ХӨКӨМ (повесть, 6-сы өлөшө)\nНәйлә осло тырнаҡлы бармаҡтары менән лакка ҡатырылған сәсен төҙәткеләне. Йоғошло сире иҫенә төшөп ытырғанды, тәненән еңелсә ҡалтыраныу йүгереп үтте. Нәҙек сигарет алып ҡапты. Тоҡандырҙы. Тартырға Хәлимәлә өйрәнде. Ихтыярынан тыш иҫерткес эсемлектәрҙән дә ауыҙ итте, артҡа ҡалғанлығын, ауылдан икәнлеген күрһәткеһе килмәгәнгә тәмәкеһен дә борхотто. Араҡы-шараптан һаҡланды, саманан арттырманы, тормош һаҙлығына тәгәрәүҙән ҡурҡты, ә бына тартырға әүәҫләнде, тырышып ҡараһа ла, ташлай алмай. Ауыҙына көйөк тәме килде, шуға бер-ике тапҡыр ғына һурҙы ла һүндерелмәгән тәмәкеһен көл һауытына һалды. Һаламдай нәмә, төтөн ебен юғарыға һуҙып, тиҙ арала янып бөттө. Ҡуҙыраған тәмәке көлө өҫтәлгә һибелде. Нәйлә, юлаҡ ҡалдырып, быяла өҫтәлде һыпырҙы. Әшәке, әрпештәрҙе яратмай ул, ене һөймәй. Саҡ ҡына бысраҡ күрһә, танауын йыйыра, шуға ла коттеджда – тулы тәртип. Туҙан ҡунған йә саҡ ҡына ҡырын ятҡан әйбер күрмәҫһең, хеҙмәтселәренән бөхтәлек, өҫтәренең йыйнаҡ, килешле булыуын талап итә.\nНисек ҡотолорға был бәләнән, ҡайһылайтып гонаһын йәшерергә, тормошон яйларға? Әгәр был хаҡта уның тура юлға баҫыуына инанған Виктор Николаевич белеп ҡалһа, ғәфү итмәйәсәк, кисермәйәсәк, берәҙәк этте ҡыуып сығарғандай, тышҡа һөрәсәк. Хәҙер ҡала урамдары ҡарауһыҙ хайуан кимәленә төшкән асарбаҡтар менән тулған. Ҡайҙа ҡарама – йолҡоштар, ҡайҙа барма – шулар, ҡаҡашҡан ҡулдарын һоноп, теләнселәй. Тирә-яҡ, тотош ил хәйерселәр өйөрөнән генә әүәләнгән һымаҡ. Кейгән кейемдәре кергә ҡатып ҡайышланып бөткән, үҙҙәренән ҡырҡыу, уҡшытҡыс һыҡра еҫе килә.\nНәйлә ҡапҡа ауыҙына боролдо. Аҙға ғына туҡталды ла, шәшке тунының яғаһын күтәреп, бирсәткәле ҡулдарын кеҫәһенә йәшерҙе, аяҡтарын алмаш-тилмәшләп урынында тыбызыҡланы. Өтөп алып бара селлә сасҡауы. Тышта ниндәй генә көн тороуға ҡарамаҫтан, йоҡо алдынан саф һауала йөрөп әйләнеүҙе ғәҙәт иткән. Ҡайһы саҡ Виктор Николаевич та эйәрә, әле ул командировкала.\nҺалҡындан күктәге йондоҙҙар сәсрәп ватыла ла, ҡарағусҡыл күк йөҙөндә ҡойроҡло эҙ ҡалдырып, түбәнгә атыла, төндө һыу кеүек үтә күренмәле иткән айҙың да мөйөшө кителеп ҡойолған. Бынау бөкрө бағаналар башындағы лампалар, туңыуға сыҙамай, сәсрәп ватылыр төҫлө.