алырға уйлайбыҙ. Ҡул менән һауыу, әлбиттә, ауыр, шуны иҫәпкә алып, һауынсыларға эш хаҡы ла тейешенсә түләнә. Етештерелгән продукцияның төп өлөшөн урындағы халыҡҡа һатабыҙ. Магнитогорск-Ира трассаһынан үтеүселәр ҙә алып китә. Шулай ҙа ҡымыҙҙы иң күп алыусылар – Ырымбур өлкәһе халҡылыр, моғайын, улар бер юлы 20-30 литр ҡымыҙ килеп ала.\nБыға тиклем рекламаһыҙ ҙа эштәр яҡшы барҙы. Халыҡ телендә “Мараттың ҡымыҙ фермаһы” тип йөрөтөлгән ҡымыҙлыҡты районда белмәгән кеше юҡтыр. Районда ғына ла түгел, рес-публикала ла, күрше өлкәләрҙә лә беләләр. Был, әлбиттә, осраҡлы түгел, беҙҙең хужалыҡ етештергән продукция юғары сифатлы. Беҙ бөтә һатып алыусыларыбыҙға ла ярарға тырышабыҙ. Беҙҙең ҡымыҙ беренсе, икенсе, өсөнсө һәм дүртенсе сорттарға бүленә. Беренсе сортлыһы – оҙаҡ тотолған ҡымыҙ, иң көслөһө, ҡеүәтлеһе булһа, дүртенсе сортлы ҡымыҙ сөсөлөгө менән айырыла, ул күберәк һөткә тартым. Уларҙың һәр ҡайһыһы кеше организмы өсөн үҙенсә файҙалы. Сөсө ҡымыҙ – витаминдарға бай, иммунитетты нығыта, уны йышыраҡ балалар һәм өлкән йәштәгеләр эсә. Беренсе сортлыһы ҡан тамырҙары, нервы системаһы, ашҡаҙан өсөн файҙалы. Туберкулезды иҫкәртеү йәһәтенән дә ул алыштырғыһыҙ дауа. Ҡымыҙ көслөрәк булған һайын, уның сифаты ла юғарыраҡ була.\nБөгөн бөтә көс йылҡы фермаһын киңәйтеүгә йүнәлтелгән. Мал торған территория ике тапҡырға ҙурайтылды. Әүеҫлек, һарайҙар төҙөнөк. Малды һимертеү, эш аттарын тотоу өсөн айырым урындар булдырҙыҡ, бейәләрҙе һауыу өсөн 30 метрлыҡ база төҙөнөк. Бындай үҙгәрештәр санитария-гигиена талаптарын үтәүгә, эш урынын таҙа һәм тәртиптә тотоуға булышлыҡ итә.\nЯлан зонаһында йылҡы малын ҡыш тибенлектә йөрөтһәләр, беҙҙең ҡырыҫ урман зонаһында быны эшләп булмай. Шуға ла ҡышҡылыҡҡа бесәнде 1150 рулондан да кәм әҙерләмәйбеҙ. Үҙ көсөбөҙ менән, әлбиттә. Ә бына фуражды һатып алабыҙ, – тип һөйләй Фәрит Марат улы.\nАбдуловтарҙың крәҫтиән (фермер) хужалығы ҡымыҙсылыҡ менән ныҡлап шөғөлләнеүенә ҡарамаҫтан, төп килемде шулай ҙа йылҡы ите һәм аҫырауға ат һатыуҙан ала. Йәш малдың бөтәһе тиерлек һатыуға сығарыла. Йылҡы һатып алырға теләүселәрҙең ихтыяжынан сығып, малды һимертәләр, кәрәк икән, һуйып та бирәләр. Ҡымыҙҙан алынған килем – миҙгелле һәм ул, башлыса, ферманы тотоуға, эшселәргә эш хаҡы түләүгә, яғыулыҡҡа һәм дарыуҙарға китә.\n– Быйыл беҙҙең хужалыҡта һигеҙ кеше эшләне. Ат ҡараусы, ҡарауылсы һәм һауынсы даими эш менән тәьмин ителһә, ҡалғандары йәй миҙгеленә генә алына. Һауынсы декабрь айында ялға ебәрелеп, майҙа ғына ҡабаттан эшкә сыҡһа, ат ҡараусы менән ҡарауылсы өсөн ҡышҡыһын иң ауыр ваҡыт башлана. Улар йылҡы малын ҡарай, ашата, аҫтын таҙарта. Әлбиттә, эшселәр өсөн фермала бөтә уңайлы шарттарҙы булдырырға тырышабыҙ. Быға тик-лем улар вагондарҙа йәшәһә, хәҙер махсус өйҙәрҙә, айырым бүлмәләрҙә йәшәй. Бынан тыш, ашхана ла бар. Беҙ фермала атайым менән алмашлап дежур итәбеҙ, ошоғаса эшселәрҙе яңғыҙ ҡалдырғаныбыҙ юҡ, – ти йәш эшҡыуар.\nАбдуловтар үҙҙәренең ҡымыҙ һатыу нөктәһен булдырыу хаҡында әлегә уйлағандары юҡ икән, сөнки төшкән бер ҡымыҙҙы фермаға килеп алып китеп торалар. Һуңғы ваҡытта Ырымбур өлкәһенән бер эшҡыуар менән бәйләнеш булдырғандар, ул ҡымыҙ продукцияһын күмәртәләп алып китә.\n– Ул беҙҙән ҡымыҙҙы күберәк алырға ла әҙер, әммә беҙ ул тиклем үк етештерә алмайбыҙ әлегә. Өфөнән дә бер эшҡыуар беҙҙең ҡымыҙҙы бөгөндән һатып алырға әҙер. Ҡымыҙ – тиҙ боҙола торған эсемлек, уны тиҙ арала һатып бөтөргә ашығабыҙ. Шуға ла ҡымыҙ етештереүҙе арттырыу өҫтөндә эшләргә иҫәп бар. Киләһе йыл бейәләрҙе һауыу өсөн аппарат, санитария-гигиена нормаларына тап килгән, эҫе һәм һыуыҡ һыу үткәрелгән, душ кабинаһы, һыуытҡыстар менән йыһазландырылған яңы ҡымыҙ цехы төҙөү күҙаллана. Етештергән продукциябыҙға ярашлы сертификатыбыҙ бар. Үткәндә “Башҡортостан продукты” сифат сертификатын алыуға заявка бирһәк тә, беҙҙең ҡымыҙ цехы ағастан төҙөлгәнгә, үтә алманыҡ, – тип дауам итә Ф.Абдулов.\nРайонда ғына түгел, сит өлкәләрҙә лә билдәле эшҡыуар Абдуловтарҙың эше көйлө бөгөн. Сөнки улар беренсе сиратта үҙҙәренә талапсан, эшһөйәр һәм эштәрен белеп, еренә еткереп башҡара.\nТеги: тигән, бар, дандары, Ҡымыҙсылар


Туймазы районында урынлашҡан Райман ауылының яңы биҫтәһендә ут юҡ\nЙорт һалып ингән ғаиләләр боронғо кеүек шәм яндырып йәшәй. Ҡайһы берәүҙәр өйө төҙөлөп бөтһә лә ут, һыу, юл булмағас күсенә алмай. Был проблемалар ҡасан хәл ителер?\nТамара Муллағәлиева шәмдәр коллекционеры түгел. Ә өйҙә уларҙың ниндәйе генә юҡ! Электр булмағас өләсәйҙәр заманындағы кеүек шәм яндырып йәшәргә тура килә. Ярай әле зәңгәр яғыулыҡ бар. Ашарға бешереү менән проблема юҡ. Тик газ булыу менән, утһыҙ өйҙө йылытыу мөмкин түгел. Ейәндәре Саша быйыл беренсе синыфҡа барған. Өйгә эште кәбеҫтә кеүек ҡат-ҡат кейенеп ултырып эшләргә тура килә.\nЭлектр уты булмағас ғаилә генератор һатып алған, әммә уға яғыулыҡ еткереү ҙур сығымдар талап итә.Ошондай шарттарҙа Райман ауылында йәшәүселәр бер Муллағәлиевтар ғына түгел.\nРайман Төмәнәк ауылы биләмәһенә ҡарай. Һуңғы йылдарҙа ер участкаларында матур өйҙәр ҡалҡып сыҡҡан. Утһыҙ, һыуһыҙ һәм юлһыҙ нисек йәшәргә белмәгән халыҡтың күбеһе өйҙәренә күсенә алмай. Был проблеманы хәл итеү өсөн улар йыйылыш үткәрергә булды.\nБиҫтәнән Туймазыға бер саҡырым тирәһе генә. Ауыл матур урында. Тау битләүендә.Яҙлы-көҙлө юл булмағас үргә менеп булмай, ти халыҡ. Бында алты йөҙгә яҡын кешегә ер бирелгән. Күбеһе йәш ғаиләләр.\nРәмзил Күсәрбаев, Туймазы районы хакимиәте башлығы урынбаҫары: «Электр линиялары һуҙылған, ике аҙна тирәһенән ут бирелер тип уйлайым. Һыу үткәреү өсөн әле проект эшләнмәгән. Ул дүрт миллион тирәһе тора. Биҫтәнең бер өлөшөнә генә һыу үткәреү өсөн бик күп сығымдар талап ителә. Әле ул юҡ. Юл менән дә әле генә килеп сыҡмай. Беҙ республика программаларында ҡатнашабыҙ. 2016-17 йылдарға дәүләт инвестициялы программаһына ғариза бирәсәкбеҙ».\nТимәк, октябрҙә Райман ауылының яңы биҫтәһендәге яңы йорттарҙың тәҙрәләрендә ут балҡыр тип өмөтләнергә мөмкин. Ә бына юлһыҙлыҡ шул килеш ҡаласаҡ әле. Хәйер, был мәсьәләне биҫтәнең Төнъяҡ, Ҡайынлы, Таулы урамдарында урындағы етәкселек менән бергә халыҡ үҙе хәл иткән. Биҫтәнең был яғында ут та бар. Юлһыҙ интеккәс аҡса йыйғандар ҙа ҙа ҡырсынташ түшәтәләр. Техника менән ауыл биләмәһе башлығы ярҙам итә. Әле Тыныслыҡ урамында эш бара.\nБиҫтәнең был өлөшөндә йәшәүселәрҙән бәлки, ҡалғандар ҙа өлгө алыр. Сығымдар бүленгәнсе үҙҙәренең көсө менән булһа ла ошондай юл һалырҙар. Ауылда йәштәрҙең төпләнеп ҡалыуы үҙе үк һоҡландырғыс күренеш. Мәскәү ҙә тиҙ генә төҙөлмәгән бит.


Башҡортостан аграрийҙары планлаштырылған ашламалар күләменең 24 процентын һатып алған // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБашҡортостан аграрийҙары планлаштырылған ашламалар күләменең 24 процентын һатып алған\n16:47, 19 марта 2014 Иҡтисад\nБөгөнгө көнгә Башҡортостан хужалыҡтары 11,2 мең тоннанан ашыу минераль ашлама һатып алған, ул планлаштырылған күләмдән 24 процент тәшкил итә. Бер гектар сәсеүгә иҫәпләгәндә был тәьҫирле матдәлә 3,5 -шәр килограмм ашлама тәшкил итә.\nСағыштырыу өсөн: бер йыл элек төбәктә туғыҙ мең тонна самаһы минераль ашлама, йәғни билдәләнгәндең 19 проценты, һатып алынғайны.\nБР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, минераль ашламалар һатып алыу хәҙер республиканың 31 районында алып барыла.\nАшламаларҙы иң күберәге Саҡмағош районы ауыл хужалығы предприятиелары – ике мең тоннанан ашыуҙы, йәғни һәр гектарға 24,1-шәр килограмм алған.\nСтәрлетамаҡ районында был күрһәткес ике мең тонна самаһы тәшкил итә (һәр гектарға 16,9-шар килограмм), Ауырғазыла – 990 тонна (11,2-шәр килограмм).


