Инфоурок / Другое / Другие методич. материалы / Сценарии для внеклассной работы\nМәктәп сәхнәһе өсөн\n(Сценарии для школьной сцены)\nТелмәр үҫтереү өсөн уҡытыусыларға\nМәктәп сәхнәләре йыш ҡына сценарийҙаға, пьесаларға ҡытлыҡ кисергәнен үҙ тәжрибәмдән белгәнгә күрә, башҡорт халҡының арҙаҡлы шәхестәре тураһындағы материалдарҙы файҙаланып, музей материалдарын ҡулланып, риүәйәттәргә, легендаларға таянып яҙылған бер нисә сценарий тәҡдим итәм. Был сәхнәләштереү өсөн яҙылған сценарийҙар «Урал батыр» эпосы буйынса ойошторолған йәш сәсәндәрҙең республика конкурсында ҡатнашыусыларға ла ҙур ярҙам булыр тип ышанам. Был тәҡдим ителгән бөтә сәхнә күренештәрен дә беҙ тамашасыларға күрһәттек. Уҡыусылар үҙ районының арҙаҡлы шәхестәре, үҙ ауылдарының тарихы тураһында бик күп мәғлүмәт алдылар, «Урал батыр» эпосының йөкмәткеһен үҙләштерҙеләр. М. Кәримдең дә бик күп әҫәрҙәрен сәхнәләштерҙек. Шуларҙың араһынан иң оҡшағандарының береһе «Ҡайынлыҡ урманында» тигән хикәйәһе булды. Ошо бай йөкмәткеле әҫәрҙәрҙе сәхнәләштереп күрһәтһәк, улар балалар күңелендә мәңге уйылып ҡаласаҡ!\nМ. Мортазин репрессия йылдарында\n(Учалы районы Көсөк ауылында тыуған күренекле башҡорт полководецының төрмәләге фажиғәле яҙмышы тураһында)\n( Башҡорт халҡының азатлығы өсөн, илдә социализм еңһен өсөн тип, бар көсөн, аҡылын, оҫталығын биргән баһадирыбыҙ 1937 йылда нахаҡҡа ғәйепләнеп, бик күп замандаштары яҙмышына дусар ителә:\nСталин репрессияһына юлыға. )\n(Муса Мортазин төрмәлә ята.) Мин ҡайҙа? Ни эшләп бында килтереп яптылар? (Уйланып тора.) Шул тиклем күп халыҡ дошмандарының Советтар Союзында күп булыуы дөрөҫ микән? Граждандар һуғышы йылдарында аҡтар яғына сығыуым өсөн, Совет власы тарафынан ғәфү ителдем. Бүтән ни ғәйебем бар.Өҙгөләнергә, яфаланырға бер ниндәй ҙә сәбәп күрмәйем, сөнки бөтә ғүмерем буйы Совет власы өсөн көрәштем һәм әле лә уға намыҫ менән хеҙмәт иткән коммунисмын. Воршилов менән Буденный иптәштәр ҙә мине яҡшы белә. Берәр төрлө аңлашылмаған хәл килеп тыуһа, улар мине мотлаҡ яҡлаясаҡтар. (Шылтырап ишек асыла, следователь килеп инә.)\nӨҫ кейемегеҙҙе алмаштырыуҙан ни өсөн баш тарттығыҙ?\n(Һорауға һорау менән яуап ҡайтара.) Мине бында ни өсөн килтерҙеләр?\nХалыҡ дошманы икәнлегеңде белмәгәнгә һалышма.\nБында “һеҙ” тип һөйлөшеү ғәҙәткә инмәгәнме ни, иптәш?\nНиндәй “иптәш?” (асыуы ҡабарып). Мин һинең өсөн гражданин начальник?\nХалыҡ дошманы тип ғәйепләргә хаҡығыҙ юҡ! Мин намыҫлы һәм ғүмеремдең аҡтыҡ минутына саҡлы намыҫлы булып ҡаласаҡмын!\n(Ишектең тышҡы яғындағы йоҙаҡтың асылыуы ишетелә. Бүлмәгә штатский кейемдәге төрмә начальнигы инә.)\nЭшегеҙҙе дауам итегеҙ. Ғәйебен танып маташамы әллә Башҡортостандағы баш күтәреүсе отрядтарҙың баш командующийы?\nНамыҫлы кеше булып ҡылана.\nЯла яғырға хаҡығыҙ юҡ! Минең менән әҙәмсә мөғәләмәлә булыуығыҙҙы талап итәм! Бөтә ғүмерем буйы…\nҺинең бөтә ғүмерең беҙҙең ҡулда! Сухановҡа төрмәһенән сығырға ике юл бар: бөтә ғәйебеңде танмай, асыҡтан- асыҡ һөйләп биреү, йәки… туранан-тура теге донъяға\nМин ғәйепһеҙ! Минеңсә, был наградалар намыҫһыҙ бәндәгә түгел, Совет власы өсөн йәнен-тәнен аямай дошмандарға ҡаршы һуғышыусыларға бирелә. (Ике хәрби Ҡыҙыл байраҡ орденын ғорурлыҡ менән күрһәтә.)\nМаҡтанһаң, ул ордендарыңды тартып аласаҡмын! (Мортазинды тәгәрәтә төртә.)\n(Бүлмәлә шау-шыу ҡуба, тауышҡа бер төркөм надзирателдәр килеп инә, улар следователь менән төрмә начальнигына Мортазиндың ордендарын алырға ярҙам итәләр һәм уны типкеләргә тотоналар. Шунан уның хәрби кейемен һалдыралар ҙа төрмә кейемен кейҙерәләр.)\nЯҡын килмәгеҙ, хаҡығыҙ юҡ!\nХалыҡ дошмандарына аяу булмаясаҡ!\nӨнөң сыҡмаһын ҡәбәҡәт! Нығыраҡ, нығыраҡ кәрәген бирегеҙ! Ордендарын тартып алығыҙ! Хәрби кейемен систерегеҙ! (Төрмә надзирателенә ҡарап) Язалауҙы дауам итегеҙ!\n(Мортазин аяҡ өҫтө тора. Ул үҙ алдына һөйләнә. Янында надзиратель йоҡомһорап ултыра.)\nУлтырыға ла, ятырға ла, хатта аяғымды алмаштырып баҫып торорға ла ярамай. Тик баҫып тор! Резина таяҡ менән туҡмауҙары ла, тырнаҡ аҫтына энә ебәреүҙәр,\nике ҡулыңдан түшәмгә аҫып ҡуйыуҙар, тоҙло һыу менән клизма яһап көндәр буйына һыу бирмәй тотоуҙары ла, тәнеңә тәмәке төпсөгө баҫып һүндереүҙәре лә, баш түбәңә өҙлөкһөҙ тамсы тамыҙыуҙары, йән ереңә тибеүҙәре лә, башыңды парашаға тығыуҙары ла ул тиклем ғазаплынан түгелдер. Ә бына тәүлектәр буйына баҫып тороуҙары һәм йоҡо күрмәүҙәре… Өләсәйҙең әкиәттәре иҫкә төшә: «Ҡатынан да ҡаты ни ҡаты?» - тип һорағандар. “Ат тояғы!”- тип яуап биргән, имеш. «Әсенән дә әсе ни әсе?» «Үлем әсеһе әсе». «Татлынан да татлы ни татлы?» «Йоҡо татлы»… Шулайҙыр шул…Бөтә тән һыҙлай… Дөрөҫлөк асыҡланыр, түҙергә кәрәк! Инде дүртенсе аҙна ошонда ятам.\n(Ултырырға уйлай, ләкин йоҡоһонан уянған надзитратель: «Стоять!» - тип ҡысҡырып ебәрә.)\n(Шылтырап ишек асыла, төрмә началнигы менән следователь килеп инә.)\nЙә, дөмөкмәнеңме әле? Эт йәнле кеше булып сыҡтың да һин!\nҒәйебеңде танып ҡул ҡуйһаң, яҡшыраҡ булыр!\nҒәйебем юҡ минең! Һеҙҙәге документтарҙың һәммәһе лә нахаҡ!\n(Ҡағыҙҙарын һелкеп) Бына был документтарҙа ап-асыҡ яҙылған: бандиттар менән тығыҙ мөнәсәбәттә булғанһың, Совет власына ҡаршы восстание күтәреү өсөн Башҡортостанда ғәскәр ойошторғанһың! Ҡәбәҡәт! документтарҙың һәммәһе лә һинең файҙаға түгел! Протоколға ҡултамғаңды ҡуй, үҙең өсөн яҡшы булыр!\nКөтмәгеҙ! Ҡул ҡуймаясаҡмын! (Следователь менән төрмә начальнигы асыуҙарынан ни эшләргә белмәйҙәр, уны типкесләйҙәр. Мортазин иҫтән ауа. Уны һөйрәп алып сығып китәләр.)\n(следователгә ) Тоҙло балыҡтан башҡа ашарға бер нәмә лә бирмәгеҙ! Шунан һуң, тун кейҙерегеҙ ҙә ҡыҙыу итеп яғылған мейес янына ултыртығыҙ!\nЕсть, товарищ начальник! Шәп яза уйлап таптығыҙ! Бер йотом һыу өсөн аҡтыҡ ғүмерен бирергә әҙер буласаҡ!\nНыҡ! Ниндәй генө яза ҡулланманыҡ, бирешмәй! Ялҡытты, был ҡәбәҡәтте тиҙерәк дөмөктөрөргә кәрәк!\nЭйе, бик дөрөҫ әйтәһегеҙ! ( Һөйләшеп сығып китәләр.)\n(Мортазинды индерәләр. Был ваҡытта следователь менән төрмә начальнигы өҫтәл артында һыу эскән булып ҡыланалар. )\nМортазин: (һыуҙы күргәс, тамшана, уның һыу эсәһе килә.) Һыу…Һыу… Һыу бирегеҙ, гражданин начальник! Зинһар, бер тамсы ғына һыу бирегеҙ!\nСледователь: ( һыу эсеп ) Эх… Ниндәй тәмле, һыуһын ҡандырғыс тәмле һыу!\n(һыуҙан күҙҙәрен алмай) Һыу… Һыубирегеҙ, зинһар,\nбер тамсы ғына һыу бирегеҙ!\nПротоколға ҡул ҡуйырға ризаһыңмы?\nЮҡ… юҡ… Һыу… Бер тамсы һыу, бер тамсы һыу… Следователь:\nПротоколға ҡул ҡуйырға ризаһыңмы? Нисә тапҡыр ҡабатларға була!\nҺыу ҙа бирербеҙ, туйғансы эсерһең!\nЯрай , бирегеҙ!\nТөрмә начальнигы, следователь:\n(икеһе бергә ҡәнәғәт йылмайып) Күптән шулай кәрәк ине. (Следователь ҡағыҙ менән ҡәләмде йәһәтләп Мортазинға тоттора.)\nҮәт, молодец! (Ҡағыҙҙа күрһәтеп ) Ҡултамғаң бына ошонда кәрәк!\n( ҡултамға ҡуйырға күтәрелгән ҡулы туҡтап ҡала, уйлана. ) Юҡ… Юҡ… Үлһәм, үләм, ләкин ялғанды дөрөҫләй алмайым!\n( икеһе бергә) Ах һин, ҡәбәхәт! Алдашып маташаһыңмы?\n(Асыуы ҡабарған төрмә начальнигы тотҡонға ташлана. Шул ваҡыт ҡулындағы графин төшөп ярыла.Тоҙло балыҡ ашағап, эсен яндырған Мортазин иҙәндәге һыуҙы имгәкләп йөрөп эсә башлай. Улар уны типкеләйҙәр.Тауышҡа надзирателдәр килеп инә.Улар ҙа Мортазинды туҡмарға ярҙам итәләр.)\nЕтәр, туҡтағыҙ! Бар, бар, сығып тороғоҙ! (Надзирателдәр сығып китә.) Йә, Мортазин,уйланыңмы? Ҡаршылашма, бынан берәүҙең дә ҡул ҡуймай сыҡҡаны юҡ!\nБеҙ һиңә хәҙер икенсе язалар ҡуллана башлаясаҡбыҙ. Был беҙҙең хоҡуғыбыҙ.\nБелеп ҡуй. Беҙ һине нисек теләйбеҙ, шулай язалай алабыҙ!. Тик үлтерергә генә хаҡыбыҙ юҡ. Беҙгә ул кәрәкмәй ҙә. Беҙ һине язалайбыҙ, енәйәтеңде танығансы язалайбыҙ!\nҠулыңды ҡуйһаң, һиңә ни бары ун йыл бирәсәктәр: өс йыл вертухай, шунан һөргөн.\nҒаиләңде лә алып китә алаһың. Ниңә шулай ғаиләңде лә, үҙеңде лә ғазапларға! Хөкөм ителгәс, ғаиләң менән күрешәсәкһең!\n(Следователь уға ручка һона, Мортазин башын ситкә бора.)\nВстать! ( Мортазин, көскә тороп, өҫтәл янына килә.)\nУлтыр! (Ултырғысҡа күрһәтә, протоколды Мортазинға этәрә.Ул хәлһеҙ ҡулдары менән ручкаға үрелә, ауырлыҡ менән ҡул ҡуя ла ултырғыстан йығыла. )\nҠәбәхәт, күпме яфаланы,ҡул ҡуйҙы, тәким!\nАтырға, хәҙер үк атырға! (Икәүһе лә ҡыуанып сығып китәләр).\n(үҙ алдына) Алдан ҡарағанда ғына бик оҙон, ҙур күренгән икән был ғүмер тигәнең. Осона килеп сыҡҡайным, шул тиклем ҡыҫҡа, шул тиклем бәләкәй булды ла ҡалды, әйтерһең, атым менән сабып барҙым-барҙым да ярлауға остом. Артта ла, алда ла\nбер ни юҡ. Бөттө, юҡ булды юл. Ә бит мин тәнемдәге, йәнемдәге көстө тотоноп бөтөү түгел, барын татып та өлгөрмәгәнмен…\nБәлки, ғүмер һәр кемгә лә шулай күренәлер: уға тиклем йәшәгәндәргә лә, унан һуң йәшәйәсәктәргә лә! Бөгөн аталар мине …Үҙебеҙҙекеләр ата.Үҙебеҙҙекеләр микән?! (М. Мортазиндың башы түбән эйелә.) ( Ҡыҙ ҡобайыр йырлап сыға. )\n( Учалы районынан сыҡҡан башҡорт халҡының бөйөк шәйехе Зәйнулла Рәсүлев тураһындағы легенда буйынса)\nБашҡорт халҡының бөйөк шәйехе Зәйнулла Рәсүлев тураһында халыҡ күңелендә бик күп легендалар йәшәй.\nТөрмәлә ултырғанда ауырыу кешеләргә, йәғни тотҡондарға ныҡ ярҙам итә ул, шунлыҡтан уны “Изге йән” тип йөрөтәләр.Ошо хаҡта ишеткән төрмә начальнигынының ҡатыны ауырыу балаһын етәкләй ҙә төрмәгә килә һәм иренә ялбара: ”Беҙҙе шул кеше осраштыр, бәлки балабыҙға уның ярҙамы тейер.Зинһар,үтенәм,был бит һинең хәлеңдән килә,”-ти Төрмә начальнигы ни эшләргә лә белмәй, ул бик оҙаҡ уйланғандан һуң ғына һаҡсыға Зәйнулла ишанды килтерергә бойора.Уны килтергә , ишан ҡулы менән балаға теймәксе була, ләкин төрмә начальнигы уны туҡтата. Ул тәҙрә төбөндә үлеп ятҡан күбәләкте ҡулына алып: ”Бына һиңә үлгән күбәләк, әүлиә икәнһең, шуны терелтеп ҡара!”-ти. Зәйнулла ишан уны өйрөлтә-өйрөлтә лә осороп ебәрә. Бөтәһе лә аптырап ҡалалар. Төрмә начальнигының ҡатыны уның балаға ла ярҙам итеүен һорай.Ул балаға ҡарай ҙа доға уҡып ебәрә.Иләҫ-миләҫ ятҡан бала шунда уҡ тороп ултыра. Ата менән әсәнең шатлығының сиге булмай. Оҙаҡламай бала һыу һорап эсә лә йүгереп йөрөй башлай.\nНыҡ ҡыуанған ҡатын иренән уны төрмәнән азат итеүҙе һорай.Төрмә начальнигы губернаторға мөрәжәғәт итеп ҡарай, ләкин ул уның әүлиәлегенә ышанмай һәм:” “Изге йән”, имеш…Әүлиә, имеш…Әйҙә,улай булғас, беҙ уны һынап ҡарайыҡ, бер үҙен йыртҡыс-януарҙар араһына ташлайыҡ!”-ти. Шулай эшләйҙәр ҙә. Башта бүреләр Зәйнулла ишанға ташланмаҡсы булалар, ләкин уларҙы Әүлиәнән килгән ниндәйҙер көс туҡтатып ҡала. Ишан доға уҡый башлағас, улар бөтөнләй сығып ҡасалар. Быны күргән губернаторҙың иҫе китә, ул уның әүлиәлегенә ышана, Зәйнулланы иреккә сығарырға бойора. Шулай Зәйнулла ишан төрмәнән ҡотолоп ҡала.\nБыл сценарий шул легендаға нигеҙләнеп\nТөрмә начальнигының ҡатыны-\n(Төрмә. Төрмә ишектәрен ике уҫал эт һаҡлап йөрөй.Улар торолар – торалар ҙа ялҡып шаярып та алалар. Төрлө хәрәкәттәр эшләйҙәр. ( Был ваҡытта эттәр өрөүе ишетелә, көй ағыла). Улар шулай шаярып ятҡанда, төрмә начальнигы килеп сыға ла эттәргә аҡыра башлай).\nАх йүнһеҙҙәр! Әрәм тамаҡтар! Ниңә үҙ урынығыҙҙа түгел? Ниңә төрмәне ныҡ һаҡламайһығыҙ?\n(Эттәр уны күреп ҡалалар ҙа тиҙ генә урындарына йүгерәләр. Ул тынысланғас, ары-бире йөрөй башлай, йоҙаҡтарҙың ныҡлығын тикшерә, тәҙрәнән ҡарай. Ә эттәр уға иркәләнмәксе булалар, ләкин начальник бик уҫал ҡарап ҡуйғас, урындарына кире барып торалар. Шул ваҡыт халыҡ шаулаған тауыш ишетелә).\nХалыҡ шаулаған тауыш:\n-Бер ғәйепһеҙ Зәйнулла ишан ни эшләп төрмәгә ябылған?\n-Ни өсөн ул һаман да төрмәнән азат ителмәй?\n-Ул бит Әүлиә, “Изге йәнле” кеше! Уны төрмәлә тоторға хаҡығыҙ юҡ! Беҙ уны төрмәнән сығарыуҙы талап итәбеҙ!\n(борсолоп) Теге “Изге йән” ҡушаматлы ишанды ҡулға алғандан бирле, халыҡ, төркөм-төркөм булып, төрмәгә ағыла. Был бығаса күрелмәгән хәл. (Эттәргә) Шуға ла һеҙгә төрмәне яҡшылап һаҡларға кәрәк. Әгәр ҙә берәй хәл була ҡалһа, йәнегеҙҙе алырмын! Аңланығыҙмы?\n(Эттәр юхаланалар, баштарын ҡағалар. Шул ваҡыт улар сабырһыҙлана башлай, төрмә начальнигы кемдеңдер килгәнен аңлай).