20 Октябрь 2018, 13:09\nӘкиәт Борон-борон заманда ҡеүәтле бер батшалыҡ булған. Унда ҡоштар бик татыу һәм дуҫ йәшәгән. Бер ҡайғыһыҙ ғына ғүмер итеп ятҡанда уларға бәлә килгән, ти. Балаларына ниндәйҙер ауырыу тейгән. Нисек кенә дауалап ҡараһалар ҙа, күпләп үлә баралар, ти. Бөтәһе лә хафаға ҡалған. Ҡоштар бергәләп кәңәшкә йыйылған. Араларындағы иң оло Бөркөт: «Туғандар, ғәзиз балаларыбыҙ кәмегәндән-кәмей, ләкин бер сара бар: Урал тауҙарындағы ҡарағайлыҡта ҡара көртмәле үҫә икән, уның шифаһы үлгәнде лә терелтә, ти. Шуны алып ҡайтырға кәрәк», – тигән.\nБорон-борон заманда ҡеүәтле бер батшалыҡ булған. Унда ҡоштар бик татыу һәм дуҫ йәшәгән. Бер ҡайғыһыҙ ғына ғүмер итеп ятҡанда уларға бәлә килгән, ти. Балаларына ниндәйҙер ауырыу тейгән. Нисек кенә дауалап ҡараһалар ҙа, күпләп үлә баралар, ти. Бөтәһе лә хафаға ҡалған. Ҡоштар бергәләп кәңәшкә йыйылған. Араларындағы иң оло Бөркөт: «Туғандар, ғәзиз балаларыбыҙ кәмегәндән-кәмей, ләкин бер сара бар: Урал тауҙарындағы ҡарағайлыҡта ҡара көртмәле үҫә икән, уның шифаһы үлгәнде лә терелтә, ти. Шуны алып ҡайтырға кәрәк», – тигән.\n– Бөркөт ағай, мин барам, – тип әйтеп ҡуя Һандуғас.\nҠоштар бик аптыраған, сөнки ул бик сибек, бәләкәс кенә икән. Шулай ҙа ризалашҡандар. Һандуғас ете көн, ете төн осҡан. Урал тауҙарына килеп етеп, көртмәлелекте тапҡан. Ошо яҡтарҙың матурлығына, хозур тәбиғәтенә һоҡланған. Емеште йыйып ауыҙына ҡапҡан да көс-хәл менән ҡайтып төшкән. Ҡоштар сикһеҙ шатланған, уларҙың балалары шәбәйеп, аяҡҡа баҫҡан, ти. Һандуғастан Урал тауҙары тәбиғәтенең матурлығы, сикһеҙ байлығы тураһында ишеткәс, күмәкләшеп кәңәшләшкәндәр ҙә ошо яҡҡа күсеп килгәндәр, ти. Шунан бирле ҡоштар беҙҙең төбәктә яңы тыуған көнгә ҡыуанып, һаулыҡтарына шатланып, матур йырҙарын һуҙып, рәхәтләнеп йәшәп яталар икән.\nГөлсөм ИСХАҠОВА, VII синыф уҡыусыһы.\nБөрйән районы, Килдеғол мәктәбе.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ҠУШТАУ - МАХСУС ҺАҠЛАНҒАН ТӘБИҒӘТ БИЛӘМӘҺЕ! - 2020 - Мәҡәләләр\nРуфина ШАҺАПОВА, БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай депутаты, "Йәшелдәр" Рәсәй экология партияһы"ның төбәк лидеры: Тауҙы яҡлаусы экологик активистар өсөн был - ысын еңеү. Хәҙер бер кем дә тауға эшкәртеү предметы итеп ҡарамаясаҡ. Был мәсьәләгә нөктә ҡуйылды, бынан һуң ул - бары тик тәбиғи һәм мәҙәни һәйкәл. Барыһы ла шуны аңлаһын ине: шихандар - сеймал базаһы түгел, ә ғорурлыҡ объекты. Бындай ҡарар республикала эске генә түгел, ә төбәк-ара, халыҡ-ара туризмды үҫтереүгә ыңғай йоғонто яһар, тип уйлайым. Тиҙҙән беҙ яңы айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәһенең инфраструктураһын үҫтереү өсөн аҡса, шулай уҡ туристарҙың һәм шихандар менән ҡыҙыҡһыныусы ғалимдарҙың ағылыуын күрербеҙ, тип өмөтләнәм. Ошо тауҙар эргәһендә йәшәгән кешеләр һаҡлаған тәбиғи һәм мәҙәни мираҫты һәр кем күрә алыуы мөһим.\nВасилий МАРТЫНЕНКО, биология фәндәре докторы, геоботаник, БР Фәндәр академияһы профессоры, БР Башлығы ҡарамағындағы Экологик хәүефһеҙлек һәм тәбиғи мираҫты һаҡлау мәсьәләләре буйынса эш төркөмө етәксеһе: Ғалимдарыбыҙ һәр саҡ ошо боронғо шихандарҙың үҙенсәлеген бер нисә ҡараштан сығып раҫлай килде. Беренсеһе - геологик ҡараш. Был боронғо рифтар бынан 300 миллион йыл элек, Башҡортостан территорияһында диңгеҙ булған ваҡытта барлыҡҡа килгән. Был шихандар Австралиялағы Ҙур Барьер рифы кеүек үк, риф массивы аналогы булып тора. Бындай ҡатламдар Ерҙә бик күп, әммә улар йәш ҡатлам менән ҡапланған, ә Башҡортостанда улар ер өҫтөнә сыҡҡан. Икенсеһе - биологик ҡараш. Шихандар, шул иҫәптән Ҡуштау ҙа - биотөрлөлөк сығанағы. Бер тауҙа ғына 400 төрлө үҫемлек үҫә - был төбәк флораһының сиреген тәшкил итә. Ҡуштауҙағы 12 төр үҫемлек - Башҡортостан Республикаһының, ә етеһе Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән. Уларҙың ҡайһы берҙәре мең һәм тиҫтәләрсә мең данала иҫәпләнә. Шулай уҡ Ҡуштауҙа 600 төр хайуан теркәлгән, бигерәк тә бөжәктәр һәм ҡоштар донъяһы бай. Уларҙың 23 төрө - республиканың, 10 төрө Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән. Бынан тыш, Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзының исемлегенә ике төр үҫемлек һәм 14 төр йәнлек ингән. Улар халыҡ-ара кимәлдә һаҡлана.\nТауға өсөнсө ҡараш - уның археологик һәм этномәҙәни ҡиммәте. Күптән инде үҙендә көс табып, мин элек яңылышҡанмын, шуға күрә ҡарарымды үҙгәрттем, тип, халыҡ яғына сыҡҡан етәксене күргәнем булманы. Быға бары тик көслө кеше генә бара ала. Шулай уҡ Ҡуштауҙы яҡлауҙа ҡатнашыусыларҙың барыһына ла ла рәхмәт әйтергә кәрәк. Минеңсә, уларҙың күбеһе тыуған тауын ғына түгел, республика, ил, тотош донъя өсөн уникаль булған объектты һаҡлап ҡалыуын аңламайҙыр ҙа әле. Ҡуштауҙы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя глобаль геопарктары селтәренә дәғүә иткән "Торатау" геопаркы составына индереү урынлы буласаҡ.\nӨлфәт ЙОМАҒУЖИН, Башҡортостандың ЮНЕСКО эштәре буйынса директоры: Тәбиғи һәм геологик мираҫтың уникаль объектын һаҡлауға Башҡортостан ғына түгел, Рәсәй Федерацияһы ла, халыҡ-ара ЮНЕСКО ойошмаһы ла ҡыҙыҡһыныу белдерә. Республика етәкселеге "Янғантау" геопаркын - Рәсәйҙә һәм БДБ илдәрендә ЮНЕСКО-ның беренсе глобаль геопаркын ЮНЕСКО-ның глобаль селтәренә индереү буйынса күп эшләне. Хәҙер "Торатау" геопаркының заявкаһын - номинация досьеһын әҙерләү буйынса эш тамамлана. "Башҡорт шихандары: Торатау, Йөрәктау, Ҡуштау" тәбиғи-геологик объектын ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя тәбиғи мираҫы исемлегенә индереү буйынса әҙерлек эштәре алып барыла. Ҡуштауға һаҡ статусы бирелеүе был йүнәлештә эшмәкәрлек алып барыуҙы әүҙемләштереү өсөн киң юридик һәм ойоштороу мөмкинлектәре аса.\nАлия АЙСИНА, блогер: Ҡуштау шиханына һаҡ статусы бирелеүе - тәбиғи процесс, ул бизнес файҙаһына республиканың тәбиғи, археологик, мәҙәни ҡомартҡыһы эшкәртелеү прецеденты булмаһын өсөн бөгөн түгел, ә совет заманында уҡ тормошҡа ашырылырға тейеш ине. Ҡуштау шиханы үҙе тирәләй бик күптәрҙе берләштерҙе һәм барыһына ла Рәсәй Федерацияһы, Башҡортостан Республикаһы граждандары әүҙем, үҙ позицияларын, аныҡлап әйткәндә тауҙы һаҡлау һәм уға һаҡ статусы биреү мәсьәләһендә, яҡлай беләләр икәнен күрһәтте.\nХалыҡ теленә "Ҡуштау ихтилалы" тип инеп киткән һуңғы ваҡиғаларҙың һөҙөмтәһе ер-һыуым, тәбиғәтем, республикам тип йән атҡан йәмәғәтселектең, улар алға һөргән "Ҡуштау йәшә!" тигән орандың тантанаһы менән тамамланды. Теге быуаттың 90-сы йылдарында республикаға дәүләт суверенитеты яулағанда халыҡ ихтыярының еңеүенә шаһит булғайныҡ инде. Бына әле Ҡуштау ваҡиғаларында ла ғәҙеллек тантанаһын күрергә яҙҙы. Улай ғына түгел, тыуған ерҙе, тыуған тәбиғәтте һаҡлау кеүек изге көрәш сафындағы халыҡтың берҙәмлеге, үҙ талабының хаҡлығына ышанысы ниндәй ҡеүәтле көс булыуын да, йәмғиәтебеҙҙең ҡурҡаҡлыҡ, һатлыҡ, ҡоллоҡ психологияһынан арынмағанын да иҫбатланы был ваҡиғалар. Һатлыҡтар, ҡолдар һәр ваҡыт булған, буласаҡ инде ул. Ә хәҙергә шатланайыҡ: Ҡуштау йәшәйәсәк!\nЯҙылған: 03.09.20 | Ҡаралған: 308


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - БАРЫҺЫ ЛА ҠУЛДАН КИЛӘ! - 2016 - Мәҡәләләр\nБерәй атҡарып сыға алмаҫлыҡ ауыр эш алдында баҙап ҡалғанда һәр ваҡыт "Күҙ ҡурҡа, ҡул эшләй" тигән башҡорт халыҡ мәҡәле иҫкә төшә. Ысынлап та, бары тик йөръәт итеп башлап ебәреү генә шарт, барыһы ла башҡорт йәштәренең ҡулынан килә икән. Һуңғы бер нисә ай эсендә генә беҙҙең йәштәр Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара кимәлендә үткәрелгән сараларҙа лайыҡлы сығыш яһап, алдынғы ҡарашлы, маҡсатлы булыуҙарын, заман менән бергә атлауҙарын иҫбатланы. Шундай йәштәребеҙҙең береһе, Башҡорт асыҡ КВН лигаһының йыйылма командаһы капитаны Марсель МӨХӘМӘТЙӘНОВ менән Ҡаҙағстандың баш ҡалаһында үткән Аким кубогы өсөн бәйгелә яулаған еңеүҙәре тураһында әңгәмәләштек.\nБыға тиклем ҡаҙаҡ уйынсылары үҙҙәре лә беҙҙә булып ҡайтҡайны. Ә һеҙ был бәйгегә саҡырылып барҙығыҙмы?\n- Эйе, быға тиклем Башҡорт асыҡ КВН лигаһының Йәйге кубогы уйындарына Ҡаҙағстандың Жайдарман КВН лигаһының етәксеһе Есен Елеукен бер төркөм уйынсылар менән беҙгә килеп ҡайтҡайны. Был юлы улар беҙҙе үҙҙәренә Аким кубогы өсөн ойошторолған фестивалгә саҡырҙылар. Башҡорт асыҡ КВН лигаһы биш йыл эшләй һәм яйлап фекерҙәш, бер йүнәлештә эшләгән башҡа ойошмалар менән бәйләнештәрҙе нығыта башланы. Ҡаҙағстандың баш ҡалаһында үткәрелгән шаяндар һәм тапҡырҙар уйынында ла ошо маҡсатта ҡатнаштыҡ. Ойошманың рәйесе Урал Кәримов, элекке "Страйк" командаһы уйынсыһы Радик Ғиззәтов, тауыш операторы Ринат Ниғмәтуллин һәм уйынсылар Фидан Ҡолмөхәмәтов, Азамат Мөхәмәтйәнов, Иҙел Баймырҙин, Айҙар Йәнбухтин, Азат Низаметдинов һәм мин делегация составын тәшкил иттек. Беҙгә был сәйәхәткә сығырға ярҙам иткән БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығына оло рәхмәтлебеҙ.\nҺеҙ унда ҡаҙаҡ телендә сығыш яһағанһығыҙ икән...\n- Бәйгенең шарты шулай ине. Ҡаҙаҡ телендә сығыш яһарға кәрәк булғас, Астанаға барып төшкәс тә ундағы мөхәррирҙәр менән күрешеп, тексыбыҙҙы тәржемә итеп алдыҡ һәм ятланыҡ. Ҡаҙаҡсаның ҡайһы бер һүҙҙәре башҡортсаға оҡшаш яңғыраһа ла, саҡ ҡына икенсе төрлөрәк әйтелә, шуға баш һүҙҙәрҙе телде вата-емерә ҡабатланыҡ. Егеттәр эшенә етди ҡараны һәм беҙҙе тамашасы бик йылы ҡабул итте, фестивалдең махсус призын яуланыҡ. Ғөмүмән, беҙ үҙебеҙҙең сығышыбыҙҙа ҡаҙаҡ халҡы, уларҙың иле, тарихы тураһында мәғлүмәтле булыуыбыҙҙы күрһәтеүҙе һәм үҙебеҙҙең башҡорт халҡының да үҙенсәлектәре менән таныштырыуҙы маҡсат итеп ҡуйҙыҡ.\nҠаҙаҡ йәштәренең КВН уйындарындағы матур данын Масляков программаһы буйынса ла беләбеҙ. Улар менән аралашыу барыбер ҡыҙыҡ булғандыр?\n- Эйе, Астанаға сәйәхәт сит тамашасы алдында сығыш яһау йәһәтенән генә түгел, КВН лигаһының эшен ойоштороу тәжрибәһе буйынса ла файҙалы булды. Жайдарман лигаһы Ҡаҙағстанда бик популяр, йыл да 250-ләп ғариза ҡабул ителә, командалар төп уйынға эләккәнгә тиклем өлкәләр кимәлендә үткәрелгән ярыштарҙа еңеү яуларға тейеш. Ҡаҙаҡ йәштәре туған телен яҡшы белә, ҡайһылары хатта рус телендә бөтөнләй һөйләшмәй. Жайдарман лигаһының бөтә уйындары ла илдең үҙәк каналында күрһәтелә. Шуға һәр уйынсыны бындағы халыҡ белә, улар популяр, уйын абруйлы. "YouTube" каналында Жайдарман уйынсыларының ябай телефонға төшөрөлгән сифатһыҙ видеоларын 70-80 мең кеше ҡарай, сифатлылары миллиондар иғтибарын йыя. Сағыштырыу өсөн: беҙҙең йәштәр араһында популярлыҡ яулаған йырсы RNT - Ринат Ниғмәтуллиндың сифатлы, матур клибын 16 мең кеше ҡараған.\nБеҙҙең йәштәрҙең КВН уйындарына бик үк етди ҡарамауы күҙәтелә барыбер, шулай түгелме?\n- Башҡорт асыҡ КВН лигаһының төп талабы - сифатҡа ынтылыу. Ләкин ойоштороусыларға ғариза биргән 10-15 команда араһынан иң көслөһөн һайлап алыуы ҡыйын. Бынан тыш, командалар бер-ике сезон уйнай ҙа, еңелһәләр, китә лә баралар. Беҙгә тырыш, үҙ фекерен юмор призмаһы аша еткерә алған, киләсәккә битараф булмаған йәштәр бик кәрәк. КВН уйнарға килгәнһең икән, тамашасы алдында буш һүҙ һөйләп тора алмайһың, һин уны үҙеңдең артыңдан алып барырға тейеш. Ә күптәр "Әһә, теге команда шул темаға шаяртҡас, былар көлдө, мин дә шулай итәйем", - тип уйлай. Беҙҙең командалар халыҡҡа яҡын юмор йәһәтенән эшләй, ә бына актуаль темалар буйынса шаяртыуҙар һирәк. Был тәжрибәһеҙлектән килә. Башҡорт асыҡ КВН лигаһының географияһын киңәйтергә лә теләк бар, былтыр Мәскәү ҡалаһынан бер команда ҡатнашҡайны, быйыл Санкт-Петербургтан йәштәр ғариза биргән, бәлки, Силәбе өлкәһенән дә башҡорт йәштәре ҡушылыр. Республикала шаян һәм тапҡыр егеттәр-ҡыҙҙар күп, тик әүҙемлек етешмәй.\nӘүҙемлек мәктәп уҡыусылары араһында юғарыраҡ түгелме?\n- Ысынлап та, Башҡорт ЮНИОР лигаһында уҡыусы балалар әүҙемерәк ҡатнаша, унда ғариза биреүселәр ҙә күп. Уҡыусылар мөхәррирҙәр ме-нән сценарий буйынса даими рәүештә кәңәшләшеп тора, бер иш костюмдар тектерә. Өфөнән алыҫ ҡала-райондарҙа йәшәгән шаян балаларҙың хәүефһеҙлеген хәстәрләп, Стәрлетамаҡ, Дыуан, Мәсәғүт, Күмертауҙа төбәк ярыштары ойошторабыҙ. Даими рәүештә үткәрелгән "КВН мәктәбе"ндә балаларға сәхнә оҫталығы, төрлө темаларға көләмәстәр уйлап табырға өйрәтәбеҙ. Башҡорт ЮНИОР лигаһы үткәргән саралар балаларға бәләкәйҙән башҡорт телен яҡшы белеүҙең әһәмиәтен тойоп үҫергә булышлыҡ итә. Юмор аша туған телебеҙҙе лә һаҡлайбыҙ, уны ҡулланыу даирәһен арттырабыҙ. Киләсәктә ЮНИОР лиганан Башҡорт асыҡ КВН лигаһына КВН-дың асылын аңлаған, яуаплы, дисциплиналы, тамашасы өсөн ҡыҙыҡлы булған йәштәр килер, тип өмөт итәм.\nБашҡорт асыҡ КВН лигаһында уйнаған һәр уйынсы был бейеклекте яулағас, артабан нимә эшләргә белмәй юғалып ҡала һымаҡ. Ә ниңә Масляковтың КВН-ына ынтылмаҫҡа беҙгә?\n- Әлбиттә, Рәсәйҙәге иң билдәле был уйынға ла юл ярыу хыялы бар беҙҙә. Унда төрлө милләттәрҙең йыйылма командалары үҙҙәрен күрһәтеп өлгөрҙө, беҙгә лә үҙенсәлекле милли колоритыбыҙҙы сағылдырған йыйылма команда төҙөргә кәрәк. Быйыл Мәскәүҙәге һигеҙ йөҙҙән ашыу кеше ҡатнашҡан "Стендап" фестивалендә Фидан Ҡолмөхәмәтов менән сығыш яһап ҡайттыҡ. Сығышыбыҙ өс көн дауамында барған сараның һуңғы көнөнә тура килде, "ТНТ" каналында эшләгән, юмористик ток-шоуҙарҙы алып барыусы билдәле кешеләр жюри ағзалары ине. Һайлап алыу турын үтмәһәк тә, төрлө кешеләр менән танышып, аралашып, башҡаларҙың сығыштарын тыңлап, яңғыҙ сығыш яһауҙың нескәлектәренә төшөнөп, тәжрибә тупланыҡ. Был тәжрибәнең "Хәйерле Стендап-кис" сараһын ойоштороуға файҙаһы тейҙе. "Ятып ҡалғансы, һатып ҡал" тигән ток-шоу эшләп, уны БСТ каналынан күрһәттек. Артабан да шундай юмористик тапшырыуҙар, төрлө конкурстар, саралар ойошторорға дәртебеҙ бар.\nМилләтең өсөн янып-көйөүеңде, халҡыңды ҡайғыртыуыңды, туған телеңә һәм илеңә ҡарата һөйөүеңде үҙең маһир булған эште оҫта башҡарып, әүҙем эшмәкәрлегең менән дәлилләргә кәрәк. Был йәһәттән эштәре менән үрнәк булыр йәштәребеҙ бар. Артабан да улар менән таныштырыуҙы дауам итербеҙ.\nЯҙылған: 03.10.16 | Ҡаралған: 609


Хеҙмәт ветераны көнө булдырыла\n22 Март 2021, 14:12\nКиләһе йылдан 18 ғинуарҙа Хеҙмәт ветераны көнөн билдәләйәсәкбеҙ. “Һуғыш, хеҙмәт һәм Ҡораллы Көстәр ветерандары тураһында”ғы республика законына үҙгәрештәр ҡабул ителгәндән һуң яңы байрам көнө календаргә индереләсәк.\n“Иҫтәлекле датаны булдырыу республика байлығын намыҫлы хеҙмәте менән тыуҙырған граждандарҙың ҡаҙаныштарын таныу һәм хөрмәтләү билдәһе буласаҡ. 1974 йылдың 18 ғинуарында илебеҙҙә “Хеҙмәт ветераны” тигән миҙал булдырылды. Награда халыҡ хужалығында, фән, мәҙәниәт, халыҡ мәғарифы, һаулыҡ һаҡлау тармаҡтарында, дәүләт учреждениеларында һәм йәмәғәт ойошмаларында күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәт өсөн бирелде. Миҙал менән пенсия тәғәйенләү өсөн тейешле стажы булған эшселәр, колхозсылар һәм хеҙмәткәрҙәр наградланды,” - тигән аңлатма бирҙе Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай рәйесе Константин Толкачев.