Ҡырағай ҡуян — Башҡорт Википедияһы\nОтряд: .Ҡуян һымаҡтар\nРод: Йорт ҡуяндары (Oryctolagus Lilljeborg, 1873)\nТөр: Ҡырағай ҡуян\nҠырағай ҡуян йәки Европа ҡуяны, или европейский кролик (лат. Oryctolagus cuniculus) — сығышы менән Көньяҡ Европанан булған ҡуяндың бер төрө. Ҡуяндар араһында ҡулға эйәләштерелгән берҙән-бер төр. Тарих дауамында ҡуяндар осраҡлы рәүештә йәки аңлы рәүештә күп кенә айырым экосистемаларға, шул иҫәптән Австралияға индерелә, улар балансты ҡаҡшата, был йыш ҡына экологик бәлә-ҡазаға килтерә. Европа ҡуяны римлылар дәүерендә йортлаштырыла, ҡуян ит, тире өсөн дә үрсетелә. Ҡырағай ҡуян һунар һәм сауҙа объекты булып тора, шулай уҡ аҙыҡ сылбырында әһәмиәтле роль уйнай.\n2.1 Рәсәйҙә һәм БДБ илдәрендә\n3.1 Йәшәү биләмәһе\n5 Иҫәбе һәм кеше өсөн әһәмиәте\n5.1 Ҡуяндар зыян килтереүсе булараҡ\nҘур булмаған йәнлек: кәүҙәһенең оҙонлоғо 31—45 сантиметр, кәүҙәһенең ауырлығы 1,3—2,5 килограмм. Ҡолағының оҙонлоғо баш оҙонлоғонан 6—7,2 сантиметрға кәмерәк. Аяҡтары төклө, тырнаҡтары оҙон һәм тура. Кәүҙәһенең өҫкө яғы ғәҙәттә көрәнһыу һоро, ҡайһы берҙә ерәнһыу төҫлө. Ҡойроғоноң осо ҡара йәки һоро. Арҡаһында йөндәренең остарында барлыҡҡа килгән ҡара-көрән һыҙыҡтар һиҙелә. Ҡолаҡ осонда айырып торған ҡара ҡырпыуҙар; муйынында ҡолаҡ остарында ҡыҙғылт һары таптары бар. Кәүҙәһенең ситендә тоноҡ яҡты һыҙаты бар, янбашы тәңгәлендә киң тап менән тамамлана. Ҡорһағы аҡ йәки асыҡ һоро төҫтә. Ҡойроғоноң өҫтө көрән-ҡара, аҫты аҡ төҫтә. Йыш ҡына (3—5 %) аберрант төҫлө заттар осрай — ҡара, аҡ һоро, аҡ, ала осрай. Төҫөн миҙгелгә ярашлы алмаштырыуы юҡ тиерлек. Кариотибында 44 хромосома бар.\nҠуяндар йылына 2 тапҡыр йөндәрен ҡоя. Яҙғы баҡтаһын ҡойоу ваҡыты март айында башлана. Инәһе тиҙ, яҡынса 1,5 ай эсендә йөндәрен ҡоя; атаһында йәйге йөндәре әкренерәк барлыҡҡа килә һәм йәйгә тиклем баҡтаһын ҡойоу ваҡыты эҙҙәрен күҙәтергә мөмкин. Көҙгөһөн ул сентябрь—ноябрь айҙарында була.\nБашта ҡуяндың таралыу өлкәһе Иберия ярымутрауы, Францияның көньяғында һәм Африканың төньяҡ-көнбайышында айырым урынлашҡан урындар менән сикләнә: тап ошо урындарҙа йылылыҡ яратыусы хайуандар һуңғы ҙур боҙлоҡ дәүеренән һуң һаҡланып ҡалған. Әммә кешеләрҙең хужалыҡ эшмәкәрлеге арҡаһында ҡуян Азия һәм Антарктиданан башҡа бөтә континенттарҙа ла төпләнә. Урта диңгеҙ төбәгенә ҡуяндар римлеләр менән бергә килгән тип фараз ителә; XII быуатта нормандар уларҙы Англияға һәм Ирландияға алып килә. Урта быуаттарҙа ҡуян бөтә Европаға тиерлек тарала.\nЙылына ҡар япмаһы булған көндәрҙең минималь һаны (37-гә тиклем), шулай уҡ тотороҡло ҡар япмаһы булмаған ҡыштың максималь һаны (уртаса 79 % кәм түгел) төрҙөң оптималь йәшәйешен билдәләүсе фактор булып тора. Ҡар япмаһы менән көндәр һаны был күрһәткестән артҡан осраҡта, ҡуяндарҙың популяцияһы үҙгәреүсән була, йәғни йомшаҡ ҡышта ҡуяндар көньяҡтараҡ йәшәгән төбәктәрҙән төньяҡҡа күсә һәм ҡыш ҡатыраҡ осраҡта һәләк булалар. Ҡар япмаһы менән булған 102 көн — мөмкин булған сиктең максималь күрһәткесе.\nХәҙерге ваҡытта ҡырағай ҡуяндар Көнбайыш һәм Үҙәк Европаның күпселек өлкәләрендә, Скандинавияла, Украинаның көньяғында, Ҡырымда, Төньяҡ Африкала йәшәй; Көньяҡ Африкала климатҡа яраҡлашҡан. Урта диңгеҙ, Тымыҡ һәм Атлантик океан утрауҙарында (атап әйткәндә, Азор, Канар утрауҙарында, Мадейра утрауҙарында, Гавай утрауҙарында) ҡуяндар үрсеһен һәм үтеүсе караптар экипаждары өсөн аҙыҡ сығанағы булып хеҙмәт итһен өсөн, махсус рәүештә сығарылған. Ҡуяндар индерелгән утрауҙарҙың дөйөм һаны 500-гә етә; шулай итеп, улар Каспий диңгеҙенең бер нисә утрауында (Жилой, Нарген, Булло һ. б.) ҡырағай хәлдә йәшәйҙәр. Унда уларҙы XIX быуатта алып киләләр. XVIII быуат уртаһында Чилиға ҡуяндар килтерелә, унан инде үҙ аллы Аргентина биләмәһенә күсенәләр. Австралияға улар 1859 йылда һәм бер нисә йылдан Яңы Зеландияға барып эләгә. 1950-се йылдарҙа АҠШ-тың көнсығышында Сан-Хуан утрауҙарынан (Вашингтон штаты) ҡуяндар ебәрелә.\nРәсәйҙә һәм БДБ илдәрендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nРәсәй империяһы биләмәһендә ҡуянды XIX быуатта Австро-Венгриянан Новороссийск алпауыттары алып килә һәм Ҡара диңгеҙҙең көнбайыш төбәгендә: Одесса, Николаев, Херсон эргәһендәге Днепр һәм Днестр йылғалары араһында ебәреләләр. Оҙаҡ ваҡыт бында Европа ҡуяндарының ареалының төньяҡ-көнбайыш сиге үтә. 1950 йылдарға тиклем ул УССР-ҙың көньяҡ-көнсығышында ғына йәшәй. Урындағы ҡуян популяцияһының бишеге булып Херсон эргәһендәге Арҡан һыҙаһы (Веревочная балка) тора. Кузнецов мәғлүмәттәре буйынса, 1927—1928 йылдарҙа Одесса округында рәсми рәүештә 3755 ҡырағай ҡуян тиреһе тапшырылған. Дөйөм алғанда, ҡырағай ҡуяндарҙың урындағы ареалы тик урынлы характерлы ғына булған: йөҙ йыл дауамында был төбәктә ҡуяндарҙың контрольһеҙ күсерелеүе лә, иҫәбенең ҡырҡа артыуы ла күҙәтелмәгән. Шуға ҡарамаҫтан, ҡуян урындағы халыҡ өсөн, айырыуса революциянан һуңғы аслыҡ йылдарында, кәсеп булып торған. Ул саҡта бында төлкөләр күп үрсей, һәм халыҡтың көсөргәнешле һунары ла хакимиәтте 1929 йылда ҡуянды аулауҙы тыйыу тураһында ҡарар сығарырға мәжбүр итә. Рәсәйҙең көньяғында ҡуяндың популяцияһын уның тәбиғи дошмандары — өкөләр, төлкөләр, шакалдар, йәтсәләр, көҙәндәр, һыуһарҙар, бүреләр, ҡарғалар яҡшы көйләйҙәр.\nҺуңынан совет власы, өлкәләрҙә һунар һәм сауҙа төрҙәре йыйылмаһын төрлөләндереү маҡсатында, ҡуянды СССР-ҙың бөтә яраҡлы биләмәләренә күсереү буйынса күләмле программа эшләй. Ҡырағай ҡуян менән бер рәттән урман эттәре лә күп урындарҙа төпләнгән. Эшкә тәүгеләрҙән булып Одесса һунарсылыҡ хужалыҡтары ҡушыла. 1949 йылда Одесса өлкәһендә 14 ҡырағай ҡуян күсерелә. 1961—1973 йылдарҙа Украинаның 13 өлкәһе буйлап тағы 3,7 мең баш зат күсерелгән. 1960 — 80-се йылдарҙа ҡуяндар бер нисә тапҡыр Рәсәй һәм союздаш республикалар (Молдавия, Литва, Үзбәкстан) биләмәһенә сығарыла. Рәсәйҙә әлеге ваҡытта Төньяҡ Кавказда һәм Азов өлкәһендә (Ростов өлкәһе, Краснодар һәм Ставрополь крайы) йәшәй. Ҡуян түбән продуктлы ерҙәр өсөн уңайлы интродуцент булып торған: тоҙло тупраҡтар, лиман текә ярҙары, һыу һаҡлағыс ярҙары, йырындар, һыҙалар, ҡый үләндәре үҫкән ҡалҡыулыҡтар, төрлө сүп-сар өйөмдәре һәм карьерҙар, шулай уҡ башҡа рудераль биләмәләр. Улар Краснодар крайының 4 районында (Тимаш, Калинин, Приморье, Темрюкский), шулай уҡ Ставрополь крайының Киров районында уңышлы тамыр йәйгән. Бында уларҙың популяцияһы 1982 йылда 4 мең баштан ашып китә. Абинск, Анапа, Ҡырым, Новокубанск, Отрадненск, Кавказ һәм Коренов райондары ла йәшәү өсөн яраҡлы була, күрәһең. Йорт малынан айырмалы рәүештә, ҡуяндар яраҡһыҙ ҡый үләндәре менән туҡлана ала.\n1972 йылда Евпатория ҡалаһы эргәһендә диңгеҙ буйындағы тоҙло тупраҡтарында, гармала ғына үҫкән ергә 30 йәнлек ебәрелә. 8 йылдан һуң бында 3,0—3,5 мең заттан торған колония барлыҡҡа килә, уның етештереү кимәле йылына 1000-гә тиклем түшкә тәшкил итә. Ваҡыт үтеү менән ҡырағай ҡуяндар бөтә Ҡырымға тарала. Мәҫәлән, 2015 йылда уларҙың өңдәре Ҡырымдың көньяҡ яр буйындағы «Дюльбер» шифаханаһы территорияһында теркәлгән. 1973 йылда Ростов өлкәһе Түбәнге Күндрючен ауыл биләмәһе үҙенең биләмәһендә ҡырағай ҡуяндар сығара. 1978 йылдан 1982 йылға тиклем ВНИИОЗ-тың Төньяҡ Кавказ бүлексәһе, шулай уҡ урындағы һунарсылыҡ берләшмәләре Краснодар крайының 20 нөктәһендә һәм ике Ставрополь биләмәһендә, шулай уҡ Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ы территорияһында 1350 йәнлекте сығара. Бөтә ерҙә лә ҡырағай интродуценттар ҡасҡан йорт ҡуяндары менән ҡушыла.\nЕвропа ҡуяндары рельефы соҡорло-саҡырлы һәм ҡыуаҡлыҡтар үҫкән урындарға өҫтөнлөк бирә\nҠырағай ҡуяндар башлыса ҡыуаҡлыҡлы үҫемлектәре һәм ҡырыҫ ерҙәре булған урындарҙа — һыҙалар, йырындар, диңгеҙҙәрҙең текә ярҙары һәм лимандар, ташландыҡ карьерҙар буйлап төпләнә. Һирәгерәк урман һыҙаттарында, баҡсаларҙа, парктарҙа һәм бик һирәк һөрөнтө ерҙәрҙә осрай, унда ерҙе эшкәртеүҙең заманса ысулдары уның өңдәрен юҡ итә. Халыҡ йәшәгән урындарҙың ситтәрендә, сүплектәрҙә һәм буш ерҙәрҙә төпләнеп, кеше менән күрше булыуҙан ҡасмай. Тауҙарға диңгеҙ кимәленән 600 м бейегерәк күтәрелмәйҙәр. Туңған йылғаларҙың боҙо буйлап аслыҡ булған осраҡта ла хәрәкәт итмәйҙәр. Ҡуяндар өсөн ҡаҙыуға яраҡлы тупраҡ мөһим әһәмиәткә эйә; улар еңел ҡомло йәки ҡомло тупраҡта төпләнеүҙе өҫтөн күрә һәм тығыҙ балсыҡлы йәки ташлы урындарҙан ҡаса. Тырнаҡтары менән өң ҡаҙалар.\nУларҙың тәүлек әүҙемлегенә тынғыһыҙлыҡ кимәле ныҡ йоғонто яһай. Ҡуяндарҙы борсомаған ерҙә улар башлыса көндөҙ әүҙем; эҙәрлекләүҙәр ваҡытында һәм антропоген биотоптарҙа төнгө йәшәү рәүешенә күсәләр. Төндә ҡояш сыҡҡанға тиклем 23 сәғәттән алып, ҡышын ярты төндән алып таң атҡанға тиклем әүҙем.