Учебно-методические материалы по башкирскому языку для самостоятельной работы студентов | Образовательный портал EduContest.Net — библиотека учебно-методических материалов\nҮҙ аллы эштәр темалары һәм биремдәре\n“Исем” темаһы буйынса\n1.Балаҡайҙар, өләсәйемдәргә, ҡошсоҡтар, ағайымдарҙың һүҙҙәренә морфологик анализ яһағыҙ.\n2.Түбәндәге исемдәрҙең яһалышын һәм лексик-семантик төркөмдәрен билдәләгеҙ:\nмайлыҡ, ҡайнатма, ҡулъяҙма, Ҡариҙел, көнбағыш, ураҡсы, мәктәп, батшалыҡ, ашъяулыҡ, аңлатма, БЙИ, уйынсыҡ, ААЙ, Ҡарағолаҡ, Аҡтырнаҡ, юлбаҫар, Айгүзәл, бала-саға, мал-тыуар, ығы-зығы, ҡайнаға, киҫәк, яңғыраш, тәрилкә, һуҙынҡы, билдәлелек.\n3. Текстағы исемдәрҙең һанын, яңғыҙлыҡ-уртаҡлыҡ булыуын билдәләгеҙ.\nАйытбайҙарға өмәгә Сәлих менән Хәсән үҙҙәренең аттары менән килделәр. Өмәгә уларҙан тыш байтаҡ егеттәр, ҡыҙҙар килгән. Йәштәр менән етәкселек итеү өсөн Ташбулат та саҡырылған. ...Китте ҡыҙыу эш. Баҫым тирәһендә ҡырмыҫҡа иләүендәге кеүек хәрәкәт, шау-шыу көсәйҙе. (С.Агиштан).\n4. Тексты уҡығыҙ, беренсе абзацтан яңғыҙлыҡ исемдәрҙе күсереп яҙығыҙ, семантик төрҙәрен билдәләгеҙ. Икенсе абзацтан ҡушма һүҙҙәрҙе күсерегеҙ, уларҙың яһалыу юлдарын билдәләгеҙ.\nИшмөхәммәт кантон оҙаҡ юлйөрөмдән тамам йонсоп ҡайтты. Был юлы ул иртә яҙҙан үҙ ҡарамағындағы 9-сы башҡорт кантонының төньяҡ-көнсығыш тарафтарында йөрөнө; ярҙарына яңы ҡайтҡан Ағиҙел, Эҫем, Ләмәз йылғаларын кисеп, Ҡыратауҙарҙы урап, Йүрүҙән буйҙарынаса барып етте; Мырҙалар, Күҙәй волостарын ҡыҙырып сыҡты. Губернатор фармандары менән ине эше.\n“Парлап-парлап ҡына ат ектерҙем, елеп кенә үтһен тиеп тә”, - тип йырҙа ғына йырлауы анһат ул, ир-мир эше артынан ҡышын-яҙына ҡарамай көн-төн йөрөп ҡара, йән, мал, йорт-ер ыҙалап. Әле лә ана аттары манма тиргә батты, үҙҙәре - ярҙамсыһы Динмөхәммәт ҡустыһы менән - арып арманһыҙ булды. Кантон батҡан һаҙламығын үткәндә, Ишмөхәммәт ирекһеҙҙән үҙҙәренең бер көҙгө яуында ошонда ауыр повозкалары менән батып ятҡандарын хәтерләне. Ил ауыҙына иләк ҡаплап булмай: шул урынға яңы исем дә йәбештерҙеләр - Кантон батҡан. (Ғ. Хөсәйенов).\n5."Грамматика современного башкирского литературного языка" (Под ред. А.А.Юлдашева. - М.: Наука, 1981. – 495 с.) китабынан “Килештәрҙең мәғәнәләре һәм функциялары” таблицаһын күсереп алырға (149-153-сө биттәр).\n6.Таблицаға нигеҙләнеп, килештәрҙең һәр бер мәғәнәһенә ярашлы художестволы әҙәбиәттән миҫалдар табырға (эште айырым дәфтәргә яҙырға).\n7. Исемдәрҙә күплек аффиксы ҡайҙа урынлаша?\n8. Түбәндәге һүҙҙәрҙе эйәлектең һәм хәбәрлектең өс затына ла ҡуйып яҙығыҙ:\nкүнәк, дала, алма, ҡалаҡ, көрәк, үлән, батша, батыр, һоло, яу.\nХәбәрлек категорияһы тураһында төшөнсә бирегеҙ, яуапты миҫалдар менән иҫбатлағыҙ.\nИсемдәрҙең килеш категорияһы тураһында аңлатма бирегеҙ: өйрәнелеү тарихы, бөгөнгө көндә ҡулланылыш үҙенсәлектәрен яҡтыртығыҙ.\nҠала, ҡарт, он, туҙ һүҙҙәрен килештәр менән үҙгәртергә.\nБашҡорт телендә килеш аффикстарының варианттары бар. Уларҙы һайлау нимәгә бәйле?\n«Килештәрҙең осрашыуы һәм үҙ-ара бәхәстәре» исемле әкиәт төҙөгөҙ.\nБерлек һәм күплек формаларҙа эйәлек затының бөтә төр аффикстарын күрһәткән таблица төҙөргә.\n«Башҡорт халыҡ ижады» күп томлығының боронғо йырҙар тупланған китабынан күплек формаһында файҙаланылған яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәрҙе күсереп алығыҙ (10-ар миҫал), һәм уларға морфологик анализ яһағыҙ.\nХудожестволы әҙәбиәттән берлек формаһындағы исемдәрҙең күплек мәғәнәһен белдереүенә миҫалдар (15-20) яҙып алырға.\nТексты күсереп яҙығыҙ. Исемдәрҙе табып, аҫтарына һыҙығыҙ, уларҙың һөйләмдә ниндәй вазифа үтәүҙәрен өҫтәренә яҙып сығығыҙ. Ҡалын хәрефтәр менән бирелгән һүҙҙәргә морфологик анализ яһағыҙ\nҠыҙҙар саҡырып ҡайтҡас, Емеш бөтә сынаяҡ, сәйгүн, тәрилкә кеүек нәмәләрҙе тоҙ менән ышҡып, йылтыратып йыуып ултыртты. Унан ватылыр-боҙолорҙай әйберҙәрҙе, мөйөш-һәйештәрен сысҡан кимереп, быҙау ялап бөткән, «Нух заманынан» ҡалған быялалы шкаф эсенә йәшерҙе. Урындыҡты бер ҡат балаҫ менән генә ҡалдырып, мендәрҙәрҙе, арҡыры-буй юрғандарҙы урындыҡ өҫтөнә өйөп ҡуйҙы. Иң аҙаҡтан иҙәнде, ек-йоғон ҡалдырмай, һап-һары итеп, бысаҡ менән ҡырып йыуып сыҡты. Ә Йәнеш малдарҙы ҡараны. Һыу эсереп, төнгә етерлек бесән һалып, лапаҫтарға ябып ҡуйҙы. Унан өйгә һыу алып килде. Өй эсе йәмләнеп, таҙа яҡты булып китте. Ҡараңғы төшөүгә, Емеш, өрлөк уртаһындағы аҫылмалы етеле шәмгә тултырғансы кәрәсин һалып, ҡыуығын һөрөмдән таҙартып тоҡандырып ҡуйғас, өй тағы ла йәмләнде. Оҙаҡламай ҡыҙҙар ҙа килә башланы. (З.Биишева)\n«Сифат» темаһы буйынса\nҺорауҙарға тулы яуап әҙерләргә:\n1.Сифаттар белдергән мәғәнәләрҙе (лексик-семантик төркөмсәләрен) атағыҙ.\n2.Сифаттарҙың субстантивацияһы тураһында белешмә бирегеҙ, миҫалдар менән иҫбатлағыҙ.\n3.Сифат яһаусы продуктив һәм продуктив булмаған аффикстар, үҙләштерелгән ялғауҙар хаҡында белешмә бирегеҙ.\n4. «Башҡортса-русса һүҙлек» (М., 1996) буйынса төҫтәрҙе белдергән һүҙҙәрҙе тәржемәһе менән күсереп алырға, ниндәй һүҙ төркөмөнә ҡарауын билдәләргә, башҡорт эквивлентттары менән һөйләмдәр төҙөргә.\n5. Художестволы әҙәбиәттән төп һәм шартлы сифаттар (төп сифаттарҙың төрлө дәрәжәләрендә) булған һөйләмдәр яҙып алырға, тикшерергә.\n6. «Һынлы һүрәтләү сараһы булараҡ сифаттарҙың роле» тигән темаға реферат яҙығыҙ.\n7. Тексты күсереп яҙығыҙ. Сифаттарҙы табып, аҫтарына һыҙығыҙ, уларҙың синтаксик вазифаларын өҫтәренә яҙып сығығыҙ. Ҡалын хәрефтәр менән бирелгән һүҙҙәргә морфологик анализ яһағыҙ\nКөҙгө һуҡмаҡ буйлап терпе килә. Аяҡ аҫтында ҡыштырлай. Урман тыныс.\nУҫаҡ эргәһенән үтешләй терпе туҡтап ҡалды. Уның күҙе ерҙәге япраҡтарға төштө. Ҡып-ҡыҙыл, һап-һары булып, балҡып яталар түңәрәк кенә япраҡтар. «Ҡыҙыма алып ҡайтайым әле мин уларҙы, туйғансы уйнар», - тип уйланы терпе һәм энәләренә бер нисә япраҡты сәнсеп тә алды. Аҡ ҡайын янынан үткән саҡта ла баҡыр төҫлө еп-еңел япраҡтарҙы күрҙе. Уларын да энәләренә ҡаҙаны.\nКүрһәгеҙ ине һеҙ терпене! Төрлө япраҡтарға күмелеп ҡайтып килә. Ҡыҙылы ла, йәшеле лә, көрәне лә, һарыһы ла бар. (А.Йәғәфәрова)\n«Алмаш» темаһы буйынса\n1.Алмаштарҙың төркөмсәләрен сағылдырған схема йәки таблица төҙөргә.\n2. Текстағы алмаштарға морфологик анализ яһарға.\n- Бына улың - мин булам, мәрхәмәтле вәзирең бар ине, ул беҙҙе үлтермәне, иреккә ебәрҙе. Бына минең ағайҙарым, - тип, Хөсәйен ағаларын күрһәтте, ти.\n- Һин, атай, ҡомһоҙ ҙа, ғәҙелһеҙ ҙә кешеһең. Кешеләрҙе күпме рәнйеткәнһең, һис бер изгелек ҡылмағанһың, ҡартлыҡ көнөңдә шуның кейәһе килгән, - тигән. (“Ғәҙел батша” әкиәтенән).\n3. Тест һорауҙарына яуап бирегеҙ:\nӘле беҙ ҡунаҡтар көтәбеҙ.\nа) күрһәтеү алмашы\nб) билдәләү алмашы\nв) зат алмашы\nг) юҡлыҡ алмашы\nҮҙем өсөн дә, үҙемдән бигерәк Ғилминур әбейем өсөн шулай тулҡынланам.\nа) зат алмашы;\nб) күрһәтеү алмашы;\nв) һорау алмашы;\nг) билдәләү алмашы;\n3) Миңә лә урын табылды.\nа) һорау алмашы\nб) билдәһеҙлек алмашы\nг) эйәлек алмашы.\n4) Батырҙарым бар минең, аҡылдарым дан минең!\nа) билдәләү алмашы\nб) күрһәтеү алмашы\nв) һорау алмашы\nг) эйәлек алмашы\n5) Уларҙан да тәмле, уларҙан да ҡәҙерле тағы ниндәй күстәнәс була?\nб) юҡлыҡ алмашы;\n6)Атайҙар һүҙе - аҡылдың үҙе.\nа) билдәһеҙлек алмашы\nб) зат алмашы\nв) күрһәтеү алмашы\nг) билдәләү алмашы\n7) Бәғзе берәүҙәр күнәк тотоп йүгерә.\nа) зат алмашы\nв) юҡлыҡ алмашы\n8) Бер нәмә лә ерҙә эҙһеҙ юғалмай.\n4. Тексты күсереп яҙығыҙ. Алмаштарҙы табып, аҫтарына һыҙығыҙ, уларҙың һөйләмдең ниндәй киҫәге булыуын өҫтәренә яҙып сығығыҙ. Ҡалын хәрефтәр менән бирелгән һүҙҙәргә морфологик анализ яһағыҙ.\nМинең яратҡан һөнәрем.\nӨсөнсө класта уҡыған саҡта, уҡытыусы беҙгә ошо темаға инша яҙырға ҡушҡайны. Мин оҙаҡ уйлап тормаҫтан: «Әллә нисәмә атты алмаштырмаҫлыҡ тракторҙы һыңар ҡулым менән йөрөткөм килә», тип башлап киткәйнем.\nБына хәҙер механизаторҙар курсында уҡып сыҡтым. Икенсе йыл инде ялан яғындағы бер колхозда трактор йөрөтәм. Теге йәки был рычагты һыңар ҡулым менән генә тарттыммы, тимер әзмәүер мин теләгән яҡҡа китә. Ә уның бер көйгә генә гөрөлдәүе нисек һуң? Киң баҫыуҙы буйлап барған трактор тауышын ниндәйҙер дәртле бер көйгә оҡшатам мин.\nАуылыма үткән ҡыш ҡына ҡайтып әйләнгәйнем, шунан аҙаҡ форсат булманы. Шуға ла көҙгө баҫыу эштәре бөтөп, ҡар яуғас та, әсәйем янына ҡайтып килмәксе булдым. Райондағы магазиндан әсәйемә сағыу биҙәкленән күлдәклек тауар, шәльяулыҡ, ҡуңыслы галош алдым. (Н.Мусин)\n«Һан» темаһы буйынса\n1. БЕР һанынан ниндәй һүҙ төркөмдәренә ҡараған һүҙҙәр яһала? Миҫалдар килтерергә.\n2. Һандарҙы цифрҙар менән яҙып, тексты күсерергә. Текстағы һандарҙың төркөмсәләрен билдәләп сығырға.\nЕгерменсе быуаттың егерменсе йылдарында башҡорт әҙәби теленең орфографияһын яҡшыртыу буйынса даими эш алып барылды. Бер мең туғыҙ йөҙ егерме дүртенсе йылда орфографияның яңы проекты төҙөлә һәм баҫып сығарыла. Бер мең туғыҙ йөҙ егерме бишенсе йылда әҙәби телдең яңы орфографияһы сыға.\nЕгерменсе йылдарҙың уртаһында латин алфавитына күсеү хәрәкәте көсәйә, ваҡытлы матбуғат биттәрендә латин графикаһына нигеҙләнеп баҫылған айырым мәҡәләләр күренә башлай. Быларҙан сығып, бер мең туғыҙ йөҙ егерме алтынсы - бер мең туғыҙ йөҙ утыҙынсы йылдарҙа башҡорт әҙәби телендәге ике алфавит: ғәрәп һәм латин алфавитына нигеҙләнгән алфавиттар хеҙмәтләндерҙе, тип әйтергә була. Бер мең туғыҙ йөҙ егерме һигеҙенсе - мең туғыҙ йөҙ егерме туғыҙынсы уҡыу йылына ғәрәп яҙыуында дәреслектәр сығарыу өсөн башҡорт әҙәби теленең ваҡытлы орфографияһы төҙөлә. Бер мең туғыҙ йөҙ егерме һигеҙенсе йылдың ун икенсе апрелендә Башҡортостан хөкүмәте уны раҫлай һәм матбуғатта баҫтырып сығара (Ул “Белем” журналында мең туғыҙ йөҙ егерме һигеҙенсе йылдың бишенсе-алтынсы һандарын берләштереүсе номерҙа ҡырҡ өсөнсө-ҡырҡ бишенсе биттәрҙә донъя күрә).\nБашҡорт әҙәби теле өсөн яңы ғәрәп алфавитының нигеҙҙәрен төҙөгән осорҙа уҡ Башҡортостанда латин яҙмаһына күсеү буйынса әҙерлек эштәре башланды.\nЯңәлиф буйынса Ваҡытлы өлкә комитеты башҡорт теленең латин графикаһына нигеҙләнгән беренсе алфавитын төҙөй, һәм ул бер мең туғыҙ йөҙ егерме дүртенсе йылдың октябрь айында уның ултырышында раҫлана. Был латин алфавиты бөтәһе утыҙ дүрт хәрефтән тороп, шуларҙың егерме дүртеһе тартынҡылар, уныһы һуҙынҡылар ине.\nБашҡорт яҙыуын латинлаштырыу буйынса эш Беренсе тюркологик съезға әҙерләнеү һәм уны мең туғыҙ йөҙ егерме алтынсы йылдың февраль айында Баку ҡалаһында үткәреү осоронда тағы ла көсәйә төштө. (Ишбирҙин Э.Ф. һ.б. “Башҡорт әҙәби теленең тарихы” (Өфө, 1993) китабы буйынса).\n3. Һөйләмдәрҙәге һандарға морфологик анализ яһарға:\nБыл донъяла дүрт ағай: береһе һаман йүгерә - бер ҙә арымай, икенсеһе гел ашай - бер ҙә туймай, өсөнсөһө гел эсә - бер ҙә ҡанмай, дүртенсеһе гел көлә - тауышы бер ҙә килмәй. Ике ағай йәнәшә киләләр, бер-береһен күрмәйҙәр.\n4. Түбәндәге төп һандарҙы төркөмсәләр буйынса үҙгәртеп, һүҙ менән яҙырға, ялғауҙарҙың аҫтына һыҙырға:\nТөп Рәт Бүлем Йыйыу Сама Кәсер Үлсәү\n6 15 46 83 100 1944 2003 Һан төркөмсәләренең мәғәнәләрен һәм ялғауҙарын билдәләгеҙ.\nТүбәндәге цифрҙарҙан бүлем һандары яһап, һөйләмгә индереп, һүҙ һәм цифрҙар менән яҙығыҙ:\n5, 6, 8, 12, 19, 20, 27, 30, 40, 80.\n7. Түбәндәге цифрҙарҙан сама һандары яһап, һөйләмгә индереп, һүҙ һәм цифрҙар менән яҙығыҙ:\n5-6, 11-12, 15-16, 50-60, 100-150, 150-200, 10, 50, 100.\nТүбәндәге цифрҙарҙан рәт һандары яһап, һөйләмгә индереп, һүҙ һәм цифрҙар менән яҙығыҙ:\n6, 22, 1941, 1993, 2003, 1941-1945, IV, XXI, XVI-XVIII.\n9. Түбәндәге һандарҙы килеш менән үҙгәртергә:\n103, 350-шәр, 2076, 2/3, 11/100.\n10. Түбәндәге һандарҙы килеш менән үҙгәртергә:\nдүртенсе, алтмыш, берәү, бишәр, өсөнсөһө, ҡырҡ һигеҙ, туҡан туғыҙлап, алтмыш алтылы.\n11. «7» һанын ҡулланып, халыҡ ижадынан миҫалдар килтерегеҙ (йола, ырым, мәҡәл, әйтем).\n12. Морфология өлкәһенән һандың төрлө төркөмсәләре менән яуап бирерлек 10 һорау яҙырға. Мәҫәлән: Башҡорт телендә нисә һүҙ төркөмө бар? «Мин» алмашы нисәнсе затҡа ҡарай? һ.б.\n13. "Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге"нән (2 томда, Өфө, 1993) нумератив һүҙҙәрҙе табып яҙырға. Һәр төрөнә кәмендә 10 миҫал килтерергә.\nВаҡытты белдереүсе нумератив һүҙҙәр.\nАраны белдереүсе нумератив һүҙҙәр.\nАуырлыҡты белдереүсе нумератив һүҙҙәр.\nОҙонлоҡто белдереүсе нумератив һүҙҙәр.\nҮҫемлектәрҙең төрҙәрен белдерегән атамалар менән ҡулланылыусы нумератив һүҙҙәр.\nБөртөклө әйберҙәрҙең атамалары алдында килеүсе нумератив һүҙҙәр.\nПредметтарҙың күләмен белдереүсе нумератив һүҙҙәр.\n«3» һаны менән бәйле әйтемдәр, хикмәтле һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр, тормош күренештәрен яҙығыҙ.\n«Рәүеш» темаһы буйынса\n1. Ҡабатлау өсөн һорауҙар.\n1.Башҡорт тел ғилемендә ниндәй ғалим рәүеш һүҙ төркөмөн монографик планда өйрәнгән?\n2.Рәүештәр башҡа һүҙ төркөмдәренән нимә менән айырылалар?\n3.Рәүеш яһаусы ялғауҙарҙы һанап сығығыҙ.\n4.Башҡа һүҙ төркөмдәренең рәүештәр рәтенә күсеүе ниндәй термин менән билдәләнә?\n5.Рәүештәрҙең сифаттар менән оҡшаш һәм айырмалы яҡтарын һанап сығығыҙ.\n6.Түбәндә бирелгән һүҙҙәрҙең йәйәләрен асып яҙығыҙ.