Республикала 57 мең ауыл кешеһе пенсияһына арттырылған өҫтәмә түләү ала\n9 Август 2019, 11:20\nБашҡортостанда 57,1 меңдән ашыу ауыл кешеһе страховка пенсияһына арттырылған түләү ала, тип хәбәр итте Пенсия фондының республика бүлексәһе идарасыһы Фоат Хантимеров.«Башинформ» агентлығы хәбәр иткәнсә, ауыл хужалығында 30 йылдан да кәмерәк эшләмәгән, бөгөнгө көндә хаҡлы ялда булған һәм ауыл ерендә йәшәгән пенсионерҙар страховка пенсияһына билдәләнгән түләүҙе 25% арттырыу хоҡуғына эйә.\nИюнь аҙағында Рәсәй Хөкүмәте ҡарары менән ҡартлыҡ йәки инвалидлыҡ буйынса страховка пенсияһына арттырылған түләүгә хоҡуҡ биргән ауыл хужалығы һөнәрҙәре, производстволары исемлеге киңәйтелде. Уны ауыл хужалығы техникаһын һәм етештереү ҡорамалдарын хеҙмәтләндереү, йүнәтеү, шул иҫәптән ауыл хужалығының етештереү объекттарын һаҡлау менән бәйле һөнәрҙәр тулыландырҙы. Бынан тыш, исемлеккә ауыл хужалығы тауарҙарын етештергән шәхси эшҡыуарҙар индерелде.\n«Ошо өҫтәмәләргә бәйле Пенсия фонды идаралыҡтарында пенсия түләү эштәре материалдары буйынса 2019 йылдың 1 ғинуарынан түләүҙе ғаризаһыҙ арттырыу мөмкин булған кешеләрҙе асыҡлау эше башҡарылды. Пенсионер теләһә ниндәй ваҡытта арттырылған түләүгә хоҡуғын раҫлаған өҫтәмә документтар тапшырырға мөмкин. 2019 йылдың аҙағына тиклем мөрәжәғәт иткәндә ҡабаттан иҫәпләү эштәре ошо йылдың 1 ғинуарынан башҡарыла», — тине Фоат Хантимеров.


«Артайыҡ. Рустар, татарҙар, башҡорттар…» » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Новости » Сәйәсәт » «Артайыҡ. Рустар, татарҙар, башҡорттар…»\n«Артайыҡ. Рустар, татарҙар, башҡорттар…»\nРәсәй Президенты Владимир Путин халыҡ һаны өсөн борсола, ә Көнбайышта хәлдәр нисек?\nБеҙҙең Президентты нишләп ҡайһы бер ҡатын-ҡыҙ заты яратмай икән? Шундай һорау тыуҙысы. Былтыр “Пусси Райт” (“Pussy Riot”) төркөмө ҡыҙҙарынан өсәү Ҡотҡарыусы Христ ҡорамында уға ҡаршы акция үткәреп, ике йылға хөкөм ителгәйне (аҙаҡ берәүҙәренә хөкөмдө шартлыға күсерҙеләр), был юлы сит илдә, теүәлерәге, Германияла алйот бисәләр мыҫҡыл итеп маташты. Белеүегеҙсә, Владимир Путин Германияға эш сәфәрендә был ил канцлеры Ангела Меркель менән сәнәғәт йәрминкәһенә барған. “Femen” хәрәкәтендә йөрөүсе бер нисә ҡатын-ҡыҙ ҡапыл быларҙың алдына килеп сығып, билгә тиклем яланғасланып, һүгенә башлаған. Тәндәренә лә үрҙәге етәкселәрҙе “ҡайҙалыр ебәреү” тураһында һүҙҙәр яҙылған була. Нормаль кешенең эшеме ни инде был? Әлеге ҡоторғандарҙың икәүһе немец, икәүһе украин, берәүһе Рәсәй ҡыҙы (милләтен аныҡ әйтмәйҙәр) икән. Хәҙер уларға "Власть органдары йә сит ил вәкилдәрен кәмһетеү" тигән статья буйынса енәйәт эше асылған. Өс йылға тиклем төрмә янауы ихтимал. Нимә, бөтә донъяға билдәле юғары вазифалы шәхестәр алдына шундай ҡиәфәттә сығып тороуҙары язаһыҙ ҡалыр тип уйланылармы икән ни? Ҡатын-ҡыҙҙарҙың бысраҡ сәйәсәткә тығылыуы ҡыҙғаныс, әлбиттә.\nСәйәсәт тигәндән, ошо өлкәлә үҙен сағыу итеп күрһәткән бер ханым бер нисә көн элек кенә был донъянан китеп барҙы…\n“Тимер туташ”ҡа 88 йәш тулып өлгөрмәне\nҺүҙҙең Бөйөк Британияның элекке Премьер-министры Маргарет Тэтчер хаҡында барғанлығын аңлағанһығыҙҙыр.\nТэтчер Премьер булып 1979 − 1990 йылдарҙа эшләй. “Тимер туташ” (“Железная леди”) ҡушаматы уға совет етәкселеген тәнҡитләгәндән һуң бирелә.\n1976 йылдың 19 ғинуарында түбәндәге һүҙҙәре донъяға тарала: “Рустар донъяға хакимлыҡ итергә тырыша, иң ҡеүәтле империалистик милләт булыр өсөн средстволар йәлеп итә. Совет Политбюроһындағы кешеләр йәмәғәт фекеренә ҡолаҡ та һалмай. Улар алғы планға май урынына пушка ҡуя, был ваҡытта беҙ башҡа нәмәләргә өҫтөнлөк бирәбеҙ”. “Бөйөк фил”, “Аттила-тауыҡ”, “бакалейсы ҡыҙы” (ысынлап та, бакалейсы ғаиләһенән сыҡҡан Маргаретҡа һуңынан баронесса титулы бирелә) кеүек бүтән ҡушаматтарына ҡарағанда “Тимер туташ” үтә еңел тағылған уға.\nИдара итеүенең бер мәлендә йәнә бер ҡушамат тағылған – уны “Мэгги Тэтчер – һөт урлаусы” тип тә йөрөткәндәр. 1970 йылда мәғариф министры итеп тәғәйенләнгәс тә, мәктәптәрҙә бушлай һөт биреүҙе бөтөрә. Әлбиттә, һөткә тигән аҡса педагогтарҙың эш хаҡын күтәреүгә тотонолһа ла, ҡушамат йәбешә лә ҡала.\nТап Тэтчер Премьер булып торғанда Бөйөк Британия хосусилаштырыу “пионер”ына әүерелә. Инфляция түбәнәйә, дәүләт иҡтисадҡа бигүк ҡыҫылмай башлай, бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡҡа ҙур иғтибар бирелә. Ул саҡтағы АҠШ Президенты Рональд Рейгандың яҡшы теләктәше булып торһа ла, Михаил Горбачев менән осрашып һөйләшкәндән һуң, Рәсәй менән Америка араһындағы “һалҡын һуғыш”тың тамамланыу процесы башланыуға ла сәбәпсе була.\nМаргарет ханым былтыр декабрҙә ҡаты ауырып киткән, операция ла яһатҡан. 2008 йылда уҡ ҡыҙы Кэрол үҙенең китабында әсәһенең аҡылға еңеләйә барыуы хаҡында яҙған.\nХәле, ысынлап та, мөшкөлләнгәндер инде – 2012 йылда хатта батшабикә Елизаветаның хакимлыҡ итеүенә 60 йыл тулыуҙы билдәләү тантанаһына ла бармаған. Ә унан да алда, 2011 йылда, үҙен ерләү планын раҫлаған. Ул документта Тэтчэр ерләү церемонияһында хәрби самолеттарҙың осошонан баш тартҡан, киң йәмәғәтселек ҡатнашлығындағы иҫкә алыуҙы ла мөрхәтһенмәүен белдергән.\nМаргарет Тэтчер Бөйөк Британиялағы төп партияларҙың береһен етәкләүсе тәүге ҡатын-ҡыҙ булған. Ул лидер итеп һайланған Консерватив партия парламенттың төп оппозиционеры иҫәпләнгән. Премьер йөгөн дә иң оҙаҡ тартыусыларҙың береһе булған Маргарет ханым. Әммә бер нәмә лә мәңгелек түгел шул – уны отставкаға китергә мәжбүр итәләр. Лордтар палатаһының мәңгелек ағзаһы булып ҡала шулай ҙа.\nШуныһы ҡыҙыҡ – Тэтчер “Иң бөйөк 100 британлы” исемлегенә лә, ”Иң насар 100 британлы” исемлегенә лә индерелгән.\n“Тэтчер, һис шикһеҙ, бөгөнгө замандың иң сағыу сәйәсмәндәренең береһе. Мин уның менән шәхсән таныш булдым һәм ул һәр ваҡыт көслө тәьҫир ҡалдырҙы”, − тигән Рәсәй Президенты Владимир Путин.\nЕвропаның беҙгә һорауҙары йыйылып киткән\nӘйткәндәй, беҙҙең ил башлығы был арала Европала йөрөнө. Германияла үрҙә әйтелгән сарала бер аҙ шаңҡып та ҡалғандыр, мәгәр аптырауын артыҡ күрһәтмәгән – көслө лә инде үҙебеҙҙекеләр. Күп кенә яңылыҡтар сығанаҡтары шулай тип яҙҙы: “Владимир Путиндың эш аҙнаһы тығыҙ тәртиптә башланды һәм көтөлмәгән ваҡиғалар ҙа булды”. Һы, алдыңа ярым шәрә бисә-сәсә килеп сыҡһын да, көтөлгән булһын!\nАмстердамда ла ниндәйҙер протест белдереп маташтылар. Унда сексуаль әҙселек хәрәкәте яҡлылар флагтар элеп сыҡҡан булған. Йәнәһе, үҙ илегеҙҙә беҙҙең кеүектәр хоҡуҡтарын сикләмәгеҙ, тигән кеүегерәк талап ҡуймаҡсылар инде. Ә нидерландтарға Путин Рәсәйҙәге инвестиция климатын яҡшыртыу мәсьәләләре буйынса һөйләшергә барғайны. Шулай ҙа гомосексуалистарҙың да һорауҙарына лайыҡлы яуап бирҙе. Владимир Владимирович бер енесле ғаиләне бер нисек тә күҙ алдына килтерә алмай. Етмәһә, бындай парҙарҙың балалары ла тыумай, ә Рәсәйҙә демография хәле көн үҙәгендә тора. Ошонда сығышынан бер генә өҙөк килтереүҙе кәрәк тип табам: ”Европала ла, Рәсәйҙә лә демография проблемаһына барып төртөләбеҙ. Әлбиттә, быны ситтән килеүселәр, мигранттар ярҙамында ла хәл итеп була, әммә мин Рәсәйҙә халыҡ һанының рустар, татарҙар, чечендар, башҡорттар, дағстандар кеүек титул милләттәр иҫәбенә артыуын теләйем”. Йәмәғәт, беҙгә лә ҙур өмөттәр бағлана бит, уйлашайыҡ.\nДөйөм алғанда иһә, беҙҙә “зәңгәрҙәр”ҙең хоҡуҡтары сикләнмәй – улар карьера эшләй, ғөмүмән, күп өлкәлә башҡалар кеүек көн күрә. Әллә юрый, әллә шундай журналистар тура килгән, Президентҡа матбуғат конференцияларында гел сетерекле һорауҙар бирелде. Мәҫәлән, педофилияны тыйыу тураһында һүҙ ҡуҙғатылды. “Femen” ҡыҙҙарының акцияһына ҡабат-ҡабат әйләнеп ҡайтылды. “Иртәнсәк ашап өлгөрмәгәйнем, миңә колбаса йә сало күрһәтһәләр, яҡшыраҡ булыр ине…” – тигән һымағыраҡ итеп яуап ҡайтарыуын-ҡайтарҙы ла ул Путин, эстән генә, Европа кимәле шундайға төштө хәҙер, тип уйлаһа ярай ҙа. Дөрөҫөн әйткәндә, Европа илдәре бер-бер артлы көрсөккә “сума”, ә Рәсәй, беҙҙекеләр фекеренсә, үҫеү яғына табан шәп кенә атлап китеп бара.\nҮҫеү тигәндән, анауы бәләкәй генә Корея ярымутрауы нимәләр ҡыла. Беҙҙең күрше бит ул, борсолдора. Европала Путинға ошо хәл-торошҡа ҡарата ла һорау бирелде. “Был тирәлә күпләп ҡыра торған ҡорал ҡулланылһа, Чернобыль балалар әкиәте кеүек кенә буласаҡ”, − тип хәүеф барлығын белдергән Президентыбыҙ. Токионың ҡап уртаһына АҠШ-тың баллистик ракеталары килеп урынлашҡан, буғай. Ә Төньяҡ Корея (КХДР) етәкселегенең Көньяҡ Кореялағы сит ил граждандарына был илдән сығып китергә тәҡдим итеүе ишетелде. Йәнәһе, ядро һуғышы башлай ҡалһалар, “төньяҡтар” “көньяҡ”ҡа сәйәхәткә, эш сәфәренә килеүселәргә зыян итергә теләмәй.\nЭтлекме, хаслыҡмы, мутлыҡмы – аңламаҫһың.\nМутлыҡ тигәндән, беҙҙең бик алдынғы “фән ҡалаһы” ”Сколково” тирәләй мутлыҡтар асыла бара, имеш. РФ Иҫәп палатаһы аудиторҙары Рәсәйҙең инновация ҡаласығына бюджеттан бүлгән 1,6 миллиард һум аҡсаның АҠШ-тағы Массачусетс технология институтына “юлланыу” ихтималлығын белеп ҡалған.\n“Известия” гәзите бер аҙ тикшереүҙәр үткәреп яҙыуынса, “Сколково”, Массачусетс технология институты фондтары һәм “Сколково фән һәм технологиялар институты” (СИНТ, Сколтех) коммерция булмаған ойошмаһы тарафынан төҙөлгән өс яҡлы килешеүҙә Рәсәй ҡануниәте боҙолған. Был үткән көҙ асыҡланған булған. Шул арҡала хөкүмәт илебеҙҙең инновацион кластерын финанслау урынына Массачусетс институтына 1,6 миллиард һум грант бүлергә ҡушҡан. Тикшереү барышында килешеүҙә күрһәтелгән суммаларҙың үҙгәреп тороуы ла асыҡланған. Етмәһә, килешеү үҙе инглиз телендә генә төҙөлгән, имеш. Был да Рәсәй ҡануниәтен боҙоу.\nЭксперттар фекеренсә, Америка ғалимдарына “Сколково”ға бәйле түләүҙәр бөтөнләй мәғәнәһеҙ, сөнки АҠШ-та ла, Европала ла бер кем дә Рәсәйҙең фәнни прогресына булышлыҡ итергә йыйынмай. Йәнә лә ошо инновация үҙәге өсөн тәғәйенләнгән бюджет аҡсаһынан 3,5 миллиард һумдың маҡсатһыҙ тотонолғаны билдәле. Ул сумма оҙаҡ ваҡыт “Сколково” фонды президенты Виктор Вексельберг төп килем алыусы һаналған “Меткомбанк” иҫәбендә ятҡанда әйләнешкә ебәрелгән һәм кемдер килем алған. Көпә-көндөҙ талайҙар Рәсәйҙе…\nСығыу ваҡыты 12-04-2013, 11:29 | Ҡаранылар: 926\nЕте миллиардты Ер шары күтәрә алмай?!