\nКем бар унда? Нимә кәрәк? (бер тауыш та ишетелмәй). Әллә теге ишандың эйәрсәндәре төрмәне баҫырға итәләрме? (Эттәргә ишарға яһай.) Барығыҙ! Хәлде асыҡлағыҙ! (Эттәр өрөп сығып китәләр.)\n(Оҙаҡламай ауырыу балаһын етәкләгән төрмә начальнигының ҡатыны килеп керә.)\n(аптырап). Һин… Был ни эшләүең? Һин үҙ аҡылыңдамы? (Шул ваҡыт бала иҫтән яҙып йығыла. Улар икеһе лә балаға эйеләләр). Ауырыу баланы төрмәгә килтерергә нисек баҙнап иттең?\nКүрмәйһеңме ни? Балабыҙҙың хәле көндән-көн киҫкенләшә бара (илай). Ошолай йығыла ла китә, тән ҡыҙыулығы юғары, туңып ҡалтыраныу биҙгәге көндән-көн көслөрәк була башланы.\n(башын тотоп). Уны нисек кенә был ауырынан ҡотҡарабыҙ һуң? (Ни эшләргә белмәй).\nИнде ҡайҙа барып, кемдең ишеген ҡағырға ла белмәйем. Йөрөмәгән ер ҡалманы, ниндәй генә дарыуҙар эсермәнек тә, ниндәй генә табиптарға күренмәнек. Тик береһенең дә шифаһы ғына теймәне. (Тағы ла илай).\nЭйе шул! Ни эшләргә? Был баланы нисек аяҡҡа баҫтырырға? (Аптырап теге яҡҡа, был яҡҡа йөрөй).\n(йәнләнеп) Беләһеңме, мин төрмәлә ултырыусы бер тотҡан хаҡында ишеткәйнем. Ул ауырыу кешеләргә, йәғни тотҡондарға, ярҙам итеүсе “Изге йәнле” бер кеше икән. Бында ауырыу баланы эйәртеп ни эшләп йөрөйһөң, тиһең, бына мин шул кешене юллап килдем дә. Зинһар, үтенәм һинән, шул кеше менән беҙҙе осраштыр, ауырыу балабыҙға, бәлки, ярҙамы тейер.\nЕтте, етте! Тыныслан! Аңланым! Миңә уйларға мөмкинселек бир! (бер аҙ уйлап тора ла һаҡсыға ҡысҡыра). Һаҡсы, бар, тиҙ генә “Изге йән” ҡушаматлы кешене бында килтер! (Ишек шығырлаған, сылбыр шылтырлаған тауыш ишетелә. Һаҡсылар Зәйнулланы килтерәләр. Ул ап-аҡ кейемдә. Зәйнулла ишан шунда уҡ балаға ҡағылмаҡсы була, ләкин төрмә начальнигы уны туҡтата).\nТуҡта! (Ул үлгән күбәләкте күреп ҡала ла ҡулына ала). Бына һиңә үлгән күбәләк Әүлиә икәнһең, шуны терелтеп ҡара.\n(Зәйнулла ишан аптырап ҡалмай, үлгән күбәләкте өйрөлтә-өйрөлтә лә осороп ебәрә. Бөтәһе лә аптырап ҡалалар.Төрмә начальнигы ҡатынына ишара менән ризалыҡ бирә).\nМин һеҙҙең турала бик күп ишеткәнем бар. Һеҙ ҡара ҡайғылы кешеләрҙе шатландырырлыҡ, үлергә ятҡандарҙы терелтә алырлыҡ тылсымлы көскә эйә булған изге күңелле кешеһегеҙ икән. Зинһар, беҙҙең балабыҙға ла ярҙам итегеҙ! (Ҡатын балаһын күрһәтә).\n(Зәйнулла ишан шунда уҡ балаға эйелә һәм доғаһын уҡый башлай).\n(бала өҫтөнән ҡулын йөрөтә-йөрөтә) “Бисмил-ләһ.Бисмил-ләһ. Бисмил-ләһ. Әғүҙү биғиззәтил-ләһи үә ҡудратиһи мин шәрри мә әжидү үә үхәҙиру мин үәжғи һәҙә” (Ауырығанда уҡыла торған доға.) (Шунан бер аҙ уйланып торғас) Эйе, был балаға ярҙам итеп була, уға ҡаты күҙле кешенең зәхмәте ҡағылған.\nТөрмә начальнигы һәм ҡатыны:\n(икеһе ике яҡтан) Зинһар, ярҙам итегеҙ!\nЯрай, ә һеҙ сығып тороғоҙ! (Улар сығалар.) “Бисмилләәһ.Эй, Аллаһ! Был балаға күҙ тейеү сәбәпле килгән тән ҡыҙыулығынан, туңып ҡалтыраныу биҙгәгенән һәм сиренән юҡ итә күр”.\n“Бисмил – ләһ. Алаһүммә әҙһиб хәрраһә үә бәрдәһә үә үәсәбәһә. Ҡум би иҙнил – ләһ” ( Күҙ тейгәндә уҡыла торған доға)\nЭй, Раббыбыҙ! Һинән генә ярҙам һорайбыҙ. Ошо баланы ғазаптарынан ҡотҡар! “Бисмилләһир-рәхмәнир рахим. Әл-хәмдү лилләһи раббил-ғәләмин. Әр-рахмәнир-рахим. Мәлики йәүмид-дин. Иййәкә нәғбүдү үә иййәкә нәстәғин. Иһдинәс-сиратал-мүстәҡим. Сиратал-ләҙинә әнғәмтә ғәләйһим. Ғайрил-мәғҙуби-ғәләйһим үәләҙҙалин. Амин.” (“Фатиха” сүрәһе)\n(Зәйнулла ишан доғаны уҡып бөтөрөү менән бала күҙен аса.).\nҺыу бирегеҙ! Һыу эсәһем килә… (сәсәп һыу эсә). Әсәй, атай... (аяғына баҫа, ). Мин ҡайҙа? (тирә-яғына ҡарай). (Ә ата менән әсә шатлығынан ни эшләргә белмәйҙәр).\n(Зәйнулла ишанға) Рәхмәт, рәхмәт!!!\nБөтәһе лә яҡшы булыр! Балағыҙ аяҡҡа баҫыр. (Начальникка) Ә хәҙер мине алып китегеҙ. (Төрмә начальнигы Зәйнулла ишанға ҡулын бирә, һаҡсыға алып китергә ым менән ишара яһай)\n(һоҡланып). Улым, улҡайым минең, күҙ нурым! (иренә) Атаһы, был “Изге йәнле” кеше алдында мәңге бурыслыбыҙ! Уны һиңә ҡотҡарырға кәрәк. Берәй әмәлен табып, һин уны азат ит, иреккә сығар. Зинһар, үтенәм, был бит һинең ҡулыңдан килә. (Шул ваҡыт бала телгә килә.)\nАтай, әсәй, минең тышҡа сығаһым, саф һауа һулайһым килә! (Сығып йүгерә.)\nБар, бар, улым, хәҙер ҡыуып етермен. (Иренә) Атаһы, зинһар, мин әйткәнде онотма! Яҡшылыҡҡа яҡшылыҡ менән яуап бирергә кәрәк. Ярар, мин бала артынан йүгерәйем инде. (Сыға.)\nБелмәйем, белмәйем. Шулай ҙа губернаторға мөрәжәғәт итеп ҡарармын. Бәлки… кем белә, үтенесемде кире ҡаҡмаҫ. (Эттәр сабырһыҙлана башлай.) Тағы ни бар унда? (Төрмә начальнигы сыға һәм оҙаҡламай губернатор менән килеп керә.) Рәхим итегеҙ! Үҙем һеҙгә барырға тора инем. Килеп яҡшы иттегеҙ әле. Һеҙҙең менән һөйләшәһе һүҙ бар.\nЙә, йә, тыңлайым.\nӘфәндем, мин ауырыуҙарҙы дауалаусы, бөтөнләй йәшәүҙән өмөтөн юйғандарҙы аяҡҡа баҫтырыусы, “Изге йән” ҡушаматлы тотҡон, Зәйнулла тураһында һүҙ йөрөтәсәкмен. Ул беҙҙең берҙән – бер балабыҙҙы аяҡҡа баҫтырҙы, уға өр-яңы ғүмер бүләк итте. Минең уйымса, был яҡшы кешене азат итергә кәрәк! Һеҙ был хаҡта ни әйтерһегеҙ?\nНиндәй “Изге йән”, ниндәй Әүлиә? “Изге йән”, имеш, ышанмайым. Уны бит бик хәүефле кеше, төрөк шпионы, төрөктәргә аҡса, ғәскәр йыя, тип һөйләйҙәр. Һөйләүҙәр генә түгел, ә шуның өсөн төрмәгә япҡандар.\nШулайын шулай ҙа ул. Ләкин мин уның Әүлиә икәнлегенә ышанам. Уның дини тәғлимәтте, шәриғәтте белеүе, төплө белемле булыуы, гипноз, тибет медицинаһы ысулдарын яҡшы ҡулланыуы уны әүлиә итеп танытҡан да инде.\n“Изге йән”, имеш… “Әүлиә”, имеш… Барыбер ышанмайым. (Бер аҙ тынып ҡала.) Әйҙә, улай булғас, уны һынап ҡарайыҡ, бер үҙен тотоп, ас торған йыртҡыс – януарҙар араһына ташларға кәрәк. (Көлә.) Унан һуң ҡарабыҙ “Әүлиә”ме, әллә түгелме? (Һаҡсыларға боролоп) Һаҡсылар, килтерегеҙ үҙен! Ә һеҙ (төрмә начальнигына) ситлекте асығыҙ, йыртҡыстарҙы сығарығыҙ!\n(Ҡурҡыныс музыка, һаҡсылар Зәйнулланы килтерәләр Йыртҡыстар Зәйнуллаға ташланмаҡсы булалар, ләкин туҡтап ҡалар, улар төрлө хәрәкәттәр эшләйҙәр.)\n(ҡурҡмай, доға уҡый) Аллаһүммә инни әғүүҙү бикә минәл-бүхли үә әғүҙү бикә минәл – жүбни үә әғүҙү бикә ән үрадда илә әрҙәлилғүмр. Үә әғүҙү бикә мин фитнәтит – дүнйә. Үә – әғүҙү бикә мин ғаҙабил – ҡәбр. (Йыртҡыстар кире ситлектәренә инеп китәләр.) (Ниндәйҙер ҡурҡыныс янағанда уҡыла тоған доға .)\n(һушы китеп начальникка ҡарап) Бына Әүлиә, ысынлап та, Әүлиә икән! Туҡтағыҙ, туҡтағыҙ, тим... Бойорам һеҙгә! (Зәйнуллаға ҡарап). Бар, “Изге кеше”, һине тотҡонлоҡтан азат итәм, яҡшы кеше икәнлегеңә инандым. Бар, тыуған тупрағыңа, тыуған ереңә ҡайтып етергә яҙһын. Бар, изге юл һиңә, Әүлиә!\n(тамашасыға ҡарап) Кешеләргә тик изгелек кенә ҡылып йәшәгеҙ, донъя шунда ғына матур тойолор!!! (Йырсы Зәйнулла ишан тураһында йыр башҡара)\n(Б. Янбулатов һүҙҙәре, И. Ғарипов музыкаһы)\nИзгелегең, ҡылған эшең онотолмай,\nХалҡым тиеп, динем тиеп түккән көсөң,\nБыуаттарҙы үтеп балҡый һинең исем\nХалҡыбыҙҙың күңелендә шуның өсөн.\nЗәйнулла ишан Рәсүлиә, Рәсүлиә,\nҺәр мосолман һиңә бөгөн башын эйә.\nҺин нурланып арабыҙға ҡайтҡан өсөн\nҠыуаныстан баштарыбыҙ күккә тейә.\n(Ҡатнашыусылар сығып баштарын эйә, шаршау ябыла).\n(М. Кәримдең “Ҡайынлыҡ урманында” тигән хикәйәһе буйынса)\nТыуған ергә, тәбиғәткә ҡарата һаҡсыл ҡараш булдырыу; әҫәрҙең геройҙары аша уҡыусыларҙа изгелек, яҡшылыҡ сифаттар тәрбиәләү;\nкүреү, ишетеү,хәтер, күҙәтеүсәнлек, зирәклек, фантазия, образды, фекерләүҙе үҫтереү;\nтелмәр үҫтереү, һүҙлек байлығын арттырыу.\nурман декорацияһы, геройҙарға төрлө костюмдар\n( Сәскә, Бәшмәк, Еләк,Күбәләк, Ағастар, Кыҙ )\n(Әлфиә йырлай-йырлай урманға килә)\nЙәй көндәрен урманға\nБарабыҙ һәр көн.\nУнда рәхәт, күләгә,\nШатлана һәр кем.\nҠуш-та: Беҙ уйнайбыҙ ҡысҡырып:\n“А – у, а – у!”\nУрман һуҙа ҡайтарып:\n“А – у, а- у!”\nҺауаһы саф, хуш еҫле\nҠуш-та: Төрлө ҡоштар һайраша,\nБеҙҙең йырҙарҙы улар ҙа\n(Урманға етер-етмәҫ үк, Әлфиәгә ҡыҙыл ҡанатлы бик матур күбәләк тап була. Әлфиә уныбаҫтыра башлай, бер аҙ шулай ҡыуышып йөрөгәс, ул күбәләккә өндәшә).\nБыл тиклем күп осоп,\nАрымайһың һин нисек?\n(йырлай) Мин торам ҡырҙараҙа,\nЯҡты көн булғанда.\nИркәләй һәм һөйә\nАш булалыр миңә\nСәскәләр хуш еҫе.\n(Күбәләк шулай йырлай-йырлай сәсәкәгә килеп ҡуна, ә Әлфиә уны тоторға үрелә).\nМин бөгөн иртән генә йәшәй башланым. Һин миңә теймә, мине рәнйетмә! Беҙ – тәбиғәт матурлығы! Уның йәмен юҡ итһәң, ер йөҙө йәмһеҙләнер!\nӘ хәҙер мин иркенләп бер уйнап ҡалайым. Үҙең уйнағанда шулай ҡыуып йонсотһалар, рәхәт булырмы һуң?\n(Әлфиә аптырап ҡала)\nУрманда һәйбәт нәмә бер күбәләк кенәме ни? Ана ниндәй матур сәскәләр үҫә. Теләһәң – ҡыҙылын, теләһәң – ағын, теләһәң – зәңгәрен өҙ.\n(Әлфиә сәскә йыйырға уйлай, өҙҙөм генә тигәндә сәскә илап ебәрә).\nАй-ай! Аяғымды ауырттыраһың. Ниңә ул тиклем ҡаты тотонаһың? Ай! Ебәр! (Әлфиә сәскәне ебәргәс тә, теге, илауынан туҡтай алмай, һөйләнә бирә). Мин бәләкәс бит әле. Яңы ғына бөрөнән сыҡтым. Ә һин һуғышаһың. Үҙеңдең аяғыңды шулай ҡыҫып тотһалар, рәхәт булыр инеме?\nМин – сәскә, үҙемсә\nҺағышым, ғәмем бар\nТоямын барын да\nМинең дә йәнем бар.\nЭй, кескәй дуҫтарым,\nЕргә йәм биреп,\nҮҫһен был, тиһәгеҙ,\nАҙ ғына булһа ла\nМинең дә йәшәгем\nКилә бит донъяла!\n(Йырлап бөткәс, ҡыҙға ҡарап)\nВәт! Әгәр ҙә һеҙ беҙҙе гел шулай өҙгөләһәгеҙ, тирә-яҡ йәмһеҙләнер, матурлыҡ ҡалмаҫ ерҙә.\nБына һиңә яңылыҡ! Күбәләккә лә теймә, сәскәне лә өҙмә!\n(Шулай аптырап тора ла, сәскәне ҡалдырып, урман эсенә инеп китә. Бәшмәктәр үҫкән аҡланға килеп сыға).\nУй, ҡайһылай күп бәшмәктәр! Булмаһа, кәрзинемде тултырғансы бәшмәк йыяйым. Улар бит йомшаҡ, тәндәре лә ауыртмайҙыр!\n(Бәшмәккә үрелә, ләкин Әлфиә тейер-теймәҫ үк, бәшмәк сырылдарға тотона).\nЭшләпәмде… эшләпәмде боҙаһың, тим! Үҙеңдең эшләпәңде боҙһалар, рәхәт булырмы һуң? (Әлфиәнең сәсенән эләктереп ала). Мин дә һинең кеүек ҡыҙ! Мин – бәшмәк ҡыҙы. Мин һинең эшләпәңде боҙмайым бит, һин дә кешенекенә теймә! (йырлай)\nЭшләпәмде ҡырын һалып\nЭре генә ултырам!\nМин – байлығы тәбиғәттең\nФайҙа ғына килтерәм.\nТик боҙмағыҙ урынымды,\nӨҙмәгеҙ һеҙ тамырҙан!\nБеҙ бит – урман хазинаһы\nМатур һәм һаҡ һин ҡылан!\n(Әлфиә аптырап, ҡайтырға борола. Ул кескәй генә аҡланға килеп сыға, унда тәгәрәп-тәгәрәп еләктәр бешкән. Ҡыҙ уларҙы өҙөргә баҙнап итмәй.)\nНимәгә иҫең китте? Ниңә беҙҙе өҙмәйһең?\n(Әлфиә һаман да өндәшмәй).\nБеҙ инде тама бешеп өлгөрҙөк. Ғүмеребеҙ барыбер күп ҡалманы. Һин беҙҙе, һаҡ ҡына ҡыланып, япраҡтарыбыҙҙы өҙмәй генә, күп итеп йыйып кит. Өйҙә әсәйең беҙҙән ҡаҡ ҡойор, варенье ҡайнатыр, һалҡын ҡыш килгәс, һеҙ, күмәкләп табынға йыйылып, ҡаҡ, варенье менән сәй эсерһегеҙ. Шул саҡ урман аҡланын, беҙҙең менән бергә йәшәгән сәскәләрҙе, күбәләктәрҙе, бәлки, хәтергә төшөрһөгөҙ. Беҙ йәшәгән йәйҙе һағынып ҡуйырһығыҙ. Тартынма, өҙ беҙҙе. Беҙ шундай тәмлебеҙ, хуш еҫлебеҙ. Беҙ – ер менән ҡояш балары.\n(Әлфиә башта еләктәрҙе шикләнеберәк өҙә. Ҡарышыусы булмағас, ул тиҙ үк ҡыйыуланып китә. Еләктәрҙе йыйышырға Күбәләк, Сәскә, Бәшмәк һәм Еләк үҙе лә сыға).\nБергә: (йырлайҙар). (Әлфиә өйөнә ҡайтып китә)\nТыуған ауылым – тыуған тарихым.\n(Учалы районы Учалы ауылының тарихи йылъяҙмаһы буйынса)\nуҡыусыларҙа тарихыбыҙ менән ҡыҙыҡһыныу уятыу, тыуған төйәгебеҙгә хәстәрлекле ҡараш, тоғролоҡ тәрбиәләү;\nВатан төшөнсәһен аңлы күҙ алдына килтереү, уның менән ғорурланыу һәм ысын күңелдән тыуған ереңде һөйә белеү тойғоһо булдырыу.\nкомпьютер, диапроектор, слайдтар Башҡортостан, Учалы районы карталары, «Илһам шишмәләре бынан башлана», «Арҙаҡлы яҡташтарыбыҙ», «Учалым – тыуған төйәгем» күргәҙмәләре, тыуған ер, тыуған яҡ тураһында яҙыуҙар:\n“Алтын –көмөш яуған ерҙән\nТыуып үҫкән ил яҡшы.”\n“Учалы, һин бай, гүзәл еркәй\nӘсир иттең мине мәңгегә.\nҺинең яҙмыш – күптән минең яҙмыш\nМинең яҙмыш – һинең ереңдә!”\n(Ҡурай көйө аҫтында)\n1-се а. б:\nТыуған ер тупрағының ҡара икмәген ашап, шишмә һыуҙарының татлы тәмен тойоп, шифалы һауаһын һулап үҫәбеҙ. Шуға күрә лә тыуған тупраҡ, тыуған ауыл, атай йорто һәр саҡ йөрәк түрендә, һәр саҡ үҙенә тарта. Тыуған ер һәр кем өсөн изге, ҡәҙерле. Кешелә булған бөтөн изге нәмә тыуған ерҙән, атай йортонан, изге шишмәләрҙән, йылғаларҙан юлдарҙан башлана.