\nИлке (һалҡы), шәп (шәп), йөҙ (түбән), был (йыл), ара (тирә), ялан (аяҡ), бары (бер), аҡса (лата), бик (иртә), баш (түбән), көпә (көндөҙ).\n1.Тиҙ, иртә, яй, оҙаҡ һүҙҙәрен төрлө дәрәжәләргә ҡуйып үҙгәртегеҙ.\n2.Һүҙ төркөмдәренең грамматик категориялары таблицаһын тултырырға (һәр бер һүҙ төркөмөнөң грамматик категорияларын табып, улар аңлатҡан грамматик мәғәнәне һәм шул мәғәнә сағылдырылған грамматик формаларҙы билдәләргә).\nҺүҙ төркөмө Грамматик категория Грамматик мәғәнә Грамматик форма\nИсем һан енес билдәлелек/ билдәһеҙлек ......... Сифат ......... Алмаш ......... Һан ......... Рәүеш ......... 7. Тексты күсереп яҙығыҙ. Рәүештәрҙе табып, аҫтарына һыҙығыҙ, уларҙың һөйләмдә ниндәй вазифа үтәүҙәрен өҫтәренә яҙып сығығыҙ. Ҡалын хәрефтәр менән бирелгән һүҙҙәргә морфологик анализ яһағыҙ.\nКөн буйы яуған ямғыр кискә ҡарай ҡапыл туҡтаны. Китмәҫкә килгәндәй түшәлеп торған болоттар әллә ҡайһы арала таралып та өлгөрҙө, тик ҡайҙалыр бейектә аҙашып ҡалған һуңғы тамсылар һирәк-мирәк тамғылап ҡуя. Ошо тамсылар менән Гөлнур урамда уйнай. Тамсы уның усына тама, һәм Гөлнур шарҡылдап көлөп ебәрә.\nӨй артындағы бүрәнә өҫтөндә Айҙар менән Ғабдулла байтаҡтан бирле һүҙһеҙ ултыралар. Малайҙарҙың кәйефе һүрән күренә. Эшһеҙ ҡалған кешеләр шундайыраҡ булалар шул.\nАйҙар һеңлеһе Гөлнурҙы саҡырып алды ла Яҡупты алып килергә ҡушты. Ялан аяҡтары менән бысраҡты сәпелдәтә-сәпелдәтә, Гөлнур Яҡуптарға табан йүгерҙе.\nЯҡуп иптәштәрен оҙаҡ көттөрмәне. Күл буйындағы юл урауыраҡ булһа ла, ул тегеләр янына шунан китте.\nОҙаҡламай улар өсәүләп балыҡҡа төшөп киттеләр (М.Кәрим).\n8. Ғәжәп, ифрат, уғата, үтә, харап, бик, ныҡ, ғәйәт һ.б. шундай һүҙҙәр ниндәй һүҙ төркөмөнә ҡарайҙар?\n9. Рәүеш һүҙ төркөмөнөң нисә төркөмсәһе бар?\n10. Тексты күсереп яҙығыҙ. Рәүештәрҙе табып, аҫтарына һыҙығыҙ, уларҙың һөйләмдә ниндәй вазифа үтәүҙәрен өҫтәренә яҙып сығығыҙ. Ҡалын хәрефтәр менән бирелгән һүҙҙәргә морфологик анализ яһағыҙ.\n«Ярҙамсы һүҙ төркөмдәре»\n1) Эйәреүсе менән эйәртеүсе һүҙҙе, шулай уҡ эйәрсән һөйләм менән баш һөйләмде бәйләп килгән ярҙамсы һүҙҙәр - ул:\nа) бәйләүестәр; б) теркәүестәр; в) киҫәксәләр; г) модаль һүҙҙәр\n2) Башҡа, бүтән, һуң, элек, борон, әүәл, элгәре, алып, башлап һ.б. бәйләүестәр исемдән ниндәй килеште талап итәләр?\nа) төп килеште; б) төбәү килеште; в) төшөм килеште; г) сығанаҡ килеште\n3) Башҡорт теленең һүҙ төркөмдәре араһында сағыштырмаса һуң барлыҡҡа килгән тип танылған һүҙ төркөмө:\nа) бәйләүес; б) теркәүес; в) киҫәксә; г) модаль һүҙҙәр\n4) Кеүек, ише, тиклем, шикелле, һымаҡ бәйләүестәре ниндәй мәғәнә белдереп йөрөйҙәр?\nа) тәғәйенләнеш; б) оҡшатыу; в) маҡсат; г) сәбәп\n5) Таңға ҡарай борсола башланы һөйләмендәге ҡарай һүҙе ниндәй һүҙ төркөмөнә инә?\nа) ҡылым; б) бәйләүес; в) теркәүес; г) ярҙамсы исем\n6) Хронология, йәғни теге йәки был мәҡәлдең ҡайһы дәүергә ҡарағанлығын билдәләү, бында айырыуса ҡыйын мәсьәлә (Ф.Нәҙершина). Һөйләмдәге йәғни һүҙе ниндәй һүҙ төркөмөнә инә?\nа) бәйләүес; б) теркәүес; в) киҫәксә\n7) Һәм, йәнә, тағы, ләкин, әммә, тик теркәүестәре ниндәй төргә ҡарайҙар?\nа) эйәртеүсе теркәүестәргә; б) теҙеү теркәүестәренә; в) кирелек теркәүестәренә; г) ҡушма теркәүстәргә\n8) Сәбәп теркәүесе:\nа) гәрсә; б) ләкин; в) сөнки; г) хатта\n9) Яһалышы буйынса теркәүестәр түбәндәге төрҙәргә ҡарайҙар:\nа) тамыр, яһалма, ҡушма; б) ябай һәм ҡушма; в) бер һәм күп составлы\n10) Киҫәксәләрҙең мәғәнәүи төрҙәре:\nа) билдәлелек, билдәһеҙлек, һорау, эйәлек; б) көсәйтеү, сикләү, һорау, икеләнеү, раҫлау; в) төп, кәсер, үлсәү, сама; г) төп, күрһәтеү, юҡлыҡ\n1) Тиклем, саҡлы, хәтле, ҡәҙәр, күрә, ҡарап, табан, ҡарамаҫтан, ҡаршы һ.б. бәйләүестәр исемдән ниндәй килеште талап итәләр?\n2) Өсөн, кеүек, һымаҡ, шикелле, төҫлө, менән, үтә, һайын, арҡылы, тарафына, тип, ише һ.б. бәйләүестәр исемдән ниндәй килеште талап итәләр?\n3) Һөйләмдең тиң киҫәктәрен һәм ҡушма һөйләм составындағы һөйләмдәрҙе үҙ-ара бәйләү функцияһын үтәгән ярҙамсы һүҙҙәр - ул:\n4) Бибеш ниндәйҙер ярһыулыҡ менән өй йыйыштырырға керешеп китте (З.Биишева). Һөйләмдәге менән һүҙе ниндәй һүҙ төркөмөнә ҡарай?\n5) Атты ҡалдыра ла өйгә инә һөйләмендә ла һүҙе ниндәй һүҙ төркөмөнә ҡарай?\nа) бәйләүес; б) теркәүес; в) киҫәксә; г) ымлыҡ\n6) Көрәш дауам итә, сөнки тыуып килеүсе дәүләткә төрлө ҡатлам сәйәси көстәр төрлөсә ҡарашта. (Ә.Юлдашев). Һөйләмдәге сөнки һүҙе ниндәй һүҙ төркөмөнә инә?\n7) Бүлеү-ҡабатлау теркәүестәре:\nа) һәм, йәнә, тағы; б) ә, ләкин, әммә, тик; в) йә - йә, бер - бер, әле - әле, ни - ни\n8) Эйәртеүсе теркәүестәрҙең мәғәнәләре:\nа) йыйыу, ҡаршы ҡуйыу, бүлеү; б) сәбәп, шарт, һөҙөмтә, оҡшатыу-сағыштырыу\n9) Айырым һүҙҙең, һүҙбәйләнештең йәки бөтә һөйләмдең йөкмәткеһенә өҫтәлмә мәғәнә үҙенсәлеге биреп килгән ярҙамсы һүҙ:\nа) теркәүес; б) бәйләүес; в) киҫәксә\n10) -мы/-ме, -мо/-мө, -мы ни/-ме ни, -мы икән/ -ме икән, -мы әллә/-ме әллә киҫәксәләре ниндәй мәғәнәүи төҫмөр бирә?\nа) икеләнеү; б) һорау; в) сикләү; г) билдәләү\nТексты күсереп яҙығыҙ. Теркәүестәрҙе табып, аҫтарына һыҙығыҙ. Ҡалын хәрефтәр менән бирелгән һүҙҙәргә морфологик анализ яһағыҙ\nҺәр ерҙә төн үҙенсә матур була. Яр башында саҡта ул ситтән ҡарап тороу өсөн һәйбәт. Ә бына йылға өҫтөндә үткәрелгән төн унан да күңеллерәк һәм байыраҡ. Үҙеңде төндөң эсендә ҡайнашып йөрөгән төҫлө тояһың. Рәхәт тә, күңелле лә.\nБөтә тирә-яҡта тынлыҡ, бөтә нәмә йоҡлай, ә йылға һаман аға ла аға. Тик эреле-ваҡлы тулҡындар ғына шыбырҙашып һөйләшеп алалар, ләкин ул да оҙаҡҡа һуҙылмай.\nКәмәләр ҙә бик тыныс баралар. Шулай ҙа һыу өҫтөндә төнгө юл ҡурҡынысыраҡ. Бик үк ситтән барһаң, кәмәңдең ҡомлоҡҡа барып ултырыуы бар. Үҙәк ағымда барыуы тағы ла хәтәрерәк. Кәмәне йә ҡаплап, йәки ташҡа бәреп ҡуйыуы бар. Шуға күрә йылғаның йә уң, йә һул яҡ ситенән генә барырға кәрәк (К.Мәргән).\n1) Һөйләүсенең теге йәки был нәмәгә, күренешкә, эш-хәлгә ҡарата фекерен, уйын, ҡарашын, уларҙың булыу-булмауына, эшләнеү-эшләнмәүенә теләген, үтенесен һ.б. мөнәсәбәтен белдергән һүҙҙәр:\nа) ымлыҡтар; б) модаль һүҙҙәр; в) киҫәксәләр\n2) Моғайын, ихтимал, күрәһең, ахыры, бәлки, белмәҫһең һүҙҙәре ниндәй мәғәнә белдереп килә?\nа) мөмкинлек; б) раҫлау; в) фараз итеү; г) кәрәклек, тейешлек\n3) Эйе, бөтә кешенән дә ҡиммәт түләнең бит һин һөйләмендә модаль һүҙҙе табығыҙ.\nа) эйе; б) бөтә; в) бит; г) дә\n4) Ҡайһы һөйләмдә модаль һүҙ ҡулланылған?\nа) Ҡурҡмай ул бөгөн урманда.\nб) Дөрөҫ, башта ул санитарка ғына булып эшләне.\nв) Ҡана, берәй шәшке эҫе сәй табылмаҫмы?\n5) Бәлки, ауылда ғына ҡалаһы, ауылда ғына ныҡлы төпләнәһе булғандыр. (Ф.Әсәнов). Һөйләмдәге модаль һүҙ ниндәй синтаксик функция үтәп килә?\nа) эйә; б) өндәш һүҙ; в) инеш һүҙ; г) бер ниндәй ҙә функция үтәмәй\n6) Һым, мин мулланан үҙемә тейгән зарарҙы белмәйемме ни? һөйләмендә ниндәй һүҙ ҡулланылған?\nа) модаль һүҙ; б) саҡырыу һүҙе; в) оҡшатыу һүҙе; г) ымлыҡ\n7) Йөрәк һулҡ-һулҡ итә. һөйләмендә ниндәй һүҙ ҡулланылған?\n8) Саҡырыу һүҙҙәренең ниндәй мәғәнәүи төрө ҡулланылған:\nҠуңыр буға, һәү-һәү-һәү,\nҺәүкәшкәйем, һәү-һәү-һәү... (“Ҡуңыр буға”).\n1) Модаль һүҙҙәрҙең аңлатҡан мәғәнәләре:\nа) раҫлау, сикләү, икеләнеү, һорау; б) раҫлау, дөрөҫләү, кәрәклек, мөмкинлек, икеләнеү; в) саҡырыу, тыйыу, ҡыуыу\n2) Тейеш, кәрәк һүҙҙәре ниндәй мәғәнә белдереп килә?\n3)Ҡайҙа татыулыҡ юҡ, шунда йәм юҡ һөйләмендәге модаль һүҙ ниндәй мәғәнә белдереп килә?\nа) кире ҡағыу; б) раҫлау; в) фараз итеү; г) кәрәклек, тейешлек\n4) Уйлаған эште ярты юлда ҡалдырырға ярамай. (Я.Хамматов). Һөйләмдәге модаль һүҙ ниндәй синтаксик фунция үтәп килә?\nа) хәл; б) хәбәр; в) тултырыусы; г) инеш һүҙ\n5) Дүрткүҙ, һөс-һөс! һөйләмендә ниндәй һүҙ ҡулланылған?\n6) Эх туғаным, һин дә ышанмағас... һөйләмендә ниндәй һүҙ билдәләнгән?\n7) Билдәләнгән һүҙҙәр ниндәй һүҙ төркөмөнә ҡарай?\nКөтөү-көтөү йөрөгән ер (“Урал батыр”).\n8) Йомаҡта ҡулланылған оҡшатыу һүҙе ниндәй төргә ҡарай?\nЯҫы юллы (һыйыр).\nа) өноҡшаш; б) һыноҡшаш\nБәйләүестәрҙе, теркәүестәрҙе, киҫәксәләрҙе һәм модаль һүҙҙәрҙе файҙаланып «Аҡыллының кәңәше эстә торор» темаһына инша яҙығыҙ.\nОҡшатыу һүҙҙәренә нигеҙләнеп яһалған лексик берәмектәрҙе семантик төркөмдәргә бүлергә.\n«Ҡылым» темаһы буйынса\n1. Түбәндә бирелгән һүҙҙәрҙән, кәрәкле аффикстар ҡушып, ҡылымдар яһағыҙ һәм шул ҡылымдарҙан һөйләмдәр төҙөгөҙ: ҡыш, йәй, бау, сар, үткер, юл, арҡан, дым, ысыҡ, фекер, кәңәш, сыбыртҡы, сыбыҡ, һуйыл, бәҫ, май, йоҡо, кер, яҡты, болот, ямғыр, ҡат, төҫ, яҫы, тура, зәңгәр, насар, ҡупшы, үрт, буш, йыш, киң, ыҫ, һау, ас.\n2. Түбәндә бирелгән күсемһеҙ ҡылымдарҙан күсемле ҡылымдар яһағыҙ һәм шул күсемле ҡылымдар менән тура тултырыусыһы булған һөйләмдәр төҙөгөҙ: тулыу, һыуыу, туңыу, ағыу, йыуыныу, туйыу, ағарыу, ҡайнау, бешеү, яныу, йоҡлау, ойоу, башланыу, күренеү, аҡрынайыу, күбәйеү, йәшенеү.\n3. Күләмде аңлатҡан түбәндәге һөйләмдәрҙең мәғәнәһен үҙгәртмәйенсә, күләм ҡылымдарын башҡа һүҙҙәр менән алмаштырығыҙ һәм дәфтәрегеҙгә яҙығыҙ.\n1. Яр буйлап бара биргәс, урман башлана. 2. Район үҙәгенә автобус йөрөп тора. 3. Һаҙ үтә сыҡҡанда, машина бата яҙған. 4. Эшкә барышлай мин өйгә инә һалып сыҡтым. 5. Һуңғы йылдарҙа Кинйәғол бабай бик ҡартайып ките. 6. Йөрөгәндә ул бөкөрәйә биреп йөрөй. 7. Айҙар беҙгә килеп йөрөй. 8. Сәй ҡайнағансы, беҙ эшләй башланыҡ. 9. Ошо юл менән бара биргәс, бер күпер булыр. 10. Бил, аяҡ һыҙлаһа, ямғыр яуа торған.\n4. Ҡылымдарҙың бөтә төр һөйкәлеш формаларын файҙаланып, түбәндәге темаларҙың береһенә инша, «Йәшлек» газетаһына мәҡәлә яҙығыҙ йәки тел түңәрәгендә дискуссия үткәрегеҙ.\n«Ата-бабам баҡҡан ер – кендек ҡаным аҡҡан ер», «Атаңдан айырылһаң, айырыл, илеңдән айырылма», «Бала ҡәҙерен әсә белер, ил ҡәҙерен ир белер», «Дуҫынан айырылған ете йыл илар, иленән айырылған илле йыл илар».\n5. Нәфис әҙәбиәттән төрлө мәғәнә сағылдырған бойороҡ һөйкәлештәре булған 10-15 һөйләм күсереп алығыҙ.\n6. «Башҡорт теленең һүҙлегенән» «А» хәрефенә башланған 8 ҡылым яҙып алып, уларҙы ҡылым төркөмсәләре формаларына ҡуйып, һүҙбәйләнештәр төҙөп, күсереп алығыҙ.\nТүбәндәге ҡылымдарҙан хәбәр, бойороҡ, шарт, теләк һөйкәлеше ҡылымдарының төрлө формаларын яһағыҙ, 2-3 ҡылымды затта, һанда үҙгәртегеҙ.\nҠыуаныу, ҡотлау, ҡуйыртыу, ҡаплау, йыйыу, йүгереү, йөрөү, инәлтеү, иркәләнеү, елпенеү, ерегеү.\n6.Тест һорауҙарына яуап бирегеҙ:\n1. Ҡылым нимәне белдерә?\nа) предметтың билдәһен;\nв) предметтың эш-xәpәкәтен, хәл торошон.\nУл ниндәй категориялар менән үҙгәpә?\nа) килеш; г) һан; ж) зат;\nб) һөйкәлеш; д) эйәлек категорияһы; з) йүнәлеш;\nв) заман; е) хәбәрлек категорияһы;и) күләм.\nБашҡорт теле ҡылымдарында нисә һөйкәлеш бар?\nа) 3.б) 4в) 5\nҠылым төpкөмсәләре нисәү?\nа) 3б) 4в) 5\nҠылымдың башланғыс формаһы.\nа) уртаҡ ҡылым, инфинитив;\nб) II зат, бойороҡ һөйкәлеше.\nв) хәбәр һөйкәлеше, I зат\nКөндәp йылындымы - йәйләүгә сығалар.\nБыл ниндәй һөйкәлеш?\nа) хәбәр һөйкәлеше; в) шарт һөйкәлеше;\nб) бойороҡ һөйкәлеше; г) теләк һөйкәлеше.\n7. Хат яҙмаҡсы булдым. Был ниндәй һөйкәлеш?\n8. Уҡыу, яҙыу, буяу, йәйләү, улау, сәсеү, һаулау - былар ниндәй һүҙ төркөмө?\nа) исем;б) ҡылым;\nв) исем ҡылым, ләкин исемлек мәғәнәһе көслө.\n9.Һөйләйем һүҙенең тамырын табығыҙ:\n10.Йыйылыш башланған. Был һөйләмдәге ҡылым ниндәй заманды белдерә?\nб) Билдәле үткән заман\nв) Билдәһеҙ үткән заман\n11.II зат, күплектәге ҡылымды тап:\n12.Хәбәр һөйкәлеше, III зат, күплектәге ҡылымды тап:\n13. Бойороҡ һөйкәлеше, III зат, берлектәге ҡылымды табығыҙ:\n14..Бойороҡ һөйкәлеше, II зат, берлектәге ҡылымды табығыҙ:\n14. Шарт һөйкәлеше, II зат, берлектәге ҡылымды тап:\nб) Тапшыра ине\n15.Шарт һөйкәлеше, III зат, берлектәге ҡылымды тап:\n16. Шарт һөйкәлеше, III зат, күплектәге ҡылымды тап:\n17.Тәбиғәтте һаҡлау. Һөйләмдәге ҡылымдың төркөмсәһен билдәләгеҙ.\nа) Исем ҡылым\nб) Үткән заман сифат ҡылым\nв) Уртаҡ ҡылым\n18. Иштуған, сәмләнеп, үҙ маңлайына үҙе шап иттереп һуғып алды (З.Биишева). Һөйләмдәге ҡылымдың төркөмсәһен билдәләгеҙ.\nб) Хәл ҡылым\n19. Малайҙар уны көтә-көтә арып бөттөләр (Ф.Әсәнов). Һөйләмдәге ҡылымдың төркөмсәһен билдәләгеҙ.\nг) Хәҙерге заман сифат ҡылым\nд) Хәл ҡылым\n20. Буш быуаға һыуҙар төшә торғас, бер мәл ташып, ҡапыл йырланы. (Ҡ.Даян). Һөйләмдәге ҡылымдың төркөмсәһен билдәләгеҙ.\nа) Хәл ҡылым\n7. Тексты күсереп яҙығыҙ. Ҡылымдарҙы табып, аҫтарына һыҙығыҙ, уларҙың синтаксик вазифаларын өҫтәренә яҙып сығығыҙ. Ҡалын хәрефтәр менән бирелгән һүҙҙәргә морфологик анализ яһағыҙ\nБысҡы теше кеүек киртләсләнеп-киртләсләнеп теҙелеп киткән күкһел ҡаялар сылбыры икегә айырылған ерҙә башлана ла беҙҙең Нөгөш, ҡыр кәзәһендәй һикергеләп, шаян ҡолонсаҡтай уйнаҡлап, түбәнгә төшә башлай. Берсә, көмөш билбауҙай, тауҙарҙың билен быуып үтә, берсә, үткер бысаҡтай ҡояшта ялтырап, дөм ҡара урмандарҙы киҫеп сыға. Ә инде күҙ күреме етмәҫ тигеҙлектәргә барып еткәс, ашҡыныуҙары кәмеп, иркенәйеп тын алғандай, дуға кеүек ҙур ғына бер боролош яһай ҙа, терегөмөштәй һыуын сайпылта-сайпылта, тын ғына аға башлай. Ошо дуғаның ҡап уртаһында, Нөгөштөң уң яҡ ярында, беҙҙең Йәмбиргән ауылы урынлашҡан. Бик матур ул беҙҙең ауыл. Исемен дә Йәмбиргән тип ҡушҡандар бит, юҡҡа ғына түгелдер инде (Д.