Уңғандар биҙәй тыуған ерҙе\n7 Декабрь 2021, 09:44\nВәзәмдәр сәләмәт тормош яҡлы.\nХәйбулла районының урман зонаһына ҡараған ауылдары тәбиғәтенең матурлығы, тауҙарының бейеклеге, йәмле Һаҡмар һыуының таҙалығы менән генә түгел, бында йәшәгән халҡының уңған, дәртле, берҙәм булыуы менән дә айырылып тора. Элек-электән районда “ул урман яғынан”, “урман ҡыҙы”, “урман яғының ите”, “урман яғынан йыйҙым” тигән һүҙҙәр был төбәккә үҙенсәлекле баһа биргән.\nБөгөн дә был төбәк матурлығы менән күңелде арбай, кешеләренең алсаҡ, дәртле булыуы һоҡландыра. Ә инде Оло Әбеш биләмәһенә ҡараған Бәләкәй Арыҫланғол ауылының республикала иғлан ителгән “Айыҡ ауыл” конкурсында ҡатнашырға теләк белдереүе хаҡында ишеткәс, улар менән яҡындан танышырға булдыҡ. Әйткәндәй, Бәләкәй Арыҫланғолдо халыҡ телендә Вәзәм тип йөрөтәләр. Республикала ғына түгел, Рәсәйҙә лә “Вәзәм шәлдәре” халыҡ клубының ижади эштәре күптән инде киң танылыу яулаған.\nРайон үҙәгенән 76 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Вәзәм донъянан һис тә артта ҡалмаған. Ауыл күркәм, урамдары иркен, йорттары матур, кәртә-ҡураларында ишле мал-тыуар, йылҡы, ҡош-ҡорт үрсетәләр. Халыҡ, нигеҙҙә, малсылыҡ, умартасылыҡ менән көн күрә: ирҙәрҙең күбеһе ҡырҙа эшләй, ә ҡатындары аҡ ризыҡ етештереп һатыу итә, шәл бәйләй, балаҫ һуға, кейеҙ баҫа. Ғөмүмән, бында тик ултырған кеше юҡ: кемдер эшҡыуарлыҡҡа тотоноп, ағас эшкәртә, йәшелсәселек менән шөғөлләнеп, ҡыяр үҫтерә. Бөтәһе 86 хужалыҡта 307 кеше йәшәй. Социаль объекттарҙан ауылда клуб һәм фельдшер-акушерлыҡ пункты ғына бар. Башланғыс мәктәп ябылған, уҡыусылар күрше Оло Әбеш ауылына мәктәп автобусында йөрөп уҡый. 17 бала – мәктәпкә, дүрт кескәй балалар баҡсаһына бара. Ҡасандыр Вәзәмдә ауылдағы белем усағын һаҡлап ҡалыу маҡсатында, бер нисә ғаиләнең тәрбиәгә балалар алыуы хаҡында ла яҙып сыҡҡайныҡ инде. Бөгөн был балалар үҫеп бөткән. Уҡыусылар һаны тулмағанлыҡтан ауыл уртаһындағы белем усағының ишегенә йоҙаҡ эленеп, етемһерәп ултыра.\nРайхана менән Ғәни Суриндар – намыҫлы, һоҡланғыс тормош юлы үткән кешеләр. Оло йөрәклеләр тиергә лә була улар хаҡында: үҙҙәренекеләр янына балалар йортонан йәнә өс малай менән ике ҡыҙҙы алырға батырсылыҡ иткәндәр. Фариза һәм Хөрмәт Суриндар ҙа сәскә кеүек ике ҡыҙ үҫтерә, Фәнүзә менән Айрат Суриндар иһә ҡыҙ һәм малай алған. Зөлхизә менән Илгиз Ҡырғыҙбаевтарҙа бер малай тәрбиәләнә. Бер бәләкәй генә ауылда ата-әсә наҙынан мәхрүм ҡалған 10 балаға ғаилә йылыһы бүләк иткәндәр.\nАуылдың иң өлкән кешеһе – 90 йәшлек Рәшиҙә Әхмәтова, ә иң бәләкәстәре яңы ғына донъяға килгән игеҙәк ҡыҙҙар Гөлиә менән Юлиә. Фәниҙә менән Илнур Мөхәмәтйәровтарҙың ғаиләһенә ҡот-йәм өҫтәп, ике ағаһы һәм апаһы янына яңы тыуған бәләкәстәр өҫтәлгән.\n“Үҙемә алмаш килһен ине лә...”\nШулай тине оҙаҡ йылдар ауылдаштарының сәләмәтлеге һағында торған Баныу Мөхәмәтова. Ауылдың фельдшер-акушерлыҡ пункты мөдире Баныу Мәғәфүр ҡыҙының һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә эшләүенә 40 йыл тулып үтеп, күптән инде хаҡлы ялда булһа ла, үҙенә алмаш булмау сәбәпле, әле лә эшен ташламай.\n– Бөгөндән ялға сығыр инем, йәштәр ҡайтмай шул ауылға. Ауылдаштарым алдында ла уңайһыҙ. Сирләһәләр, өйөмә килеп етәләр, шуға тағы ла бер йылға ҡалдым әле, – тип ҡаршыланы беҙҙе ауыл докторы.\nОло Әбеш ауылы ҡыҙы Баныу бала саҡтан табип булырға хыяллана. Ғүмер буйы кешеләргә ярҙам итеп, сирлеләрҙе дауалап, һәр кемгә ҡыуаныс-шатлыҡ өҫтәп йәшәргә теләй. 1982 йылда Сибай медицина училищеһын уңышлы тамамлағас, йәш белгесте йүнәлтмә буйынса Дыуан районына эшкә ебәрәләр. Бер аҙҙан мәктәп йылдарынан уҡ дуҫлашып йөрөгән егете армиянан ҡайта. Йәштәр өйләнешеп, тыуған төйәктә – Бәләкәй Арыҫланғолда төпләнергә ҡарар итә.\nАуылдағы медицина учреждениеһына акушер итеп эшкә алынған Баныу Мөхәмәтова оҙаҡламай фельдшер итеп тәғәйенләнә. Сирлеләрҙе иғтибарлылығы, йылы һүҙе менән дә дауалауға һәләтле, үҙ бурысына ифрат яуаплы ҡараған белгесте урындағы халыҡ тәүге көндәрҙән үк яратып ҡабул итә. Көн дә тиерлек “Ашығыс ярҙам” машинаһында әллә күпме саҡрым юл үтеп, кешеләрҙең ғүмерен һаҡлап ҡалған, шул уҡ ваҡытта үҙ ауылы халҡын даими хәстәрлектән айырмаған аҡ халатлы белгестең өлгөрлөгөнә, фиҙакәрлегенә, ихтыяр көсөнә хайран ҡалмалы.\nИре Сәлимйән Сәлмән улы – уға һәр яҡлап ышаныслы терәк. Ул – “Ашығыс ярҙам” автомобиле водителе.\n– Ауылда күптән яңы фельдшер-акушерлыҡ пунктын төҙөү талап ителә. Кем белә, яңы бина булһа, йәш белгестәр ҙә килер ине. Медицина пункты иҫкерҙе, уны йылдан-йыл рәтләү ҙә файҙа бирмәй, аҡланған стеналар ҡайтанан ҡойола башлай, уңайлыҡтар ҙа юҡ. Һыуҙы ла урамдан ташырға тура килә, – ти Баныу Мәғәфүр ҡыҙы.\nӘле лә тынғыһыҙ фельдшер ауылдаштарын коронавирус афәтенән һаҡлау маҡсатында иҫкәртеү эше алып бара. Вакцина яһау, йәш сабыйҙарҙың өйҙәренә йөрөү, ололарҙың даими хәлен белеү – уның көндәлек бурысы.\nҺаулыҡ һаҡлау отличнигы, тәжрибәле ауыл фельдшеры Баныу Мөхәмәтова, үҙ һөнәренең оҫтаһы булараҡ, 250-нән ашыу кешене хеҙмәтләндерә. Халыҡ сәләмәтлеге һағында уяу торған эшһөйәр медицина хеҙмәткәрен ауылда хөрмәт итәләр.\nУның ғаиләһе – ауылда матур, өлгөлөләрҙең береһе. Тормош иптәше Сәлимйән Сәлмән улы менән ике ҡыҙ үҫтереп, уларҙы кейәүгә биреп, бөгөн ейән-ейәнсәрҙәрен һөйөп, ҡыҙҙарының һәр уңышына ҡыуанып йәшәйҙәр.\nАуылда күпселек ир-ат вахта ысулы менән бүтән төбәктәрҙә эшләһә лә, ауыл уңғандарының һәр береһенең үҙ шөғөлө бар. Кемдер умартасылыҡ, һарыҡсылыҡ менән шөғөлләнә, икенселәр күпләп мал аҫрай, йылҡы үрсетә. Ҡыяр үҫтереүселәр, ҡыш уртаһынан теплицаларына ут яғып, тәүге үҫентеләрҙе ултырта.\nЗаман ауырлыҡтарына һылтанмай, быйылғы йылдың янғындарына ҡарамай, үҙ кәсебен асып, туғандарын эшле итеп, ауылдаштарына бар яҡлап ярҙам ҡулы һуҙған Вәзәм йүнселдәренең бер-икеһе менән осрашырға ла форсат тейҙе.\nАзамат Сурин оҙаҡ йылдар колхозда эшләгән. Хужалыҡ тарҡалғас, күп уйлап тормай, үҙ эшен асҡан. Бысҡынан башланған кәсеп бөгөн ағас эшкәртеү цехына әүерелгән. Бөгөн ул үҙенең ағаһы Муса Сурин, улдары Сыңғыҙ, Буранбай, Юлай һәм Ғәзиз ярҙамында һораусыларға таҡта быса, ағас үткәреп бирә. Туғандар бергәләшеп бесәнен дә эшләй, эшҡыуарлыҡта ла бер-береһенә ярҙамлаша.\nИлфир Суриндың донъяһы бер хужалыҡты хәтерләтә. Уңған хужа күпләп һыйыр малы тота, йылҡы үрсетә. Эҫкерт-кәбәндәре бер-бер артлы теҙелеп киткән, ҡош-ҡорто урам тулып йөрөй, быҙауҡайҙары мөңрәшә, һыйырҙары бесән көйшәй, йылҡылары кәртә аръяғында тибенлектә йөрөй, айырым һарайға тайҙар һимертеүгә ҡуйылған. Иртәнән кискә тиклем малдарҙы ҡарап, уның көсө менән йәшәгән Илфир бер йәй эсендә бынамын тигән күркәм йорт төҙөп ултыртҡан. Тик бына егәрле хужаның, үҙе әйтмешләй, “һыйыр һауырға кәләше генә юҡ”.\nҺуҡма шәл оҫталары\nАуылға ҡот һәм йәм биреп ултырған берҙән-бер социаль объектта, йәғни клубта мәҙәни тормош гөрләй. Уның етәксеһе Гөлназ Сурина – баҫҡан ерендә ут сәсрәтер, ҡарҙа ҡаҙан ҡайнатыр гүзәл заттан. Әбйәлилдән төшкән уңған, дәртле киленде вәзәмдәр күптән үҙ иткән.\nАуылдағы бар мәҙәни тормош, күңелле һәм фәһемле саралар Гөлназ Ғамир ҡыҙының башланғысы менән ойошторола, “Айыҡ ауыл” республика конкурсында ҡатнашыу тәҡдиме менән дә тап ул ауылдаштарына мөрәжәғәт итә, йыйылыш үткәрелә. Йыйындан, бәйгелә ҡатнашып, еңеп сығырға тейешбеҙ, тигән дәрт һәм яуаплылыҡ менән ҡайта вәзәмдәр. Бөгөн ауыл халҡы, район этабында еңеп, артабан республика кимәленә сығыу теләге менән яна.\n“Дебет шәл” тиһәләр, һәр саҡ Маһира өләсәйемдең үҙе һуҡҡан ҙур сәсәкле (һуҡма) шәле күҙ алдыма килә. Уның ике шәле була торғайны: береһе – көндәлеккә, икенсеһе – ҡәҙерлегә. Ҡайҙалыр ҡунаҡҡа барыр булһа, ҡара төҫтәге бәрхәт кәзәкейе өҫтөнән ҡабарып торған һуҡма шәлен бәйләп алыр ине. Мин уның йылыһын әле лә тойғандай булам, йомарланып ҡына өләсәйемдең тубығына башымды һалып йоҡлап китһәм, һәр саҡ минең өҫтөмә көндәлек ҡулланылған һуҡма шәлен ябыр ине, шуға күрә шәл йәки балаҫ һуҡһалар, кейеҙ баҫһалар, был күренештәр күңелемә һәр саҡ яҡын. Бала саҡҡа ҡайтып урағандай булып, ҡайһы саҡта үҙем белгәндәремде әйтеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙың был шөғөлөн шул тиклем кинәнес менән күҙәтәм, күңелемә ял алам.\nБыл юлы ла тап шулай булды. Хәйер, Вәзәмдең уңған шәлселәре менән тәүге тапҡыр ғына осрашмайбыҙ: улар Хәйбулла районында үткән һәр мәҙәни сарала, һабантуйҙарҙа үҙҙәренең һуҡма шәлдәрен, палантиндарын һәм шарфтарын күргәҙмәләргә алып йөрөй, Сибай, Өфө ҡалаларында ғына түгел, Рәсәйҙең төрлө ҡалаларында ла булып өлгөрә. Республикала беренселәрҙән булып Бәләкәй Арыҫланғол ауылында 2014 йылда “Вәзәм шәлдәре” халыҡ оҫталары клубы барлыҡҡа килә. Тәүҙә улар үҙҙәренең шәлдәре менән 2015 йылда “Салауат йыйыны”нда ҡатнаша, артабан Сыуаш Республикаһының баш ҡалаһы Чебоксарҙа кәсепселәр форумында, Мәскәү, Санкт-Петербург, Екатеринбург ҡалаларындағы һабантуйҙарҙа, Республика шәл фестивалдәрендә даими ҡатнашып, үҙҙәренә лә, шәлдәренә лә бынамын тигән реклама яһай.\nБөгөн Вәзәм оҫталарының шәлдәре һәр ерҙә ҙур ихтыяж менән файҙаланыла. Һуғып ҡына өлгөрт, алыусыһы табылып тора, тип йылмая үҙҙәре лә. Тауарҙың хаҡы ла ҙурлығына ҡарап баһалана. Ҙур һуҡма шәлдәр 10 – 12 мең һумға үтә, бәләкәйерәктәренә 6 – 8 мең һорайҙар. Аҡ һәм ҡара дебеттән шаҡмаҡлап биҙәк һалынған шәлдәр ҡатын-ҡыҙҙарҙа һәр саҡ ҡыҙыҡһыныу уята. Шәл фестивалдәрендә, төрлө күргәҙмәләрҙә үҙҙәренең ҡул эштәрен һатып та ҡайталар, яңы клиенттар ҙа табыла, шуға күрә Вәзәм уңғандарының тик ултырырға һис кенә лә ваҡыты юҡ. Кәзә дебетен тарарға, уны йыуырға, тетергә, ҡабаларға, иләргә, аҙаҡ сиратып, шәл һуғыу станогына буй ептәрҙе теҙеп сығырға кәрәк. Артабан инде, ваҡытыңа ҡарап, улар араһына арҡыры ептәр үткәреп, шәл һуғырға ултыраһың. Станоктарға килгәндә, уны Гөлназ Ғамир ҡыҙының ире Риф Сурин тәү башлап ҡатынына эшләп биргән.\nИҫке һуғыу станогын көйләп, шуның менән башлап ҡарайҙар эште, әммә ни өсөндөр ул нәҙек иләнгән дебет епте өҙөп ыҙалата. Артабан Риф Азат улы, интернет аша һуҡма шәл етештереү станогы тураһында мәғлүмәт эҙләп, шунан ҡарап, үҙе эшләй. Бөгөн һәр йортта тиерлек ошондай станоктар бар, шәлселәрҙең күбеһенең ирҙәре үҙҙәре эшләп, уларҙы һатып та ебәрә. Ҡасандыр “Вәзәм шәлдәре” халыҡ клубына унлаған ҡатын йөрөгән, бөгөн иһә улар бишәүгә ҡалған. Тәүге көндәрҙән алып бөгөнгә тиклем Гөлназ Сурина (клуб етәксеһе), Нурсиә Сурина, Райхана Сурина, Сәғиҙә Сурина һәм Клара Ыласынованың күҙ нурҙары, күңел һәм ҡул йылыһы һалынған шәлдәрен иҫәпләгәндә, Бәләкәй Арыҫланғол һәм Өфө араларын урап үтергә лә мөмкиндер.\nБалаҫы ла дан алыр!\nӨлгәшелгәндәр менән сикләнеп ҡалмайынса, һәр саҡ яңылыҡҡа ынтылған Гөлназ Сурина, ауылдың уңған ҡатын-ҡыҙҙары менән кәңәшләшеп, балаҫ һуғыу серҙәренә өйрәнергә, уны һуғып ҡарарға кәңәш итә. Әйҙәүсеһе булғас, теләүселәр ҙә тиҙ табыла.\nБалаҫ һуғыу – халҡыбыҙҙың боронғо милли шөғөлдәренең береһе. Элек-электән инәй-өләсәйҙәр махсус ҡорамалдарҙа һарыҡ йөнөнән балаҫ һуҡҡан, ул кейәүгә оҙатылған ҡыҙҙың бирнәһендә иң ҡиммәтле, зиннәтле хазина һаналған. Ҡасандыр үҙҙәренең бирнәләрендә аҫалы, буй балаҫтарҙың булыуын хәтерҙәренә төшөргән Вәзәм килендәре йәйғор балҡышындай балҡыған, күҙҙең яуын алырлыҡ балаҫтар һуғырға тотонған. Теләк булғанда, барыһы ла килеп сыға. Уңған хужабикәләр был юлы һуғыу станоктарында төрлө ептәрҙән, иҫкерәк сепрәк-сапраҡтан балаҫ һуғырға тотона. Был шөғөлдәре лә уңышлы килеп сыға уларҙың.\nКөҙ Республика көнөндә ауылда Балаҫтар байрамы үткән. Байрамға килгән ҡунаҡтарҙы ҡоймаларға эленгән береһенән-береһе сағыу төҫлө балаҫтар ҡаршы алған, уларҙың матурлығынан күҙҙәр ҡамашҡан, оҫталарының уңғанлығы хайран иткән.\nБиш ҡыҙ тәрбиәләп үҫтереп, һәр береһенә бирнә әҙерләп, кейәүгә оҙатҡан Рәйсә Кәримованың сағыу балаҫтары төрлө төҫтәге йәйғор балҡышы менән башҡаларҙыҡынан айырылып тора. Оҫта ҡуллы ҡатын балаҫтарҙы һуҡмай, ә төрлө төҫтәге ептәр менән бәйләй.\n– Ҡыҙҙарҙы кейәүгә биреп, тормош иптәшем Булат Ғафур улы менән икәүләп донъя көтөп ятҡан көн. Ул мал ҡарай, мин – өй эштәрендә. Буш ваҡытымда ҡулыма бәйләмемде алам. Ҡыҙҙарҙың барыһына ла үҙем бәйләгән балаҫтар бүләк иттем, әле ейәнсәрҙәремә әҙерләйем, – тип йылмая Рәйсә Ғәбиҙулла ҡыҙы.\nЫсынлап та, был йортҡа аяҡ баҫыу менән хужабикәнең оҫта ҡулдары һәр ерҙә күренә: ишек алдында ул эшләгән турпыша урын алған, дивандарҙа – төрлө төҫтәге сағыу япмалар. Оҫтабикә креслоға ла үҙе бәйләгәнен йәйгән.\nАуылда бындай оҫталар барында, һис шикһеҙ, киләсәктә Вәзәм шәле генә түгел, балаҫы ла киң танылыу аласағына шик юҡ.\nХалҡыбыҙҙың йәнә бер боронғо кәсептәренең тергеҙелеүенә шаһит булдыҡ. Был юлы Вәзәм ауылының ҡатын-ҡыҙҙары кейеҙ баҫыу буйынса оҫталыҡ дәресенә йыйылды.\nГөлназ Суринаның аласығына бер төркөм ауыл уңғандары – Баныу Мөхәмәтова, Фариза Сурина, Зөлхизә Ҡырғыҙбаева, Сәсәк Күскилдина, Ләлә Ғәлимова һәм Миңһылыу Мусина килгәйне. Алдан әҙерләнгән яҙғы йөндө тетеп, ҡабалап, 120х150 сантиметр үлсәмдәге кейеҙ баҫыу эшенә тотоноп та китте улар. Тигеҙ генә ҡабарып торған һарыҡ йөнө йәйеп һалынды, уға “Айыҡ ауыл” тигән яҙыу теҙелеп, ауыл ҡатын-ҡыҙҙары кейеҙ баҫыу эшенә тотондо. Кемдер махсус энә менән йөндө нығыта бара, икенселәр уның өҫтөнә йылы һыу ҡойоп тәгәрәтә, ултырта. Күмәк көс башҡарған эш ҡыҙыҡ та, күңелле лә!\nӘйткәндәй, ҡатындар ҙур эшкә тотонор алдынан һәр береһе йөндән үҙҙәренә оҡшаған төҫтән һәм төрлө үлсәмдәге тапочкалар эшләгән. Был материал менән эш итеү алымын өйрәнеп, үҙҙәрендә ышаныс тойғас ғына, кейеҙ баҫыу эшенә тотонғандар.\n“Серле кейеҙ” тигән бик матур исем дә ҡушып ҡуйғандар үҙҙәренең төркөмөнә. Киләсәктә Бәләкәй Арыҫланғол ауылының тырыш оҫтабикәләре етештергән кейеҙҙәр төрлө күргәҙмәләргә лә ҡуйылмаҫ, тимә. Һис шикһеҙ, был шөғөлдө лә үҙ итәсәк улар.\nҺәр ауылдың матур йәшәргә ынтылыуы, тыуған ерен ҡәҙерләүе, уны яратыуы – лайыҡлы күренеш. Вәзәмдәр был һүҙҙәрҙең ни тиклем дөрөҫ икәнлеген быйыл йәйге афәттәрҙә, атап әйткәндә, урман янғындарын һүндереүҙә үҙҙәре татыны һәм күрҙе. Бында йәшәгән һәр кем утҡа ҡаршы көрәшкә үҙ өлөшөн индерҙе, ауылдарына “ҡыҙыл әтәс” ҡунаҡламаһын өсөн көн-төн дежурҙа торҙо, бер-береһенә терәк булды. Берҙәм, дәртле, әүҙем һәм сәмле халыҡ республика конкурсында ҡатнашырға теләк белдергән икән, тимәк, еңеп сығыуға ышанысы бар, өмөттәре лә көслө. Еңеүселәр араһында Бәләкәй Арыҫланғол ауылының исеме яңғыраясағына беҙҙең дә ышаныс ҙур.\nКонкурс шарттарына ярашлы, ауыл халҡы сәләмәт һәм айыҡ тормошто пропагандалаған төрлө эштәр, мәҙәни саралар, өмәләр үткәреүен дауам итә. Күптән түгел бында ҡаҙ өмәләре гөрләп үтте, әле вәзәмдәр һуғым һуйыу эшен башларға йыйына.\nБарыбыҙ ҙа көтөп алған Яңы йыл байрамы яҡынлаша. Һаҡмар йылғаһы ныҡлап туңғас, боҙҙа шыуырға, тауҙан саналарҙа елдәй елеп төшөргә, күмәкләшеп хоккей ҙа уйнап алырға йыйына улар. Ни тиһәң дә, сәләмәт тәндә – сәләмәт рух. Был хәҡиҡәтте вәзәмдәр яҡшы белә.