\nКүпме юл үтһәм дә,\nҠайҙарға китһәм дә,\nҺәр яҡтан тыуған яҡ күренә\nЙыр булып күсә ул,\nЕл булып иҫә ул,\nГөл булып күңелгә үрелә.\nҺин – шундай бейек ер,\nҺин – шундай бөйөк ер,\nТыуған ер – Учалым.\nҺин яҡты мең яҙым,\nМәңгелек моң – саҙым.\n(Тыуған яҡ тураһында йыр башҡарыла. “Учалы” йыры, Ғ. Ғабдрахманов музыкаһы, М. Һиббәт һүҙҙәре. )\n2-се а. б.:\nБеҙ йырҙарҙа йырланған, эпостарҙа данланған икһеҙ – сикһеҙ далалары, мәғрүр тауҙары, ҡуйы ҡалын урмандары менән дан тотҡан йәмле Башҡортостан еренең, Урал аръяҡының тәньяҡ өлөшөндә урынлашҡан Учалы ерендә тыуғанбыҙ.\n(1 уҡыусы Ф. Хәсәновтың « Танышайыҡ, туғандар» тигән шиғырын һөйләй. Шул ваҡытта Учалы ауылы тураһында слайдтар күрһәтелә.\n3-сө а. б.:\nӘ тыуған ауылыбыҙ Башҡортостан территорияһының бәләкәй генә өлөшөн тәшкил итә. Картала ул бер нөктә булып күренһә, тыуған ауылыбыҙ беҙҙең өсөн иң ҙур, иң матур иң ҡәҙерле ер булып тойола.\n4-се а. б.:\nУчалы ауылы Учалы күленең төньяҡ – көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Уны Ҡарағалпаҡ, Тайсапҡан, Һырмау тигән тәпәшәк тауҙар уратып алған. Төньяҡ өлөшөндә Ташбаш, ә көнбайышта (иң беренсе килеп ултырыусылар) Бәләкәй Учалы урын алған. Хәҙерге көндә лә беҙҙең ауылыбыҙ төньяҡтан көнбайышҡа ҡарап һуҙылған.\n1-се а. б. :\nУчалы исеменең килеп сығыуы тураһында бик күп төрлө легендалар, риүәйәттәр йәшәй. Уларҙың төрлө варианттары бар.\n“Уча - Уса” уғыр – фин телендә “һандуғас” һүҙен аңлатҡан, ә “лы” ҡушымта ғына. Өлкән йәштәгеләр әйтеүенсә, шулай уҡ археологтар белдереүенсә элек Учалы күле буйында бик бейек ағастар, ҡуйы ҡыуаҡлыҡтар үҫкән.Ә Бәләкәй Учалынан алып Өргөнгә тиклем эре ҡарағаслы урман булған. Бына шундай урмандарҙа, бигерәк тә күл буйында һандуғас һайрауы халыҡҡа һәр саҡ ишетелер булған.\n“Үс алыу”, татарса “Үч алыу” һүҙенән килеп сыҡҡандыр, тигән хәбәр йөрөй. Бының турала татар – монгол баҫҡынсыларының хөкүменә дусар ителгән осорҙағы легенда һөйләй. Йәнәһе, монгол ханы ошонда йәшәгән халыҡтан үҙенә бер матур ҡыҙҙы кәләш итеп биреүҙәрен һораған.Бының өсөн ул күп итеп ҡалым да биргән. Ошонда йәшәгән башҡорттар тәүҙә ризалыҡ белдергәндәр, бүләктәрен дә алып ҡалғандар. Ләкин ни эшләптер һүҙҙәрендә тормағандар. Бер йылдан хан ҡыҙҙы алып китергә килгәс, улар вәғәҙәне үтәмәйҙәр. Үс итеп, хан ауылға ут төртә. Ә аҙаҡ инде, бындағы халыҡ “үс алды”, татарса “Үч алды” тигән. Учалы һүҙе ана шунан ҡалған. (Учалы ауылында йәшәүсе Рәшиҙә Вилданованан Хасанова Гөлназ яҙып алды).\nРиүәйәт буйынса Учалы һүҙе “Юша” һүҙенән килеп сыҡҡан. “Юша” йәшмә һүҙен аңлата. Учалы районында 26 урында йәшмәләр ятҡылығы табылған.\n1-се а. б.:\nАуыл йылъяҙмаһына күҙ һалһаҡ, Учалы – типтәр ауылдарының иң ҙурыһы. Ул һуңынан Типтәр – Учалы волосының үҙәгенә әүерелә. Шундағы күл исемен алған. 18 быуаттың бөтә документтарында ла һәм 1786 йылғы картала күлде Ашулы – Асыулы тип йөрөткәндәр. Башта ауылды Митрәй тип атағандар. Уның өсөнсө Минүсәй тигән исеме лә булған.\nБәләкәй Учалы торған ергә Уҙал исемле башҡорт ғаиләһе менән (иң беренсе) килеп йәшәй башлаған. Уның бер нисә улы булған. Ҡарт малайҙары менән балыҡ тотҡан, иген үҫтергән, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән. Зыярат түбәһендә ел тирмәне лә булған.Ул балыҡ һатырға йөрөгән. Уға килеп йөрөгән кешеләр уны Асыуҙы ҡарт тип исемләгәндәр. Ә урыҫтар уны исеме менән Узал, Усал, Усалы, ти торған булғандар. Асыуҙы күле, Асыуҙы ауылы шулай тора – бара Учалыға әйләнгән. (Учалыла йәшәүсе Үрнәк Закированан 11-се Б синыф уҡыусыһы Таһирова Айгөл яҙып алды).\nСиттә йөрөгән саҡта һағындырып,\nКерер өсөн төндә төшөнә,\nЗәңгәр таңлы, бейек аяҙ күкле\nТыуған яғы кәрәк кешегә.\nҘур уңыштар яулап, заманалар\nМатур баһа бирһә эшенә,\nШатлыҡтарын ишеттерер өсөн,\nЙөрөй – йөрөй күңел тупаҫланһа,\nТуҙан ҡунһа йәшлек хисенә,\nБер сафланып килер өсөн\nОлоһона һәм дә кесегә,\nМөхәббәтле, йәмле, мәрхәмәтле\n( Ҡыҙҙар ансамбле бейеү менән сығыш яһай)\nТыуған ер ул – баш осона халҡың,\nҺинең өсөн сатыр ҡорған ер…\nБәп-бәләкәй тыуған йорт йылыһы\nГел һиҙелеп, тойолоп тоған ер…\nСикһеҙ бер киңлекте,\nИркенлекте тоя торған ер…\nКүпме ҙур булмаһын, йомарланып,\nЙөрәгеңә һыя торған ер. ( Н. Әминева)\n( Тыуған яҡ тураһында йыр башҡарыла.)\nАуыл йылъяҙмаһына күҙ һалһаҡ, Учалы – типтәр ауылдарының иң ҙурыһы. Ул һуңынан Типтәр – Учалы волосының үҙәгенә әүерелә. Шундағы күл исемен алған. ΧѴІІІ быуаттың бөтә документтарында ла йылға картала күлде Ашулы – Асыулы тип йөрөткәндәр.\nРеволюцияғ тиклем 1859 йылда 120 ҡура ( 1640 кеше) булһа, 1920 йылда ауылда – 631 кура (3129 кеше) йәшәй, Хәҙерге ваҡытта Учалыла\n6000 ашыу ғүмер итә.\nАуылыбыҙҙың сал тарихын иҫбат итеүсе шәжәрәләр, тарихи мәғлүмәттәр бар беҙҙә. Учалыла татарҙар килеп йәшәй башлағас,улар башҡорттар менән туғанлашып бөткән. Һәр бер нәҫел бергәрәк йорт һалып ултырырға тырышҡан һәм улар үҙҙәренең йәшәгән урамын “аймаҡ” тип атағандар: Мәләк, Түкәс, Һөләймән, Баҙар, Бәләкәй Учалы, Мәсүтүре. Учалыла тағы ла халыҡ көсө менән төҙөлгән өс мәсет булған.\nРеволюцияны Учалылар ҡыуанып ҡаршы ала. Дутовсыларға ҡаршы һуғышырға теләк буйынса Учалы ауылынан да китәләр. Учалы больницаһының артындағы тау өҫтөндә туғандар ҡәбере бар. Был ҡәберҙә беҙҙең ауылдаштарыбыҙ Шәрипов Таһир, Йосопов Рәхимйән, Әбсәләмов күмелгән. Ә Мәғәсүмов дутовсылар тарафынан тереләй күмелгән була.\nРеволюциянан һуң Учалы ауылындағы мәсеттәрҙе емерәләр. Тик баҙар майҙанындағы мәсет кенә башланғыс мәктәпкә әйләндерелә. Ә Ташбашта мәҙрәсә булған. Унда Нөғәт бабай менән уның улы Ғүмәр Мәликов уҡытҡан. Революцияға тиклем ауылда бер нисә магазин булған.Уларҙың хужалары: Һөләймәнов Шакир, Бикбулатов Закир, Бибиков бабай. Ә революциянан һуң ауылда лавка һәм магазиндар булмай. Ләкин ҙур йәрминкә ойошторолған, Кирәбе, Петропаловканан рус һатыусылары ла килгән. Был кешеләр үҙҙәренең таныштарында туҡтай, ә беҙҙең ауыл кешеләре уларҙы «знакум» тип йөрөткәндәр. Утыҙынсы йылдарҙа Учалы ауылында больница эшләгән, район китапханаһы асылған, волость идаралығы булған, почта станцияһы эшләгән.\n( Тыуған яҡ тураһында йыр башҡарыла) (Слайдтар аша геройҙарҙың фотолары күрһәтелә.)\nАуылымдың һәр өйөнә тейеп\nҮтте Бөйөк Ватан һуғышы.\nҮткән Бөйөк Ватан һуғышының\nИшетелә һаман һулышы.\nАуылыбыҙҙан Бөйөк Ватан һуғышына 450 кеше киткән. Һәр ғаилә үҙенең ғәзиә кешеһен һуғышҡа оҙатҡан. Әсе һуғыш һөрөмө бер ғаиләне лә ситләтеп үтмәне. Ауылдаштарыбыҙҙың 283–ө һуғыш ҡырҙарында\nКүптәрҙең исеме лә, батырлығы ла беҙгә билдәле. Беҙ Дан Орденының Тулы кавалеры үҙебеҙҙең ауыл егете Хөснөтдинов Әхнәф Ғәлимйән улы, Учалы урта мәктәбендә уҡыған, шунда хеҙмәт юлын башлаған, ошонан һуң һуғышҡа киткән һәм Советтар Союзы Геройы исемен алған Ташкин Михаил Александр улы менән ғорурланабыҙ.\nУчалы ауылынан һуғышҡа киткән Закиров Мирсат тураһында ҙур һоҡланыу менән уҡыныҡ. Уның тураһында һуғыштан һуң ғына «Огонёк» журналында материал баҫылып сыға. Ул һуғышты Брест крепосында ҡаршылай. Легендар крепосты һаҡлаусылар нығытманы өс –дүрт ай буйы фашистарға бирмәйенсә һаҡлап һуғышалар. Бик аяуҙыҙ, тиңһеҙ һуғышта ҡаһарман һалдаттар һуңғы һулыштарына тиклем алышалар. Һуңғыларҙың береһе булып яҡташыбыҙ Мирсат Закиров була.\nҺуғышта ғына түгел, тылда ла аяуһыҙ хеҙмәт фронты асыла. Беҙҙең ауыл кешеләре һынатмай, хәлдәренән килгәнсә тырыша, фронт өсөн мөмкин булған һәм булмағандың барыһын да эшләй.\nОлоғайған һайын, йоҡолар һаҡ,\nҮткәндәргә хәтер йыш ҡайта.\nҠай саҡ таңдарҙың да алһыулығы\nҺуғыш яраларын ҡуҙғата.\nУтты – һыуҙы кискән ирҙәрҙең\nКүңелендә күпме моң ята.\nЭй һин, хәтер, ғүмер яҙҙарынан\nЙәшлектәрҙе беҙҙең саҡырып ал.\nБеҙҙең был көйҙәрҙә\nҠайтмай ҡалғандарҙың хаҡы бар.\n( Батыр ил һаҡсылары тураһында йыр)\nАуылыбыҙҙың йылъяҙмаһына тағы ла күҙ һалайыҡ.\n1950 йылда “Совет” колхозы төҙөлә. Алдынғы колхозсыларҙан Һөләймәнов Шәүкәт, Фәйзуллин Фәрүәз, Рәхмәтуллин Мөждәбә, Маннапов Йәнуҙаҡ, Хөснөтдинов Ғәлимйән башҡаларға ҙур өлгө була.\n1967 йылда беҙҙең колхоздың исеме бөтә илгә билдәле була. Колхоздар араһында үткәрелгән ярышта еңгән өсөн СССР – ҙың Ҡыҙыл Байрағы тапшырыла, аҡсалата премия бирелә һәм был байраҡ колхозда һаҡлау өсөн ҡалдырыла.\n1966 йылдарҙа Һәйтәк – Учалы юлы асфальттан һалына, колхоз правлениеһы, автогараждар төҙөлөп бөтә, йылылыҡ бирнлә һәм һыу мәсьәләһе хәл ителә.\nҺуңғы йылдарҙа ауылыбыҙ күҙгә күренеп үҙгәрҙе. Яүы йорттар, мәктәп, магазиндар ауылға йәм биреп тора. Беҙҙең мәктәптә ағас ултыртыу күптән инде матур йолаға әйләнгән.\nАуылымды өҙөлөп һөйәм, тип,\nҺөйләп йөрөмәй ауыл кешеһе.\nСәсә, ура, илде туйындыра\nЯратыуының шунда көслөһө.\n1- се уҡыусы:\nТәпәй баҫҡан ерем, эскән һыуым,\nҠара, аҡмы, әсе, татлымы,\nБөтә ғүмерем менән түләй алмам\nОшо ерҙә йәшәү хаҡымды.\nТамсы ҡала төҫһөҙ.\nБөркөт була көсһөҙ.\nБылбыл һайрай хисһеҙю\nЭй тыуған ер,\nНишләр инем һинһеҙ?!\nГүзәл тәбиғәтебеҙ, туған телебеҙ, матур ғөрөф – ғәҙәттәребеҙ, милли йолаларыбыҙ беҙҙең күңелдәрҙә мәңге йәшәһен һәм уны күҙ ҡараһылай һаҡлайыҡ!\n(А. Фәтҡуллина музыкаһына, М. Ямалетдинов һүҙҙәренә яҙылған “Учалы” йыры менән тамамлау.)\nУрал менән Шүлгәндең Йәншишмәгә юлланыуы\n(«Урал батыр» эпосы буйынса )\n(Матур аҡланда түңәрәк күл. Унда бик матур бер аҡҡош һыуҙа ҡойона. Шүлгән менән Урал уны тотоп алалар. Шунан улар дүртәүләшеп (атаһы, әсәһе) һунарҙан ҡайталар, йөҙҙәре бик ҡыуаныслы күренә.)\nАй-һай… (ҡыуанып) бөгөн һунар бик уңышлы булды. Йөрөмәгән ер, ауламаған йәнлек ҡалманы. (Тотҡан йәнлек-ҡоштарын тотоп ҡарай - ҡарай һөйләнә.)\n(тотолған йәнлектәргә ҡулдары менән күрһәтеп) Эйе, эйе, бына күпме табыш алып ҡайттыҡ!\nКүмәкләгән – яу ҡайтарған.\nБергәләп йөргәс, үлем ҡурҡынысы ла янаманы.\nҮлем үҙе беҙҙән ҡурҡҡандыр әле.\n(ситтә талпынып ятҡан аҡҡошҡа күрһәтеп) Ә был ҡоштоң тиҙ генә аяҡтарын бәйләгеҙ! Осоп китә күрмәһен! Төшкө ашҡа тәмле ризыҡ булыр. (Үҙе бысаҡ ҡайрай.)\nХәҙер, атай, ҡушҡаның эшләнер.(Үҙе ҡош янына килә, ауыҙҙарын ялай һәм ҡошҡа ҡарап ) Ай-һай…! Тәмле генә ризыҡҡа оҡшап тораһың! (Ҡоштоң һынған ҡанатын ҡарап) Ҡанаттарың һынғанмы? Шәп…шәп..! Осоп китмәҫкә һәйбәт булған.( Ҡоштоң аяҡтарын бәйләп ташлай һәм атаһының бысаҡ ҡайрағанын күреп) Атай, атай, был ҡошто һуйырға йыйынаһыңмы? Башы – миңә! Их, бигерәк тәмле булыр инде!\n(Уларҙың һөйләшкәнен ишетә лә ҡош янына килә һәм уның ҡанаттарын һыйпай.) Ҡуйығыҙсы, нимә шул меҫкен ҡошҡа ҡаныҡтығыҙ. Атай, ҡабаланып эште боҙоп ҡуйма! Күрмәйһегеҙме, бик изге ҡошҡа оҡшаған, күҙҙәренә генә ҡарағыҙ: күпме зар, моң, нур түгелә…Интектермәйек, ыҙалатмайыҡ, әйҙәгеҙ, был ҡошто иреккә ебәрәйек, рәхәтләнеп осһон! Уның донъяла йәшәүенә ҡыуанайыҡ!\nАтай, ҡуй шуны тыңлап торма. Йәһәтерәк һуя һал!\n(ҡанлы йәшен түгеп)\nСәйнәп-сәйнәп йотоп та,\nБарбер аш булмамын,\nҺис аш булып һеңмәмен.\nШүлгән: (ауыҙҙарын ялап) Ә ниңә? Бик тәмле генә күренәһең!\nЙәншишмәнән һыу алып ,\nӘсәм тәнен йыуҙырған.\n(Үҙ нурына һуғарған\nҠояш тигән әсәм бар)\nКилеп яулап алыр.\nШүлгән: (көлөп) Ҡуҡыттың, ҡурҡыттың.\nҺеҙгә әйтеп китәйем.\n(Ҡоштоң һөйләшә башлауына бөтәһенең дә иҫе китә, улар бер-береһенә аптырап ҡарайҙар)\nӘсәһе, уландар, ни эшләйбеҙ? Ҡошто ебәрәбеҙме? Уйлашайыҡ, кәңәшләшәйек!\nЙәншишмәнең һыу юлын белеүе дөрөҫ булһа, ебәрергә кәрәктер.\nӘйҙәгеҙ, әсәһе, уландар, тамаҡ ялғап алайыҡ, шунан ни эшләргә икәнлеген уйларбыҙ. (Ашарға инәләр, Шүлгән инмәй ҡала, ҡош эргәһендә урала.) Һиңә барыбер ирек тәтемәйәсәк. Беҙ һине тәмләп кенә ашап ҡуясаҡбыҙ.\nБар кит бынан! Шул меҫкенде ашап тамағың туямы? (Ҡош янынан ағаһын ҡыуа, уны ситкә илтеп ҡуя.) Ҡайғырма, хәҙер тамаҡланам да үҙеңде атай-әсәйеңә илтеп ҡуям. (Урал да, Шүлгән дә ашарға инеп китәләр.)\n(Ҡош талпына, осорға тырыша, ләкин урынынан ҡуҙғала алмай. Шунан һуң ул зарығып йырлай башлай.\nҠош ҡанаттарын һайларға,\nТөштөм күл буйҙарына,\nКүл буйҙарында йөрөгәндә\n(Бер ҡауырһынын ташлай.)\nЭй, дуҫтарым, дуҫтарым,\nКилегеҙ һеҙ ярҙамға,\nАлып китегеҙ мине,\nХәсрәт кенә төштө башыма,\nТыуған илем булап осҡанда.