Малакка солтанлығы — Башҡорт Википедияһы\nБаш ҡала Малакка\nДин ислам (сөнниллек)\nАҡса берәмеге Тин ингот[d]\nМалакка солтанлығы (мал. Kesultanan Melayu Melaka) — 1400—1511 йылдарҙа Малайзияла (Малакка ярымутрауы) һәм көнбайыш Индонезияла (Суматра утрауы) урынлашҡан мосолман дәүләте.\n1299 йылда Шривиджая кенәзе Санг Нила Утама Сингапурға нигеҙ һала. Уның вариҫы Парамешвара Сингапурҙан тыш Палембангта һәм Бинтанда хакимлыҡ иткән. Парамешвараның вариҫтары оҙайлы ваҡыт Сингапурҙа идара иткән: улы Шри Три Буана (1372—1386), ейәне Падука Сери Рана Вира Керма (1386—1399) һәм бүләһе Падука Шри Махараджа Парамешвара (1399—1413).\n1401 йылда Маджапахит Сингапурҙы яулап ала, Парамешвара төньяҡҡа ҡасып ҡотолорға мәжбүр була һәм 1402 йылда Малакка ҡалаһына нигеҙ һала. 1409 йылда Парамешвара Пасайҙан принцессаны кәләш итеп алғандан һуң солтан Искәндәр Шаһ титулын ала һәм ислам динен ҡабул итә. Тиҙҙән ислам дине солтанлыҡтың барлыҡ биләмәләрендә тарала.\nПарамешваранан һуң солтан Әхмәт Шаһ идара итә. Малакка дәүләте диңгеҙ империяһынан сауҙа империяһына әүерелә. Малакка солтанлығы Мин империяһы, Аютия, Гуджарат, ғәрәптәр һәм европалылар менән сауҙа итә.\n1445 йылда дәүләт түңкәрлеше һөҙөмтәһендә кесе йәштәге үлтерелә, ә тәхеткә принц Ҡасим ултыртыла. Тәхеткә ултырғас ул Мозафар-шаһ (1445—1459) исемен ҡабул итә.\nСолтан Аладдин Рият Шаһ хакимлығы осоронда, XV быуат аҙағында, португалдар Малакка менән сауҙа итә башлай. Солтанлыҡ 1511 йылда португалдар тарафынан юҡ ителә.\nСолтандары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nПарамешвара (Искәндәр Шаһ; 1400—1414)\nМегат Искәндәр Шаһ (1414—1424)\nМөхәммәт Шаһ (1424—1444)\nАбу Сәйет (1444—1446)\nМозафар Шаһ (1445—1459)\nМансур Шаһ (1459—1477)\nАлад-дин Риайят Шаһ (1477—1488)\nMәхмүт Шаһ (1488—1511)\nМалаккский султанат 2019 йылдың 14 август көнөндә архивланған.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Малакка_солтанлығы&oldid=1064287 ҡабул ителгән\n1402 йылда барлыҡҡа килгәндәр\n1511 йылда юҡ булғандар\nБыл бит һуңғы тапҡыр 10:02 28 август 2021 үҙгәртелгән.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ТӘМӘКЕНЕҢ ЗЫЯНЫ ТУРАҺЫНДА БЕЛӘҺЕҢМЕ? - 2018 - Мәҡәләләр\nАйгөл ЯПАРОВА, Өфө ҡалаһы: Тәмәкенең зыяны тураһында бөтөн мәғлүмәтте беләм, тип әйтә алам: ул тын алыу системаһының төрлө ауырыуҙарын тыуҙырып ҡына ҡалмай, яман шешкә лә сәбәп була; тәмәке тартыу һөҙөмтәһендә ҡан тамырҙары тона һәм был бик йыш ҡул йәки аяҡ суҡтарының гангренаһына килтерә, һөҙөмтәлә кешегә тыуғандан алып кәрәк булған тән өлөштәре мотлаҡ ҡырҡыла; тәмәке тартыусы ата-әсәләрҙең балалары кәм тигәндә сирле булып тыуа һ.б. Әммә бик йыш был мәғлүмәттәрҙе көйрәтеүселәр аныҡ фараз итеп түгел, ә уйҙырма итеп ҡабул итә.\nКешегә уның ғәҙәтенең алама икәнен аңлатыу һәр саҡ мөмкин түгел. Әйткәндәй, ҡайһы бер махсус органдар белгестәре быны ғәҙәт тип түгел, ә дауаланырға тейешле сир тип билдәләй. Минеңсә, был бары тик аҙғынлыҡҡа әйләнгән алама ғәҙәт. Дауа кәрәк булған ауыр сирлене һәм тәмәкесене кеше йәшәмәгән утрауға алып барып ташлағыҙ әле. Ауырыу медицина ярҙамы булмағанлыҡтан вафат буласаҡ, ә тәмәкесе иҫән ҡаласаҡ, хатта тәмәке тартмағанлыҡтан, матурланап китәсәк әле. Тимәк, бында бер ниндәй сир тураһында һүҙ ҙә булырға тейеш түгел. Ғөмүмән, был тәжрибәне тормошҡа ашырырға ла мөмкин.\nШәхсән үҙем тәмәке еҫен яратмайым. Тәмәке тартҡан кешенең эсендә бөтөн ағзалары серегән кеүек тойғо ҡала: ҡасандыр алһыу ғына булған үпкәләре ыҫмала һеңеп, ҡарайған, лайлаланған. Әммә ул тере ағза булғанлыҡтан, даими рәүештә алама еҫ һәм ауыр ыҫмалаларҙы үҙенә һеңдереп, серей. Ысын мәғәнәһендә серей. Көндән-көн организм яңы күҙәнәктәр тыуҙыра, әммә тәмәке уларҙы үлтерә, ағза яңырып өлгөрмәй, тере туҡымалар лайлалы ыҫмалаға бата һәм төтөнгә тонсоға, сереү процесы башлана. Көн һайын шулай дауам итә. Бер көн килеп, үпкәләр яңы туҡыма үҫтереүҙән арып, туҡтар. Был ваҡытта инде ағза үлә башлай. Әммә кеше быны һиҙмәй, ләкин башҡалар тоя. Ә мин тәмәкесенең үпкәләре яман еҫ сығарғанын, тештәренә юйылмаҫ үңәҙ ултырғанын күрәм. Ризыҡ ашаған ваҡытта улар аҙыҡ менән бутала һәм арта бара, шул уҡ сереү процесы дауам итә. Тәмәкесенең бөтөн күҙәнәктәренән һаҫыҡ еҫ сыға, үкенескә күрә, быны ул үҙе генә тоймай.\nПроблема ғәҙәттә түгел, ә башта. Күрәһең, өлгөргән һәм аңлы кешеләр ғәҙәттәренең статустарына, тормош рәүештәренә тура килмәгәнен, ғөмүмән, тәмәке тартыу яҡшы түгеллеген аңлайҙыр. Өлкән кешегә тәмәке тартыу эҙемтәләрен аңлатыу файҙаһыҙҙыр, был өлкәлә ул үҙе лә теорияны яҡшы белә. Үкенескә күрә, тәмәкенең зыяны тураһында тәмәке тартмаусылар һәм көйрәтергә яратыусыларҙың алама ғәҙәтенән зыян күреүселәр генә аңлай. Тәмәке төтөнөн һуларға мәжбүр булыу - ваҡытлыса ғына уңайһыҙлыҡ, әммә кем аллергия менән сирләй, кемдә астма һ.б. - уларға нишләргә? Төтәтеүселәрҙең битарафлығы ҡайһы берҙә аптырата. Ваҡытлыса ҡәнәғәтлек дозаһын алыу өсөн тирә-яҡтағыларҙың фекере менән иҫәпләшмәҫкә мөмкинме? Туҡталышта, маршрут автобусын йөрөткәндә тәмәке тоҡандырыу бер ни тормай, ә бит тирә-яҡта бихисап кеше, салонда тартмаған пассажирҙар, ул ғына ла түгел, балалар бар. Ирекһеҙҙән, шундай һығымта яһарға тура килә: тәмәкесе нисә йәштә булыуына ҡарамаҫтан, ул, үкенескә күрә, социаль өлгөрөп еткән шәхес булараҡ формалашмаған. Минеңсә, ул алама ғәҙәтте туҡтатыу ихтыяр көсө аша түгел, ә уйланыуҙар аша тормошҡа ашырылалыр.\nӘмир СӘЙФУЛЛИН, Әбйәлил районы: Тәмәкенең зыяны тураһында белмәгән ҡайҙа ул! Үҙемдән генә лә алып әйтә алам был алама ғәҙәттең ниндәй эҙемтәгә килтергәнен. Олораҡ егеттәрҙән күрмәксе, тәмәке быҫҡытыуҙы үҫмер саҡта уҡ башланым да, әле булһа көйрәтәм. Әрме сафында тәмәкенең һаны кәмеү түгел, артты ғына, сөнки унда ла 90 процент уның ҡоло. 30 йыл буйы тәмәке тартыуым сәләмәтлегемә зыян килтерҙе: бер туҡтауһыҙ сәсәп йүткерәм, ғыжылдап тын алам, үпкә ауыртыуына түҙеп булмай ҡайһы саҡта. Ләкин тәмәке тартыуҙы кәметһәм дә, үҙемдә ихтыяр көсө табып, тулыһынса ташлай алмайым. Аллаға шөкөр, ике улым да тартмай. Өгөт-нәсихәт уҡып ултырманым, әммә минең алама өлгөм уларға ҙур этәргес булды.\nТәмәке тартыуымдың үҙем өсөн генә түгел, тирә-яҡтағылар өсөн ниндәй ҙур зыян килтереүен өсөнсө балам - ҡыҙым тыуғас ҡына аңланым. Уға тиклем ҡыштарын өйҙә мейес алдында ла борҡоттом, эргәмдә улдарым торһа ла тарттым. Ни тиклем аңралыҡ, тип аптырайым хәҙер. Әле тартһам да, өйҙән алыҫҡа китеп кенә көйрәтәм. Үҙемдең һаулығыма ҡул һелтәп ҡараһам да, яҡындарымдың сәләмәтлеген уйларға тейешмен. Элегерәк кәләштең бер туҡтауһыҙ тыҡыуын минең шәхси эшемә ҡыҫылыу тип ҡабул итһәм, хәҙер генә уның мине уйлап һөйләнгәнен аңланым. Ә ошо тема буйынса күпме ыҙғыш-талаш сыҡты ваҡытында. Йәшәй-йәшәй генә аҡылға ултыраһың шул...\nРифат НИҒМӘТОВ, Салауат районы: Кеше шулай бит ул һуңғы сиккә килеп терәлмәй йәки ауырып түшәккә ятмай тороп, тәүбәгә килмәй. Мәктәптә уҡығанда спорт менән шөғөлләнһәм дә, тәмәке тартырға әрме сафында ныҡлап өйрәндем тиергә була. Ике йыл эсендә был кире ғәҙәт ҡаныма ныҡлап һеңгәйне инде. Шунан алып тартам. Ташлап та ҡарағаным булды, бер ни тиклем ваҡыттан ҡабат үҙенә арбай шул төтөн.\nТәмәкенең зыяны тураһында мәктәп эскәмйәһенән, бер тамсы никотиндың атты үлтерергә һәләтле икәнен белһәк тә, башҡорт тотоп ҡарамай ышанмай, тигәндәй, уны ташлау өсөн ниндәйҙер ытырғаныу булырға тейештер ул. Тәмәке тартыуҙы ташлата тигәстәр, бер белемсегә барғайным. Уның сеансы ваҡытында нимә генә эшләтмәнеләр, сыбыртҡыланылар ҙа, сусҡа тояҡтарын, тағы әллә ниндәй хәшәрәт нәмәләр ҙә тарттырҙылар. Сыбыртҡы тәнгә тейгән һайын шундай ҡаты һыҙланыу кисерҙем, ә инде бөтөн бысраҡ нәмәнән эшләнгән тәмәкене тарттырғанда, ауыҙға алғы ла килмәй ҡаршылаштым. Шунан ҡайтҡас, бер ай самаһы тартмай йөрөнөм. Шунан тартып ҡарарға булдым, йәнәһе, тартып ҡына ҡарайым да, тағын ташлайым. Улай еңел генә ҡотолоп булмай икән шул, бер башлағайным, нисек ҡабат уның ҡапҡанына эләккәнемде һиҙмәй ҙә ҡалдым. Тәмкенең зыяны тураһында беләм, аңлайым, тик шул ҡапҡандан ысҡынырға рух көсөм етмәй. Әле был зыянлы ғәҙәт тотҡонона эләгергә өлгөрмәгәндәргә "Ҡулығыҙға ала күрмәгеҙ ул шаҡшыны!" тип кәңәш кенә биргем килә...\nКАЛЬЯН ТИГӘН ЯУЫЗ\nХалыҡ араһында кальян тартыу киң тарала бара һәм күптәр уның тыйылған булыу-булмауы тураһында белергә теләй. Ислам ғалимдары, кальян һәм башҡа матдәләр тартыу тыйыла, тигән фәтүәһен сығарған. Шәриғәт аңлы мосолмандан түбәндәге сәбәптәр буйынса тартыуҙы ташлауҙы талап итә:\n- Төтөн уның тамағын туйҙырмай һәм аслыҡтан ҡотҡармай;\n- Ул сәләмәтлеккә кире йоғонто яһай, шуға күрә харам тип иҫәпләнә. "Ән-Ниса" сүрәһенең 29-сы аятында: "(Үлемгә илтеүсе ғәмәл ҡылып) үҙегеҙҙе үлтермәгеҙ, Аллаһы Тәғәлә һеҙҙе бынан аралай", - тиелә. Бәйғәмбәр (с.ғ.с) хәҙисе: "Кем үҙен нимә менәндер үлтерә, уны Хөкөм көнөндә шуның менән үк язаларҙар", - ти.\n- Тартыу кешене һүлпән итә, аңын томалай. Бәйғәмбәребеҙ (с.ғ.с.) аңды томалаусы матдәләрҙе ҡуланыуҙы тыя.\n- Тәмәке төтөнө тартмаусыларға, фәрештәләргә зыян килтерә, уларҙы алыҫлаштыра. Аллаһы Тәғәлә барлыҡ мосолмандарға зыян килтереүҙе тыя. Әбү-Аматанан шундай хәҙис тапшырылған: "Хөкөм көнөндә ҡыйырһытылғандар һәм йәберләнгәндәр үҙҙәрен йәберләүселәрҙе Сират күпере төбөндә көтөп тора һәм уларҙың изге ғәмәлдәрен ала. Алып бөткәс, уларға үҙҙәренең насар ғәмәлдәрен өйә башлай һәм уларҙы тамуҡ төбөнә тиклем төшөрмәйенсә туҡтамай".\n- Тәмәкегә һәм кальянға тотонолған сығым милекте файҙаһыҙға тотоноу булып тора, ә милекте елгә осороу хупланмай. Ҡөрьәндә; "Ул туҙҙырыусыларҙы яратмай", - тиелә ("Әл-Әрәф" сүрәһе, 31-се аят).\nТабиптар ҙа кальянға ҡаршы. Кальян тартырға яратыусының үпкәһенә 45 минутта ингән углерод окисе (СО) ғәҙәти тәмәкелә булған зарарлы матдә күләменән ике тапҡырға артып китә. Тәмәке тартыусы ошо ваҡытта алған никотин дозаһы уртаса өс тапҡырға артыҡ. Шулай уҡ кальянда тартҡан тәмәке стандартлаштырылмай, дөйөм алғанда, унда никотин, углерод окисе, ыҫмала һәм ауыр металдар сортлы сигареттарға ҡарағанда күпкә артығыраҡ. Мәҫәлән, никотин сигаретта 1-3 процент булһа, кальянда - 2-4, ә углерод окисе тупланыуы 0,34-кә 1,4 процент нисбәтендә. Кальян тартыусылар токсиндарҙы күберәк ҡуллана, сөнки еүеш тәмәке төтөнөн төпкәрәк һуралар, ә тартыу процесы бер нисә сәғәткә һуҙыла. Кальян яратыусыларҙың организмында карбоксигемоглобин, никотин, котинин, мышьяҡ, хром, ҡурғаш күберәк туплана. Кальян һәм сигарет тартыу эҙемтәһе бер үк: үпкә яман шеше һәм башҡа онкологик сирҙәр, үпкә функцияларының боҙолоуы, йөрәктең коронар сире, бала тыуғанда ауырлығы бәләкәй булыуы, тәмәкегә бәйлелек. Кальян тартыусы ғаилә парҙары түлһеҙлектән интегә, шулай уҡ кальян хеликобактер пилори (Helicobacter pylori) үпкә аспергиллезы, респиратор ауырыуҙары, хатта ВИЧ инфекцияһы таралыуға ярҙам итә.\nТәмәке тартыусылар аңлы рәүештә үҙҙәренең организмын ағыулай. Тәмәке төтөнөн йотҡан һайын үпкәләр ҡапланған бәләкәй генә "керпектәр" микроскопик яныу ала, формаһын үҙгәртә һәм яйлап үлә. Ыҫ һәм лайла йыйылыу һөҙөмтәһендә хроник быума йүтәл барлыҡҡа килә. "Керпектәр" тергеҙелеү үҙенсәлегенә эйә һәм уларға ярҙам итеүҙең берҙән-бер ысулы - тәмәке тартыуҙы ташлау. Шуға күрә, үпкәләрҙе таҙартыусы дүрт ризыҡты мотлаҡ ҡулланырға кәңәш итәбеҙ.\nГрейпфрут. Был цитрус күҙәнәктәрҙең эшмәкәрлеген яҡшыртыусы антиоксиданттарға бай. Шулай уҡ ундағы матдәләр күҙәнәктәрҙең үҫешендә норманан ситләшеүенә (малигнизация) ҡаршы торорға һәләтле. Шуға күрә тәмәке тартыусыларға был емеште күберәк ашарға кәңәш ителә.\nҺарымһаҡ. Йөҙҙәрсә ауырыуға ҡаршы ҡеүәтле ҡорал. Уны профилактика һәм дауаланыу өсөн барлыҡ кешегә лә үҙ рационына индерергә кәрәк.\nИмбир. Бактерияларға һәм вирустарға ҡаршы үҙенсәлектәргә эйә, тамырҙарҙы киңәйтә, ҡаҡырыҡты сығарырға һәм ҡурылдай каналдарын регенерациялауға ярҙам итә.\nКишер. А, С, Е, К һәм В төркөмө витаминдарына бай. А витамины туҡымаларҙың һәм эпителия күҙәнәктәренең торошона ыңғай йоғонто яһай. Организмдан витаминдарҙы сығарыусы никотиндың йоғонтоһон йомшартыр өсөн кишерҙе сей килеш ашарға кәрәк. Кишер һуты - сәләмәтлек сығанағы. Әгәр ихтыярыңды туплап, тәмәке тартыуыңды ташлаһаң, үпкәләреңде таҙартыу процедураһын да онотма. Был уларға нормаль эшләү өсөн тиҙерәк тергеҙелергә ярҙам итер. Тиҙ арала айырма ла тойолор: мейегеҙ яҡшыраҡ эшләй башлар, еҫте асығыраҡ һиҙерһегеҙ, аш-һыу ҙа татлыраҡ тойолор.\nЯҙылған: 06.06.18 | Ҡаралған: 304