\nЙәшәү биләмәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nҠырағай ҡуяндар 0,5—20 гектар майҙанды биләп торалар. Территорияны тире биҙҙәренең (еҫ, артҡы, эйәк) еҫле секреты менән билдәләйҙәр. Улар коллектив хайуан. Ҡуяндарҙан айырмалы рәүештә, улар тәрән ҡатмарлы өңдәр ҡаҙый, унда ғүмерҙәренең байтаҡ өлөшөн үткәрәләр. Өңдәре ике өлөшкә бүленә: ғаиләләр өсөн һәм бала табыу өсөн. Ғаилә өңдәрендә оло заттар йәшәй (70-кә тиклем) һәм уларҙың бер нисә инеү-сығыу юлы бар. Бала табыу өңдәрен инәһе ғаиләнекенән бер аҙ алыҫыраҡ урынлаштыра: улар бәләкәйерәк һәм ҡағиҙә булараҡ бер инеү-сығыу урыны була, ашатҡандан һуң инәһе тупраҡ һибеп, уны тапап ҡуя.\nҠайһы бер өңдәрҙе ҡуяндар күп быуын ҡуллана, улар 1 гектарға тиклем майҙанды биләгән ысын лабиринттарға әйләнә. Ҡаҙыу өсөн ҡалҡыу урындарҙы һайлайҙар. Ваҡыты менән ҡая ярыҡтарында, иҫке таш сығарыу урындарында, төҙөлөш нигеҙҙәре аҫтында өңдәр яһай.\nҒаилә өңдәре ике төрҙән тора:\nябай, 1—3 сығыу урынлы һәм 30—60 сантиметр тәрәнлектә оя камераһы бар; уларҙы, моғайын, йәш һәм буйҙаҡ заттар биләйҙер.\nҡатмарлы, 4—8 сығыу урынлы, оҙонлоғо 45 метрға һәм тәрәнлеге 2—3 метрға тиклем, өҫтөнлөк итеүсе ата һәм инә өсөн.\nӨңгә инеү юлы киң, диаметры 22 сантиметрға тиклем; инеү урынынан 85 сантиметр алыҫлыҡта йөрөү юлының диаметры 15 сантиметрға тиклем тарая. Торлаҡ йорттарының бейеклеге 30—60 сантиметр. Төп тоннелдәргә инеү юлдары ер өйөмдәре буйлап таныла, бәләкәй сығыу урындарында ер өйөмдәре юҡ. Ҡуяндар, ғәҙәттә, өңдән алыҫ китмәй һәм яҡын-тирәләге урындарҙа туҡлана, әҙ генә хәүеф янағанда ла өңөндә йәшеренә. Йәшәгән өңдәрен емерелгәндә йәки өңдәре тирәләй үҫемлектәр ныҡ үҫкәндә генә ҡалдыралар. Ҡуяндар тиҙлеген сәғәтенә 20—25 километр/сәғәт арттырмайынса бик тиҙ йүгермәй, шулай ҙа йылғырҙар, шуға күрә өлкән ҡуянды тотоуо ауыр.\nТөньяҡ Кавказда ҡуяндар ҡуйы ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшенә һәм өң ҡаҙмай. Ҡайһы бер инәләре соҡорҙарҙа тоҡом килтерә.\nҠуяндар 8—10 өлкән заттарҙан торған ғаилә төркөмдәрендә йәшәй. Төркөмдәр ярайһы уҡ ҡатмарлы иерархик структураға эйә. Төп өңдө өҫтөнлөклө атаһы биләй; уның менән өҫтөнлөклө инә һәм уның тоҡомо йәшәй. Буйһонған инәләре айырым өңдәрҙә йәшәй һәм тоҡом үҫтерә. Өҫтөнлөклө атаһы үрсеү осоронда өҫтөнлөккә эйә. Ҡуяндарҙың күбеһе полигамиялы, әммә ҡайһы бер аталары моногамиялы һәм бер инә ҡуяндың эргәһендә ҡала. Аталары бергәләп колонияны сит заттарҙан һаҡлай. Колония ағзалары араһында үҙ-ара ярҙам бар; артҡы тәпәйҙәре менән ергә һуғып, бер-береһен хәүеф тураһында иҫкәртәләр.\nАшағанда ҡуяндар өңдәренән 100 метр ашыуға алыҫлашмай. Был йәһәттән уларҙың туҡланыу рационы һайланма түгеллеге менән айырыла, ә аҙыҡтарының составы уларҙың булыу-булмауы менән билдәләнә. Йәйен һәм ҡышын туҡланыуҙары айырыла. Йәйен үләндәрҙең йәшел өлөштәрен ашайҙар; баҫыуҙарҙа һәм баҡсаларҙа салат үләне, кәбеҫтә, төрлө тамыраҙыҡтар һәм иген культуралары менән туҡланалар. Ҡышын ҡоро үләндән тыш үҫемлектәрҙең ер аҫты өлөштәре йыш ҡына ҡаҙып алалар. Ҡышҡы туҡланыуҙа ағастарҙың һәм ҡыуаҡлыҡтарҙың үренделәре һәм ҡабығы ҙур роль уйнай. Сейә һәм сәрүәр ағасының олондарын «балдаҡлайҙар», аслыҡ булған осраҡта грек сәтләүегенең ҡабығын кимерә, ағастарға һәм ҡыуаҡтарға 1,5 метрға тиклем үрмәләргә тырыша. Аҙыҡ етмәгән осраҡта үҙҙәренең фекалийҙарында (копрофагия) ашайҙар.\nҠуяндың яңы тыуған һигеҙ балаһы\nҠуяндар бик үрсемле. Үрсеү миҙгеле йылдың күп өлөшөн үҙ эсенә ала. Ҡуяндар йыл дауамында ҡайһы бер осраҡтарҙа 2—4 тапҡырға тиклем тоҡом килтерә ала. Мәҫәлән, Көньяҡ Европала ҡуян марттан октябргә тиклем 5-6 ҡуян балаһынан торған 3—5 ҡарындаш алып килә. Таралыу өлкәһенең төньяҡ өлөшөндә үрсеү июндән июлгә тиклем дауам итә. Миҙгелдән тыш йөклө инә заттар һирәк осрай. Көньяҡ ярымшарҙа индерелгән популяциялар уңайлы шарттарҙа йыл әйләнәһенә үрсей. Австралияла йәй уртаһында, үлән кибеп бөткәс, үрсеү өҙөлә.\nЙөклө булыуы 28—33 көн дауам итә. Ҡарындашында ҡуян балалары һаны — 2—12, ҡырағай тәбиғәттә ғәҙәттә 4—7, сәнәғәт фермаларында — 8—10. Бала тапҡандан һуң, бер нисә сәғәт үткәс үк инәләре яңынан ҡауышырға әҙер була. Миҙгел эсендә популяцияның уртаса үҫеше — бер инә ҡуянға 20—30 ҡуян балаһы тура килә. Уңайлы булмаған климат шарттары булған төньяҡ популяцияларҙа инә ҡуянға 20 ҡуян балаһынан артыҡ тура килмәй; Көньяҡ ярымшарҙа — ҡуян балаларының һаны 40-ҡа тиклем. Ҡарындашындағы ҡуян балаларының һаны шулай уҡ инә ҡуяндың йәшенә бәйле: 10 айҙан кесерәктәрендә уртаса һаны 4,2 тигеҙ; өлкәндәрҙә — 5,1; 3 йәштән үрсемлелек һиҙелерлек кәмей. Йөклөлөктөң 60 процентҡа тиклеме бала тыуҙырғанға тиклем йөрөтөлмәй, ә эмбриондар үҙенән-үҙе тарҡала.\nБала тыуҙырыр алдынан ҡуян өң эсендә оя ҡора, уның өсөн эсендәге йөнөн тарап берләштерә. Балалары яланғас, һуҡыр һәм бөтөнләй көсһөҙ тыуа; тыуғанда 40 — 50 грамм ауырлыҡта була. Уларҙың күҙҙәре 10 көндән һуң асыла; 25-се көнөндә инде үҙаллы тормош алып бара башлайҙар, шулай ҙа инә зат уларҙы 4 аҙнаға тиклем һөт менән туҡландырыуын дауам итә. Енси яҡтан 5—6 айҙа өлгөрәләр, шуға күрә иртә ҡарындаштарҙың ҡуян балалары йәй аҙағында үрсей ала. Әммә ҡырағай популяцияларҙа йәш ҡуяндар ғүмеренең беренсе йылында һирәк үрсей. Әсирлектә тоҡомдо 3 айлыҡ сағында уҡ килтерә ала. Үрсеү тиҙлеге юғары булыуға ҡарамаҫтан, ҡырағай тәбиғәттә йәш йәнлектәрҙең үлеме арҡаһында популяцияның артыуы бер инә затҡа ни бары 10—11,5 ҡуян балаһы тәшкил итә. Тәүге 3 аҙнала йәш малдың 40 процентҡа яҡыны, беренсе йылда 90 процентҡа тиклеме һәләк була. Айырыуса ямғырлы ваҡыттарҙа, өңдәрен һыу баҫҡанда, кокцидиоздан үлем осраҡтары юғары. Ни бары бер нисә ҡуян ғына 3 йәшкә тиклем йәшәй. Иң күп ғүмер оҙайлығы — 12—15 йәш.\nИҫәбе һәм кеше өсөн әһәмиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nҠырағай ҡуян популяцияһы һиҙелерлек үҙгәрештәргә дусар була, ҡайһы бер осраҡтарҙа аномаль юғары кимәлгә етеүе лә ихтимал. Күпләп үрсегәндә улар урман һәм ауыл хужалығына зыян килтерә.\nТире һәм ит өсөн кәсеп объекты булып торалар. Ҡуянды 1000 йылдан ашыу элек йортлаштырғандар. Йорт ҡуяндарын сәнәғәт маҡсатында үрсетеү мәсьәләләре менән малсылыҡ тармағы шөғөлләнә. Ҡуян үрсетеү тәүге тапҡыр француз монастырҙарында беҙҙең эраның 600—1000 йылдарында ойошторолған тип иҫәпләнә. Хәҙерге ваҡытта ҡуян үрсетеү донъя хужалығының мөһим тармағы булып тора; башлыса ит һәм тире йүнәлешендә 66-ға яҡын тоҡом үрсетелгән. Мамыҡ өсөн һәм декоратив тоҡомдар бар, мәҫәлән, ангора ҡуяны, унда мамыҡ бөтә йөндәрҙең яҡынса 90 % тәшкил итә. Йортлаштырылған ҡуяндар ҡырағай ҡуяндарҙан төҫө, йөндәренең оҙонлоғо һәм ауырлығы менән айырыла. Уларҙың ауырлығы 10 килограмға тиклем етә ала. Ҡуяндар лаборатор хайуандар сифатында киң ҡулланыла, уларҙа яңы дауа саралары һәм аҙыҡ-түлек продукттары тикшерелә; генетика буйынса тәжрибәләр үткәреү өсөн ҡулланыла. Уларҙы шулай уҡ йорт хайуандары сифатында аҫрауҙары ла ихтимал.\nҠуяндар зыян килтереүсе булараҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nҠайһы бер өлкәләрҙә ҡуяндар тәбиғи йыртҡыстар булмаған осраҡта ҙур зыян килтерә, сәсеүлектәргә зыян килтереп, үҫемлектәрҙе ашай һәм биләмәләрҙе үҙҙәренең өңдәре менән боҙалар. Мәҫәлән, Тымыҡ океандың ҡайһы бер утрауҙарында ҡуяндар үҫемлектәрҙе ашағандар, был тупраҡ эрозияһына һәм диңгеҙ ҡоштары оялаған яр буйы зонаһының емерелеүенә килтергән.\nӘммә иң ҙур зыянды ҡуяндарҙың Австралияла таралыуы килтерә, унда улар XVIII быуатта индерелә. 1859 йылда Виктория штатында йәшәгән күскенсе Том Остин ҡырағай тәбиғәткә 24 ҡуян сығара, улар үрсей, ә 1900 йылға Австралияла уларҙың һаны 20 миллион баш тип баһалана. Ҡуяндар, һарыҡтарға һәм һыйыр малына аҙыҡ конкуренцияһы төҙөп, үлән ашай. Австралияның абориген фауналарына һәм флораһына тағы ла ҙурыраҡ зыян килтерәләр, реликт үҫемлектәр ашайҙар һәм тиҙ үрсеүсе ҡуяндар менән ярыша алмаған урындағы төрҙәрҙе ҡыҫырыҡлайҙар. Ҡуяндар менән көрәш саралары сифатында атыу, ағыуланған алдатҡыстар ҡулланыла; бынан тыш, Австралияға Европа йыртҡыстары — төлкө, көҙән, аҫ, йәтсә индерелә. Урыны менән Австралияның яңы урындарында ҡуяндар урынлашмаһын өсөн селтәрле ҡоймалар ҡуйыла. Был ҡоротҡостар менән көрәшеүҙең иң уңышлы ысулы булып, 1950-се йылдарҙағы «бактериологик һуғыш» тора, ул саҡта ҡуяндар киҫкен вируслы сирҙе — миксоматозды, Көньяҡ Америка өсөн эндемик сирҙе йоҡторорға тырыша. Башланғыс эффект бик уңышлы була, Австралияның күп өлкәләрендә ҡуяндарҙың 90 процентҡа тиклеме юҡҡа сыға. Иҫән ҡалған заттарҙың иммунитеты барлыҡҡа килә. Ҡуяндар проблемаһы Австралияла һәм Яңы Зеландияла әле лә киҫкен тора.\n↑ 1,0 1,1 Книга:Полная иллюстрированная энциклопедия. «Млекопитающие». Кн. 2|с=440\n↑ Братец кролик — Охота — Охотники.ру\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ҡырағай_ҡуян&oldid=1111670 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 08:10 26 февраль 2022 үҙгәртелгән.