\nТирә-яҡ саҡыра, мин илайым,\nҒүмер һорап ғәзиз башыма.\n(Икенсе ҡауырһынын ташлай.)\nКиң урмандар, ҡырҙарға.\nҠанаттарым һынған, ҡанға батып,\nКем белер инде хәлемде.\nМең ҡайғым юҡ, бер ҡайғым бар-\nУл да булһа ирек юҡ.\n(Өсөнсө ҡауырһынын ташлай.)\nТыуған илем янына.\n(Шул ваҡыт һауала ҡош тауыштары ишетелә. Улар әйләнәләр-әйләнәләр ҙә Һомай янына осоп төшәләр, уны дауалайҙар һәм осороп алып китәләр.)\n(һауаға күтәрегәндә бергәләп йырлайҙар.)\nӘйҙәп торған урман-ҡырҙарға\nҺәр көнөбөҙ шатлыҡ ҡына\n(ҡоштарҙың осоп китеүен иң беренсе күреп ҡала.) Эх… (Ни эшләргә белмәй.) Атай, атай, беҙҙең тәмлекәсебеҙ осоп китте түгеме? Күпме инәлдем, шуны һуй тип, Уралды тыңлап, тәмле ризыҡтан яҙҙыҡ!\n(ҡоштар осоп киткән яҡҡа ҡарап) Һау бул, Һомай!\n(уйланып торғандан һуң.) Уландарым, һеҙгә юлға сығырға кәрәк. Ана, Һомай ҡоштоң юлын күрәһегеҙме, нисек ярылып ята, шул яҡҡа китегеҙ. Йәншишмәнең һыу юлы ла шундалыр. Юлда барғанда үлем осраһа, башын ҡырҡып алып ҡайтығыҙ\nУрал, Шүлгән: Ярай, атай, һин ҡушҡанса эшләрбеҙ! (Урал менән Шүлгән юлға сығалар)\nУрал батыр Ҡатил батша илендә\n(«Урал батыр» эпосы буйынса)\nҠатил батшаның ҡыҙы\n(Батша ҡыҙы үҙенә егет һайлай)\n-Күҙҙәре йәмһеҙ ҡарай!\n- Көсһөҙ генә күренә!\n- Тештәре ҡыйыш!\n(Уралға килеп етә һәм бер күреүҙән ғашиҡ була)\nЕгет, һин бик көслө лә\nМатур ҡиәфәтле лә күренәһең!\nБына һиңә алма бүләк итәм.\n-Хәҙер үк һарайыма алып барып еткерегеҙ!\n(Ҡыҙ ҡайтып киткән.)\n(Ҡыҙҙың ялсыһы Урал батыр янына килгән һәм былай тигән)\nӘйҙә һарайға, егет,\nБатша ҡыҙы көтә,\nЙола ҡушыуы буйынса\nҺин беҙҙең кейәү хәҙер!\n( Ялсы Уралдың арҡаһынан һөйгән, ләкин Урал уның һүҙенә күнмәгән һәм һарайға бармаған.)\n(Батшының ялсылары ҡыҙға ошаҡларға йүгерәләр, күп тә үтмәй дүрт батырын эйәрткән\nҠатил батша килә, уларҙан тәхет күтәрткән, ир -ҡол һайлап үткән.)\n-Быныһы һарайға ярар!\n-Быныһы ҡорбанға булыр!\n(Инде ҡыҙ һайлауға күскән.)\n(Бер ҡыҙға төртөп)\n-Һарайға был ярар,\nБүтәнен үҙегеҙ ҡарағыҙ,\nМине йыуған ҡойомдоң\n(Шул саҡ Ҡатил батшаның ҡыҙы килеп еткән. Ул Урал янына үткән һәм уға үпкә һүҙҙәрен әйткән.)\nЕгет, һине һайланым,\nАлма биреп ымланым,\nМине тиңгә алманың;\nКире ҡаҡтың һүҙемде\nБөтә ҡолдар алдында,\nҠара иттең йөҙөмдө,\nКәм-хур иттең үҙемде.\n(Ҡатил батша шул һүҙҙәрҙе ишеткәс, ныҡ асыуланған.)\nҠайһы ырыу егетенән\nМинең ҡыҙым хурланған?\nӘй егет, һин затымды,\nҠатил батша атымды\nКеше түгел был илдә\nМин биләгән һәр ерҙә\nҠошо - ҡорто, йәнлеге\nИшетеп тә, күреп тә,\nГүрендәге үлек тә\nҠыҙым әйткәс, бармайынса,\nБатша тигән бәндәне,\nКеше һуяр йоланы\nНисә йылдар йөрөп тә,\nҺис бер ерҙә күрмәнем,\nБарлығын да белмәнем.\nМин ят йола һөймәйем,\nӨсөн тыуған батырмын.\nКит, ярандар, артабан,\nҠолдар ҡулын сисегеҙ,\nҠыҙҙар ҡулын сисегеҙ!\n(Шул һүҙҙәрҙе ишеткәс, Ҡатил батша ҡыҙарынған, ярандарына аҡырған)\nҮлем эҙләп йөрөһә,\nҠанға һыуһап тилмерһә,\n(Шул ваҡыт Ҡатил батшаның дүрт батыры хасил булған.)\nӘрәм булып ҡуймағыҙ-\nТәүҙә шуны уйлағыҙ.\nБерәй хайуан һайлағыҙ!\nАй-һай, батыр икәнһең!\n(Шул һүҙҙәрҙе ишеткәс, батырҙар ҙа, Ҡатил батша ла хахылдашып көлгәндәр, ти.)\nҠанһыраған икән был,\nЙәнһерәгән икән был,\nҮгеҙ ҡылыр ҡылыҡты,\nҺеҙ, батырҙар, тик тороң.\n(Халыҡ бик ҡурҡҡан, улар Урал батырҙы бик ҡыҙғанған. Ерҙе тырнап, үкереп, тауҙай үгеҙ килгән. )\nЕгет, ергә атмамын,\nҺине юғалтып ятмамын,\nСереп туҙан булғансы,\nЕлгә осоп туҙғансы,\nҺине шулай һаҡлармын!\nМин дә әрәм итергә,\nҮгеҙ, һине тырышмам,\nЯфаланып, көс түгеп,\nҺинең менән сайҡашмам.\nДонъяла һин кешенән\nКөслө юғын танырһың,-\nҮгеҙ түгел, тоҡомоң менән\nКешегә ҡол булырһың!\n(Шундай һүҙҙәрҙе ишеткәс, үгеҙ Урал батырға ташланған, Ә ул үгеҙҙең мөгөҙөнән тотоп алған да ергә батырғансы тотҡан, үгеҙҙең ауыҙынан ҡан киткән, өҫкө теше төшкән, үгеҙ хәлһеҙләнгән, сәсәп әлһерәгән, был хәлде күреп торған Ҡатил батша ла, уның батырҙары ла аптырауға ҡалған. )\nАй-һай, был ни хәл? Минең үгеҙемдең шул кешегә лә көсө етмәй!\n(Урал батыр үгеҙҙе әрәм итмәгән, батҡан ерҙән үгеҙҙе күтәреп алып ҡуйған, уның дүрт тояғы урталайға ярылған, араһынан ҡан тулып, ҡырҙай ҡанға туҙған.)\nҠулым тейгән мөгөҙөң\nТешең төшкән ауыҙың\nӨҫкө тешең үҫмәйенсә,\nҺис тә берекмәйенсә,\nҮҙең түгел, балаң да\nМәңге ҡалыр шул көйсә,\nКеше көсөн күрҙең һин,\nХәлһеҙлегең белдең һин,\nКешегә мөгөҙ сайҡама,\nЕңермен тип, айҡанма!\n(Ҡатил батшаның ҡото осҡан, ул дүрт батырына ымлаған.)\nБер табандан уҡтал!\n(Шул ваҡыт Ҡатил батшаның дүрт батыры Урал батырға ташланырға әҙерләнгән)\nЙәнең сыҡһа ҡулымда,\nТәнең ҡайҙа ташлайым?\nҠайһы илгә сөйәйем?\n(Дүрт батыр Ураға ташланған, ә ул ҡаушап ҡалмаған.)\nДүртегеҙ ҙә килегеҙ,\nҮлем эҙләп йөрөгән\nБатыр көсөн белегеҙ;\nҠулығыҙҙа йән бирһәм,\nКөсөгөҙ етһә ташларға,\nИнде һеҙ ҙә әйтегеҙ:\nМинең ҡулға төшһәгеҙ,\nҠайҙа ҡарап сөйәйем?\nКире һеҙгә килгәндә,\nҺеҙҙе эҙләп йөрөгәндә,\nОн - талҡандай итегеҙҙе,\nҠайһы ерҙән эҙләйем?\n(Шундай һүҙҙәрҙе ишеткәс, батырҙар бер тауыштан көлөп ебәргән, ти.)\nКөсөң етһә атырға,\nҺыртты ергә һалырға,\nБатша менән ярандарҙың\nАлдына алып ташларһың!\n(Дүрт батыр ҙа Урал батырға уҡталған. Ул уларҙың береһен батшаға ҡарай олаҡтырған, ҡалған өсөһөн бер юлы ярандарҙың алдына ташлаған. Ҡатил батша, ярандар, уның батырҙары тирә - яҡтарына ҡарай-ҡарай ҡасып китәләр. )\nУрал: (Халыҡҡа ҡарап)\nМинең шатлыҡ – һеҙҙеке!\nУрал батыр йыландар илендә\n9 башлы йылан\nҠыҙ – йылан\n(Яуыз Ҡатил батша илендәге халыҡты ҡотҡарғас, Урал батыр юлын дауам иткән. Күп һыуҙар кисеп, күп урман – яландар үтеп, арып – талып, бер ағас ситендәге яланда ял итергә туҡтаған.)\n(ағас төбөнә килеп ултыра, тирҙәрен һөртә.) Донъяла яуызлығы менән дан алған Ҡатил батша ла юҡ ителде. Ыҙа сигеп, ауырлыҡтар күреп, йәшәгән халыҡ иреккә сыҡты.\nӘ хәҙер ни эшләргә? Ҡайҙа барырға? (Уйлана.)\nЮҡ… Юҡ…Туҡталып ҡалырға ярамай. Тереһыуҙы эҙләүҙе дауам итергә кәрәк! (Уйлана.) Бер аҙ ял итеп алайым да артабан ҡайһы яҡҡа юл алырға уйлармын.\n(Серем итергә ята, шул ваҡыт уның ҡолағына ыҫылдаған тауыш ишетелгән. Абайлабыраҡ ҡараһа, ҙур бер йылан мөгөҙлө ата болан менән айҡаша икән. Йылан боланды арт һанынан, эләктереп йоторға маташа, ти. Урал ырғып тора ла йыландың ҡойроғонан урап тотоп ала.)\nАх яуыз… Бер кемгә лә зыяны теймәгән боланда ни үсең бар? Ебәр, тим, ебәр боланды!\nЙылан (Зәрҡум): Ыҫ…ыҫ…ыҫ…(Ул боланды йотоп ебәрергә уйлай, ләкин уның мөгөҙҙәре ҡамасаулай.) Ыҫ…ыҫ…ыҫ…(Бар көсөнә тырыша, барыбер йота алмай.) Ыҫ…ыҫ…ыҫ…(Хәле бөтә, шунан Уралға ҡарап ялбарған.)\nАй егетем, ярҙам ит,\nМин дә ярҙам итермен.\nЮлымда юлдаш бул, тиһәң,\nЮлыңа бергә китермен;\nҠунаҡ булып ҡалырһың.\nҺис тә ҡарыу ҡылмаған,\nБер йәнгә лә теймәгән\nҠан эсмәҫтәй боланды\nМинең дошман үлемгә\nҺәләк иттең, ахыры.\nМиңә һөйлә серене,\nМиңә әйт һин барыны,\nМиңә һарай кәрәкмәй.\nМин сыҡҡанмын илемдән\nҒәйепһеҙ болан ишене\nЯуыз дошман үлемдән.\nАй егетем, әйтәйем,\nБар серемде һөйләйем:\nБер ҙур илдә батшаның\nҠылыр эшен беләһең,\n«Үҙ һөйгәнең ни булһа,\nШуны миңә бирәһең,» -\nТигәс, ынйы башлы таяғын\nБирһә, уның алырһың.\nУл таяҡтың даны шул:\nҺыуға төшһәң, батмаҫһың,\nУтҡа инһәң, янмаҫһың;\nҺис бер йән дә күрәлмәҫ,\nДошман һине эҙләһә,\nБер ҡасан да табалмаҫ!\n(Ошо һүҙҙәрҙән һуң ғына Урал батыр мөгөҙҙө һындырған, йылан боланды йотҡан һәм матур егеткә әйләнгән.)\n( аптырап киткән) Ай-һай… Бик йылғыр ҙа, бик хәйләкәр ҙә икәнһең! Әле генә ыҫылдап, тирә-яҡҡа ағыуын сәсеп торған йыландан шундай һылыу егет хасил булған?\nӘ һин ҡыйыу, батыр йөрәкле кеше булып сыҡтың! Миңә ярҙам иттең…Ә хәҙер, батыр егет, юлыбыҙҙы Ҡәһҡәһә-йыландар батшаһы иленә ҡарай дауам итәйек.\n(Урал менән Зәрҡум Йыландар иленә юл тота һәм оҙаҡламай улар унда килеп тә етә. Унда ҙур ҡая күренә, ҡая артынан туғыҙ башлы йылан төрлө хәрәкәттәр яһай. Ул – һаҡсы. Йыландар һарайын һаҡлай. Ҡая янында ыҫылдаған тауыштар ҙа ишетелә. )\n(үҙ алдына тирә-яҡты тикшереп) О-һо… Был йыландар иле бик мажаралы булырға оҡшай түгелме?\nБына килеп тә еттек. Әйҙә, батыр егет, рәхим ит Ҡәһҡәһә батшалығына! (Ул Урал батыр алдында ярамһыҡлана, уның алдында эйелә-бөгөлә.)\nЭй, кем бар унда? (Тирә-яғына ҡарай.) Асығыҙ һарайҙы, индерегеҙ ҡунаҡты, һый-хөрмәт күрһәтегеҙ!\n(Туғыҙ башлы йылан һарайҙы аса ла Уралды индереп ебәрә. Ул эскә инеп киткәс, Зәрҡум туғыҙ башлы йыланды ымлап саҡырып ала.) Хәҙер үк һылыу ҡыҙға әйлән! Егетте үҙеңә ҡарат, арба! Уның нимә уйлауын, серен бел!\n9 башлы йылан:\n(Зәрҡум алдында төрлө хәрәкәттәр эшләй, баш эйә.) Хужам, һеҙ нисек әйтәһегеҙ, шулай булыр. (Ҡая артына ыҫылдап инеп китә һәм һылыу ҡыҙға әйләнеп килеп сыға.)\n( Йыландың һылыу ҡыҙға әйләнгәнен күреү менән бик ҡыуана) Әһә…Эләктеңме! Был юлы минән ҡотола алмаҫһың! Ха-ха-ха…(Көлә.) Мине еңер батыр тыумаған әле! (Ул шатланып сығып китә.)\n(9 башлы йылан һылыу ҡыҙ ҡиәфәтендә Урал батыр ҙы арбарға тотона.)\nҠыҙ – йылан:\nЭй егет, батыр егет, ни хаҡында уйлайһың, серең булһа, йәшермә, уртаҡлаш, йөрәгеңде ас миңә…\n(Ҡыҙҙың матурлығына иҫе китеп ҡарап тора, ләкин шунда уҡ уның 9 башлы йылан икәнлегенә төшөнә.)\nӘле генә 9 башлы йылан инең, ә хәҙер һылыу ҡыҙ? Беләм мин һине юханы, ҡағылаһы булма! Шундай һылыу ҡыҙ ҡиәфәтендә кешеләрҙе арбап юҡ итәһеңме, яуыз?\n(Урал ҡурҡып тормаған, йыландың башына суҡмар менән киҙәнгән, йылан үлгән, уның башынан асҡыстар ҡойолған һәм егеттәр хасил булған.)\nБарыбыҙ ҙа кеше инек,\nИлебеҙҙә ир инек,\nЙылан беҙҙе ашаны, -\nҮҙенә ҡол яһаны;\nЯр йыландың йөрәген -\nАлтын асҡыс табырһың,\nСер һарайын асырһың,\n(Урал Ҡыҙ-йыландың йөрәген ярған һәм Сер һарайын асҡан. Унда йөҙө-башы һарғайған бер һылыу ҡыҙ күренгән. Ул, ҡыҙҙы тағы ла йыландыр тип, ҡылысына үрелгән.)\nТуҡта, егет, ашыҡма. Мин Ҡәһҡәһә илендә йәшәһәм дә кеше затынанмын. (Тәхет янында торған таяҡҡа күрһәтеп.)\nКүрәһеңме ынйы таяҡты,\nАлсы, егет, һин уны,\nТеләгеңә - маяҡты!\n( Урал таяҡты алмаҡсы булған, ләкин шул саҡ Аҡ йылан килеп сыҡҡан да Уралға ташланған.)\nБыл кем бында инеүсе,\nҺис кегә теймәҫтәй,\n(Аҡ йылан Уралды йоторға уҡтала, улар көрәшә башлайҙар, күп тә үтмәй Урал йыланды ергә бөрөп һала. )\nАлыҫтан килгән батырмын,\nКеше юйыр үлемде\nЭҙләп йөрөп ятырмын.\nБатша булһаң бир фарман:\nБөтә йылан йыйылһын,\nБөтә йылан – яуызды,\nБарын тар –мар итермен!\nҺыуға төшһәң батмаҫтай,\nУтҡа инһәң, янмаҫтай;\nБер ҡасан да табалмаҫ,\nТаяғым киткәс ҡулымдан -\nКөсөм һиндә, батыр егет!\n(Урал батыр алдында Аҡ йылан башын эйә.)\n(ситтә күҙәтеп тора) Ах йүнһеҙҙәр, әрәмтамаҡтар! Эште юҡҡа сығарҙылар! Ярай, ваҡыты еткәс, был батыр егет кәрәген алыр! Ә хәҙергә бынан шылып торорға кәрәк. (Ҡаса.)\n(Урал янына шатланышып халыҡ йыйыла.)\nТәңре бирмәҫ ярҙамды\nБеҙгә, егет, атҡарҙың.\nИл ҡаплаған яуыздың\nУтлы яуын атҡарҙың.\n2-се ҡыҙ: Инде, егет, ни эшләйек?\n2-се егет: Ниндәй бүләк бирәйек?\nҺеҙҙең шатлыҡ - минеке,\nИлдең барын йыяйыҡ,\nКүмәкләп туй ҡылайыҡ.\nБашлыҡ итеп ҡуяйыҡ!\nКеше һөйөр ир булыр!\nУрал батыр дейеүҙәр илендә\n1-се дейеү балаһы\n2-се дейеү балаһы\n(Урал оҙон юл үткән, арыған. Ул аптырап тирә – яғына ҡарай) Ни эшләргә? Ҡайҙа барырға? (Шул ваҡыт ауыр тоҡ йөкләгән бик һылыу ҡыҙҙы күреп ҡала, уның янына бара.)Эй, һылыу, ҡайҙа китеп бараһың? Тоғоңда нимә ул, бик ауыр күренә?\n(Башта бик ҡурҡа, ҡасырға уйлай, ләкин Уралдың яҡшы кеше икәнлеген аңлай һәм туҡтап ҡала.) Минең исемем Ҡарағаш, мине дейеү урлап алып китте лә үҙенә ҡол итте. Туғыҙ башлы дейеүҙең туғыҙ балаһына уйнар өсөн, мин иртәнән кискә саҡлы йылға буйынан ҡырсынташ ташыйым.\n(йәлләп) Ҡана,һылыу, үҙем күтәрәйем.\nЮҡ – Юҡ, егет, минең менән бергә бараһы булма! Дейеү һиҙеп ҡалһа, үҙеңде шунда уҡ юҡ итер бит!\n(ҡыҙҙың ҡулынан тоҡто алып) Әйҙә, һылыу, һин алдан атла, миңә юлды күрһәтеп бар! (Улар байтаҡ ҡына юл үтәләр һәм оҙаҡламай дейеү йәшәгән ергә килеп етәләр.)