Бүләков)\nАнализ эшләү өсөн текстар\n1. Ҡыҙҙар саҡырып ҡайтҡас, Емеш бөтә сынаяҡ, сәйгүн, тәрилкә кеүек нәмәләрҙе тоҙ менән ышҡып, йылтыратып йыуып ултыртты. Унан ватылыр-боҙолорҙай әйберҙәрҙе, мөйөш-һәйештәрен сысҡан кимереп, быҙау ялап бөткән, «Нух заманынан» ҡалған быялалы шкаф эсенә йәшерҙе. Урындыҡты бер ҡат балаҫ менән генә ҡалдырып, мендәрҙәрҙе, арҡыры-буй юрғандарҙы урындыҡ өҫтөнә өйөп ҡуйҙы. Иң аҙаҡтан иҙәнде, ек-йоғон ҡалдырмай, һап-һары итеп, бысаҡ менән ҡырып йыуып сыҡты. Ә Йәнеш малдарҙы ҡараны. Һыу эсереп, төнгә етерлек бесән һалып, лапаҫтарға ябып ҡуйҙы. Унан өйгә һыу алып килде. Өй эсе йәмләнеп, таҙа яҡты булып китте. Ҡараңғы төшөүгә, Емеш, өрлөк уртаһындағы аҫылмалы етеле шәмгә тултырғансы кәрәсин һалып, ҡыуығын һөрөмдән таҙартып тоҡандырып ҡуйғас, өй тағы ла йәмләнде. Оҙаҡламай ҡыҙҙар ҙа килә башланы. (З.Биишева)\n2. Көҙгө һуҡмаҡ буйлап терпе килә. Аяҡ аҫтында ҡыштырлай. Урман тыныс.\n3. Өсөнсө класта уҡыған саҡта, уҡытыусы беҙгә ошо темаға инша яҙырға ҡушҡайны. Мин оҙаҡ уйлап тормаҫтан: «Әллә нисәмә атты алмаштырмаҫлыҡ тракторҙы һыңар ҡулым менән йөрөткөм килә», тип башлап киткәйнем.\n4. Көн буйы яуған ямғыр кискә ҡарай ҡапыл туҡтаны. Китмәҫкә килгәндәй түшәлеп торған болоттар әллә ҡайһы арала таралып та өлгөрҙө, тик ҡайҙалыр бейектә аҙашып ҡалған һуңғы тамсылар һирәк-мирәк тамғылап ҡуя. Ошо тамсылар менән Гөлнур урамда уйнай. Тамсы уның усына тама, һәм Гөлнур шарҡылдап көлөп ебәрә (М.Кәрим).\n5. Бысҡы теше кеүек киртләсләнеп-киртләсләнеп теҙелеп киткән күкһел ҡаялар сылбыры икегә айырылған ерҙә башлана ла беҙҙең Нөгөш, ҡыр кәзәһендәй һикергеләп, шаян ҡолонсаҡтай уйнаҡлап, түбәнгә төшә башлай. Берсә, көмөш билбауҙай, тауҙарҙың билен быуып үтә, берсә, үткер бысаҡтай ҡояшта ялтырап, дөм ҡара урмандарҙы киҫеп сыға. Ә инде күҙ күреме етмәҫ тигеҙлектәргә барып еткәс, ашҡыныуҙары кәмеп, иркенәйеп тын алғандай, дуға кеүек ҙур ғына бер боролош яһай ҙа, терегөмөштәй һыуын сайпылта-сайпылта, тын ғына аға башлай. Ошо дуғаның ҡап уртаһында, Нөгөштөң уң яҡ ярында, беҙҙең Йәмбиргән ауылы урынлашҡан. Бик матур ул беҙҙең ауыл. Исемен дә Йәмбиргән тип ҡушҡандар бит, юҡҡа ғына түгелдер инде (Д.Бүләков).\nКУРС БУЙЫНСА СИТТӘН ТОРОП УҠЫУСЫЛАР ӨСӨН КОНТРОЛЬ ЭШ ҺОРАУҘАРЫ\nСтуденттар контроль эштең үҙ вариантына тап килгәнен һайлап ала. Вариант шифрҙың (зачет кенәгәһенең) һуңғы һаны буйынса билдәләнә. Мәҫәлән: 0703 – 3 вариант, 07155 – 5 вариант, 0710, 0720, 07130 – 10 вариант.\nКонтроль эш, тейешле срокта үтәлеп, сессия башланғанға тиклем факультеттың ситтән тороп уҡыу бүлеге методисы тарафынан ҡабул ителә, тапшырыу датаһы һәм тәртип һаны күрһәтелеп, махсус журналда теркәлергә тейеш.\nБашҡорт теленән программаға ярашлы төҙөлгән теоретик һорауҙарға яуап биргәндә студент тел ғилеме буйынса үҙенең белем кимәлен күрһәтә. Шуға ла һорауҙарға тулы, ентекле яуап биреү талап ителә. Бирелгән һорауға, тел факттарын үҙгәртмәй, конкрет, төплө, тулы яуап биреү мөһим. Телдең һәр теоретик күренеше, ҡағиҙәләре миҫалдар менән нығытылырға тейеш. Шул уҡ ваҡытта миҫалдар һүҙбәйләнеш, һөйләм йәки ҙур булмаған бәйләнешле текст эсендә бирелһә, был яуап биреүсенең фекерләү ҡеүәһен, тел күренештәрен аңлап үҙләштереүен күрһәтә.\n1. Һүҙ төркөмдәре. Үҙ аллы һүҙ төркөмдәренең дөйөм билдәләре.\n2. Һандарҙың дөрөҫ яҙылышы.\n3. Ҡылымдарҙың лексик-грамматик мәғәнәһе, морфологик категориялары һәм формалары, синтаксик функциялары.\n4. Фараз итеү (ихтималлыҡ) һөйкәлеше. Уның төп грамматик мәғәнәһе.\n5. Теркәүестәр. Уларҙың составы, төп башҡорт теленең теркәүестәре һәм үҙләштерелгән теркәүестәр.\n6. Берлек һәм күплек формаларҙа эйәлек затының бөтә төр аффикстарын күрһәткән таблица төҙөргә.\n7. Һөйләмдәге бар һүҙҙәргә лә морфологик анализ яһағыҙ. Емеш бөтә сынаяҡ, сәйгүн, тәрилкә кеүек нәмәләрҙе тоҙ менән ышҡып, йылтыратып йыуып ултыртты(З.Биишева).\n1. Алмаш тураһында дөйөм төшөнсә бирегеҙ. Алмаш төркөмсәләре.\n2. Исемдәрҙең һан менән үҙгәреше. Күплек аффикстарының варианттары.\n3. Үҙ аллы һәм ярҙамсы ҡылымдар.\n4. Теләк һөйкәлешенең мәғәнәһе, яһалышы, зат, һан һәм барлыҡ-юҡлыҡ менән үҙгәреше.\n5. Теҙеүсе теркәүестәр.\n6. «Башҡортса-русса һүҙлек» (М., 1996) буйынса төҫтәрҙе белдергән һүҙҙәрҙе тәржемәһе менән күсереп алырға (10-15 һүҙ), ниндәй һүҙ төркөмөнә ҡарауын билдәләргә, башҡорт эквивлентттары менән һөйләмдәр төҙөргә.\n7. Һөйләмдәге бар һүҙҙәргә лә морфологик анализ яһағыҙ. Иң аҙаҡтан иҙәнде, ек-йоғон ҡалдырмай, һап-һары итеп, бысаҡ менән ҡырып йыуып сыҡты (З.Биишева).\n1. Һүҙ төркөмдәренә бүлеү принциптары.\n2. Исемдәрҙең килеш менән үҙгәреше. Түбәндәге һүҙҙәрҙе килештәр менән үҙгәртергә: китап, тормош.\n3. Ҡылымдарҙың аналитик формалары.\n4. Ниәт-маҡсат һөйкәлешенең мәғәнәһе, яһалышы. Уның формалары\n5. Эйәртеүсе теркәүестәр\n6. «Башҡорт халыҡ ижады» күп томлығының боронғо йырҙар тупланған китабынан күплек формаһында файҙаланылған яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәрҙе күсереп алығыҙ (10-ар миҫал), һәм уларға морфологик анализ яһағыҙ.\n7. Һөйләмдәге бар һүҙҙәргә лә морфологик анализ яһағыҙ. Өй артындағы бүрәнә өҫтөндә Айҙар менән Ғабдулла байтаҡтан бирле һүҙһеҙ ултыралар (М.Кәрим).\n1. Нумератив һүҙҙәр, уларҙың мәғәнә үҙенсәлектәре.\n2. Исемдәрҙең хәбәрлек категорияһы. Түбәндәге һүҙҙәрҙе хәбәрлек ктегорияһы менән үҙгәртергә: уҡыусы, осоусы.\n3. Ҡылымдарҙың грамматик категориялары.\n4. Исем ҡылымдың мәғәнәһе, яһалышы.\n5. Бәйләүестәрҙең мәғәнә мөнәсәбәттәре, яһалышы һәм синтаксик функциялары. Бәйләүестәрҙең төрлө килештәр менән башҡарылыуы.\n6. Художестволы әҙәбиәтән берлек формаһындағы исемдәрҙең күплек мәғәнәһен белдереүенә миҫалдар (15-20) яҙып алырға.\n7. Һөйләмдәге бар һүҙҙәргә лә морфологик анализ яһағыҙ. Айҙар һеңлеһе Гөлнурҙы саҡырып алды ла Яҡупты алып килергә ҡушты (М.Кәрим).\n1. Исемдәрҙең эйәлек категорияһы. Түбәндәге һүҙҙәрҙе эйәлек категорияһы менән үҙгәртергә: китап, дәфтәр.\n2. Һандарҙың стилистик үҙенсәлектәре.\n3. Ҡылымдарҙың барлыҡ-юҡлыҡ категорияһы\n4. Уртаҡ ҡылымдың төп мәғәнәһе, яһалышы, морфологик үҙенсәлектәре.\n5. Саҡырыу һүҙҙәре.\n6. Художестволы әҙәбиәттән төп һәм шартлы сифаттар (төп сифаттарҙың төрлө дәрәжәләрендә) булған һөйләмдәр (10-15) яҙып алырға, тикшерергә.\n7. Һөйләмдәге бар һүҙҙәргә лә морфологик анализ яһағыҙ. Ялан аяҡтары менән бысраҡты сәпелдәтә-сәпелдәтә, Гөлнур Яҡуптарға табан йүгерҙе (М.Кәрим).\n1. Сифат тураһында дөйөм төшөнсә: мәғәнәһе, һорауҙары, яһалышы. Төп һәм шартлы сифаттар.\n2. Рәүештәрҙең семантик төркөмсәләре.\n3. Ҡылымдың йүнәлеш категорияһы.\n4. Сифат ҡылымдың мәғәнәһе, уның сифат һәм ҡылым билдәләре.\n5. Киҫәксәләрҙең мәғәнә үҙенсәлектәре һәм төрҙәре.\n6. Алмаштарҙың төркөмсәләрен сағылдырған схема йәки таблица төҙөргә.\n7. Һөйләмдәге бар һүҙҙәргә лә морфологик анализ яһағыҙ. Бөтә тирә-яҡта тынлыҡ, бөтә нәмә йоҡлай, ә йылға һаман аға ла аға (К. Мәргән).\n1. Исемдәрҙең лексик-семантик төркөмсәләре.\n2. Ярҙамсы һүҙ төркөмдәре тураһында төшөнсә.\n3. Ҡылымдың күләм категорияһы.\n4. Хәл ҡылымдың мәғәнәһе, уның рәүеш һәм ҡылым билдәләре.\n5. Киҫәксәләрҙең семантик төркөмсәләре.\n6. ««7» һанын ҡулланып, халыҡ ижадынан миҫалдар килтерегеҙ (йола, ырым, мәҡәл, әйтем).\n7. Һөйләмдәге бар һүҙҙәргә лә морфологик анализ яһағыҙ. Тик эреле-ваҡлы тулҡындар ғына шыбырҙашып һөйләшеп алалар, ләкин ул да оҙаҡҡа һуҙылмай (К. Мәргән).\n1. Сифат дәрәжәләре. Түбәндәге һүҙҙәрҙе дәрәжәләр менән үҙгәртегеҙ: йәшел, тәмле, оло.\n2. Алмаштарҙың һан һәм килеш менән үҙгәреү үҙенсәлектәре.\n3. Хәбәр һөйкәлеше. Уның төп грамматик мәғәнәһе. Хәбәр һөйкәлешенең заман формалары.\n4. Ҡылым рәүешлеге. Уны белдереүсе формаларҙың мәғәнә биҙәктәре.\n5. Модаль һүҙҙәрҙең мәғәнәһе, морфологик үҙенсәлектәре. Модаль һүҙҙәрҙе мәғәнәләре буйынса төркөмләү\n6. «3» һаны менән бәйле әйтемдәр, хикмәтле һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр, тормош күренештәрен яҙығыҙ.\n7. Һөйләмдәге бар һүҙҙәргә лә морфологик анализ яһағыҙ. Еткән ҡыҙлы кешеләр үҙҙәренең өмөт иткән яҡтарынан яусы әбейҙәрҙең килгәнен көтәләр (Н.Мусин).\n1. Сифаттарҙың стилистик үҙенсәлектәре.\n2. Исем тураһында дөйөм төшөнсә: мәғәнәһе, һорауҙары, яһалышы. Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр.\n3. Бойороҡ һөйкәлеше.\n4. Ҡылым формаларының эмоциональ-экспрессив мәғәнәләре\n5. Ымлыҡтарҙың семантик һәм грамматик үҙенсәлектәре.\n6. «Башҡорт теленең һүҙлегенән» «А» хәрефенә башланған 8 ҡылым яҙып алып, уларҙы ҡылым төркөмсәләре формаларына ҡуйып, һүҙбәйләнештәр төҙөп күсереп алығыҙ.\n7. Һөйләмдәге бар һүҙҙәргә лә морфологик анализ яһағыҙ. Яусы ебәргән уллы кешеләр яусыларының ниндәй сырай менән ҡайтыуҙарын аңдыйҙар (Н,Мусин).\n1. Һан тураһында дөйөм төшөнсә. Һан төркөмсәләре.\n2. Рәүештәрҙең лексик-грамматик мәғәнәләре һәм синтаксик функциялары.\n3. Шарт һөйкәлеше. Шарт һөйкәлешенең мәғәнәһе, уның формалары\n4. Ҡылым формаларының стилистик функциялары\n5. Оҡшатыу һүҙҙәренең яһалышы, мәғәнәүи үҙенсәлектәре.\n6. Нәфис әҙәбиәттән төрлө мәғәнә сағылдырған бойороҡ һөйкәлештәре булған 10-15 һөйләм күсереп алығыҙ.\n7. Һөйләмдәге бар һүҙҙәргә лә морфологик анализ яһағыҙ. Ҡояш өҫтөнә ҡулыңды ҡуй ҙа ҡара, алыҫ-алыҫтарға һуҙылып киткән киң яландар ус төбөндә кеүек кенә булыр (Н,Мусин).\n← Тесты по дисциплине «Башкирский язык. Морфология» Flash — анимация учащейся 8 класса. 2015г. →


Эшҡыуар » Страница 28 » Башҡортостан гәзите\nҺаҡал өсөн дә һалым түләйһе ҡалды...\nЭшҡыуар // 25-05-2013, 01:21\nРәсәйҙә бөгөн күп кенә шәхси эшҡыуарҙар оҙаҡ йылдар уңышлы эшләгән бизнесын ябырға мәжбүр булды. Белеүегеҙсә, 2013 йылдың 1 ғинуарынан Пенсия фондына түләүҙәр хаҡы ике тапҡырға артты. Әле ул 36 мең һумға яҡын тәшкил итә, быға тиклем 17 мең һум тирәһе ине.\nРәсәй Һаҡлыҡ банкы башлығы Герман Греф та, был көйөнөслө хәлгә риза түгеллеген белдереп, Рәсәй Хөкүмәтенә уйламай ҡабул иткән ҡарарын ҡабаттан тикшерергә һәм тәүбә итергә саҡыра.\nКом: 0 // Уҡынылар: 768 тапҡыр // Тотош уҡырға\nЭшҡыуар // 25-05-2013, 01:20\nЯрҙам кәрәк икән, юллағыҙ\nҮҙ эшеңде алып барғанда, бер ниндәй ярҙам да ҡамасау түгел. Беҙҙә лә йүнселдәргә ҡарата хәстәрлек саралары күрелә. Әммә улар тураһында белеп етмәгәндәр ҙә юҡ түгел.\nИҡтисади үҫеш министрлығы “2013 – 2018 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһында бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереү һәм яҡлау" маҡсатлы программаһын тормошҡа ашыра.\nКом: 0 // Уҡынылар: 982 тапҡыр // Тотош уҡырға\nИзге маҡсаттағы берләшеү\nЭшҡыуар // 14-05-2013, 01:25\nӨфөнөң Эшҡыуарҙар союзы 15 йыллығын билдәләй. Уның эшмәкәрлегендә төп йүнәлештәр — баш ҡалала эшҡыуарлыҡты үҫтереү инфраструктураһын ойоштороуҙа, бизнесҡа булышлыҡ итеүгә йүнәлтелгән федераль һәм республика ҡануниәтен булдырыуҙа ҡатнашыу, эшҡыуарҙарҙың хоҡуғын һәм законлы мәнфәғәтен яҡлау, шулай уҡ йүнселлеккә муниципаль ярҙам системаһын төҙөү.\nТиҫтә ярым йыл эсендә Союзға алты рәйес — Валерий Вәлиәхмәтов, Владимир Вишневский, Раил Ғәзизов, Азамат Сәғитов — идара иткән. 2004 йылдан быйылғы апрелгә тиклем эшлекле кешеләр ойошмаһын “Респект” хоҡуҡ компанияһының генераль директоры Ольга Одинокова етәкләне.\nКом: 0 // Уҡынылар: 681 тапҡыр // Тотош уҡырға\nЭше уңғандың ашы ла уңған\nЭшҡыуар // 29-03-2013, 03:21\nИбрай ауылында бик шәп умартасы бар тигәндәре ҡолаҡҡа салынып-салынып ҡала-ҡалыуын, әммә үҙен күргән юҡ тип, юлға сыҡтым. Күргән юҡ тип әйтеү дөрөҫ тә булмаҫ, 90-сы йылдар булһа кәрәк, бригада подряды ойошторолған ваҡытта ул районда атаҡлы кукуруз үҫтереүсе булараҡ танылғайны. Алдынғы механизаторҙың фотоһүрәте район гәзитенән төшмәй ине.\nҠыш бит, ауылға килеп инһәң, урамда берәйһен осратырмын тимә. Алан-йолан ҡаранып, урынымда бер аҙ тапаныуға бире яҡҡа килгән "Беларусь" күренде. "Мәктәпте үткәс, икенсе тыҡрыҡ мөйөшөндә блоктарҙан һалынған ике ҡатлы аҡ йорт шул Ғөбәйтулла Иҫәнсуриндыҡы булыр", — тип өйрәтеп ебәрҙе тракторсы.\n— Хужа өйҙә юҡ: умарталығына киткәйне.\nҠомалаҡ икмәге — табын күрке\nЭшҡыуар // 29-03-2013, 03:19\nХуш еҫен таратып, яңы ғына мейестән сыҡҡан, күпереп бешкән ҡомалаҡ икмәге күптәрегеҙҙең хәтерендәлер әле. Танауҙарҙы ҡытыҡлаған, ирендәрҙе тамшандырған, күңелдәрҙә бала саҡтың иң яҡты иҫтәлеге булып ҡалған ауыл икмәге. Ҡәҙерле кешебеҙ –— әсәйебеҙ бешергән иң татлы ризыҡтарҙың береһе — ҡомалаҡ икмәге.\nТәме телеңде йоторлоҡ, сифаты юғары, берәгәйле, хуш еҫле ауыл әпәкәйе. Ауыл икмәге, тим, сөнки ҡомалаҡтан баш яһап эшләнгән икмәкте һәр саҡ өй мейесендә генә осратырға мөмкин ине. Шуныһы ҡыуаныслы: бөгөн ҡомалаҡ икмәген Йылайыр районының Матрай ауылында урынлашҡан шәхси эшҡыуар Әлиә Кәримованың икмәкханаһында ла һатып алырға мөмкин.\nКом: 0 // Уҡынылар: 1874 тапҡыр // Тотош уҡырға\nНефть эҙләгәндә һыуға тап булған\nЭшҡыуар // 29-03-2013, 03:18\nЙүнсел Николай Волков ер эшкәртеп, мал аҫрап, эргә-тирә ауыл халҡын икмәктән, иттән өҙмәй, бынан тыш, яҡташтарын сифатлы һыу менән тәьмин итеүҙе лә үҙенең бурысы һанай.