Өфөлә «Беҙҙең һайлау – беҙҙең еңеү!» тип исемләнгән байрам концерты үтте // Спорт | новости башинформ.рф\nӨфөлә «Беҙҙең һайлау – беҙҙең еңеү!» тип исемләнгән байрам концерты үтте\n8:50, 20 марта 2018 Спорт\nФото: Олег Яровиков | Видео: Мирон Доровских | Видео: Мирон Доровиковских\nКисә Өфөлә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Спорт һарайы алдында үткән «Беҙҙең һайлау – беҙҙең еңеү!» байрам концертында сығыш яһаны. Төбәк етәксеһе республика халҡына Рәсәй Президентын һайлауҙа ҡатнашҡандары өсөн рәхмәт әйтте һәм ғәмәлдәге дәүләт башлығы Владимир Путинды еңеүе менән ҡотланы.\n— Башҡортостан Республикаһында һайлауҙар ойошҡанлы, бик һәйбәт үтте. Беҙҙең халыҡ берҙәмлеген күрһәтте һәм ил Президентын хупланы, – тине Рөстәм Хәмитов. – Рәсәй Президенты республикабыҙға оло ихтирам менән ҡарай. Ул беҙҙә яңы объекттар төҙөлһөн, яҡшы инфраструктура барлыҡҡа килһен өсөн күп нәмә эшләй. Президент ярҙамы менән бөгөн Башҡортостан Республикаһы «Башнефть» кеүек эре компанияның 25 процент акцияһына эйә булыуы хаҡында ла әйтергә мөмкин. Президент сәйәси мәҙәниәтте үҫтереү йүнәлешендә лә күп нәмә эшләй. Илебеҙҙең алға барғанын күрәбеҙ. Бынан тыш, санкциялар, тышҡы баҫым шарттарында берҙәмлегебеҙҙе, бер-беребеҙгә ярҙам күрһәтеүебеҙҙе, кисә уҙған һайлауҙарҙағы бөтәһен дә күрһәтергә тейеш.\nРеспублика Башлығы тауыш биреүҙә йәштәрҙең ҡатнашыуын айырым билдәләне.\n— Кисә участкаларҙа йәштәр күп булды. Был бик ҡыуандыра, сөнки йәштәр ижтимағи процестарға бик әүҙем ҡушыла. Был бөтә яҡтан да һәйбәт, – тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов. – Ҡәҙерле йәш һайлаусыларым, был акцияларҙың йәш ҡатнашыусылары, гражданлыҡ үҙаңды күрһәтеүегеҙ, Рәсәй Федерацияһы Президентын хуплағанығыҙ өсөн рәхмәт һеҙгә.\nКонцертта «Ҡарауанһарай» башҡорт төркөмө, республиканың башҡа музыкаль коллективтары һәм башҡарыусылары сығыш яһаны. Күренекле «Градусы» төркөмө музыканттары сара хедлайнерҙары булды.\nТеги: Башҡортостан Башлығы, һайлауҙар, концерттар


28 Сентябрь 2010, 21:30\nХәйбулла районында «Юбилей» ятҡылығы өсөн байыҡтырыу фабрикаһының беренсе сиратын быйыл октябрҙә сафҡа индерергә планлаштыралар.Фабриканың сафҡа индереләсәк комплексы йылына 1,5 миллион тонна руда эшкәртеүгә иҫәпләнгән. Киләсәктә байыҡтырыу фабрикаһын киңәйтеү һәм уның етештереүсәнлеген йылына өс миллион тонна рудаға тиклем арттырыу күҙаллана. Быйыл уны йыһазландырыуға инвестициялар 1,7 миллиард һум тәшкил итәсәк.«Юбилей» алты руда ятҡылығынан тора. Уларҙың өсәүһе әлеге ваҡытта асыҡ ысул менән эшкәртелә. ҡалған өсәүһе ер аҫты ысулы менән үҙләштереләсәк. Мәғдән ятҡылыҡтары 584 метрға тиклем тәрәнлектә урынлашҡан. Уларҙа 9,4 миллион тонна самаһы руда бар. 2018 йылға улар йылына 400 мең тонна руда табыуҙы тәьмин итергә тейеш. Ул саҡта рудниктың етештереүсәнлеге 650 мең тоннаға тиклем артасаҡ.\n«Юбилей» алты руда ятҡылығынан тора. Уларҙың өсәүһе әлеге ваҡытта асыҡ ысул менән эшкәртелә. ҡалған өсәүһе ер аҫты ысулы менән үҙләштереләсәк. Мәғдән ятҡылыҡтары 584 метрға тиклем тәрәнлектә урынлашҡан. Уларҙа 9,4 миллион тонна самаһы руда бар. 2018 йылға улар йылына 400 мең тонна руда табыуҙы тәьмин итергә тейеш. Ул саҡта рудниктың етештереүсәнлеге 650 мең тоннаға тиклем артасаҡ.


15 Июнь , 20:02\nДрамтеатрҙың тамаша залы халыҡ менән шығрым. Әмәлен табып, билетһыҙ ингән тамашасылар рәт араларында, стена буйҙарында баҫып булһа ла ҡарарға риза: “Ғәлиәбаныу” бара!\nУрта тирәләге рәттә ултырған бер ҡыҙ янында ғына буш урын әллә ҡайҙан ымһындырып, арбап тора кеүек...\nИке күҙен дүрт итеп, буш урынды эләктереп алырға теләүселәрҙең өмөтө һүрелде барыбер: шаршау асылыр алдынан ғына күршеһеҙ ултырған ҡыҙ янынаашығып килеүҙән бышлығып бөткән егет ҡунаҡланы. Тирләгән маңлайын ҡулъяулыҡ менән һөртөп, тын алышы тигеҙләнгәнсе шып-шым ултырҙы был. Бер аҙ хәл алғас ҡына янында хушбуй еҫе аңҡытып ултырған ҡыҙға иғтибар итте. Ҡыҙҙа күренештәр алышынған ыңғайы егеткә баянан бирле күҙ һирпеп алғылай: оҙонсараҡ ҡуңғырт йөҙ, ҡуйы ҡара ҡаштар, тура танау, бармаҡ баҫымындай ғына мыйыҡ...«Янында егете лә юҡ», – тип уйланы егет һәм күршеһенең ҡолағына эйелде:\n– Исемең нисек, сибәркәй? Байтаҡтан бирле бергә ултырабыҙ, ә исемеңде белмәйем...\n– Ана, Ғәлиәбаныуға ҡара. Ҡамасаулама!\n– Уның янында бер түгел, ике егет өйрөлә. Исемеңде генә әйт тә...Ҡыҙ башҡаса һүҙ өндәшмәне. Егеттең һағыҙаҡланыуынан өндәшмәй арынырға булды, ахыры. Тамаша аҙағынараҡ ят егет тағы ла әрһеҙләшә башланы.\n– Һин үҙең дә Ғәлиәбаныуҙыр әле. Уның кеүек үк һылыу күренәһең. Татлы һүҙҙәр ҡыҙҙың йөрәген бер аҙ имшетеп ебәрҙе.\n– Ул тиклем һылыулығым да юҡ. Ғәлиәбаныу ҙа түгелмен. Баныу ғынамын.\n– Баныу ғына булһаң да, сибәрһең бит? Үҙең генә белмәйһеңдер инде.\n– Ҡамасаулама!...Егет менән ҡыҙ театр алдындағы майҙансыҡҡа килеп сыҡҡанда, тамашасылар әллә ҡасан таралышып бөткәйне инде. Урамда кешеләр ҙә, машиналар ҙа һирәкләгән. Көслө электр лампалары яҡтыһында егет менән ҡыҙ, бер-береһенең буй-һынын күҙҙән үткәреп, байтаҡ һүҙһеҙ торҙо.\n– Ярар, һуңлап киттек, ҡайтышайыҡ.\n– Оҙатып ҡуяйым...\n– Миңә университет ятағына ғына ҡайтырға кәрәк. Үҙем дә барып етермен. Үҙеңә ҡайһы яҡҡа? Төн уртаһында транспортһыҙ ҡалып ҡуйма!\n– Оҙатып ҡуяйым инде.Улар, баҫҡыстан төшөп, университет ятағына табан ыңғайланы. Ҡыҫҡа ғына юлды мөмкин тиклем оҙағыраҡ үтергә тырышты егет. Юл ыңғайында ҡыҙҙың уҡыған факультеты, курсы, тыуған яғы билдәле булды. Егет иһә ауыл хужалығы институтында, зоотехника факультетының бишенсе курсында уҡый икән. Ятаҡ тупһаһына еткәс, бер нисә минутҡа тынып ҡалдылар. Рәхәт тә, ғазаплы ла ине был минутта.\n– Әйткәндәй, исемең нисек ул һинең? Кемдең оҙатҡанын да белмәй ҡалам бит юғиһә! – Баныу, ишек тотҡаһына таянып, көлгән булды.\n– Абау, көтөүсе сыбыртҡыһы кеүек оҙон икән дә! Һинән көлгән булам, үҙемдеке лә шулай инде...\n– Баныу, тинең бит? – Егет аптырап китте.\n– Миңлебаныу мин!Егет ышанырға ла, ышанмаҫҡа ла белмәне.\n– Торған бүлмәңде генә әйтһәң...\n– Бөтә нәмәне бер юлы белһәң, тиҙ ҡартайырһың. Хуш! – Ҡыҙ бер сыңғырҙатып көлдө лә, ҡул суғын елберләтеп, инеп китте.«Үҙемә яҙғанды осраттым, шикелле», – тигән һығымтаға килеп асып инде егет үҙҙәренең ятаҡ ишеген. Миңлейыһангир әрһеҙ булып сыҡты. Иртәгәһенә таң һарыһынан уҡ ҡыҙҙы оҙатып ҡуйған ишек төбөнә килеп баҫты. Кискә тиклем тупһа тапауҙың файҙаһы булманы – Баныу күренмәне. Исмаһам, пальтоһының төҫөн дә абайлап ҡалмағанмын, тип үкенде егет, икенсе көндө лә осрата алмағас. Ниһайәт, Миңлейыһангирға уңыш йылмайҙы: баҫҡыстан Баныу төшөп килә ине. Биле ҡыҫып быуылған асыҡ йәшел пальто, яурындарын ҡаплап торған сәс шәлкемдәре...\n– Баныу!Ҡыҙ тауыш килгән яҡҡа әйләнде.\n– Әллә... Миңлейыһангир инде? Ни эшләп йөрөйһөң иртә менән?– Мин өсөнсө көн инде ошонда...\n– Дәрестәргә йөрөмәйһеңме ни? Тәүге лекцияларың юҡмы?\n– Бар ҙа ул...\n– Ярай, әлегә хуш, һуңлап барам. Сәғәт өстәрҙә ошонда осрашырбыҙ. – Ҡыҙашығып китеп барҙы.Миңлейыһангир һөйләшелгән ваҡытҡа бер минутҡа ла һуңламай килеп етте. Студенттар аҙаҡҡы парҙан күмәкләшеп ҡайтып килә ине. Урталарында – таныш пальтолы, таныш йөҙлө Баныу.\n– Быҙауҡайға оҡшамаған, – тип төрттөрөп үтеп китте бер-ике ҡыҙ.\n– Килеп еттең дәме ни? Оҙаҡ тораһыңмы?\n– Юҡ, һин әйткән ваҡытҡа килдем.\n– Вәт яҡшы. Ошонда көтөп тор. Мин хәҙер!Кейемен алыштырырға тип ингән Баныу оҙаҡ көттөрмәне:\n– Беҙҙә әлегә газ эшләмәй. Ашханала туҡланабыҙ. Әйҙә, киттек. Һин дәашамағанһыңдыр.\n– Юҡ....Ашханала тамаҡ ялғап алғас, егет менән ҡыҙ урамға сыҡты. Баныу, егетменән иҫәпләшмәк булып, аҡса янсығын сығарҙы.\n– Кәрәкмәй, – тине егет.\n– Аҡсаң шул тиклем күпме ни?\n– Күп булмаһа ла, тамаҡланып йөрөр өсөн бар. Эшләп уҡый ул егет халҡы.Һинең ризығың утыҙ тин генә булды бит.\n– Студентҡа ул да аҡса. Атай-әсәйең хәлле генәлер.\n– Атайым, әсәйем дә юҡ минең. Өләсәйемдә үҫтем. Уның бар байлығы – ун ике һум пенсия, биш тауыҡ, бер-ике баш һарыҡ-кәзә, – тине Миңлейыһангир.Ҡыҙ егеткә байтаҡ ҡына текләп ултырҙы.\n– Исемеңде дөрөҫ ҡушмағандар. Исемең «миңле» булһа ла, йөҙөңдә энә кү ҙен-дәй ҙә миң юҡ.\n– Ни эшләп булмаһын? Йөҙөмдә булмаһа, бына ҡайҙа. – Егет усын яҙып күрһәтте.Усының, сиғандар әйтмешләй, яҙмыштарҙы билдәләр һыҙыҡтар киҫешкән урынында бер тин аҡса ҙурлығындағы көңгөрт миң тора ине.\n– Абау, ҡайһылай ҙур. Ысынлап та Миңлейыһангир икәнһең.\n– Һинең дә йөҙөңдә миң юҡ бит. – Егет тә, үҙ сиратында, ҡыҙға текләп ҡараны.\n– Бар. – Ҡыҙ серле генә йылмайып ҡуйҙы.\n...Миңлебаныу бәләкәй генә төпкөл ауылда тыуҙы. Телефон да, фельдшерпункты ла, ҙур мәктәп тә, ултыра һалып сығып китергә йүнле-башлы техника ла,оло юл да юҡ. Ҡатын-ҡыҙ балаға ауырып китһә, “ҡул арты еңел” тиҙәр ҙә кендекинәһе Бәҙриямал әбейгә әйтәләр. Ауылдағы йәшерәк кешеләрҙең барыһының да кендек инәһе ине ул. Ҡатындар бер өҙлөгөүһеҙ ҡотола ине ауырҙарынан. Сабыйҙар тыуа торҙо, шалҡандай һау-сәләмәт үҫә торҙо. Бәҙриямалдың бер бөртөк балаһы булмаһа ла, «шөкөр, ауыл тулы минең балаларым» тип әйтер булды йыш ҡына. Миңлебаныуҙың да кендек инәһе ул.\n– Ҡыҙыҡайға ниндәй исем әҙерләнегеҙ? – Кендек әбейе сабыйҙы әсәһенеңтүшенә һалды.\n– Кем булырын алдан уйлашмағайныҡ та... – Әсәһе һораулы ҡарашынатаһына төбәне.\n– Әллә инде. Малай ҙа көтә инем. Алдан исемен дә әҙерләп ҡуйған булғайным.Исемен үҙең ҡуш та ҡуй, Бәҙриямал апай, – тине атаһы. – Ҡыҫҡа ғына, уңайғына булһын. Ауыл тулы Зилә-Миләләр кәрәкмәй. Баныу. Шундайыраҡ.\n– Матур, хәҙерге заман өсөн һирәк исем. – Кендек инәһе үҙенсә йөпләне. – Тиктулыраҡ итеп әйтергә Миңлебаныу тип ҡушайыҡ.\n– «Миңле»һе нимәгә инде ул, Бәҙриямал апай? Миңе юҡ та баһа. Ҡолға буйыисем нимәгә?\n– Аһ-аһ, нишләп миңе булмаһын. Барсы! Миңле балаға миңле исем ҡушалар– шулайтһаң, бала ғүмере буйы бәхетле, ырыҫлы була.\n– Миңе булмағанға ғына әйткәйнем дә инде... – тип ыуаланды атаһы.\n– Бар, тинем бит. Берәү түгел, алтау!\n– Китсе? Ҡайһы ерендә?\n– Ышанмаһаң – ҡара! – Кендек әбейе йүргәкте тағатып ебәрҙе. Сабыйҙыңкендеге тирәләй балан орлоғондай ғына алты миң телефон аппаратындағыһандар һымаҡ түңәрәк яһап, теҙелешеп торалар ине.\n– Алты балаға ишара был. Алты ҡыҙы булыр. Иншалла! – Кендек әбейебаланы яңынан йүргәгенә төрҙө.\nМиңлебаныу менән Миңлейыһангир дәрестән һуң төшкөлөктө ашханала бергә ашар булып китте. Йөрөргә алыҫыраҡ булһа ла, егет бер минутҡа ла һуңламаҫҡа тырышты. Миңлебаныу магнитының тартыу көсө самаһыҙ ине шул. Егет менән ҡыҙҙың драмтеатрҙың ярымҡараңғы тамаша залында осраҡлы рәүештә генә танышыуы айырылмаҫ дуҫлыҡҡа, унан ҡайнар мөхәббәткә әйләнепкит те. Июнь баштарында, диплом эштәрен яҡлар алдынан, үҙҙәре туҡланып йөрөгән ашхананы ике-өс сәғәтлек ҡуртымға алып, студент туйы үткәреп ҡуйҙылар.Эш башлап ебәрер алдынан Миңлебаныуҙың ауылына барып бер аҙ ял иттеләр ҙә Атбағарға, Миңлейыһангирҙың өс йыл элек вафат булған өләсәһенең өйөнә, туралап ҡайттылар. Икеһенә лә август урталарынан эшкә сығырға. Барлы-юҡлы аҡсаны тәғәмдән арттырып, өй һипләнеләр. Ҡағып-һуғып, йыуып- йышып, буяп алғас, бер нисә йыл бағыуһыҙ торған йортҡа ҡот инде.