\nҠарағаш: (күрһәтеп) Бына килеп тә еттек. Тоҡто ошонда ултырт. (Тыңлап.) Дейеү малайҙарының тауыштары ишетелеп тә тора. Хәҙер килеп тә етерҙәр. Һиңә, егет кеше, ҙур рәхмәт! Тиҙерәк китһәң, яҡшыраҡ булыр ине.\nУрал: Әһә…! (уйланып) Был дейеү балаларын ҡыҙыҡ итәйем әле! Әйҙә, үлгәнсе уйнаһындар! (Ҡарамаға оҙон бау менән ҙур ташты аҫып ҡуя, үҙҙәре ҡая артына йәшенәләр ҙә дейеү малайҙарының уйнағанын ҡарап торалар.)\n(Ике дейеү балаһы уҙышмаҡтан килеп сығалар. Улар ырғыйҙар, һикерәләр, көрәшәләр. Шулай уйнай торғас, тоҡтағы таштарҙы күреп ҡалалар һәм таштар менән уйнай башлайҙар.)\n1-се дейеү балаһы:\nБыл таштар минеке!\n2-се дейеү балаһы:\nЮҡ, һинеке түгел, минеке, ал йөнтәҫ ҡулдарыңды! Таштар минеке!\nЮҡ, ул таштар һинеке түгел, минеке, кит бынан, ҡамыт аяҡ! (Таштарҙы тартып ала ла тирә – яҡҡа ырғыта.) Һиңә лә түгел, миңә лә түгел, вәт!\nТаштар ҡайҙа булып бөттө? Атай, беҙгә уйнарға таш кәрәк! (Дейеү балалары ҡысҡырып илай башлай. Шул ваҡыт улар эленеп торған ҙур ташты күреп ҡалалар)\nОһо! Вәт мәрәкә!(Ташты ҡыҙыҡһынып ҡарайҙар, 1-се дейеү балаһы ташты этәреп ебәрә, таш кире әйләнеп килеп үҙен йыға һуға. Ул енләнеп килеп тора ла ташҡа ҡарап кысҡырына башлай.) Ах! Һин шулаймы әле? Хәҙер кәрәгеңде бирәм!(Ташты бар көсөнә этәргәйне, таш тағы ла үҙен тәгәрәтә һуға, дейеү малайы иҫһеҙ йығыла.)\nӘ… Шулаймы әле! Ҡустымдың үсен алмаһаммы? (Ташты һуғып ебәреүе була, таш кире килеп, был дейеү малайын да үлтерә һуға.) (Урал менән Ҡарағаш йәшеренгән урындарынан килеп сығалар.)\n(тирә – яғына ҡарап) Уф, быларынан ҡотолдоҡ, шикелле!\n(көлөп) Эйе, эйе, ҙур эштән ҡотолдоң! (Ҡарағашҡа) Һин мине ошо урында йәшеренеп көтөп тор, дейеүҙең башына еткәс, үҙеңде килеп алырмын.(Ҡурайын биреп) Бына һиңә ҡурайымды ҡалдырам. Юлым уңһа, уның осонан һөт тамыр, уңмаһа, ҡан тамыр.(Урал дейеүҙе эҙләп китә)\n(Урал Тереһыу янына барып етә, ә уны һаҡлап бер ҡарт дейеү ята.)\nЭй, дейеү, юл бир, мин Тереһыу алырға килдем! (Дейеү Уралдың һүҙҙәренә ыжлап та ҡуймай.) Юл бир! (Дейеү асыулана һәм Уралды тыны менән үҙенә тарта башлай. Урал дейеү ҡаршыһына килеп баҫҡанын һиҙмәй ҙә ҡала. Ул ҡаушап ҡалмай.) Алыштанмы, сабыштанмы?\nМинең өсөн барыбер. Нисек үлергә теләһәң, шулай булһын!\nЯрай, улай булһа! (Ул билендәге ҡылысын һелтәй, дейеүҙең күҙҙәре сағылып китә, ул артҡа сигенә.)\nДейеү: Әйҙә, әйҙә! Бик батыр булып ҡыланаһың! Кәрәгеңде ал!\n(Урал батыр менән дейеү көрәшә башлайҙар.)\n(ҡурайҙы ҡарап) Ой, ҡайһылай ҙур ҡыуаныс! Ҡурай осонан һөт тама, тимәк еңеү беҙҙең яҡта! Урал батыр дейеүҙе дөмөктөргән! (Шул ваҡыт дейеүҙең үкергәне ишетелә, ҡыҙ торған урынында тертләп ҡуя, ул ҡурайҙың икенсе осона ҡарай һәм ҡурҡып китә.)\nАһ! Ҡурай осонан ҡан тама түгелме? Батыр егет харап булдымы әллә?\n(Ҡарағаш сығып йүгерә. Ҡыҙ килгәндә, дейеү үлтерелгән, ә уның тауышына йыйылған ен – пәрейҙәр Уралға ташланғандар. Уларҙың иҫәбе–һаны юҡ, батыр егетте хәлдән тайҙырғандар. Шул ваҡыт Ҡарағаш ҡурайҙан бейеү көйөн уйнай башлай, ә ен–пәрейҙәр шатланышып бейейҙәр һәм юҡҡа сыға баралар.)\n(тирҙәрен һөртөп) Рәхмәт һиңә, һылыу!Ҡотҡарҙың! Был ендәрҙе еңеп бөтөрөрлөк тә түгел ине, донъяны ҡара яу булып баҫып алғандар! Әйҙә, йәһәтерәк, Тереһыу янына барайыҡ! Тереклек һыуын кешеләргә бүләк итәйек. (Тереһыу янына киләләр ҙә аптырап ҡалалар)\nТереһыуҙың бер тамсыһы ла ҡалмаған. Ҡәбәҡәттәр…Әҙәм затына ҡалмаһын тип, эсеп ҡортҡандар икән!(Урал көйөнә.)\nБатыр егет, башың түбән эйелмәһен! (Тирә-яҡтағы үҙгәреште күреп) Дейеүҙәрҙе, аждаһа-йыландарҙы пыран-заран килтереүең бушҡа булманы. Ҡара, ҡара, тирә-яҡҡа йәм керә, үләндәр, ағастар йәшәрә, ҡоштар һайраша, кешеләр йөҙөндә шатлыҡ балҡый!\n(тирә-яҡҡа ҡарап) Эйе, был яғына шулай буласаҡ! Бер дошман да беҙҙең ерҙәргә аяғын да баҫмаҫ, сөнки минең йәшен сығара торған ҡылысым бар.Тыуған илемде, еремде һаҡлармын, яҡлармын!\n1. . «Муса батыр». Повестар, роман. Өфө, 1992 йыл.\n2. Р. Солтангәрәев «Осто бөркөт».\n3. Я. Хамматов «Комбриг Мортазин».\n4. Р. Насиров «Ыласын йөрәклеләр».\n5. М. Ямалетдинов «Ҡотолоу юлҡайҙарын тапманым»\n6. М. Иҙелбаев, Ә. Сөләймәнов «Туған әҙәбиәт».Өфө, 2000 йыл.\n7. Башҡорт халыҡ эпосы «Урал батыр». Өфө, 2010 йыл.\n8. Башҡорт халыҡ ижады. Риүәйәттәр, легендалар. 2-се том.Өфө, 1997 йыл.\n9. Ә. Таһирова, Н. Әминева, М, Сиражи, Ф. Яруллин шиғырҙары\n10. Музей материалдары.\n11. «Башҡортостан уҡытыусыһы». №11, 2000 йыл. 19-20-се биттәр.\nНомер материала: ДВ-311056


Осраҡлы ялыу йәки хыянатты һиҙеп буламы? » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Махсус бит » Тормош юлдары ҡатмарлы » Осраҡлы ялыу йәки хыянатты һиҙеп буламы?\n“Миңзәлә Мансуровна, ошо малайҙың әсәһе менән һөйләшеп ҡарағыҙ әле, зинһар. һуғыша, көн дә бер ҡыҙҙы илата. Нишләргә лә белмәйем, әсәһе бик уҫал күренә”, – тип һаҡ ҡына һүҙ башлаған йәш тәрбиәсе ҡыҙҙың һүҙҙәренән уянып киткәндәй булдым. Былай ҙа башым ауыртып, шаңҡып ултыра инем, эшен йүнләп башҡара алмай, мине мәшәҡәтләп тороусы тәрбиәсе йәнемде тағы ла нығыраҡ көйҙөрҙө. Уға нимәлер ҡаты ғына әйттем шикелле, иларҙай булып сығып китте. Аңлайым, тәжрибәһе етмәй, ләкин үҙемде лә тыя алманым – инде нисәмә көн йөрәгем әрней, эш ҡайғыһы юҡ. Балалар баҡсаһында мөдир булып эшләйем, бәләкәстәрҙең шау-шыуы күңелде күтәрергә тейеш кеүек тә, юҡ шул...\nИрем өйгә ике көнгә бер ҡайтып йөрөй башланы. Бер ни ҙә өндәшмәй, һорашып белешермен тимә, командировкаға йыш ебәрәләр, ти ҙә сығып тая. Телефондан шылтыратыу ҙа, йүнләп һөйләшеү ҙә юҡ, өйҙә япа-яңғыҙмын. Берҙән-бер улым – студент, Мәскәү ҡалаһында уҡып йөрөй. Малай малай инде, минең күңелдең китеклеген һиҙмәй ҙә, ахыры. Ярай әле көн һайын шылтыратып, ҡыуандырып тора. Улыма артығын һөйләмәйем, ирем менән икебеҙ араһындағы мәсьәлә бит, баланың йәнен үртәүҙән кемгә файҙа? Йәшерен-батырыны юҡ, тормош иптәшемдең миңә ҡарата һалҡынлығы бер бөгөн генә түгел. Инде күптән, йылдар дауамында күршеләр кеүек кенә йәшәйбеҙ, ләкин хәҙер арабыҙ бөтөнләй боҙҙай туңды. Туғандар, дуҫтар араһында ғаиләмдең абруйын һаҡлайым тип, йән әрнеүемде эсемдә генә ҡалдырам. Артабан нимә эшләргә – эт белһен.\nКүңелһеҙ уйҙарым менән эш көнө бөткәнен көтөп ултыра инем, балалар уйнаған залда ниндәйҙер ҡатындың ярһып ҡысҡырыуын ишетеп, йүгереп сыҡтым. Әһә, теге тәрбиәсе ҡыҙ уҫал малайҙың әсәһе менән үҙе һөйләшеп ҡарарға булған икән. Ҡатын яһил шул, аҡыра ғына, башҡа балалар аптырашып, ҡурҡышып тора хатта. Тәрбиәсе лә иларға етешкән. Барып, дорфа ғына һөйләшә башлауымды һиҙмәй ҙә ҡалдым (ҡыҙып йөрөгән мәл бит):\n– Оят түгелме балалар янында тауыш күтәрергә! Сығып һөйләшегеҙ! Улығыҙ, ысынлап та, башҡаларға ныҡ ҡамасаулай, унда агрессия көслө, яуыз. Тиҙ арала психологҡа мөрәжәғәт итергә кәңәш итәбеҙ. Балағыҙҙың характеры формалаша бит, моғайын, яуаплылыҡты һиҙәһегеҙҙер. Ә әлегә һау булығыҙ, – тинем дә кабинетыма кире йүнәлдем. Бәй, теге әсә лә сыҡты ла китте. Аңлағандыр, моғайын, шулай ҙа ауыҙ эсенән нимәлер мығырлай ине.\nКөнө буйы тиерлек кешеләр менән әрләшеп, пар сығарып алдым да, аяғым ергә теймәй, йортома ашығам. Туҡта, нишләп ашығам һуң әле? Мине әҙәмгә лә һанамаған, һөйләшмәгән, әҙерләгән ашымды ашап, рәхмәт тә әйтмәй тороп киткән ирҙе күргем килеп тормай ҙа баһа! Әле киске сәғәт ете лә тулмаған, моғайын, барыр урын табырмын. Һеңлемә инеп сығырғамы әллә Наилә әхирәтемәме? Юҡ, береһе, аҡса етмәй, тип илаулаясаҡ, икенсеһе ирен яманлаясаҡ. Косметика һатып ҡаңғырталар икеһе лә, етмәһә. Бер кемдең дә аһ-зарын тыңлағым килеп тормай, етер, күп кәңәш бирҙем. Ә үҙемдең тормошом селпәрәмә килгән, ирем бөгөн булмаһа, иртәгә сығып китәсәк. Улыбыҙ алдында ғына ҡыйынһына, моғайын, икенсе мәсьәлә лә бар: фатир ике бүлмәле, бүлә башлаһаң, улым минең менән тип иҫәпләгән шарттарҙа уға өлөш әҙ эләгә. Шуны уйлай ул, китер урыны юҡтыр инде, мәлғүн! Йүнле ир булһа, берәй ҡатын йортҡа индерер ине әле, йөрөй шунда. Ә мин? Мин кемгә кәрәк һуң? Уйҙарымды телефон шылтырауы боҙҙо, улым икән:\n– Әсәй, беләһеңме, мин эшләп тә йөрөйөм. Бер проектта еңгәйнем, ҙур ғына суммала аҡса бирҙеләр. Шуның яртыһын һиңә ебәрҙем. Был бүләк! Әсәй, бүлдермә мине, тыңла: карталағы аҡсаны үҙеңә тотон, сәсеңде ҡырҡтыр, ресторанға барып кил. Өйгә ашамлыҡ алма, аңлайһыңмы? Юҡһа мин башҡаса эшләп тә тормайым. Пока, әсәй, ваҡытым юҡ!\nОшо ҡыҫҡа ғына һөйләшеүҙән һуң ҡапыл башыма барып етте: балаҡайым минең кисерештәрҙе аңлап йөрөгән! Нисек тә булһа күңелемде күтәрергә тырыша бит. Үәт, мин – аҡылһыҙ ҡатын, бәхетһеҙлектең йөҙҙә ярылып ятыуын белмәйемме ни? Тәк, тимерҙе ҡыҙыуында һуғам, сәсте буятырғамы, нимә эшләргә? Уф, кис тә етте… Туҡта, аҡсамды ҡарайым әле, нисә һум икән? Әһә, 40 мең һум күсергән, үҙемдеке лә бар. Ярайһы сумма. Афарин, улым. Әййй, күптәнге хыялды тормошҡа ашырайым да ҡуяйым – фитнес-үҙәккә карта алам! Биклеме икән? 24 сәғәт эшләгәндәре бар! Аҡсам ҡалмай ҙа баһа, ярай... Бутҡа ашап та йәшәрмен. Ә ир? Суҡынһын! Аҡсаһын йүнләп күргән дә юҡ, ҡайҙа йөрөй – шунда ашаһын. Шулай ҙа берәй ҡатыны бармы икән әллә? Юҡтыр, ялҡау бит ул, йөрөй инде шунда...\nӨйгә ҡайтҡанда күңелем шул тиклем күтәренке ине, сумкала карта ята, их! Иргә әйләнеп ҡарап та торманым, йоҡларға яттым. Иртән эшкә лә биҙәнеп-төҙәнеп барҙым, күңел көр, теге уҫал малайҙы әсәһе бөтөнләй алып килмәгән икән, тәрбиәсе ҡыҙ ҙа йылмайып ҡына йөрөй. Шоколад менән тәмләп кенә төшкө сәй эсеп ултыра инем, район мәғариф бүлегенә саҡырып шылтыраттылар. Нимә булғандыр инде тағы?\nБеләһеңме, һеңлем, кәмһенеү шул тиклем ауыр икән... Шундағы кисерештәремде мәңге онота алмаҫмын, моғайын. Үлгем килде. Теге уҫал малай минең иремдең улы булып сыҡты. Документтар тултырғанда нисек иғтибар итмәгәнмендер, ул атайлығын таныған бит. Хәҙер баланың әсәһе, йәғни теге яһил ҡатын, миңә ҡаршы ялыу яҙған. Унда барыһын да теҙгән, имеш, мин шәхси үпкәләрем арҡаһында уларҙың балаһын һыйҙырмайым. Тәрбиәселәрҙе лә ҡаршы ҡотортам, баланың психикаһын ҡаҡшатам, ас тотам, хатта эткеләйем-төрткөләйем икән. Был ҡатын мине эштән бушатыуҙы талап итә, икенсе балалар баҡсаһына күсергә риза түгел – уға беҙҙеке оҡшай. Әгәр тиҙ арала бер сара ла күрелмәһә, прокуратураға барырға йыйына... Ялыуҙы тотоп, шаҡ ҡатып, башҡаларға ҡарайым, улар минән күҙҙәрен йәшерә, йәлләйҙәрме әллә? Аңлашыла – былар ялыуға тулыһынса ышанған. Бер һүҙ өндәшә алманым, сығып киттем. Йә, Хоҙай, шулай ҙа була икән. Нисек һиҙмәгәнмен, ә бит бала минең улыма оҡшап та тора.\nӨйгә нисек ҡайтып еткәнде хәтерләмәйем. Ирем дә өйҙә. Тәүҙә ҡысҡырҙым, иланым, аҙаҡ, ниһайәт, ултырып аңлаштыҡ. Был ҡатын тәүге мөхәббәте икән, ауылдан саҡырып килтергән, кондуктор итеп эшкә урынлаштырған. Балаһын шулай һуң ғына табып алған, тәүге иренән айырылған. Йәғни ирем йылдар дауамында мине алдап йәшәгән, тәүге мөхәббәтен онотмаған булып сыға. Үҙе икенсерәк аңлата, имеш, ауылда осраҡлы күрешкәндәр, уныһы осраҡлы ауырға ҡалған һәм осраҡлы ғына Өфөгә күсеп килгән дә, ятаҡ бүлмәһен ҡуртымға алып, йәшәй башлаған. Ирем, балаһын барып күреп йөрөһә лә, миңә белдереүҙән ҡырҡа баш тартҡан, ҡатынды ҡурҡытып ҡуйған: әгәр еткерһә, аҡсалата ярҙам итмәйәсәк. Тағы ла шуныһы: иремдең ҡайһы бер туғандары ла был хәлде белә икән, ата-әсәһе мәрхүм булғас, ауылдарына ҡайтмай инем. Бөтәһе лә белгән, күҙҙәремә тура ҡарап, мине алдап йөрөгәндәр.\n25 йыл эш стажым бар, икенсе балалар баҡсаһына күсеү ауырға тура килмәне, аңланылар. Артымдан һөйләгәндәрҙер, әлбиттә, ләкин күҙҙәремә ҡарап, бер һүҙ әйтеүсе лә булманы. Баланың кем икәнлеген белмәүемә берәү ҙә ышанманы шикелле. Рәнйемәнем, мине һалып тапарға маташҡан ҡатынды ла аңланым. Ирем менән айырылыштыҡ, ә ул тотто ла тыуған йортона ҡайтып китте. Әхирәтем Наилә мейемде генә серетте: имеш, мин улыма ҡустыһы бар икәнлеген аңлатырға, таныштырырға, ул балаға фатирҙан өлөш сығарырға тейеш. Юҡ, был эштәрҙең береһен дә эшләмәнем, ирем хәл итһен: бергә йәшәгән саҡта уҡ йәнемде ашай ине, һуңынан уның арҡаһында намыҫым бысранды. Етерлек кәмһендем”.\nИнструктор: “Бына ошо ҡатын 46 йәштә, ике айҙа 20 кило ташланы”, – тип һөйләгәс, танышып киткәйнем. Мин генә түгел инде, башҡалар ҙа гел был апай эргәһендә урала. Тик ул аҙ һүҙле, спорт буйынса бер генә йүнле кәңәш тә ишетеп булманы. Бер яҡта йәшәгәс, дуҫлашып киттек шулай ҙа. Сәй менән дә гел һыйлай мине, бер ултырғанда тормош тарихын да һөйләп ташланы. Ә кисә, мин арлы-бирле иткәнсе, апай күҙ уңынан ысҡынды. Тышта көтәлер, тип ҡабаланып сыҡһам, ни күрәм: Миңзәлә апайым ипле генә күренгән бер ағай менән машинаға ултырып, китеп тә барҙы.\nСығыу ваҡыты 23-09-2016, 13:07 | Ҡаранылар: 1976