Скрипка — Башҡорт Википедияһы\n(Скрипкасы битенән йүнәлтелде)\nҠыллы һыҙғыслы музыка ҡоралы, Хордофон\nСкри́пка — юғары регистрлы ҡыллы һыҙғыслы музыка ҡоралы. Халыҡ сығарған, XVI быуатта хәҙерге күренешен ала, XVII быуатта киң тарала. Квинталарға көйләнгән дүрт ҡылы бар: g, d1,a1,e2 (бәләкәй октавалағы соль, беренсе октавалағы ре, ля, икенсе октавалағы ми), диапазоны g-нан (бәләкәй октавалағы соль) a4 (дүртенсе октавалағы ля) тиклем һәм унан да юғары. Скрипканың тембры түбән регистрҙа — ҡалын, уртала — йомшаҡ һәм юғарыла — ялтыр. Биш ҡыллы скрипкалар ҙа була, уларға түбәнге альт ҡылы «c» йәки до (бәләкәй октавалағы до) өҫтәлә.\nХәҙерге скрипканың «Шәжәрә ағасы». Encyclopædia Britannica, 11-се баҫма.\nСкрипка сығышы менән ғәрәп ребабына, ҡаҙаҡ ҡумыҙына, испан фи́деленә, британ кроттаһына барып тоташа, улар бергә ҡушылып виола хасил иткән (скрипка итальянса violino тип атала), шулай уҡ славяндарҙың квинта ҡоролошло дүрт ҡыллы жигы (скрипканың немецса атамаһы geige шунан алынған) өҫтәлгән. Халыҡ музыка ҡоралы булараҡ, скрипка бигерәк тә Белоруста, Польшала, Украинала, Румынияла, Истрияла һәм Далмацияла (хәҙерге Югославия) киң таралған. Аристократтарҙың виолаһы менән халыҡсан скрипка араһында быуаттар буйы барған ярыш һуңғыһының еңеүе менән тамамлана.\nХVI быуат уртаһында Италияның төньяғында әлеге конструкциялы скрипка барлыҡҡа килә. Гаспаро да Сало (яҡынса 1542—1609) Бреша ҡалаһында оҫталар мәктәбен асҡан, Андреа Амати[en] (1535—яҡынса 1611) Кремона мәктәбенә нигеҙ һалған. Скрипка формалары XVI быуатҡа ахырғы һынланышын таба; ошо быуатта һәм XVII быуат башында данлыҡлы скрипка яһаусылар — Амати ғаиләһе йәшәй. Улар эшләгән ҡоарлдар гүзәл формаһы һәм яҡшы сифатлы материалы менән айырылып тора. Италия, ғөмүмән, скрипка яһаусы оҫталары менән дан тота, мәҫәлән, Страдивари һәм Гварнери скрипкалары әлеге осорҙа бик юғары баһалана.\nСкрипка XVII быуаттан соло уйын ҡоралы булып тора. Скрипка өсөн тәүге әҫәрҙәр: Бьяджо Мариниҙың «Romanesca per violino solo е basso» (1620) һәм уның замандашы Карло Фаринаның «Capriccio stravagante» әҫәрҙәре. Скрипкала художестволы уйнауға Арканджело Корелли башланғыс һалған; уның артынса Торелли, Тартини, Пьетро Локателли (1693—1764) башҡарыу оҫталары булып таныла.\nXIX быуаттың икенсе яртыһынан татарҙар араһында тарала. XX быуаттан башҡорттарҙың музыкаль көнкүрешендә осрай.\n1 Скрипканың төҙөлөшө\n1.3 Ҡылдар, көйләнеш, көйләү\n2 Яҙыу һәм башҡарыу\n2.2 Ҡулдарҙың ҡуйылышы\n2.3 Һул ҡул позицияһы\n2.4 Беренсе позиция\nСкрипканың төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nСкрипка ике төп өлөштән — корпустан һәм грифтан тора, гриф буйлатып ҡылдар тартылған.\nКорпусы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nСкрипка корпусы түңәрәкләтелгән формала була. Классик форманан айырмалы, трапеция рәүешендәге параллелограмм формаһы һәм ҡабырғаларын уйып яһалған «бил» математик йәһәттән иң ҡулай төҙөлөш булып тора. Тышҡы контурҙарҙың һәм «бил» һыҙаттарының түңәрәкләтелгәнлеге уйнау өсөн бик уңайлы. Корпустың аҫҡы һәм өҫкө яҫылыҡтары — декалар — бер-береһенә буй ағас киҫәктәре менән тоташтырылған. Улар, «көмбәҙҙәр» барлыҡҡа килтереп, ҡабарынҡы булып тора. Көмбәҙҙәр геометрияһы, уларҙың ҡалынлығы ниндәйҙер кимәлдә өндөң көсөнә һәм тембрына йоғонто яһай. Корпус эсенә йәнсек (душка) ҡуйыла, ул тирбәлештәрҙе аҫлыҡтан — өҫкө дека аша — аҫҡы декаға тапшыра. Унһыҙ скрипка тембры йәнлелеген һәм тулылығын юғалта.\nСкрипка тауышының көсөнә һәм тембрына уның ниндәй материалдан эшләнгәнлеге һәм бик аҙ ғына — лак составы йоғонто яһай. Страдивари скрипкаһын лактан тулыһынса таҙартыу эксперименты билдәле, ул тауышҡа бер ниндәй ҙә йоғонто яһамаған. Лак скрипка ағасының сифатын үҙгәртмәй һаҡлай. Скрипканы аҡһыл-алтынһыуҙан ҡуйы-ҡыҙылға йә һороға тиклем төҫтәргә буяйҙар.\nАҫҡы дека (музыкаль термин) сағандың (башҡа ҡаты тоҡомло ағастарҙың) тотош киҫәгенән йә ике бер иш яртынан яһала.\nӨҫкө дека яңғырашлы шыршынан эшләнә. Ике яңғырау тишеге — эфалары бар (рәүеше менән латинса f хәрефен хәтерләтә). Өҫкө деканың уртаһына аҫлыҡ таяна, аҫлыҡҡа ҡыл тотҡосҡа беркетелгән ҡылдар терәлә. Аҫлыҡтың Соль ҡылы яғындағы аяғы аҫтында өҫкө декаға берҙән-бер пружина беркетелә; ул буй ағастан яһала һәм өҫкө деканың ныҡлығын, уның яңғырау үҙенсәлеген тәьмин итә.\nТирәс аҫҡы һәм өҫкө декаларҙы тоташтыра һәм скрипка корпусының ҡырҙарын барлыҡҡа килтерә. Уның бейеклеге скрипка күләмен һәм тембрын билдәләй, тауыш сифатына хәл иткес йоғонто яһай: тирәс ни тиклем бейек булһа, өн һаңғырауыраҡ һәм йомшағыраҡ, тәпәшерәк булған һайын — өҫкө ноталар шул тиклем әсерәк һәм сафыраҡ. Тирәсте, аҫҡы дека кеүек үк, саған үҙағасынан яһайҙар.\nМөйөштәр, тирәскә урынлаштырылып, уйнағанда һыҙғысты ҡуйыу өсөн хеҙмәт итә. Һыҙғыс мөйөштәрҙең береһенә йүнәлгәндә, билдәле бер ҡылдан өн сығарыла. Һыҙғыс ике мөйөш араһында булғанда өн ике ҡылдан бер юлы сығарыла. Бер юлы өс ҡылдан өн сығара алған оҫталар осрай.\nЙәнкәс — шыршы үҙағасынан яһалған түңәрәк терәү, декаларҙы тоташтыра һәм ҡылдарҙың тартылыу көсөргәнешен һәм юғары йышлыҡлы тирбәлеүҙәрҙе аҫҡы декаға тапшыра. Оҫта уның камил урынын шылдыра-күсерә табып ала. Ҡағиҙә булараҡ, йәнкәстең осо аҫлыҡтың Ми ҡылы яғындағы аяғы аҫтына беркетелә. Уны урынынан әҙ генә лә ҡыбырҙатырға ярамай, был ҡоралдың яңғырашын боҙа. Уның урынын тик оҫта ғына көйләй. Урыҫса душка (душа һүҙенән) тип атала. Немец, итальян телдәрендә лә был деталь скрипканың йәне төшөнсәһенә тап килә. Уның нисек урынлашыуы ғына түгел, рәүеше, ҡалынлығы, материалының сифаты ла скрипканың моңона йоғонто яһай.\nГриф ҡуйғыс, йәки ҡыл тотҡос, ҡылдарҙы беркетеү өсөн хеҙмәт итә. Элек ҡаты тоҡомло ҡара йә ҡыҙыл ағастан яһалған (эбен ағасынан йәки палисандрҙан). Хәҙер пластмассанан йә еңел иретмәләрҙән эшләнә. Гриф ҡуйғыстың бер оста — элмәге, икенсе осонда ҡылдарҙы беркетә торған шлицлы дүрт тишеге бар. Ҡылдың төймәле осо (ми һәм ля) түңәрәк тишеккә индерелә, шунан ҡыл, гриф яғына тарттырылып, шлицҡа кейҙерелә. Ре һәм Соль ҡылдары ғәҙәттә гриф ҡуйғысҡа ундағы тишектән үткәрелгән элмәк менән тотторола.\nЭлмәк йыуан ҡылдан йә ҡорос сымдан эшләнә.\nТөймә — корпуста грифҡа ҡапма-ҡаршы яҡтағы тишеккә индереп ҡуйыла торған ағас сөйҙөң эшләпәһе, гриф ҡуйғысты нығытыу өсөн хеҙмәт итә. Шына бөтә үлсәмдәре буйынса тап килеп торған тишеккә тығыҙлып кейҙереп ҡуйыла. Төймәгә ҙур көсөргәнеш төшә, 24 кг самаһы баҫым яһала.\nАҫлыҡ ҡоралдың тембрына йоғонто яһай. Уның урынынан әҙ генә шылыуы ла тембрҙы үҙгәртә. Аҫлыҡ ҡылдарҙы өҫкө деканың өҫтөнән төрлө бейеклеккә күтәртеп тора.\nГриф[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nСкрипка грифы — ҡаты ағастан таҡта (ҡара эбендан йә палисандрҙан), һыҙғыс бер ҡылда уйнағанда эргәләге ҡылдарҙы эләктермәҫлек итеп бөгөлгән. Гриф түбәнге яғынан муйынға беркетелгән.\nҺикәлтә — ҡара ағастан пластина, гриф менән баш араһында урынлашҡан, ҡылдарҙы үткәрә торған йырыҡтары бар. Һикәлтәләге йырыҡтар ҡылдарҙың бер-береһенән тигеҙ алыҫлыҡта булыуын, ҡылдар менән гриф араһында аралыҡ булыуын тәьмин итә.\nМуйын — ярым түңәрәк деталь, уйнағанда уйынсы уны ҡулы менән уратып тота, муйын скрипка корпусын, грифты һәм башты тоташтыра. Һикәлтә менән гриф муйынға өҫтән беркетелә.\nСөй ҡумтаһы — муйындың өлөшө, уға буйлатып йырыҡ яһалған, ике яҡтан икешәр пар сөй беркетелгән, улар ярҙамында ҡылдар көйләнә. Сөйҙәр конус рәүешендә була. Сөй, сөй ҡумтаһындағы конус һымаҡ ояға индереп, уға теүәлләп яратып ҡуйыла — шулай эшләнмәһә, ҡоролманың таралып төшөү ихтималлығы бар. Сөйҙәр ояһында тығыҙыраҡ йә иркенерәк әйләнеп йөрөй. Тотҡарлыҡһыҙ әйләндереп булһын өсөн уларға махсус паста (йәки аҡбур йә һабын) һөртөлә. Сөйҙәр сөй ҡумтаһынан үтә ныҡ сосайып торорға тейеш түгел. Сөйҙәрҙе ғәҙәттә ҡара ағастан эшләйҙәр һәм йыш ҡына мәрүәт йәки металл (көмөш, алтын) инкрустация менән биҙәйҙәр.\nКәкерсәк һәр ваҡыт фирманы күрһәтеп торған келәймә һымағыраҡ булған — ул һөнәр эйәһенең зауығын, оҫталығын раҫлай. Баштараҡ кәкерсәк ҡатын-ҡыҙ туфлийының табанын хәтерләткән, яйлап был оҡшашлыҡ юҡҡа сыға барған, хәҙер «үксә»һе генә таныла, «ос» яғы иһә ныҡ үҙгәргән. Ҡайһы бер оҫталар кәкерсәкте скульптура менән алмаштырған, виолаларҙағы кеүек, арыҫлан башы менән биҙәгән, мәҫәлән, Джованни Паоло Маджини (1580—1632) шулай эшләгән. XIX быуат оҫталары, боронғо скрипкаларҙың грифын оҙонайтып, баш менән кәкерсәкте «тыуыу тураһында таныҡлыҡ» сифатында һаҡларға тырышҡан.\nҠылдар, көйләнеш, көйләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nҠылдар гриф ҡуйғыстан — аҫлыҡ аша, грифтың өҫтөнән өҫкө һикәлтә аша сөйҙәргә үтә һәм баш яҡта шуларға уратып ҡуйыла. Ҡылдар составы:\n1-се — икенсе октавалағы Ми. Ябай составлы ҡыл, сағыу ялтыр тембр.\n2-се — беренсе октавалағы Ля. Ябай составлы ҡыл, йомшаҡ тоноҡ тембр.\n3-сө — беренсе октавалағы Ре. Кендекле һәм урамалы ҡыл, йомшаҡ тоноҡ тембр.\n4-се — бәләкәй октавалағы Соль. Кендекле һәм урамалы ҡыл, ҡаты ҡалын тембр.\nЛя ҡылы Ля камертоны йә фортепиано буйынса көйләнә. Ҡалған ҡылдар ишеткән буйынса таҙа квинталар буйынса көйләнә: Ми һәм Ре ҡылдары — Ля ҡылынан, Соль ҡылы — Ре ҡылынан.\nКәрәк-ярағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nҺыҙғыс өндәр сығарыу өсөн хеҙмәт итә. Һыҙғыс ағас таяҡтан тора, бер яғында — башы, икенсе яғында ҡалыбы бар. Башы менән ҡалып араһына ат ҡойроғонан ҡыл тарттырыла. Ҡыл кератинлы ҡау менән ҡапланған, ышҡылғанда уларҙан канифоль хасил була, канифоль иһә ҡылды эләктереп, унан өндәр сығарттыра.\nЭйәк аҫтылыҡ. Скрипканы эйәк менән уңайлы итеп ҡыҫып тотоу өсөн хеҙмәт итә.\nБаҫма. Скрипканы умрау һөйәгенә уңалы итеп терәү өсөн кәрәк. Аҫҡы дека яҡлап ҡуйыла.\nТауыш үҙгәртеү яйланмалары. Скрипканың механик тирбәлештәрен электрлыға әйләндереү (яҙып алыу, скрипка тауышын махсус яйланмалар ярҙамында көсәйтеү йә үҙгәртеү) өсөн кәрәк.\nӘгәр скрипка тауышы уның корпусы элементтарының акустик сифаттары иҫәбенә яһалһа, скрипка акустик була.\nӘгәр тауыш электронлы йә электромеханик компоненттар ярҙамында яһалһа, был — электроскрипка.\nӘгәр тауышты яһауҙа икеһе лә ҡатнашһа, был — ярымакустик скрипка.\nФутляр (йәки кофр) скрипканы һәм һыҙғысты, башҡа кәрәк-яраҡты һалыу өсөн хеҙмәт итә.\nҠыҫҡыс ҙур булмаған ағас йә резина «тараҡ», йырығы, ике-өс теше бар. Өҫкө яҡтан аҫлыҡҡа кейҙерелә һәм уның тирбәлеүен кәметә, шул сәбәпле тауыш тоноҡлана. Ҡыҫҡыс йышыраҡ оркестр йә ансамблдәр сығышында ҡулланыла.\n«Тауыш баҫҡыс» — ауыр резина йә металл ҡыҫҡыс, өйҙә, шулай уҡ тауышланырға ярамаған урындарҙа шөғөлләнгәндә ҡулланыла. Тауыш баҫҡыс файҙаланғанда ҡоралдың тауышы ныҡ кәмей, башҡарыусының үҙенә генә ишетелерлек булып ҡала.\nМашинка — металл яйланма, гриф ҡуйғыстың тишегенә ҡуйыла торған винттан һәм икенсе яҡта ҡылды беркетеү өсөн кәрәкле ырғаҡлы рычагтан тора. Машинканың үлсәмдәре скрипканың үлсәмдәренә ярашлы булырға тейеш, универсаль үлсәмлеләре лә бар. Машинкаһыҙ ҡоралдар ҙа була, ул сағында ҡылдар тура гриф ҡуйғыс тишектәренә беркетелә.\nҺыҙғыс — ҡалып яҡлап\nБиш ҡыллы электроскрипка\nМеталл ҡыҫҡыс («тауыш баҫҡыс»)\nЯҙыу һәм башҡарыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nСкрипка партияһын яҙыу өлгөһө. Чайковскийҙың орекстр менән скрипка өсөн концертынан өҙөк.\nСкрипка партияһы скрипка асҡысы менән яҙыла. Скрипканың стандарт диапазоны — бәләкәй октавалағы соль’дән — дүртенсе октавалағы до'ға тиклем. Юғарыраҡ тауыштар башҡарыу өсөн ауыр һәм, ҡағиҙә булараҡ, соло виртуоз әҙәбиәтендә генә ҡулланыла, ә оркестр партияларында түгел.\nҠулдарҙың ҡуйылышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nҺыҙғысты «франк-бельгийса» тотоу.\nҠылдар һул ҡулдың дүрт бармағы менән грифҡа ҡыҫыла (ҙур бармаҡ ҡатнашмай). Уң ҡулдағы һыҙғысты ҡылдар буйлап йөрөтәләр.\nБармаҡ менән ҡыҫҡандан ҡылдың тирбәлеүсе өлөшө ҡыҫҡара, шуның иҫәбенә йышлыҡ арта, йәғни юғарыраҡ өн сығарыла. Бармаҡ менән ҡыҫылмаған ҡылдар асыҡ тип атала һәм аппликатурала нуль менән билдәләнә.\nҠылға баҫмай ғына тейгәндә билдәле бер нөктәләрҙә флажолеттар барлыҡҡа килә. Флажолеттарҙың күпселеге юғарылығы буйынса скрипканың стандарт диапазоны сиктәренән сығып китә.\nГрифта һул ҡул бармаҡтарының урынлашыуы аппликатура тип атала. Һуҡ бармаҡ — беренсе, уртансы бармаҡ — икенсе, исемһеҙ бармаҡ — өсөнсө, сәтәкәй бармаҡ дүртенсе тип йөрөтөлә. Бер-береһенән бер йәки ярты тонға айырылып торған йәнәш дүрт бармаҡ аппликатураһы позиция тип атала. Һәр ҡылда ете йә унан да күберәк позиция була. Позиция юғарыраҡ булған һайын уйнау ҡатмарлыраҡ.\nҺыҙғысты тотоуҙың кәм тигәндә өс ысулы бар:\nБоронғо («немецса») ысул, һуҡ бармаҡ һыҙғыстың таяғына аҫҡы яғы менән, тырнаҡлы һәм урта быуын һөйәктәре араһындағы быуын менән тейә; бармаҡтар бер-береһенә тейҙереп ҡыҫыла; ҙур бармаҡ урта бармаҡ ҡаршыһында; һыҙғыс ҡылы уртаса тартылған.\nЯңы («франк-бельгийса») ысул, һуҡ бармаҡ таяҡҡа урта быуын һөйәге менән мөйөш яһап тейә; һуҡ һәм урта бармаҡ араһында ҙур аралыҡ; ҙур бармаҡ урта бармаҡ ҡаршыһында; һыҙғыстың ҡылы ныҡ тартылған; таяҡ ауыш урынлаша.\nИң яңы («урыҫса») ысул, һуҡ бармаҡ таяҡҡа ҡырҙан урта быуын һөйәге менән ус һөйәге араһындағы быуын менән тейә; тырнаҡ һөйәгенең урта төшө менән таяҡты тотоп һәм уның менән осло мөйөш яһап, ул һыҙғысты йөрөтөргә ярҙамлаша; һуҡ һәм урта бармаҡтар араһында киң аралыҡ; ҙур бармаҡ урта бармаҡ ҡаршыһында; һыҙғыс ҡылы һүлпән генә тартылған; таяҡ тура (ауыш түгел) урынлаша. Һыҙғысты ошолай тотҡанда көс әҙ түгелә, тауыштар һәйбәт сыға.\nҺыҙғысты йөрөтөү тауыш тасуирҙары, көсө, тембрына, ғөмүмән, фразалауға ҙур йоғонто яһай.\nҺул ҡул позицияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n«Асыҡ ҡылдар» — һул ҡулдың бармаҡтары ҡылдарҙы ҡыҫмай, йәғни скрипка квинталар менән бүленгән дүрт нотаны сығара: g, d1,a1,e2 (бәләкәй октавалағы соль, беренсе октавалағы ре, ля, икенсе октавалағы ми).\nБеренсе позиция — һул ҡулдың дүрт бармағы (ҙурынан башҡа) ҡылды уҙ-ара һәм асыҡ ҡылдан диатоник тон менән айырылған урындарҙа ҡыҫа. Асыҡ ҡылдар менән бергә бәләкәй октавалағы Соль’дән икенсе октавалағы Си'ға тиклем йәмғеһе 20 тонлы рәт яһала.\nБеренсе позиция[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nҘур бармаҡ уйнаусыға йүнәлгән дә «кәштә» барлыҡҡа килтерә, унда скрипканың грифы ята. Һул ҡулдың ҡалған дүрт бармағы өҫтән ҡылдарҙы ҡыҫа, грифты тотмай. Һул ҡулдың ете «төп» позицияһы бар, улар түбәндәгеләргә нигеҙләнә:\nбармаҡтар фортепианоның аҡ баҫмаҡтарына тап килгән позицияла урынлаша;\nбармаҡтар гриф буйлап йөрөмәй;\nбер ҡылдағы йәнәш бармаҡтар араһы — тон йәки ярымтон;\nҙурыраҡ ҡылдағы дүртенсе бармаҡ менән бәләкәйерәк ҡылдағы беренсе бармаҡ араһы бер тон.\nАнығыраҡ әйткәндә беренсе позиция ошо рәүештә була:\nIV — Дүртенсе ҡыл III — Өсөнсө ҡыл II — Икенсе ҡыл I — Беренсе ҡыл\ng — бәләкә октавалағы Соль d1 — беренсе октавалағы Ре a1 — беренсе октавалағы Ля e2 — икенсе октавалағы Ми\n0 — Буш ҡыл\ng — бәләкәй октавалағы Соль d1 — беренсе октавалағы Ре a1 — беренсе октавалағы Ля e2 — икенсе октавалағы Ми\n1 — Һуҡ бармаҡ\na — бәләкәй октавалағы Ля e1 — беренсе октавалағы\nh1 — беренсе октавалағы Си f2 — икенсе октавалағы Фа\n2 — Урта бармаҡ\nh — бәләкәй октавалағы Си f1 — беренсе октавалағы Фа c2 — икенсе октавалағы До g2 — икенсе октавалағы Соль\n3 — Исемһеҙ бармаҡ\nc1 — беренсе октавалағы До g1 — беренсе октавалағы Соль d2 — икенсе октавалағы Ре a2 — икенсе октавалағы Ля\n4 — Сәтәкәй бармаҡ\nd1 — беренсе октавалағы Ре a1 — беренсе октавалағы Ля e2 — икенсе октавалағы Ми h2 — икенсе октавалағы Си\nШтрихтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nDétaché — һәр нота һыҙғыстың айырым хәрәкәте, йүнәлешен уҙгәртеү менән сығарыла;\nMartelé — һыҙғысты төртөү юлы менән башҡарылыусы штрих;\nStaccato — һыҙғыс менән өҫкә һәм аҫҡа — һыҙғыстың туҡталышлы хәрәкәте;\nStaccato volant — стаккато төрө. Һыҙғыс ҡылдан һикертеп ебәрелә;\nSpiccato — өҙөк-өҙөклө, һикергес штрих, яурындың өҫтәмә хәрәкәте менән ауырайтылған staccato;\nSautillé — һикертелеүсе штрих, еңеләйтелгән һәм тиҙләтелгән Spiccato;\nRicochet-saltato — күтәрелгән һыҙғыстың ҡылы менән һуғып сығарылған штрих;\nTremolo — бер үк өндө ҡабат-ҡабат етеҙ итеп ҡабатлау йә йәнәш тормаған ике өндө йә ике оҡшаш өндө (интервалдарҙы, аккордтарҙы), айырым өндө алмаш-тилмәш етеҙ ҡабатлау.\nLegato — бер өндән икенсе өнгә талғын күсеш, өндәр араһында пауза юҡ.\nCol legno — һыҙғыстың ағасы менән ҡылға һуғыу.\nҺыҙғыстан тыш, ҡылдарҙы уң ҡулдың бер бармағы менән сиртеп уйнау алымы бар (пиццикато). Һул ҡуллы пиццикато ла була.\n↑ Амати // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.\nThe Violin, by George Dubourg (1854),Robert Cocks & Co.\nGrillet, Laurent (1901). «Les ancetres du violon v.1» (Paris).\nСкрипка — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Скрипка&oldid=799057 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 15:44 13 апрель 2018 үҙгәртелгән.