Әкиәт иленә тиң Йәнтеш » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Махсус бит » Әкиәт иленә тиң Йәнтеш\nӘкиәт иленә тиң Йәнтеш\nУрал итәге сал далаларға тоташҡан ерҙә уңған, талантлы, уҡымышлы халҡы менән бар Хәйбуллаға өлгө булған Йәнтеш ауылы урынлашҡан. Уны икегә бүлеп ултырған бәләкәй генә, әммә ғорур, мәғрур Тәкәлтау һәр ҡунаҡты ихлас хужалай ҡаршы ала. Ҡаяларҙы ҡосоп үҫкән ҡайындар йәшел яулығын болғап сәләмләй. Ә кешеләре һуң, ниндәй ихлас: һәр береһе күптәнге танышылай күреп хәл һораша, ил хәлдәренә баһа бирә.\nXVIII быуат башында нигеҙ һалынған ауылда бөгөн 143 йорт иҫәпләнә, 547 кеше йәшәй. Йәнтештәрҙең уртаса йәше – 38, тимәк, ауыл ҡартаймай, киләсәге бар! Тыуған төйәгенә тоғро булып, хеҙмәтте үҙ итеүселәр генә бәхетте ситтән эҙләмәй, үҙ нигеҙен үҙ ерендә ҡоралыр ул.\nӘ Йәнтештә егәрле халыҡ йәшәй тиһәм, һис кенә лә хата булмаҫ. Ауыл үҙәгендә урынлашҡан сәскәле аллея ғына ни тора! Һәр хужалыҡ баҡсаһында ултыртылған йәшелсә-сәскәләргә, емеш ағастарына ҡарап, һоҡланмау мөмкин түгел. 40-тан ашыу шәхси хужалыҡтың үҙ тракторы бар.\n– Ауылда эш юҡ, тиеүселәр менән килешмәйбеҙ, – ти Йәнтештә йәшәүсе игеҙәктәр (ул игеҙәктәр ауылы ла икән, бында ете игеҙәк ғүмер кисерә) Булат менән Морат Иштановтар. Улар әлеге мәлдә пилорама асыу мәшәҡәте менән йөрөй. Егеттәр ҡорамалды һатып алмаған, ә үҙҙәре эшләгән. Былтыр үҙҙәренең кәрәк-яраҡтарын еткерер өсөн генә был эшкә тотонған бер туғандар, ауыл халҡы ярҙам һорап мөрәжәғәт итә башлағас, был йүнәлештә үҙ эшен асырға ҡарар итә. Һорау тәҡдим тыуҙыра, тиҙәр. Иштановтарҙың ярҙамсыллығы хаҡында мәҙәниәт йорто, мәктәп хеҙмәткәрҙәре тик рәхмәт һүҙҙәре менән генә һөйләне. Ремонт эштәрендә, төрлө тамашаларға сәхнә биҙәгәндә, зыяратты тәртипкә килтергәндә был ике егет бер һүҙһеҙ ҡул ярҙамы күрһәтә. Алтын ҡуллы егеттәр бурсанан бура бурау менән дә шөғөлләнә, шәхси тракторҙары менән йәй көнө халыҡҡа бесән сабып та аҡса эшләй. Бынан тыш, мунса мейестәре лә эшләргә өйрәнгәндәр.\nИлшат Сынбулатов мал үрсетә. Бөгөн уның хужалығында йөҙҙән ашыу һарыҡ иҫәпләнә. Ә Әхәт Ғиләжев менән Наил Дәүләтшиндың фермер хужалығы игенселек менән шөғөлләнә. Ауыл янында урынлашҡан “Һаҡмар” балалар һәм ата-әсәләр шифаханаһы бөгөн дә ҙур роль уйнай. Ойошмала эшләүсе 82 хеҙмәткәрҙең күбеһе – Йәнтештән, тимәк, күп урында хөкөм һөргән эшһеҙлек был ауылды урап үтә. Икенсенән, ауыл халҡы ит өсөн үрсеткән эре малын сират буйынса шифахананың ашханаһына тапшырып, килем ала. Ә йәй көнө матур тәбиғәт ҡосағына ял итергә килгән туристар һөт ризыҡтарын да күпләп һатып ала. Ауылдың тирә-яғын, зыяратты тәртипкә килтереү буйынса яҙлы-көҙлө өмәләр ойошторолоп тора. Башҡа яҡтарҙа ҙур проблема булып һаналған көтөү көтөү ҙә бында ҡәтғи тәртипкә һалынған. Ауыл малдары ике көтөүгә бүленгән, хужалар сират буйынса көтә.\nАуыл урамынан үткән саҡта береһенән-береһе матур, төҙөк йорттар күҙгә ташлана. Был да бит хужаларҙың булдыҡлылығы хаҡында һөйләй. Эш булғас, йәштәр ҙә ауылда ҡала. Һуңғы йылдарҙа өйләнешкән өс ғаилә, төрлө программалар буйынса дәүләттән ярҙам алып, былтыр өй туйлаған. Быйыл тағы ла биш йорт төҙөлә. Күп балалы ғаиләләр һаны – 16, биш ҡатын “Әсәлек даны” миҙалына лайыҡ булған.\nҺәр ауылдың күрһәткесе булған ауыл мәктәбе Йәнтештә тулы тормош менән йәшәй. Юғары белемле 15 уҡытыусы балаларға белем бирә, уларҙан тыш, һигеҙ техник хеҙмәткәр бар. Һигеҙ класта 51 бала белем ала, ҡалғандары, уҡыусылар һаны тулмау сәбәпле, ябылған. Ул кластарҙағы балаларҙың күбеһе уҡырға Сибай гимназияһына киткән. Быйыл мәктәпте алты бала тамамлай, барыһы ла юғары уҡыу йорттарына уҡырға инергә теләй. Балалар баҡсаһында иһә ике төркөм эшләй. Өлкән төркөмгә – 17, кесеһенә 23 бала йөрөй. Был ойошмала барлығы алты кеше эшләй. Мәктәп директоры Юлай Мөхәмәтғәле улы дауаханала булыу сәбәпле, уның менән осраша алманыҡ. Әммә улы Фәнис Иштакбаев беҙгә мәктәп буйлап матур экскурсия ойошторҙо. Уның әйтеүенсә, киләһе уҡыу йылында мәктәп ябылмайынса һаҡланып ҡалһа, 2017 йылдан уҡыусылар һаны арта башлаясаҡ.\n– Кластар һаны кәмеү сәбәпле, профилле фәндәр буйынса уҡытыусылар ауыл еренә эшкә килергә атлығып тормай. Шунлыҡтан физика, информатика, химия, биология фәндәренән балаларға тулы кимәлдә белем биреүе ауырға төшә. Уҡытыусыларҙың да уртаса йәше өлкәнәйә бара, – тип проблемалар хаҡында ла һөйләп үтте Фәнис Юлай улы.\nИке ҡатлы мәктәп бинаһы янында ҙур ғына баҡса урынлашҡан. Бында балалар үҙҙәренә ҡыш буйы туҡланыр өсөн картуф, башҡа йәшелсәләр үҫтерә, емеш ағастары ла мул уңышы менән һөйөндөрә. Йәйге ял ваҡытында Йәнтештә райондың профилле лагеры эшләй. Миҙгелле эш менән аҡса эшләргә теләүселәр, студенттар бында эшкә урынлаша ала.\nХеҙмәттән йәм тапҡан йәнтештәр матур һәм күңелле итеп ял да итә белә. Мәҙәниәт йорто хеҙмәткәрҙәре китапханасы Гөлнур Моталова менән бергәләшеп төрлө байрамдар үткәрә, күңелле саралар ойоштора. Уларҙың һәр береһендә ауыл халҡы теләп ҡатнаша. Талантлылар өсөн һигеҙ түңәрәк эшләй. Мәҙәниәт йорто мөдире, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Лена Ултраҡова бына инде 32 йыл үҙ эшен яратып, күңел биреп башҡара. Стәрлетамаҡ мәҙәниәт-ағартыу техникумын тамамлаған белгестең ғорурлығы – театр түңәрәге. Ул етәкләгән “Һаҡмар” 2007 йылда халыҡ театры исемен яулаған, ә талантлы балаларҙы берләштергән “Тәкәлтау” түңәрәгенә өлгөлө театр исеме бирелгән. Ә Әлфиҙә Ултраҡова “Йәшлек” һәм “Тамсылар” бейеү түңәрәктәрен алып бара.\n– Ауылда шул тиклем ихлас кешеләр йәшәй. Ниндәй генә сара үткәрһәк тә, ҡатнашыуҙан баш тартҡан кеше юҡ. Ғаиләләре менән сәхнә биҙәге булғандар бар. Төрлө байрамдарҙы ойошторғанда “Әхирәттәр” клубы ағзалары ҙур ярҙам күрһәтә. Киске уйындарға сыҡҡан йәштәр ҙә үҙҙәрен тәртипле тота. Һуғышып, тәҙрә ватҡан йәки мәҙәниәт мөлкәтен урлаған кеше юҡ, киреһенсә, әйҙәгеҙ, шул байрамды үткәрәйек, әйҙәгеҙ, концерт ҡуяйыҡ, тип йөрөүселәр күп. 9 Май – Еңеү көнө айҡанлы студенттар байрамға ҡайтҡан арала ғына ҙур концерт ойоштороп, ауыл халҡын ҡыуандырҙыҡ.\nӘ таланттар күп был ауылда. Башҡортостандың халыҡ артисы, дирижер Ғәйнетдин Моталов, шағир Насиб Һаҡмаров, профессор, геология буйынса китаптар авторы, журналист Миңләхмәт Моталов тап ошо ауылда тыуып үҫкән. Йәштәр араһында көндән-көн популярлыҡ яулаусы йырсылар Илмир Моталов, Азат һәм Илфаҡ Исҡужиндарҙың да киләсәктә ҙур үрҙәр яулаясағына шик юҡ. Сөнки улар күңелендә ижад осҡондо тыуған ерҙәренән ҡабыҙған.\nҠайҙа ғына йөрөһәк тә, беҙ иң тәүҙә “Йәшлек”тең тоғро дуҫтары хаҡында һорашабыҙ. Йәнтешкә юл төшкән саҡта барлығы ун кеше икенсе ярты йыллыҡҡа гәзитебеҙгә яҙылғайны. Хат ташыусы Фәхирә Исҡужина беҙҙе ташламалы яҙылыу декадаһында дуҫтарыбыҙҙың артасағын әйтеп шатландырҙы. Ә Мәҙинә һәм Рәфҡәт Моталовтар менән Вәғиҙә һәм Фәрит Арыҫланотарҙың ғаиләләре беҙҙең гәзиттән “Ленинсы” ваҡытынан уҡ айырылмай икән. Ғаилә башлығының ауылдағы инвалидтар советы рәйесе икәнен белгәс, Моталовтар йортона юлландыҡ.\n– “Йәшлек”тең һәр бер битен яратып уҡыйбыҙ. Айырыуса “Тормош юлдары ҡатмарлы”, “Үәт, әй!”, “Атанан күргән – уҡ юнған”, “Кәңәш-төңәш” рубрикалары оҡшай. Редакцияғыҙ талантлы журналистарҙан ғына тора икән. Алыҫ араларҙы яҡын итеп, ауылыбыҙға килеүегеҙ өсөн ҙур рәхмәт! – тип ҡаршы алды беҙҙе хужабикә.\nРәфҡәт ағай тәүҙә 26 йыл колхозда механизатор, аҙаҡ урман хужалығында эшләгән. Ваҡытында эштә йәрәхәт алып, бер күҙен зарарларға ла өлгөргән. Хәҙер хаҡлы ялда, әммә һис кенә лә ҡул ҡаушырып ултырмай: малын да тота, бал ҡорттары ла ҡарай. Оҫта ҡуллы ағай быйма ла баҫа белә, мейес тә сығара, бала саҡтан ағас эше менән булыша. Өйҙәрендә ағайҙың үҙе эшләгән күҙҙең яуын алып торған семәрле кәрниздәрҙе күреп, хайран ҡалдыҡ, ә биҙәкле ҡорғандарҙы хужабикә үҙе теккән икән. Мәҙинә апай бәйләмгә лә, аш-һыуға ла оҫта, күп итеп баҡса сәсә, ғүмере буйы уҡытыусы булып эшләгән. Мәләүез йылғаһы буйында урынлашҡан йәмле йорт 43 йыл татыу ғүмер иткән хужаларҙың булдыҡлылығы тураһында һөйләй.\n– Ауылда физик мөмкинлеге сикләнгән 21 кеше йәшәй. Фельдшерыбыҙҙан уңдыҡ, Таңсулпан Исҡужина һәр беребеҙҙең һаулығы менән ҡыҙыҡһынып, аралашып тора. Райондың инвалидтар советы ла ярҙамынан ташламай. Кемдәр коляскала ултыра йәки таяҡҡа таянып йөрөй, барыһы ла кәрәкле әйберҙәр менән тәьмин ителде. Боҙола ҡалһа, йәки тәгәрмәсен алмаштырырға кәрәкһә, мөрәжәғәт итеү менән килеп эшләп тә китәләр. Төрлө саралар үткәрелә, оҙаҡламай “Уңайлы мөхит” программаһы буйынса рейд киләсәк, кемдең ниндәй мохтажлығы бар, шуларҙы асыҡлаясаҡтар, ярҙам да ойошторола. Ауылыбыҙҙың яман шеш ауырыуҙары буйынса 2-се урында тороуы күңелде ҡыра. Уның барлыҡҡа килеп сығыу сәбәптәре билдәле түгел, – тип борсолоуҙары менән бүлеште Рәфҡәт ағай, – Экология проблемаһы, тиҙәр, ә беҙҙә шундай матур тәбиғәт, эскән һыуыбыҙ, һулаған һауабыҙ таҙа. Халыҡ араһында төрлө имеш-мимеш йөрөй бит: аптырағандан, ҡайһы саҡта уларға ышанып, әллә, ысынлап та, уран ятҡылығы өҫтөндә йәшәйбеҙме икән, тип уйлап кителә. Халыҡтың үҙ һаулығына ҡарата вайымһыҙ булыуы ла насар йоғонто яһай. Әллә ниңә ауыл халҡы донъя көтөүҙе беренсе урынға ҡуйып, ваҡытында тейешле дауа алмай...\nЫсынлап та, борсолорға, уйланырға урын бар. Ваҡытында медицина тикшерелеүе үтергә, дауаланырға ла аҡыл етһен ине лә бит...\nЙәнтеш ауылынан Бөйөк Ватан һуғышына 99 ир-егет китеп, тик 33-ө генә иҫән-һау тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайҡан. Уларҙың да бөгөнгө көнгә тиклем иҫән ҡалғандары юҡ. Балалыҡ йылдары аяныслы ваҡытҡа тура килгән тыл ветерандарының да сафы көндән-көн һирәгәйә. Мәүлихә инәй Арыҫланова, Хәҙисә инәй Байғусҡарова, Әбделхаҡ олатай Ҡадаев... Бармаҡ менән генә һанарлыҡ икән.\nЮл төшкәндә тип, өс класс белеме менән дә оҙаҡ йылдар электрик булып эшләүсе, йор һүҙле, шаян, йыр-бейеүгә маһир 85 йәшлек Әбделхаҡ олатайҙың хәлен белешеп сыҡтыҡ. Тормош уға аяуһыҙ һуғыштан тыш та етерлек һынауҙар күрһәтеп өлгөргән. Үҙ ғүмерендә ул ике тапҡыр тол ҡалған, 1999 йылда Чечняла хеҙмәт иткән улы Иректең дә вафатын кисерергә тура килә (Ирек Ҡадаев иҫтәлегенә ауылда йыл һайын волейбол буйынса район кубогы ойошторола). Бөгөн тыл ветераны улы Урал һәм килене Сәлиәнең ҡәҙер-хөрмәтенә һөйөнөп ғүмер итә. “Йәшлек”тәргә ул башҡорт халыҡ йыры “Шафиҡ”ты бүләк итте. Оҙаҡ йылдар бергә ғүмер кисергән тормош иптәше Клара инәй мәрхүмәне һағынып: “Беребеҙ өсөн беребеҙ кәрәк”, – тип тә моңланып алды.\nҺәр ауыл һайын тиерлек әүҙем эшләүсе “Ағинәйҙәр ҡоро” ниңәлер күп осраҡта фольклор ансамбль ролен үтәй башланы. Ә йәнтештәр был йәһәттән күптәргә өлгө булырлыҡ: улар үҙҙәренең төп маҡсаты итеп әхлаҡи тәрбиә һәм милләтте үҫтереүҙе алған. Йыйылыу урындары ла – ауыл мәсетендә. Аҡ яулыҡлы, аҡ күңелле инәйҙәрҙең доғалары ҡабул була тиҙәр бит, Йәнтеш инәйҙәре лә көндәрен намаҙҙан, доғанан башлай. Балаға исем ҡуштырыу, никах уҡытыу, мәрхүмдәрҙе һуңғы юлға оҙатыу кеүек йолалар уларһыҙ үтмәй. Мәктәп уҡыусыларына, йәш ҡыҙҙарға, килендәргә тәрбиә дәрестәре ойошторола, хатта һирәк-мирәк булһа ла күренеп ҡалған эскелек күренешенә лә битараф ҡалмай улар: күмәкләшеп барып оялтып, ҡыҙҙырып алалар. Был ҡорҙоң барлыҡ эшенең башында Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, сәсәниә Фәниә Арыҫланова тора. Ағинәйҙәр тик нәсихәт менән генә булышмай, кәрәк икән, үҙҙәре ижад иткән ҡобайырҙары, мөнәжәттәре, бәйеттәре менән төрлө дини байрамдарҙа сығыш та яһай. Ямғыр теләү йолаһын башҡарып, улар Башҡортостан юлдаш телевидениеһына ла төшкәндәр. Бына шундай аҡ яулыҡлы инәйҙәр үҙ доғалары менән йәнтештәргә ҡот, бәрәкәт һәм матурлыҡ килтерә.\nБала ишле үҫһен тип.\nКилер быуын вәкилдәре\nАңлы, рухлы булһын тип, – Йәнтеш инәйҙәре ошондай өндәү менән йәшәй.\nӘ иман йорто булған мәсет ауылда 2003 йылда уҡ Әбделхаҡ Ҡадаевтың башланғысы һәм Күмертау ҡалаһында йәшәүсе Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе Рауил Торомтаевтың ярҙамы менән төҙөлә. Һәр йорт ҡулынан килгән тиклем матди ярҙам күрһәтә, күп кенә эшен ир-ат өмә менән башҡара. Ауылдың имам-хатибы, хажи Радик Арыҫланов хәләл ефете Миңһылыу апай менән мәсеттә ауыл халҡын иманға әйҙәй, теләге булған һәр кемгә ислам тәғлимәттәрен өйрәтә. Тик, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, лицензия булмау сәбәпле, дин дәрестәрен уҡыта алмай.\nМәсеткә ингән саҡта ауыл халҡы дәррәү булып йома намаҙына йыйылғайны. Илгә именлек, халыҡҡа һаулыҡ, ергә бәрәкәт теләп намаҙға баҫты йәнтештәр.\nЮлдашыбыҙ, Атингән ауыл биләмәһе башлығы Мәүлиҙә Фәйзулла ҡыҙы Сурина хушлашыр алдынан Йәнтеш ауылы тураһында үҙ һүҙҙәрен дә әйтеп ҡалды:\n– Тырыш, эшһөйәр, тәртипле, иманлы, кешелекле халыҡ йәшәгән Йәнтеш ауылы бар район өсөн күрһәткес булып тора. Улар менән һәр эште атҡарып сығырға, һәр ауырлыҡты еңергә була. Йәнтештәр менән эшләүе – үҙе ҙур бәхет!\nБына шундай өлгөлө, иҫ киткес матур, ихлас кешеләре булған ауыл бар Башҡортостаныбыҙҙа, йәмле Үҫәргән ерендә.\n- Юнис Иштанов уңған улдары менән ғорурлана;\n- Йәнтештең киләсәге - балаларҙа;\n- театр түңәрәге етәкселәре Лена Ультракова менән;\n- Рәфҡәт һәм Мәҙинә Моталовтар;\n- Әбделхаҡ олатай улы һәм килене хөрмәтендә ғүмер кисерә;\n- Ауылдың имам-хатибы Радик Арыҫланов менән ағинәйҙәр\nСығыу ваҡыты 7-06-2016, 12:40 | Ҡаранылар: 1036\nҠоръятмаҫтың сәмле халҡы – ауылдың аҫыл даны