Үҙебеҙҙең кәсептәрҙе тергеҙергә кәрәк, тинем… | Всемирный курултай башкир\nБыйма баҫыу эшенең нескәлектәре тураһында аҙымлап һөйләһәгеҙ, шат булыр инек…\n– Быйма, кейеҙ баҫыу төрки халыҡтарында киң таралған кәсептәрҙең береһе. Ул башҡорттар өсөн дә хас күренеш. Сөнки халҡыбыҙ элек-электән малсылыҡ менән көн күргән. Башҡорттоң ҡуй көтөүҙәренең иге-сиге күренмәгән. Быйма баҫыу төрки халыҡтарында барлыҡҡа килгән шөғөл, тип әйтергә була, сөнки, тарихтан билдәле булыуынса, төрки халыҡтары аяҡтарына кейеҙ туҡымалар урап йөрөр булған. Минең күҙаллауымса, бөгөн билдәле силғау һымаҡ булғандыр ул боронғо аяҡ кейеме. Славян халыҡтары төркиҙәрҙең был асышын камиллаштырыуға өлгәшкән. Улар уралған кейеҙ аяҡ кейемен һыуға манып, аҙаҡ мейестә ҡыҙҙырып, уңайлы итеп ҡырҡып, быйма рәүешенә килтергән. Шулай итеп, халыҡтарҙың күп йыллыҡ тәжрибәһенән сығып, беҙ бөгөн белгән быйма барлыҡҡа килгән дә инде.\nШөғөлөбөҙ ниҙән ғибәрәтме? Һарыҡ малының йөнөн ҡырҡып алып, уны йыйып, таҙартып, эшкәртәһең дә, тетәһең. Борон өләсәйҙәр уны ҡул менән тетһә, бөгөн цехтарҙа йөн теткес машина ярҙамға килә. Беҙҙең дә ундай машинабыҙ бар. Тетелгән йөндән быйма “һалабыҙ”. Быйма “һалып”, килеп сыҡҡан нәмәне өйрөлтөп, эҫе һыуҙа йыуып, уға ҡалып кейҙереп, мейескә тығып, эшкәртеп, таҙартып, ҡырҡып, тигеҙләп сығарһаҡ, әҙер быйма барлыҡҡа килә. Әйткәндәй, йөн ҡырҡҡандан алып мейестән быйма килеп сыҡҡансы биш көн үтеп китә. Бер быймаға биш көнлөк хеҙмәт талап ителә, тимәк. Шуға, быйма баҫыу эше еңелдән түгел ул. Мәшәҡәте күп. Әле мин 5 кенә операцияны һананым. Уларҙың араһында тағы ваҡ әҙерлек эштәре бар.\n– Беҙ йылдар үткән һайын аҡыллыраҡ булмайбыҙ – тәжрибәлерәк кенә булабыҙ, тип әйткән бер аҡыл эйәһе. Шул ҡағиҙәнән сығып ҡарағанда, һорауығыҙҙы, бәлки, әлеге уңыштарығыҙға илтер тәжрибәне ҡайҙан алдығыҙ, тигән формала биреү урынлыраҡ булыр. Магнитогорск дәүләт тау-техник университеты энергетика факультетының автоматлаштырыу һәм экология бүлеген 2006 йылда тамамлағас, Свердловск өлкәһенә эшкә юлландым. Ошо сәфәрҙән башланды ла инде минең Рәсәйҙең төрлө ҡалалары буйлап күсеп йөрөүем. Эшем, хеҙмәтем талап ителгән урындарҙа эшләй-эшләй, бик күп ерле халыҡтар менән аралашырға, уларҙың көнкүрешен өйрәнергә, фекерләү үҙенсәлеген тойомларға форсат тыуҙы. Ошо 6 йыл эсендә үҙ халҡыбыҙҙың көнитмеше, уның бөгөнгөһө, милли традициялары, кәсептәренә нигеҙләнеп, заманса, заман талаптарына тап килерлек эш асыу идеяһын күңелемдә йөрөттөм. Үҙебеҙҙең кәсептәрҙе тергеҙергә кәрәк, тигән ныҡлы ҡарарға килдем. Халҡыбыҙ борон-борондан ағас һырлау, тимер сүкеү, күн эшкәртеү, кейеҙ баҫыу, балаҫ һуғыу һымаҡ көнкүреш тауарҙарына булған ихтыяжын үҙ көсө менән ҡәнәғәтләндергән. Ағас эшендә оҫталыҡ үрҙәренә артылыусы замандаштарыбыҙҙың бихисап булыуын иҫәпкә алып, ә кейеҙ баҫыу, быйма баҫыу өлкәһе әлегә етерлек кимәлдә үҙләштерелмәүенә баҫым яһап, үҙ эшемде ошо йүнәлеш буйынса башларға булдым. Быйма, кейеҙ баҫыу нескәлектәрен үҙ эшенең оҫталарынан өйрәндем. Уларҙың оҫтаханаларына йөрөнөм, эшен күҙәттем. Ҡайһы бер ағай-апайҙарҙы үҙебеҙгә саҡырып, оҫталыҡ дәрестәре күрһәтеүенә өлгәштем. Кейеҙ, быйма баҫыуҙың заманса инновациялары интернет селтәренән дә өйрәнелде. Шулай итеп, белемде бөртөкләп йыйҙым. Әле лә өйрәнеүҙән туҡтағаныбыҙ юҡ. Бөгөн дә яңынан-яңы оҫталыҡтар үҙләштереүгә, һөнәребеҙҙе яңы ысулдар менән камиллаштырыуға, эш процесыбыҙҙы тағы ла нығыраҡ ҡулайлаштырыуға көсөбөҙҙө һәм ваҡытыбыҙҙы йәлләмәйбеҙ. Халыҡтан йөн йыйып, йөндән төрлө-төрлө әйберҙәр: ҡаталар, быймалар, кейеҙҙәр эшләй башланыҡ. Артабан эш күләмебеҙҙе арттырып, кейеҙҙән тирмәләр ҡороуға ла тотоноп киттек. Хәҙер заказға ла эшләйбеҙ тирмәне. Халыҡты юрғандар менән дә тәьмин итәбеҙ. Унан тыш, беҙҙең бик оҫта ҡуллы ҡыҙҙарыбыҙ бар – улар быймаларға матур, күҙ яуын алырлыҡ биҙәктәр сигә, ойоҡбаштар бәйләргә лә өлгөрә. Беҙгә ныҡ ярҙам итә улар. Бергәләп татыу ғына эшләп, халҡыбыҙҙы тауарҙарыбыҙ менән тәьмин итеп, йәшәп ятҡан көнөбөҙ. Эште ҡулайлаштырыуға, оптималләштереүгә һөнәрем буйынса инженер булыуымдың да ярҙамы тейә.\n– Әлбиттә, эшеңде яратып башҡарһаң, уның күп нескәлектәрен өйрәнһәң, уның тураһында сәғәттәр буйы һөйләрлек мәғлүмәткә эйә булаһың инде. Минең һымаҡ уҡ, һеҙ ҙә үҙегеҙҙең күңелегеҙгә ятҡан өлкәлә эш башлай алаһығыҙ. Бының өсөн нимә кәрәклеген һеҙ минһеҙ ҙә яҡшы беләһегеҙ. Йәғни, был эште башлар өсөн сыҙап торғоһоҙ көслө теләк кенә кәрәк. Ауырлыҡтарға килгәндә, ҡайһы ғына эште алғанда ла, үҙ ауырлығы була инде ул. Беҙҙең эштә күп нәмә ҡул оҫталығыңа, бармаҡтарыңдың етеҙлегенә, һиҙгерлегенә һәм күңелеңдең, кәйефеңдең күтәренке булыуына бәйле. Һуңғыһы барлыҡ хеҙмәткәрҙәр өсөн дә мөһим талаптыр, минеңсә: кәйефең булмаһа, эшең дә бармай. Ошолар, йәғни, оҫта ҡулың, яҡшы кәйефең, яҡты уйҙарың булған саҡта һәм сыҙап торғоһоҙ теләгең бар икән, оҫталыҡ үрҙәренә артыла башларға тәүәккәлләй алаһың.\nҺеҙҙе, моғайын, финанс мәсьәләләре лә ҡыҙыҡһындыра торғандыр. Уңайҙан файҙаланып, беҙгә үҙ ваҡытында финанс ярҙамы күрһәткән Әбйәлил районы хакимиәтенә оло рәхмәтемде еткерергә теләйем. 2010 йылда йәш эшҡыуарҙарға үҙ эштәрен башлап ебәреү өсөн аҡсалата ярҙам – стартап дәүләт программаһы эшләй башланы. Беҙ ҙә ошо программа сиктәрендә субсидия алдыҡ. Беҙҙән бары тик үҙ эшебеҙҙе башлап ебәреү өсөн кәрәк булған ҡорамалдар исемлеген төҙөү, аҙаҡ, ҡорамалдар һатып алынғас, дәүләткә улар тураһында отчет биреү генә талап ителде. Беҙ, мәҫәлән, был эшкә 100 мең һум һалһаҡ, дәүләт тә шундай уҡ суммала ярҙам итте. Дөйөмләштереп, ябайлаштырып әйткәндә, шулай.\nСеймал тураһында ла әйтеп китеү урынлы булыр…\n– Беҙҙең район элек-электән малсылыҡ өҫтөнлөк иткән райондарҙың береһе булды. Шунлыҡтан, әлеге көндә иҡтисади хәлдең, ауыл хужалығының ниндәй хәлдә булыуына ҡарамаҫтан, беҙҙең районда 30 меңдән ашыу һарыҡ малы иҫәпләнә. Һәр һарыҡтан, яҡынса әйткәндә, 500 граммдан 1 килограммға тиклем йөн ҡырҡып алыу мөмкинлеген иҫәпкә алғанда, йылына беҙҙең районда яҡынса 30 мең килоға яҡын сеймал әҙерләнә, тип әйтергә була. Әлбиттә, беҙ үҙебеҙҙең ҙур булмаған цехыбыҙҙа бөтөн был күләмде үҙләштереп, эшкәртеп өлгөрә алмайбыҙ. Беҙгә уның 4 тоннаһы ла етә. Ҡалған сеймал сит өлкәләргә, сит райондарға тарала. Был районыбыҙҙың етештереү ҡеүәте тураһында һөйләй.\n– Кейеҙ, быйма баҫыусылар республикала, илдә беҙ генә түгел икәне һәр кемгә мәғлүм. Беҙҙең районда ла, күрше райондарҙа ла кейеҙ, быйма баҫыусы коллегаларыбыҙ бар. Улар менән беҙ тығыҙ хеҙмәттәшлек итәбеҙ һәм сама менән ярышабыҙ. Хаҡты кәметеп, күршеләрҙе “батырырға” тигән уй башыбыҙға ла инеп сыҡмай. Күмәртәләп алыусыларға ташламалы хаҡ менән тауар оҙатһаҡ та, ваҡлап алыусы клиенттарыбыҙға күршеләребеҙ, коллегаларыбыҙ ҡуйған хаҡ менән һатабыҙ тауарҙы. Конкуренттарҙы “батырайым”, үҙ өҫтөнлөгөмдө булдырайым, тигән маҡсат менән эшләгән хәлдә, ундай “эшҡыуарҙар” йыш осраҡта уңышһыҙлыҡҡа дусар була – үҙе “бата”. Миңә ҡалһа, халыҡ кәсептәре менән шөғөлләнгән эшҡыуарҙар бер-береһен аяп, коллегалары менән хеҙмәттәшлек итеп эшләргә бурыслы, беҙ шулай эшләйбеҙ ҙә. Мәҫәлән, беребеҙҙең ниндәйҙер ҡорамалы ватылһа, икенсебеҙгә ярҙам һорап барабыҙ бит. Коллегалар Учалы, Баймаҡ, Сибай, Магнитогорск, Силәбе ҡалаларында һәм беҙҙең районда ла бар. Һәр ҡайһыһының үҙенең генә өҫтөнлөк биргән тауары бар. Кемдер, мәҫәлән, быйма баҫыуға махсуслаша, кемдер кейеҙ эшләүгә, ә бәғзе берәү йөн иләп, ойоҡбаштар бәйләп, һатыуға сығара. Йәғни, бер кем дә күршеһенә ҡамасауламай. Беҙ иһә, универсаллеккә йөҙ борғанбыҙ. Әҙ-әҙләп, төрлө тауар етештерәбеҙ.\n« Салауат ҡалаһында “Күркәм ғаилә – ил ҡото” форумы үтте\nАғинәйҙәр һүҙе – аҡылдың үҙе »


Ғаилә тормошо гәүһәрҙән ҡиммәтлерәк\nЛидия һәм Ғәбделфәрит Вәхитовтар 60 йыл бергә йәшәгән. Йәшлек йылдарынан бирелгән яратҡан эш, бихисап һыйырҙар, һарыҡтар аҫралған үҙ ихаталары һәм, әлбиттә, ата-әсәләренән барлыҡ иң яҡшы сифаттарҙы үҙҙәренә һеңдергән балалар – ошоларҙың барыһы ла улар өсөн оло ғаилә бәхетен тәшкил итә.\nЯҙмыштарын хәл итә торған осрашыу 1958 йылда була. Ул саҡта Ләмәҙтамаҡ ауылынан йәш шаян ҡыҙ башҡа класташтары менән бергә Тимерәк ауыл клубы сәхнәһендә сығыш яһарға килә. Йәштәр бер-береһен шунда уҡ күреп ала. Ваҡыт үтеү менән ғашиҡлыҡ ысын хис булып үҫеп етә һәм улар яҙмыштарын бәйләргә ҡарар итә.\nҒаилә тормошоноң тәүге йылын улар ата-әсәләрендә йәшәй. Колхозда эшләйҙәр. Ғаилә башлығы – тракторсы булып, кәләше – бесән сабыуҙа. Беренсе балалары тыуғас, Вәхитовтар Оло Ыҡтамаҡ ауылына күсеп килә.\n– Әлегеләй хәтеремдә: үҙебеҙ менән кейемдәр һалынған ике сумаҙаныбыҙ, мендәрҙәр, юрған һәм һандығыбыҙ бар ине, – ти Лидия Вәхитова.\nҒәбделфәрит Вәхит улы сәнәғәт комбинатына ат ҡараусы булып урынлаша, һуңынан быйма баҫыу цехында быйма баҫыусы булып китә. Ҡатыны ла уның менән бергә эшләй.\nҺуңыраҡ ғаилә башлығы Дондағы Ростов ҡалаһында мебелселәр курсында уҡый. Ул үҙ ҡулдары менән шифоньерҙар, кухня һәм офис өҫтәлдәре, ултырғыстар һәм башҡа күп нәмәләр яһай. Мебелсе булып ул хаҡлы ялға сыҡҡансы эшләй. 32 йыл ғүмерен сәнәғәт комбинатына бирә. Производство планын үтәүҙә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн почет грамоталары, “Ун беренсе биш йыллыҡ ударнигы” (1984 й.), “Маҡтаулы хеҙмәте өсөн” (1970 й.), “Хеҙмәт ветераны” (1988 й.) миҙалдары менән бүләкләнгән. Унан тыш, биш йыл ауыл советы депутаты була.\nБер үк ваҡытта эшләү, балалар тәрбиәләү, ҙур хужалыҡ та тотоу еңел булмай, әлбиттә. Ләкин улар булдыра алған. Өлкән ҡыҙҙары һәм улдары үҫә төшкәс, кеселәрен ҡарай, хужалыҡ буйынса ярҙам итә башлай.\nБәхет уларға яҙмыш тарафынан бүләк ителгән, тип әйтеү дөрөҫ булмаҫ. Вәхитовтар уны үҙҙәренең эштәре һәм тирә-йүндәгеләргә мөнәсәбәттәре менән яулаған. Бәләгә тарыған яҡындарын улар бер ҡасан да ташлап ҡуймай. 10 йыл түшәктә ятҡан ауырыу әсәләрен ҡарайҙар, туғандарының етем ҡалған балаларын үҫтереп аяҡҡа баҫтыралар.\n60 йыл – аҙ ваҡыт түгел. Ошо осорҙа ике кеше бер бөтөнгә әйләнә. Гәүһәр туйҙарын билдәләп, Вәхитовтар бер-береңде тыңлау ғына түгел, ә ишеткәндә генә ғаилә тормошоноң оҙон һәм ныҡлы булыуына инанған.


Рәсәй һәм донъя хәбәрҙәре | ГТРК «Башкортостан» - Хәбәрҙәр | 22828\n15 марта 2016 — 15:34\nВладимир Путин Сүриә етәкселегенә экстремистар менән көрәштә ярҙам итеүсе Рәсәй авиацияһының төп өлөшөн был илдән сығарырға бойорҙо. Шул уҡ ваҡытта Владимир Путин Тартус һәм Хмеймимда Рәсәйҙең хәрби пункттары үҙ эшмәкәрлеген дауам итәсәк тине.\nАнкара үҙәгендәге террор ғәмәлендә һәләк булыусылар ерләнде. Ил етәкселеге киң мәғлүмәт сараларына мәрхүмдәрҙең һәм йәрәхәтләнеүселәрҙең фотоларын баҫып сығарыуҙы тыйған. Төркиәлә именлек саралары көсәйтелде, ғәскәрҙәр тулы әҙерлеккә килтерелгән.\nГермания канцлеры Ангела Меркель хөкүмәттең мигранттарға ҡарата сәйәсәте төбәк парламенттарына һайлау йомғаҡтарында сағылыш тапты тип белдерҙе. Шул уҡ ваҡытта христиан-демократтар берлеге етәксеһе билдәләнгән йүнәлештән тайпылмаясағы тураһында ла әйткән. Ҡасаҡтарға бәйле килеп тыуған хәл дөйөм Европа мәсьәләһе, уны сисеү өсөн берлеккә ингән барлыҡ илдәрҙең дә тырышлығы кәрәк тигән Меркель.\nРәсәйҙә Армата танкы күпләп етештерелә башлай. Хәрби платформа составында Т-14 танкы, БМП Т-15, Т-16 ремонт-эвакуациялау машиналары һәм башҡа бик күп хәрби ҡорал бар. Армата танкы тәүге тапҡыр былтыр Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70 йыллығын байрам иткәндә Ҡыҙыл майҙан аша үткәйне.