Ял көндәрендә төбәктә йылғаларҙың ныҡ ташыуы көтөлә // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nЯл көндәрендә төбәктә йылғаларҙың ныҡ ташыуы көтөлә\n14:34, 15 апреля 2016 Йәмғиәт\nЯл көндәрендә төбәктә йылғаларҙың ныҡ ташыуы көтөлә Фото: Олег Яровиков\nӨФӨ, 2016 йыл, 15 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.\nЯл көндәрендә Башҡортостанда һауа торошоноң йылы тороуына бәйле йылғаларҙың ныҡ ташыуы көтөлә. Был хаҡта һыу һаҡлағыстарҙың эш режимын көйләү, ташҡын мәсьәләләре буйынса ведомство-ара эшсе төркөм ултырышында республиканың тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры Илдар Һаҙыев хәбәр итте.\n«Иң яуаплы көндәр башлана, — тине министр. — Республика халҡына уяу булырға, хеҙмәттәргә иһә әҙер торорға кәрәк».\nБашгидромет мәғлүмәттәре буйынса, 18 апрелгә тиклем төбәктә йылы һауа торошо һаҡланасаҡ. Бөгөн республиканың көньяғында һәм төньяҡ-көнсығышта, Урал аръяғы райондарында һыу күп. Тау-урман зонаһында ҡар ҡатламы һаҡлана.\nБашҡортостандың тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры урынбаҫары Виталий Тюр һүҙҙәренсә, Свердловск һәм Силәбе өлкәләре биләмәләрендә лә һыу күп буласаҡ. «Был һыу Башҡортостандағы һыу объекттарына — Эҫем, Йүрүҙән, Ҡариҙел һәм Әй йылғаларына төшәсәк, — тип хәбәр итте Виталий Тюр. — Шуға күрә ошо йылғаларҙың да ҡапыл күтәрелеүен көтәбеҙ».


Баймаҡ районында ауыл хужалығы тармағында үҙ эшен асыуға 17 кеше проект әҙерләп Башҡортостан ауыл хужалығы министрлығына тапшырған\nРеспублика буйынса был иң ҙур исемлек. Баймаҡ фермерҙары 1 миллион 300 мең һумлыҡ грантҡа дәғүә итә.\nРайонда ер эшенә, малсылыҡҡа, йылҡысылыҡҡа, йәшелсәселекте үҫтереүгә иғтибар иткән йүнселдәрҙең йылдан-йыл арта барыуы ҡыуаныслы. Ошо көндәрҙә ҙур күләмдәге грантҡа тағы ла һигеҙ йәш фермер эйә булды.\nРайонда малсылыҡ тармағын үҫтереү өсөн шарттар, мөмкинлектәр бар. Ауыл хужалығында башлаусы фермерҙарҙы тәбрикләп Илшат Ситдиков сертификаттар һәм бүләккә Баймаҡ районы энциклопедияһын тапшырҙы. Улар рәтендә Мерәҫ ауылынан Ғиззәт Ямантаев та бар ине. Грантты эш башлаусы фермер малсылыҡ менән шөғөлләнеп, итселек тармағын үҫтереүгә сарыф итәсәк. Эште башлап китеү өсөн ҡуртымға элекке ферма алына, уны рәткә килтереүҙә күп көс һәм финанс талап ителә, әлбиттә.\nБөгөнгө көндә бесән әҙерләү көн ҡаҙағында тора. Бының өсөн хужаның техника проблемалары юҡ, йөк машинаһы, трактор һәм комбайны алдан уҡ хәстәрләнгән. Машина-трактор паркында ҡуртымға өс гараж алып быйыл техника ремонтлау эшен башлаған. Фермерлыҡ эшенең дә уңышлы булыуын, килемле эшкә әүерелеүен теләргә ҡала.


Ватанын һаҡлап һәләк булды\n13 Май , 11:40\n12 май көнө Илсе ауылында Украиналағы махсус операция барышында батырҙарса һәләк булған өлкән сержант Марат Мөхәмәҙиев менән хушлаштылар. 14 майҙа уға 36 йәш тулыр ине. Марат Мөхәмәҙиевтың өйҙә ҡатыны һәм өс бәләкәй балаһы ҡалды...\nӨлкән сержант Марат Мөхәмәҙиев хаҡында мәҡәлә гәзитебеҙҙә уҙған йылдың октябрендә донъя күргәйне. Сыбаркүл ҡалаһында танк батальонында хеҙмәт итеүсе яҡташыбыҙ әленән-әле Хөрмәт грамоталары, Рәхмәт хаттары менән билдәләнеп ғаиләһен, ата-әсәһен, яҡындарын һөйөндөрөп торҙо. Намыҫлы хеҙмәте хәрби часть командованиеһы, хеҙмәттәштәре тарафынан да билдәләнде.\nУкраинала махсус операция башланғас, Марат хеҙмәт иткән батальон да ил именлеген һаҡларға, тәртип күҙәтергә, Ватан алдында изге бурысын үтәргә Украинаға юллана. Улар араһында, әлбиттә, танк взводында танк командиры вазифаһын башҡарыусы өлкән сержант Марат Мөхәмәҙиев та була.\n...Ошо көндәрҙә бөтә ҡала-районыбыҙҙы тетрәндерерлек ҡайғылы хәбәр алдыҡ. Украиналағы махсус операция барышында Марат Мөхәмәҙиев батырҙарса һәләк булған.\nМарат Фәрит улы Мөхәмәҙиев – Илсе ауылы егете. Рәмзия һәм Фәрит Мөхәмәҙиевтарҙың татыу ғаиләһендә икенсе бала булып донъяға килә (ғаиләлә ике бала үҫәләр, Эльвира апаһы бар). Илсе урта мәктәбен уңышлы тамамлағас, БДУ-ның Сибай филиалында физкультура факультетында белем ала. Уҡыуын тамамлағас, әрме хеҙмәтен алыҫ Әрмәнстан тарафтарында үтә. Ҡайтҡас, 4 йыллап Учалы ҡалаһында эшләй, ғаилә ҡора.\nЯҙмыш ҡушыуымы, әллә күптәнге хыялын тормошҡа ашырамы, Марат ғаиләһе менән Сыбаркүлгә күсеп китә һәм хәрби тормошон һайлай. Һигеҙ йылға яҡын ул танк батальонында хеҙмәт итә. Танк взводында танк командиры вазифаһын башҡара. Бихисап Маҡтау ҡағыҙҙарына, миҙалдарға лайыҡ.\nХеҙмәттәштәре Мараттың хәрби бурысын намыҫ менән үтәүен, үтә ихлас, ярҙамсыл булыуын билдәләй. Командирҙары, хеҙмәттәштәре һәм һалдаттар араһында абруйы ҙур булған. Эште еренә еткереп үтәй, етди, һүҙендә тора белеүсе ысын ир ине тиҙәр. Әлегә тиклем хәрби часть командованиеһы тарафынан ата-әсәһе исеменә килгән Рәхмәт хаттарында ла яҡташыбыҙҙың Тыуған илебеҙҙең ысын һаҡсыһы, патриоты булғанлығы баҫымға алына.\nТуғандары, дуҫтары, уҡытыусылары һаман Мараттың юҡлығына ышанып бөтә алмай. Илсе урта мәктәбендә хәрби әҙерлек буйынса һәм физкультура фәненән уҡытҡан Ғамил Фазлетдин улы Абзалов Мараттың ололарҙы – ололай, үҙенән бәләкәстәрҙе ихтирам итә белеүен айырыуса билдәләй. Спортты ныҡ яратты, даими рәүештә волейбол, баскетбол, саңғы ярыштарында ҡатнашып беренсе урындар ала торған ине ти.\nМарат Мөхәмәҙиевтың класс етәксеһе Рәмилә Тәлғәт ҡыҙы Солтанова:\n- Марат уҡыған класс татыу һәм берҙәм булыуы менән айырылып торҙо. Барыһы араһында ла Марат үтә ғәҙел, ифрат мәрхәмәтле һәм тыйнаҡ була торғайны. Класта берәй нәмә эшләргә ҡушһаң, йылмайып ҡарар ҙа, тиҙ арала атҡарып та ҡуйыр ине. Бер мәл, Сибайҙа уҡыған сағында әле, Гай ҡалаһынан ҡайтышлай Сибайға туҡталдым. Киң урамдан машиналар елдерә. Ҡараһам, ике егет, автомобилдәр ағышын киҫә-киҫә миңә табан килә. Аптырап туҡтап ҡалдым, хатта. Яҡынлашһалар, уйым тегеләрҙе ҡаты итеп шелтәләү, ҡағиҙә боҙалар бит! Килеп етһәләр, ни күрәм – үҙемдең уҡыусыларым икән! Марат Мөхәмәҙиев менән Данил Зарипов. “Рәмилә Тәлғәтовна, һеҙҙе күреп ҡалдыҡ та, юлды киҫеп булһа ла сығырға булдыҡ, урап үтһәк өлгөрмәҫбеҙ, күрмәй ҡалырбыҙ тип борсолдоҡ”, - тип килеп күрештеләр. Ҡайҙан шелтәләйем инде, балаҡайҙарҙы. Гел шул күренеш күҙ алдымда тора. Ихлас, ябай, эскерһеҙ уҡыусыларым.\nТағы бер осраҡ иҫемдә. Марат инде юғары уҡыу йортон уҡып бөтөп, өйләнеп, Сыбаркүлдә хеҙмәт итеп йөрөгән мәле. Бер көн ҡабаланып өйгә килеп керҙе. “Рәмилә Тәлғәтовна, атайымдың бөгөн Тыуған көнө. Матур итеп ҡотлаһы килә. Үҙем шиғыр яҙҙым да ул, тик барыбер һеҙҙең кеүек матур килеп сыҡмай. Әйҙәгеҙ, атайыма шиғыр яҙайыҡ әле. Табында уҡырмын”, - ти. Бергәләп яҙҙыҡ шиғырҙы, күңеле булып, ихлас йылмайып, һаубуллашып сығып китте балаҡай. Ғөмүмән, ауылға ялға ҡайтҡанында йыш ҡына инеп, хәл белешеп сыға торғайны. Һаман ышанмайым уҡыусымдың юҡлығына, күңел иңрәй...\nЭйе, арабыҙҙан бик иртә китте Марат. Зар илап һөйөклө ҡатыны, 8 йәшлек Эрик улы, 6 йәшлек Арина ҡыҙы һәм 4 йәшлек кенә Эмин улы ҡалды... Әйтеп аңлатҡыһыҙ ҙур юғалтыу.\nМараттың ата-әсәһенең, Эльвира апаһының, ҡатыны Розалия Рөстәм ҡыҙының, ике улының, бер ҡыҙының, барлыҡ яҡындарының ауыр ҡайғыһын уртаҡлашабыҙ, сабырлыҡ теләйбеҙ. Намыҫлы Ватан һаҡсыһы, ысын батыр тураһындағы иҫтәлектәр беҙҙең күңелдәрҙә мәңге һаҡланыр. Йәнең йәннәттә булһын, Марат! Тыныс йоҡла.


Төбәктәргә бүленгән квотаға ярашлы, республика 5 меңгә яҡын ҡасаҡ ҡабул итәсәк\nПрограмма буйынса, уларға медик һәм социаль ярҙам күрһәтеү, эшкә урынлаштырыу кеүек мәсьәләләрҙе лә хәл итеү ҡаралған.\nТынмаған атыш һәм шартлау тауыштарынан ҡасып Марина һәм Роман Луганск ҡалаһынан Күмертауға бер ай элек килгән. Маринаның бала табыу ваҡыты етеп килә, бындағы дауаханала бер ниндәй полисһыҙ ҙа ҡабул итергә вәғәҙә бирҙеләр, тип шатлана ул. Йәш ғаилә үҙҙәрен нисек ҡаршы алыуҙарына бөткөһөҙ рәхмәт белдерә. Марина Удовенко, Луганск ҡалаһында йәшәүсе: «Ҡала бәләкәй һәм матур күренде, урамдары таҙа, кешеләре яҡшы, ә иң мөһиме - тирә-яҡта снарядтар ярылмай». Йәштәр Украинала ҡалған туғандары өсөн борсола, әлбиттә, улар менән бәйләнеш юҡ. Сөнки Луганск хәҙер электр уты, газ һәм һыу менән дә тәьмин ителмәй, ҡалала мародерлыҡ сәскә ата. Хафаға ҡарамаҫтан тормош дауам итә, буласаҡ ата Роман эшкә инергә йөрөй.\nРоман Удовенко, Луганск ҡалаһында йәшәүсе: «Мине токарь итеп эшкә алырға вәғәҙә иттеләр, кәрәкле документтар тупланым, хәҙер барып килешеү төҙөргә генә кәрәк».\nҠасаҡтарға төп ярҙам ҡаланың халыҡты комплекслы социаль хеҙмәтләндереү үҙәгендә күрһәтелә. Бында уларға аҙыҡ-түлек, йылы кейем, башҡа кәрәк-яраҡ биреү эше әүҙем бара. Ҡала халҡы кеше ҡайғыһына битараф ҡалмай. Квотаға ярашлы, Күмертау 140 ҡасаҡты ҡабул итәсәк. Улар яҡын арала махсус рейс менән килер тип көтөлә. Бынан тыш, әлеге ваҡытта ҡалала бында үҙаллы килгән тағы 49 Украина гражданины йәшәй, улар туғандарында һәм таныштарында урынлашҡан. Ә махсус рейс менән килеүселәр иһә ваҡытлысы урынлашыу үҙәктәрендә көн итәсәк, ҡасаҡтарҙы ҡабул итеү өсөн бында бөтәһе лә әҙер. Украина граждандары өсөн Күмертауҙа биш ваҡытлыса урынлашыу үҙәге ойошторолған. Бында ҡасаҡтар документтар юллап, эш урыны тапҡансы бер айға тиклем тора ала. Бөгөнгә иһә Рәсәйгә һыйыныу ниәте менән 20 кеше ҡаланың миграция хеҙмәте бүлексәһенә мөрәжәғәт иткән.