Йәш ғаиләнең тормошо өйҙө һипләп ингәндең тәүге көндәренән үк көйлө китте. Бер-береһен бер һүҙҙән, күҙ ҡараштан уҡ аңлашып йәшәй башланылар, бер-беренең эштән ҡайтҡанын һағынышып көтөп алдылар. Мөхәббәт емеше лә үҙен көндән-көн нығыраҡ һиҙҙереп, тыштан белдерә барҙы. Миңлебаныу мәктәпкә киңерәк күлдәк кейеп, иңдәренә ябынған болоттай ҙур дебет шәленең ике осо менән кәүҙәһенең ал яғын ҡаплаңҡырап йөрөй башланы. Атай-әсәйҙең һәр ҡайһыһы мөхәббәт емешенең үҙенә оҡшап, үҙ енесенә тартып тыуыуын теләне. Ул йылдарҙа яралғының кем булып тыуыуын алдан төҫмөрләргә ярҙам иткән УЗИ кеүек аппарат юҡ ине әле. Үҙҙәренең исемдәренәоҡ шаш матур-матур исемдәр барланды. Миңлебаныу, үҙе миңле булғас, тыуасаҡ ҡыҙы ла миңле булырға тейеш, тигән уйҙан сығып, ҡағыҙға «миңле» исемдәрҙе бер-бер артлы теҙҙе. Биш-алты исем яҙҙы ла шулар араһынан үҙенең исеменең икенсе өлөшөнә оҡшаш булырын һайланы – Миңлебанат. Ҡалған миңле исемдәрҙе һаҡлыҡҡа фотоальбом эсенә һалып ҡуйҙы. Кендек инәһе Бәҙриямал әбей алты ҡыҙ бала табыуын да юраған бит. Кем белә алдағы көндө. Нәҫел-нәсәбе лә түл ле: өләсәһе егерме бер, ҡәртәсәһе ун алты бала тапҡан...Миңлейыһангир малай көттө. Ферманың ҡыҙыл мөйөшөндә аулаҡлап ял итеп ултырғанында ул да «миңле» малайҙар исемлеген төҙөп алғайны. Мауығып китеп, ете-һигеҙ исем яҙып ташлаған. Шуларҙың араһынан Миңлетаһирға туҡталды. Исемдең беренсе яртыһы ғына түгел, икенсе яртыһы ла атайҙың исеменә оҡшаш: Миңлейыһангир – Миңлетаһир. «Һис шикһеҙ миңле тыуырға тейешбыл малай. Усының ҡап уртаһында булмаған хәлдә лә, берәй ерендә булыр әле»,– тип уйланы буласаҡ атай.\nБала табыу бүлексәһе дауахананың өсөнсө ҡатында ине. Миңлебаныу, шәленә уранып, балконға сыҡты.\n– Хәлдәрең нисек? Малаймы? – тип һораны йәш атай.\n– Яҡшы. Ҡыҙыҡай, – тине ҡатыны.Атай күңелен әҙ генә күңелһеҙлек шәүләһе елпеп үтте.\n– Миңә оҡшағанмы һуң аҙыраҡ булһа ла?\n– Һуйып ҡаплаған кеүек. Хас үҙең.Шәфҡәт туташтары сабыйҙы яңылышлыҡ менән алыштырып ҡуймаһындар, тип шикләнә ине атай кеше. Шик юҡҡа сыҡты. Күңел тынысланды.\n– Миңе лә бармы?\n– Хас үҙең инде, тим бит. Уң ҡулының ус төбөндә.\n– Шулай уҡмы ни? – тип киң йылмайып ебәрҙе Миңлейыһангир. – Сығарып күрһәтмәйеңме?\n– Рөхсәт итмәҫтәр шул.\n– Оҙаҡ торорға ярамай. Өҙлөгөрһөң. – Шәфҡәт туташы йәш әсәне алып инепкитте.\n– Малаймы? – тип ҡаршыланы машина янында көтөп тороп ҡалған күршеһе, атай кешенең йылмайып килеп сығыуын күреп.\n– Юҡ та. Ҡыҙыҡай. Үҙемә һуйып ҡаплаған кеүек оҡшаған, ти. Хатта миңе лә минеке кеүек икән, – тип уң ҡулының усын йәйеп күрһәтте.\n– Ысынлап та Миңлейыһангир икәнһең дә. Ҡыҙыҡайҙың да исеме миңлебулыр инде, – тине күршеһе.\n– Кем тип ҡушһа ла – әсәһенең эше. Ә миңә икенсеһен малай итеп көтөргә ҡала инде, – тине Миңлейыһангир, машинаға инеп ултырғас.Миңлебаныу больницанан ҡайтҡас, сабыйҙың исем туйын үткәрҙеләр.\n– Исеме нисек булыр? – тип һораны йәш кенә мулла, алдына биләүҙәге сабыйҙы килтереп һалғас.\n– Миңлебанат, – тине әсәһе.Мулла ҡөрьән көйөнә ятышлы көслө, моңло тауышы менән сабыйҙың ике яҡ ҡолағына ла өсәр тапҡыр «Миңлебанат» тип ҡысҡырҙы.\n– Ярай, йәмәғәт. Сабый ата-әсәһенә иш булып, өйҙөң йәме, ҡыуанысы булыпүҫһен. Аяҡ арты уң булһын. Ошо ҙур өй эсе шат, ишле балалар тауышына сорналып торһон. Амин, – тип ике ҡуллап битен һыпырҙы.Бала тыуғандан һуң бирелгән ял ваҡыты бик тиҙ үтеп китте. Миңлебаныуғаэшкә сығырға кәрәк. Сабыйҙы ҡарашырға өләсәй ҙә, ҡартәсәй ҙә юҡ. Нишләргә?Уй лаша торғас, әмәлен таптылар барыбер. Ауылдың иң осонда Миңлейыһангирға сыбыҡ осо ғына туған тейеш кеше көнлө бер әбей йәшәй ине. Бала ҡарашырға шул Гөлзифа әбейгә әйтеп ҡаранылар. Йыл әйләнәһенә утынға йонсоған әбей йәштәрҙең тәҡдименә ҡушҡуллап риза булды. Иркен өйҙөң бер мөйөшөн таҡта менән бүлеп, үҙенә айырым бүлмә әтмәләп бирҙеләр. Өй ҡото булған сабыйлы йәш ғаиләнең көнитмеше яйға һалынды. Икеһенеңдә эше бара, бала ла бағыулы.Миңлебанатҡа йәш ярым тигәндә, Миңлебаныу йәнә ауырға уҙҙы. Икеһе лә түҙемһеҙләнеп малай көттө.Ҡатынын больницаға ҡалдырып киткәндең икенсе көнөнә эштән һуң дауаханаға юлланды ир. Универмаг фойеһының бер мөйөшөндә тере сәскәләр һаталар ине. Ҡиммәт булһа ла, хаҡына ҡарамай, ҙур бер тотам гладиолустар гөлләмәһен һатып алды ла дауахананың подъезд майҙансығына килеп баҫты. Миңлебаныуҙы саҡырҙылар. Йөҙө шатлыҡлы ла, бойоғораҡ та күренә ине.\n– Малаймы? – Һаулыҡ һорашҡандан һуң иң беренсе һүҙе шул булды атайкешенең.\n– Түгел шул, – тине ҡатыны баҫалҡы ғына тауыш менән, иренең өмөтөаҡланмауында үҙен бер аҙ ғәйепле һанағандай.\n– Миңә оҡшағанмы һуң? Миңе бармы?\n– Быныһы ла, апаһы кеүек, тас һин инде.\n– Шулай булырға тейеш тә, – тине атай, китек күңелендәге төйөрҙө бер аҙ йомшартырға тырышҡандай.Икенсе сабыйҙың да исем туйына табын йыйылды. Мулла оҙонға киткән вәғәзенән һуң сабыйҙың ике ҡолағына ла «Миңлеһылыу» тип исемен ҡысҡырҙы.\n– Миңлеһылыу бигерәк оҙон, телгә лә ауырыраҡ. Миңһылыу ғына булып китер инде, – тине кемдер.Мул әҙерләнгән һыйҙан бик ҡәнәғәт ҡалған мулла, бәләкәй таҫтамалдарменән бит-ҡулын, ауыҙ-моронон һөртөп алғас:\n– Йәгеҙ, йәмәғәт, ризыҡҡа хуш итәйек. Өсөнсө сабый ир затынан булып, уныңда исем туйында ошолай һыйланып ултырырға яҙһын һәммәбеҙгә лә. Амин, –тип битен һыпырҙы. Ҡунаҡтар уның артынса ҡабатланы.\nҠатын өсөнсөгә ауырлы. Ир был юлы ла зарығып малай көтә. Миңлебаныуҙың ауырға уҙыуы билдәле булғас та, алдан уҡ тыуыр малайының тояғын йыуып, төшөргөләп ҡайта башланы.Өсөнсө сабый ҙа уң ҡулының ус төбөндә ҡыҙарып бешкән һутлы балан орлоғондай ғына миңле ҡыҙ ине. Фотоальбомдағы әҙер исемлектән Миңленурисемен һайлап алып ҡуштылар. Сабый ҡыҙ баланың быныһы ла һуйып ҡаплаған кеүек атаһы ине.\n– Үҙенән төшһә лә, ул тиклем дә оҡшамаҫ, хәйерһеҙ, – тип ҡуйҙы балаларҙыбағыусы Гөлзифа әбей.Миңлебаныуҙың дүртенсегә тапҡан балаһы ла ҡыҙ булды ла ҡуйҙы. Исем туйын ҙур табынһыҙ, муллаһыҙ ғына үткәрҙеләр. Исемен Миңлениса тип ҡуш тылар. Атайҙың күңеле бик үк күтәренке булмаһа, бер-береһенән ике илегә генәҡалҡыуыраҡ ҡыҙыҡайҙар өсөн оло шатлыҡ килде өйгә. Иң кесе туғандары ирмәк кенә тере ҡурсаҡ кеүек. Көноҙоно тигәндәй сәңгелдәк янынан китмәнеләр.Уянып мышылдай башлаһа, үҙҙәре лә орсоҡ буйы ҡыҙҙар шунда уҡ сәңгелдәкте һырып ала ла кемуҙарҙан бәүетә башлай.Малайһыҙ тормош өй эсен һалҡын күләгә булып биләй барһа, фермала ла эш көйлөнән түгел ине. Күпме генә тырышмаһын, эш һөҙөмтәһе маҡтанырлыҡ булмағас, Миңлейыһангирҙың карьераһы ла үҫмәне, эш хаҡы ла түбән көйө ҡалды. Дүртенсе тиҫтәне тултырып килгәндә һаман да урта звено етәкселәре кимәлендә эшләп йөрөүе уға күңелһеҙ була башлағайны. Көнләп түгел, сәғәтләпүҫкән ҡыҙыҡайҙарҙың да сығымдары торған һайын үҙҙәре менән ярышып үҫәбарҙы. Ике йыл һайын декретта ултырған ҡатындың да эшенән килеме түбән.Күмәк балалы уҡытыусының сәғәттәре йылдың-йылы бер ставканан үтмәне.Миңлейыһангирҙың механизатор, малсы булып эшләгән тиҫтерҙәре күптәнинде машиналы булып бөтөп бара. Районға ла, баҙарға ла, йәйҙәрен еләк- емешкә лә, яланға ял итергә лә үҙ «Москвич»тарында йә «Жигули»ҙарында елдерәләр. Ә Миңлейһангир менән Миңлебаныу, эреле-ваҡлы балаларын ҡаҙ бәпкәләре кеүек эйәртеп, гелән йәйәү йөрөй. Ғаилә башлығы оҙон аҡса артынан ситкә китеү уйы менән мауыға башланы.Яҙға табан Гөлзифа әбей гүр эйәһе булды. Уны ҡәҙерләп, бөтә йолаларҙы еренә еткереп ерләнеләр. Балаларҙы бағыуҙа төп ярҙамсы булып баш бала Миңлебанат ҡалды\n....Донъя хәлдәре тураһында иркенләп һөйләшеп алырға икәүләшеп һап-һары итеп буялған тупһа күтәрмәһенә ултырып алдылар. Ҡыҙҙарҙың өсәүһе, күпереп үҫкән ҡаҙ үләнен кисеп, сыр-сыу һәпәләк уйыны ҡороп ебәргән. Дүртенсеһе,яңы ғына аяҡлана башлағаны, апалары кеүек йөрөргә тырыша. Миңлебаныу кескәй ҡыҙын, апаларына ҡамасауламаһын өсөн, күтәреп алды:\n– Үҙеңә оҡшап тыуған балаларыңды һин дә ҡарарға тейешһең... Миңлейыһангирҙың, ысынлап та, бөгөнгө көндәге шикелле ҡыҙыҡайҙарыянында ултырғаны юҡ ине. Исмаһам, береһенең малай булып тыумағанына «үпкә»һен онотоп, Миңленисаһын сәстәренән һыйпап иркәләне, түшенә ҡыҫып яратты.\n– Ҡыҙ балалар ҙа бик татлы була икән дә, – тип кескәйенең маңлайынан үбеп алды.\n– Ошо балдан да татлы балаларҙың, исмаһам, береһе малай булһасы!Атай кеше ҡыҙын ҙур устарына ултыртып һикертә башланы. Ҡыҙыҡай яр һалып көлөп, сәпәкәйләп кинәнде. Иренең ҡыҙ балаларҙы яратыуын тәүгә абайлап, Миңлебаныу ҙа сикһеҙ ҡыуанды.\n– Шөйлә ҡарт та түгелбеҙ. Бәлки, малай тыуыр әле, – тине Миңлейыһангир.Ир бала тураһында һүҙ тағы ла ҡуйырҙы.\n– Әллә инде. Ҡыҙҙар табып, мәктәптә йүнләп эшләгән дә юҡ, – тине Миңлебаныу. – Булмаһа, ситкә барып йөрөп ҡара. Улың тыуһа, ситтән булһа ла ҡарарһың, етем итмәҫһең. Боронғо йола буйынса йәш ҡатын алып ҡарарға ла була. Ишек алды иркен. Бәләкәйерәк өй күтәреп ултыртырһың. Хәҙер бит күп ҡатынлылыҡ тураһында ла һүҙ сығара башланылар.\n– Уныһы булмай. Үҙ-ара сөкөрҙәшеп, уртаҡ балаларҙы бергә-бергә тәр биәләүгә ни етә? Ике ҡатын менән йәшәр өсөн икегә ярылырға кәрәк инде.\n– Детдомдан мәктәпкәсә йәштәге берәй малай алайыҡ, улайһа...\n– Улай ҙа булмай. Үҙ ҡаныңдан ғына яралған баланы бала итеп һөйөп, үҫтерепбула, Миңлебаныу.\n– Аптырағандан әйтәм, – тине ҡатыны, бәләкәсен үҙенең алдына күсереп.\n– Үҙебеҙгә ынтылып ҡарарға кәрәк. Ҡырҡҡа етмәгәнбеҙ бит әле.\n– Әллә инде. Кендек инәйем алты бөртөк миңде алты ҡыҙ балаға юраған. Хоҙайҙың «Амин» тигән һүҙенә тура килгән булһа юрауы...\n– Сихырсы әбейҙәр заманы үткән бит инде. Беҙгә тигән малай үҙебеҙҙеңҡандалыр әле. – Ир миңле ҡулы менән ҡатынының яурынынан ҡосаҡланы.Һүҙ малай тирәһенән көнитмеш темаһына күсте.\n– Тормош әкренләп ҡиммәтләнә бара. Балаларҙы мәктәпкә әҙерләү генә лә, ана, күпмегә төшә башланы. Һинең йәйге ялыңа тейгән аҡсаң үҙеңде яңы уҡыу йылына әҙерләргә лә етмәй. Миңә ярай инде. Фермаға әллә ни яһанып-кейенепбармаһам да була. Берәй аҡсалыраҡ эш яғын ҡарарға ла уйлана башланым.\n– Ә үҙеңдең эшең? Башлағанды ташлап китергә биш йыл уҡыныңмы ни? Һине дипломлы белгес итеп сығарыу өсөн хөкүмәтебеҙ күпме аҡса түкте.\n– Диплом хаҡын әлегә тиклем түгелгән көс менән ҡапланым инде мин. Һинең айлыҡ эш хаҡың да һикһән һумдан артмай. Тиҫтерҙәр машиналы булып бөттө. Ә беҙ – һаман йәйәүле Мәхмүт.\n– Ҡайҙан тапмаҡ булаһың һуң ул аҡсалы эште?\n– Көнбайыш Себерҙең төньяғын үҙләштерә башлағандар. Нефть тә, газ да биккүп икән ул яҡтарҙа. Вахта ысулы менән ай ярым эшләргә лә ай ярым өйҙәятырға.\n– Тундрала беҙҙәге шикелле фермалар юҡтыр бит. Нефтсе лә түгелһең.\n– Баштараҡ төрлө эштәрҙә йөрөп торорға ла ризамын. Ғаиләне әҙәм рәтлеҡарарлыҡ аҡсаһы ғына булһын. Ул яҡта эшләгәндәр кеҫә сығымдары тип аталғанбер услам өсәрлектәрҙе түш кеҫәләренә һалып ҡына йөрөйҙәр икән, тип һөйләйҙәр. Бында ундай аҡсаны ай буйына ла эшләп булмай.\n– Ни тип әйтергә лә белмәйем шул. Балалар ишле бит. Эштә лә, өйҙә лә бер яңғыҙыма ауырға тура килмәҫме?\n– Тағы ла берәй ярҙамсыһыҙ әбейҙе өйгә индерергә кәрәк булыр.Был иркенләп ултырып әңгәмәләшеп алыу ғаилә тормошонда башланасаҡ үҙгәрештәрҙең башы ғына ине.Ғаилә башлығы балаларға күҙ-ҡолаҡ булышырға күрше ауылдан үҙе лә ҡараусыға мохтаж Зарифа исемле әбейҙе алып килеп ҡалдырҙы ла эштән бушағандың өсөнсө көнөндә Уренгой тарафтарына юлланды. Зоотехник һөнәренән башҡа бер ниндәй шөғөлгә ҡағыҙҙары булмаған Миңлейыһангир яңы үҙләштерелә башлаған промыслала склад ҡарауылсыһы булып эшкә урынлашты. Үҙен ике-өс аҙна буйы тәртипле эшсе итеп күрһәтеп тә өлгөргәс, ваҡытлыса быраулаусы ярҙамсыһы итеп күсерҙеләр. Төньяҡтың һыуығына ла тиҙ күнекте, яңы эшенә лә бик тиҙ төшөндө. Бер ай тигәндә, һынау тотоп, өсөнсө разрядлы быраулаусы ярҙамсыһы таныҡлығы алды. Хәҙер арҡаны ныҡҡа терәп, баштан-аяҡ эшкә сумды Миңлейыһангир. Ай ярымдан һуң, совхоздағы эш хаҡы менән сағыштырғанда байтаҡ ҡына аҡса эшләп, оҙайлы ялға ҡайтып төштө.Кәртә-ҡураһын, өй тирәһен ҡышҡа әҙерләп, йүнәтеп алды ир. Фермаға барып, үҙенән һуң ҡалған эш торошо, эшкә яңы килгән зоотехник менән та нышты. Ҡышҡылыҡҡа бесән, утын әҙерләп, уны турап-ярып йөрөй торғас, ай ярымлыҡ вахта ялы үтеп тә китте: аҙыҡ-түлек тултырылған рюкзагын артмаҡланы лаӨфөгә юлланды. Унан инде Уренгойға осасаҡ. Вахтаға китер алдынан ҡатынының ауырға ҡалыуы билдәле булды. «Етер инде өйҙө ҡыҙ менән тултырырға, өйҙә малай тауышы ла булырға тейеш», – тигән күңелле уйҙар ҡайнашты уның башында.