\nБайҙарҙың үҙ зауыҡтарына яраҡлаштырып төҙөгән кирбес йорттары теҙелгән урамдан былай ҙа һирәк-һаяҡ үтәләр, бөгөн, яҡшы хужа этен сығармаҫ көндө, ул бөтөнләй бушап ҡалған. Бөтөнләй үк түгел: ана, тротуарҙан көйәнтәләй бөгөлгән әҙәм атлай. Башында – спорт кәпәсе, өҫтөндә – йоҡа болонья куртка. Ҡулдары менән иҙеүен йомарлап, терһәктәрен ҡабырғаларына тартҡан. Һыуыҡ алдырған үткенсе боҫ борхотоп ҡажғылдап йүтәлләй. Шәүләгә тартым ҡарасҡы яҡынланы һәм, кинәт ҡайырылып, ҡаршыһына сығып баҫты.\n– Ради Бога, послушайте меня, прошу Вас…\n– Что вам нужно? Сейчас же отойдите, а то позову на помощь! – Ерәнес, бысраҡ әйбергә йоғоноуҙан ҡурҡҡандай, ҡатын ситкә тартылды.\n– Не бойтесь, успокойтесь, я Вам не причиню никакого зла. Мне негде ночевать в такой холод, готов провести ночь в собачьей конуре, где угодно, только не прогоняйте. Только на одну ночь…\nҺүрәнке ут яҡтыһында асарбаҡтың йөҙөнә баҡты. Тупаҫ акцентына ҡарағанда, урыҫ түгеллеген самалап була. Нәйлә башҡортсалап яуапланы:\n– Китегеҙ бынан, үҙегеҙҙең ни хәлдә икәнлегегеҙҙе күҙ алдына килтерәһегеҙме? Ошондай хәлдә ҡуныу хаҡында үтенәһегеҙ. Оялығыҙ!\nҮҙ телендә өндәшеүҙе ишеткән ир түгелеп китеп өлтөрәне:\n– Алла хаҡына… Ишек төбөндә төн үткәрергә ризамын… Беҙ йоҡлап йөрөгән йылылыҡ ҡоҙоҡтарын бикләнеләр, хәҙер ҡайҙа барырға, ни ҡылырға? Подвалығыҙҙа ҡуныу өсөн генә лә аяҡтарығыҙҙы үбергә әҙермен…\nТуҡта, ҡайҙалыр күргәне бар бит был кешене, тауышы ла таныш һымаҡ… Зиһенен көсәндереп, хәйерсене тағы бер тапҡыр күҙҙән үткәрҙе һәм көтөлмәгән осрашыуҙан тертләп китте. Ауылдашы Ғәзим! Уны мыҫҡыл итеп сафлығынан яҙҙырған, киләсәген емергән, тормошон ҡотһоҙ йүнәлештән ебәргән, әсәһенең башына еткән Ғәзим! Яҙмыш һуҡмағы нисә йылдан һуң осраштырҙы, ҡан дошманын ҡаршыһына килтереп баҫтырҙы! Өмбәт урамындағы янауы ҡолағында ҡабаттан яңғыраны: «Ҡасан да булһа үсемде алам, үлтерәм мин һине!» Икеләнеп туҡтап ҡалыуҙы ризалыҡ тип ҡабул иткән Ғәзим Аллаға табынғандай теҙләнде, итектәрен үбергә тотондо:\n– Бер төнгә генә эт ояғыҙҙа ҡунырға рөхсәт ит, ханым, үтенәм…\nТайшанып, итек үксәһе менән арыҡ иңбашты еңелсә эткәйне, көсө ҡайтҡан һонтор кәүҙә салҡан йығылды, шулай ҙа ғыжылдыҡ тауыш бер үк һүҙҙәрҙе тылҡыны:\n– Бер төнгә, бары бер төнгә генә, ишегегеҙ төбөндә…\nБер аҙ ытырғанып ҡарап торғас, Нәйлә ерәнеп теш араһынан һыҡты:\n– Пошел вон, мразь!