Порно Хентай балалар – аним без цензуры секс ххх\nРӘХИМ ИТЕГЕҘ BABYHENTAI.COM\nУйын Сексуаль Аниме\nБасыгыз өсөн, күсеү SexSimulator.tv\nЙөрөй SexSimulator.tv | Кушымталар өсөн Android - Кушымталар өсөн iOS\nСекс-симулятор-тәҡдимдәр менән иң ҡайнар Hentai Baby. Был уйындарҙың береһе булып тора, интернет яңы релиз, ул китерелә менән потрясающий һәм графика. Уйын барыһына тойорға мәжбүр итә, сезне, һәм һеҙ барлыҡ ғаләм эсендә виртуаль чавкать тип әҙәпһеҙ тип саба һәм ағзалары һеҙҙең сучок. Оргазм иң йылдам булды сездә, ул мира порно тәҡдим итә ала, һәм бында барыһы ла бушлай бирһәләр, ниндәй ҙә булыуы шарт.\nБасыгыз өсөн, күсеү HentaiPros.com\nЙөрөй HentaiPros.com | 4K форматында фильм | 25+ Сайты | Без Рекламы | XXX\nИҫ киткес һеҙҙең менән килгән анин Хентай Профи-фантазия сексуаль, улар аласыз наслаждаться кеүек видео, хентай ла-уйындарҙа. Эксклюзив контент видео коллекцияһы бар, хеҙмәткәрҙәре сайтына инеп тора. Һеҙ табан аласыз, күп төрлө стиль, шул иҫәптән 3D анин. Мауыҡтырғыс уйын Коллекция мөмкинлек бирәсәк һезгә наслаждаться анин-секс. Секс булманы-ролл һәм хентай симулятор-уйын, шуларҙың ҡайһы береһе һеҙҙең яратҡан сабый билдәле булыуынса аниме-сериалы.\nИң яҡшы порно 4k хентай бушлай булырға теләйһең? Акмулла ул!\nПорно Премиум Хентай\nУйын балалар Бушлай онлайн Хентай\nWaifu Рогоносец менән беренсе кеше-иң яуыз анин береһе-порноигр, һуңғы ваҡытта беҙ улар өсөн уйнай. Тире рогоносец һеҙҙе уйын ҡуйып, уларға ҡарарға тейешбеҙ, ир-егет булараҡ, уның татлы-яҡ беспризорница трахать. Бысраҡ булһа ла, һеҙгә ҡарағанда был уйынға күберәк уйнаған. Һеҙгә ул егет менән күҙәтергә тура башта бер, артабан ике, һуңынан групповуха, был сперме һуң итегез һеҙ һәр ваҡыт уның һәм ул мәжбүр була йыһаздары, сперма уның менән тулды.\nСимулятор Рогоносец Бисексуалдарҙы gnu Табы Кәмһетеү\nСекс-рабыня Catgirl-был БДСМ-уйын, һеҙ уны булдырыу тура һәрәм секс-рабыня, унда барыһы ла һеҙҙең теләк булһа, әгәр улар һеҙ яҡшы уҡый. Әммә был ябай түгел, һеҙ нисек уйларға мөмкин ине. Уйын стиле менән үҙ эсенә симулятор rpg секс уйындар, һәм үҙ ҡолдарының югәнһеҙ булалар тоторға кәрәк һеҙгә, һеҙ әлегә яңы эҙләй. Был даими өҫтөнлөк алыу, язалау һәм секс дикий. Дернуть һин уның ваҡыты ла ҡалманы хатта.\nМажаралар жанрындағы RPG Төҙөүселәр һәрәм Реалистик Ҡоллоҡ\nАниме көсләү Симулятор-был уйында, шулай уҡ ҙур уңыштары булған ҡыҙҙар һәм малайҙар бар. Уйын бер нисә сценарий бар көсләү фантастик, унда һеҙ нисек уйнай йә йыртҡыс, йә ҡорбан кеүек. Раят бик көслө булған, шуға күрә, беҙ кәңәш түгел, уның слабонервный. Беҙ шулай уҡ динамика менән түгел уны тергеҙергә тәҡдим индерҙе. Был һеҙҙең күршеләр уйланырға мәжбүр итә, моғайын, һеҙ үҙегеҙ ҡатын терезияны ыҙалата. Уйын наслаждайся был бушлай теләсә ниндәй төҙөлөшө, улар һеҙ белергә мөмкин.\nҠот Осҡос Ҡысҡыра. Раят күплек POV Барыһы Өсөн Бушлай\nBabyHentai.com: Baby Hentai Видео Хентай секс ххх - 2021


Баш ҡалала республика брендын үҫтереү стратегияһы тикшереләсәк // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБаш ҡалала республика брендын үҫтереү стратегияһы тикшереләсәк\n17:55, 15 июня 2015 Иҡтисад\nӨФӨ, 2015 йыл, 15 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Артур Басиров/.\nӨфөлә Башҡортостан брендын үҫтереү стратегияһын тикшерәсәктәр. 23 июндә баш ҡалала республика брендын әҙерләүгә һәм төрөүгә арналған «Башбренд — 2015» семинары уҙғарыла. Ошо хаҡта төбәктең Инвестициялар йәлеп итеү агентлығы хәбәр итә.\nСараға маркетинг һәм киң коммуникациялар буйынса белгес Михаил Дымшиц килә. Ул үҙенең оҫталыҡ дәрестәрендә көслө бренд булдырыу серҙәре менән уртаҡлашасаҡ, шулай уҡ ҡасан һәм ни өсөн кешеләр бренд өсөн өҫтәмә хаҡ түләргә әҙер икәнлеге хаҡында һөйләйәсәк. Эксперт республиканың популяр брендтарын баһалаясаҡ һәм уларҙы яҡшыртыу буйынса кәңәштәр бирәсәк.\nСеминар Hampton by Hilton ҡунаҡханаһының конференциялар залында уҙа. Унда ҡатнашыу өсөн сараның сайтында теркәлергә кәрәк.


Шәйехзада Бабичтың тыуыуына 125 йыл\n31 Ғинуар 2020, 17:16\nШәйехзада Мөхәмәтзакир улы Бабич (2 (14) ғинуар 1895 — 28 март 1919) — күренекле башҡорт шағиры, башҡорт әҙәбиәте классигы. Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, Башҡорт Хөкүмәте (1917—1919) ағзаһы.\nБабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Әсән ауылында тыуған.\nШәйехзаданың атаһы Мөхәмәтзакир — Ҡаңлы улусының аҫаба башҡорто, Бабичевтар менән 1852 йылда Ҡаңлы улусының Көйөк түбәһендә нигеҙләнгән Ҡыйғаҙытамаҡ ауылынан 1887 йылда Әсән ауылының икенсе мәхәлләһенең имам хатибы булараҡ күсерелә. Шәйехзаданың әсәһе — Сажиҙәбанат хәҙрәт Мөхәмәтһаҙый Шиһабетдиновтың ҡыҙы булған. Бабичевтар шәжәрәһе артабанғыса булған: Бабич (?—?) → Мөхтәр (1742—1822) → яу есаулы Ишбулды (1778—1814) → указлы мулла Ғилуан (Ғәлийән) (1811—?) → Мөхәмәтзакир (1847—1922) → Шәйехзада (1895—1919). Ҡайһы бер документтарҙа Бабич үҙенең сығышын «Ҡаңлы башҡорто» тип яҙа, ә «Башҡорт» гәзитендәге мәҡәләһендә — «Ҡаңлы балаһы» тип ҡултамға ҡуя. Шағирҙың ижадында ла уның башҡортлоғо асыҡ сағылыш таба.\nШәйехзада башланғыс белемде тыуған ауылында, атаһы, Әсән мәхәлләһенең указлы муллаһы, Мөхәмәтзакирҙың мәҙрәсәһендә ала.\n1910—1911 йылдарҙа Ҡаҙағстанда Кустанай яҡтарындағы Дүсәнбай ауылында ҡаҙаҡ балаларын уҡыта.\nШәйехзада Бабич «Ғәлиә» мәҙрәсәһе шәкерттәре араһында.\nШәйехзада Бабич 1911—1916 йылдарҙа Өфө ҡалаһындағы «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡый. Заманының алдынғы ҡарашлы мәғрифәтселәре уҡытҡан мәҙрәсәлә ул әҙиптәр, артистар, буласаҡ журналистар, дәүләт эшмәкәрҙәре менән аралашып йәшәй. Мәҙрәсәлә ҡулъяҙма рәүешендә сығарылған «Парлаҡ» һәм «Эләктергес» исемле журналдарҙы сығарыуҙа әүҙем ҡатнаша. Башҡорт халҡының төрлө ҡыҫымдар арҡаһында ауыр тормош көтөүе, башҡорт ерҙәре мәсьәләләре киҫкенләшеү, әсә телендә яҙма булдырыу, дөйөм белем биреүҙе камиллаштырыу тураһында борсолоп шиғырҙар ижад итә.\n1916 йылда «Ғәлиә» мәҙрәсәһен тамамлағас, артабан бер йыл дауамында Ырымбур губернаһы Троицк ҡалаһында өсөнсө мәсет янындағы мәҙрәсәлә уҡытыу эше менән шөғөлләнә, «Аҡмулла» журналын сығарыуҙа ҡатнаша.Һуңынан Ырымбур ҡалаһында «Ҡармаҡ» сатирик журналында эшләй.\n1917 йылда Бөтә башҡорт ҡоролтайҙарына делегат була. 1917 йылдың 25—29 авгусында Өфөлә үҙған Икенсе Бөтә башҡорт ҡоролтайында Башҡорт мәркәз шураһы составына ағза итеп һайлана, һәм шураның секретары булараҡ мөһим фармандарҙы, шул иҫәптән Башҡортостан милли-территориаль автономияһын ойоштороу тураһындағы 2-се һанлы фарманды, төҙөүҙә ҡатнаша.\nIII Бөтә башҡорт ҡоролтайы эше ваҡытында, 1917 йылдың 18 декабрендә, Шәйехзада Бабич инициативаһы менән демократик башҡорт йәштәренең «Тулҡын» мәҙәни-ағартыу һәм әҙәби берекмәһе ойошторола. Шағир был йәштәр ойошмаһының декларацияһын төҙөүҙә һәм уға ҡул ҡуйыуҙа ҡатнаша, Өфөлә, Башҡортостандың башҡа төбәктәрендә әҙәби кисәләр, концерттар ойоштороусыларының береһе була. «Тулҡын» бөтә башҡорт йәштәре союзының рәйесе итеп һайлана. Һуңыраҡ Шәйехзада Бабич «Нуктаһыҙ» сатирик журналын баҫтырыуҙы ойоштора.\n1918 йылдың 1 сентябрендә башҡорт йәштәре конференцияһында «Тулҡын» ойошмаһының рәйесе итеп Г. Ҡарамышев, уның урынбаҫары булып Ш. Бабич, секретарь итеп Х. Ғәбитов һайлана. Конференцияла ойошманың нәшриәте янында «Ҡурай» әҙәби журналының асылыуы тураһында ҡарарға киләләр.\n1919 йылдың 21 февралендә уҙған I Бөтә башҡорт хәрби съезының секретары була. 1919 йылдың 25 февралендә Башревкомдың матбуғат бүлеге хеҙмәткәре итеп тәғәйенләнә.\n1919 йылдың 28 мартында Башҡорт АССР-ы Бөрйән-Түңгәүер кантоны Йылайыр ауылында, типографияны күсереү эштәре менән шөғәлләнгәндә, шағир Ғәбделхәй Иркәбаев менән берлектә 1-се Смоленск уҡсылар полкының ҡыҙыл армеецтары тарафынан үлтерелә. Был фажиғә Башҡорт Ғәскәрҙәре Ҡыҙылдар яғына күскән осорҙа булған бутаусылыҡ һәм большевистик террор арҡаһында барлыҡҡа килә.\n1918 йылда Бабичтың үҙе иҫән сағында сыҡҡан берҙән бер баҫмаһы — «Йәш Башҡортостан» китабы нәшер ителә. Был китаптағы шиғырҙар һәм поэмалар, шағирҙың башҡа күп кенә әҫәрҙәре һымаҡ, Башҡортостан автономияһын ойоштороуға бәйле ваҡиғаларға арналған, милли патриотик рух менән һуғарылған. 1919 йылда донъя күргән «Башҡорт халҡына көйлө хитап» шиғыры Башҡорт милли хәрәкәтенең асылын аңлата.


Рөстәм Хәмитов: «2015 йылға инновацион продукция күләме Башҡортостанда 90 млрд һумға етергә тейеш» // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов: «2015 йылға инновацион продукция күләме Башҡортостанда 90 млрд һумға етергә тейеш»\n15:20, 23 августа 2011 Иҡтисад\n2015 йыл аҙағына инновацион продукция күләме Башҡортостанда 90 млрд һумға етергә тейеш. Был хаҡта бөгөн Нанотехнологиялар конгресын асыу тантанаһында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов белдерҙе. Бөгөнгө көнгә ҡарата ул 15-20 тапҡырға артасаҡ.\n— Беҙ быны эшләргә бурыслы. Юғиһә артта ҡалыусылар иҫәбендә буласаҡбыҙ, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Башҡортостан Президенты.\nХалыҡ-ара форумда ҡатнашыусылар алдында сығыш яһап, Рөстәм Зәки улы, Башҡортостан — Рәсәй Федерацияһының ҡеүәтле, эре төбәге, тип билдәләне.\n— Беҙҙең үҫешкән фәнебеҙ, ҡеүәтле предприятиеларыбыҙ бар. Бөгөнгө конгресс республика өсөн ҙур әһәмиәткә эйә, — тине Башҡортостан Президенты. — Был ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлегендәге ҡаҙаныштарыбыҙҙы таныу ҙа ул.\nРеспубликала ҙур институттар, тикшеренеү үҙәктәре уңышлы эшләп килә. Фән өлкәһендә 7,5 меңдән ашыу кеше хеҙмәт итә. 60-тан ашыу ойошма эшләнмәләр менән шөғөлләнә.\nРөстәм Хәмитов билдәләүенсә, Башҡортостан иң элек үҙенең нефтехимия фәне менән билдәле. Шул уҡ ваҡытта эре техник структуралар вәкилдәре лә иҡтисадыбыҙ үҫешенә һалмаҡ өлөшөн индерә.\n— Республика инвестициялар һәм инновациялар тураһындағы диалог өсөн асыҡ, — тип иҫәпләй Башҡортостан Президенты. — Беҙ федераль проекттарҙа ҡатнашырға һәм үҙебеҙҙең эшләнмәләребеҙҙе тәҡдим итергә әҙер.\nСөнки нанотехнологиялар – ул перспективалы фән йүнәлеше генә түгел. Ул бихисап өлкәләр үҫешендәге катализатор. Һуңғы йылдарҙа нанотехнологик производстволар республикала йылдам үҫешә. Институттарыбыҙ үҙҙәренең практикаһында алдынғы технологияларҙы ҡуллана. Рөстәм Зәки улы билдәләүенсә, республика инновацион проекттар конкурсында әүҙем ҡатнашыуҙан тыш, уларҙы ҡулланылышҡа ла индерә.\nШул уҡ ваҡытта республика башлығы, Башҡортостан әле юлдың башында ғына, тип иҫәпләй.\n— Беҙ әлегә үҙебеҙ хаҡында инновацион республика булараҡ һүҙ күтәрә алмайбыҙ, — тине Рөстәм Хәмитов. — Потенциалыбыҙ ҙур, әммә ғәмәлгә ашырылғандар әлегә күп түгел. Дөйөм төбәк күләмендә инновацион продукция өлөшө 5 проценттан артмай. Бер нисә мең сәнәғәт предприятиеһының инновацион яҡтан әүҙемдәре 300-гә лә тулмай. Беҙгә предприятиеларҙың сығымдар структураһында инновациялар күләменең бик бәләкәй өлөштө тәшкил итеүе оҡшамай. Сит ил ҡорамалдарын һатып алыуға өҫтөнлөк бирелә. Фәнни-техник сәйәсәт тейешле кимәлдә яҡлау тапмай.\nИюндә республика «Роснано» менән Хеҙмәттәшлек тураһындағы ҙур килешеүгә ҡул ҡуйҙы. Хәҙер килешелгәндәрҙе тормошҡа ашырыу буйынса ҙур эштәр көтөлә. Президент Башҡортостанда уңышлы ғәмәлгә ашырылған бер нисә проект хаҡында әйтеп үтте, наноиндустрия үҙәген булдырыуға бәйле бурыстарҙы билдәләне.\nРоснано республика предприятиеларына проекттарҙы тормошҡа ашырыуҙа әүҙем ярҙам итә. Былтыр электрохимик станоктар етештереү производствоһы сафҡа индерелде. Әле ошо предприятие базаһында технопарк ойоштороу мәсьәләләре тикшерелә. «Жеспар-Биос» компанияһының нанокомплекстар нигеҙендәге «НаноДерм» косметика средстволары етештереү буйынса проектын финанслау мәсьәләһе хәл ителде. Ә Өфө моторҙар эшләү берекмәһе хәрби авиация өсөн двигателдәр етештереү үҙәгенә әйләнә.\nБөгөн «Роснано» корпорацияһы республиканың һигеҙгә яҡын проектын ҡарай. Финанслауҙың дөйөм күләме 25 миллиард һумға етеүе ихтимал.\n— Беҙгә әүҙем рәүештә башҡаса эшләүгә күсергә, сит илдәр тәжрибәһен өйрәнергә, әммә тәү сиратта үҙебеҙҙең үҙенсәлекле Рәсәй эшләнмәләрен тормошҡа ашырырға кәрәк, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.\nТеги: бр президенты, нанотехнологиялар конгресы