Миңлейыһангир вахтаға дүртенсе тапҡыр киткәнендә, Миңлебаныу декретҡа сығып ҡалғайны инде. Вахта аҙағына табан промысланан эштән ҡайтыуынапочтальон ҡыҙыҡай:\n– Йыһангир ағай, һөйөнсө давай, – тип теплушка ишеге янында телеграммаелберҙәтеп тора ине.\n– Малаймы? – тип ашығып үрелде телеграммаға атай кеше.\n– Һөйөнсөгә нимә?\n– Бер кило «Ҡараҡом» кәнфите. Йә, малаймы? – тине шатлығы йөҙөнә сыҡҡаннефтсе.\n– Какой там малай. Минзифа что ли там, – тине башҡортса арлы-бирлеһупалаған почтальон ҡыҙ.Миңлейыһангир телеграммаға күҙ йүгертте лә, йөҙөнә бер ниндәй ҙә тойғо сығармай, уны кеҫәһенә тыҡты.\n– Не радуешься что ли, твой же, наверное, ребенок. А «Каракум»?Миңлейыһангир почтальонға түш кеҫәһенән дүрт өслөк сығарып һуҙҙы. Иртәгәһенә үк ҡайтырға юлға сыҡты ул. Тупһаны ашатлап үтеүе менән:\n– Иҫән-һау ҡотолоуың менән, – тине ҡатынына. – Миңә оҡшағанмы? Миңебармы?\n– Эйе, апалары кеүек, һиңә оҡшаған, – тип ҡаршыланы ирен Миңлебаныу. Атай кеше сәңгелдәктәге сабыйының йөҙөнә ҡараны. Ике тамсы һыу кеүекоҡшашлыҡ. Биләү эсендә булғас, усындағы миңен генә асып ҡарай алманы.Малай табып ҡаршылап ҡыуандырмаһа ла, ҡатынының ауырынан иҫән-һауҡотолоуынан, донъяны матур итеп көтөп тороуынан риза ине Миңлейыһангир.Атай менән әсәй малай затынан ваз кисмәгәндәр ине әле. Алтынсы бәпестәретыуыуға вахтанан район үҙәгенә килеп төшкән Миңлейыһангир туп-турабольницаға юлланды. Уның баҙлап торған сәскәләр тотоп килгәнен тәҙрәнәнкүреп ҡалып, Миңлебаныу өсөнсө ҡаттың подъезд майҙансығына сығып торған.\n– Иҫән-һау ҡотолоуың менән ҡотлайым, – тине ире, ҡатынының болоҡһоуыраҡ тороуынан үҙе күңелһеҙләнеп. – Малаймы?Миңлебаныу һүлпән генә итеп баш сайҡаны.\n– Миңә оҡшағанмы?Ҡатыны бармағын өнһөҙ генә үҙенә төбәне.\n– Миңе бармы һуң?\n– Юҡ. – Миңлебаныу шым ғына илап ебәрҙе. Эре күҙ йәштәре үрҙән георгинсәскәләренең эре таж япраҡтарына тып-тып тамды.Миңлейыһангир башҡаса бер ни ҙә өндәшмәне. Килтергән сәскәләрен тәҙрәтөбөнә таратып ебәрҙе лә ҡырт боролоп ҡайтып китте.Өйөнә ҡыҙмаса булып ҡайтҡан Миңлейыһангир, Зарифа әбей тирәләй аптырашып ҡарап торған биш ҡыҙының береһенә лә бер һүҙ ҙә өндәшмәй, үҙ бүлмәһенә үтте һәм сыҡмаҫ булды. Ҡайтҡанының өсөнсө көнөндә Миңлейыһангир,иртә менән тороп, мал-тыуарын ҡараны, Зарифа әбейгә балаларҙы тәрбиәләшеп, мәктәпкә ебәрергә ярҙам итте.\n– Улым, ни булды һиңә? Килендең хәле нисек? Барғаның булдымы янына? Ниңә бөгөн барманың? – тип сурытты Зарифа инәй.\n– Эй, инәй, һин һорама, мин әйтмәйем... – Миңлейыһангир башын эйҙе.\n– Әллә килен менән берәй хәл булдымы? – тип төпсөнөүен дауам итте Зарифаәбей.\n– Бер ни ҙә булмаған. Иҫән-һауҙар.Алтынсы ҡыҙы тыуып, бер аҙна үтеүгә, Миңлебаныу «Тиҙ ярҙам» менән үҙе ҡайтып төштө. Ире ҡурала мал ҡарау менән мәшғүл ине. Ҡаршыламаны ла, һаулыҡ та һорашманы, хәлен дә белешмәне. Сабыйҙы һорашыу түгел, уның яғына әйләнеп тә ҡараманы.Ул кисте Миңлейыһангир, мал-тыуарын ҡарап бөткәс, тура өйөнә инмәне, йоҡларға ла ҡайтманы. Иртәгәһен тыштағы донъяһын ҡарарға ғына ҡайтты. Эшен бөтөргәс, өйгә инде. Ҡатыны менән сабыйы ятҡан йоҡо бүлмәһенә яҡын да барманы. Зарифа әбейгә лә бер өнө лә булманы. Түрбашҡа уҙып, бер стакан һалҡын сәй һемерҙе лә тағы ҡайҙалыр олаҡты.Миңлейыһангирҙың ялы бер төрлөрәк ҡалыпҡа әйләнеп китте: көн һайын иртән Зарифа инәй менән ҡатыны кейендергән өс ҡыҙын балалар баҡсаһына алып бара, унан ҡайтҡас, мал-тыуарын тәрбиәләп, ихата тирәһен тәртипкә килтерә; уҡырға йөрөгән ике ҡыҙына дәрес әҙерләшеп, мәктәпкә оҙата. Кисен кескәйҙәрен балалар баҡсаһынан алып ҡайта, мал ҡарай. Ғаиләһе кискелектеашағас, аш бүлмәһендәге раскладушкаһына һуҙылып ятып ала ла китап йә гәзит-журнал уҡыштыра. Ашарға көнөнә өс тапҡыр совхоз бүлексәһе ашханаһына йөрөй.Элек Миңлейыһангир тыуған бер ҡыҙына, роддомдан ҡайтҡас та ауыл Советына барып, «Тыуған йылы тураһында таныҡлыҡ»ҡа ҡатыны әйтеп ебәр гән«миң»ле исемде яҙҙырып алып ҡайта торғайны. Төпсөк ҡыҙына метрика алып ҡайтырға аяғы ла тартманы, күңеле лә төшмәне. Һаулығы бер аҙ урынынаултырғас, Миңлебаныу үҙе барып алып ҡайтты.\n– Бәпестең исеме Миңлебикә булған, – тине балалар баҡсаһына йөрөгәнҡыҙҙарҙың олорағы.\n– Миңһеҙбикә булһа, ысынға тура килер ине, – тине атай кеше һәм башҡасаһүҙ ҡатманы.\n– Ә мин Аҡбикә тип яҙҙырыр инем. Әсәй шикелле ап-аҡ ҡына бит ул, – тинеҡыҙыҡай, үҙҙәре яратып өлгөргән һылыуҙары тураһында оҙағыраҡ һөйләшепбарырға теләп.\n– Уныһы ла дөрөҫ булыр ине, ҡыҙым, – тиеү менән сикләнде атаһы.Өйгә бәпес ҡайтҡанға ун көнләп ваҡыт үтеп тә бара. Атай менән әсәй араһында бер һүҙ ҙә әйтелмәгән. Өй эсендә ҡапма-ҡаршы осрашһалар, ир ҡатыны янынан күҙҙәренән зәһәр ут сәсеп, терһәк терһәккә тейеп ҡалыуҙан сирҡанып,ситләтеңкерәп үтеп китә. Вахта ялының һәр көнө ике яҡ өсөн дә самаһыҙ ҙур ғазаптар эсендә үтә торҙо. Сабыйы йоҡлаған арала әсәй кешенең керпектәре йомолманы – төндәр буйы тоҙло күҙ йәштәре мендәрен сылатып сыҡты.Өйҙәге ауыр тынлыҡтан Зарифа әбей ҙә екһенә башлағайны. Хужа өйҙә саҡта Күрше-күләнгә ултырмаға йөрөштөрөр булып китте. Шундай аулаҡ ҡалған көндәрҙең береһендә Миңлебаныу үҙен ситләтеп үтеп барған иренең еңенән матҡып тотоп туҡтатты:\n– Әйҙә, һөйләшеп алайыҡ әле. Ауыҙға йөҙөк йәшереп, өндәшмәйенсә күпмейә шәргә мөмкин? Тырнаҡ ҡараһындай ғына ғәйебем булһа ла, шартлатып тураһын әйт тә, сәстәремдән урап тотоп, иҙән буйлатып һөйрәп, типкеләп туҡма.Үсең ҡанып ҡалыр. – Миңлебаныу иренең күҙҙәренә ялбарып ҡараны. – Түҙермен. Бер өн дә сығармам. «Ыһ» та итмәм, исмаһам.\n– Тел һөйәкһеҙ ул, Миңлебаныу. Матур һайрайһың, әй. – Ир мыҫҡыллы көлөп ҡуйҙы. – Әммә ҡылған гонаһыңды тел менән генә йыуып төшөрөп булырмы икән? Үҙе юҡтың күҙе юҡ, тиҙәрме әле...\n– Нисек телең бара, Йыһангир! Мине әҙәм ҡарағыһыҙ бысраҡҡа ҡойондорор өсөн артымдан күләгә шикелле йөрөнөңмө ни? – Диванға лыпын ултырған Миңлебаныу түгелеп иларға кереште.\n– Ике рәхәт бергә бергә килмәй шул, бер рәхәттең бер михнәте лә була. Гонаһтарың өсөн тамуҡ ғазабын донъялыҡта кисер әйҙә... – тип үсәне уны ире.\n– Йыһангир! Нисек телең бара бер гонаһһыҙ Хоҙай бәндәһен ләғнәтләргә? Бәндәләрҙән оялмаһаң, Алланы һанла, исмаһам. Мине гонаһлыға иҫәпләһәң,гонаһһыҙ сабыйыбыҙҙың яҙмышын уйла...\n– Бер тинлек тә гонаһың булмағас, нишләп һуң бала бер тамсы ла миңә тартмаған? – тип ҡыҙып китте Миңлейыһангир. – Тимәк, минең ҡатнашлығым булмаған!\n– Алты баланың береһе әсәйгә оҡшаһа, ғәйепме ни?\n– Ә миңе һуң, миңе? Ус төбөндәге миңе ҡайҙа булған? Ете быуын буйына ырыуыбыҙҙың ҡотон билдәләп килгән тамға бит ул. Нишләп ул, Минһеҙбикәгә килеп терәлгәс, ҡапыл өҙөлгән?\n– Малай булған булһа, миңле булып та тыуған булыр ине. Ошо көнгә төшөп ултырырға яҙғандыр инде. – Әсә илауҙан йәнә һығылып төштө.\n– Өйҙә тыныс тормош кисергең килһә, метрикаһынан минең исемде һыҙып ташлап, ысын атаһының исемен яҙҙырып яңынан ал. Уға көсөң етмәһә, атаһы урынына һыҙыҡ ҡуйҙыр.\n– Йыһангир, ни һөйләйһең? Аҡылдан тайпылдыңмы әллә? Имер ваҡыты етеп, сабый тынысһыҙлана башланы. Әсәй сәңгелдәктән сабыйын күтәреп алды.\n– Беҙҙең арала һүҙ шуның менән ғүмерлеккә өҙөлдө, – тип ишекте шарт ябып сығып китте үҙ һүҙенең дөрөҫлөгө өсөн ҡанталашып ярһыған Миңлейыһангир.Ултырманан ҡайтып ингән Зарифа әбей, балаһын имеҙеп ултырған әсәнең йөҙөндә күҙ йәштәре юлаҡтарын күреп, хужа менән хужабикә араһында бик даулы аңлашыу булып алғанын һиҙенеп алды.\n– Булмаһа, мин үҙ ауылыма ҡайтайым, ҡыҙым. Үҙ өйөм, үҙ көйөм, тигәндәй...Ҡыштың ауырлығын һеҙҙә үткәреп киләм. Артыҡ бүрәнә башы булып ятыу ярамаҫ артабан бында.\n– Ҡуй, Зарифа инәй, бер ҙә генә артыҡлығың юҡ. Ул оҙаҡламай эшенә китепбарһа, бынау тиклем балалар менән яңғыҙ үҙем нишләрмен? Рәхмәт инде һиңә!\n– Миңлебаныу әбейҙе ҡайтыу ниәтенән, ай-вайына ҡуймай, кире дүндерҙе.\nМиңлейыһангир ҡатыны менән даулы аңлашҡандан һуң аҙна-ун көн үткәс, вахта ялы тулмаған булһа ла, үҙенә оҡшап тыуған миңле ҡыҙҙарын ҡыҫып- ҡыҫып һөйөп яратты ла Зарифа инәйгә:\n– Минең балаларға күҙ-ҡолаҡ бул инде, – тип хушлашып, ҡатыны менәнМиңһеҙбикә яғына әйләнеп тә ҡарамай, эшенә юлланды.Миңлейыһангир, вахта эше бөткәс, ҡайтырға ашыҡманы. Сирләп киткән иптәше урынына икенсе сиратҡа эшләргә ҡалды. Уны үткәргәс, үҙенең сираты етте.Өйҙәге мәхшәр хәлдәрҙе ни тиклем генә ете йоҙаҡ аҫтында тоторға тырышмаһын дар, яман хәбәр үҙенекен итте – тиҙ арала бөтә ауылға ғына түгел, ҙур совхоз күләмендә, унан инде районға таралды. Башҡорт ауылында елдән тыуған бала хурлығын күтәреү ни дәрәжәлә булыуын яҡшы белгән Миңлебаныу декрет ялын да, уның дауамы итеп бирелгән сираттағы йәйге ялын да өйҙән сыҡмай тиерлек үткәреп бөтөп бара. Кеше күҙенә күренеү түгел, хатта урамда осраған мал-тыуар ҡарашын да күтәрә алмағандай хис итте үҙен. Ул тиклем ҡабарған хәбәрҙәрҙән һуң Атбағар мәктәбендә артабан ҡала алмай ине ул. Йәйге ялының һуңғы көнөндә мәктәпкә барҙы. Ремонт мәшәҡәттәренән арынып ялға китә алмаған директорҙы ҡатын кабинетында тап итте.\n– Һаумыһығыҙ, Миңлебаныу Миңлемырҙағоловна! Эште лә танһыҡлағанһығыҙ ҙыр инде. Бик ваҡытлы сығаһығыҙ. – Ул ялда булыусы уҡытыусыларҙың исемлегенә күҙ һирпеп алды. – Эш муйындан. Бик ваҡытлы килеп сыҡтығыҙ.\n– Эшкә түгел, Вәлиулла Сөнәғәтуллович, мәктәптән бөтөнләй китергә тура килә инде миңә. Хәлем ауыл хәбәрҙәре буйынса үҙегеҙгә лә мәғлүмдер инде.\n– Шулай уҡмы ни? Ҡиблаң ҡайһы яҡта, әгәр сер булмаһа? – Директор күҙлеген сисеп, урынынан тороп уҡ китте. – Иртәрәк хәбәр итергә кәрәк ине.Уҡыу башланыр алдынан юғары белемле уҡытыусыны ҡайҙан тапмаҡ кәрәк?Миңлебаныу илтифатһыҙ ғына ҡул һелтәне.\n– Рәте килеп сығыр әле. Тотмағыҙ ҙа мине. Төйнәнеп тә бөткәнбеҙ...Директор ғаилә хәлдәре менән ҡыҙыҡһынмаҡсы итте лә, кире уйланы, ахыры.\n– Ҡайһы яҡтарға юлланырға иҫәп, әйтмәнегеҙ бит әле, – тине шулай ҙа кабинет хужаһы.\n– Баш һуҡҡан яҡҡа, – тип өҙөп кенә әйтте Миңлебаныу.Йәш кенә көйө итәк тулы бала табып, декреттан башы сыҡмаған уҡытыу сыны артыҡ тотҡоһо килмәй ине директорҙың. Өҫтәүенә, Миңлебаныу үҙ теләгеменән китергә булғас, артыҡ өгөтләп тә торманы.\n– Ярай, Миңлебаныу Миңлемырҙағоловна. Үҙегеҙ ғариза тотоп килгәс, ҡаршы тора алмайым, мәйелегеҙ. Тик беҙгә үпкәләп китмәгеҙ, – тине директор, хеҙмәт кенәгәһен ҡулына тоттороп. – Яңы урында уңышлы эшләп китеүегеҙҙе теләйем.Хәбәрләшеп тороғоҙ.\n– Үтенесемде шулай мәшәҡәтһеҙ генә ҡәнәғәтләндергәнегеҙ өсөн бик ҙур рәхмәт һеҙгә. Артабан да иҫән-һау эшләгеҙ. Хушығыҙ.Миңлейыһангир өс вахта сменаһын алһыҙ-ялһыҙ эшләгәндән һуң Атбағарға ҡайтып ингәндә, ғаиләһе көс етерлек мөлкәттәрен төйөнсөктәргә төйнәп, юлға сығып китергә генә тора ине.\n– Сиған булдығыҙмы әллә? Ҡайҙа йыйындығыҙ былай? – Йорт хужаһы аптырап китте.\n– Беҙ бик алыҫҡа китәбеҙ, атай. Әсәй шулай ти, – тине баш бала Миңлебанат.\n– Эйе, әсәй менән китәбеҙ, – тиеште ҡалған эреле-ваҡлы ҡыҙҙар ҙа.Бер Миңһеҙбикә генә тауыш бирмәне. Ул биләүле көйө сәңгелдәктә мыш- мыш йоҡлай ине.\n– Ҡайҙа китәһегеҙ? Ҡырым сиреүеләй ҡыҙҙар менән ҡайҙа барып һыйынырға уйлайһың?\n– Баш һуҡҡан яҡҡа. Донъя иркен. Мәрхәмәтле кешеләр ҙә табылыр,һыйындырырҙар әле, – тине Миңлебаныу, иренә әйләнеп ҡарамай ғына.Миңлейыһангир ишеккә арҡыры торҙо.\n– Өйҙәштәр кеүек булһа ла, йәшәрбеҙ әле бер ҡыйыҡ аҫтында, ә, Миңлебаныу? Уртаҡ балаларыбыҙ бишәү бит.\n– Урамға сығыр әмәл ҡалманы. Тырнаҡ ҡараһындай ғына ла ғәйебем булмаһала, урамда осраған бөтә күҙҙәр ҙә, бөтә тәҙрәләр ҙә миңә шикләнеп, көлөп ҡарай төҫлө. Минең хәлдәге уҡытыусы коллегалары янында ла, балалар алдында ла күҙгә төшкән дегәнәк булып ҡала алмай. Икәүләп йыйған донъя бер үҙеңә ҡала. Йәшә әйҙә. Мораҙыңа ирештең...\n– Балаларҙы уйланыңмы һуң аҙыраҡ? Яңы урында улар кемгә һыйыныр?Ауылығыҙҙа башланғыс мәктәп тә юҡ бит...\n– Рәте табылыр. Хоҙайҙың ҡөҙрәте киң. Ярҙамһыҙ ҡалдырмаҫ.\n– Балаларҙы бер яңғыҙың нисек ҡарарһың?\n– Ҡарармын. Ҡурҡма. Алиментың да, донъяң да кәрәкмәй. Бөтәһе лә үҙеңәгенә булһын. Илдә сәпсек үлмәҫ, тиҙәр. Хәләлдән тапҡан балаларымды бер үҙем дә кәм-хур итмәм.Миңлейыһангирҙың башына ҡапыл ғына бер уй килде.\n– Улай булмай. Улай булғас, давай, уртаҡ балаларҙы бүлешәбеҙ! Һиңә төп сөгөң менән өсәү, миңә лә шул саҡлы. Йәгеҙ...