Өфө аэропортында ЯК самолеты ултырыш һыҙатынан ситкә сығып киткән - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nӨфө аэропортында ЯК самолеты ултырыш һыҙатынан ситкә сығып киткән\nСочи-Өфө рейсын башҡарыусы самолеттың Өфө аэропортында ни сәбәпле ултырыш һыҙатынан ситкә сығып китеүенә бәйле тәүге мәғлүмәт барлыҡҡа килде. Яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, шасси төҙөк булмаған. Шулай уҡ ғәҙәттән тыш хәлгә һауа шарттары сәбәпсе булыуы ихтимал. Иртәнге сәғәттәрҙә Өфөлә күк күкрәп ямғыр яуҙы, көслө ел сыҡты. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, бөгөн Өфө аэропортында “КрасАвиа” авикомпанияһының ЯК-42 самолеты ултырыш һыҙатынан ситкә сығып китте. Борттағы 118 пассажир, шул иҫәптән 29 бала ла иҫән. Бәхеткә, йәрәхәтләнеүселәр юҡ. Әле осош һыҙатында авария эҙемтәләрен бөтөрәләр. Самолет туҡталыш урынына ҡуйылған.\n11 августа Яңы уҡыу йылына һанаулы ғына көндәр ҡалды\nВести-24. Башкортостан - 23.10.18\nНовости культуры - 24.10.18


Бөтә ғәйеп – бөгөнгө ҡатын-ҡыҙҙың донъяға ҡарашында » «Йәшлек» гәзите | Газета "Йэшлек"\nГазета "Йәшлек" » Яңылыҡтар архивы » Бөтә ғәйеп – бөгөнгө ҡатын-ҡыҙҙың донъяға ҡарашында\n27.09.2013 Бөтә ғәйеп – бөгөнгө ҡатын-ҡыҙҙың донъяға ҡарашында\n(“Сит ил кешеһенә кейәүгә сығырға теләйем”, “Йәшлек”, N 12, 20 сентябрь, 2013 йыл)\n“Йәшлек“тең һуңғы һанында Айсын Аҡбулатованың мәҡәләһен һәм Хәйбулла районынан Венераның хатын уҡып сыҡҡас, ҡәләмгә тотонмайынса булдыра алманым. Йәштәр баҫмаһы биттәрендә Баныу Ҡаһарманованың ҡатын-ҡыҙҙарҙың “әсе“ тормошона бәйле ғибрәтле мәҡәләләрен уҡып сыҙарлыҡ ине. Ә был һанда бер юлы ике материалдың баҫылыуы ныҡ аптыратты.\nҠатын-ҡыҙҙар позицияһын ғына яҡлап сығыу төптән дөрөҫ түгел. Бының сәбәбе лә билдәле – бөгөн, үкенескә күрә, журналистар араһында ир-егеттәр юҡ хәлендә. Дөрөҫөн әйтергә кәрәк, Айсын Аҡбулатова икеләнгән ҡыҙҙың хатын төрлө күҙлектән тикшереп сыға. Әммә унда бер төп мәсьәлә ситтә ятып ҡала – ул да булһа бөгөнгө башҡортта сәскә атҡан яңғыҙлыҡ. Ауылдарҙа бер тапҡыр ҙа өйләнеп ҡарамаған (өйләнмәйәсәк тә) типһә – тимер өҙөрлөк егеттәрҙең, ә ҡалаларҙа үҙҙәренә тормош иптәше таба алмай яфаланған яңғыҙаҡ ҡарт ҡыҙҙарҙың ишәйеүе һуңғы сирек быуаттың ысын афәтенә әйләнде. Ҡыҙҙар ирекһеҙҙән сит ил кешеһенә кейәүгә сығыуҙы, йә булмаһа, берәй гастарбайтерҙың икенсе ҡатыны булып йәшәүҙе хуп күрә.\nЙәмғиәттә бының сәбәбен тик ир-егеттәрҙән генә күреү өҫтөнлөк алды. Йәнәһе, улар эшһеҙ ауылда ята, ҡала тормошона яраҡлаша алмай, эскегә һабыша… Был төптө дөрөҫ түгел. Бөтә ғәйеп хәҙерге башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының донъяға булған ҡарашында. Был йәһәттән Илдар Ғәбитовтың “Ҡыҙҙар ҡалаға кеше күҙенән һәм һүҙенән ҡаса“ тигән афоризмы дөрөҫкә тап киләлер. Ысынлап та, әсәләр ҡыҙҙарының ҡалала йәшәүен хуп күрә, ә егеттәр ата нигеҙен һаҡлап ҡалыу өсөн ауылда ҡала. Был йәһәттән, ҡыҙҙарға ҡарағанда, ошо егеттәр генә ихтирамға лайыҡтыр (улар Венера һымаҡ гәзиткә яҙып та тормаясаҡ). Хәҙер уларға матур ғаилә ҡорорлоҡ ҡыҙҙар юҡ тигәндәй. Мин үҙем 36 йәштә генә өйләнгән кеше булараҡ әйтә алам: хәҙерге башҡорт ҡыҙҙары араһында әсәй, ҡатын булырлыҡ кеше юҡ тип әйтерлек. Ҡыҙҙар тик еңел тормош эҙләү менән мәшғүл. Тормош юлында осраған ҡыҙҙарҙың күпселеге (95 проценты) үҙенең буласаҡ хәләленең ойоҡбаш-трусигын йыуырға сирҡана, тик әҙергә – бәҙер генә йәшәргә риза. Һуң өйләнеүемдең сәбәбен юлымда лайыҡлы ҡыҙҙарҙың осрамауында ғына күрәм. Хәҙерге буйҙаҡтар араһында ғүмерендә бер генә тапҡыр булһа ла өйләнеп ҡарамаған егеттәрҙең күбәйеүенә лә ошо сәбәп булып тора – кемдең үҙенең тормошон, буласаҡ балаларын ошондай әсәй менән бәйләп, бәхетһеҙ иткеһе килһен?! Яңғыҙ ҡалып, тәбиғи шәһүәтте ауылдағы аҙғын ҡатындар менән ҡәнәғәтләндереп йәшәүе уларҙың намыҫын аҙыраҡ бысрата.\nҒөмүмән алғанда, башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының күпселеге тормош маҡсаты итеп карьера, еңел йәшәүҙе һайлай. Күренекле башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары араһында өлгө булырлыҡ, бәхетле ғаиләһе менән маҡтанырлыҡ шәхестәрҙе әйтә алаһығыҙмы? Шул-шул, улар бармаҡ менән генә һанарлыҡ.\nЗамандаш ҡатын-ҡыҙҙар өсөн ғаилә төҙөү тик икенсе планда тора. Донъя тотҡаһы булырлыҡ ҡатын-ҡыҙ булыуы ауырыраҡ шул. Тик ошо ҡатындар эске менән мауыҡҡан ирҙәрен дә һаҙлыҡтан тартып сығара ала. Улар Венера һымаҡ тормошҡа зарланмай.\n30 сентября 2013 11:17: ҡунаҡ\nУл тиклем үк ҡыйыу һандар килтерә алғас, күпте күргәнһегеҙ ахыры. Әммә ҡыҙҙар яҡшы егеттәрҙән ҡасмаясаҡ, тимәк, ғәйеп үҙегеҙҙә! Тормош алға бара, кемдең үҙ ғүмерен шул һеҙҙең кеүек ваҡсылдар менән ҡороп, заяға үткәргеһе килһен?! Ана, хатта тура әйтелгән ғәйепте лә ғорур күтәрә алмай, ҡыҙҙар йөҙөнә ниндәй алама һүҙҙәр ташлап маташаһығыҙ! Ундайҙарҙан, әлбиттә, йырағыраҡ булыуың хәйерле


Әсәйем Секс Иң Яҡшы Уйын – Әсәй Онлайн Секс Уйындар\nНиндәй Тейәп, Задница Ғына.\nУйын Наслаждайся Өсөн Иң Яҡшы Коллекция Интернет Енси Милф\nКүп тенденциялары, ул порно килгән һәм донъянан киткән, әммә хәҙерге ваҡытта бөтә категория иң-пума был. Мин әле лә хәтеремдә башында шул уҡ ваҡытта интернет-порно, үҙ фильмдарҙы күрһәтеүҙең төп милф ҡасан бөтә был селтәр. Бының өсөн сәбәптәр бар һәм күп. Ул һутлы һәм көллият попка милф ҙур, уларҙың эш тәжрибәһе менән петух булған, улар бар һәм беҙҙең бөтә хыялдар, хатта менән йәштән йәш. Һәм бына килгән ваҡытта, ҡасан, һеҙҙең енси теләген ҡәнәғәтләндереү порносреда әсәйем яңы йыйылған., Уйын өсөн ҙур коллекцияһы иң яҡшы китапхана милф китерелә менән енси, порнофильм хардкорный яһаны, һеҙ наслаждаться порноигра иң ҡырағай булып, ул Интернет тәҡдим итә ала. Бөтә уйындар, улар беҙҙең был коллекцияһын индереү, яңы быуыны сығарылды html5 ҡарай. Раят яҡшырта һәм яңы айырылғандарының был ҡатмарлы һәм графика продвинутый ашыу уйын ғына түгел, ә кросс-уңайлы платформа тимәк, һеҙ бөтә төр бөтә ҡорамал уйнап алмай, булыу-булмауға ҡарамаҫтан, кеҫә телефоның бармы йәки улар компьютер булып тора., Уйын барышында һеҙ браузер туранан-тура килеп, уның эшләгән һәм бер ниндәй ҙә киңәйә, загрузки йәки кисектереп.\nСайттың, улар һеҙ булдылар беҙ был уйында, шулай уҡ урында урынлашҡан. Улар бушлай, ул китерелә менән функцияларын, навигация өсөн кәрәкле һәм яҡшы ҡарай, шулай уҡ һеҙҙең ҡайһы бер функцияларҙы биреү берләшмәләре, башҡа уйынсы менән ҡуллана торған аласыз өсөн үҙ-ара. Киләһе уйындар тураһында сайттар һәм параграф тураһында тулыраҡ беҙҙең уҡый беҙҙә.\nСекс Уйындар Өсөн Бөтәһе Бушлай, Пума Кем Яратыр\nҠасан һеҙ беҙҙең сайтҡа икән, һеҙ күрергә, был беҙгә бик ҙур коллекцияһы булған. Һәм һандарҙан башҡа, шулай уҡ төрлө уйындар һәм хатта иң яҡшы коллекция өсөн төрлө стиль милф китерелә менән енси раят gnu. Милф булдырыу аласыз идеаль-мегера, уның трахнуть коллекция ә һуңынан ҡәтғи секс-симулятор, платформала беҙҙең был ул ине. Бындай уйындары менән был категория һанын көйләй ҡайһы берҙәренә, һеҙҙең аласаҡ MIFL тергеҙергә теләһә, улар һеҙ белергә реаль тормош., Хатта көйләп киңәйтеү, һеҙҙең өсөн, һеҙгә кәүҙә милфа төрөн һайлай ала, ул хатта этник сығышын һәм оҫталыҡ драматургия һәм уны сексуаль.\nИкенсе яҡтан, ҡайһы бер сайттарҙа беҙҙең коллекцияла реалистик симулятор фәнтәзиле китерелә менән, унда бөтә төштәрҙе йыш ҡына енси, беҙҙә бар улар, интерактив раят ҡәнәғәтләндереү мөмкин буласаҡ. Был уйын беҙҙең менән булғанда бөтә төп порно сценарий, иң ҡырағай инцест һәм енси мажараларға тиклем уҡыусыларҙың һәм уҡытыусыларҙың фантазияһына офис-осрашыу, уларҙың барыһы ла һеҙ һынап алалар, ул башлап роле, соландан йә ул, йә әсәйем үҙе шантажировать, уның трахнуть өсөн., Категория пародийный тағы бер уйын менән беҙҙең сайтта буласаҡ, унда һеҙ бик күп билдәле милф трахнуть из мультфильмов, аниме, манга йәки уйындар һәм хатта иң популяр фильм.\nӘгәр һезгә ошай эротика, ҡотосорғос, триллерҙар, ассортиментын мотлаҡ кәрәк һеҙгә ауыҙ итергә, уйын беҙҙең бар бында. Бөтә тарихы бара был уйын төрөндә,, иң иң татлы тиклем экстремаль. Һеҙгә тәҡдим итәм, уларҙың уйын процессы, ҡарарын үҙгәртергә булһа, һеҙ яуап һәр сюжет һыҙығы һәм унда уларҙың мәғәнәһе һеҙҙең, һеҙ бөтә коновко төрлө төрҙәрен килтерә. Бар күпкә күберәк, һәм һеҙ өйрәнергә генә кәрәк.\nУйын Наслаждайся Был, Ысынлап Та Хәүефһеҙ Һәм Өлкәндәр Өсөн Бушлай Сайты\nБөтә был уйын сексуаль беҙҙең сайтта буласаҡ, һеҙ был ғәмәл өсөн кәрәкле сифат. Һәм беҙ барыһы бушлай тәҡдим итә. Бер ниндәй ҙә юл юҡ, һеҙ ҡабул итеп алырға табыш береһе беҙ уларҙың ярҙамы менән мөмкин булыр ине. Беләм, улар беҙҙең сайтта урынлаштырылған, ғәҙел була, һәм беҙ һеҙҙе бер ҡасан да башҡа платформа йүнәлтелгән. Беҙ һеҙгә бер ниндәй ҙә шәхси мәғлүмәт һорап бер ҡасан да, бер кем белмәй, һеҙҙең менән беҙҙең бер ваҡытта ла серверҙы шифрлана һәм IP-адресының. Барыһы өсөн беҙҙең сайтта буласаҡ, оҡшаған өсөн. Бөтә был уйынға килгәндә бушлай туранан-тура әле һәм наслаждайся!


Аллаһтан ҡурҡыу | Әбйәлил - Абзелил\nӘбйәлил - Абзелил > вәғәздәр > Аллаһтан ҡурҡыу\n« Ғәли хәҙрәттең мәшһүр хөтбәһе\nМөхәммәд пәйғәмбәр ғәләйһи үәс-сәләмдән риүәйәт килә: «Аллаһ Тәғәлә әйтте: «Берәү был донъяла Минән ҡурҡһа, ахирәттә уны тыныслыҡта ҡалдырырмын, ә инде икенсе берәү ошо донъяла Минән ҡурҡмаһа, тыныс йөрөһә, Ҡиәмәт көнөндә уны ҡурҡытырмын». Һәм тағы бер риүәйәтендә: «Мөьминдең күңеле Аллаһтан ҡурҡыуҙан тетрәһә, ул мөьминдең гонаһтары ағастан япраҡтар ҡойолған кеүек ҡойолор».\nАллаһтан ҡурҡыу – һәр яҡшылыҡтың башы (хәҙис), сөнки Аллаһ хозурында хисап бирәсәген һәм ҡиәмәт язаһын уйлаған кеше мөмкин тиклем яҡшылыҡтар эшләргә, насар эштәрҙән бигерәктә йәбер үә золомдан һаҡланырға тырыша, үҙенең фани буласағын (үләсәген) уйлап, мохтаж кешеләргә мал менән һәм ғилем менән ярҙам итергә тырыша. Аллаһ тарафынан ҡушылған эштәрҙе эшләргә, тыйған нәмәләрҙән тыйылырға тырыша. Үҙенә һәм донъя малына ҡыҙыҡһынмайынса, тик Аллаһтың тәҡүәле ҡоло булырға тырыша. Бына ошондай игелекле эштәр тамуҡ ғазаптарынан ҡотолоу өсөн хәйерле ғәмәлдәр булып торалар. Аллаһтан ҡурҡыуы булмаған кешеләрҙә иһә, был шарттар юҡ. Ахирәт тормошона ҡарағанда донъя тормошон өҫтөнөрәк күрә. Фәҡәт мал йыйыуға ғына әһәмиәт бирә, был эштәр ахирәт көнөндә ғәрәсәт майҙанында үкенеүгә сәбәп булаларҙа инде.\nАллаһ Тәғәләнән ҡурҡыу кеше өсөн хас булған иң юғары дәрәжә, маҡтаулы сифат булып, һәр төрлө яҡшылыҡ өсөн сығанаҡ һәм насарлыҡтарҙан тыйылыу өсөндөр. Шуның өсөн Аллаһтан ҡурҡыу Ҡөръәндә ҙур фазиләт булараҡ зекер ителгән. Фәҡәт Аллаһтан ҡурҡыу ғына тейешле. Был турала күп аяттарҙа әйтелгән. Мәҫәлән, Аллаһ Тәғәлә Әл-Мәидә (Табын) сүрәһенең 44 аятында:\nفَلَا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ ا\n...фәләә тәхъшәү-ннәәсә үәхъ-шәүни...\n«Кешеләрҙән ҡурҡмағыҙ, фәҡәт минән генә ҡурҡығыҙ! » – тип әйтә.\nӘл-Баҡара сүрәһендә 150 аяттында Аллаһ Тәғәлә:\n...фәләә тәхъшәү-һүм үәхъшәүнии...\n«Динһеҙҙәрҙән ҡурҡмағыҙ, Минән генә ҡурҡығыҙ» – тип әйтә.\nЛәкин Аллаһтан ысын мәғәнәлә ҡурҡыу өсөн Ҡөръән һәм хәҙистәрҙән хәбәрҙар булыу, теге донъя ғилеменән бер ни тиклем мәғлүмәт эйәһе булыу кәрәктер.\n...иннәмә йахшә-ллааһа мин ғибәәди-һилғүләмәә'ү\nМәғәнәһе: «Аллаһтың ҡолдары араһында Аллаһтан ҡурҡып торған халыҡ – фәҡәт ғалимдар ғыналыр». Әл-Фәтир (Яралтыусы) 35 сүрә, 28 аят. Бында ғалим тип, белемле булырға тырышҡан, Аллаһының ғилеменә ынтылған кешеләр әйтеләлер.\nҠайһы бер кешеләр Ҡөрьәндең был тәғлимәтен кире яҡтан күрһәтергә тырышып, был мәсьәләгә ныҡлы әһәмиәт бирмәҫкә тырышалар: “Аллаһтан ҡурҡыу, ҡиәмәттән өркөү кешенең рухын төшөрә, ғазаптарҙы (даһиҙарҙы?) ҡаҡшата, күңелдә тыныһыҙлыҡ барлыҡҡа килтерә, эшкә һәләтен һәм рәтен юғалта, донъяла ижади эштәр алып барырға ҡамасаулыҡ итә. Кешенең ҡулы эшкә бармайынса, ҡиәмәтте уйлап ҡайғырып ултырырға мәжбүр итә. Шулай булғас йәмғиәттә лә алға китеш, үҫеш бармаясаҡ," тиҙәр. Был яңылыш фекер.