24 Август 2010, 15:59\nАномаль йәй бихисап бәлә килтерҙе\nЯнғындар 3 миллион гектар самаһы урманды юҡ итте, ти белгестәр. Был экологик ҡаза климатҡа йоғонтоһон әле алда күрһәтәсәк. Янған урман урынында яңыһын үҫтереү өсөн тиҫтәләрсә йыл кәрәк. Башҡортостанда август урталарында 422 урман янғыны теркәлгән, тип хәбәр итә республика баҫмалары, йәғни былтырғы менән сағыштырғанда, ун тапҡырға күберәк. 8,6 мең гектар урман зыян күргән. Белорет районының Шығай ауылы янында кешеләр янғын менән 13 тәүлек алышҡан. Әбйәлил, Баймаҡ, Белорет, Бөрйән, Ғафури, Дәүләкән һ.б. райондарҙа әле һаман янғындар сығыу хәүефе һаҡлана. Республика урман янғындарынан 41 миллион һумлыҡ зыян күргән.\nБөтә донъя метеорология ойошмаһы хәбәр итеүенсә, 2010 йылда һауа шарттарының ҡырҡа боҙолоуы – Ер шарында климат үҙгәреүҙең туранан-тура эҙемтәһе, ул туранан-тура кеше эшмәкәрлегенә бәйле. 1880 йылдан һуң тәү тапҡыр быйылғы ғинуар – апрелдә һауа температураһы Ер шарында иң юғарыһы ине. ҡыш Цельсий буйынса – 1,89, яҙ 1,37 градусҡа йылыраҡ теркәлгән. Июнь – июлдә Көнсығыш Европаны бығаса күрелмәгән эҫелек солғап, урыны менән һауа 40 градусҡаса йылынды. Майҙа ғәҙәти булмаған эҫелек Рәсәйҙең көнсығыш һәм үҙәк райондарына ла үтеп инде. Көньяҡ Америкала иһә был яҡтар өсөн бөтөнләй ят һалҡын һауа хөкөм һөрҙө. Көслө ел ҡар алып килде, һепертмә буран сыҡты. Июлдә Аргентинала һәм Чилиҙа ысын һалҡындар урынлашып, температура – 18 – 22 градусҡа тиклем түбәнәйҙе. Бер ай элек Көньяҡ Африкала ла күпләп ҡар яуып, урыны менән уның ҡалынлығы 25 сантиметрға етте.\nҒәҙәттә, көҙ күҙәтелә торған муссон ямғырҙары Һиндостан, Пакстан һәм Бангладештта көслө һыу баҫыуға килтерҙе. 500-ҙән ашыу кеше һәләк булды, 10 миллионы тыуған ерҙәрен ташлап китергә мәжбүр булды. Бик күп сәсеүлек зыян күрҙе, мал-тыуар, башҡа мөлкәтте һыу йыуып алып китте. Көньяҡ ҡытайҙа һыу баҫыуҙан 120 кеше ҡорбан булды, 13 миллионы төрлө ҡаза күрҙе. Хатта Ғәрәп диңгеҙендә бер ҡасан да булмаған тропик циклон күҙәтелде. Англия менән Уэльста көслө ямғырҙар яуҙы, Кипрҙа эҫелек 45 градусҡа етеп, үҙенсәлекле рекорд ҡуйылды. Кувейтта дүрт көн рәттән 50 градустан юғары эҫелек күҙәтелде.\nФранция ла быйыл тәбиғәт аномалияһын йышыраҡ күҙәтте. Йыл башында ябырылған «Ксинтия» өйөрмәһе арҡаһында унда 45 кешенең ғүмере өҙөлгән. Бөтә донъя гуманитар форум мәғлүмәттәренә ҡарағанда, тәбиғәт стихияларының – 91, ә кеше ҡорбандарының 79 проценты былтыр климат ҡырҡа үҙгәреү менән бәйле ғәрәсәттәр арҡаһында килеп сыҡҡан. 250-нән ашыу стихиялы ҡазанан 60 миллиондан күберәк кеше зыян күргән.\nИнтернет селтәренең Mail.ru агентлығы 13 августа, Бөйөк Британия ғалимдары Рәсәйҙә ике ай торған эҫелектең нәмәгә бәйле икәнлеген асыҡланы, тигән мәғлүмәт таратты. Тик уға ни сәбәп булыуын ғына әйтә алмайҙар. Рединг университеты метеорологы М. Блекберн фекеренсә, Рәсәйҙәге эҫелек менән Пакстанды һыу баҫыуҙың сәбәбе бер үк: ул атмосфераның юғары ҡатламында ағымдарҙың үҙгәреүенә бәйле. Ерҙән 7 – 16 километр бейеклектә атмосфера ағымы шундай көслө, ул ер өҫтөндәге елдәрҙе тиҙлеге буйынса ун тапҡырға уҙа. Көнбайыштан көнсығышҡа иҫкән көслө ағым, көньяҡ йәки төньяҡҡа тайпылып, тулҡындар барлыҡҡа килтерә. «Һуңғы осорҙа был тулҡындарҙың тәртибе үҙгәрҙе, – ти Блекберн. – Улар тотҡарланған кеүек булды. Тап шул арҡала аномаль күренештәр барлыҡҡа килде лә инде». Теория буйынса, климат йылыныу менән бындай күренештәр артасаҡ. Ә бына климат торошо менән һауа ағымдары араһындағы бәйләнеште ғалимдар әлегә асыҡламаған.\nАномаль күренеште Рәсәй климатологтары ла өйрәнә.\nҡаза барҙы ла юҡ итә\nВатаныбыҙға ябырылған афәт сит ил матбуғатының да иғтибарынан ситтә ҡалманы. «Һуңғы 130 йылда иң ауыр булған ҡоролоҡ Рәсәйҙә сәйәси мәсьәләгә әүерелде», – тип яҙҙы 30 июлдә АҡШ-тың «Ньюс» журналы. Бығаса күрелмәгән эҫелек менән бәйле саралар буйынса Кремлдә тиҙ арала кәңәшмә йыйып алдылар. Төньяҡ Африканан килгән йылы ағым ашлыҡты юҡҡа сығара, аҙыҡ-түлеккә хаҡты күтәрә, рәсәйҙәрҙе, эҫенән ҡасып, йылғаларға сумырға мәжбүр итә. 23 июлдә Рәсәйҙең беренсе вице-премьеры В. Зубков дүртенсе аҙнаға һуҙылған эҫелек менән бәйле шау-шыу ҡуптармаҫҡа саҡырҙы. Иген баҫыуҙары эҫелектән көйгән, баҡсаларҙа емеш-еләк һулыған бер мәлдә ауыл хужалығы өсөн яуаплы чиновник рәсәйҙәрҙе, аҙыҡ-түлеккә хаҡтар артмаясаҡ, тип ышандырырға тырыша. Шул уҡ ваҡытта 1880 йылдан һуң иң ауыр ҡоролоҡ туҡланыу тауарҙарына хаҡты күтәрә, инфляцияны еңеүгә өмөттө юҡҡа сығара. Кремль өсөн бындай хәл борсоулы, сөнки бер йылдан илдә парламент һайлауҙары көтөлә.\nРәсәй Иген етештереүселәр союзының тәүге фаразы буйынса, быйыл ашлыҡ көтөлгәндән 20 процентҡа кәмерәк булмаҡсы (һуңыраҡ был һан 30 процентҡа етте. – М. Х.). Ә донъя баҙарында игенгә хаҡ 25 процентҡа артты ла инде, тип дауам итә АҡШ баҫмаһы. Хаҡтарҙың артабан күтәрелеүенә юл ҡуймау өсөн Кремль запас ашлыҡты тотоноу тураһында күрһәтмә сығарҙы. ҡыҙыл майҙандан алыҫ түгел япон турисы, йөрәге туҡтап, үлгәс, Кремлдә почетлы ҡарауыл ҡуйыуҙы ваҡытлыса туҡтатып торорға булдылар. Мәскәү метроһында эҫелектән ике кешенең вафат булыуы иһә ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау ойошмаһын метрола температураны 32 градустан арттырмау буйынса тейешле саралар күрмәгән «Метрополитен» етәкселәрен судҡа тарттырырға мәжбүр итте.\nИюнь аҙағынан алып Рәсәйҙә 2 меңләп кеше һыуға батып үлде, был да статистик норманан күпкә юғары.\n«Кубанда бойҙайҙың, Бельгияла – картуфтың, Италияла – помидорҙың, Польшала алманың уңышы көтөлгәндән 10 процентҡа аҙыраҡ булыуы глобаль аҙыҡ-түлек инфляцияһының бәйҙән ысҡыныуына килтереүе ихтимал», – тип хәбәр итә «Известия» гәзите. Хатта немец һыра ҡайнатыусылары ла арпа уңмауға ҡаты борсолоу белдерә. Эҫелек Рәсәйҙә ашлыҡтың һәр өсөнсө гектарын юҡ итте.\nРәсәй Хөкүмәте Рәйесе В. Путиндың игенде сит илдәргә сығарыуҙы тыйыуы Халыҡ-ара иген компанияһында борсолоу тыуҙырҙы. «Рәсәй тышҡы баҙарҙы юғалтасаҡ, – ти «Росагросервис» компанияһының генераль директоры А. Самойленко. – Беҙ күп көс менән Урта диңгеҙ дәүләттәренең күбеһенең баҙарына үтеп инеп, унан Канада, АҡШ, Австралия, Франция кеүек дәүләттәрҙе ҡыҫырыҡлағайныҡ. Хәҙер уларҙы ташлап китергәме ни?».\nҡоролоҡто иҫкәртеү мөмкин түгел, әлбиттә. Тик урмандарҙы янғындарҙан һаҡларға була ине бит. Ни өсөн беҙ уны эшләй алманыҡ? «Независимая газета»ның 5 август һанында донъя күргән «Күрәҙәләнгән һәләкәт» тигән мәҡәләлә был һорауға яуап бар кеүек. Рәсәй Фәндәр академияһының Келдыш исемендәге тармаҡ математикаһы институты белгестәре 2008 йылда уҡ иҫкәрткән хәл үҙен оҙаҡ көттөрмәне, тип яҙа гәзит. Был хәүефте белгестәр яңы Урман кодексы ҡабул ителеүгә бәйле үҙгәрештәр арҡаһында килеп сыҡты тип аңлата. Яңы закон буйынса элекке урман һаҡлаусы ойошмалар, шул иҫәптән «Авиалесохрана» башҡарған эштәр: янғынға ҡаршы эҙмә-эҙлекле эшмәкәрлек, юлдарҙы ҡарап тотоу, янғынға ҡаршы көрәш техникаһын хәстәрләү, вертолеттар ултыртыу урындары әҙерләү һ. б. кеүек саралар хәҙер урындағы хакимиәттәргә, урманды ҡуртымға алыусылар ҡарамағына тапшырылған. Һуңғылары, шул иҫәптән Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы билдәле сәбәптәр арҡаһында был ҡатмарлы бурысты үтәргә әҙер булмай сыҡты. Белгестәр фекеренсә, уларҙа урман янғынын туҡтатыу өсөн махсус техника ла, мониторинг системаһы ла, белем дә етерлек түгел.\n2006 – 2008 йылдарҙағы киң масштаблы урман янғындары (ул саҡта, башлыса, икһеҙ-сикһеҙ Себер киңлектәре янды. – М. Х.) был йәһәттән быйыл һабаҡ була ала ине. Белгестәр тәҡдименә ярашлы, беҙгә Канада тәжрибәһен файҙаланырға кәрәк. Ул саҡта зыян да ун тапҡырға кәмерәк буласаҡ. Элекке «Авиалесохрана» тәжрибәһен дә ситкә ҡуйырға ярамай. Шул уҡ ваҡытта иҫәп белгән кешеләр әлеге янғын һүндереүҙең ҡаҙнаға тиҫтәләрсә, бәлки, йөҙҙәрсә тапҡыр ҡиммәткә төшөүен дә һиҙмәй ҡалмаған. Бе-200 һәм Ил-76 кеүек ҡеүәтле самолеттарҙы файҙаланыу, ысынлап та, һалым түләүсе елкәһенә ауыр йөк булып ята. Әгәр ҙә яңы Урман кодексы положениеларын эшләүгә урмансыларҙы ла йәлеп итһәләр, бындай ҡазаларға урын ҡалмаҫ ине.\nһауа шарттары боҙолоуҙа кеше ғәйеплеме?!\nСиноптиктар атмосфераның йылыныуына туранан-тура заводтар һәм автомобилдәр сығарған углекислый газ ғәйепле икәнен күптән әйтә килә. Әммә глобаль йылыныуға кеше эшмәкәрлеге йоғонтоһон күрмәҫкә тырышып һәм Йыһандағы башҡа сәбәптәргә һылтанып, «кеше факторы»н йомоп ҡалырға тырышыусылар ҙа аҙ түгел. Ысынлап та, ҡояштың активлығы үҙгәреп тора, Йыһандан ергә күп кенә туҙан да килеп эләгә, ти улар.\nҺауа шарттары ҡырҡа боҙолоуҙа кеше ғәйебе ни дәрәжәлә? «Известия-наука» ҡушымтаһы ошо һорау өҫтөндә уйланып, интернетта ҙур мәҡәлә баҫтырып сығарҙы. Глобаль йылыныу арҡаһында БМО белгестәре яҡын киләсәктә төрлө һәләкәттәр фараз итә, тип яҙа гәзит. Кешенең техноген эшмәкәрлеге, атмосфераға углекислый газ күпләп бүленеү – төп хәүеф сығанағы. Һуңғы 40 йылда Мәскәүҙә уртаса температура 5 градусҡа күтәрелде. Хатта ғинуарҙа ла ул ни бары – 9,3 градус тәшкил иткән. Тимәк, ҡышҡы һалҡындарҙан һуң эҫе йәй киләсәк. ҡайһы бер теориялар буйынса, был күренеш Ерҙең йылы бүлеп сығарыу һәләтен тотҡарлай һәм парник эффекты тыуҙыра. Сәнәғәттең 200 йыллыҡ эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә углекислый газдың атмосфералағы күләме өстән бер өлөшкә артып, һуңғы быуатта уртаса температура 0,6 градусҡа күтәрелгән. 90-сы йылдар уҙған быуаттың иң эҫе дәүере һанала. Һуңғы 100 йылда Төньяҡ ярымшарҙа температура уға тиклемге мең йылдан да күберәк артҡан. Әгәр ҙә сәнәғәт етештереүе күләме әлеге кимәлдә һаҡланһа, XXI быуат аҙағына климаттың 2 – 6 градусҡа йылыныуы көтөлә. Донъя океаны иһә бер метрға күтәреләсәк.\nӘлбиттә, климат йылыныу үҙенән-үҙе генә хәүеф түгел, тип дауам итә «Известия-наука». Бынан 50 быуат элек булған климат Ергә кире ҡайтасаҡ. Ә XIX быуат Христос тыуғандан алып иң һалҡын осор иҫәпләнгән. Иван Грозный заманында ҡырымға сана юлы булғанын хәҙер, моғайын, бер кем дә белмәйҙер. Йылыныуҙың ҡапыл булыуы хәүефле, сөнки тереклек уға яраҡлашып өлгөрмәй. БМО белгестәренең береһе Р. Уотсон былай тип иҫкәртә: глобаль йылыныуҙан ауыл хужалығы ҙур зыян күрәсәк, эсәр һыу кәмейәсәк, ҡоролоҡ йышаясаҡ, эпидемиялар булыуы ихтимал. Климаттың ҡапыл үҙгәреүе һуңғы йылдарҙа йышая төшкән тайфун, циклондарҙы ғәҙәти күренешкә әүерелдерәсәк.\nҺауа шарттары цивилизация үҫешенә хәл иткес йоғонто яһай. Бынан 60 мең йыл элек Ергә килеп бәрелгән астероид йылы климатты юҡҡа сығарып, динозаврҙарҙы һәләк иткән. Сахарала сәскә атҡан Урта батшалыҡ йәшәүҙән туҡтаған, Ганнибалға Римды буйһондорорға ярҙам иткән филдәр үлеп бөткән. IX – XII быуаттарҙа климат йылыныу Европа халҡына Исландия менән Ирландияны үҙләштерергә ярҙам итә. Викингтар Америкаға аяҡ баҫа, Новгородта йәшәүселәр биләмәләрен төньяҡҡараҡ күсерә. Европа иҡтисады үҫеш кисерһә, Урта Азия ла сәскә ата.\nГлобаль йылыныуҙың Рәсәйгә йоғонтоһо башҡаларға ҡарағанда ике-өс тапҡырға көслөрәк булмаҡсы, тигән фараз бар, сөнки беҙҙе ҡышын ҡар күмә. ҡара төҫ йылыны йотһа, ағы, киреһенсә, кире ҡаға. Архангельскиҙа бойҙай икһәләр, Санкт-Петербургта ҡарбуз үҫтерергә мөмкин буласаҡ. Мәскәүҙә лә, Вашингтондағы кеүек, йылы булып, шыршыларҙы көньяҡ ағастары алмаштырасаҡ.\nГлобаль йылыныуҙың бөтә донъяға йоғонтоһо сүллектәр киңәйеү, дауыл һәм һыу баҫыуҙар йышыраҡ күҙәтелеү, малярия һәм биҙгәк ауырыуҙары көсәйеүҙә сағылыш табасаҡ. Африка менән Азияның күпселек өлөшөндә ерҙән уңыш алыу кәмеп, көньяҡ-көнсығыш Азияла артыуы ихтимал. Европа һыу баҫыуҙан интегәсәк, Венеция менән Голландия иһә һыу аҫтында ҡаласаҡ. Австралия менән Яңы Зеландия – ҡоролоҡтан, ә АҡШ-тың көнсығыш яры емергес дауылдарҙан яфа сигеүе ихтимал.\nТөньяҡ ярымшарҙа боҙ ике аҙнаға элегерәк әрселәсәк. Арктиканың боҙ ҡатламы 15 процентҡа йоҡарыуы, Антарктидала боҙлоҡтоң 7 – 9 процентҡа эскәрәк шылыуы ихтимал. Көньяҡ Америка, Тибет һәм Африка тауҙарында боҙ ҡатламы иреп бөтәсәк. Европала үҫемлекселек менән шөғөлләнеү осоро ике аҙнаға оҙоная. Глобаль йылыныу арҡаһында XXI быуат аҙағына Гренландияла боҙлоҡтар иреп бөтөүе фаразлана. Был турала АҡШ-тың НАСА-һы (милли аэрокосмик тикшеренеүҙәр агентлығы) хәбәр итә.\nГренландияла йылына 11 миллиард тонна һыу боҙға әйләнһә, Антарктидала 31 миллиард тонна боҙ иреп, һыуға әүерелә. Тимәк, донъя океанына йыл һайын 20 миллиард тонна һыу өҫтәлә. АҡШ-тың Нью-Йорк, Нью-Джерси, Вирджиния штаттары халҡы һәм ауыл хужалығы йылына шул тиклем һыу тотона. Шул уҡ ваҡытта НАСА тикшеренеүселәре донъя океаны күтәрелеүгә боҙҙар иреү йоғонтоһоноң 2 процент ҡына булыуын асыҡлаған. ҡалған факторҙарҙың тәбиғәте нимәлә? Быны тик юлдаштар ярҙамында ғына асыҡларға мөмкин икән.


Башҡортостанда тағы ике районды һыу баҫҡан // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостанда тағы ике районды һыу баҫҡан\n10:25, 12 апреля 2012 Йәмғиәт\nБашҡортостандың тағы ике районын һыу баҫҡан. Ҡарҙың тиҙ иреүе арҡаһында Әлшәй районындағы Ҡорһаҡ йылғаһында кинәт һыу күтәрелгән, Иҙрис ауылының Йәштәр һәм Торналар урамындағы 10 йортто һыу баҫҡан, тип хәбәр иттеләр Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының БР буйынса Баш идаралығында.\nҠазаланыусылар һәм һәләк булыусылар юҡ. Һыу баҫҡан зонала социаль әһәмиәтле һәм хәүефле объекттар юҡ. Һыу эсендә ҡалған урамдарҙан халыҡ эвакуациялана, йәмғеһе 25 кеше, шул иҫәптән өс бала хәүефле зонанан сығарылған. Улар барыһы ла туғандарында урынлашҡан.\nОшо уҡ райондағы Сураҡай ауылының Йәштәр урамында 30 йортто һыу баҫҡан. 74 кеше, шул иҫәптән 15 бала хәүефле зонала ҡалған. Әлеге ваҡытта һыу эсендә ҡалған йорттарҙағы кешеләр эвакуацияланмаған.\nОктябрьский ҡалаһына ла һыу яҡынлаша, ҡарҙың тиҙ иреүе арҡаһында Ыҡ йылғаһында һыу ташҡан. Тимерлек, Ватан, Күн заводы, Муллаян, Ык, Фрунзе урамдарындағы 70 торлаҡ йортто һыу баҫҡан. 99 кеше һыу баҫҡан зонала ҡалған, шуларҙың 12-һе – балалар. Эвакуацияланған граждандар туғандарында урынлашҡан. Ташҡындан зыян күреүселәр өсөн ваҡытлыса йәшәү пункты ла әҙерләнгән.


Йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы — Башҡорт Википедияһы\nЙөрәк-ҡан тамырҙары системаһы\nЙөрәк-ҡан тамырҙары системаһы — кеше һәм хайуандар организмында ҡан циркуляцияһын тәьмин итеүсе органдар системаһы. Уның эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә кислород һәм туҡлыҡлы матдәләр тән органдарына һәм туҡымаларына, ә углекислый газ, метаболизм һәм йәшәйеш ҡалдыҡтары организмдан бүленә һәм шунан организмдан сығарыла.\nКеше тәнендәге иң ҙур ҡан тамырҙары схемаһы. Артериялар - ҡыҙыл, веналар күк төҫтә.\nЙөрәк-ҡан тамырҙары системаһы йомоҡ һәм йомоҡ түгел була. Кешелә, барлыҡ умыртҡалыларҙағы кеүек, йөрәк-ҡан системаһы йомоҡ.\nҠан әйләнеше ағзаларҙан һәм организмдың туҡымаһынан лимфа ағымы менән тулыландырыла.\nЙөрәк-ҡан тамырҙары системаһы составына йөрәк һәм ҡан тамырҙары инә. Йөрәк — ҡанды хәрәкәт итергә мәжбүр иткән мускул органы, төрлө диаметрлы ҡан тамырҙары буйынса ҡан әйләнешен ритмик яҡтан көйләүсе орган.\nҠан тамырҙары системаһының бөтә функциялары нервы-рефлектор регуляцияһы менән көйләнгән. Был тышҡы һәм эске мөхиттең даими үҙгәреүсән шарттарында гомеостазды һаҡларға мөмкинлек бирә.\n1 Ҡан тамырҙары\n2.1 Йөрәк тоны\n3 Ҡан әйләнеше түңәрәктәре\nҠан тамырҙары — ҡан хәрәкәт итә торған көпшәләр. Йөрәктән органдарға барған ҡан тамырҙарын артерия тип, ә органдарҙан йөрәккә барған ҡан тамырҙарын вена тип атайҙар. Йөрәктән алыҫлашҡан һайын ҡан тамырҙары көпшәләре нәҙегәйә. Ҡан тамырҙарының бер нисә классификацияһы бар: анатомик, гистология, морфо-физиология. Р витамина етмәгән осраҡта, ҡан тамырҙарын нығытып булмай. Был комбинация ҡан тамырҙары варикозын булдырмау өсөн, атеросклероз һәм башҡа ауырыуҙарҙы дауалау өсөн ҡулланыла.\nҠан тамырҙары өс типҡа бүленә: вена, артерия һәм капиллярҙар. Артерия ҡанды йөрәктән башҡа органдарға ташый, ә вена киреһенсә органдарҙан йөрәккә ташый: йөрәк органы булып тора. Артерия стеналары ҡалын, юғары баҫымға сыҙамлы (250 мм терегөмөш бағанаһы) була, ә веналар стенаһы йоҡараҡ була.\nҠан тамырҙары тармаҡла була:\nэластик типтағы артериялар → артериялар → артериола → синусоидлы капиллярҙар,\nэре веналар → вена → венул → өҙлөкһөҙ капиллярҙар.\nҠан менән интерстициаль шыйыҡса араһында матдәләр алышыныу үткәреүсән стена аша — артериаль һәм веноз системаһыны тоташтырылған ваҡ ҡан тамырҙары аша башҡарыла. Бер минут эсендә бөтә капиллярҙарҙың стеналары аша 60 литрға яҡын шыйыҡса үтә.\nАртерияләр һәм веналар араһында йөрәк-ҡан тамырҙары системаһының периферик өлөшөн формалаштырыусы микроциркулятор үткәргес бар. Микроциркулятор үткәргес артериоллар, капиллярҙар, венулалар, шулай уҡ артериоловенуляр анастомозларҙы үҙ эсенә алған ваҡ ҡан тамырҙары системаһынан тора. Тап бына ошонда ҡан менән туҡымалар араһында матдәләр алмашы башҡарыла..\nКислород һәм туҡлыҡлы матдәләр менән тулыланған ҡан артериаль тип, углекислый газ һәм матдәләр алмашыныу продукттары менән тулылыандырыған ҡан веноз ҡан тип атала.\nҠан тамырҙарын өйрәнеү фәне ангиология тип атала.\nИң ҙур артерия — аорта.\nЙөрәк (лат. cor, грек. καρδιά) — эҙмә-эҙлекле ҡыҫҡартылыу нәтижәһендә ҡанды ҡан тамырҙарына ҡыуыусы мускулдарһан торған орган. Йөрәк фукнцияһы — ҡан ҡыуыу өсөн йөрәк алдарының (пресердий) һәм ҡарынсыҡтарҙың (желудочки) епсел мускулдарының ритмик ҡаҫҡарыуҙар һәм йомшарыуҙар нәтижәһендә ҡан ҡыуыу. Биологик төрөнә ҡарап йөрәк ике, өс йәки дүрт камераға бүленгән булыуы мөмкин. Имеҙеүселәрҙең һәм ҡоштарҙың йөрәге дүрт камералы. Ҡан ағымы буйынса уң йөрәк алды, уң ҡарынсыҡ, һул йөрәк алды, һул ҡарынсмыҡҡа бүлеп йөрөтәләр.\nСтенаһы өс ҡатлы: эске эндокард (үҫентеләре клапан барлыҡҡа килтерә), урта — миокард (йөрәк мускулдары ирекһеҙҙән ҡыҫҡара, йөрәк алды һәм ҡарынсыҡтар тоташмаған), тышҡы — эпикард (йөрәктең өҫкө өлөшөн ҡаплай).\nЙөрәк анатомияһы хайуандарҙы йылы тәнле һәм һалҡын тәнлеләргә бүлеп төп алмашыныу дәрәжәһен билдәләй\nЙөрәк эшмәкәрлеген көйләй тоған нерв үҙәктәре оҙонса мейелә урынлашҡан. Был үҙәктәргә теге йәки был органдың можтажлығы тураһында импульстар килә. Оҙонса мейе үҙ сиратында эшмәкәрлекте көсәйтеү йәки йомшартыу тураһында йөрәккә сигнал ебәрә. Органдарҙың ҡан ағымына ихтияжы ике төрлө рецепторһар менән теркәлә: һуҙылған рецепторҙар һәм химорецепторҙар.\nЙөрәкте өйрәнеү менән шөғөлләнеүсе фән кардиология тип атала.\nЙөрәк эшләгән ваҡытта йөрәк тоны (тауышы) барлыҡҡа килә:\nСистолик — түбән, оҙайлы (ҡапҡастарҙың тирбәлеүе, ике йәки өс ҡапҡаслы клапандырҙың ябылыуы).\nДиастолик — юғары, ҡыҫҡа (аорта һәм үпкә ярым түңәрәк клапаны ябылыуы).\nТыныс шарттарҙа йөрәк минутына 60—70 мәртәбә тибә, йөрәк тибеү йышлығы 60-тан түбән булһа — брадикардия, 90-дан юғары булһа — тахикардия тип атала.\nЙөрәк мускулдары ҡыҫҡарыу ваҡытта түбәндәгесә характерлана: йөрәк алды — 0,1 секунд, ҡарынсыҡ — 0,3 секундҡа, пауза — 0,4 секунд.\nҠан әйләнеше түңәрәктәреҮҙгәртергә\nЙомоҡ ҡан тамырҙары системаһының ҡан әйләнеше түңәрәге бар. Кешенең һәм ҡайһы бер умыртҡалылырҙың (балыҡтарҙан башҡа) бер нисә ҡан әйләнеше түңәрәге бар.Йөрәк алды һәм ҡарынсыҡтарынан башланған ҡан әйләнеше түңәрәктәре эҙмә-эҙлекле тоташҡан түңәрәктәрҙән тора.\nКешенең өан әйләнеше системаһы ике түңәрәктәр тора: ҙур һәм бәләкәй түңәрәк.\nҠан әйләнешенең ҙур түңәрәге һул ҡарынсыҡта башлана һәм буш веналар тоташҡан уң яҡ йөрәк алдында тамамлана. Ҡандың тулы әйләнеше 20-24 секунд.\nБәләкәй түңәрәк үпкә тамыры сыҡҡан уң яҡ йөрәк ҡарынсығында башлана һәм үпкә веналары тоташҡан йөрәк алдында тамамлана. Бер әйләнеш 4 секунд тәшкил итә.\nҠан веноз һәм артериаль була, ләкин артериаль ҡан һәр ваҡыт артерияларҙа, ә веноз ҡан веналарҙа булмай. Был ҡан әйләнеше түңәрәгенә бәйле.\nОло түңәрәк буйлып: артерияларҙа — артериаль, веналарҙа — веноз ҡан.\nКесе түңәрәк буйлап: артерияларҙа — веноз, ә веналарҙа — артериаль ҡан.\nҘур ҡан әйләнеше түңәрәге бөтә органдарҙы һәм туҡымаларҙы ҡан менән тәьмин итә.\nҠан әйләнешенең кесе түңәрәгендәге үпкә менән сикләнгән, ҡанды кислород менән байыта һәм углекислый газды алыштара.\nОрганизмдың физиологик торошона ҡарап, шулай уҡ ҡан әйләнеше өҫтәмә түңәрәктәргә бүленә:\nплацентар — инәлектә ятҡан балала.\nйөрәк — ҡан әйләнеше түңәрәге ҙур өлөшөн тәшкил итә.\nвиллизий — артериаль ҡулса, артерияларҙың эске бассейны умыртҡалы артерияларҙа барлыҡҡа килә һәм,ҡан баҫымының етерлек кимәлдә ҡалыуын компенсацияларға булышлыҡ итә.\nЙөрәк-ҡан тамырҙары системаһы патологияһын, тәү сиратта, беренсел йөрәк сирҙәре индерә: ҡайһы бер миокардит формалары, кардиомиопатия, йөрәк шеше. Шулай уҡ бында йоғошло ауырыуҙар, йоғошло-аллергик, дисметаболик һәм системалы ауырыуҙар менән зарарланыу ҙа инә.\nЙөрәк һәм ҡан тамырҙары ауырыуҙарының халыҡ-ара классификаторында "Ҡан әйләнеше системаһы аурыуҙары" исеме аҫтында берҙәм класҡа берләшкән һәм түбәндәге пункттарға бүленә::\nӘүҙем ревматизм, шулай уҡ әүҙем ревматик перикардит, эндокардит, миокардит инә.\nХроник йөрәк сирҙәре, шул иҫәптән йөрәк етешмәүсенлеге ла.\nЙөрәктең ишемия ауырыуы һәм острый инфаркт миокарда и разные формы стенокардии, атеросклеротический кардиосклероз и аневризма сердца.\nЙөрәктең башҡа ауырыуҙары.\nБаш мейеһенең ҡан тамырҙары, субарахноид ҡан һауыу, баш мейегә ҡан һауыу, баш мейе тромбозын һәм баш мейе эмбологияһы.\nАртериялар, артериолдар һәм капилярҙар ауырыуы.\nЙөрәк-ҡан тамырҙары системаһы сирҙәре иҡтисади үҫешкән илдәрҙә үлемдең төп сәбәптәренең береһе булып тора. 1980 йылға тиклем үлем структураһында йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәренең өлөшө даими арта, әммә 1981-1982 йылдарҙа хәл тотороҡлана башланы\n↑ Оживлённый тепловой и вещественный обмен крови с омываемыми ею тканями возможен лишь потому, что её течение в кровеносных сосудах не ламинарное, а вихревое (в мелких кровеносных сосудах течение крови ламинарное, и преобладающими являются диффузионные процессы переноса).\n↑ 2,0 2,1 Сердечно-сосудистая система (рус.). 23 апрель 2012 тикшерелгән.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Йөрәк-ҡан_тамырҙары_системаһы&oldid=1000336 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 5 ғинуар 2021 в 16:07\nБыл бит һуңғы тапҡыр 16:07 5 ғинуар 2021 үҙгәртелгән.


Беҙ барыбыҙ ҙа йыуатыуға мохтаж — Күҙәтеү манараһының ОНЛАЙН КИТАПХАНАҺЫ\nw16 сентябрь 3 б.\nБеҙ барыбыҙ ҙа йыуатыуға мохтаж\nАуыр саҡтарҙа йыуаныс табыу\nБәләкәй саҡта ҡолағанығыҙҙы иҫләйһегеҙме? Бәлки, ҡулығыҙ яраланған йә тубығығыҙ һыҙҙырылғандыр. Әсәйегеҙҙең һеҙҙе нисек йыуатҡаны хәтерегеҙҙәме? Бәлки, ул, яраны таҙартып, уны бинт менән бәйләгәндер. Һеҙ иланығыҙ, әммә уның йомшаҡ һүҙҙәре һәм йылы ҡосағы һеҙҙе тынысландырҙы. Шул саҡта һеҙ йыуатыуҙың нимә икәнен аңланығыҙ.\nӘммә беҙ үҫкән һайын тормошобоҙ ҙа ҡатмарланғандан-ҡатмарлана. Ауырлыҡтар — етдирәк, ә йыуатыу табыуы ауырыраҡ була бара. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, оло кешеләрҙең ауырлыҡтарын бинт һәм әсәйҙең ҡосағы ғына хәл итә алмай. Бер нисә миҫал ҡарап сығайыҡ.\nҺеҙҙе эштән бушатҡандары булдымы? Хулиан, эшһеҙ ҡалғас, күңел тыныслығын юғалтҡан. «Ғаиләмде нисек ҡарармын? — тип ҡайғырған ул. — Нисәмә йылдар был кампанияла эшләнем, ә хәҙер минең уларға бер кәрәгем юҡ!»\nБәлки, һеҙ тормош иптәшегеҙ менән айырылышыу арҡаһында төшөнкөлөккә бирелгәнһегеҙҙер. «Йыл ярым элек ирем ҡапыл мине ташлап киткәс, тәрән өмөтһөҙлөккә бирелдем, йөрәгем селпәрәмә килде, — тип иҫенә төшөрә Ракель. — Йөрәгем генә түгел, хатта тәнем дә һыҙланы. Был мине ҡурҡыта ине».\nЙә һеҙ ҡаты сир менән сирләйһегеҙҙер, һәм һауығыуға өмөтөгөҙ һүрелеп баралыр. Ҡайһы берҙә ырыу башлығы Әйүп кеүек: «Тормошомдо нәфрәт итәм, бүтән йәшәгем килмәй», — тип уйлаған саҡтарығыҙ ҙа булалыр (Әйүп 7:16). Бәлки, һеҙгә 80 йәшлек Луистың хистәре таныштыр. Ул былай ти: «Ҡайһы ваҡыт мин тик үлем генә көтөп ултырам».\nЙәки һеҙ ғәзиз кешегеҙҙе юғалтыу сәбәпле йыуатыуға бик мохтажһығыҙҙыр. «Улым авиаһәләкәттә фажиғәле рәүештә һәләк булғас, мин быға ышана алманым, — тип иҫенә төшөрә Роберт. — Унан һуң мин тәрән әрнеү кисерҙем — Изге Яҙмала әйтелгәнсә, күңел аша ҡылыс үткәндәй булды» (Лука 2:35).\nРоберт, Луис, Ракель һәм Хулиан хатта шундай ауыр шарттарҙа ла йыуаныс тапҡан. Улар Сикһеҙ ҡөҙрәтле Алланың ысын йыуаныс бирә алыуын аңлаған. Алла нисек йыуата? Ә һеҙҙе ул йыуата аламы?