\n– Теймә балаларға! – Минлебаныу иренә йәшле йөҙө менән әйләнде. –Бүлешергә улар һиңә мал түгел! Балалар әсәй ҡанаты аҫтында үҫергә тейеш.Закон минең яҡлы. Береһен дә үгәй ҡулына ҡалдырғым килмәй.Ҡатын бер ҡулына сәңгелдәктәге сабыйын, икенсе ҡулы менән төргәктәрҙең иң ҙурыһын күтәрҙе лә өйҙән сыҡты. Төйөнсөктәрҙең ҡалғандары бәләкәйҡыҙҙарҙың көсөнә самалап ҡына төрөлгәйне. Һәр бала үҙенең йыйнаҡ ҡына итеп төрөлгән кейемдәрен тотто. Иң кескәйҙәре Миңлезифа ҡурсаҡтары һалынған моҡсайҙы ҡулына алды.\n– Һис юғында оло юлға тиклем оҙатып ҡуяйым һуң?Шаңҡып ҡалған Миңлейыһангир балалар ҡулындағы төйөнсөктәргә үрелде.\n– Теймә! – тип асырғанып ҡысҡырҙы әсәләре. – Ҡапҡаға тиклем дә оҙатыпҡуйыуың кәрәкмәй.Ҡатыны шулай тиһә лә, Миңлейыһангир ғаиләһе йортон ташлап сығып киткәндә хуш күңел менән ултырып ҡала алманы. Балаларының артынса ҡапҡағайүнәлде. Уларға эйәреп урамға сыҡты. Иң алдан, Миңһеҙбикәһен түшенәҡыҫып, ауыр төйөнсөк күтәргән Миңлебаныу бара. Уға, ҡаҙ бәпкәләре кеүек теҙелешеп, балалары эйәргән. Күп тә барманылар, эҫе көндә әллә бышлығыуҙан, әллә им геһе килеп, Миңһеҙбикә ҡысҡырып илай башланы. Ауыр ине бөтәһенә лә. Аталары ла ғаиләһе менән өнһөҙ генә хушлашҡанда айырылыу ғазабын ҡатыны менән ҡыҙҙарынан кәм кисермәне.\nҒаиләһе ташлап сығып киткәс, өйө шул тиклем шыҡһыҙ, ҡотһоҙ тойолдо Миңлейыһангирға. Үҙ өйөндә толҡа тапманы ир. Нимәгә генә тотонһа ла,ҡулына бер эш барманы, хатта сәй ҡайнатып эсергә лә күңеле төшмәне. Ҡатыныменән бергәләп йыйған донъя бер үҙенә тороп ҡалды. Байтаҡ уйланғандан һуңмал-тыуарын һатып, аҡсаһын балаларына ебәрергә уйланы Миңлейыһангир.Тик ҡайҙа ебәрергә? Ҡайҙа урынлашҡандары ҡасан да булһа билдәле булыр әле, тип йыуатты ул үҙен. Төшкән ерҙәрендә юғалырға энә түгелдәр ҙә инде.Мал-тыуарын ғаиләһе киткәндең икенсе көнөндә үк совхозға тапшырҙы.Кәртә-ҡураһын һүтеп һатты. Ҡош-ҡортон һуйып, һыуытҡысҡа тултырҙы – уны ир алдағы ялында баҙарға алып барып һатырға ниәтләгәйне. Себештәрен бер йәшниккә тултырып, Зарифа инәйгә бушлай ҡалдырып ҡайтты. Ҡалған ваҡ-төйәген утынға тураны. Ҡайнап торған киң ихатала алты мөйөшлө өй генә һерәйеп тороп ҡалды.Ялы бөтөүгә табан барғанда, йүкә телефон аша ғаиләһенең ҡайҙалығыяҡынса билдәле булды. Ҡаҙағстандың Турғай далаһында көн итеүсе бик алыҫсыбыҡ осо туғаны янына һыйынған икән Миңлебаныу балалары менән.Юллай торғас, аныҡ ҡына адресын да тапты, һатылған донъяның аҡсаһынаүҙенең эш хаҡын да ҡушып, байтаҡ аҡса ебәрҙе. «Яңы урында морон төртөпйәшәп китергә етергә тейеш», – тип уйланы ул. Аҡса артынса хат та ебәрҙе. Ҡыҙҙарының бөтәһенә лә исемләп сәләм яҙҙы. Тыуған яҡтарҙан килгән сәләмдәрҙән Миңһеҙбикә генә мәхрүм ине. Эшләгән аҡсаһының үҙенә сығымдарынан артҡанын биш ҡыҙына тигеҙ итеп бүлеп һалып торасағын да хәбәр итте. Миңһеҙбикәгә өлөш юҡ ине.Мәңге туң Ямал ярымутрауы яғында аҡсаны арыу ғына эшләне Миңлейыһангир. Эшләгән аҡсаһын машинаға ла йыйманы, кассаға ла күсермәне, ә устарының уртаһында ырыу тамғалары булған биш ҡыҙына инселәп ебәрепторҙо. Биш ҡыҙы ла уҡып сығып, тормоштарын ҡороп ебәргәнгә тиклем шунда эшләне.Бишенсе балаһы Миңзифа башлы-күҙле булғас, Миңлейыһангир, тундраһын ташлап, киң ихатала әле һаман яңғыҙ һерәйеп торған йортона бөтөнләйгә ҡайтып төпләнде.Ғүмеренең алтынсы тиҫтәһен тултырғанда, Миңлебаныуының вафаты тураһында хәбәр килде. Ике уйлап тормай, Миңлейыһангир Турғай далаһына юлланды. Кирбестән йә таштан эшләнгән бейек манзаралар менән тулы ҡаҙаҡ ҡәберҙәре араһында ҡыҙғылт тупрағы әле үлән менән дә ҡапланып өлгөрмәгәне Миңлебаныуҙыҡы ине.\nҠатынының вафатына ике йыл тирәһе үтеүгә, ауылға Миңлебикә исемле йәш уҡытыусы ҡыҙ эшкә килгән, тигән хәбәр таралды. Имеш-мимештәргә ҡарағанда, ул ҡыҙ тыумышы яғынан ошо ауылдыҡы икән. Фамилияһын белеште Миңлейыһангир. Атбағарова, имеш. Аҙаш фамилияны ишеткәс, ҡартлас һағая төштө. «Мәктәптә эшләгәс, атаһының исеме менән өндәшәләрҙер», – тип күршелә йәшәгән уҡыусы малайҙан барып һорашып килде. «Миңлебикә Миңлейыһангировна уның исеме. Уңайлыраҡ булһын өсөн, атаһының исемен Йыһангировна тип әйттерә», – тип тәтелдәне малай. «Бер-береһе өсөн йән атҡан ҙур татыу ғаиләне селпәрәмә килтергән Миңһеҙбикәлер ул йәш уҡытыусы», – тигән шөб һәле уй көнө-төнө тынғылыҡ бирмәне инде ҡартлыҡ мөһөрө үҙен көндән-көн нығыраҡ һиҙҙерә башлаған пенсионерға.Миңлебикә Миңлейыһангировна тураһындағы хәбәрҙәр далалағы ҡоро ҡамғаҡ йомғағы ише ҡабара барҙы. Хәбәрҙең күбеһе ҡасандыр был мәктәптә эшләп киткән күп балалы уҡытыусы Миңлебаныу менән зоотехник Миңлейыһангирҙың ғаиләһендә ҙур ғауғаға сәбәпсе булған Миңһеҙбикәгә барып терәлә ине.Миңлейыһангир кистәрҙең береһендә йотлоғоп китап уҡып ултыра ине, ишек шаҡынылар. Ишекте асыуға тулҡын-тулҡын сәстәрен яурынына һалған түңәрәк йөҙлө ҡыҙ баҫып тора ине. Етенсе тиҫтәне тирә башлаған ҡарттың:“Әйҙәгеҙ, үтегеҙ!” – тип әйтергә асҡан ауыҙы йомолмай ҡатып ҡалды. Алдында бынан ҡырҡ йылдар элек баҫҡан эҙҙәрен үберҙәй булып, күләгәһе шикелле бер аҙым да ҡалмай артынан йөрөгән Миңлебаныуы баҫып тора ине! Билен ҡыҫыпҡына торған пальтоһы ғына икенсерәк төҫтә.\n– Үтергә мөмкинме? – тип өндәшеүгә иҫенә килде ҡарт.\n– Әйҙәгеҙ, әйҙә, рәхим итегеҙ, түргә уҙығыҙ.Залға үттеләр. Ҡыҙ стеналағы рам эсендәге ҙурайтылған ике фото алдында туҡтап торҙо ла уң яҡтағы ҡыҙ фотоһын наҙлы ғына һыйпаны:\n– Был бит минең әсәйем…\n– Бәлки, шулайҙыр ҙа, ике һыу тамсыһы кеүек оҡшағанһығыҙ бит, – тиеү менән генә сикләнде шымтайып ҡалған ҡарт.\n– Ә быныһы – атайым. – Ҡыҙ егеттең фотоһын да һыйпап алды ла ҡарт яғына ялп итеп боролоп ҡараны.Миңлейыһангир ҡарт өндәшмәне.\n– Минең исемем Миңлебикә. Биология уҡытыусыһымын. Документтарым буйынса Миңлебикә Миңлейыһангировна тип йөрөтәләр. Тимәк, атай бар. Ә халыҡтағы имеш-мимеш хәбәрҙәр буйынса, мин атайһыҙ тыуған бала бул ғанмын. Ул оятты күтәрә алмаған әсәйем балаларын үҙе менән алып, ауылдан сығып китергә мәжбүр булған. Ул хурлыҡлы ваҡиғала һеҙҙең дә ҡатнашлығығыҙбул ғандыр, әлбиттә. Ә минең һәр ваҡыт атайлы булып йәшәгем килде. Күҙгә төшкән дегәнәк ише күпме йәшәргә мөмкин? Әсәйем һеҙҙең атайым икәнлегегеҙҙе иҫбатлай алмағас, үҙем килдем бына. Ризаһығыҙмы?Миңлейыһангир ҡапыл ғына ни тип өндәшергә лә белмәй ыуаланды.\n– Әсәйеңдең... Миңлебаныуҙың «Ҡанды тикшертәйек» тип йәш аралаш ял барып өндәшкәнен хәтерләйем. Шул булмаһа... Мин ишетергә лә теләмәгәйнем.Нәфрәт күҙҙе лә, аңды ла томалағайны шул.\n– Эйе, һеҙ ишетергә лә теләмәгәнһегеҙ. Турғай далаһында беҙ барыбыҙ ҙа ата лары ташлап киткән балалар булып үҫтек. Әсәйемә килгәндә, күҙ йәштәренә һығылып ятҡан төндәре аҙ булманы.\n– Нисек көн иттегеҙ һуң сит-ят ерҙәрҙә? – Ҡартлас ҡыҙ алдында сетереклехәленән нисек ҡотолорға белмәй аптыраны.Ҡыҙ диванға барып йәтешләп ултырып алды.\n– Тормошобоҙ матди яҡтан ауыр булманы, һеҙ үҙегеҙҙеке тип иҫәпләгән миңле балаларығыҙға аҡсаны мул ебәреп торҙоғоҙ. Мине, атаһы тарафынан өлөшһөҙ ҡалдырылған баланы, әсәйем үҙ аҡсаһына тәрбиәләне. Һеҙҙән килгән аҡсаның бер тинен дә үҙе өсөн дә, минең өсөн дә тотонманы.\n– Апайҙарыңдың яҙмышы нисек?\n– Миңлебанат апайым Камчаткала, Миңленур Төркмәнстандың Ҡушҡа ҡалаһында... Һәр ҡайһыһының үҙ ғаиләһе бар, тормоштары матур. Етеш тормошта үҫһәләр ҙә, әсәйебеҙҙе ҡара ҡайғыларға батырғанығыҙ өсөн һеҙгә үпкәләре ҙур ине. Әсәйемә ике һыу тамсыһылай оҡшаған булғас, йәшлегендә ул баҫып йөрөгән баҫҡыстарҙан йөрөгөм, ул уҡыған университетта белем алғым килде.Яҙмыштыр инде, ошо ауылдың мәктәбенә юллама алдым.\n...Анализға ҡан тапшырған көндән ай самаһы уҙғас, Миңлейыһангирҙыңишеген йәнә ҡаҡтылар. Күтәрмәлә Миңлебикә баҫып тора ине. Йөҙө көләс.\n– Һаумы, атай! – тип ҡосаҡлап алды ҡыҙ Миңлейыһангирҙы.\n– Атай тип әйтерлек һәйбәтме әллә анализдары? – Күҙҙәре йәшкәҙәгән ҡартМиңһеҙбикә-Миңлебикәһенең арҡаһынан һөйҙө.\n– Эйе, атай, бына. – Ҡыҙ ыҡсым ғына сумкаһынан мисәтле ҡағыҙҙарҙы аҡ тарып сығарҙы ла атаһына күрһәтергә тотондо. – Өҫтәүенә, бына тағы бер шаһит.Миңлебикә усын асып күрһәтте. Унда бер тин аҡса ҙурлығындағы тоноҡ ҡынамиң төҫмөрләнә ине.Миңлейыһангир аһ итте.\n– Ҡасан килеп сыҡты ул ғәләмәт? Ниңә тәүге килгәнеңдә үк әйтмәнең? – Ҡарт тотлоҡто. – Ҡанды анализға ебәреп тә тормаған булыр инек...\n– Теге ваҡытта әйтергә онотҡанмын шул. Фатирға ҡайтып ингәс кенә иҫкә төшкәйне лә, тағы ла килеп йөрөп, борсоғом килмәне. Ә районға барғанда анализдың ниндәй һөҙөмтә биреүе ҡыҙыҡһындыра ине. – Миңлебикә атаһының ҡосағына һыйынды.\n– Бына хәҙер мине үҙеңдең ҡыҙың түгел тип әйтеп ҡара инде! Атай, хәҙер мин кем инде? – тип усын юғары күтәреп бер әйләнеп алды ҡыҙ.\n– Миңлебикәһең, ҡыҙым. Үҙ ҡаным булғанһың да баһа! – Ҡыҙын яурындарынан оҙаҡ ҡына ҡосаҡлап торған Миңлейыһангир күҙҙәренә эркелгән йәшен күрһәтмәҫкә тырышты.Атайлы-ҡыҙлы, яйлап ултырып, сәй эсеп алдылар.\n– Беҙгә барыбыҙға ла бергә йыйылышып ултырып алырға кәрәк ине, ҡыҙым,– тине атай, һуңғы уртлам сәйен йотоп, сынаяғын түңкәреп ҡуйғас.\n– Ул көн дә етер, атай, сабыр итәйек, – тине Миңлебикә.\n– Әсәйең генә беҙҙең яныбыҙҙа булмаҫ инде, – тине Миңлейыһангир.Аталы-ҡыҙлы моңайышып ҡалдылар.\nМиңлебикә менән бер ваҡытта мәктәпкә Дамир исемле йәш математика уҡытыусыһы ла эшкә килгәйне. Ике йәш йөрәк араһында тәүҙә дуҫлыҡ ептәре тартылды. Был хис оло мөхәббәткә әйләнеп киткәс, ҡышҡы каникул алдынан,мәк тәп ашханаһында гөрләтеп йәштәр туйы үткәреп ебәрҙеләр. Миңлейыһангир менән Абдразаҡ ҡоҙа туйҙың иң түрендә булды. Мәктәп йәштәргә әлегә йәшәп торорға мөйөш табып бирҙе. Китапхана менән йәнәш кенә булған иҫке-моҫҡо ҡағыҙҙар һаҡлай торған бүлмә ине ул. Миңлебикә менән Дамир уны бушатып, йыуып-йышып, һипләп, әлегә йәшәп торорлоҡ хәлгә килтерҙе.Миңлейыһангир бер көндө йәштәрҙең хәлен белергә килеп ултырҙы. Сәй эскән арала бүлмә эсен күҙ йүгертеп ҡарап сыҡты ла:\n– Үҙемдең өйгә алып ҡайтырға килдем мин һеҙҙе. Бындай ғына сыйырсыҡ ояһында йәшәп ятыу тормошмо инде ул? Үҙемдең мөйөшөм бар. Телевизор менән торшер булһа, миңә башҡаһы кәрәкмәй. Ҡалған бөтә бүлмәләр ҙә һеҙҙең ҡарамаҡта.Аҙна-ун көндән йәштәр атай йортона күсенеп килде. Мәктәпкә йөрөү алыҫыраҡ булһа ла, йәшәү шарттары ҡаланыҡына тартымыраҡ: ут, газ бар, һыу өйҙә, колонка ла ҡуйылған. Йыуынты һыуҙы ла сығарып түгеп йөрөргә түгел.\n– Ҡыш үтеп, ҡараға сыҡҡас, кәртә-ҡураны тергеҙеп алырбыҙ. Мал-тыуар, Ҡош-ҡортто ишле итеп үрсетербеҙ. Ҡортсолоҡто ла рәткә һалып алырбыҙ. Баҡса ҙур, иркен. Емеш-еләк, йәшелсә лә үҙебеҙҙеке булыр. – Алдағы көндәргә ҡорған пландарын теҙҙе йәшәүгә ҡомары күтәрелеп киткән ҡарт.Сентябрь аҙағындараҡ, әбейҙәр сыуағы көндәренең береһендә, роддомдан өйгә бәпес алып ҡайттылар. Ишектән килеп ингәс тә:\n– Малаймы? – тип ҡаршыланы ҡартатай.\n– Малай, ҡайным, малай, – тине ауыҙы ҡолағына еткән кейәү.\n– Исеме кем булыр икән? Уйлашҡанһығыҙҙыр бит? – тип түҙемһеҙләнде ҡартатай.\n– Исеме ни, үҙемдекенә иш була инде – Илмир. Дамир – Илмир. Ҡайһылай йәтеш, – тип йылмайҙы йәш атай, ҡыуанысын йәшерә алмайынса.\n– Усында миңе бармы һуң? – тине ҡартатай.\n– Бар, бар! – Миңлебикә баланың бармаҡтарын яҙып ебәреп, усының ҡап уртаһында балан орлоғо ҙурлығындағы ғына миңде күрһәтте.\n– Ир баланың исеме ауыҙ тултырып әйтерлек олпатлы ла, күркәм дә булһын ул. Баш баланыҡы бигерәк тә. – Ҡартлас бынан өс тиҫтә йылдар элек үҙенең баш балаһына әҙерләп ҡуйған исемде әйтте:\n– Миңлетаһир. Шулай яҙҙырабыҙ. Үҙем дә барырмын.Йәштәр, бер-береһе менән ҡарашып, шуҡ йылмайышып алды:\n– Ярай, шулай булыр!Күҙ ҡараштары менән генә «һөйләшеп» алыуҙарынан «Һинеңсә Миңлетаһир, беҙҙеңсә Илмир» тигәнде төҫмөрләп була ине.Миңлебикә баланан бушанғандан һуң бер аҙ арыуланып алғас, мулла саҡырып, исем ҡуштылар. Мулла биләүҙә ятҡан сабыйҙы ҡулына алып, ике ҡолағына ла өсәр тапҡыр “Миңлетаһир” тип ҡысҡырҙы.\n...Байрам көндәренә самалап, бөтә туғандарҙы йыйып, бәпес туйы үткәрепалдылар. Ҡунаҡтар араһында Миңлейыһангирҙың устарында миңдәре булғаналты ҡыҙы ла бар ине.