\n– Йыйын һайын һыу мәсьәләһе күтәрелде, таралышҡанда һәр саҡ уны алдағы көндәрҙә хәл итергә вәғәҙә бирҙе етәкселек, – ти Дүртөйлө ауылында ғүмер итеүсе шәхси эшҡыуар Николай Волков. – Ниңәлер киләһе һөйләшеү тағы шул бер балыҡ башын сәйнәү менән башлана ине. "Шул тиклем дә хәл ителмәҫтәй проблемамы икән ни?" тип аптырай торғайным. Теләк тирәкте йыға тигәндәй, уға тотоноуым да шул һорауға яуап бирергә тырышыуымдан.\nӘйткәндәй, ул – районда һыу үткәреү лицензияһына эйә булған берҙән-бер эшҡыуар.\nЭшҡыуар // 29-03-2013, 01:17\nҮткән быуаттың 90-сы йылдары. Быға тиклем бөтөнләй ят һаналған кәсеп менән тамаҡ туйҙыра башланы ҡайһы бер «башы шәп эшләгән»дәр. Кемдер сепрәк ташып һатты, берәүҙәр шәхси кафе булдырҙы, бәғзеләр хатта завод-фабрикаларҙы «йотоп» ебәрҙе.\n…Шулай килеп ингәйне Рәсәйгә эшҡыуарлыҡ. Ә хәҙерге көндә хәлдәре нисек һуң уларҙың? Алдан әйтеп ҡуяйым, һорауға яуап эҙләгәндә, ҡәләм осонан ҡитғалар кимәлендә эш иткән монополистар төшөп ҡалды. Ришүәт һәм «ҡыйыҡ»тар менән бүлешеү хаҡында ла һүҙ ҡуйыртып тормайым. Маҡсатым — башҡа.\nӘле эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнергә мөмкинлектәр артты, тип дәртләндерә киң мәғлүмәт саралары.\nХуш еҫе тарта\nЭшҡыуар // 1-03-2013, 01:32\nТанауҙы ҡытыҡлаған икмәк еҫе үҙенән-үҙе магазинға әйҙәй. Биналағы "Йылы икмәк" тигән яҙыуҙы күрмәһәң дә, был ризыҡтың тап ошонда әҙерләнеүенә инанаһың. "Көн һайын 1800 дана икмәк-булка бешерелеп, һатыуға сығарыла. Шуның 1600-ө — түңәрәк икмәк, ҡалғаны I сортлы бойҙай һәм арыш ононан әҙерләнә", — тип таныштырҙы үҙҙәре етештергән продукция менән магазин директоры Фәрит Яуышев.\n"Йылы икмәк" тип аталғас, халыҡтың ышанысын аҡлау мотлаҡ, шуға күрә тиҙ арала һатып бөтөрлөк күләмдә генә бешерелә. Хәйер, был ризыҡҡа ихтыяж ҙур. Район үҙәгендә йәшәүселәрҙе лә, ауыл халҡын да тәьмин итәләр. Ул ғына ла түгел, икмәкте хатта күстәнәс итеп сит илдәргә алып китәләр.\nКом: 0 // Уҡынылар: 769 тапҡыр // Тотош уҡырға\nЭшҡыуар // 20-02-2013, 03:49\nМагазин хужаһы Илгиз Усмановты көткән арала, Кәпәй-Ҡобау ауылындағы "Серҙәш" сауҙа нөктәһенә инеп, һатыусы менән бер аҙ серләшеп өлгөрҙөк.\nМагазин ауыл халҡы өсөн элек-электән, айырыуса көҙгө-ҡышҡы миҙгелдә, аралашыр, осрашып-күрешер, хәл-әхүәл белешер урын һанала. Һатыусы Зөлфиә Заһиҙуллинаға эшенән арынып торорға форсат теймәне тиерлек. Әле береһе инеп үҙенә кәрәк тауар менән ҡыҙыҡһына, әле икенсеһе йомошон йомошларға ашыға.\n"Серҙәш" ауылдағы берҙән-бер магазин түгел, ҡаршыла ғына райпоныҡы урынлашҡан. Шуға күрә халыҡҡа һайланырға, хаҡтарҙы сағыштырырға мөмкинлек ҙур. Әммә көслө дәғүәселәренең йәнәшәлә булыуы "Серҙәш" хужаһын артыҡ борсомай.\nҒәрәптәр беҙгә өлгө күрһәтә\nЭшҡыуар // 1-02-2013, 03:13\nЙүнселдәрҙе борсоған мәсьәләләр бихисап\nБөгөн башҡорт эшҡыуарлығының хәле нисек? Йүнселде ниндәй көнүҙәк мәсьәләләр борсой, нимәләр уйландыра? Үҙенең иртәгәһен ул нисек күҙаллай, ошо тармаҡтағы үҙгәрештәргә ризамы? Башҡа илдәрҙә, төбәктәрҙә был йәһәттән хәлдәр нисегерәк? Эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнер өсөн бөгөн дәүләт уңайлы шарттар тыуҙырғанмы? Әлбиттә, бындай һорауҙарға үҙе ошо өлкәлә "йөҙгән", ундағы хәлдәр менән күҙгә-күҙ таныш кеше генә яуап бирә алалыр. Компьютер бизнесында ике тиҫтә йылдан ашыу уңышлы эшләгән эшҡыуар, "Банкос" компанияһының генераль директоры Рәүеф ӘЛМӨХӘМӘТОВ — шундайҙар иҫәбенән. Шуға ла беҙ һорауҙарыбыҙға яуап эҙләп тап уға мөрәжәғәт иттек.\nКом: 0 // Уҡынылар: 1175 тапҡыр // Тотош уҡырға\nАртҡа 1 ... 24 25 26 27 28 29 30 31 32 ... 35 Алға Бит башына


Иглин районында быйылғы ураҡ һоло баҫыуҙарынан мул уңыш алыу менән тамамланды\n«Агроресурс» хужалығында иртә культуралар 1900 гектар майҙанда сәселгән булған.\nУның 1600 гектарын һоло баҫыуҙары биләгән. Һыра эшләү сәнәғәте өсөн ҡиммәтле сеймал культураһы яҡшы уңыш биргән.Гектар ҡеүәте - 26, урыны менән 32-34 центнерға еткән. Райондың баш агрономы Флорида Харрасованың фекеренсә, мул уңыш - барлыҡ технологик талаптарҙы теүәл үтәү һөҙөмтәһе.\nУраҡҡа барлығы алты комбайн йәлеп ителгән, күрше хужалыҡтар ҙа ярҙам иткән. Үҫтерелгән уңышты юғалтыуһыҙ йыйып алыуҙа ябай механизаторҙарҙың да өлөш ҙур, тиҙәр хужалыҡта. Әлеге ваҡытта ауыл уңғандары ҡышҡы культуралар сәсеүҙе тамамлай.


Аҙна яңылыҡтары. Башҡортостанда илдә беренселәрҙән химик утауҙа ҡулланылған гербицидтар етештереү үҙәге асыласаҡ\nӨфө ғалимдарының был өлкәлә алып барылған фәнни эҙләнеүҙәре тиҙҙән сәнәғәт күләмендә етештерелә башлар тип көтөлә. Әлегә инжинирг үҙәгендә ябай колбаларҙа алынған гербицидтарҙы ҙур күләмгә күсереү эштәре бара.\nГербицид 130 градустағы герметик ҡорамалда етештерелә. Химик элементтарҙы ҡушҡандан һуң, игенгә зыян килтермәйенсә, сүп үләндәрен тамырынан ҡоротоусы мәтдә алына.\nТензиометр ярҙамында лабораторияла гербицидтың сүп үләндәре япраҡтарына һыланыу миҡдары ла тикшерелә. Ул ни тиклем юғары, сүп үләндәренә ҡаршы көрәш шул тиклем уңышлы. Гирбицид етештереүсе Өфө ғалимдарының төп маҡсаты - ауыл хужалығына кәрәкле тауарҙы сит ил аналогтарнынан арзаныраҡ, һөҙөмтәлерәк итеү, 2-3 тапҡырға зарарлы мәтдәләрҙе һәм ҡаты ҡалдыҡтарҙы кәметеү.\nБыға тиклем иген баҫыуҙарындағы сүп үләндәренә ҡаршы ҡулланылған гербицидтар Европанан һәм Ҡытайҙан алынған. Яҡынса мәғләүмәттәргә килгәндә, йылына Рәсәйгә 10 тонна химик мәтдә ҡайтарылһа, уларҙың тонна ярымы республика баҫыуҙарында ҡулланылған. Тиҙҙән ауыл хужалығының гербицидтарға булған ихтыяжын Өфө фәнни-тикшеренеү институты ла хәл итә аласаҡ.\nАлександр Колбин, Башҡортостан фәндәр академияһының гербицидтар институты директоры: «Финанс етерлек кимәлдә бүленгәндә быйылдан цех ҡорамалдарын урынлаштырырға мөмкин. Лаборатор шарттарҙа эшләнелгән технологияны сәнәғәт күләмендә ҡабатлай алабыҙ. Тик сәнәғәт линияһы өсөн етди проект һәм ҙур финанс сығымдар талап ителә».\nБер йыл гербицид ҡулланмаған осраҡта бөтә баҫыуҙы урап сыҡҡыһыҙ сүп үләндәре баҫа. Шуға ла был өлкәгә ғалимдар етди ҡарай. Лаборатор шарттарҙы гербицид алыу бер, ә сәнәғәт масштабында бөтөнләй икенсе мәсьәлә. Был инженеринг үҙәгендә лаборатор эш һөҙөмтәләре раҫлана, ә технологияны үҙгәртергә кәрәк булғанда уға коррекция эшләнелә һәм гербицидтар ҙур күләмдә етештерелә. Ә һуңғы этапта улар баҫыуҙарға сығарыла.


11 Ноябрь 2011, 17:49\n11 ноябрҙә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Өфөлә 2013 йылғы VI Ҡышҡы халыҡ-ара балалар уйындарына әҙерлек һәм уны үткәреү буйынса ойоштороу комитеты ултырышын үткәрҙе. Кәңәшмәлә Башҡортостан Хөкүмәте ағзалары, ярыштарға әҙерләнеүгә йәлеп ителгән министрлыҡ, ведомстволар һәм учреждениелар етәкселәре ҡатнашты.\nУлтырышта яңы спорт ҡоролмаларын төҙөү һәм булғандарын реконструкциялау кәрәклеге, был объекттарҙы техник йыһазландырыуға, ярыштарҙа ҡатнашыусыларҙы һәм ҡунаҡтарҙы урынлаштырыу һәм транспорт менән тәьмин итеүгә, шулай уҡ Ҡышҡы халыҡ-ара балалар уйындарын киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртыуға бәйле мәсьәләләр ҡаралды, тип хәбәр итә республика башлығының матбуғат хеҙмәте.\n— Беҙ Рәсәй Федерацияһындағы бындай спорт ярыштары үткәреләсәк беренсе төбәк. Беҙҙең өсөн был ҙур хөрмәт. Барыбыҙҙы ла ҙур эш көтә. Өфө донъяның 20-нән ашыу иленән меңләп уҡыусыны ҡабул итәсәк. Уйындар һигеҙ спорт төрө буйынса үткәреләсәк, — тине Рөстәм Хәмитов.\nУл уйындарҙы әҙерләү һәм үткәреү тураһындағы Указға ҡул ҡуйылыуын, ойоштороу комитеты булдырылыуын һәм комитеттың 20 декабргә тиклем тәғәйен саралар планын раҫларға тейеш булыуын хәтергә төшөрҙө.\n— Атап әйткәндә, ул, Рәсәй һәм сит илдәрҙең киң мәғлүмәт сараларын йәлеп итеп, PR-кампанияһы үткәреүҙе, уйындарҙы трансляциялау өсөн телевизион каналдар менән килешеүҙәр төҙөүҙе, интернет-сайт асыуҙы күҙ уңында тоторға тейеш. Уйындарҙың логотибына бәйле эштәрҙе ҡыҙыулатырға кәрәк. Ярыштар үтәсәк барлыҡ спорт ҡоролмаларының торошон тикшереү зарур. Әҙерлек юғары. Шулай ҙа ҡайһы бер объекттарҙы йә төҙөп бөтөргә, йә тәртипкә килтерергә кәрәк, — тип белдерҙе Башҡортостан Президенты.\nРөстәм Хәмитов билдәләүенсә, музейҙарға, күргәҙмәләргә, театрҙар, экскурсияларға барыуҙы үҙ эсенә аласаҡ ҡыҙыҡлы мәҙәни программа әҙерләргә кәрәк.\n— Уйындарға килгән балаларҙың республиканан һәйбәт тәьҫораттар менән ҡайтыуын һәм үҙ илдәрендәге тиҫтерҙәренә Башҡортостан тураһында һөйләүҙәрен теләйбеҙ. Балаларҙан тыш, тамашасылар, был балаларҙың ата-әсәләре лә киләсәк, әлбиттә. Ҙур халыҡ-ара делегацияларҙы ҡабул итеү өсөн бөтә шарттар ҙа булдырылырға тейеш. Был өлкәлә лә эшләйһе эштәр бихисап, — тип билдәләне республика башлығы.\nУйындарға әҙерләнеү һәм уларҙы үткәреүгә, спорт ҡоролмаларын реконструкциялау һәм төҙөүгә яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса 800 миллион һумдан ашыу аҡса талап ителәсәк.\n— Беҙҙең маҡсат – күберәк федераль һәм бюджеттан тыш финанслау сығанаҡтарын йәлеп итеү. Тейешле һорауҙар менән Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе Владимир Путинға һәм спорт, туризм һәм йәштәр сәйәсәте министры Виталий Муткоға мөрәжәғәт иттем дә инде. Был мәсьәләне мин Рәсәй Федерацияһы Президенты Дмитрий Анатольевич Медведев менән осрашыуҙа ла күтәрергә ниәтләйем, — тип белдерҙе Рөстәм Хәмитов.\nТеги:бр президентыбалалар уйындары


3 октябрҙә Башҡортостан Башлығы Радий Хәбиров эш сәфәре менән Өфө районында булды. Ул сәнәғәт предприятиелары, инфраструктура һәм социаль объекттар эше менән танышты.\nЗубов ауылында республика етәксеһе “Еврокара-плюс” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең етештереү майҙансығын ҡараны. Был - “JAC” Ҡытай корпорацияһының Рәсәйҙәге берҙән-бер келәт техникаһы дистрибьютеры. Компания шулай уҡ БДБ һәм Көнбайыш Европа илдәренә махсус техника менән сауҙа итә.\nПредприятиеның генераль директоры Рушан Ҡәйүмов киләсәккә пландар тураһында һөйләне. Әле Өфө районында келәт техникаһы салонын төҙөү эше тамамланыу өҫтөндә. Ул Рәсәйҙә берҙәм таратыу цехы булдырыу мөмкинлеген бирәсәк. Дилер үҙәген яңыртыу өсөн йәлеп ителгән инвестиция күләме 200 миллион һум тәшкил итә. Келәт технологияларын яңыртыу 15 яңы эш урыны булдырыу мөмкинлеген бирә. Предприятие етәкселеге автомобиль трассаһы йүнәлешендә тирә-яҡ биләмәне төҙөкләндереүҙе лә планлаштыра. Башҡортостан Башлығы эшҡыуарға тирә-яҡ биләмәне үҙ етештереүҙәрен булдырыу өсөн файҙаланырға тәҡдим итте.\n– Миңә проекттың архитектура йәһәтенән хәл ителеше оҡшаны. Бөгөн бизнес тап шулай үҫешергә тейеш: етештереү бурыстары менән бер рәттән эш үҙәгенең тирә-яғын төҙөкләндереү шарт, – тине Радий Хәбиров.\nЧесноковка ауылында тағы бер келәт комплексы төҙөлә – Төбәк-ара тауар-күмәртә баҙары. Был объекттың компания-операторы “Панорама” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте директоры Рөстәм Йәнбухтин транспорттың келәттәр биләмәһенән сыҡҡан ерендә Өфө яғына М5 трассаһында юл айырсаһы төҙөү кәрәклеге тураһында әйтте. Сөнки иң яҡын айырса туғыҙ километр алыҫлыҡта урынлашҡан.\nБашҡортостан Башлығы Юл хужалығы һәм транспорт буйынса дәүләт комитеты рәйесе Алан Марзаевҡа яңы юл ҡоролмаһын булдырыу буйынса тәҡдим әҙерләргә ҡушты.\nВаҡыт үтеү менән яңы логистика үҙәге бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡтың логистик хеҙмәттәргә һәм дистрибьютер, транспорт һәм башҡа компанияларҙың инфраструктураға булған баҙар талаптарын ҡәнәғәтләндерәсәк. Проектҡа йәлеп ителәсәк инвестициялар күләме 1,8 миллиард һум булыр тип күҙаллана. Киләсәктә ҡуртымға алыусыларҙың эш урындарын да иҫәптә тотоп, бында 200-ҙән ашыу яңы эш урыны булдырылыр тип көтөлә.\nАртабан Башҡортостан Башлығы Өфөнән көнбайыш сығыу юлында, М7 трассаһы буйында урынлашҡан “UFAOIL” күп функциялы сервис комплексы төҙөлөшө менән танышты.\nБыйыл августа республиканың инвестиция комитеты “ПИК” компанияһының ошо проектын хуплағайны. Улар Өфө районында ике яңы автозаправка станцияһы асырға йыйына. Уның эсенә автосервис пункты, магазин һәм ҙур булмаған мотель инәсәк.\nРеспубликаның Сауҙа һәм ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау буйынса дәүләт комитеты рәйесе Алексей Гусев аңлатыуынса, юл буйы сервисын булдырыу өсөн мөмкин булған майҙансыҡтар эҙләү бөтә Башҡортостан буйлап башланған. Был йүнәлеште үҫтереү менән 30-ҙан ашыу инвестор ҡыҙыҡһына, улар 50-нән ашыу яңы объект булдырырға уйлай. Өҫтөнлөклө бурыс – туристик инфраструктураны 2021 йылға планлаштырылған ҙур халыҡ-ара сараларға – Бөтә донъя фольклориадаһы һәм “Апимондия” халыҡ-ара умартасылар конгресына әҙерләү.\nБашҡортостан Башлығы белдереүенсә, булған объекттарҙы яңыртырға әҙер булған эшҡыуарҙарға ла ярҙам итергә кәрәк.\n– Беҙ был эште ярты йыл элек башланыҡ. Тәү ҡарашҡа был иҡтисадтың ҙур булмаған бер өлөшө кеүек. Тик ул - бик етди сегмент. Республиканың юл буйы сервисына йәлеп ителәсәк инвестициялар күләме дүрт миллиард һумдан ашыу булыр тип планлаштырыла, – тине Радий Хәбиров. – Иң мөһиме, беҙ эшҡыуарҙарға бының дәүләт өсөн, республикаға һәм кешеләргә кәрәклеген аңлата алдыҡ. Беҙ бындай проекттарға мотлаҡ ярҙам итәсәкбеҙ.