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ЭШ ТУҠМАҒЫ - АШ! БЕЛЕМ АЛЫУҘЫҠЫ ЛА... - 2019 - Мәҡәләләр\nУҡыу йылы башланыу менән баш ҡаланың әле яңы ғына файҙаланыуға тапшырылған 162-се "Смарт" күп профилле полилингваль мәктәбендә белем биреү ойошмаларында туҡланыу сифатына арналған матбуғат конференцияһы уҙҙы. Сарала киң мәғлүмәт саралары журналистарынан тыш, балалар туҡланыуы өсөн яуаплы тармаҡтар вәкилдәре лә ҡатнашты һәм һәр береһе үҙ бурысы тураһында аңлатма бирҙе.\nБилдәләнеүенсә, баш ҡалала яңы системаға 129 мәктәп һәм 228 балалар баҡсаһы күскән дә инде. Күп нәмә үҙгәргән: меню, түләү ысулы, аҙыҡ-түлекте һатып алыу, сифат стандарттары, контроль һәм хатта һауыт-һабаның дизайны. Аныҡлап әйткәндә, быға тиклем Өфөлә өс муниципаль оператор булып, ҡала мәктәптәрендә туҡланыу хәл-торошон анализлай башлағас, уларҙың барыһында ла бер үк проблемалар булыуы асыҡлана: аҙыҡ-түлек блоктарының матди-техник базаһының иҫкереүе, туҡланыуҙы ойоштороуға төрлөсә ҡараш, төрлө меню. Шулай уҡ берҙәм стандарттар булмағанлыҡтан, һатып алған аҙыҡ-түлектең, әҙерләнгән ризыҡтың сифатына ҡарата ла һорауҙар тыуа. Шуға күрә ҡала етәкселеге өс предприятиены ла бер муниципаль операторға берләштерергә ҡарар итә. Һөҙөмтәлә меню ғына түгел, хатта һауыт-һаба ла, персоналдың кейеме лә бер стандартҡа килтерелә.\nБашҡортостан Республикаһы Сауҙа һәм ҡулланыусылар хоҡуғын яҡлау буйынса дәүләт комитеты рәйесе вазифаһын башҡарыусы Алексей Гусев белдереүенсә, туҡланыу структураһын яҡшыртыу бюджет йәки ата-әсәләр иҫәбенә түгел, ә оптималләштереү иҫәбенә тормошҡа ашырыласаҡ. Республика етәкселеге ҡарары менән был система Башҡортостан буйынса индереләсәк. Бөгөн туҡланыуҙы ойоштороуҙың ике формаһы бар: аутосорсинг һәм мәғариф учреждениеһының был хеҙмәтте үҙе башҡарыуы. СанПиН талаптарына ярашлы, туҡланыу балаларға ашарға яраҡлы ризыҡтар исемлеге булған кулинар белешмә нигеҙендә тормошҡа ашырыласаҡ. Йәғни тыйылған ризыҡтар ҡулланылмаясаҡ.\nМенюҙы махсус белгестәр - технологтар, диетологтар төҙөй. Рецепттар тупланмаһында ризыҡтарҙың атамаһы яҙыла, ашнаҡсылар уларҙы теүәл үтәргә тейеш. Тоҙҙан башҡа бер ниндәй тәмләткес ҡушылмай. Аҙыҡты ҡыҙҙырыу, пассировка кеүек ысулдар ҡулланырға ярамай. Бары тик бешереү, быҡтырыу, ҡамырға төрөп бешереү генә мөмкин. Менюҙың дүрт варианты ҡарала: беренсе иртәнге аш - һөт ризыҡтары, ит продукттарынан торған туҡлыҡлы иртәнге аш, төшкө аш һәм икенде ашы. Көн дауамында бала бер нисә вариант ризыҡ ашай. Мәктәптәрҙә швед өҫтәле булмаясаҡ, сөнки баланың үҙенә һайлау мөмкинлеге бирһәң, ул көн һайын макарон, йәғни сәләмәт туҡланыу, туҡланыу мәҙәниәте ҡағиҙәләренә ҡаршы килгән ризыҡ ҡына ашауы ихтимал.\nМеню төҙөү үҙенсәлектәре\nИке көн йәнәштән һыйыр йәки тауыҡ итенән бешерелгән ризыҡ биреү тыйыла. Меню 10 көнгә төҙөлә һәм ошо көндәр дауамында бер ризыҡ та ҡабатланмай. Был артып ҡалған ризыҡты икенсе көндә ҡулланмау өсөн эшләнә. Ризыҡ бешергәндә һыйыр малы ите, тауыҡ, балыҡ, эс-ҡарын ҡулланылырға тейеш. Айырым ведомоста бала билдәле ваҡытта күпме май, аҡһым, углевод, витамин алырға тейешлеге күрһәтелә. Әйткәндәй, балаларға өйҙән ризыҡ килтереү тыйылмай, әммә уны улар ашханала ғына ашарға тейеш.\nРизығы һыуыҡ булмаһын\nМәғлүм булыуынса, күмәк балаға өҫтәл әҙерләгәнсе, улар һыуынып та өлгөрә. Был мәсьәләне хәл итеү өсөн махсус йылы тележкалар алынасаҡ һәм улар зал буйлап йөрөтөләсәк. Һөҙөмтәлә балалар һәр ваҡыт йылы аш менән тәьмин ителәсәк.\nТүләү нисек буласаҡ?\nӨфө ҡалаһының "Балалар һәм диетик туҡланыу үҙәге" директоры Марина Әсфәндийәрова белдереүенсә, льготалы категорияға ингән балалар (аҙ тәьмин ителгән күп балалы ғаиләләргә һәм сәләмәтлек мөмкинлектәре сикләнгән балалар) муниципаль задание буйынса бушлай ашатыласаҡ. Бының өсөн мәктәптәр уларҙың һанын күрһәтеп, операторға ғариза бирергә тейеш. Ата-әсәләрҙән күпме аҡса йыйыу Өфө ҡала хакимиәте ҡарары менән билдәләнә. Бөгөнгә 7-11 йәшлектәр өсөн иртәнге аш 55 һумдан да кәм булырға тейеш түгел, төшкө аш - кәмендә 60 һум. Өлкән синыфтар өсөн иртәнге аш - 60 һумдан да кәм түгел, төшкө аш - 70 һумдан да кәм түгел, икенде ваҡыты ашы- 22 һум.\n"Социаль карталарҙың Башҡортостан регистры" акционерҙар йәмғиәте генераль директорының беренсе урынбаҫары Әлфир Хәлитов белдереүенсә, хәҙер туҡланыу өсөн түләү ҡулаҡсалата түгел, ә карточка аша башҡарыласаҡ. Уҡыусы картаһын "Һаҡлыҡ банкыһы", "Уралсиб", "Рәсәй почтаһы" бүлексәләрендә, шулай уҡ Сбербанк-онлайн аша йәки мәктәптәргә махсус ҡуйыласаҡ терминалдар аша тулылындырырға мөмкин буласаҡ. Картаны барлыҡ уҡыусылар ҙа мәғариф бүлегенә бирелгән ғаризаларға ярашлы ала. Матбуғат конференцияһы үткән көнгә барлығы 350 мең картаға ғариза бирелгән. Беренсе тапҡыр алғанда - карта бушлай. Уҡыусы уны юғалтҡан осраҡта яңы карта алыр өсөн ата-әсәләргә call-үҙәк аша Социаль карталарҙың Башҡортостан регистрының техник ярҙамына мөрәжәғәт итергә һәм 50 һум түләргә кәрәк. Был карта банк картаһына оҡшаш, шуға күрә уны юғалтҡан осраҡта, регистрҙың тура бәйләнеш телефонына шылтыратып, картаны яптырырға кәрәк. Уҡыусыларға уңайлы һәм ышаныслы булһын өсөн карта функциялары булған беләҙектәр һәм брелоктар эшләнгән. Уларҙы алыу өсөн ата-әсәләргә ғариза яҙырға кәрәк. Беләҙек - 200, брелок 150 һум тора. Әгәр ниндәйҙер сәбәптәр менән ата-әсә баланың туҡланыуы өсөн түләмәһә, баланы барыбер ашатасаҡтар, ул ас йөрөмәйәсәк, әммә был ваҡыт 10 көн генә дауам итә. Картаға аҡса һалыу менән ул берҙәм туҡланыуҙы ойоштороу операторына күсә һәм күренеп тора. Уҡыусы картаһы шулай уҡ транспортҡа лә бәйле һәм шул уҡ принцип менән эшләй, йәғни уның менән транспортта ла иҫәпләшергә мөмкин. Транспортта бындай карта менән ҡулланыусы уҡыусылар өсөн льготалар ҡаралған.\nБашҡортостанда туҡланыу сифаты өлкәһен контролләүҙе яҡшыртыу өсөн октябрҙән муниципалитет башлыҡтары рейтингына ике критерий өҫтәлә: мәктәпкәсә һәм мәктәп учреждениеларында туҡланыу сифаты. Өфөнөң "Балалар һәм диетик туҡланыу үҙәге"ндә ҡыҙыу бәйләнеш булдырыласаҡ, шулай уҡ инспекция бүлеге эшләйәсәк. Инспекторҙарҙың бурысы - һәр көн балалар баҡсаларында, мәктәптәрҙә булып, туҡланыуҙы ойоштороу, СанПиН нормаларының үтәлешен тикшереү. Бынан тыш, БР Сауҙа һәм ҡулланыусылар хоҡуғын яҡлау дәүләт комитеты республика кимәлендә айырым инспекторҙар подразделениеһын булдырырға планлаштыра. Улар прокуратура, Роспотребнадзор хеҙмәткәрҙәре менән берлектә төбәк буйынса йөрөп, туҡланыу буйынса хәл-торош менән танышасаҡ.\nМатбуғат конференцияһында шулай уҡ аллергия менән яфаланыусы, сәләмәтлек мөмкинлектәре сикләнгән категория балалар өсөн айырым меню төҙөү мәсьәләһе лә ҡаралды. Матбуғат саралары вәкилдәре иһә өс көнлөк меню буйынса әҙерләнгән ризыҡты тәмләп ҡараны.\nЯҙылған: 16.09.19 | Ҡаралған: 368


Исемең-шәрифең: Гөлнәзирә Мәхмүтова.Уҡыған мәктәбең, синыфың: Йылайырҙағы Шәйехзада Бабич исемендәге башҡорт гимназияһының XI «А» синыфында уҡыйым.\nИсемең-шәрифең: Гөлнәзирә Мәхмүтова.\nУҡыған мәктәбең, синыфың: Йылайырҙағы Шәйехзада Бабич исемендәге башҡорт гимназияһының XI «А» синыфында уҡыйым.\nТөрлө өлкәлә яулаған иң сағыу уңыштарың:2016 йылда «Урал батыр» эпосы буйынса ойошторолған йәш сәсәндәрҙең XVIII республика конкурсының беренсе турында, халҡыбыҙҙың рухи ҡомартҡыһын сит ил һәм республика халыҡтары телдәрендә яттан һөйләүселәрҙең бәйгеһендә III урын алдым. ЮНЕСКО ойошторған шундай уҡ ярышта ла I урын яулағайным. Быйыл үлемһеҙ әҫәрҙе башҡарыусы йәш сәсәндәрҙең XX республика конкурсының I турында I урынға лайыҡ булдым. «Тере Классика – 2018» бәйгеһендә «Урыҫ әҙәби әҫәрен иң оҫта башҡарыусы» номинацияһы буйынса бүләкләндем. Шәйехзада Бабич ижадына арналған «Халҡы өсөн» төбәк-ара конкурсында I урынға сыҡтым. Стәрлетамаҡ ҡалаһында үткәрелгән Халыҡ-ара туған телдәр көнөнә арналған «Әйҙә, шағир, маҡтау йырла һин…» шиғыр һөйләү бәйгеһендә II урын алып ҡыуандым.\nУңышлы булыу серен нимәлә күрәһең? Тырышлыҡта һәм түҙемлелектә.\nЯратҡан фәндәрең: математика, тарих, йәмғиәтте өйрәнеү, физкультура, инглиз теле.\nЯратҡан яҙыусы, шағирҙарың: Шәйехзада Бабич, Мостай Кәрим, Лев Толстой, Александр Дюма, Джек Лондон, Энтони Дорр, Маргарет Митчелл.\nЯратҡан уҡытыусың: бөтә уҡытыусыларымды ла яратам, береһен дә айырып әйтә алмайым.\nСиныфтан тыш әүҙемлегең: бейеү менән шөғөлләнәм. Ҡурай түңәрәгенә йөрөйөм.\nЯратҡан йондоҙоң: «Twenty one pilots» тигән сит ил төркөмө оҡшай.\nКүңелеңә оҡшаған иң матур йыр: ундай йырҙар күп, һанап бөткөһөҙ.\nКумирың: юҡ, әммә һоҡланған һәм өлгө алған кешеләр бар. Мәҫәлән: Зәйнәб Биишева, Мәрйәм Бураҡаева, Маргарет Тэтчер, Наполеон.\nЯратҡан ризығың: бишбармаҡ.\nОҡшатып бешергән аш-һыуың: алманан бәлеш.\nЯратҡан байрамың: Яңы йыл, Май байрамы, тыуған көн.\nБуш ваҡытта күңелеңә ятҡан шөғөлдәр: китап уҡырға яратам, һеңлем менән уйнайым, әсәйгә ярҙам итәм, имтихандарға әҙерләнәм.\nҮҙ иткән спорт төрөң: саңғыла шыуыу.\nИнтернет селтәренә бүлгән ваҡытың: көнөнә 20 – 30 минут тирәһе ултырам.\nWhatsapp, «Бәйләнештә», «Facebook», инстаграмм – һинең өсөн… Ваҡытты бушҡа алған селтәрҙәр.\nТормош девизың: үҙеңә ышан һәм хыялдарыңа тоғро ҡал.\nКиләсәккә уй-хыялдарың: имтихандарымды юғары балдарға бирергә, яңы бейеклектәр яуларға һәм киләсәктә илгә файҙалы кеше булырға теләйем.


Быйыл мәктәпкә әҙерләү өсөн сығымдар бик юғары — Бөтә Рәсәй йәмәғәтселек фекерен өйрәнеү үҙәге // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБыйыл мәктәпкә әҙерләү өсөн сығымдар бик юғары — Бөтә Рәсәй йәмәғәтселек фекерен өйрәнеү үҙәге\n15:28, 31 августа 2015 Иҡтисад\nӨФӨ, 2015 йыл, 31 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Артур Басиров/.\nБөтә Рәсәй йәмәғәтселек фекерен өйрәнеү үҙәге мәғлүмәттәре буйынса, быйыл баланы мәктәпкә әҙерләү, былтырғы менән сағыштырғанда, 47 процентҡа ҡиммәтләнгән. Һорау алыу мәғлүмәттәренән күренеүенсә, хәҙер мәктәпкә йыйыу өсөн уртаса 20 мең һум сарыф итергә кәрәк (былтыр 13,6 мең талап ителгәйне). Социологтар билдәләүенсә, бер ҡасан да мәктәпкә әҙерләү шул тиклем ҡиммәткә төшмәгән.\n«Элеккесә сығымдарҙың күп өлөшө мәктәп формаһын, спорт кейемен һәм алмаш аяҡ кейемен һатып алыуға тура килә: быйыл ошо сумма ете мең һумдан ашыу (7191), ә 2014 йылда 4709 һум тәшкил иткән. Дәреслектәр һәм дәфтәрҙәр сығымдар рейтингында икенсе урында килә — уҡыусыларҙың ата-әсәләре күҙаллауынса, быйыл улар уртаса 3077 һум тора (2014 йылда — 1881). Мәктәп сумкаһы — 2855 һум. Белем көнө уңайынан уҡытыусыларға сәскә һәм бүләктәр алыу ғына осһоҙға төшәсәк (1209 һум — 776)», — тиелә ведомствоның белдереүендә.\nТеги: бөтә рәсәй йәмәғәтселек фекерен өйрәнеү үҙәге,мәктәп,яңы уҡыу йылы


Осрашыуға башҡорт филологияһы факультетында төрлө йылдарҙа уҡыған сығарылыш студенттары йыйылды. Бөгөнгө көндә улар төрлө өлкәләрҙә уңышлы эшләп йөрөгән белгестәр булараҡ билдәле.\nБер осорҙа уҡыған филология фәндәре кандидаты, сәнғәт мәктәбе директоры Ғиззәтов Радик Ғафар улы, педагогия фәндәре кандидаты Аксулпанова Рәйсә Кинйәбай ҡыҙы, шәхси эшҡыуар - Биккинина Русалина Әмир ҡыҙы уҡыған йылдарын иҫкә төшөрөп, яҡты хәтирәләре менән уртаҡлашты. Улар студент йылдары тормоштоң иң сағыу һәм бәхетле саҡ булыуы тураһында әйттеләр. Улар студенттарға барлыҡ көстө һәм иғтибарҙы уҡыуға йүнәлтергә, тырышып белем тауына үрләргә, был данлыҡлы уҡыу йортоноң бәҫен төшөрмәҫкә, оло юлда ҙур кеше булырға өндәнеләр, үҙҙәренең кәңәштәре, өгөт-нәсихәттәре менән бүлештеләр.\nҒималова Гөлнар Рим ҡыҙы – Стәрлетамаҡ ҡалаһы 5-се урта дөйөм белем биреү мәктәбенең уҡыу - уҡытыу эштәре буйынса директор урынбаҫары, уҡытыусы – белем биреүсе һөнәр генә түгел, шәхес ижад итеүсе, кешелә кешене раҫлаусы юғары миссия булыуы тураһында һөйләне.\nКүп функциялы үҙәктең (МФЦ) етәксеһе вазифаһын үтәгән Колһарина Рита Сәрейәр ҡыҙы төрлө өлкәләрҙә белемле, компетентлы булыу кәрәклеге тураһында әйтте.\nЯңыраҡ ҡына Әрме хеҙмәтен бик уңышлы үтәп ҡайтып, бөгөн эске эштәр бүлегенең кесе инспекторы вазифаһын үтәгән Гайсин Рөстәм ришат улы ла студенттарға тырышып уҡыуҙарын һәм тормошта һәр кемгә үҙ урындарын табыуҙарын теләне.\nСтуденттар ҙа ҡунаҡтарға үҙҙәрен ҡыҙыҡһындырған һорауҙарын бирҙеләр. Әңгәмә бик ҡыҙыу барҙы.\nСара барыһында ла бик оҡшаны, йылы тәҫьораттар ҡалдырҙы. Сығарылыш студенттары күтәренке кәйеф, киләсәккә ҙур өмөттәр менән таралыштылар!


Робинзон икмәге — Викидәреслек\nРобинзон — кеше йәшәмәгән утрауҙа үҙ көнөн үҙе күрергә мәжбүр булған әҙәми зат ҡына түгел, ә тәбиғи шарттарҙа көн итеү өсөн кәрәкле нәмәләрҙе етештерә белгән кеше.\nАҡ томбойоҡ (Кувшинка белая) робинзон икмәген бешереү өсөн сеймал була ала. Сөнки уның тамыры һәм һабағы туҡлыҡлы матдәләргә бай. Унда 49 процент крахмал, 8 процент аҡһым, 20 процент тирәһе шәкәр бар.\nОн әҙерләү өсөн тамыр-һабаҡты йыуалар ҙа, туҡмас һымаҡ бүлгеләп сығалар. Унан 1 см тирәһе киҫемдәр яһап ваҡлайҙар. Ҡояшта йәки мейестә киптереп алғас, таш менән йәки ҡул тирмәнендә онтайҙар.\nПоход шарттарында икмәк өсөн әсетке былай эшләнә. Икмәк киҫәген йылы һыуҙа ебетеп, бер аҙ он өҫтәйҙәр һәм йылыға ултыртып ҡуялар. Ҡамыр әскелтем еҫ сығарып күперә башлаһа, әсетке әҙер була. Котелокта әсетке ҡушып ондан ҡамыр эшләйҙәр. Йылыға ултыртып ҡуйып, 5-6 сәғәт ҡамырҙың күтәрелеүен көтәләр.\nУл арала тар ғына, ҙур булмаған соҡор ҡаҙып, төбөн һәм диуарын яҫы таштар менән көпләйҙәр. Эсенә ут яғалар. Таштар ҡыҙғас, күмерен һәм көлөн ситкә һеперәләр.\nҠамырҙан йомро икмәк эшләп, өҫтөнә мәк йәки әнис орлоҡтары һибәләр. Дегәнәк япрағына төрөп, мейес эсенә, ҡыҙған таш өҫтөнә урынлаштыралар. Өҫтән кәҫ менән ҡаплап ут яғалар. Бер сәғәт үткәс, нәҙек кенә сыраны батырып ҡарайҙар. Сыра ҡоро сыҡһа, икмәк әҙер була.\nРобинзон икмәге өсөн үҫемлектәрҮҙгәртергә\nҺары томбойоҡ (Кубышка)\nСәскәле ҡамыш (Сусак зонтичный)\nҺыу сәтләүеге (Чилим)\nАрыш күстерәһе (Костер ржаной)\nШауғамыш, ҡомай үләне (Манник крупный)\nСығанағы — «https://ba.wikibooks.org/w/index.php?title=Робинзон_икмәге&oldid=20128»\nПоследний раз редактировалась 26 ғинуар 2020 в 23:48\nБыл бит һуңғы тапҡыр 23:48 26 ғинуар 2020 үҙгәртелгән.


"Атайсал"ға яҙылып бүләкле булдылар\nВәғәҙә—иман, тигәндәй 6 майҙан алып 16 майға тиклем 2016 йылдың 2-се ярты йыллығына "Атайсал" гәзитенә үҙҙәре яҙылған йәки уны ветерандарға, оло йәштәге туғандарына бүләк иткән тоғро дуҫтарыбыҙ араһында лото-уйын үткәрҙек. Был "10 көнлөк"тә бөтәһе 32 кеше яратҡан баҫмаһын яҙҙырып, квитанцияһының күсермәһен мөхәрририәткә тапшырҙы. Һөҙөмтәлә, 5 кеше "Башҡортостан Республикаһы" нәшриәт йортоноң приздарын отто. Иң ҙур бүләк—парник Баймаҡ районының Fәҙелбай ауылынан Fүмәр Фәйзуллинға эләкте. Баҡса һиптергесе 2-се Этҡолдан Сәлимә Хәсәнова өлөшөнә төштө. Аҡморондан Fәлиә Исламғолова—шампурҙар йыйылмаһын, Сәйғәфәр ауылынан Фирғәт Истәков—универсаль гриль-рәшәткә, ә Сибайҙан Вәкил Байназаров мунса өсөн кәрәк-яраҡтар отто.\nТағы ла 9 кешегә "Атайсал" гәзите мөхәрририәте әҙерләгән дәртләндереү приздары тапшырыласаҡ. Хәтирә Сәйғәфәрова (Баймаҡ районы, Сәйғәфәр ауылы)—бокал, Фәриғә Ҡәйепова (Сибай)—шампунь, М.Х.Туҡтарова (Сибай)—блокнот, Дилә Райманова-Азаматова (электрон гәзит)—фотоальбом, Камила Хәмитова (Сибай)—фоторамка, Кулдибаева (Баймаҡ)—гель-һабын, А.Ә.Теләүҡабулова (Сибай)—пазл уйыны, Г.М.Шәрәфетдинова (Сибай)—икмәк киҫеү таҡтаһы, И.Н.Ҡансурин (электрон гәзит)—ҡәләмдәр йыйылмаһы отто.\n"Атайсал" гәзитен яҙҙырыусы һәм лото-уйында ҡатнашыусы тоғро дуҫтарыбыҙҙы ысын күңелдән ҡотлайбыҙ. Бүләктәрегеҙҙе юл төшкәндә килеп алыуығыҙ һорала.\nБындай лото-уйынды июнь айында ла ойошторорға ниәтләйбеҙ. Уйындың шарты ябай: 6 айға "Атайсал"ға яҙылығыҙ һәм квитанцияғыҙҙың күсермәһен беҙгә ебәрегеҙ. Бүләкле булғығыҙ килһә, ашығығыҙ!