БДИ һәм төп дәүләт имтиханында яңы ҡағиҙәләр раҫланды\n2019 йылда сығарылыш синыф уҡыусылары БДИ-ны һәм төп дәүләт имтиханын яңы ҡағиҙәләр буйынса тапшырасаҡ. Рәсәй белем биреүҙе күҙәтеү идаралығы дәүләт йомғаҡлау аттестацияһын үткәреүҙең яңы тәртибен раҫланы.\nУн беренселәр өсөн ниндәй үҙгәрештәр бар, тиһегеҙме? Математика буйынса, мәҫәлән, уҙған йылдарҙа сығарылыш уҡыусылары был фәнде база һәм йүнәлешле кимәлдәрҙә тапшыра алһа, хәҙер улар берәүҙе генә һайларға тейеш. Шуның менән бергә математиканан берҙәм дәүләт имтиханында насар билдә алған осраҡта һынауҙы резерв көндәрҙә ҡабаттан биреү өсөн алдан һайланған кимәлде үҙгәртергә мөмкин. Элекке йылдарҙа мәктәп тамамлаусылар юғары уҡыу йорттарына уҡырға инеү өсөн йүнәлешле математиканы ғына һайлай ала.\nСит телдәр буйынса һынауҙарҙа ла яңылыҡ бар. Киләһе йылда инглиз, немец, француз һәм испан телдәре менән бер рәттән уҡыусылар ҡытай телен дә тапшырыу хоҡуғына эйә.\nХәҙер информатиканан БДИ-ны ҡағыҙ бланктарҙы ҡулланмайынса компьютер формаһында бирергә була.\nТөп дәүләт имтиханында мөһим үҙгәреш — урыҫ теленән йомғаҡлау әңгәмәһе. Уны уңышлы үтеү дәүләт йомғаҡлау аттестацияһына инеү өсөн төп шарт булып тора.\nЙомғаҡлау әңгәмәһе февралдең икенсе шаршамбыһында уҙғарыла. «Икеле» билдәһен алған йәки кисерерлек сәбәп буйынса әңгәмәгә килмәгән ҡатнашыусылар өсөн өҫтәмә ваҡыт ҡаралған — марттың икенсе шаршамбыһы һәм майҙың тәүге эш дүшәмбеһе.\nИке осраҡта ла ғариза биргәндә имтихан биреүсе ҡатнашыу ваҡытын (ваҡытынан алда, төп, өҫтәмә) күрһәтергә тейеш. Сентябрҙә һынауҙы ҡабаттан тапшырыу өсөн ғариза яҙыу ваҡыты ла билдәләнгән – имтихандар башланғанға тиклем ике аҙна алдан.\nУҙған йылдарҙа мәктәпте тамамлаусылар хәҙер БДИ-ла ҡатнашыуға ғариза биргәндә аттестаттың төп нөсхәһен түгел, ә уның раҫланған күсермәһен күрһәтә ала, тип хәбәр итәләр Башҡортостандың Рәсәй белем биреүҙе күҙәтеү идаралығында.


Хәбәрҙәр: Франция: “Беҙҙең кварталдарҙа фашистарға урын юҡ !”\nФранция: “Беҙҙең кварталдарҙа фашистарға урын юҡ !”\nПарижда меңләгән кеше, һул сәйәси активист Клеман Мериктың үлтерелеүенә асыуланып, манифестацияға сыҡты. Ҡала уртаһында уны кастеттар менән туҡмап үлтергән йәш кешеләрҙе француз матбуғаты “неонацистар” һәм “скинхедтар”тип атаны. Полиция тиҙ арала һөжүм итеүгә ҡатнашлығы булған 4 кешене ҡулға алды.\nКесе йома кисендә Париж урамдары антифашистарҙың речевкаларынан яңғырап торҙо:“Клеман, Клеман – антифа!”, “Но пасаран!” һәм “Беҙҙең кварталдарҙа фашистарға урын юҡ!”\nДемонстрацияла ҡатнашыусы һөйләй:\n“Йәш кешенең, активистың үҙ идеяларын яҡлағаны өсөн генә туҡмалып үлеүе- башҡа һыймаҫлыҡ хәл. Мин ул неонацистарҙы тыйыу яғында, әммә тыйыу ғына әҙ булыр. Проблема шунда: был төркөмдәр күрәләтә эш алып бара һәм был ваҡиға беренсеһе генә түгел.”\nФранцияла эшләнгән енәйәт арҡаһында, асыҡтан-асыҡ эш иткән үтә уң фирҡәләрҙе тыйырға саҡырыуҙар күбәйә бара. Милли фронт лидеры Марин Липен фирҡәһенең был ваҡиғаға ҡыҫылышы булмауы тураһында белдереп аҡланырға мәжбүр булды һәм Клеман Мерикты үлтереүҙе “асыу ҡабартырлыҡ акт”тип атаны.\nДжованни Маджи, “Евроньюс”:\n“Францияның бөтә ҡалалары буйлап ҡапыл башланып киткән демонстрациялар- илдең асыуланып, һыҙланып һөрәнләүе ул.”\nКесе йома кисендә меңдән ашыу кеше Лион мэрияһы майҙанына йыйылды. Ҡаланың муниципалитет башлығы антифашистар делегацияһын ҡабул итергә мәжбүр булды. Ҡалала һуңғы өс йыл эсендә неонацистарҙың эшмәкәрлеге менән бәйле 39 һөжүм итеү һәм 2 үлтерергә маташыу теркәлгән.\nМанифестанттар властарҙан Лионда эшмәкәрлектәрен асыҡтан-асыҡ йәйелдереп ебәргән үтә уңдарҙың төркөмдәрен тикшереүҙе һәм уларға төрлө акциялар үткәреүҙе тыйыуҙы талап итте.


Яратта буҙа ҡойоу мәктәбе эшләй | Баймакская межпоселенческая центральная библиотека\nТәүҙә ул әҙер буҙа менән башҡаларҙы һыйлап ҡарай. Оҡшаталар, маҡтайҙар. Әммә һатып алырға теләүсе генә табылмай. Шунлыҡтан ул үҙ ғаиләһе өсөн генә ҡоя башлай. Буҙа мең төрлө сир-зәхмәткә дауа, тиҙәр. Уның шифаһы хаҡында беҙгә йыйылған инәй-апайҙар, хатта балалар ҙа береһенән-береһе уҙҙырырға тырышып һөйләне. Әйткәндәй, буҙа эшләү мәктәбенә йөрөгәндәрҙең иң кесеһенә 7 йәш, иң олоһо 70 йәштән үткән.\n– Халыҡ иҫерек йөҙҙәрҙе күреп арыны, эскелек һаҙлығынан ҡотолорға теләүселәр күп. Быйыл ауылыбыҙ менән республика кимәлендә иғлан ителгән “Айыҡ ауыл” акцияһына ҡушылырға ҡарар иттек, – тине Рима Исмәғилова. – Ошо юҫыҡтан милли эсемлек – буҙаны пропагандалау буйынса әүҙем эш алып барабыҙ. Урындағы ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе Г.М. Монасипованың инициативаһы менән китапханала буҙа эшләү мәктәбе асылды. Ул аҙнаның һәр шаршамбыһы үтә. Теоретик өлөшө китапханала, ә практик дәрес мәктәп ашханаһында уҙа. Аҙаҡ уны һәр кемгә эсеп ҡарарға, тәмләргә бирәбеҙ. Бөтәһе лә оҡшата. Элек буҙаны бер нисә генә кеше эшләһә, бөгөн иһә һәр кем ҡоя тиерлек.\nБуҙа әҙерләү ысулдары төрлөсә. Әйткәндәй, Шәһиҙә инәй Ғүмәрова – Йомаштан, ә Дилара Йәнбирҙина Әбйәлил районы ҡыҙы. Уларҙың икеһе лә буҙаны әсәй-өләсәйҙәренән өйрәнгән рецепт буйынса әҙерләй. Осрашыуға Шәһиҙә инәй килә алманы, ә буҙаһын тәмләп ҡарарға форсат тейҙе. Үҙенә генә күрә әскелтем эсемлек бигерәк тә күңелгә ятып тора. Усаҡтан килгән төтөн тәме лә бар. Дилара Йәнбирҙина беҙгә оҫталыҡ дәресе күрһәтте: үҙе генә белгән алымдарҙы ҡулланып, буҙа ҡойоу серҙәре менән бүлеште. Үҙ ҡулдары менән теккән башҡорт милли кейемен, башына ҡашмауын кейеп “Бисмилла”һын әйтеп эшкә тотондо.\n– Буҙа – туҡлыҡлы эсемлек, ҡымыҙ һымаҡ уҡ башҡорт милли аш-һыуы булып һанала, – тине Дилара Камил ҡыҙы һәр бер хәрәкәтенә аңлатма биреп. – Һыуһынды ғына ҡандырып ҡалмай, шифалы яғы менән дә баһалана. Буҙаны һолонан, әҙер “Геркулес”тан да эшләйҙәр. Һолоноҡо ҡарараҡ төҫтә килеп сыға, ә тәмендә айырма юҡ. Уны тәүҙә табала, йәки эҫе мейестә бер аҙ киптереп алырға кәрәк. Шул саҡта әскелтем тәме юғала. Ҡаҙанда малдың эс майын иретеп алырға кәрәк. Уға ит турағыс аша үткәрелгән геркулес онон һалып, әкрен генә утта бер сәғәт тирәһе ҡайнатып алаһың. 1 килограмм онға 8 литр һыу иҫәбе менән эшләйбеҙ. Бер стакан бойҙай оно ла (талҡан булһа ла ярай) ҡушырға мөмкин. Аҙаҡ килеп сыҡҡан массаны махсус һауытҡа ҡояһың, тиҙ өлгөрөп етһен өсөн бер аҙ әсетке һәм 1-2 стакан шәкәр өҫтәргә кәрәк. Шулай бер-ике көнгә йылы урынға ҡалдырабыҙ, ләкин эҫе ҡояш нурҙары төшөргә тейеш түгел. Даими болғап торабыҙ. Әсеп сыҡҡас, иләк аша бер нисә тапҡыр һөҙөп алабыҙ. Әгәр ҡуйы булһа, уға һыу өҫтәргә мөмкин. Бер стакан шыйыҡ ҡаймаҡ ҡушһаң, тәме тағы ла яҡшыра. Буҙаны оҙаҡ һаҡлап булмай. Уның шифаһы хаҡында бик күп һөйләргә була. Ашҡаҙан, бөйөр, бауыр, нервылар системаһы эшмәкәрлеген яҡшырта. Буҙа әҙерләү мәктәбенә йөрөгән һәр кем уны бөгөн өйөндә эшләй ала. Туйҙарға, башҡа байрамдарға заказ менән дә ҡойоп бирәм.\nДилара Камил ҡыҙының һәр бер әйткәнен хәтер һандығында ҡалдырырға тырышып йотлоғоп тыңлаған инәй-апайҙарға, ҡыҙҙарға күҙ һалам. Кемеһелер шунда уҡ яҙып ала, кемдер оҫтаға ярҙам итә. Шундай ҙа берҙәм халыҡ икән яраттар! Буҙаны әҙерләп һатыуға сығарыусылар ҙа бар. 1,5 литрлыҡ шешә яҡынса 100 һум тора. Төшөмлө тармаҡ икәнлеге аңлашылалыр, моғайын. Өҫтәүенә, сәләмәт тормош алып барған төбәк өсөн.\nБуҙа ҡойоу Дилара Йәнбирҙинаның берҙән-бер шөғөлө түгел. Башҡорт милли костюмдары, милли кейем атрибуттары тегеү оҫтаһы ла ул. Энәне ҡулына беренсе тапҡыр өс йәшендә ала һәм шул ваҡыттан алып был эш ҡоралы менән бер ҙә айырылмай. Ярат мәктәбе уҡытыусыһы булараҡ ул был шөғөлөнә бер нисә йыл элек ныҡлап тотона. Бик күп эштәре араһынан иғтибарҙы мәрйен һәм алтын төҫлө уҡалар менән сигеп тегелгән камзул, түшелдерек, ҡашмауҙар, түбәтәйҙәр йәлеп итте.\n– Ауылда бер ниндәй сара ла Дилара Камил ҡыҙынан тыш үтмәй, – тине Рима Исмәғилова. – Район кимәлендә уҙған “Оҫта ҡулдар” конкурсында “Милли йолаларҙы тергеҙеү” номинацияһына лайыҡ булды, “Толока” Бөтә Рәсәй нәшриәт йорто тарафынан ойошторолған конкурста призлы урын яуланы һ.б.\nҠулыма әҙер костюмдарҙы алам. Төрлө-төрлө тәңкәләр, мәрйендәр менән биҙәлгән улар. Күҙҙең яуын алырлыҡ! Бер түшелдеректе әҙерләү өсөн яҡынса ике ай тирәһе ваҡыт талап ителә. Дилара Камил ҡыҙы уҡыусыларында был эшкә лә ҡыҙыҡһыныу уятырға тырыша. Мәҫәлән, улар үҙҙәре әҙерләгән кейемдәре менән төрлө сараларҙа, ижади конкурстарҙа даими сығыш яһай. Һуңғы ваҡытта костюмдарҙа заманса һыҙаттарҙы сағылдырырға тырыша. Быйыл район кимәлендә уҙған “Башҡорт милли костюмдарында – быуаттар мираҫы” конкурсында Ярат оҫтабикәһе “Башҡорт милли костюмдары” номинацияһында еңеү яулаған.\nЯраттың оҫта ҡуллы апай-инәйҙәре менән осрашыуҙан ҙур тәьҫораттар алып ҡайтыу яғына ыңғайланыҡ. Улар тыуҙырған мөғжизәгә тиң ҡул эштәре – күҙ алдынан, ә ҡойған буҙаларының тәме тел осонан оҙаҡ ҡына китмәне.\nАвтор фотоһында: Д.Йәнбирҙинаның (уңдан икенсе) буҙаһы.


Йәшел энергетикаға йәшел ут\nЭнергетика альтернатив юлдар менән үҫешергә тейеш. Йәғни ғәҙәтләнгәненә алмашҡа экологияға һаҡсыл, зарарһыҙ ысулдар барлыҡҡа килеүе мөһим. Был турала Өфөлә асылған Рәсәй энергетика форумында белдерҙеләр.\nЮғиһә, хәҙерге энергетиканың файҙаһына ҡарағанда зыяны күберәк. Әле был тармаҡ 2015 йылда ҡабул ителгән Париж килешеүенә ярашлы үҫешә. Документта энергетиканың экологияға килтергән зыяны күпкә кәметелергә тейеш тиелгән. Рәсәй, мәҫәлән, зарарлы ҡалдыҡтарҙы кәметеп глобаль йылыныуҙы бер йылға тотҡарлаған, ти ғалимдар. Ләкин был бик аҙ. Ябай ғына лампаларҙы алғанда ла . Илдә яҡтыртыу ҡоролмаларының ни бары өс проценты ғына диод лампалары. Һөҙөмтәлә энергияға ҡытлыҡ күҙәтелә. Был күренеш Башҡортостанға ла хас. Айырыуса көнъяҡ райондарҙа электр утына ихтыяж ҙур.\n17-се Рәсәй энергетика форумы сиктәрендә халыҡ-ара ғилми-ғәмәли конференциялар, түңәрәк өҫтәлдәр ҡаралған. ,, Урал энергетикаһы,, тип исемләнгән күргәҙмә эшләй. Тармаҡ белгестәре әйтеүенсә, технологиялар бер урында тормай. Бындай осрашыуҙар иһә тәжрибә уртаҡлашыу, фекер алышыу, яңы эш алымдарын үҙләштереү мөмкинлеген бирә. Быйыл форумда Рәсәйҙең 23 төбәгенән 120 компания вәкиле ҡатнаша.