Диниә назаратына – 100 йыл!\n14 Декабрь 2017, 19:09\n1917 йылдың тарихи ваҡиғалары халҡыбыҙҙың артабанғы яҙмышын хәл итеүҙә, һис шикһеҙ, ҙур роль уйнаны. Билдәле булыуынса, Рәсәйҙәге Февраль революцияһынан һуң башҡорттарҙың милли-территориаль автономияһын төҙөү процесы башлана. Ырымбурҙағы Карауанһарайҙа I һәм II Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары тарафынан һайланған Башҡорт мәркәз шураһы эшен башлай. Уның беренсе фарманында башҡорттарҙың милли идараһын ойоштороу кәрәклеге раҫлана.\nӘ инде икенсе фарман менән Башҡортостан автономияһы иғлан ителә. Бер айҙан Ырымбурҙа үткән III Бөтә башҡорт ҡоролтайында Дин тураһында закон ҡабул ителә. Башҡортостан мосолмандарының Баш Диниә назараты һәм уның мөфтөйө һайлана. Республикалағы тәүге дини ойошма 1937 йылға тиклем уңышлы эшләп килә. Был ваҡытта бик күп китаптар баҫыла, кадрҙар әҙерләнә, мәсеттәр асыла, ғөмүмән, халыҡҡа юғары рухи тәрбиә биреү буйынса әллә күпме эштәр башҡарыла. Әммә 1937 йылда Диниә назараты вәкилдәре, нахаҡҡа ғәйепләнеп, репрессиялана. Ошонан һуң ойошманың эше туҡталып ҡала. Тик 1992 йылда ғына Башҡортостан мосолмандары ҡор йыйып, Диниә назаратын ҡайтанан булдыра. Нурмөхәмәт хәҙрәт Ниғмәтуллин мөфтөй итеп һайлана.\nШулай итеп, Диниә назаратының бер быуатлыҡ данлы тарихына ҡатмарлы колхозлашыу осоро ла, мәсеттәрҙең ябылыуы ла, шанлы һуғыш йылдары ла, унан килеп, кире иманға ҡайтыу мәле һәм бүтән ваҡиғалар ҙа ингән. Хәҙер Диниә назараты меңгә яҡын мәсет-мәхәлләне берләштерә...\nЙылайыр ауылының мәҙәниәт һәм ял үҙәгендә Башҡортостан Диниә назаратының 100 йыллығына бағышланған конференция уҙҙы. Район хакимиәте, тарафынан ойошторолған был матур сарала хөрмәтле ҡунаҡтар – Башҡортостан Башлығы ҡарамағындағы Дәүләт-конфессиональ мөнә-сәбәттәр буйынса совет советнигы Руслан Дияс улы Ҡарамышев, Башҡортостан Диниә назараты рәйесенең беренсе урынбаҫары Айнур Нурғәле улы Арыҫланов, тарих фәндәре кандидаты, социо-мәҙәни эҙләнеүҙәр үҙәгенең етәксеһе Юлдаш Мөхәммәт улы Йосопов, Урал аръяғының ахуны Хәмзә хәҙрәт Хафизов, Башҡорт дәүләт университетының “Теология” фәнни-белем биреү үҙәге директоры урынбаҫары Гөлназ Венер ҡыҙы Балягова, Урал аръяғы райондарының имамдары ҡатнашты.


Билдәле шағирә, байтаҡ йыр һүҙҙәренең авторы Кәүсәриә Шафиҡова арабыҙҙан китте - Культурный мир Башкортостана\nБилдәле шағирә, байтаҡ йыр һүҙҙәренең авторы Кәүсәриә Шафиҡова арабыҙҙан китте\nЙома, 05 май 2017\nКисә 69-сы йәшендә билдәле шағирә, байтаҡ йыр һүҙҙәренең авторы Кәүсәриә Шафиҡова яҡты донъя менән хушлашты.\nШафиҡова Кәүсәриә Фиҙай ҡыҙы 1949 йылдың 3 ғинуарында Яңауыл районының Иҫәнбай ауылында тыуған. Яман сир һөҙөмтәһендә ете йәшендә хәрәкәтһеҙ ҡала. Ижадҡа тотоноуы уҙған быуаттың алтмышынсы йылдары аҙағына тура килә: тейешле белем алыуҙан мәхрүм булһа ла, үҙ аллы шөғөлләнеүе, күп уҡыуы, тормошҡа ышаныс һәм өмөт менән ҡарауы уның йөрәгендә илһам сатҡылары уята. Хис-тойғоларын тәүге тапҡыр шиғри юлдарға һалғанда уға ун ете йәш була. Уның тәүге әҫәре 1970 йылда Яңауыл районы гәзитендә донъя күрә, ә бер шәлкем шиғырҙары 1977 йылда Ҡазанда нәшер ителгән «Ҡыҙҙар тауышы» исемле йыйынтыҡҡа индерелә. Өфөлә «Йәш көстәр» альманахында 1984 йылда бер нисә шиғыры, тағы ла бер йылдан йәш шағирҙарҙың татар телендәге «Осҡондар» тупланмаһында «Был йыр һинең хаҡта» йыйынтығы уҡыусы хөкөменә тәҡдим ителә. Шунан һуңғы тиҫтә ярым йылдан артығыраҡ осорҙа Кәүсәриә Шафиҡованың Өфөлә ете, Ҡазанда өс, Нефтекама һәм Яңауылда ике йыйынтығы баҫыла. Һуңғы баҫмаларға әҙибәнең шиғырҙары һәм композиторҙар көй яҙған йыр текстары менән бер рәттән уның хикәйәләре һәм новеллалары ла ингән. 1995 йылда Өфөлә донъя күргән «Пар аҡ ҡош» һәм 2000 йылда Яңауылда сыҡҡан «Бөрөләр асылғанда» китаптары — Кәүсәриә Шафиҡованың тормош юлдашы, үҙенә оҡшаш яҙмышлы шағир Рәфис Мөхәмәтдинов (1960—2015) менән берлектәге ижад емештәре.\nШағир Татарстандың Яр Саллы ҡалаһында нәшер ителгән «Арғымаҡ» журналының Сажиҙә Сөләймәнова исемендәге конкурсының тәүге лауреаты, төрлө йылдар йомғаҡтары буйынса шундай уҡ исемде уға республикабыҙҙың күп кенә гәзит-журналдары, шул иҫәптән «Башҡортостан ҡыҙы» редакцияһы ла биргән. Ул шулай уҡ Яңауыл районы хакимиәтенең Ғәли Соҡорой исемендәге премияһы лауреаты, ҡала һәм райондың почетлы гражданы.\nКәүсәриә Шафиҡова һүҙҙәренә Башҡортостан һәм Татарстан композиторҙары ике йөҙгә яҡын йыр яҙған. Шағирәне оло сәхнәгә алып сығыусы, уның шиғырҙарын көйгә һалып, халыҡҡа еткереүсе — билдәле композитор һәм йырсы, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Наил Шәймәрҙәнов. Алтмыштан артыҡ йыр — ике авторҙың моң даръяһындағы сирек быуатҡа яҡын дауамындағы ижади дуҫлыҡ һөҙөмтәһе. Был хеҙмәттәшлек, 1991 йылда яҙылған «Ҡайталар инде ҡыр ҡаҙҙары»нан башланып китеп, «Башҡортостан гөлө беҙ», «Их, алмаһы», «Ҡоштар китә», «Ике малай», «Балан тәлгәштәре», «Иҫән саҡта күрешәйек» һәм башҡа киң танылыу алған йырҙар менән дауам итә. «Дәрмән» төркөмө башҡарыуында йыш яңғыраған «Был минең ғорурлығым»ды айырым билдәләргә кәрәк.\nШағирә тураһында яҡты иҫтәлектәр халыҡ күңелендә мәңге һаҡланыр.


Алыҫ көнсығышҡа эшкә киткән яҡташтарыбыҙ тыуған яғына ҡайта башланы | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n08 декабря 2019 — 20:09 Алсу Суфиянова\nӨфөнән 8 мең саҡрымда ятҡан объектта эшләүсе “Өфөнефтемаш” хеҙмәткәрҙәре айҙар дауамында аҡса алмауҙары, ризаһыҙлыҡ белдергән өсөн хатта ашатмауҙары тураһында видеоға яҙҙырып интернет селтәренә һалғайны. Әгәр был хаҡта улар киң йәмәғәтселеккә хәбәр итмәһә? Улар ҙа оҙон аҡса артынан ғаиләһен, туғандарын ҡалдырып алыҫ юлға сыҡҡан меңәрләгән замандаштарыбыҙ кеүек алданып үҙ проблемаһы менән үҙҙәре генә тороп ҡалыр ине.\nБер тин аҡсаһыҙ ҡалған эшселәр үҙҙәренең зарын һөйләп сараһыҙлыҡтан интернетҡа һала. “Өфөнефтемаш” компанияһы аша эшкә киткән вахтасылар айҙар дауамында хеҙмәт хаҡы алмауҙары, кире ҡайтырлы аҡсалары булмауы, хатта эш бьреүсе ашатыуҙан баш тартыуы хаҡында хәбәр итә.\nМул вәғәҙәләргә ышанып өйҙән 8 мең км-ҙа ятҡан ҡалаға сығып китә улар. Әммә 3-сө ай эш хаҡы түләнмәй, көн дә вәғәҙәләр генә ишетә улар. Ирекһеҙҙән Башҡортостан вахтасылары видеомөрәжәғәт яҙҙяра. Ул йәшен тиҙлеге менән бөтә социаль селтәрҙәрҙе ялмап алды.\nВәғәҙәләрҙе көтөп көс-хәл ҡалмағас, вахтасылар забастовка иғлан итә, ә эш биреүсе үҙ сиратында уларҙы ашһыҙ ҡалдыра.\nБыл кешеләрҙең барыһы ла “Өфөнефтнемаш” компанияһы хеҙмәткәрҙәре, 2018 йылдан алып Владивостокта судно төҙөү предприятиеһы өсөн цехтар төҙөлөшөндә ҡатнаша улар. 600 хеҙмәткәрҙең 80 проценты Башҡортостандан. Ойшма етәксеһе Руслан Ғәлиуллин финанс ҡатмарлыҡтар ваҡыты менән килеп сығып тора, ти.\nӘ вахта менән Алыҫ көнсығышҡа эшкә киткән хеҙмәткәрҙәрен етәкселек ялҡаулыҡта ғәйепләй. Үҙ сиратында эшселәрҙең хоҡуҡтары бөтөнләй боҙолмай тип аҡлана. Хеҙмәт шарттары үтәлә, ә эш хаҡын ваҡытында алмауҙарында улар йәнәһе лә үҙҙәре ғәйепле икән.\nБыл хәлде Республика Башлығы ла иғтибарҙан ҡалдырманы һәм үҙенең социаль селтәрҙәрҙәге сәхифәһендә бындай ғәҙелһеҙлеккә юл ҡуйған эш биреүсе законға ярашлы язаһын аласаҡ, тип яҙып сыҡҡайны. Тәфтишселәр һәм Дәүләт хеҙмәт инспекцияһы тикшереү эшен алып бара. Был аҙнала Башҡортостан вахтасыларының бер өлөшө тыуған яҡтарына ҡайтты.\nБилдәле булыуынса, компания 120-нән ашыу эшсегә аҡса тейеш. Бурыс иҫәбе 2 млн-дан ашыу. Владивастокта ҡалған эшселәр әле лә көсөргәнешле хәлдә, видеола дөрөҫөн һөйләгәндәре өсөн улар эш хаҡын түләмәҫтәр тип борсола.


Аҙна яңылыҡтары. Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығынан һауа торошоноң боҙолоуы тураһында иҫкәртеүҙәр йышайғанын барыһы ла һиҙгәндер?\nКеҫә телефондарына хәҙер өс көн һайын тиерлек йә көслө ел сығыуы, йә һауа температураһының түбәнәйеүе, башҡа ғәрәсәттәр тураһында иҫкәртеп кенә торалар. Был, әлбиттә,тәбиғәттең тотороҡһоҙланыуы хаҡында һөйләй. Ысынлап та, май айы ғәҙәттәгенән күпкә һыуығыраҡ килде. Халыҡ зарланыр ҙа тынысланыр, ә бына үҫемлектәр донъяһы был һалҡындарҙа зыян күрһә нишләргә?\nАуыл хужалығы министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, республикала ужым бойҙайының 6 проценты апрель-май айҙарындағы ҡырауға бирешкән. Был 20 мең гектарҙан ашыу майҙан тигән һүҙ. Хәҙер был ерҙә техник культуралар, йә башҡа үҫемлектәр сәсергә мәжбүр буласаҡтар. Шулай ҙа уңыш булмаясаҡ тип борсолорға ярамай, ти аграрийҙар. Халҡыбыҙ ҙа бит май һалҡын килһә, ашлыҡ мул булыр, тип күҙаллаған. Тик бына баҡсасылар ғына был һынамыштарға шикләнә. Күптәрҙең бит апрель аҙағындағы селләгә ышанып сығарып ултыртылған помидорҙары, сөгөлдөр-кишерҙәре туңып юҡҡа сыҡты. Уңышһыҙ ҡалмаҫ өсөн баҡсасылар ниндәй саралар күрә? Халыҡ ҡырауҙан нисек һаҡлана?\nЙәғәфәр Йәноҙаҡов сливанан ғына түгел, барлыҡ баҡсаһынан мул уңышҡа өмөтөн өҙгән. «Былтыр май айында ҡар яуып та емеш-еләк, йәшелсә өшөмәне, быйылғы ҡырау күпкә ҡурҡынысыраҡ булып сыҡты»,-ти уҙаман. Хәҙер ул ҡыяр, помидор, ҡыҙыл боросон һаҡлап ҡалыр өсөн теплица эсендә теплица ойошторған. Төнгөлөккә асыҡ урында ултырған башҡа йәшелсәһен дә ҡаплап ҡалдыра, таң менән төтөнлөктәр һала. Баҡсасы әйтеүенсә, Әбйәлил районында ғына быйыл ҡырау ете-һигеҙ тапҡыр төшкән.\nИглиндән Гөлйыһан Шакирова ла ҡыярҙарын һаҡлап ҡалыр өсөн төнгөлөккә үҫентеләргә биҙрә-кәстрүлдәр ҡаплай. Быйылғы ҡырауҙан хатта, теплица ла ярҙам итмәй. Үҫентеләр батарея ярҙамында һаҡлана. Майҙа һауа торошоноң тотороҡһоҙ булыуы ҡатынды аптыратыу түгел, тамам арытҡан. Ҡыҙыл сөгөлдөрҙөң япраҡтары ла һаман күренмәй.\nТик йылытҡыстары ярҙамында ғына - шиңә башлаған помидорҙар йәнә баш күтәргән. Электр утына киткән сығымдар үҙен аҡлар тип ышана Шакировтар.\nЮғалтыуҙар апрель аҙағындағы селләгә бәйле. Халыҡ көндәр йылытыуына алданып үрсметмәләрен ергә иртә ултыртты. Благоварҙан Людмила Михайлова ла тәбиғәт шуҡлыҡтарына ышанған баҡсасыларҙың береһе. Нисәмә төр йәшелсә-емештән редис ҡына тороп ҡалған.\nЛюдмила Михайлова, баҡсасы: «Теплицаға ҡыҙыл борос та ултыртҡайным, улары ла һыуыҡҡа биреште. Үрсетмәләремдең бер өлөшө өйҙә әле, тағы һыуыҡтар булыр тип ҡурҡып торам. Яңынан сәсергә тура киләсәк».\nШәхси хужалыҡтар төрлө алымдар менән булһа ла үҫентеләрҙе өлөшләтә һаҡлап ҡала, ә бына ҙур предприятиелар баҫыуҙарын теплицалар менән ҡаплап ҡуя алмай. Республикала ужым культураларының яҡынса 6 проценты һыуыҡҡа бирешкән. Был хәлде яҙҙың ғәҙәттәгенән һалҡын килеүе лә киҫкенләштергән. Хәҙер аграрийҙар зыян күргән 22 мең гектар майҙанда бойҙай, йә арпа сәсергә мәжбүр. Благовар районындағы хужалыҡтарҙың береһендә генә 4 меңдән ашыу гектар майҙанда сәсеү эштәре яңынан башҡарылған.\nВладислав Степаненко, хужалыҡтың баш агрономы урынбаҫары: «Ужым культураларын әсеү эштәре страховка үткәйне. Әле зыян күләмен иҫәпләйбеҙ. Юғалтыу сәбәптәрен асыҡлайбыҙ. Яҙ ҡырау иртә төштө шул, 16 апрель, 5,7 майҙа һауа температураһы алты градусҡа тиклем түбәнәйҙе».\nРеспубликаның төньяҡ-көнсығышында ужым культураларының яҡынса ике проценты ғына зыян күрһә, Урал аръяғы райондарында 17 проценттан ашыу майҙандарҙы ҡайтанан сәсергә тура килгән. Юғалтыуҙар төрлө факторҙарға бәйле. Һауа торошонан тыш, орлоҡтоң сифаты, ерҙең ашламалар менән туҡландырылған, эшкәртелгән булыу-булмауы ла хәл иткес роль уйнғанй.\nАгротехнологик процестарҙың теүәл үтәлеше - уңыштың яртыһы тиергә була. Һалҡын апрель-май айҙары, ысынлап та, баҫыу эштәре өсөн оло һынауға әйләнде. Шуға йылы яратҡан культураларҙы алдан сәсеп отолорға ла мөмкин, был эште күп хужалыҡтар июнгә ҡалдырған. Климат шарттарына ярашлы, ҡырау төшөү хәүефе 10 июнгә тиклем һаҡлана. Синоптиктар иһә алдағы айҙарҙа һалҡын атмосфера фронты сигенәсәк тип вәғәҙәләй.\nАуыл хужалығы белгестәре лә көньяҡ климаттың яйлап республикаға яҡынайыуын һөйләй. Кем белә, бәлки, киләсәктә, ҡыяр-помидорҙар урынына ҡарбуз, башҡа емештәрҙе үҫтереп килем ала башларбыҙ. Теплицалар ҙа кәрәкмәҫ. Быйылға иһә йәй ҡоро килмәҫ, һыуыҡтарҙан һуң ҡалған уңышты ла тамам юҡҡа сығармаҫ тип ышанырға ғына ҡала.