Республикала «Берҙәмлек» Халыҡ-ара милли мәҙәниәттәр фестивале дауам итә\nАлдан хәбәр ителеүенсә, фестиваль кисә Бәләбәй районының Надеждино ауылында асылды. Бөгөн иртән мәҙәни сарала ҡатнашыусылар Октябрьский ҡалаһына юлланды.\nФестиваль бөгөн дә шаулап-гөрләп дауам итә, ул хатта киңәйә лә. Кисә төндә сараға Көнъяҡ Африка группаһы ҡушылды. Ә Ҡытай делегацияһына тағы ла дүрт кеше өҫтәлде. Бөгөн сара Октябрьскиҙа дауам итә. Ғәҙәттәгесә, тәүҙә ҡунаҡтарҙы ҡала менән таныштырҙылар. Ҡатнашыусыларҙың кәйефе күтәренке тип әйтергә була.


Бүгәс (йыр) — Башҡорт Википедияһы\n«Бүгәс» («Бүгәс маршы», «Бүгәсәү», «Оло юл») — башҡорт халыҡ йыры, һалмаҡ көй. Тәүге тапҡыр Н. Д. Шоңҡаров тарафынан 1961 йылда Һарытау өлкәһе Пугачев районы Ҡондоҙло ауылында яҙып алына һәм «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығында баҫтырыла. «Бүгәс» йыры варианттарын Салауат Галин, Кирәй Мәргән яҙып алған. Крәҫтиәндәр һуғышы тураһындағы йырҙарға ҡарай.\nОло ғына, һай, юлдан ғәскәр килә,\nАрғымаҡтарын да уйнатып.\nДошман ғәскәрҙәрен шул ҡыйратып.\nОло ғына, һай, ғәскәр юлдан уҙа,\nҺауаларға оса шул туҙаны.\nБүгәс батша, һай, яуыз түрәләрҙе,\nҠуй-һарыҡтай итеп тә тураны.\nБүгәс батша икән шул хужаһы.\nЯуыз түрәләрҙе ҡырып бөткәс,\nБөтмәҫ микән илдең нужаһы.\nЕбәк билбауын быуып биленә.\n«Бүгәс» йырының тексында тарихи шәхес — Емельян Пугачев һүрәтләнә. Халыҡ уны халыҡты яҡлаусы, ер һәм ирек биреүсе ғәҙел батша итеп күрһәтә.\nЕмельян Пугачев — 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында Яйыҡ казактарының күтәрелеүенән башлана. Ошо ваҡытта Яйыҡ буйына ҡасҡын Дон казагы Емельян Пугачев килеп сыға. Ул үҙен ябай халыҡты, бигерәк тә казактарҙы яҡлаған өсөн ҡатыны Екатерина II зыянлыҡ күргән «император Петр III» тип таныта. Пугачев казактарҙы үҙенә хеҙмәткә саҡыра. Казактар «императорға» хеҙмәт итергә риза була.\nПугачев бөтә иҙелгән халыҡтарға яңы манифесттар тарата башлай. Манифестарында ул һәр халыҡҡа иң мохтаж нәмәһән, шунан тыш бөтәһенә лә ер, мәңгелек ирек вәғәҙәләй.\n1773 йылғы ихтилалға бер йыл тигәндә, Пугачев ҡулға алына һәм 1775 йылдың ғинуарында Мәскәүҙә язалап үлтерелә. Был ваҡытта Пугачевҡа 33 йәш тирәһе була. Шул иғтибарға лайыҡ: Пугачев тураһында урыҫтар, ныҡ тыйылған булғанғалыр, йыр ижад итмәгәндәр. Башҡорт илендә лә исеме бик ҡаты тыйыу аҫтында булһа ла, халҡыбыҙ Бүгәс батша тураһында йырҙар сығарған һәм ике быуат буйына уларҙы һаҡлап килгән. Шуларҙың береһен 1961 йыл яҡташыбыҙ, фольклорсы-ғалим Салауат Галин Һарытау әлкәһенең Пугачев районы Ҡондоҙло ауылында йәшәүсе Мөхтәров тигән ағайҙан яҙып алған. «Бүгәс» (йәки «Бүгәс маршы») йырында Бүгәс батшаның батырлығы, дошманына аяу белмәй һуғышыуы бәйән ителә, көрәштең маҡсаты ыҡсым ғына итеп аңлатыла.\nДекламацион көй аныҡ структура, ябай боролоштар менән айырыла.\n«Бүгәс» йырын Ғ.З. Сөләймәнов башҡара.\nБашҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 1-се китап. Өфө, 1974; Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар һәм көйҙәр. Өфө, 1983\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Бүгәс_(йыр)&oldid=803118 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 19:11 25 апрель 2018 үҙгәртелгән.