\nРәсүл ғәләйһи үәс-сәлләм донъяла иң беренсе дәрәжәлә Аллаһтан ҡурҡыусы кеше ине. Был хаҡта ғалимдар күп әҫәрҙәр яҙғандар. Риүәйәт, тәфсир һәм хәҙис китаптарында был мәсьәлә ныҡ яҡтыртылған. Ҡаҙый Ғаяз хәҙрәттәре «Шифа»исемле китабында быға арнап «Рәсүлуллаһтың Аллаһтан ҡурҡыуы тураһында» бер бүлек ҡуйған. Был турала бер-ике хәҙис уҡыйыҡ: Хәҙрәте Ғәйшә (Рәсүлуллаһтың йәш ҡатыны) әйтә: “Төндә намаҙ уҡығанда Рәсүлаллаһ шул тиклем илай торған ине, ул сәждәлә ваҡытта ҡаҙан ҡайнаған саҡтағы һымағыраҡ һыҡтаған-шаулаған тауыштар ишетелә ине. Ҡайһы бер ваҡыт сәждәлә шул тиклем оҙаҡ ята ине, мин хатта «әллә үлде микән» тип аяҡ табанын тырнап ҡарай торған инем," тип әйткән. Фәхретдин әр-Рази хәҙрәттәре «Тәфсир Кәбир»ҙә шундай бер ваҡиғаны килтерә. Сәхәбәләрҙән Әбү Ғүмәр Ғабдуллаһ әйтә: “Рәсүлаллаһ үлгәненәң һуң һеңлем Ғәйшә янына барып, «Рәсүлуллаһтың берәй ғәжәп хәле тураһында һөйлә,» тинем. Ғәйшә оҙаҡ иланы һәм әйтте: “Уның һәр бер эше һоҡланғыс ине! Бер төн минең эргәлә ине. Юрған аҫтында бер ни тиклем ятҡандан һуң миңә әйтте: “Ғәйшә! Был төндә Раббыма доға ҡылырға рөхсәт итәһеңме?" Мин: “Йә Рәсүлаллаһ! Мин маҡсатҡа ирешеүеңде һәм Аллаһҡа ғибәҙәт ҡылыуыңды яратам," тинем. Өйҙә бер һауыттан һыу алып таһәрәт алды, ләкин һыуҙы күп ҡуланманы. Һуңынан намаҙ уҡый башланы. Ҡөръәндән аят уҡып иланы, ҡулдарын тәкбиргә күтәреп тағы иланы. Ул шул рәүештә иртәнсәккә тиклем илай-илай намаҙ уҡыны. Иртә менән Билал мәсеткә аҙан әйтергә килгәс, Рәсүлаллаһты был хәлдә күреп: “Йә Рәсүлаллаһ! Ни эшләп илайһың, һинең Аллаһ Тәғәлә үткән гонаһтарыңды һәм киләсәктәрен дә ярлыҡаған бит," тине. Рәсүлаллаһ: “Мин шакир ҡолдарҙан булаһым килмәйме? Был төндә миңә аят иңде," тине: “Күктәрҙең һәм ерҙең ижад ителеүендә, төн һәм көндөң алмашынып тороуында ғаҡыл эйәләре өсөн бөйөк ғибрәттәр бар." — тип, Ғимран сүрәһенең аяттарын уҡыны һәм әйтте: «Был аяттарҙы уҡып та фекер итмәгән кешеләргә үкенес!».\nАллаһтан ҡурҡыу дәрәжәһе юғары булыуы уның рухи һәм матди яҡтан көслө булыу арҡаһында. Намыҫына кәмселек килтермәне, рухын төшөрмәне. Үҙенә яҙылған пәйғәмбәрлек вазифаһын ғәйәт ауыр шарттарҙа булыуға ҡарамаҫтан 23 йыл буйы үтәп сыҡты. Ҡаты һуғыштарҙа, хатта еңелгән ваҡыттарҙа бер аҙым булһа ла кире артҡа сигенмәне. Әхләки яҡтан ғәйәт өҫтөн булып, һәр кем менән яҡшы, йомшаҡ мөғәмәллә итте. Байлыҡҡа, мал йыйыуға ҡыҙыҡманы. Бөтөн маҡсатын кешеләрҙе донъяла һәм ахирәттә бәхетле итеү ине. Шул идеяһы өсөн бөтә юлында ғүмерен һәм малын ҡыҙғанманы. Ҡөръән кеүек бөйөк китап ҡалдырҙы, ислам нуры менән донъяны яҡтыртты.\nХәҙрәте Хәҙисәнән ҡалған хисапһыҙ ҙур байлыҡты ҡолдар азат итеүгә, фәҡир, ғәрип үә бахыр йәтимдәрҙе тәрбиә ҡылырға, ислам динен ҡеүәтләндереүгә сарыф итеп бөтөрҙө. Үлер алдынан ҡулына төшкән бер киҫәк алтынды ла фәҡирҙәргә өләшеп бөтөрҙө. Былар Аллаһы Тәғәләнән ҡурҡыуҙың гүзәл нәтижәһе, күңелендә һәм эшендә булған гуманизм тойғоһо емеше ине.\nРәсүлаллаһ ғәләйһи үәс-сәлләм хәҙрәттәренең ғүмере аҙағында сәсендә егермегә яҡын аҡ бөртөк бар ине. Бер ваҡыт Әбү Бәкер разый Аллаһү ғәнһү Рәсүлаллаһтан: “Йә Рәсүлаллаһ! Һин дә ҡартаяһың, сәстәренә сал инә башлаған," тигән. Рәсүлаллаһ: «Мине „Һуд“ сүрәһе һәм уның ҡәрҙәштәре ҡартайтты,» тине. «Һуд» сүрәһендә бороңғо пәйғәмбәрҙәргә ышанмайынса көфөрлөктәрен дауам иткән халыҡтарға килгән донъя ғазаптары, ғәҙәттән тыш тәбиғи һәләкәттәр зекер ителә. Мәҫәлән, Нух ғәләйһиссәләм халҡын 960 йыл буйына ислам диненә өндәгән, ләкин кәферҙәр унан көлгәндәр, динде ҡабул итмәгәндәр. Нух ғәләйһиссәләм һәм мөьминдәр көймәгә ултырып ҡотолғандар. Йемендә Әхҡаф тигән урында Ғад халҡын Һуд ғәләйһиссәләм исламға өндәгән, ләкин әҙ генә кеше ышанған, кәферҙәр ете төн, һигеҙ көн дауам иткән ҡаты самум еле менән һәләк ителгән. Хижаз ере араһында йәшәгән Сәмүд халҡын Сәлих ғаләйһиссәләм ислам диненә өндәһә лә, халыҡ аҙ ышанған. Ҡалғандары тауыш менән һәләк ителгән мәғлүмдер, Сәлих ғаләйһиссәләм ҡәүеменә ебәрелгән яза ла ҡаты ер тетрәү һәм вулкан шартлау арҡаһында барлыҡҡа килгән. Лут ҡәүеме лә фәхишә эштәрҙе һәм башҡа боҙоҡлоғон күп эшләү һәм дингә ышанып етмәү сәбәпле һәләк булғандар. Ҡыҙыл диңгеҙ буйында Шөғәйеп ғәләйһиссәләм мәжүсиләрҙе ислам диненә өндәне. Был халыҡ та боҙоҡлоҡтарҙан туҡтаманылар. Аллаһыға һәм ҡиәмәт көнөнә ышанманылар. Ахыр сиктә былар ҙа тауыш һәм ер тетрәү менән һәләк булдылар.\nМысыр ерендә Фирғәүен рәхәтлеккә сыҙай алмай халыҡты үҙенә табындырҙы. Бәни Исраил һәм ярлыларҙы ҡол итеп ауыр хеҙмәттәрҙә ҡулланды. Ҡәүемдәр Фирғәүенгә эшләнеләр, таш йорттар һалдылар, юлдар эшләнеләр, храмдар һалып бирҙеләр. Ҡатындарын да ҡул эштәрен эшләргә мәжбүр итәләр ине. Етмәһә күбәйеп китеп хакимиәте (власть) ҡулға алырҙар, тип ҡурҡып, Фирғәүен Бәни Исраилдың ир балаларын үлтертте. Муса ғәләйһиссәләм уға ҡаршы сығып, Фирғәүенде был эштәренән тыйһа ла, уға был нәсихәттәр тәъҫир итмәне. Һөҙөмтәлә диңгеҙгә батып ҡәүеме менән һәләк булдылар. Һәләкәте еткән ваҡытта «Мин Муса Аллаһына ышандым, Аллаһ бар икән!» тип үҙенең хатаһын таныһала, һуң булғанлыҡтан уның шәһәҙәте ҡабул булманы. Үлек кәүҙәһен диңгеҙ яр ситенә сығарып ташланы. Илаһ түгеллеге бөтә халыҡҡа мәғлүм булды һәм үҙе тарихи һабаҡ булып һөйләнә торған оло ваҡиға булып ҡалды.\n"Һуд" сүрәһендә бына был тарихи ваҡиғалар аңлайышлы һәм бик аяныслы рәүештә сағылдырыла. Быларның һәләкәтенә сәбәп – иман килтермәүҙәре һәм халыҡҡа золом-йәбер итеүҙәре менән бәйле.\n"Һуд" сүрәһендә кәферҙәргә һәм залимдәргә донъя ғазаптарынан башҡа ахирәт ғазаптарының да ҡаты буласағы тураһында әйтеләлер.\nШул Ҡөръән сүрә үә аяттары тәъҫиренән Рәсүлаллаһ ғәләйһиссәлләм өммәте өсөн ҡайғырып сәстәрен һәм һаҡалын ағартҡан. Доғаларында ла Аллаһынан ныҡ ҡурҡыуы сағыла уның. Мәҫәлән: «Йә Раббы! Һиңә һыйынам ҡәбер ғазабынан, ҡиәмәт көнөнә тиклем буласаҡ язаларыңдан, үлгән ваҡытта һәм үлгәс буласаҡ һынау-ғазаптарыңдан һәм исламдан ваз кисергә өндәүселәр фетнәһенән». «Йәшерендә һәм хәҙерҙә Һинән ҡурҡыуҙы һорайым». “Йә Аллаһ! Ҡеүәт эйәһе һәм тоғро әмер биреүсе ғәҙел Затһың! Һинән һорайым ҡиәмәт көнөндә ғазаптарыңдан һәм ҡыйынлыҡтарыңдан имен ҡылыуыңды, рөҡуғ-табыныу ҡыла торған, вәғәҙәләренә вафа ҡыла торған, үҙенә яҡын бәндәләр менән мәңге йәннәттә ҡалдырыуыңды, Һин дөрөҫөн әйткәндә рәхмәтле, изгелекле Затһың, теләгән нәмә генә эшләйһең!". «Ниндәй генә ҡурҡыныслы урын күрһәм, ҡәбер унан ҡурҡынысыраҡ». “Ҡәбер ахирәттең башы, донъяның һуңғы нөктәһе. Әгәр ҙә бында эш яҡшы булһа, ары эш тағы ла яҡшыраҡ. Әгәр ҙә бында эш насар булһа, ары тағы ла насарыраҡ!"\nДүрт хәлифәнең һәм башҡа сәхәбәләрҙең дә Аллаһ Тәғәләнән һәм ҡиәмәт ҡурҡыныстарынан ҡурҡыуҙары бик көслө ине. Шул сәбәпле улар һәр эштә ғәҙел итеп эшләргә, мохтаждарға ярҙам итергә, халыҡ өсөн мәслихәт булған һәр нәмәне эшләргә тырышалар. Үҙҙәрен бик ябай, түбән тоталар ине. Мәҫәлән, Әбү Бәкер әс-Сиддиҡ разый Аллаһу ғәнһу хәлифә булған да беренсе хөтбәһендә ғәҙелекте сағылдырып әйтә: “Мин һайландым хәлифә итеп, ләкин һеҙҙең арала яҡшыраҡ кеше мин түгел инем. Халыҡ файҙаһы өсөн әле һәр нәмәне эшләргә тырышасаҡмын. Зәғиф кеше минең ҡашымда көслөлөр. Мин уның тейешле хаҡын алып бирәсәкмен. Көслө кеше минең ҡашымда көсһөҙҙөр. Мин унан бөтә кешегә тейешле хаҡын алып бирәсәкмен!" Әбү Бәкер һәр ваҡыт ахирәтте иҫкә төшөрҙө. Ҡиәмәт ҡурҡыныстарын хатта төшөндә күреп илап та уяна ине. Шул сәбәпле уның тураһында Рәсүлаллаһ: “Бер кеше тере мәйет күрәһе килһә Әбү Бәкергә ҡараһын," — тип әйтә торған ине. Үҙ йортона айырым бер бүлмә эшләтеп, шунда ғибәҙәт ҡыла ине, Ҡөръән уҡып илай ине. Мөшриктәрҙең балалары ғәжәпләнеп яҡын килеп тыңлайҙар ине. Бар көсөн халыҡ файҙаһы, бәхете өсөн сарыф итеүе һәм бөтә байлығын исламды ҡеүәтләндереү, нығытыу өсөн сарыф итеп бөтөрҙө.\nУнан һуң, хәлифә булған Ғүмәр ибн әл-Хаттаб разый Аллаһү ғәнһү лә доньяла иң ғәҙел, тәҡүә кешеләрҙең береһе булып маҡтаулы исемгә эйә булды. Уның ғәҙеллеген, һәр кемгә бер тигеҙ ҡараш менән ҡарауын, ярлылар өсөн шәфҡәтен һөйләп бөтөрөү мөмкин түгел. Бәйтелмалы үҙ ҡулында булыуға ҡарамаҫтан тейешһеҙ бер нәмә лә алмаҫ ине. Ҡиәмәт көнөндә яуап биреү ауыр булыр тип әйтә торған ине. Бер ваҡыт өйөнә ҡайтҡас балаһының ҡулында ҡыҙыл алма күреп был алманы ҡайҙан алыуы тураһында һораша. Ҡатыны: “Саҙаҡа малдары араһында алма күреп, алып ҡалды", тигән. Ғүмәр: “Тейешһеҙгә халыҡ малын былай алыу ярамаҫ, бының өсөн миңә яуап бирергә тура киләсәк," тип, кире бәйтелмалға илтеп тапшыра был алманы. Фәҡир, етем, тол ҡатындарға булған ярҙамы тураһында тарих сәхифәләрҙә яҡты юлдар яҙылып ҡалдырылған. Ғүмәр хәҙрәт төндәрендә Мәҙинә урамдарында хәл-әүәл белешеп йөрөгән. Әгәр ҙә фәҡир, мохтаж, икмәкһеҙ кешеләр барлығын белһә, бәйтелмалдан аҙыҡ-түлек алып елкенә һалып, күтәреп килтерә, ашатып китә ине. Халыҡ аҡсаһын кәрәк булмаған урынға бер тин дә сарыф итмәне.\nЗиммиләр (әһле ислам ҡулында булған башҡа дин әһелдәре) менән бик яҡшы мөғәмәлә итергә ҡуша. Рәсүлуллаһтың: “Бер кеше бер зиммигә йәбер үә золом ҡылһа, миңә йәбер-золом ҡылған була. Ҡиәмәт көнөндә мин уға дәғүәсе буласаҡмын" тигән һүҙен хәтерҙә тота ине.\nКейем-һалым мәсьәләһендә лә бик ябай булып, кейгән әйберенә үҙ ҡулы менән ямау һалған. Ҡырҡ ямауҙан бер нисәһе күн менән тегелгән ине. Шәм ҡалаһына ингәндә лә, яҡшы сапандар тәҡдим итеүҙәренә ҡарамаҫтан, шул үҙенең иҫке кейеме менән барып инде. Ҡоло һыбай булып, үҙе уны етәкләгән ине. Был эшкә Шәм халҡы ғәжәпкә ҡалып бының сәбәбен һорағандар. “Эш башында торған етәкселәр, батшалар ҡупшы тормошҡа, кәйеф-сафаға күп аҡсалар сарыф итәләр. Халыҡтан йыйылған налог аҡсаһын фәсиҡ-фасадҡа сарыф итеп исраф итәләр. Мин ундай тормошто яратмайым," тине. Шәм әһеленең диненә, сиркәүҙәренә, малдарына ҡағылмаҫҡа, бушҡа ҡандарын түкмәҫкә мөғаһәдә (договор) яһап ҡайтып китте.\nҺәр ваҡыт Ҡөръән уҡый, Аллаһынан ҡурҡып илай ине. Ике яҡ күҙенән аҡҡан ҡайнар күҙ йәше арҡаһында ике яҡ битендә ҡар эҙҙәр хасил булған ине.\nУларҙан һуң килгән хәлифәләр – Ғосман, Ғәли лә ул шул тиклем ғәҙелектең, тәҡүәлектең үрнәктәре булып, дөрөҫлөктө, хаҡлыҡты, хәҡиҡәтте, ғәҙелекте торғоҙҙолар. Ғүмерҙәрен халыҡ бәхете өсөн ҡорбан иттеләр. Уларҙан һуң килгән тәбиғин һәм тәбғи-тәбиғиндәр ҙур тырышлыҡ эйәләре булып, шул юлда йәшәп, йәбер-золомдан йыраҡ булалар, ҡиәмәт көнөндә яңылыш эштәре өсөн яуап биреүҙәренән бик ҡурҡалар ине. Аллаһынан һәм ҡиәмәттән ҡурҡыуҙары юғары дәрәжәлә ине. Мәҫәлән, Хәсән Басри хәҙрәттәре һәр ваҡыт мунсанан илап сыға ине. Бының сәбәбен һорағас, “Әгәр ҙә һине өс көн яғылған мунсаға ябабыҙ тиһәләрҙә мин иларға тейеш булыр инем. Әгәр ҙә тамуҡға ҡуйһалар, ҡыҙыу ут эсендә ятыуға нисек сыҙарбыҙ икән, тип илайым," тине.\nҒәҙәттән тыш булған был көслө иманлы тәрбиә Ҡөръән тарафынан яҙылған бөйөк дәрес нәтижәһе ине. Бөтә тәбиғәт доньяһы Аллаһтың ҡеүәт-ҡөҙрәте алдында ҡурҡыу хәлендә тора. “Аллаһты маҡтап күк күкрәү ауазы (һауаның тулҡынланыуы) тәсбих әйтә һәм фәрештәләр ҙә Аллаһынан ҡурҡыуҙан тәсбих әйтәләр (Рәғд, 13).\nАллаһының ғазабы ваҡытында фәрештәләр ҡурҡып, тотҡонлоҡта булған ҡош ҡанаттарын ҡалтыратҡан кеүек, былар ҙа ҡанаттарын ҡалтыраталар (хәҙис).\n"Аллаһтан ҡурҡып күктәр ярыла яҙалар« (Шура, 4).\n»Әгәр ҙә Ҡөръән тауға иңдерелгән булһа ине, ҡурҡып ярылғанһың күрә инең" (Хәшер).\n"Таштарҙа Аллаһтан ҡурҡыу арҡаһында тау башынан тәгәрәп төшкәндәре лә бар" (Баҡара), йәғни Аллаһ Тәғәлә тәбиғәткә ҡуйған ҡанундарға буйһонмаҫҡа бер генә нәмә лә булдыра алмай.\n"Аллаһ ерҙә Үҙенең теләгәнен эшләүҙән һеҙ аптырашҡа ҡалдыра алмайһығыҙ" (Шура), йәғни Аллаһ теләгән нәмә булмай ҡалмай. Быны тыйырға бер генә кешенең дә көсө етмәй.\n"Мәидә" сүрәһендә: Аллаһ Тәғәләнең ҡиәмәтендә пәйғәмбәрҙәр һәм әүлиәләр ҡурҡыуҙа ҡалып әйтәһе һүҙҙәрен дә әйтә алмай торасаҡтар. Йәғни: «Аллаһ Тәғәлә ҡиәмәт көнөндә пәйғәмбәрҙәрҙе йыйыр һәм әйтер: Һеҙ халыҡ тарафынан нисек ҡаршы алындығыҙ (ышандылармы юҡмы)? Пәйғәмбәрҙәр: «Белмәйбеҙ, йә Рабби! Ул турала мәғлүмәтебеҙ юҡ. Йәшерен серҙәрҙе белеүсе Зат Үҙең!» тиерҙәр. Был рәүештә яуап итеп биреүҙәренең сәбәбе бик ҡурҡыуҙарынан ҡаушап, әйтәһе һүҙҙәрен оноттолар (Ғазали, Яхья). Ҡиәмәт көнө ҡурҡынысы пәйғәмбәрҙәргә шул тиклем ныҡ тәьҫир итәсәк, башҡаларға был саҡта нимә ҡала инде! Ғайса ғәләйһиссәләмгә ҡиәмәт көнөндә Аллаһ Тәғәлә тарафынан: «Һин халыҡҡа әйттеңме, мин Аллаһының улы, миңә һәм әсәмә ғибәҙәт ҡылығыҙ?, тигән һорау булғас, Ғайса ғәләйһиссәләм өс йыл ҡәҙәр ваҡыт яуап бирә алмайынса, ел ваҡытында тетрәгән япраҡ һымаҡ дерелдәп, тетрәп торасаҡ,» тиҙәр. Шунан һуң ғына: «Йә Раббы, әгәр ҙә әйткән булһам, Һин белмәй ҡалмаҫ инең. Һин минең күңелемдә булған серҙәрҙе лә беләһең!» тиәсәк.\nҠиәмәт ҡурҡыныстары һәм Аллаһ Тәғәлә үә Тәбарәкә хозурына хөкөм өсөн барыу шул тиклем ҡот осҡос буласаҡтыр ни, был көндөң ҡурҡынысы балаларҙың сәстәрен ағартып ҡарт кеше ҡиәфәтенә индерәсәк, хатта күк тә ярыласаҡ (Мүзәммил).\nБеҙгә һәр саҡ: «Мин Аллаһ Тәғәләнән ҡурҡам һәм оялам, ҡиәмәттә һәр бер эшемдән мин һораласаҡмын,” тип йөрөр кәрәк. Мәшхәр көнөндә ғәрәсәт майҙанында Аллаһ Тәғәләнең рәхмәтен алыр өсөн йәшәр кәрәк». Йә Аллаһ, кисер беҙҙе, ғәфү ит.\nЙә, Раббым! Барыбыҙғала ике донъя рәхәтең бир! Белемебеҙҙе артыр, күңелебеҙҙе камил ҡыл, хәләл ризыҡтарыңды бир, хәрәмдәрҙән йыраҡ ҡыл. Йә Аллаһ! һиҙиәт юлына баҫтыр, бар халҡыбыҙҙы ла исламлы, иманлы, намаҙлы ит. Йөҙҙәребеҙҙе нурлы ит. Тел асҡыстары, зиһен асҡыстары биреп, Үҙең ҡушҡандарыңды эшләргә, тыйғандарыңдан тыйылып йәшәргә насип ит.\nЭта запись написана автором Назир Сабитов, 22.11.2019 в 02:23, и размещена в категории вәғәздәр. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.