Телефон номеры буйынса мәсьәләләр ҡыҙы\nмин теләйем ҡыҙҙар, оҙон пароль һеҙгә ни һуң мин телефон номерын һорай инде ул, сөнки мин уларға бик оҡшаны һәм мин нимә әйтергә тейеш мин әйтәм, мин үҙем ҡасан теләйем ни өсөн уның номерын һораным. мин уның менән һөйләшергә теләмәй әле, һеҙ әйткәнсә, мин һеҙҙе яратам:’ ни? ‘мөмкин түгел ни өсөн мин һинең телефон номеры бар.). Әгәр юҡ, тип уйлайым-һин ҡайҙа номер ҙә кәрәк, сөнки уның номерҙары таба йәки һеҙҙең менән осрашты. ул бер үҙе йәки дуҫтар һорағыҙ, тип белә белһәң әгәр улар мөмкин түгел. Һорағас, һеҙ уның менән алмаштырырға теләп һеҙгә кеҫә телефоның бармы ҡырын түгел. Шунан тағы һине онотмаһындар хатта шылтыратманы. Һаумы, Мин һәм минең көн һайын тиерлек әлеге ваҡытта мин класта ҡыҙға ғашиҡ булып яҙған була, һәм беҙ яҙабыҙ. әммә, мин яуап бирергә тейеш, әгәр һеҙ ниңә минән һорағыҙ гел һеҙ anschreibe тапҡыр. сөнки был әйтемде нисек ‘мин һине яратам күберәк тел йәки, дөрөҫө шулай, беләм шулай икәнен ул яҡшы түгел. Ғәжәп, бер нисә йыл знающий лена тупаҫ әйткәндә, ҡыҙ әйтергә мөмкин ул, уның өсөн хәбәр, һәм уны яратабыҙ, тип теләне ул. Йәки шуға оҡшаш. фаразлай, мин күргән ҡыҙҙы (беҙ араһында һөйләргә ярата), уларҙың телефон номерҙарын һорап һәм мин, мин (м) мәлих ҡыҙы ғына автобус туҡталышында күреп була. Мин уның номерын һорай, мин шул тиклем ҡурҡа, хатта мин дә белергә тейеш, әммә һоранылар.\nТап ошо ҡыҙ Хамм сауҙа үҙәге булыуы мөмкин, тип һорағас, минең номеры буйынса күрәһең. Ярай әле, ул-матур, һәр хәлдә, мин белмәйем һеҙҙе, һай-һай-һай. Мин tuchen тейеш. Һеҙ һораным мин.\nбыл юлы Facebook\nМин уның минең номер бирергә тейеш. Эй, кешеләр, Мин дБ телефон номерын эҙләй. Әгәр шулай булһа, мин ирекле булырға теләйем һораған. бының өсөн эшләү практикаһы йәйге каникул ваҡытында унда тағы бер нисә номер миңә кәрәк минең кеүек өҙөлөп теләгән инем мин. ҡыҙҙар советы осраҡтары, мәҫәлән, ике йәки юлын йәки Подружки, пляж һәм номерын һорай. Бер нисә мәҡәл эшмәкәрлеген иң яҡшы уйын күрһәтте. Ябай йәки туранан-тура һораны. Иң яҡшы һорауҙар һәм мин, әгәр, мәҫәлән, һеҙ ата-әсә. Реакция булараҡ, d һәм мин яҡшыраҡ, әгәр мин үҙемдең номерға ала. Мин был ҡыҙҙар һәм мин үҙем теләгән һәм йыл dd телефон номерына шылтыратып, мин, дөрөҫөн әйткәндә, әммә хәҙер мин беләм, — тип әйтә ул. Бөгөн минең коллегаларыма ла шылтыратҡан. Уның абонент телефон номеры күрһәтелгән кеүек. Яуап итеп был һаныбыҙҙа билдәһеҙ шом ла була һәм уны кире ҡайтарыу мөмкин түгел, һәм раздражать. Ғөмүмән, нисек булһа шулай моғайын. Хәреф менән һайлау һайларға мөмкин булыр ине, тип вменять номерҙар ҙа юҡ, улар менән шылтыратырға мөмкин. һәм юҡ, уның һайланыуы осраҡлы түгел. тарабарщина кеҫәһенән-номерҙар, номерым шылтыратырға була, ләкин был уның менән. Был, үҙ, билдәле, номер буйынса мәсьәләләрҙе ҡыҙ егет тип, ләкин мин белергә теләр инем, әгәр ул хатта береһенең, номерҙары буйынса малай ҡыҙҙан һорай башлай. Ә тап улар нисек эшләй, Билдәһеҙ номер, ғөмүмән, да белергә мөмкин. Әгәр был кеше аноним шылтыратыуҙар тик шул саҡта ғына һин, бер нәмә лә һөйләй. Йәки ул бөтөнләй бара алмай. Йыл инде мин белгән ҡыҙ, мин уның менән шулай булғаны бар ине, йәғни һорауҙарға тапҡыр facebook. сцепление д ч. ул шулай уҡ номерҙар буйынса яҙылырға теләүселәр ч инә, тик һеҙ миңә бер нисә тапҡыр минең менән һөйләшкән тел түгел мәктәптән бер тапҡыр яуап бирәм. Яуап кәрәк рәхим итегеҙ (бер нәмә лә ҡаршы булған ҡыҙға, әммә, ябай недоброжелательно.) Эй миңә кәрәк ярҙамында һеҙҙең: ҡыҙҙар минән һора, минең менән барырға икән, тип ярата уны яратам мин, мәҫәлән, кино. Мин һеҙгә иң яҡшы тип әйткән кеүек булды һәм мин әйттем (мәҫ түгел Барышында. -).\nШунда ғына беҙ был тиклем саф һәм йома бер практикантка була. Әгәр мин телем уның ситтә эшләй күреп, мин һеҙҙән һорарға тейеш һуң ул саҡта мин үҙенең телефон номерын йәки минең телефон номерын бирҙе тейеш. Мин һеҙҙе һәм һеҙҙең томат азатлыҡ теләмәй, шуға күрә ул минең номерға бир, мин теләр инем. Сөнки мин беләм, ҡыҙыҡһыныуын йәки уның янынан юҡ булалар\n← Дремина фильмдар бушлай онлайн субтитрҙар менән танышыуҙы ата-әсәләр биоскоп Nontin Индонезия\nСит ч - онлайн-сат менән незнакомцы булып теркәлгән →


Бала сағымдың наҙлы моңо, яҡты нуры » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Башҡорт донъяһы » Бала сағымдың наҙлы моңо, яҡты нуры\nБала сағымдың наҙлы моңо, яҡты нуры 22.11.2016 // Башҡорт донъяһы\nОҙаҡ йылдар уның менән иркенләп һөйләшеп ултырырға форсат теймәне. Ә мин уның менән еңел-елпе, аяҡ өҫтө генә әңгәмәләшә алмайым, сөнки уҡытыусым ғына түгел, ә бала саҡ йылдарымдың наҙлы моңо, гел алға саҡырып тороусы яҡты нуры ла ул. Һуңғы осорҙа осрашҡылап торабыҙ, һәр күрешеү күңел айрамына әйләнә. Бөйөк шағирыбыҙ Рәми Ғариповтың класташы, үҫмер саҡтар көндәлектәренең бер геройы булған Тайфа апай – ил хәстәрен иңенә һалып, тулы тормош менән йәшәгән һәм ғүмерен ихластан киләсәк быуынға тәрбиә һәм белем биреүгә арнаған аҫыл заттарыбыҙҙың береһе. Изгелеккә, рух ыҡлығына, илһөйәрлеккә, тырышлыҡҡа, саф күңеллелеккә, матурлыҡты яратырға өйрәткән кеше үҙе лә ошо сифаттарға эйә булырға тейеш. Тап бына Тайфа Шакир ҡыҙы Ғәбитова кеүек.\nТәү күреүҙән ғашиҡ булдыҡ\nБеҙҙең Һарыш ауылында башланғыс мәктәп кенә ине (хәҙер уныһы ла ябылды). Ете саҡрым йыраҡлыҡтағы колхоз, ауыл Советы булған Себенле һигеҙ йыллыҡ мәктәбенә (хәҙер инде башланғыс мәктәп) йөрөп уҡыйбыҙ. Бала саҡта йәй бик оҙон күренә. Яңы уҡыу йылын көтөп алабыҙ. Уҡытыусыларыбыҙ, тирә-яҡтағы ете ауылдан йөрөп уҡыған һабаҡташтар һағындыра.\nБеҙҙең алтынсы кластар ҡояшта янып, үҫеп, хәлдән килгәнсә матурыраҡ кейенеп, ҡыңғырау тауышы ишетелгәнен көтөп, мәктәп ишеге алдында өсәр-дүртәр кеше йыйылып хәбәр һөйләшә, сер уртаҡлаша. Бер-бер артлы байрамса кейенгән шат йөҙлө уҡытыусыларыбыҙ мәктәпкә инеп китә. Араларында беҙ танымағандары ла бар.\nБына алдыбыҙға оҙон һомғол буйлы, беҙ ғүмерҙә күрмәгән ҡара-һоро төҫтәге плиссе-итәк (шулай аталғанын, әлбиттә, һуңынан ғына белдек), аҡ ебәк кофта кейгән, сәсен башына өйөп бик матур прическа эшләгән, ялтырап торған бейек үксәле туфли кейгән йәш кенә апай йылмайып килеп баҫты. Беҙ ауыҙыбыҙҙы асып, уға ҡарап торабыҙ. Яңы уҡытыусымы был, әллә иҫ китмәле матур ҡатын-ҡыҙ ҡиәфәтенә ингән фәрештәме? Апайҙың тауышы ла бик яғымлы икән: моңло ла, дәртле лә, күңелгә шундай яҡын:\n– Алтынсы класта уҡыусылар бармы бында? Булһа, әйҙәгеҙ, бүлмәгә инәйек. Мин һеҙҙең яңы класс етәксегеҙ Тайфа Шакир ҡыҙы булам.\nУр-ра! Ошондай ҙа һөйкөмлө апай беҙҙең класс етәксеһе буласаҡ! Шатлана-шатлана парталарға инеп ултырҙыҡ. Тәү күреүҙән үк класыбыҙ менән ғашиҡ инек уға. Ул уҡытҡан рус теле һәм әҙәбиәте дәрестәрен көтөп алабыҙ, һөйләгәндәрен йотлоғоп тыңлайбыҙ, сөнки бала күңеле үҙен аңлағандарға, үҙен шәхес булараҡ хөрмәт иткәндәргә тартыла. Яңы уҡытыусыбыҙ тап шундай: уҡыусыларын ярата, уларға ихласлап белем бирергә тырыша. Ғәҙел, талапсан, һәр яҡлап белемле, һәр кемдең күңеленә юл табырға, ярҙамға килергә, аҡыллы кәңәштәрен бирергә әҙер уҡытыусыны борсолдормаҫҡа, дәрестәренә әҙерләнеп килергә тырышаһың бит.\nАйырыуса класс сәғәттәрен, пионер отряды, мәктәп байрамдарын көтөп алдыҡ. Бигерәк тә уларға әҙерлек эштәре оҡшай ине. Тайфа Шакир ҡыҙы ипләп кенә ғаилә хәлдәребеҙҙе, ниндәй фәндәрҙе, ниндәй уйындарҙы яратыуыбыҙҙы, китаптар уҡыуыбыҙҙы һораша, эш араһында ғына кәңәштәрен дә биреп өлгөрә. Ата-әсәләребеҙ менән дә дуҫлашып алды. Минең әсәйем уны хатта әхирәте һымаҡ күрә башланы. Бала күңеле һиҙгер: белеп-күреп торабыҙ, башҡа уҡытыусылар ҙа, уҡыусылар ҙа ярата уны. Икеһе лә бер фәндән уҡытҡанғамы, бигерәк тә Мәрйәм Закир ҡыҙы Мөхәмәтшина менән дуҫ булдылар. Бер-береһенең дәрестәренә инделәр, серҙәрен уртаҡлаштылар, уҡыусылары менән тематик кисәләргә, байрамдарға әҙерләнеү, яңы йырҙар өйрәнеү, күмәкләп китап уҡыу, мәктәп баҡсаһында эшләү кеүек сараларҙы бергәләп ойошторҙолар.\nБалалыҡ менән шулай булырға тейештер тип ҡабул ителгән эштәрҙең күбеһе уҡытыусыбыҙҙың үҙ һөнәренә мөкиббән бирелгәнлеге, бар күңелен балалар тәрбиәләүгә, уларҙы һәр яҡлап белемле итергә тырышыуынан килеүен йылдар үткәс тағы ла асығыраҡ тояһың. Нисек өлгөргәндер, үҙ дәрестәренән, класс етәксеһе мәшәҡәттәренән тыш ул һәр беребеҙ менән айырым шөғөлләнде: “Йәш әҙәбиәтселәр”, “Тасуири уҡыусылар”, “Йәш рәссамдар”, “Ҡул эше оҫталары” һәм йыр-моң, драма түңәрәктәрен алып бара ине. Быларҙан тыш, башҡа уҡытыусылар ойошторған еңел атлетика, шахмат, шашка уйындарына, саңғы ярыштарына ҡыҙ һәм малайҙарҙы йәлеп итте.\nОфицер ире сит илдә хеҙмәт иткәнлектән, Ватан исемле кескәй улын бер үҙе ҡарай, кемдәлер фатирҙа торалар. Ҡайҙа инде ул саҡта ауылда айырым бүлмәләр, душ-ванна кеүек уңайлыҡтар?!\nВатан әсәһе дәрес биргәндә ҡайҙа тороп торғандыр, дәрестән тыш эштәр мәлендә ситтәге партала ултырып һүрәт төшөрә. Һирәк кенә әсәһе менән һөйләшеп алалар ҙа тағы ла онотолоп ижадҡа тотона. Шулай хәтерҙә ҡалған.\nТағы ла Тайфа апайҙың башҡа кешеләрҙән айырылып торған сифаты – ул һәр саҡ матур, бөхтә кейенеп йөрөнө. Уҡыусыларҙың йөҙөн йыртып, кәмһетеп әрләмәне. Бәлки, шуғалыр ҙа балалар, уның дәресен иғтибар менән тыңлап, ҡулдарынан килгәнсә һәйбәт уҡырға тырышты. Тайфа Шакир ҡыҙының дәрестәре лә ҡыҙыҡлы үтә ине шул. Бигерәк тә рус әҙәбиәте дәресендә әҫәрҙәр өҫтөндә ентекле эшләтә: анализ да яһайбыҙ, йөкмәткеһенән сығып һүрәттәр төшөрәбеҙ, тормошсан хәлдәр тураһында үҙебеҙсә фекер алышабыҙ, бәхәс ҡорабыҙ. Ә шиғырҙарҙы нисек килештереп уҡырға өйрәнеп алдыҡ: ауыл клубындағы кисәләрҙә, мәктәп сараларында класыбыҙ менән ҡатнашҡан саҡтар булды. Колхоз радио үҙәге аша шиғыр һәм йыр концерты менән сығыш яһаһаҡ, ете ауылдың һәр өйөндә яңғырап торҙо.\nБындай сараларҙан кемдең ситтә тороп ҡалғыһы килһен?! Һәр кем тырыша, һәр кем бар күңелен һалып әҙерләнә. Ә инде дәрестән тыш бирелгән шиғырҙарҙы тасуири ятлап һөйләү – дәрескә әҙерләнеп килеүҙең иң юғары нөктәһе. Себенле һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡығанымда тиҫтәләрсә шиғырҙы, хатта башҡортса поэмаларҙы яттан белеүем һәм республика тасуири уҡыусылар конкурсында ҡатнашып (жюри рәйесе СССР-ҙың халыҡ артисткаһы Зәйтүнә Бикбулатова ине), еңеүсе исеме яулауымдың башында Тайфа Шакир ҡыҙы булды.\nБер саҡ, алтынсы кластың яҙында, үҙем дә бер шәлкем шиғыр яҙып, уҡытыусыма күрһәттем. Элегерәк тә стена гәзите өсөн яҙғылай инем, ә былары ысын шиғырға оҡшап торған һымаҡ булғас, класс етәксем һәм әсәйем менән кәңәшләшеп, “Башҡортостан пионеры” гәзите редакцияһына ебәрҙек.\n“Әлегә баҫырлыҡ түгел, шулай ҙа...” тип башланған бер нисә хат-яуап алғас та, уҡытыусым ебеп төшмәҫкә өндәне. Кәңәштәрен биреп, илһам ҡанаттарына көс-ҡеүәт өҫтәне.\nБерҙән-бер көн “Таң” тип аталған шиғырым гәзит битендә донъя күргәс, бөтә мәктәп гөр килде. Уҡытыусым туҡтап ҡалмаҫҡа кәңәш биреп, яңы шиғырҙар яҙып алып килеп күрһәтеүемде көтә башланы (һәр хәлдә миңә шулай тойола ине). Ҡыҙыҡһынған кеше уҡытыусың да булғас, нисек яҙышмайһың?!\nУҡытыусым киткәс, үкһеп илағаным хәтерҙә...\nӘ етенсе класҡа уҡырға килгәндә, яратҡан уҡытыусыбыҙ Себенле мәктәбендә уҡытмай ине инде. Башҡалар хаҡында әйтә алмайым, ә мин уҡыуҙан ҡайтышлай уны юҡһынып, үкһеп-үкһеп илағаным хәтерҙә. Бала саҡта кисергәндәр ғүмерлеккә иҫтә ҡала. Әле лә, ул саҡтарға ярты быуаттан артығыраҡ ваҡыт үтһә лә, остазымдың ижадҡа дәртләндереүе, яғымлы, етди, аҡыллы, шул уҡ ваҡытта дәртле тауыш менән яңы дәресте аңлатыуы күҙ алдымда. Дәрестәрҙән һуң ауылға ҡайтып, тамаҡ туйҙырып, бер аҙ йорт эштәрендә ата-әсәләргә ярҙам иткәс, елкенеп, шатланып тағы ла ете саҡрым алыҫлыҡтағы мәктәпкә, бөтә шәхси эштәрен ҡалдырып, беҙҙең менән өҫтәмә шөғөлләнеү өсөн көтөп, магнит һымаҡ тартып торған уҡытыусыбыҙ янына ашығыу ваҡыттарын һәр саҡ һағынып иҫкә алам!\nБер йыл эсендә яҡты нур булып йөрәккә инеп ҡалған Тайфа апайыбыҙҙы ла үткәндәрҙә ҡалдырып, һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамларға әҙерләндек. Йөрөп уҡыу-уҡытыу мәсьәләләре балаларға ла, ата-әсәләргә лә еңелдән булмаһа ла, хәл юҡ: бер нисә бала туғыҙынсы класҡа район үҙәгендәге 1-се башҡорт мәктәп-интернатҡа юлландыҡ. Ситкә китеп, артабан уҡыу мөмкинлеге тапмағандар араһында беҙҙе оҙатҡанда илап ҡалғандары ла булды.