Балалар һаны кәмегәндә мәктәпте нисек һаҡлап ҡалырға? » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек»\nГазета "Йәшлек" » Йәмғиәт » Балалар һаны кәмегәндә мәктәпте нисек һаҡлап ҡалырға?\n17.08.2010 Балалар һаны кәмегәндә мәктәпте нисек һаҡлап ҡалырға?\n14 августа мәғариф буйынса республика кәңәшмәһе үтте\nБыйыл республика август кәңәшмәһендә ҡатнашыусыларҙы Бүздәк һәм Саҡмағош райондары ҡабул итте. Уҡытыусыларҙың форумында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов, РФ мәғариф һәм фән министры урынбаҫары Иван Лобанов, БР Президенты ҡарамағындағы дәүләт советнигы Сергей Лаврентьев, БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Зөһрә Рәхмәтуллина, республиканың министрлыҡтары һәм ведомстволары вәкилдәре, юғары уҡыу йорттары ректорҙары, директорҙар һәм уҡытыусылар ҡатнашты.\nКөндөң тәүге яртыһында кәңәшмәлә ҡатнашыусылар райондарҙың белем һәм тәрбиә усаҡтары менән танышты, уҡытыусыларҙың, тәрбиәселәрҙең эш тәжрибәһен өйрәнде. Йола буйынса кәңәшмә үтәсәк райондарҙа белем биреү учреждениеларын төҙөкләндереүгә ҙур иғтибар бирелә. Бүздәк һәм Саҡмағош райондары мәктәптәре һәм балалар баҡсалары ла ҙур яңырыу кисерҙе. Мәҫәлән, Бүздәк районы үҙәгендә ике мәктәптә тулыһынса реконструкция үткәрелгән. Яңы төҙөлгән төкәтмәләрҙә өҫтәмә уҡыу бүлмәләре, бөтә уңайлыҡтары булған яңыса йыһазландырылған ашхана урынлашҡан.\nСаҡмағош районында 5-се балалар баҡсаһының яңыртылған корпусы файҙаланыуға тапшырылды. 1968 йылда төҙөлгән бина күптән бөгөнгө заман талаптарына яуап бирмәй. Әле иһә кескәйҙәр бөтә уңайлыҡтары булған бүлмәләрҙә көндәрен мауыҡтырғыс һәм файҙалы итеп үткәрә аласаҡ. «Әммә был балалар баҡсаһы менән генә райондағы проблеманы хәл итеп булмай. Әлеге көндә тағы ла 500-ҙән ашыу бала балалар баҡсаһына сиратта тора. Яҡын киләсәктә тағы ике балалар баҡсаһын файҙаланыуға тапшырырға ниәтләйбеҙ. Башҡа маҡсатта файҙаланылған мәктәпкәсә белем биреү учреждениелары биналарын да кире ҡайтарырға планлаштырабыҙ», – тип, Саҡмағош районы хакимиәте башлығы Риф Йосопов мәктәпкәсә белем биреү учреждениеларына бәйле проблемалар менән уртаҡлашты.\nРайон үҙәгендә урынлашҡан гимназия ла кәңәшмәлә ҡатнашыусыларҙы балҡып ҡаршы алды. Өр-яңы йыһаздар, заманса уҡыу-уҡытыу саралары менән байытылған уҡыу бүлмәләрен күреү үҙе бер кинәнес. Гимназияның «Эврика» фәнни йәмғиәте ағзалары ҡунаҡтарға скайп аша Ағиҙел ҡалаһындағы тиҫтерҙәре менән бәйләнешкә инеп, бөгөнгө заман информацион технологияларының мөмкинлектәрен күрһәтте.\nБалалар баҡсаларына ихтыяж ҙур\nМәғариф буйынса август кәңәшмәһенең төп маҡсаты – уҡыу йылына йомғаҡ яһау, мәғариф өлкәһендәге көнүҙәк мәсьәләләрҙе асыҡлау һәм яңы уҡыу йылына бурыстар билдәләү. Пленар ултырыштағы һөйләшеү тап ошо маҡсатҡа йүнәлтелә лә инде. Пленар ултырышты БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Зөһрә Рәхмәтуллина алып барҙы. Төп доклад менән мәғариф министры Зиннәт Аллаяров сығыш яһаны.\n– Башҡортостандың мәғариф системаһы Рәсәйҙә һәм республикабыҙҙа барған үҙгәрештәр шарттарында әүҙем үҫешә, – тип башланы сығышын министр. – Федераль һәм республика программа-проекттары тормошҡа ашырыла, «Беҙҙең яңы мәктәп» милли мәғариф инициативаһы өҫтөндә эшләйбеҙ, яңы белем биреү учреждениелары сафҡа индерелә, мәктәптәр автобустар, компьютерҙар, яңы быуын уҡытыу саралары менән тәьмин ителә. 2010 йыл йомғаҡтары буйынса уҡыусыларҙың Бөтә Рәсәй олимпиадаһы еңеүселәренең һәм призерҙарының иҫәбе буйынса беҙҙең республика Рәсәйҙә иң алдынғылар иҫәбендә. Берҙәм дәүләт имтиханын тапшырыу буйынса ла ыңғай динамика күҙәтелә, – тине ул, мәғариф өлкәһендәге уңыштарға туҡталып.\nАртабан Зиннәт Абдулла улы мәғариф системаһының һәр баҫҡысына айырым анализ биреп үтте. Мәктәпкәсә белем биреү өлкәһенә ҡағылышлы, балалар баҡсаларында урындар етешмәүен иң көнүҙәк мәсьәлә тип билдәләне:\n– Бөгөн 1 йәштән 6 йәшкә тиклемге балаларҙы балалар баҡсалары менән тәьмин итеү буйынса беҙҙең республика Волга буйы федераль округында 10-сы урынды биләй. Балалар баҡсаһына мохтажлыҡ кисереүсе балалар һаны 50 меңдән ашыу.\n«Республиканың дөйөм белем биреү системаһы һуңғы йылдарҙа ҙур үҙгәрештәр кисерҙе. Һуңғы ун йыл эсендә балалар һанының 200 меңгә кәмеүен иҫәпкә алып, мәктәптәр селтәренә реструктуризация үткәрелде. Бынан тыш, мәктәптәр балалар һанына ҡарап финанслана башланы, уҡытыусыларға эш хаҡы түләүҙең яңы системаһы индерелде», – тип һыҙыҡ өҫтөнә алып үтте министр.\nМилли мәғарифта өлгәшелгән уңыштарға туҡталып: «Федераль уҡыу пландары йөкмәткеһенең инвариант өлөшө 100 процент күләмдә үтәлергә тейеш. Беҙ төбәк милли-мәғариф системаһында ирешелгән һөҙөмтәләрҙе һаҡлап ҡалырға тырышасаҡбыҙ. Мәғариф министрлығының уҡыу планы быға мөмкинлек бирә. Башҡортостандың йәш быуыны үҙенең тыуған ере тураһында тулы мәғлүмәт алырға, туған телен һәм дәүләт телдәрен белергә тейеш», – тип белдерҙе.\nУҡыусыларға рухи-әхлаҡи тәрбиә биреү, балаларҙың сәләмәтлеген нығытыу, физик үҫешен тәьмин итеү, медицина ярҙамы күрһәтеү, йәйге сәләмәтләндереү кампанияһы, һәләтле балалар, физик мөмкинлектәре сикләнгән балалар менән эшләү, белем биреү учреждениеларының хәүефһеҙлеген тәьмин итеү, белем биреү процесында заманса информацион технологияларҙы ҡулланыуҙы әүҙемләштереү – министрҙың сығышында был һорауҙарҙың барыһы ла сағылыш тапты.\nПрофессиональ белем биреү тармағына ҡағылып, Зиннәт Абдулла улы, һуңғы йылдарҙа гуманитар фәндәр буйынса белгестәр әҙерләүҙең 1,8 тапҡырға артыуын билдәләп, белгестәр әҙерләү структураһы хеҙмәт баҙары талаптарына яраҡлаштырылырға, юғары уҡыу йорттарының инновацион ҡеүәте Башҡортостандың инновацион иҡтисадын үҫтереүгә йүнәлтелергә тейеш, тип билдәләне.\nМәғариф министры әйтеүенсә, Уҡытыусы йылында педагогик кадрҙар мәсьәләһенә ҙур иғтибар биреләсәк. Әлеге көндә мәктәптәрҙә оло йәштәге уҡытыусыларҙың күпселекте биләүе борсоуға һала. Шул уҡ ваҡытта йыл һайын республиканың профессиональ уҡыу йорттары 5 меңгә яҡын йәш белгес әҙерләп сығара. Республиканың белем биреү учреждениелары иһә уларҙың бер меңгә яҡынын ғына ҡабул итергә әҙер. Был мәсьәлә лә бөгөн хәл итеүҙе талап итә.\nБалалар яҡлауһыҙ ҡалмаһын!\nЙылдағы август кәңәшмәләренән айырмалы рәүештә, быйылғы һөйләшеү сығыштарҙың ҡыҫҡа булыуы һәм уларҙа аныҡ мәсьәләләр күтәрелеүе менән айырылып торҙо. Башҡортостан Республикаһының бала хоҡуҡтары буйынса тулы хоҡуҡлы вәкил Лилиә Ғүмәрова кәңәшмәлә ҡатнашыусыларҙың иғтибарын дүрт мәсьәләгә йүнәлтте.\n1. Етем һәм ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балалар.\nБөгөн республикала улар 19 меңдән ашыу. Балаларҙың был категорияһына бәйле мәсьәләләр комплексынан торлаҡ мәсьәләһе иң көнүҙәк мәсьәлә булып тора. Бөгөн 3500-ҙән ашыу етемдең йәшәр урыны юҡ, шуларҙың 1500-ҙән ашыуы – 18 йәштән уҙған ҡыҙҙар һәм егеттәр. Бүленгән сығымдарҙы һәм бюджет мөмкинлектәрен иҫәпкә алып, был мәсьәләне бер-ике йылда ғына хәл итеп булмауы көн кеүек асыҡ. Һөҙөмтәлә уҡыу йортон тамамлаған етемдәр, беркетелгән торлағы булмағанлыҡтан, урамда тороп ҡала. Лилиә Салауат ҡыҙы етемдәрҙең торлаҡ мәсьәләһен күтәреп, уны хәл итеү буйынса тәҡдимдәр ҙә индерҙе.\n«Беренсенән, тиҙ арала балалар йорттары йә социаль приюттар нигеҙендә социаль ҡунаҡханалар селтәрен булдырыу кәрәк. Унда етемдәр ваҡытлыса булһа ла йәшәр урын таба аласаҡ.\nИкенсенән, республика социаль торлаҡ фондын булдырыу мотлаҡ. Юғиһә етемдәрҙең торлаҡ мәсьәләһен хәл итеү өсөн республика бюджетынан, урындағы торлаҡ хаҡын иҫәпкә алып, яҡынса 500 мең һум аҡса бүленә. Был хаҡҡа торлаҡ табыуы еңел түгел, айырыуса ҙур ҡалаларҙа. Шунлыҡтан ошо аҡсаны йорт төҙөүгә йүнәлтеп, социаль торлаҡ фонды булдырылһа, мәсьәләне хәл итеүе еңелерәк булыр ине», – тине ул, был схеманың инвалид балаларҙы, күп балалы ғаиләләрҙе, ветерандарҙы ла торлаҡ менән тәьмин итеүҙә үҙен аҡларына ышаныс белдереп.\n2. Инвалид балалар.\nРеспубликала 13 меңдән ашыу инвалид бала йәшәй. Уларға медицина, социаль, педагогик ярҙам күрһәтеүҙең һөҙөмтәлелеген күтәреү мөһим. ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бөгөн уларҙың барыһы ла тейешле ярҙам ала алмай, тип, урындарҙа район һәм ҡала хакимиәттәре башлыҡтарын был мәсьәләне хәл итеүгә булышлыҡ итергә саҡырҙы балалар хоҡуҡтары буйынса вәкил.\n3. Физик мөмкинлектәре сикләнгән балаларҙы дөйөм белем биреү мәктәптәрендә уҡытыу шарттары.\nЛилиә Салауат ҡыҙының фекеренсә, күп балалар, өйҙә бикләнеп ятҡансы, үҙ тиҫтерҙәре менән аралашып йәшәүгә өҫтөнлөк бирә. «Дистанцион уҡытыуҙы ҡулланыу һәйбәт, әммә беҙ балаға тиҫтерҙәре менән аралашыу шарттарын да булдырырға тейешбеҙ, – тине ул. – ҡыҙғанысҡа ҡаршы, мәктәптәрҙең тик 3 – 4 проценты ғына инвалид балалар өсөн ҡулайлаштырылған. Уҡытыусыларҙа, ата-әсәләрҙә, балаларҙа ла инвалид балаларға дөрөҫ ҡараш тәрбиәләү мөһим».\n4. Балалар тәүлек әйләнәһенә булған учреждениеларҙа балаларҙың хоҡуҡтарын яҡлау.\n2009 йылда РФ Енәйәт кодексының 156-сы статьяһы буйынса республикала 350 енәйәт эше ҡуҙғатылған, йыл башынан тағы 232 енәйәт эше асылған. Лилиә Ғүмәрова яҡтыртҡан был һандарҙың һәр береһе артында бала яҙмышы ята. «Балалар йәшәгән учреждениеларҙы тикшергән ваҡытта уның матди-техник базаһын ғына түгел, балаларҙың психологияһын да өйрәнергә кәрәк, һәр тәрбиә йортонда «Ышаныс почтаһы»н булдырыу мөһим. Бының менән беҙ балаларға күңелендәген әйтеп бирергә юлдар асасаҡбыҙ», – тине ул.\nБеҙҙе ауыр, әммә ҡыҙыҡлы эш көтә\nРәсәй мәғариф системаһының үҫеше киләсәктә ниндәй йүнәлештә һәм ниндәй документтарға нигеҙләнеп бойомға ашырыласаҡ?\nБыл һорауға яуап РФ мәғариф һәм фән министры урынбаҫары Иван Лобановтың сығышында яңғыраны. Ул 2011 – 2015 йылдарға тәғәйенләнгән «Мәғарифты үҫтереүҙең федераль маҡсатлы программаһы» һәм «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проектының яңы программаһының йөкмәткеһе менән таныштырҙы. Был документтарҙа мәғариф системаһының тотороҡло үҫешенең төп механизмдары билдәләнгән. Төп маҡсаты – «Беҙҙең яңы мәктәп» милли мәғариф инициативаһында күрһәтелгән стратегик йүнәлештәргә өлгәшеү, профессиональ белем биреү структураһының йөкмәткеһен хеҙмәт баҙары талаптарына яраҡлаштырыу, белем биреүҙең сифатын баһалау системаһын үҫтереү.\nБелем биреү сифаты\nюғары булырға тейеш\nБилдәләнгән сығыштар тыңланып бөткәс, һүҙҙе Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов алды. Рөстәм Зәки улы үҙенең сығышын һорауҙарға яуап биреүҙән башланы. «Ни өсөн быйылғы кәңәшмәлә район һәм ҡала хакимиәттәре башлыҡтары ҡатнашмай?» – тигән һорауға ул:\n– Хакимиәттәр башлыҡтары тәүге йыл ғына эшләмәй, улар проблемаларҙы былай ҙа яҡшы белә. Минең фекеремсә, август кәңәшмәһе профессионалдар өсөн булырға тейеш. Бындай форматта беҙ уны һуңғы тапҡыр үткәрәбеҙ. «Түңәрәк өҫтәл»дәр, фекер алышыу кәрәк, һорауҙар булырға, мәсьәләләр күтәрелергә тейеш. Проблемаларҙы ошонда, бергәләп хәл итергә тейешбеҙ, – тине.\n– Башҡортостан Республикаһы – Рәсәй Федерацияһы биләмәһендәге иң ҡеүәтле белем биреү кластеры, – тип дауам итте һүҙен Президент. – Беҙҙең республикала Рәсәйҙәге иң ҙур уҡытыусылар коллективы тупланған, барлығы 80 меңгә яҡын кеше халыҡ мәғарифында эшләй. Халыҡ мәғарифына йыл һайын 30 млрд һум аҡса тотонола. Бюджеттың һәр өсөнсө һумы белем биреү системаһына китә. Был бик ҙур сумма. Волга буйы федераль округындағы иң юғары күрһәткес. Тимәк, белем биреү сифаты ла юғары булырға тейеш.\nМәғариф системаһында хәл итеүҙе талап иткән мәсьәләләр күп. Мәҫәлән, әле генә әйтеп үтелеүенсә, балалар баҡсаларында 50 мең урын етешмәй. Был аҙ һан түгел. Нисек мәсьәләне хәл итергә? Яңыларын төҙөргәме, шәхси балалар баҡсалары асырғамы, аҡса менән компенсацияларғамы – бөтә саралар ҙа яҡшы. Әммә был проблема өҫтөндә уйларға һәм уны хәл итергә кәрәк.\nАҙ комплектлы ауыл мәктәптәре тураһында ла уйланырға саҡырҙы. «Ауылда мәктәптең әһәмиәтен яҡшы аңлайбыҙ, әммә был мәсьәләгә демографик күҙлектән ҡарарға кәрәк. Яҡын киләсәктә балалар һаны ике тапҡырға кәмейәсәк. Ул саҡта нимә эшләргә? 10 йыл элек Башҡортостанда 5 – 14 йәшлек балалар һаны 700 мең булһа, хәҙер – 450 мең, тағы ла ун йылдан 380 мең генә ҡаласаҡ. Ә бөгөн беҙ белем биреү системаһында ҙур ҡеүәтле инфраструктураға эйәбеҙ».\nПрезидент әйтеүенсә, уҡытыусыларҙың эш хаҡы ла ошоға бәйле. Бөгөн республикала уҡытыусыларҙың уртаса эш хаҡы 10 мең һумға тиң. Рәсәйҙә уҡытыусыларҙың эш хаҡы 15, 18, 20 мең һумға еткән төбәктәр бар. Ә инде уҡытыусыларҙың эш хаҡы 18 мең һум булһын тиһәк, беҙгә 15 мең уҡытыусыны ҡыҫҡартырға тура килер ине. Ләкин беҙ был ысулды ҡуллана алмайбыҙ, әммә был турала уйларға тейешбеҙ, тип билдәләне Президент.\nВуздар, профессиональ уҡыу йорттарына ҡағылышлы, республикала бер генә федераль университеттың һәм ғилми-тикшеренеү институтының булмауын һыҙыҡ өҫтөнә алып үтте. Республикала педагогик кадрҙарҙың күпләп әҙерләнеүе сәбәпле, педагогик вуздар буйынса ла ниндәйҙер ҡарарға килергә кәрәклегенә баҫым яһаны.\nРөстәм Зәки улына залдан уҡытыусыларҙы социаль яҡлау, белем биреү учреждениеларындағы коррупцияға ҡағылышлы һорауҙар бирелде.\n«Уҡытыусының абруйын күтәреү өҫтөндә эшләргә тейешбеҙ. Уҡытыусы – мәктәптә иң төп кеше. Уға ижади эшләү, үҙенә йөкмәтелгән бурысты еренә еткереп башҡарыу өсөн бөтә мөмкинлектәр ҙә тыуҙырылырға тейеш», – тип яуап бирҙе Президент.\nБашҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов сығышының һуңында республиканың мәғариф системаһы алдындағы төп бурыстарҙы билдәләп үтте:\n– белем биреү учреждениеларының матди-техник, ғилми-методик һәм кадрҙар базаһын нығытыу;\n– федераль программаларҙа һәм конкурстарҙа ҡатнашыу, ғәмәлдәге республика программаларын модернизациялау;\n– профессиональ уҡыу йорттарының сығарылыш уҡыусыларының конкурент һәләтлелеген көсәйтеү;\n– педагогик кадрҙар әҙерләү системаһын модернизациялау, уҡытыусыларҙы социаль һәм профессиональ яҡлауҙы көсәйтеү.\nУҡытыусылар форумы, ғәҙәттәгесә, юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкән һәләтле, тәжрибәле уҡытыусыларҙы бүләкләү тантанаһы менән тамамланды.\nЭшлекле, йәнле һөйләшеү булды\nПленар ултырыштан һуң бер нисә уҡытыусыға «Кәңәшмә оҡшанымы? Бөгөн кәңәшмәлә күтәрелгән мәсьәләләр менән килешәһегеҙме?» тигән һорауҙар менән мөрәжәғәт иттем.\nҒәлимә СӘЙЕТБАТТАЛОВА, Күгәрсен районының Мораҡ башҡорт гимназияһының директоры:\n– Кәңәшмә бик оҡшаны, райондар яҡшы әҙерләнгән, мәҙәниәт йорто алдында матур һәм бай күргәҙмә ойошторолған. Кәңәшмәлә күтәрелгән проблемалар менән тулыһынса килешәм. Яңыса эшләргә, заманса мәғлүмәти технологияларҙы ҡулланырға кәрәк. Мәктәптәрҙе оптималләштереү ҙә дауам ителергә тейеш, тип иҫәпләйем, сөнки балалар һаны кәмене. Уҡытыусыларға эшһеҙ ҡалыу ҡурҡынысы янауы ғына бер аҙ күңелде ҡыра, әлбиттә.\nИлсур БАСИРОВ, Йәрмәкәй районының Тарҡаҙы мәктәбе директоры:\n– Бөгөнгө кәңәшмә минең өсөн мәғариф мәсьәләләре хаҡында етәкселәрҙең фекерен ишетеү менән әһәмиәтле булды. Аныҡ проблемалар күрһәтелде. Проблемаларға килгәндә, улар күп. Мине бигерәк тә контроль мәсьәләһе борсой. Минеңсә, артыҡ контроль уҡытыусыға иркенләп, бөтә көсөн һалып эшләргә ҡамасаулай. Һәр уҡытыусы үҙенә йөкмәтелгән бурысты, яуаплылыҡты былай ҙа яҡшы аңлайҙыр, тип уйлайым. Шуға ла тыныслыҡ кәрәк. Оптималләштереүгә килгәндә, уныһы ла заман талабы, балалар һаны кәмеүен бер нисек тә инҡар итә алмайбыҙ.\nФәриҙә МЫРҘАБАЕВА, Баймаҡ ҡала 3-сө гимназияһының математика уҡытыусыһы:\n– Бөгөнгө кәңәшмә тураһында бик ыңғай фекерҙәмен. Кәңәшмәнең ҡоро сығыштарға ғына ҡоролмауы, йәнле аралашыу формаһында үтеүе оҡшаны. Проблемалар аныҡ билдәләнде, уҡытыусылар, директорҙар, етәкселәр бөгөн ниндәй һорауҙар өҫтөндә уйланырға тейеш – әйтеп бирелде. Бигерәк тә оптималләштереү мәсьәләһе беҙҙе күптән борсой ине. Был процесты хоҡуҡтарыбыҙҙы ҡыҫырыҡлау тип ҡабул итә инек, бөгөн иһә уның кисектергеһеҙ мәсьәлә булыуы күҙгә күренеп тора, мәктәптәрҙе балалар һанына ҡарап финанслау дөрөҫөрәктер.