Республика бесәнлектәрендә бер квадрат метрҙа 100 ҡара сиңерткә тәшкил итә // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nРеспублика бесәнлектәрендә бер квадрат метрҙа 100 ҡара сиңерткә тәшкил итә\n14:51, 9 июля 2014 Иҡтисад\nБелорет районы территорияһында ҡала сиңерткәләрҙең һаны бер квадрат метрҙа 100 ҡарышлыуыҡҡа тиклем етә. Был районда ҡара сиңерткә 500 гектар майҙандағы бесәнлектәрҙе юҡ иткән, тиелә БР буйынса Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының оператив мәғлүмәтендә. Дөйөм алғанда ҡоротҡостар 1000 гектар майҙанды биләп алған. Белореттарҙың ауыл хужалығы культуралары сәсеүлектәре зыян күрмәгән.\nДөйөм алғанда Башҡортостан территорияһында ҡара сиңерткәләрҙең ябырылыуы менән бәйле ғәҙәттән тыш хәл режимы алты районда иғлан ителгән. Июндә ғәҙәттән тыш хәл Баймаҡ, Әбйәлил, Учалы, Йылайыр һәм Белорет райондарында индерелде. 7 июлдә ғәҙәттән тыш хәл зонаһында Хәйбулла районы ла ҡалды. Ҡара сиңерткәләр 143 мең гектарҙа таралған. Баҫыуҙар инсектицидтар менән эшкәртелгән.\nРеспублика буйынса Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы Йылайыр һәм Учалы райондарында ауыл хужалығы сәсүлектәренең зыян күреүе тураһында хәбәр итә. Күп йыллыҡ үләндәр сәсеүлектәре Әбйәлил районында 700 гектар майҙанда зыян күргән.\nТеги: ауыл хужалығы,ҡара сиңерткә,ғәҙәттән тыш хәл


Муллабаев Биктимер (Тимур) Ғәлләм улы (1945-1982)\nКеше тыуһа, күк йөҙөндә уның йондоҙо ҡабына, тиҙәр. Әҙәм үҙенә тәғәйен ғүмер юлын үтеп, фанилыҡтан күсһә лә был йондоҙ һүрелмәй, ә башҡалар өсөн нур өләшеүен дауам итә икән, имеш.\nБашҡортостандың атҡаҙанған артисы Биктимер Муллабаевтың уҙған ғүмер юлы атылған йондоҙға тиң — ҡыҫҡа ғүмере эсендә лә ул йондоҙо сатҡыһын башҡаларға өләшеп йәшәп ҡала. Һәм уның йондоҙо яҡты рух булып күңелдәргә күсеп, ғаиләһе, ижадташтары, дуҫтары өсөн яҡты нур булып балҡыйҙыр, сөнки бөгөн Биктимер Муллабаевтың исеме изгелеккә өндәүсе, матурлыҡҡа мөкиббән булған, бер-береңә ихтирамлы булырға өйрәткән, үҙ һөнәреңде нисек яратырға кәрәк һәм уға тоғро булырға әйҙәгән оло йөрәкле кеше булып яҡты хәтирәләрҙә йәшәй.\nАртист Биктимер Муллабаевты, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, сәхнәлә күреү насип булманы, әммә уның ижады хаҡында телевидение һәм радио фондында булған таҫмалар, гәзиттәге мәҡәләләр һәм кинофильм аша ғына түгел, ә уның менән бергә эшләгән артистар, ижадсылар аша ла хәбәрҙармын мин. «Булмышы менән изге йәнле, ихлас, тәү ҡараштан уҡ кеше күңелен арбаусан булды, — тиҙәр хеҙмәттәштәре уның хаҡында һөйләгәндә. — Әҙ генә ижад юлында ла күпме иҫтә ҡалырлыҡ, сағыу образдар тыуҙырҙы, ә уйналмаған ролдәре күпме ҡалды!» — тип тә әсенеп өҫтәй улар.\nЫсынлап та, һәр бер ролен ҡабатланмаҫ итеп башҡарыу һәләтенә эйә артист тырышлығы менән хөрмәт ҡаҙанған, үҙенсәлекле образдары менән исемен сәнғәт күгендә мәңгеләштергән…\nБиктимер Муллабаев Өфө сәнғәт училищеһының актерҙар бүлеген (Ф.Ҡасимова һәм Л.Вәлиев курсы) тамамлай, диплом спектаклдәрендә Мостай Кәримдең «Ҡыҙ урлау» комедияһында Шәрәй һәм грузин драматургы Нодара Думбадзеның «Мин, өләсәй, Илико һәм Илларион» пьесаһында ҡарт Илларион ролдәрен башҡара. Студент йылдарында уҡ уҡытыусылары буласаҡ артистың уйынының төп амплуаһы – характерлы, йыш осраҡта комик ролдәр, тип билдәләй. Ысынлап та, һуңынан эш башлағас, комик ролдәрҙе бик оҫта башҡарыуы менән таныла ла инде ул.\nБиктимер Муллабаевҡа студент эскәмйәһендә үк үҙен һынап ҡарарға мөмкинселек тыуа – уны Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында сәхнәләштерелгән «Онотма мине, ҡояш!» (А.Абдуллин) спектаклендә Сергей Чекмаревты уйнарға саҡыралар – был роле артисҡа республикабыҙҙың төп театрында эшләп китеү өсөн ҙур юллама була.\nБуласаҡ артистың һәләтен шунда уҡ күрәләр һәм Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаған Дәүләкән районы Дүртөйлө ауылы егете Биктимер республикабыҙҙың төп театрында эш башлай. Башҡорт академия драма театры артисы Биктимер Муллабаевтың ижад биографияһын Әнғәм Атнабаев пьесаһы буйынса ҡуйылған «Игеҙәктәр» спектаклендәге Малтабар роле аса. Тәүге роле артисты яңы ижад үрҙәрен яуларға ҡанатландыра һәм яңы ролдәр ҙә бик көттөрмәй — А.Островский әҫәре буйынса «Бәлә кеше башынан йөрөй» спектаклендә Афоня образын сығарыуҙы ышанып тапшыралар уға. Был әҫәр үҙе театр тормошонда һиҙелерлек урын ала, Афоня роле хаҡында 1975 йылда театрҙың Ленинградҡа гастролдәре ваҡытында был образды тәрән уйланылған, яңы һыҙаттарға бай, тип билдәләп, йәш артисты уңышлы роле менән ҡотлайҙар.\nХ.Ибраһимовтың пьесаһы буйынса сәхнәләштерелгән «Башмағым» музыкаль комедияһында Б.Муллабаевтың Йыһан ҡарсығы ла театр белгестәре һәм тамашасылар тарафынан юғары баһа ала. «Лек Вәлиев тарафынан ҡуйылған «Башмағым» спектакле ҡыҙыҡ һәм ғәҙәти түгел. Сәхнә әҫәренең пролог өлөшөндә иҙән һепереүсене уйнаған артист Б.Муллабаев иҫке, туҙанланып бөткән «Башмағым» китабын табып ала һәм… туҙанын өрөп, таныштары менән ошо әҫәрҙе уйнарға ҡарар итәләр, үҙе йүгереп барып яусы костюмын алып килә, кейеп ала һәм уйынды башлап ебәрә. Спектакль дауамында артист бер нисә тапҡыр яусыны ысын түгел, ә был тик битлек икәнен аңғарта. Тағы ла шуны әйтергә кәрәк — артисты килеш-килбәте, пластикаһы, юморға йомартлылығы был ролде бик ныҡ байыта. Йыһан ҡарсыҡ ролен башҡарып Биктимер Муллабаев режиссер һәм ҡуйыусы төркөмдөң ҡуйған маҡсаттарын тулыһынса тормошҡа ашырҙы» — тип яҙалар Биктимер Муллабаевтың иң популяр ролдәренең береһе Йыһан ҡарсыҡ тураһында гәзит биттәрендә 80-се йылдың башында.\nКирәй Мәргәндең «Шомбай» әҫәре буйынса ҡуйылған спектаклдәге уның Иләмәт бай роле лә шулай уҡ йәмәғәтселек күҙенән ситтә ҡалмай, спектаклде сәхнәгә ҡуйыусы Шамил Рәхмәтуллин иһә: «Уның геройы гел генә көлкө тыуҙыра, әммә был әсе көлөү түгел, ҡайһы берҙә хатта йәлләүгә лә мохтаж ул» — ти Б.Муллабаев тыуҙырған образ хаҡында.\nБиктимер Муллабаев тыуҙырған образдар фоторәсемдәрҙә уйылып ҡалһа, ә артистың үҙ ҡулы менән роль өҫтөндә эшләгән ваҡыттағы ҡараламалары театр архивында һаҡлана. Уларҙы ваҡыт һарғайтҡан, хатта бер аҙ туҙан да ҡунған. Бына Ғәлиәкбәр (Р.Сафин, «Йәнбикә»), Низам (М.Кәрим, «Йырланмаған йыр»), Виктор (Ә.Бикчәнтаев, «Йәшенле таң»), Афоня (А.Островский, «Бәлә кеше башынан йөрөй»), Фасил (Т.Миңнуллин, «Үҙебеҙ һайлаған яҙмыш»), Шабельский (А.Островский, «Иванов») — уларҙың һәр береһендә Биктимер ағайҙың үҙ ҡулдары менән яҙған-һыҙған юлдар, өҫтәмә репликалар. Артистың архивында уның ҡатыны Ләлә Зөфәр ҡыҙы тырышлығы менән Биктимер Муллабаев уйнаған ролдәр исемлеге лә тупланған. Ун йылдан ашыу ижад ғүмерендә артист 24 роль башҡарып өлгөрә: «Зәйтүнгөл»дә (Н.Асанбаев) Сәлмән, «Ак сирендәр»ҙә (Н.Асанбаев) Сафа Карамов, «Тальян гармун»да (И.Абдуллин) Шәмғүн, «Ҡара йөҙҙәр»ҙә (М.Ғафури буйынса) Мәзин, «Диктаторға ат бирегеҙ!»ҙә (М.Кәрим) Мөртатша, «Ят йондоҙ»ҙа (Х.Вуолийоки) Вайнио, «Хушығыҙ, хыялдарым!»да (Ә.Атнабаев) Ҡәҙерша, «Ут»та (Ә.Атнабаев) Ҡурҡаҡ, «Ҡыҙ урлау»ҙа (М.Кәрим) мулла Шәрәй һәм Дәүләтбай һ.б.\nСвердловск киностудияһы төшөргән «Ай тотолған төндә» трагедияһы буйынса нәфис фильмда Биктимер Муллабаев Диуана ролен уйнай. Диуана – донъяны үҙенсә күрә, фекер йөрөтә, автор тарафынан ғәжәйеп тәрән фәлсәфәле итеп яҙылған герой. Диуана — тәү ҡарауға аҡылға бер төрлө, бала холоҡло, ышаныусан, ғәрип бер бәндә. Биктимер Муллабаев уйнауында ул фәлсәфи — трагик кимәлдә башҡарыла.\n«Беҙ Биктимер менән студент йылдарында ғаилә ҡороп ебәрҙек. Ул уҡыған ваҡытында уҡ йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнашты, төркөмдөң старостаһы булды, үҙ төркөмөндә йәшкә олораҡ булғанғамы икән, курсташтарының барыһына ла ағайҙарса мөнәсәбәттә булды. Гүзәл Фәрхиева, Илсөйәр Ғәзетдиновалар менән бергә уҡынылар, һуңынан ошо театрға эшкә килделәр. Биктимер өсөн театр яратҡан эше лә, тыуған йорто ла булды, хеҙмәттәштәрен үҙ туғанындай яҡын күрҙе.\nБыл ихтирам Биктимерҙең тырышлығы, һәләте менән яуланған. Иләмәт ҡарт булһынмы («Шомбай»), Йыһан ҡарсыҡмы («Башмағым»), Сәлмән ҡартмы («Зәйтүнгөл») — уларҙың һәр береһен Биктимер йөрәгенән сығарҙы, яратып уйнаны, хатта өйҙә лә ул ошо образдары менән йәшәй кеүек тойола ине. Үкенескә ҡаршы, барлыҡ ролдәре лә телевидение фондында һаҡланмаған. Биктимеремдең туған коллективында эшләйем һәм бөгөн дә уға, уның ижадына ҡарата ихтирам булғанға ҡыуанып бөтә алмайым” – тип һөйләй торғайны ғүмер буйы уға тоғро ҡалған ҡатыны, хәҙер инде мәрхүмә Ләлә Зөфәр ҡыҙы.\nЛәлә Зөфәр ҡыҙы туғыҙ йәшлек малайы менән тороп ҡала яҙмыш һуҡмағында, әммә үҙенең талмаҫ йыр-моң ҡанаттары, уҡытыусылыҡ эше, театрҙа эшләүе ярҙамында еңеп сыға ул яңғыҙлыҡты. Илнурын — күҙ нурын аяҡҡа баҫтыра, атаһына лайыҡлы алмаш итеп тәрбиәләй.\nИльнур атаһының юлын дауам итә — бөгөнгө көндә ул да сәнғәт мөхитендө ҡайнап йәшәй – Милли Йәштәр театрында режиссер булып эшләне, әлеге көндә Туймазы татар дәүләт драма театрының баш режиссеры, республикабыҙ театрҙарында ла спектаклдәр ҡуйҙы.\n«Мин атайымдан бик иртә ҡалдым, әммә әсәйем миңә атай ҙа, әсәй ҙә булды, атайымдың иҫтәлегенә ҙур ихтирам, хөрмәт менән ҡарарға өйрәтте, шуға күрә лә атайым бер ваҡытта ла китмәне беҙҙең күңелдәрҙән.\nАтайымдың йылмауы һәр ваҡыт күҙ алдымда. Кескәй саҡта бигүк аңлап етмәһәм дә, бөгөн шуға төшөнәм: атайым менән әсәйемдең мөнәсәбәттәре иҫ киткес, һоҡланғыс булған, ә кескәй саҡта, кәнләшеп, улар ҡосаҡлашып торғандарында, урталарына йүгереп барып тора инем. Атайымдың тағы бер һөнәре бар ине – ул оҫта ашнаҡсы булған, әсәйем һөйләүенсә, иртән уның тороуына ҡул аҫтындағы ризыҡтар менән телеңде йоторлоҡ аҙыҡ әҙерләр булған.\nАтайымдың бер һабағы иҫемдә. Ул хәл былай булды. Бала саҡта мин, Азамат (Фидан Ғафаровтың улы) һәм Владик (Олег Хановтың улы) гел бергә уйнайбыҙ. Бер мәл Олег Закирович Урта Азияла булған саҡта Владикка алып ҡайтҡан уйынсыҡ пушканы уйнатырға алып торҙом, ә ҡайтарып бирергә ҡурҡам – уйынсыҡ ватылды, бигерәк тә Олег Закировичтан шөрләйем бит. Атайым ҡушыуы буйынса, бөтә тәүәккәллегемде йыйып, киттем Олег Хановтарға. Ишек төбөнә етеп, фатирҙарының ҡыңғырауына баҫтым да пушканы ишек алдына ҡуйып, йүгереп сығып киттем. Ә атайым шул ваҡыт артымдан килгән булған икән — барыһын да үҙ күҙе менән күрҙе һәм Владиктың әсәһенә хәлде аңлатып бирҙе. Ә ҡайтҡас… кәрәкте бирҙе генә! Һәр кеше үҙенең эшләгән эштәре өсөн яуап бирергә тейеш, тигән был һабағы ғүмерлеккә иҫемдә ҡалды.\nБәләкәй саҡта минән «Кем булаһың?», тип һораһалар, мин «Артист булам» тип яуап бирәм, ә атайым быға ҡырҡа ҡаршы ине. Үҙ һөнәренә һуңғы көндәренә тиклем тоғро булыуын атайымдың ҙур батырлығы тип ҡабул итәм – ауырыу сәбәпле уға сәхнәлә уйнарға ҡушмайҙар, әммә шул ваҡытта ла ул күмәк сәхнәләрҙә уйнарға рөхсәт һорай һәм кескәй генә ролдәрҙә талпынып, илһамланып уйнай! Атайымдың эшенә, ғаиләһенә булған мөнәсәбәте мине лә уға лайыҡлы булырға өндәй кеүек».\nКешелек донъяһы яралғандан алып, бөгөнгәсә асылмай ҡала биргән, ылыҡтырғыс, гүзәл илаһи бер донъя ул сәхнә. Уның иң мөһим тәғәйенләнеше — уйын аша ваҡиғаларҙы, төрлө фәһемле яҙмыштарҙы һүрәтләп башҡаларға тәрбиә, эстетик зауыҡ биреү. Әммә сәхнә түренә теләгән берәү баҫа алмай. Осраҡлы кеше, талантһыҙ әҙәм был йәһәттән борон да халыҡтың күңелен нурландыра, йәшәүгә дәрт бирә алмаған.\nӘ әҙ генә ижад юлында ла үҙ талантын балҡыта алған Биктимер Муллабаев кеүектәр иһә башҡалар хәтерендә мәңгелеккә ҡала…


БДИ иҫәпкә алына\nСакура сәскә атты\nЯпонияла сакураның сәскә атыу миҙгеле башланды.\nБыл ағас япондар өсөн изге һанала. Йыл һайын урындағы халыҡ түҙемһеҙлек менән сейәнең ҡышҡы йоҡоһонан уяныуын көтә. Ағастың иң күпләп сәскәгә төрөнгән осоро - апрель уртаһы.\nМиллионлаған япон сакура сәскәһе менән һоҡланырға тәбиғәткә сыға. «Сәскә атыу» - урындағы телеканал һәм радиостанцияларҙа иң мөһим яңылыҡ.\nПентагон юғалтыуҙар кисерә\nАҠШ-тың армия командованиеһы мәғлүмәттәре буйынса, уҙған ял көндәрендә Бағдадта тағы ла шартлау яңғырап, һалдаттар һәләк булған.\nБыл илдә 5 йыл хәрби хәрәкәттәр алып барыу һөҙөмтәһендә, Пентагон 4 мең хәрбиен юғалтҡан.\nБерҙәмлектә - көс\nФәләстандың ФАТХ һәм ХАМАС хәрәкәттәре ярашыу тураһында һөйләшеүҙәр алып бара - улар Йеменда килешеүгә ҡул ҡуйған.\nДокументта халыҡтар берҙәмлеген, Фәләстан автономияһының территорияһын һәм власын тергеҙеү тураһында әйтелә. Һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһе буйынса, ФАТХ менән ХАМАС сираттағы һайлауҙарҙы үткәреп, милли берҙәмлек хөкүмәте ойошторорға ниәтләй. Уға Фәләстан фракцияларының бөтә вәкилдәре лә инәсәк.\nБылтыр июндә автономия һәм властан ситләштерелгән ХАМАС радикал төркөмө Газа секторында түңкәрелеш яһап, уны үҙ контроле аҫтына алғайны. Ә ФАТХ ҡулында Иордан йылғаһының Көнбайыш яры ғына ҡалды. Фәләстан автономияһы хакимиәте ХАМАС етәкселеге менән бәйләнеште өҙгәс, Газа секторы тулы изоляция һәм гуманитар һәләкәт сигендә ҡалғайны.\nОлимпия уты беҙгә лә килә\nКисә Грецияның Олимпияһында «Олимпия уйындары - 2008»-ҙең утын тантаналы тоҡандырыу үтте.\nФакел алты көн буйы был илдең территорияһында йөрөйәсәк. 30 мартта Афинала Олимпия утын тапшырыу тантанаһы уҙасаҡ. 5 апрелдә уттың эстафетаһы Санкт-Петербург урамдарынан үтә.\nТөньяҡ баш ҡала - Рәсәйҙәге Олимпия символы эстафетаһы уҙғарылған берҙән-бер ҡала. 31 мартта Олимпия уты Пекинға килтерелә. Эстафетала ҡатнашыусылар өсөн кейем өлгөләре лә эшләнгән.\nСергей Бодров табылғанмы?\nТөньяҡ Осетияла Колка боҙлауығы янында кеше мәйете ҡалдыҡтары менән автомашина табылған.\nӘлеге көндә был урында эске эштәр органдарының тәфтишселәре, эксперттар эшләй. Боҙлоҡ Кармадон тарлауығында 2002 йылдың 20 сентябрендә шыуғайны.\nФажиғә һөҙөмтәһендә 127 кеше, шул иҫәптән Сергей Бодровтың кино төшөрөү төркөмө һәләк булғайны. Ҡотҡарыусылар ҡорбандарҙан 17 кешенең генә мәйетен тапҡан, ҡалғандар хәбәрһеҙ юғалғандар иҫәбендә.\n97 йәштә тештәр сыға\nҠытайҙың Хунань провинцияһында 97 йәшлек ҡарттың сәстәре ҡарайыуы һәм тештәре үҫеүе уны урындағы билдәле кешегә әүерелдергән.\nДауахананың баш табибы был күренеште йөҙйәшәр ҡарттың сәләмәтлеге күрһәткесе, тип һанай. Пенсионерҙың ҡыҙы әйтеүенсә, ҡарт әүҙем тормош алып бара, ит ашамай, һөт ризыҡтары, йәшелсә-емеш менән генә туҡлана.\nПИРАМИДА ТӨҘӨГӘН ӨСӨН – 150 ЙЫЛҒА ...


Республикала иген урып йыйыу эштәре тамамлана // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nРеспубликала иген урып йыйыу эштәре тамамлана\n13:15, 4 сентября 2012 Иҡтисад\nРеспублика аграрийҙары 1,786 миллион тонна иген һуғып алған. 13 районда ураҡ эштәре тулыһынса тамамланған, республиканың йәнә 19 районында майҙандарҙың 95 проценты эшкәртелгән. БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, Башҡортостанда уртаса уңыш гектарынан 11,5 центнер тәшкил итә.\nУраҡ эштәре менән бер рәттән төбәктә ужым культураларын сәсеү дауам итә. Яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, республикала әлегә 320 мең гектар үҙләштерелгән, планға ҡарата был 58 процет тәшкил итә. Ҡыйғы, Мәсетле һәм Салауат райондары аграрийҙары страховка культураларын сәсеүҙе тәүгеләрҙән булып тамамлаған.\nШулай уҡ яҙғы сәсеүгә ер әҙерләү эштәре лә әүҙем алып барыла. Был эш 55 процентҡа башҡарылған. Ерҙе туңға һөрөү буйынса иң яҡшы күрһәткестәр Мәләүез, Илеш, Стәрлетамаҡ һәм Саҡмағош райондары хеҙмәтсәндәрендә.