\nРаевкаға килгәнем бар ине, әлбиттә, барыбер сит инде был төбәк ата-әсә ҡуйынынан саҡ сығып, инде белем юлын яңғыҙ дауам итергә тейешле ун дүрт йәшлек үҫмер балаға. Ул ваҡытта әле интернат та юҡ. Ят кешеләрҙә йәшәргә, оло райүҙәк аша мәктәпкә йөрөргә кәрәк. Дуҫ-әхирәттәр, өйрәнгән уҡытыусылар юҡ.\n– Гөлфиә, һин IX А класында уҡыйһыңмы? – тигән таныш танһыҡ тауышты ишетеп әйләнеп ҡараһам, ҡыуанысымдан телһеҙ ҡалдым: алдымда төштәремә инеп һағышландырған Тайфа апайым, ғәҙәтенсә, һынаулы ҡарап, йылмайып баҫып тора. Бына бәхет: хәҙер был мәктәптә мине белгән кеше, таянысым, кәрәк икән, яҡлаусым да бар. Йөрәгемә көс инде, күңелемә дәрт ҡунды.\nЙәшәү, ауылға ҡайтып йөрөү шарттары, туҡланыу кимәле, әлеге күҙлектән ҡарағанда, бик түбән булһа ла, киләсәккә өмөт менән йәшәнек. Тайфа Шакир ҡыҙы бында башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта икән. Көн дә тиерлек уҡыуымды, хәлемде һораша. Уның аша шиғыр яҙыуымды белгәс, мине мәктәптә уҙған төрлө тематик кисәләрҙе алып барыуға йәлеп иттеләр. Уларҙы шиғыр менән алып барам, айырым номер итеп тә уҡыйым. Класташтар араһында ла абруй күтәрелеп китте.\nРадионан Сәриә Мәһәҙиева тигән хәбәрсе килеп төштө бер көн. Мин уны беләм: “Башҡортостан пионеры” (хәҙерге “Йәншишмә”) гәзитендә эшләгәнендә “шиғырҙарыңды йә баҫабыҙ, йә әлегә баҫып булмаҫ” тип хаттар яҙа торғайны. Дружина эштәре хаҡында һөйләүҙе миңә йөкмәттеләр. Ни тиһәң дә, Себенлелә уҡыған саҡта республика конкурсында тасуири уҡыу буйынса еңеүсе булған кешемен бит. Ә хәбәрсегә ниңәлер оҡшаманым, яңынан уҡыта ла яңынан уҡыта. Асыу килә башланы. “Башҡа уҡырҙай уҡыусығыҙ юҡмы ни?” – ти хәбәрсе.\n– Бар ҙа, бөгөн мотлаҡ Гөлфиә Юнысова уҡырға тейеш, – тип ныҡ тора уҡытыусым. Өфө ҡунағына уның һүҙҙәрен үтәүҙән башҡа сара ҡалмағандыр: магнитофонына минең сығышты яҙҙырып ҡайтып китте.\nӘйткәндәй, байтаҡ йылдар үткәс, Сәриә Сәмиғулла ҡыҙы Мәһәҙиева менән бергә оҙаҡ ҡына “Башҡортостан ҡыҙы” журналы редакцияһында мин мөхәррир, ул бүлек мөхәррире булып эшләргә, унан аҙағыраҡ та, Сәриә апай 86 йәшендә вафат булғансы, аралашып йәшәргә насип итте. Мәктәптәге тәүге осрашыуыбыҙҙы ла хәтергә алғаныбыҙ булды.\nЙылдар үткәс, был хәлде иҫкә төшөрөп, уҡытыусыма рәхмәт уҡыйым. Уның педагогик талантына, алдан күрә белеү ҡеүәһенә һоҡланам. Әгәр ул хәбәрсенең теләген үтәйем тип минең магнитофондан һөйләүҙе яҡламаһа, үҙ-үҙемә ышанысымды юғалтып, сәхнәләрҙән, радио-телевидение аша һин дә мин сығыш яһарға баҙнат итмәҫ инем йәки үҙ-үҙемде еңә-еңә генә өлгәшер инем ундай мөмкинлеккә.\nШиғыр яҙырға асҡыс бирҙе\nБалалар тапшырыуҙарын алып барыр өсөн Башҡортостан телевидениеһына ла йөрөнөм әле мин ике йыллап. Алып барыусы малай – 1-се мәктәп-интернат уҡыусыһы, ҡыҙ – Раевка мәктәбенән – мин. Әле уйлап ҡуйғылайым; алып барыусы ҡыҙҙы Өфө мәктәптәренән тапманылармы икән?\nБер үҙем электричкала барам. Әйтелгән сәғәттә тура эфир башлана. Ул саҡта яҙып алыу юҡ. Эшем бөткәс, кире ҡайтып китәм: ҡурҡыу ҙа, уңайһыҙланыу ҙа һәм, әлбиттә, гонорар тип, исмаһам, юл хаҡы түләү ҙә юҡ. Эйе, уныһы ла ваҡ мәсьәлә булмағандыр уҡыусы балаға. Тик ни тиклем ҙур тәжрибә бит инде ул киләсәктә уҡытыусы йәки журналист булам тип хыялланған кешегә телевидениела сығыш яһап өйрәнеү.\nБыл эштең башында ла Тайфа апайҙың тороуында шигем юҡ. Уның тәҡдименән башҡа Өфөгә кем мине белеп, саҡырып торһон инде?!\n– Гөлфиә, шиғырҙар яҙыламы? – тине уҡытыусым, дәрестән һуң кабинетына саҡырып.\n– Яҙғым килә лә, бүлмәлә дүрт ҡыҙ йәшәйбеҙ бит (ул саҡта яңы мәктәп-интернатҡа күскәйнек), тыныс мәлдәр һирәк була. Гөрләшеп йәшәйбеҙ...\nУҡытыусым һаман төпсөнә:\n– Яңғыҙ ҡалған саҡта ғына тыуа шиғыр, тиһең инде?\n– Яҙа башлағанда янда кеше булмаһа, аҙаҡ мин уларға иғтибар ҙа итмәйем ул...\n– Беләм шиғырҙарҙың нисек яҙылғанын. Рәми ағайың да буш бүлмәгә бикләнеп йәки китапхананың аулағыраҡ мөйөшөн һайлап, шунда яҙыша торғайны.\nҒәжәпләнеп ҡарағанымды күреп, Тайфа апай һүҙен дауам итә: “Эйе, эйе, хәҙер билдәле шағир булып киткән Рәми Ғарипов менән бер класта уҡыныҡ беҙ. Йә, ярай, һинең һорашҡың килеүен белеп торам. Әлегә ҡабаланам. Бына һиңә башҡорт теле һәм әҙәбиәте бүлмәһенең асҡысы. Кистәрен ошонда инеп, иркенләп дәрес әҙерләргә, шиғыр яҙырға мөмкинлегең булыр”.\nЙылы, аулаҡ, уңайлы бүлмә, тағы нимә кәрәк яңғыҙ ҡалып, уйланып, уҡып, яҙышып ултырырға хыял иткән кешегә?! Өйҙә лә йорт тулы ҡусты-һеңлеләр, тауыҡ сүпләһә лә бөтмәй торған эштәр. Бында ла шул уҡ хәл: кем уҡый, кем бейей, кем хәбәр һөйләй, тигәндәй. IX-X кластарҙа уҡығанда шиғыр яҙмаған көнөм, дөрөҫөрәге, кисем булмағандыр. Улар шәлкем-шәлкем булып “Башҡортостан пионеры” һәм район гәзиттәрендә баҫылып тора. Район гәзите хатта арыу ғына итеп гонорар ҙа түләй. Әхирәттәремде кәнфит, печенье менән һыйлағандан ҡалғаны ваҡ-төйәк кәрәк-яраҡ алыуға китә.\nҺәр уҡыусының үҙ Тайфаһы\nУнынсыла уҡып йөрөгәндә, минең өсөн тағы ла бер иҫтәлекле ваҡиға булып алды. Әҙәбиәтте яратҡан, үҙ эшенең оҫтаһы булған тәжрибәле педагог Тайфа Шакир ҡыҙы тағы ла бер яуаплы хеҙмәт башҡара икән: уға йыл да Башҡорт дәүләт университетының филология факультетынан студенттар башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса практика үтергә килә. Беҙҙең класҡа ла инәсәктәр икән.\n– Был юлы араларында йәш әҙиптәр күп, яҡташыбыҙ Рәшит Шәкүров та бар, – тине Тайфа Шакир ҡыҙы.\nПрактиканттар эште мәктәптең спорт залын клуб һымаҡ итеп ҡулайлаштырып, ҙур кисә ойоштороп башлап ебәрҙе. Бер юлы күпме шағир күрҙек! Рәшит Шәкүр, Ирек Кинйәбулатов, Риф Мифтахов, Риф Тойғонов, Тимер Йосопов бер-бер артлы шиғыр уҡый, көлдөрөп тә алалар, ә Әхмәт Сөләймәнов, Тимерғәле Килмөхәмәтов башҡорт әҙәбиәте хаҡында һөйләй. Зал гөр килеп ҡул саба.\nМинең шиғыр яҙғанды ла беләләр икән, үҙҙәре ыңғайына сәхнәгә саҡырып, йәш шағирә тип иғлан итеп, шиғыр уҡыттылар. Кәйеф китте күтәрелеп. Илһам килде, тип әйтеп булмай, ул көндәрҙә мин илһам эсендә йөҙөп йөрөнөм. Студент-шағирҙарҙы оҙатҡанда Тайфа Шакир ҡыҙы Рәшит ағайға минең бер дәфтәр шиғырымды тотторҙо.\n– “Совет Башҡортостаны”на (хәҙерге “Башҡортостан”) бер шәлкем әҙерләп бирергә мөмкиндер, тип уйлайым, – тине.\nРәшит ағай ул саҡта “Совет Башҡортостаны”нда эшләп йөрөй ине. Бер аҙнанан Рәми Ғариповтан шиғырҙарыма фатиха биргән (ул да гәзиттә бүлек мөхәррире булған) хат килеп төштө. Аҙаҡ Рәшит ағайҙың “Аҡ юл һиңә, Гөлфиә!” тигән баш һүҙе менән бер ҙур шәлкемем баҫылып та сыҡты.\nОшонан һуң уҡытыусым мине БДУ-ның филология факультетына, ошо шағир студенттар уҡыған ергә әҙерләй башланы. Уҡылған китаптар хаҡында һөйләшәбеҙ, яңыларын табып уҡыйбыҙ, ятлаған шиғырҙарҙың иҫәбе лә юҡ. Бер саҡ ул бер төркөм уҡыусыны баш ҡалаға музейҙарға экскурсияға алып барҙы. Өфөлә йөрөрлөк аяҡ кейемем юҡ бит, тигәс, үҙенең бер пар туфлийын килтереп бирҙе.\nӘ бит ул минең менән генә шөғөлләнмәгән. Һәр уҡыусыһына дәрестәрҙә генә түгел, айырым иғтибар ҙа бүлә белгән. Ынтылыштарына, ҡыҙыҡһыныуҙарына ҡарап, һабаҡташтар осрашҡанда һөйләшеп, мәктәбебеҙҙе, уҡытыусыларыбыҙҙы хәтерләп алабыҙ бит инде. Был әңгәмәлә Тайфа Шакир ҡыҙы үҙәктә. Мәҫәлән, Башҡортостан телевидениеһының “Көндәлек” тапшырыуында ҡатнашҡан күренекле артистарыбыҙ Миңзәлә Хәйруллина менән Светлана Хәкимова уҡытыусыбыҙҙың шиғырҙарҙы, прозанан алынған текстарҙы тасуирлап уҡырға өйрәтеүе, әҫәрҙәрҙе ролдәргә бүлеп уҡыуҙары, әҫәрҙең идея-йөкмәткеһе, геройҙар хаҡындағы диспуттар ойоштороуын хәтергә алды. Ә инде буласаҡ композитор Роберт Тимербаевты, ҙур баянынан башы ғына күренеп торған һәләтле шуҡ малайҙы, мәктәп сараларына, концерттарға йәлеп итергә тырышыуы хаҡында Тайфа апай үҙе көлә-көлә һөйләгәйне.\nМинең оҙаҡ йылдар уҡытыусы булып эшләгән һеңлем Зәйтүнә Аҙнағол ҡыҙы Даянованың күңелендә педагогтың ҡабатланмаҫ дәрестәре, уларҙа ҡулланылған тормошсан сағыштырыуҙар, мәҡәл-әйтемдәр, күргәҙмә-әсбаптарҙы файҙаланыу алымдары ҡалған. Класташым Салауат Фәйзуллин, Раевкала йәшәгәс, Тайфа Шакировнаның хәлен беҙгә ҡарағанда йышыраҡ белешә. Ул – юғары белемле ауыл хужалығы белгесе, үҙ һөнәренә ярашлы төрлө етәксе вазифалар башҡарҙы. Әлегәсә башҡорт баҫмаларын, башҡорт әҙәби китаптарын ҡыҙыҡһынып уҡып барған рухлы ир-уҙаман ул һабаҡташым. Шуға ла уҡытыусыбыҙға ҡарата әле лә иғтибарлы һәм ихтирамлы. Ҡыҫҡаһы, һәр уҡыусының үҙ Тайфаһы, үҙ уҡытыусыһы.\nТайфа Шакир ҡыҙының фәһемле тормош юлы, хеҙмәттәге уңыштары хаҡында күп кенә яҙылған матбуғат биттәрендә.\nБына Әлшәй ҡыҙы, билдәле журналист Альмира Кирәева (уҡытыусыбыҙ ҙа уны үҙ ҡыҙылай яҡын күрә) яҙған юлдарҙан бер өҙөк: “Башҡорт телен, әҙәбиәтен, халыҡ ижадын, ер-һыу атамаларын өйрәнеүҙә ҡасандыр ошо мәктәптә эшләп киткән мәшһүр мәғрифәтсе, халыҡ сәсәне Мөхәмәтша Буранғолов һалған традицияларға таянып, уларҙы үҫтереп, байытып эшләй Тайфа Ғәбитова. Тиҙҙән Әлшәй уҡытыусыһының педагогик тәжрибәһе күренекле ғалимдар, тел белгестәре тарафынан юғары баһа ала. Уның методик эшләнмәләрен башта районда, унан бөтә Башҡортостанда өйрәнә башлайҙар. Тайфа Шакир ҡыҙына “Рәсәйҙең халыҡ мәғарифы алдынғыһы”, “Уҡытыусы-методист” исеме бирелә. Раевкалағы 1-се башҡорт мәктәбе республикала алдынғы тәжрибә мәктәбенә, БДУ-ның филология факультеты студенттары өсөн практика үтеү базаһына әүерелә”.\nТ. Ғәбитованың 60-лап уҡыусыһының юғары уҡыу йорттарының башҡорт филологияһы факультетын тамамлап, уның юлынан китеүе үҙе үк күп нәмә тураһында һөйләй. Уҡытыусы, әҙәбиәтсе булып китмәгән уҡыусылары ла күңелдәрендә әсә теленә һөйөү һаҡлай, шул һөйөүҙе һалған кешегә ҡарата сикһеҙ ихтирам хисен йөрөтә. Шулай булмаһа, инде олпат ир-уҙамандар, мәртәбәле ханымдар әле булһа уның хәлен белергә, үҙҙәренең ҡайғы-шатлыҡтарын уртаҡлашырға килеп йөрөр инеме?!\nКөслө рухлы, донъянан йәм, хеҙмәтенән тәм табып, яҡындарының, ғөмүмән, уны белгән кешеләрҙең ихлас хөрмәтен тойоп йәшәүселәр өсөн бәхет һәм уңыш бик еңел бирелгән һымаҡ тойола. Ә бит бәхет тә, хөрмәт тә еңел генә яуланмай. Тайфа Шакир ҡыҙы һымаҡ һикһән ете йәште аша атлаған шәхестәргә бындай үрҙәргә етеү өсөн ғүмер буйы күтәрелергә кәрәк. Намыҫлы тырыш хеҙмәтең, изгелекле саф күңелең, камил аң-белемең, зирәклегең, маҡсатыңа тоғролоғоң, һөнәри оҫталығың һәм, әлбиттә, түҙемлегең менән яулана бейеклектәр.\n“Беҙҙе балалар йорто үлемдән ҡотҡарҙы”\nӘллә Тайфа Шакир ҡыҙының тормошо еңел булған тиһегеҙме? Һуғыш осоро балалары... Ошо һүҙбәйләнеш үҙе генә лә күпме тарихи ваҡиғаларҙы, һыҙланыулы кисерештәрҙе, еңелеү һәм еңеүҙәрҙе үҙ эсенә ала.\nЙәрмәкәй районының Рәтамаҡ ауылы уҡытыусыһы Гөлмәнәүәр Ғабсабирова, ире фронтҡа киткәс, береһенән-береһе бәләкәй алты баланы яңғыҙ үҫтерергә мәжбүр була. Аслыҡ, яланғаслыҡ уларҙың ғаиләһен дә урап үтмәй. “Алабута, балтырған, кесерткән, картуф төп ризыҡтарҙан һанала. Ҡышын улары ла булмай. Әсәйемә, уҡытыусы булараҡ, бер стакан он бирәләр, һуған үҫтерә инек, шулар менән тамаҡ ялғайбыҙ, – ти, хәтерләүҙәргә бирелеп, Тайфа апай. – Өлкәнерәк балаларға эшләргә лә тура килә әле: өй беренсә көл йыялар, уларҙы баҫыуҙарға тараталар. Әле шул 10-12 йәшлек сибек кенә ҡыҙ-малайҙарҙы күҙ алдына килтереп, күҙгә йәш тула. Уларҙың күбеһе 1942-1943 йылдарҙың һалҡын ҡыштарында аслыҡтан һәм төрлө ауырыуҙан вафат булды. Үлем ҡайғыһы беҙҙең өйҙө лә урап үтмәне. Ике туғаным гүргә ингәс, нәҫелдәштәребеҙ кәңәше менән әсәйебеҙ беҙҙе, ҡалған балаларын, Өфөләге балалар йортона бирергә мәжбүр булды. Өҙгөләнгәндер инде әсәкәйемдең йөрәге беҙҙе уйлап. Шулай ҙа ул дөрөҫ эшләгән: теләгән һөнәребеҙҙе һайлап, уҡып сығып, намыҫлы тырыш хеҙмәт менән ғүмер иттек. Бөтәбеҙ ҙә тере ҡалдыҡ. Рәшиҙә һеңлем Әлшәй районының Яңы Сәпәш мәктәбендә директор, ауыл Советы рәйесе булып эшләне, Нәҡиә апайым Бәләбәй педучилищеһын, аҙаҡ бухгалтерҙар курсын бөтөрөп, Әбйәлил районында уҡытыусы, бухгалтер вазифаларын башҡарҙы. Бәләкәй һеңлебеҙ Наиләне бер балалар йортонан икенсеһенә күсергәндәр ҙә, бер нисә йыл юғалтып торҙоҡ. Әсәйебеҙ был мәлдә ниҙәр кисергәнен үҙе генә белгәндер. Мин үҙем Х класта уҡығанда һеңлемде юллап табып алдым. Атайыбыҙ Орел, Курск ҡалаларын азат иткәндә һәләк булған. Ә “похоронка”һын 1945 йылдың 9 майында килтереп бирҙеләр. Бөтә кеше байрам итә, ә беҙҙең өйгә еңеү шатлығы менән шаҡ ҡатмалы ҡайғылы хәбәр ишек ҡаҡты. Хат ташыусыны ла әйтер инем, “ҡара ҡағыҙ”ҙы берәй аҙна бирмәй торорға ла башына килмәгән.\nӘсәйебеҙ, һоратһалар ҙа, башҡаса кейәүгә сыҡманы. 