Билдәле булыуынса Баймаҡ районының бер нисә ауылында Әбйәлил эшҡыуары тегеү предприятиелары асып, 100 кешенән ашыу кешегә хеҙмәт урыны булдырғайны\nЭш өсөн махсус кейемдәр етештергән цехтың йәнә бер филиалы Таулыҡай ауылында үҙ ишектәрен асасаҡ. Әле бригада төҙөлөш эштаре менән мәшғүл. Районда Йомаш һәм Ҡолсора ауылдарында асылған цехтар үҙен аҡлай. Тимәк, был йәһәттән Таулыҡайҙа ла эштең алға китеүенә шик юк.\nТөҙөлөш эштәре июль аҙаҡтарында ғына башланһа ла, аруҡ эштәр тамамланған да. Иҙәнгә арматуралар түшәлә, электр сымдарын алмаштырыла башлаған. Бында Әбйәлил районынан һәм Магнит ҡалаһынан эшселәр йәлеп ителгән. Улар өсөн һәр сәғәт ҡәҙерле, сөнки бирелгән ваҡытҡа эштарҙе тамамлау, цехтың эшмәкәрлеген йәһәйтеү уларҙан тора.\nОҙаҡламай сафҡа инәсәк тегеү цехы һикһән кешене эш урыны менән тәьмин итәсәк. Ләкин бында эләгеү өсөн һынау ҙур. Тәүҙә ҡатын-ҡыҙҙар ике ай буйы әҙерлек курстары үтәсәк. Бының өсөн улар стипендия ла ала. Курстарҙан һуң эшкә һәләтлеләр генә алынасаҡ.\nЦехтағы эштәрҙе 15 сентябргә тиклем тамамлау күҙаллана. Тимәк, оҙаҡламай тағы ла 80 -гә яҡын кешене эшһеҙлек проблемаһы урап үтәсәк.


Алтын көҙҙөң алтын уңыштары\nБашҡортостан хужалыҡтары Мәскәүҙә үткән «Алтын көҙ» йәрминкәһенән 400-ҙән ашыу миҙал алып ҡайтты, уларҙың 287-һе алтын, 79-ы көмөш, ҡалғандары бронза.\nБашҡортостандың экспозицияһы күргәҙмәлә иң ҙурҙарҙың береһе була һәм 108 квадрат метр майҙанды биләй. Унда Республика агросәнәғәт комплексының бар ҡеүәтен сағылдырған материалдар урын ала. Ҡеүәтле инвестиция проекттары хаҡында мәғлүмәт бирелә. Ошонда уҡ презентация фильмы һәм инвесторҙар талап ителгән проекттар күрһәтелә. Башҡортостандың ауыл хужалығы министры Николай Коваленко әйтеүенсә, импортты алмаштырыу йүнәлешенә айырыуса ҙур иғтибар бирелә. Шул уҡ ваҡытта брендҡа әйләнгән башҡорт балын, һөт продукцияһын, ҡош итенән, йәшелсәләрҙән экспозициялар ҙа ойошторола. Республиканың күргәҙмәне үҫтереүҙәге өлөшө юғары баһаланды, Башҡортостан Хөкүмәте сараның иң юғары наградаһы Гран-приға лайыҡ булды. Был күргәҙмәлә 15-се йыл ҡатнашҡан Башҡортостан умартасылыҡ һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү институты ла ошондай уҡ баһа алды. Быйыл «Алтын көҙҙә» илдең 70-кә яҡын төбәгенән һәм 3 тиҫтәгә яҡын сит илдән 2 мең ярым предприятие ҡатнашты.


Өфө колледжы студенты мәғлүмәт хәүефһеҙлеге өлкәһендәге тикшеренеүҙәре өсөн Рәсәй премияһына лайыҡ булған // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nӨфө колледжы студенты мәғлүмәт хәүефһеҙлеге өлкәһендәге тикшеренеүҙәре өсөн Рәсәй премияһына лайыҡ булған\n18:00, 24 февраля 2015 Йәмғиәт\nӨФӨ, 2015 йыл, 24 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.\nӨфө дәүләт радиоэлектроника колледжы студенты Антон Гостенов «Инфофорум — Яңы быуын» премияһын алды. Ошо юғары баһаға ул уҡыуҙағы яҡшы күрһәткестәре һәм мәғлүмәт хәүефһеҙлеге өлкәһендәге тикшеренеү һәм ғилми эштә ҡатнашыуы өсөн лайыҡ булды. Бүләкләү тураһында ҡарарҙы «Инфофорум»дың эксперт ғилми советы һәм мәғлүмәт хәүефһеҙлеге өлкәһендә мәғариф буйынса Рәсәй юғары уҡыу йорттарының уҡыу-методик берекмәһе ҡабул иткән.\nБашҡортостандың Мәғариф министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, Мәскәүҙә «Инфофорум-2015» мәғлүмәт хәүефһеҙлеге милли форумы сиктәрендә еңеүселәрҙе бүләкләү тантанаһы уҙған.\n«Инфофорум — Яңы быуын» премияһы 2008 йылда булдырылған.


Оборонаға һәм хеҙмәткә әҙер бул. Өфөлә 200-гә яҡын кеше ГТО нормаларын тапшырҙы | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nОборонаға һәм хеҙмәткә әҙер бул. Өфөлә 200-гә яҡын кеше ГТО нормаларын тапшырҙы\n09 июня 2015 — 13:16\nРеспубликала ГТО комплексын тормошҡа ашырыу 3 этапта башҡарыла. Белгестәр иҫәпләүенсә, 2017 йылға ГТО нормаларын тапшырыу кешеләрҙең көнкүрешендә ғәҙәти хәлгә әүереләсәк. Әйткәндәй, кемдәр билдәләнгән ҡағиҙәләрҙе үтәй, уларға алтын, көмөш һәм бронза билдәләр тапшырыласаҡ.


РӘМИ ҒАРИПОВ МЕНӘН "ОСРАШЫУ"\n12 Февраль , 21:25\nБала саҡтан Рәми Ғарипов ижадына ғашиҡ булдым. Рәми менән берҙе генә булһа ла осрашып һорауҙар бирге килә торғайны.\nРәми Ғариповтың тыуған көнө етһә, үҫмер саҡтағы бер хәл иҫкә төшә. Ниңә улай ҡыланғанмындыр инде... Һеҙгә лә һөйләйем әле:\nАпай менән еҙнәй беҙгә улдарын ҡалдырып ҡунаҡҡамы, ҡайҙалыр китте. Ул малайға ул саҡта бер йәш тә булмағандыр ул. Миңә - 17, ике туған һеңлегә 12-13 йәш тирәһе булғандыр. Ул саҡта телефон, интернет юҡ. Бала йоҡлай. Беҙгә "күңелһеҙ" булып китте. Әйҙә, дух саҡырып ҡарайыҡ тинем һеңлемә. Ул минән дә балараҡ бит инде, уға ни барыберҙер инде.\nҠағыҙ алып һыҙҙым, епле энә алдым. Тәҙрә янында ултырған өҫтәлдә Рәми Ғариповтың йәнен саҡырҙым. Мин тәҙрәгә арҡа менән ултырғанмын, һеңлем киреһенсә тәҙрәгә ҡарап ултыра.\nЙәнде саҡырыуың була, ҡулдағы энә ауырая, һорау бирһәң энә хәрефтәр буйлап йөрөй башлай. Мин ептең осонан ғына тотоп ултырам. Энә туҡтаған хәрефтәрҙе ҡушып уҡыһаң, яуап килеп сыға. Әллә күпме һорау бирҙем, яуаптарын иҫләмәйем дә хәҙер. Кире ерҙә йәшәргә теләр инегеҙме тигәнгә, эйе тине былай.\nБер заман бесәй залға килеп инде лә тәҙрәгә ҡарап яман итеп мыяулай башланы. Ике күҙе тәҙрәлә бесәйҙең, аҡайған. Минең ҡот осто. Бесәйҙәр ен-йәнде күрә тигәндәрен ишеткән бар ине. Артыма боролоп ҡарарға ҡурҡтым😨😱😢😨 Һеңлене ҡурҡытып шарылдағы ла килмәй😢 Рәми Ғариповҡа һау булығыҙ тиһәм, энә ЮҠ тигән яҙыуға бара ла тора. Бер мәл тәҙрә төбөнә һалған заколкам (тәҙрә төбө киң ине ул) шатор-шотор иҙәнгә килеп төштө😨😨😨 Ҡурҡыштан хәл бөттө, аяҡтар ҡалтырай)))))))))))))) Зинһар өсөн китегеҙ, тип инәлеп саҡ ебәрҙем, һау бул тип яҙҙы ла китте, энә еңеләйҙе һәм шылыуҙан туҡтаны. Бесәй ҙә тынысланды😒\nБашҡа булышманым был нәмә менән. Хәҙер ныҡ ҡурҡам))))


Бәләкәстәр тәмле-татлыны ярата. Татлы нәмәләр файҙалы ла булһын, тиһәгеҙ, киптерелгән емештәр ярҙамға килер. Һәр береһе менән айырым танышып сығып, уларҙың балаға зыяны теймәүен аңлағас, ошондай тәмлекәсте әҙерләргә мөмкин.\nКүрәгә, ҡара емеш, йөҙөм, бер аҙ грек сәтләүеген ит үткәргес аша үткәреп, бер ҡалаҡ бал өҫтәп болғатырға. Бар ғаилә өсөн файҙалы был тәмлекәс һыуытҡыста оҙаҡ һаҡланһа ла, балалар өсөн уны бер аҙнаға етерлек итеп кенә әҙерләгәндә һәйбәтерәк\n«Ҡышҡы әкиәт» эсемлеге\nҠайнап торған һыуға, ҙур булмаған киҫәктәргә турап, алма өҫтәйбеҙ. Ярты әфлисунды, ҡабығы менән бергә тәгәрмәсләп турап, шунда уҡ төшөрәбеҙ. 15-20 минут ҡайнатҡас, тәменсә шәкәр өҫтәп, утты һүндерәбеҙ. 10 минуттан әфлисунды алырға кәрәк, юғиһә ул әсе тәм биреүе бар.\nҮҙенсәлекле һауытта турама\nБалаларҙы ҡыҙыҡтырыр өсөн, ризыҡты матур итеп биҙәргә тырышабыҙ. Ананастың эсен алып, тышын турама өсөн һауыт итеп ҡулланғанда нисек булыр?\nАнанастың йомшағын ваҡлап турарға. 2 бананды һәм 2 кивиҙы түңәрәкләп ҡырҡырға. 1 ҡыҙыл алманы, 1 әфлисунды шаҡмаҡлап турарға. Сәтләүек өҫтәргә. Ҡатыҡ, йогурт йәки ҡаймаҡ өҫтәп, барыһын бергә болғатырға ла, ананас «һауыт»ҡа һалырға.


Мишустин балалы ғаиләләргә яңы түләү тураһында ҡарарға ҡул ҡуйҙы // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nМишустин балалы ғаиләләргә яңы түләү тураһында ҡарарға ҡул ҡуйҙы\n17:29, 26 июня 2020 Сәйәсәт\nМишустин балалы ғаиләләргә яңы түләү тураһында ҡарарға ҡул ҡуйҙы Фото: Валерий Шахов\nРәсәй премьер-министры Михаил Мишустин 16 йәшкә тиклемге балаһы булған ғаиләләргә бер тапҡыр бирелә торған 10 мең һумлыҡ түләү тураһында ҡарарға ҡул ҡуйҙы, тип хәбәр итте ТАСС.\nИюндә түләү алғандарға ул июлдә автоматик рәүештә күсерелә.\n«Өс йәшкәсә балаларға айлыҡ түләүҙәр йәки 3 йәштән 16 йәшкә тиклемге балаларға бер тапҡыр бирелә торған түләү алған ата-әсәләргә яңынан ғариза бирергә кәрәкмәй. Уларға аҡса Пенсия фонды ҡарамағында булған мәғлүмәттәр нигеҙендә күсерелә», — тип билдәләнә Министрҙар кабинетының матбуғат хеҙмәте белдереүендә.\nКемдәр бындай пособие алып өлгөрмәгән, 1 октябргә тиклем ғариза тапшырырға тейеш. Улар июнь-июль өсөн түләүҙәрҙе бер юлы ала.\n«Башинформ» хәбәр иткәнсә, Рәсәй президенты Владимир Путин йәнә балалы ата-әсәләргә ярҙам күрһәтергә ҡушты. Яҙ көнө ул апрелдән июнгә тиклем өс йәшкә тиклемге һәр балаға 5 мең һум түләргә тәҡдим иткәйне. Өс йәштән 16 йәшкәсә бала тәрбиәләгән ғаиләләр өсөн 10 мең һум күләмендә бер тапҡыр бирелә торған түләү ҡаралды.\n23 июндә Владимир Путин рәсәйҙәргә телемөрәжәғәтендә икенсе тапҡыр 10 мең һум күләмендә пособие түләү тураһында әйтте. 16 йәшкә тиклемге балаһы булған бөтә ғаиләләргә лә ошондай финанс ярҙамы күрһәтелә. Мишустин 25 июндә хөкүмәт ултырышында был маҡсатҡа 270 миллиард һумдан ашыу йүнәлтелеүен хәбәр итте.\nТеги: балалар, түләү, Рәсәй Хөкүмәте, Мишустин


Белоретта рессоралар заводы асылды | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nБелоретта рессоралар заводы асылды\nОшо хаҡта Радий Хәбиров социаль селтәрҙәге сәхифәһендә хәбәр итте. “Рессора” фәнни-етештереү предприятеһы бары бер йыл элек өҫтөн инвестиция проекттары исемлегенә алынған.. Бөгөн Урал пружиналар заводы нигеҙендә эш башлаған предприятие цехтары йылына 14 мең тонна продукция сығарыу йөкләмәһен алған.\nРеспублика етәксеһе Белоретта етештерелгән сифатлы автокомпоненттар илдәге ҙур сәнәғәт предприятиеларының ихтыяжын табыр, тигән ышаныс белдерә.\nЯңы предприятие эшмәкәрлеге инновацион нигеҙҙәргә һалынған, етештереү тулыһынса автоматлаштырылған. Бында әлегә ярты миллиард һум инвестиция индерелгән, 98 яңы эш урыны барлыҡҡа килгән.\nРессоралар етештереү предприятиеһын асыу тантанаһы республика етәксеһенең Белорет районына эш сәфәре барышында ойошторолдо.


Башҡортостанда “Шыршы” операцияһы башланды.\nУрман хужалығы министрлығы инспекторҙары эске эштәр хеҙмәткәрҙәре менән берлектә ылыҫлыларҙы законһыҙ ҡырҡыуҙы иҫкәртеү маҡсатында тәүге рейдҡа сыҡты. Быйыл ҡырын эш өсөн штрафтар ҙа артты-3 меңдән 4 мең һумға тиклем. Вазифа биләүселәргә 20 мең һумдан-40 мең һумға, ә юридик шәхестәргә 200 меңдән 300 мең һумға тиклем барып етә. Урманға етди зыян килтерелгән осраҡта штрафтың 500 мең һумға тиклем барып етеүе лә ихтимал. Ҡанун боҙоусыға иһә ике йылға иректән мәхрүм ителеү янай.\n05 декабря Рөстәм Хәмитов Өфөнән Антон Бабиковты Донъя кубогының беренсе этабында эҙәрлекләү ярышында еңеүе менән ҡотланы


Dress Up Sex Эконом Ваҡытта Һәм Эконом – Up Уйын Өлкәндәр Өсөн Бушлай Dress\nӨй Биттәр Беҙҙең Менән Элемтәгә Керергә Хәҙер Туранан-Тура Ҡушылдығы\nСекс Уйындары Беҙҙең Иң Яҡшы Интернет Одевалка\nОдевалка жанр уйын - донъяла иң популяр уйын бушлай онлайн береһе. Шуға ҡарамаҫтан, был барби йәки ниндәйҙер мода уйын, миллион ҡыҙ бала була, уларҙың һәр көн уйнай. Әммә һеҙ белә, нимә булған һәм малайҙар өсөн уйындар одевание? Ярай, әгәр һеҙ егетте эҙләй, әллә ниндәй уйын-көлкө, сөнки улар персонаждар наряжать мөмкинлек бирәсәк һезгә, һеҙ нисек теләйһегеҙ, шул кәрәк һеҙгә ауыҙ коллекция секс-Dress Up уйын. Уйын барышында беҙгә яҡшы тәҡдим менән порноигр одевалка, унда һеҙ барлыҡ наряд төрҙәрен менән эксперимент бөтә төрҙәрҙә енси на цыпочки., Һәм беҙҙең иң һәйбәт сайт икән, тип, һәр уйын, улар уны табып, һеҙгә, бушлай.\nБеҙҙең уйынға шулай уҡ үҙ эсенә яҡшырта һәм яңы коллекцияларын төҙөүҙе ҡулланыу менән HTML5. Был ысулды яңы ойошторолған онлайн-уйындар күберәк уйнау мөмкинлеге күпкә ҡатмарлы һәм тәрән тәжрибәһе ала. Ахырҙа, одевалка уйын - бөтә был көйләү тураһында. Ә был уйын мөмкинлек бирә һезгә настроить беҙҙең шулай үҙгәртеү менюһында күп персонаждар исемлеге, уларҙың һеҙ наряжать була. Аҙ икән, һеҙгә һайлай алмай һәм униформа кейгән, йөрөрҙәр ине улар, әммә һеҙ шулай уҡ был үҙгәртергә мөмкин-кеше кәүҙәһен һәм һыҙаттарын була улар., Был персонаждарҙа һуңғы коллекция булдырып, унда барыһы да һеҙҙең хыялдар яуап булырға мөмкин, бәйләгән кейемдәре, униформаһын һәм кәрәк-яраҡ. Беҙҙең бөтә уйын ҡоролмалары эшләй теләсә ҡайһы сайтынан, һәм улар беҙ килтергән платформа, өлкәндәр өсөн ул замандың пользовательский тәжрибәһе максималь тәҡдим геймер. Һеҙ беҙҙең коллекцияһына хайран итеп булмай. Артабан уҡып, уның тураһында белгән бөтә!\nОдевалка Фантазия Өсөн Теләсә Ниндәй Уйынды\nИң элек, был ҡыҙ тураһында һөйләшеүҙе, ул беҙҙең сайтта һеҙ ала наряжать сексуаль кейем булған. Шулай итеп, төп коллекциялары йыйыу был беҙгә иҫ киткес күп, сөнки беҙ шулай ҡайғырта, уның өсөн күп төрлөлөгө. Уларға уйын булһа, беҙ, уларҙың, кереткәнсе башлай наряжать персонаждың ҡиәфәтен настроить уларҙы һеҙҙең булды. Шул уҡ ваҡытта беҙҙең уйын булды, ул покоится на цыпочки үҫмерҙәр, мәктәп әҙер булып кейенеп, йәки әсәйем, һеҙ уларҙың ярҙамына мохтаж, образ өсөн яҡшы булып күренеү өсөн йоҡо үҙен амплуаламы йәки сногсшибательный осрашыу ваҡытында йәш була., Шул аниме секс уйындар беҙҙең сайтта буласаҡ, унда һеҙ аниме персонажы кейеп, тип һезгә ошай.\nҠасан етә эш кейеме, уйын һәм категорияны һайлағандан сездә бар, сөнки күп һөйләргә була. Уйын беҙҙең бар, һеҙ уларҙы нарядын йыйған өсөн эҫе сексуаль ҡыҙ булып, уйын һәм, башлыса, фетиш униформа туплау мөмкинлеге биреү сифатын һеҙ цыпочки наряжать стюардесса, табип, шәфҡәт туташы, офис ханым, йәки полицейский уҡытыусыһы. Уйын фантастик булған саҡта, улар һеҙҙең өсөн идеаль тура килә яугир енси доспехи булдырылған., Уйын күп булыуы тураһында онотмаһын өсөн беҙҙең сайт һәм одевание эскегә бирелмәй, улар төрлөлөгө менән бара, тип, һеҙ, аласыз рухланып, үҙенең изге валентин көнө тип бүләк иткән ханым. Әгәр телисез икән, ә тағы бысраҡ булһа, һеҙ одевалка бдсм уйындарын ҡарап торманы, нарядҡа бар унда һеҙҙең өсөн доминанта буласағын енсә, сынйыр менән уйнай, тире, итектәргә һәм бейек үксәле булырға латекс.\nҺәм Ғәжәп Уйын Одевалка Фетишистский\nҠыҙ эштәрен генә түгел, беҙҙең сайтта. Был уйын беҙҙең өсөн шулай булды беҙҙең одевание гей-берләшмәһе. - Булмауға ҡарамаҫтан, һеҙ ниндәй ир-егетте яратам, тип, һеҙ аласаһы һеҙ уны һайлау буйынса кейем кейеп, ҡайһы бер сеанс булдырыу өсөн идеаль партнер булып ҡырағай виртуаль донъяны ҡыҙҙыра. Порноигра коллекция трансвеститский шул уҡ ваҡытта беҙҙә бар, һеҙҙең менән мөмкин цыпочки наряжать ағзалары шулай булғас, һеҙҙең кеүек тойолдо. Шулай уҡ беҙҙең сайтыбыҙҙа нимә популяр, сөнки был уйын беҙҙең өсөн одевалка ялбыр берләшмәһе., Фурсон рәүешендә әгәр сездә булһа, һеҙ материалдар менән уйнарға, сәскәләр, йәнлектәр тема һәм стиль furry up dress уйын беҙҙең сайтта.\nУйыны Менән Ҡайһы Бер Ҡатмарлы Процесс. Gnu.\nНисек инде бөтә был обзор телгә инеп, беҙҙең менән барған уйында иң ҙур коллекцияһы одевалка алған. Йәғни тыш, һеҙ күп әйберҙәр булһа, бергә булһын өсөн, ҡасан етә эш кейеме, шулай уҡ ҡайһы бер персонаждар көйләү тураһында меню әйберләр һеҙ үҙгәртә алмай. Һәм был барыһы ла түгел әле. Беҙҙең уйынға шулай уҡ ҡайһы бер чувак трахать цыпочки одевалка мөмкинлек бирә һезгә һәм һеҙҙең наряжать. Тик идеаль персонаждар һеҙ нисек ойоштороуға, уның тышҡы ҡиәфәте аша һеҙ аласыз наслаждаться внутриигровой үҙе аватары, кем һуң йә ул уның трахнуть кончать pov blow job булыуы мөмкин.\nҠасан беҙ булдырған был сайт,булырға тели бер номер одевалка беҙ өлкәндәр өсөн интернетта. Һәм беҙ беләбеҙ, беҙҙең өсөн был платформа тәҡдим ирекле инергә тейеш. Шуға күрә беҙ иптәшем менән спонсорлыҡ килешеүен төҙөү беҙгә бер нисә өсөн, уйынсылар уйын өсөн түләргә мәжбүр итәсәк, юҡ, улар түгел, шулай уҡ реклама раздражать BS. Һәм беҙҙең сайттан ирекле характер тыш, беҙ шулай уҡ тәҡдим кросс-уйын тәжрибәһе менән платформа, унда уйнарға мөмкин теләсә ниндәй төҙөлөшө, улар һеҙ хужа була ала, әгәр был мөмкин башлап ебәреүселәрҙең береһе ул браузер версияһы төп яңыртылған., Хатта беҙҙең сайт эшләү өсөн идеаль сенсор экран ҡоролмалар менән пользовательский тәжрибәһе менән тәҡдим итә. Барлыҡ платформаларында был беҙгә ҡағылмай, шулай уҡ ышаныслы һәм хәүефһеҙ. Кәрәк мәғлүмәтте беҙ түгел, һеҙ,IP һәм беҙ кузатеп торорға мөмкинлек бирә һеҙҙең. Бөтә, беҙ һеҙҙең өсөн нимә кәрәк, - был йәштә раҫларға, шул саҡта һеҙ уйнай алмай һәм башҡа сикләүҙәр беҙҙең уйындар.