13 йыл, 74 йәшендә мәңгелек йортона киткәнсе, беҙҙең менән йәшәне. Аралар яҡын булғас, Рәшиҙә һеңлем дә бик ҡарашты: ауылда торғас, ит-май, һөт, картуф, йәшелсә кеүек ризыҡтарҙы даими килтерҙе.\n40 йылға яҡын ғүмерем, иң бәхетле, иң илһамлы көндәрем үткән Мөхәмәтша Буранғолов исемен йөрөткән мәктәпкә мин әле лә йыш барам. Мәҫәлән, бөйөк шағирыбыҙ Рәми Ғариповтың 80 йыллығы айҡанлы уҙғарылған сараларҙа ҡатнаштым. Мин уҡыусыларға класташымдың саф тойғоларға, яҡты хыялдарға бай үҫмер йылдары хаҡында һөйләнем, уның был осорҙа яҙылған көндәлектәре тураһында ла фекер алыштыҡ. Улар тәүҙә “Йәшлек” һәм “Киске Өфө” гәзиттәрендә донъя күреп, аҙаҡ китап булып та сыҡты. Мәҫәлән: “Киске Өфө” гәзитенең бер һанында баҫылғандары, (2006 йыл, 10–16 июнь) 1949 йылдың 25 ғинуарында яҙылған биттәрендә тулыһынса минең хаҡта яҙылған. А. Фадеевтың “Йәш гвардия” романынан Ульяна Громоваға оҡшата торғайны ул мине. Тик ул саҡта, әлбиттә, уның көндәлектәренең бер геройы булыуым хаҡында башыма ла килмәне.\nАлдан әйткәнемсә, беҙҙе әсәйем балалар йортона биргәйне бит инде. Аҙаҡ Рәми Ғарипов уҡыған 1-се интернатҡа күсерҙеләр. Уҡытыусыларым һәм тәрбиәселәрем хаҡында әле булһа яҡты хистәр генә һаҡлайым. Ул саҡта мәктәбебеҙҙең директоры аҙаҡтан бөтә республикаға билдәле педагог булып китәсәк Сажиҙә апай Зайлалова булды. Әҙәбиәт уҡытыусыбыҙ Мәрйәм Ғималова, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыбыҙ Мөсәлиә Хәйруллина апайҙар ҙа күренекле ғалимәләр, педагог-методистар булып китте. Ә мәктәптә улар беҙгә ысын мәғәнәһендә әсәйҙәребеҙҙе алмаштырҙы. Балаларҙы аңлаған, яратҡан, ысын күңелдән уларҙың киләсәк яҙмышын ҡайғыртҡан һоҡланғыс шәхестәр ине улар, ауыр тупраҡтары еңел булһын!\nУҡытыусылыҡ һөнәрен һайлауымда ла әсәйемдең һәм остаздарымдың роле ҙур булды. Ә инде БДУ-ның филология факультетының башҡорт-рус бүлегенә мине Мәрйәм Ғималова “ҡоҙаланы”. Һәр баланың ниндәй уйҙар менән йәшәүен, кемдең нимәгә һәләтле икәнен һәйбәт белә ине шул улар. Уҡыған саҡта ла интернатыбыҙға тартылабыҙ, барып йөрөйбөҙ, ашханала тамаҡ ялғап китәбеҙ. Өйҙән ярҙам юҡ кимәлдә. Директор Сажиҙә апай йәлләгәндер ҙә, мөмкинлегемде лә белгәндер, мине мәктәпкә китапханасы итеп алды. Уҡып та, эшләп тә йөрөнөм. Өйҙән аҡса һорау түгел, үҙем күстәнәстәр алып ҡайта башланым.\nМәктәптә уҡығанда ла, университетта ла спорт түңәрәктәренә йөрөп, ҡала-республика ярыштарында ҡатнаштым, һүрәт төшөрөү, ҡул эштәре менән мауыҡтым, әҙәби китаптар көн дә күрешеп торған тоғро дуҫтарыма әйләнде.\nБыл осор минең һәм туғандарым өсөн оло тормош мәктәбе лә булды. Бер саҡ һеңлем Рәшиҙә менән республика буйынса уҙғарылған саңғы ярышында ҡатнашып, ул – беренсе, мин икенсе урындарҙы алғаныбыҙ хәтерҙә. Ғөмүмән, аслыҡ, яланғаслыҡ, юғалтыуҙар үҙәгенә үткән һуғыш осоро балаларын бер маҡсат – тырышып уҡыу, белемле кеше булыу, матурыраҡ тормошта йәшәү берләштерҙе”.\nУлының фажиғәһен төшөндә күргәне\nМөхәббәт тә үҙ ваҡытында килә йәш уҡытыусыға. Ул Миәкә районында тыуып үҫкән офицер егеткә кейәүгә сығып, уның хеҙмәт иткән еренә китә. Бала тыуғас, тыуған яғына ҡайтып йәшәп һәм эшләп торорға уйлай. Тик был айырылышыу ғүмерлеккә булып ҡуя. Исеме ата-әсәһенең илһөйәрлек рухында ҡушылған Ватан зирәк, һәләтле малай булып үҫә, һүрәт төшөрөргә ярата. Үҫемлектәр, хайуандар донъяһы менән ҡыҙыҡһына. Ун йәшенән малай аквариумда балыҡ үрсетә. Балыҡтар тураһында эләккән һәр китапты уҡып, картотека төҙөй.\nМәктәпте гел “бишле” билдәләренә генә тамамлаған егет БДУ-ның биология факультетына конкурсһыҙ инеп китә. Теләге – ихтиолог булыу. Тик алыҫ диңгеҙ тураһындағы хыялын тормошҡа ашырырға насип булмай. Беренсе курста уҡып йөрөгән егет грипп менән ҡаты ауырып китә. Киҙеү һөҙөмтәһе бик аяныс була: егет өсөн бөтә донъя ҡараңғылыҡка сума, ул күҙҙәренән яҙа.\nБыл хәлде әсә йөрәге нисек кисергәндер, уны күҙ алдына килтереүе лә ҡыйын. Бармаған ҡалаһы, йөрөмәгән табибы ҡалмай, тик бер ҡайҙа ла егеттең ҡасан да булһа күҙҙәре асыласағын вәғәҙә итмәйҙәр.\nТайфа Шакир ҡыҙы улы уҡып йөрөгән саҡта күргән төшөнә бөгөн дә аптырай. Нимә булды икән был – ҡайғыны алдан киҫәтеүме, әллә “яҙмыштарҙан уҙмыш юҡлығын” иҫкә төшөрөүме?! Хәйер, ул саҡта әсә был төшкә иғтибар ҙа итмәй, аҙаҡ ҡына хәтеренә төшөрә.\n...Улар улы менән диңгеҙ буйында икән. Бына Ватан диңгеҙҙең эсенәрәк инә. Ул шундай матур. Ҡояш нурҙары һыу өҫтөндә уйнай. Һәм ҡапыл, был ни хәл, малай һыу эсенә инә бара, инә бара. “Ватан, улым! Сыҡ ярға, тиҙерәк сыҡ!” – тип ҡысҡыра әсә, өҙгөләнеп. Тик ярһыған тулҡындар үҫмер баланы башынан уҡ күмеп китә. “Балам, балам!” – тип ҡотҡарырға уҡтала Тайфа, тик улын таба алмай. “Әлдә генә төш булған”, – тип шатлана әсә иртән торғас. Тик ысынбарлыҡта ла, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, диңгеҙ ҡараңғылығына сумып йәшәргә тура килә шул ғәзизкәйенә.\nТормош дауам итә. Ниҙәр ҡылмаҡ кәрәк? Был халәткә күнергә, ошондай хәлдә йәшәргә өйрәнергә тура килә әсә менән улға. “Улым үҙен бер кемдән дә кәм тоймайынса, тулы ҡанлы тормош менән йәшәргә тейеш” тигән маҡсат ҡуя Тайфа апай. Үҙенең дә бирешергә, һынырға хаҡы юҡ. Ул бирешһә, улы нисек йәшәр?!\nВатан Ғәбитовтың артабанғы тормошо хаҡында журналист Альмира Кирәева бәйән итә: “Әсәй, минең эшләгем килә”, – ти Ватан, фажиғәнән һуң ярты йыллап ваҡыт үткәс. Тайфа апай улын Өфөләге һуҡырҙар йәмғиәтенә эшкә урынлаштыра. Бында егет Зина исемле ҡыҙҙы осрата, яҙмыштары үҙенекенә оҡшаш бик күп дуҫтар таба. Шуларҙың береһе, Семен исемле массажист, Ватанға Краснодар ҡалаһына һуҡыр массажистар училищеһына барырға кәңәш итә. Әсә менән ул тағы юлға сыға. Училищены ҡыҙыл дипломға тамамлаған егет мөғжизәүи массажист булып таныла. Ҡатыны менән балаларын лайыҡлы тормошта йәшәтеүҙе маҡсат иткән, әсәһен матур эштәре менән ҡыуандырған егет солтаны ул Ватан.\nҠырҡ биш йәшендә ул, йөрәкһенеп, ғүмер буйы күңел түрендә йөрөткән диңгеҙ тураһындағы хыялын тормошҡа ашырырға теләй. “Ҡара диңгеҙ буйында хан һарайылай йорт төҙөйөм”, – ти ул. Бер танышы булмаған ете ят ерҙә өр-яңынан донъя ҡорорға һау-сәләмәт кешенең дә йөрәге етмәҫ. Әсә уға фатихаһын бирә. Ул саҡта мәктәптә уҡыған улдары Марат ярҙамында (ул күрә) Ватан менән Зина дүрт йыл эсендә Анапа ҡалаһында күркәм йорт һалып инә. Йорт ихатаһы рауза гөлдәренә күмелгән, баҡсаһында көньяҡ емештәре бешә.\n– Ватан Тәлғәт улы ла, уның ҡатыны ла әле булһа һөнәрҙәре буйынса белемдәрен арттырыуын дауам итә. Уларҙың хәҙер тиҫтәгә яҡын дипломдары бар инде, – ти Тайфа Шакир ҡыҙы, ғорурланып.\nВатан менән Зина икеһе лә Анапа ҡалаһында массажист булып эшләй. Үҙҙәренең эш кабинеттары бар. Анапаға был тирә-яҡҡа дандары таралған оҫталарҙан тән һәм йән сихәте алырға килеүселәр күп. Белеп эшләнгән массаж бөтә тәнде дауалай. Ҡуҙғала алмағандар атлап, һауығырға өмөттәрен юғалтҡандар йәшәү көсө алып киткәндәр күп. Эсеү, тартыу кеүек насар ғәҙәттәр ят булған татыу ғаиләлә бер ул, бер ҡыҙ үҫеп етә. Ҡыҙҙары Оксана Мәскәү дәүләт университетында биология факультетын тамамлап, Мәскәүҙә министрлыҡта яуаплы вазифала эшләй, кейәүгә сығып, Ватан Тәлғәт улын олатай итеп Людмила исемле ҡыҙ үҫтерәләр. Улдары Марат та юғары уҡыу йортон тамамлап, программист һөнәренә эйә булды”.\nӘ Тайфа Шакир ҡыҙы – бәхетле әсәй, өләсәй – улының ғаиләһендә айҙар буйы ял итеп, ҡәҙер-хөрмәт күреп, ейән-ейәнсәрҙәрен һөйөп, күңеле күтәрелеп ҡайта ине. Хәҙер инде әсәгә юл йөрөүе ауырлашҡас, үҙҙәре ҡайтып уның хәлен белеп китә. Раевкала ла тик кенә ултыра торған кеше түгел ул: бәйләү, сигеү эштәре менән дә шөғөлләнә, Ватандың аквариумында балыҡ үрсетә, һүрәт төшөрә, буяп, семәрләп төрлө уйынсыҡтар, һындар эшләй. Һәр береһе – ижади хеҙмәт. Бынан тыш мәктәптәргә уҡыусыларҙың тематик кисәләренә саҡырыла. Дини тәғлимәттәрҙе өйрәнә, дини китаптар уҡый, намаҙға баҫҡан. Әлегә тиклем спорт күнекмәләрен эшләй. Фатиры уңайлы, һәр саҡ матур итеп йыйыштырылған. Шуға ла кеше өҙөлмәй үҙенән.\nБер барғанымда әсәһенең хәлен белергә Ватан да ҡайтҡайны. Уларҙың үҙ-ара йылы, ихтирамлы мөнәсәбәтенә ҡарап: “Вәт, бәхетле кешеләр!” – тип уйлайһың. Ә бәхетте килтереп бирмәйҙәр. Ниндәй тормош ҡораһың, шунда тораһың.\nТайфа Шакир ҡыҙы Ғәбитова, ниндәй ҡатмарлы һынауҙарҙы еңеп, бик күптәргә һабаҡ булырлыҡ тормош ҡора алған. Артабан да бөтәбеҙҙе лә һоҡландырып, сәләмәтлектә ғүмер итергә яҙһын һеҙгә, һөйөклө Уҡытыусым.\nАвтор: Гөлфиә ЮНЫСОВА, Башҡортостандың халыҡ шағиры.\nТотош уҡырға 1582\nТотош уҡырға 1336


Рөстәм Хәмитов Австрияның рәсми делегацияһы менән осрашты // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов Австрияның рәсми делегацияһы менән осрашты\n11:59, 25 июля 2012 Сәйәсәт\nРеспублика йортонда Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Австрия Республикаһының Рәсәй Федерацияһындағы Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы Илсеһе Маргот Клестиль-Лёффлер менән эш осрашыуы үткәрҙе. Осрашыуҙа шулай уҡ илселектең сауҙа советнигы Дитмар Фелльнер һәм илселектең икенсе секретары Флориан Гродер ҡатнашты.\nОсрашыуҙа эшлекле бәйләнештәрҙе нығытыу, Австрия һәм Башҡортостан араһында тауарҙар әйләнешен арттырыу мәсьәләләре тикшерелде. Дипломатик миссия башлығы менән аралашыу барышында Рөстәм Хәмитов сит ил инвесторҙарына республикала эшләү өсөн уңайлы шарттар гарантиялауын һыҙыҡ өҫтөнә алды, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Президентының матбуғат хеҙмәтенән.\nРөстәм Хәмитов билдәләүенсә, Башҡортостан юғары технологиялар өлкәһендә Австрия менән хеҙмәттәшлекте үҫтереү яҡлы. Уның һүҙҙәренсә, республикала Көнбайыш Европа илдәрен ҡыҙыҡһындыра алған заманса эшләнмәләр бар.\n— Бөгөн беҙ инвесторҙар йәлеп итеү буйынса эшмәкәрлек алып барабыҙ.\nТәү сиратта юғары технологиялар өлкәһендә хеҙмәттәшлекте үҫтерергә теләр инек. Был металдарҙы эшкәртеү өсөн яңы прецизион электрохимия станоктарын етештереү. Улар медицина, приборҙар һәм автомобилдәр эшләү өлкәләре өсөн ҡорамалдар етештерергә мөмкинлек бирәсәк. Австрияла бындай станоктарҙы берлектә етештерергә тәҡдим итә алыр инек, артабан уларҙы Көнбайыш Европа илдәренә сығарырға була, — тине Президент. – Австрия сәнәғәтселәре һәм етештереүселәре өсөн иң уңайлы шарттар булдырасаҡбыҙ. Административ кәртәләр, бизнесты ҡыҫырыҡлау булмаясаҡ, ул бюрократик структураларҙан яҡлаулы буласаҡ, тип гарантиялайбыҙ. Был минең шәхси гарантиям, — тип ышандырҙы Рөстәм Хәмитов.\nМаргот Клестиль-Лёффлер һүҙҙәренсә, Австрия иҡтисады һәм Башҡортостан Республикаһы иҡтисады структураһы тураһында һүҙ йөрөткәндә, бында уртаҡ йүнәлештәр күп һәм хеҙмәттәшлек итеү өсөн ҙур потенциал бар.\n— Беҙҙә юғары технологиялар, туризм өлкәләрендә эшләүсе фирмалар бихисап, улар үҙ тәжрибәһе, белеме менән уртаҡлаша алыр ине. Белеүемсә, Башҡортостанды «Рәсәй Швейцарияһы» тип атайҙар. Австрияла урындағы ауыл хужалығы продукцияһы юғары баһалана. Арттырып әйтергә теләмәйем, әммә Австрияның ауыл хужалығы продукцияһы Европала иң яҡшыһы һанала. Был йәһәттән тәжрибә уртаҡлаша алыр инек, тип уйлайым. Австрия инвесторҙары өсөн власть органдары менән мөнәсәбәттәрҙә үҙҙәрен яҡлаулы тойоу мөһим, — тине Клестиль-Лёффлер әфәнде.


Ошо минуттарҙа “Ватан” этнопаркында “Байрам менән, республика ” тигән сара үтә | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n11 октября 2016 — 15:39 ГТРК «Башкортостан»\nОшо минуттарҙа “Ватан” этнопаркында “Байрам менән, республика ” тигән сара үтә. Унда беҙҙең ижади төркөм дә эшләй.\nРеспублика көнөн байрам итергә йыйылған халыҡты тәүгеләрҙән бөгөн Ватан этнопаркы ҡаршыланы. Әле бында күңелле концерт бара. Тамашасыларҙы танылған ижад коллективтары, билдәле башҡарыусылар тәбрикләй.\nӨфө һәм башҡала ҡунаҡтары күптән яратып өлгөргән Ватан этнопаркында бер нисә майҙансыҡ асыҡ. Уйын, аш-һыу, сауҙа, китапхана. Барыһы ла асыҡ һауала. Халыҡ көндөң һалҡынлығына ҡарамаҫтан күтәренке кәйефтә. Дуҫлыҡ, татыулыҡ, аралашыу, күңел асыу өсөн шул да етә.\nСалауат Юлаев исемендәге майҙанда иһә спорт һәм күңелле ял саралары ойошторолдо. Спортсылар күрһәтмә сығыштар менән һөйөндөрһә, ярыштар һәм конкурстарҙа теләгән һәр кем ҡатнаша ала. Ошонда уҡ хеҙмәт һәм оборонаға әҙерлек нормаларын тапшырырға мөмкин.\nБайрам уңайынан күмәк саралар республика ҡала-райондарында, Өфөнөң башҡа майҙандарында ла бөгөн кискә тиклем дауам итә. Ғәҙәттәгесә салют булмаһа ла, ватандаштарыбыҙ һәм ҡунаҡтар өсөн 11-се октябрь ысын халыҡ байрамына әүерелеп, матур тәьҫораттар ҡалдыраһында шик юҡ.