\n– Һеҙ шул тиклем дә таш бәғерлеме ни, ханым?!. Ҡайҙа ҡунырға миңә? Туңам бит, үләм… – Ғәзимдең өшөүҙән тотош тәне ҡалсылдай, тамағы бөрөлөүҙән тауышы эт өрөүенә тартым.\nДошманының үҙәләнеп үтенеүенә тыныс ҡалды ҡатын, таш һындай тура ҡатып, ихата ҡапҡаһын япмай ғына эс яҡҡа йүнәлде. Эйелеп, аяҡтарына килеп һырпаланған этте иркәләп һыйпаны, ҡолаҡтарының һыртын тырнаны һәм, көтмәгәндә күңелендә урғылған үс ағымына сыҙамай, этен һөсләтеп бармағы менән урам яғына төртөү хәрәкәте яһаны. Эт, бойороҡто үтәргә әҙерләнеп, уҫал ырылданы. Нәйлә, ҡайыш муйынсаны матҡып, бышылданы:\n– Сидеть, Пират, сидеть! Он и так обречен, подохнет без посторонний помощи! – Ырғып торҙо ла йүгереп барып ҡапҡаны шартлата япты. Мәрхәмәт өмөт иткән Ғәзимдең иңрәүе ишек төбөнә ҡәҙәр оҙата барҙы:\n– Үлтермә, ханым, үлтермә, мин дә бит кеше… Шул тиклем дә миһырбанһыҙмы ни һеҙ?..\nӨйгә ингәс, йомшаҡ ҡәнәфигә сумып, сикәләрен ҡушусланы. Йыртҡысҡа әүерелеп бара түгелме? Аяуһыҙ һәм мәрхәмәтһеҙ йыртҡысҡа… Ҡайҙан килгән ундай ҡанһыҙлыҡ, рәхимһеҙлек?..\nЙәнендә ҡапма-ҡаршылыҡлы ике уй, фәрештә менән иблес, аҡ менән ҡара талаша:\n«Һуң йоҡлап сыҡһын ишегең төбөндә, донъяң емерелеп китмәй ҙә баһа!»\n«Юҡ, тағы ла бер тапҡыр юҡ!.. Эткә – эт үлеме!»\n«Ул да бит кеше, әсәйеңдең үлемендә лә туранан-тура ҡатнашлығы юҡ, көтмәгән ерҙән килгән ҡаза, осраҡлы хәл… Бәхетһеҙлегеңдең башында үҙең тораһың да баһа, улайға китһә…»\n«Ә мыҫҡыл ителеү? Ул түбәнһетелеүҙе кем аҡлар?»\nУйҙары үтмәҫ бысҡылай мейеһен игәй, аныҡ ҡына фекер төйнәр хәлдә түгел.\n– Мин бында, Наина Васильевна! – Ҡыҙ йүгерә-атлай килеп етте.\n– Пиратты ашат та иреккә ебәр.\n– Ни өсөн? Виктор Николаевич уны бәйҙән ысҡындырырға ҡушмай бит, бигерәк тә төндә!\n– Әйткәнде эшлә! Ишекте ныҡ итеп биклә! Уттарҙы һүндер! – Бойороғона аныҡлыҡ индерҙе. – Урамда шикле кешеләр йөрөй, килеп инмәҫтәр тимә.\nТаш балбалдай ҡатып, ҡараңғыла оҙаҡ ултырҙы. Аныҡ ҡарарға килә алмағанлыҡтан, йөрәге ике һүҙҙе өҙлөкһөҙ ҡабатлап һулҡыны: «Индерәм… индермәйем… индерәм… индермәйем…» Һынташтай ҡатҡан килеш таң алдынан ғына һаташыулы әүелйеп китте.\nИртәгәһен иртүк ишектә ҡыңғырау шылтыраны. Участка инспекторы икән. Ул бармаҡтарын сикәһенә тигеҙеп алды, сөсө ялағайланып түбәнселекле сәләмләне:\n– Хәйерле иртә, Наина Васильевна!\n– Таң ҡый-һайҙан башланғас, көндөң хәйерле килеүе икеле.\nКүпте күргән инспекторҙың иҫе лә китмәне:\n– Инергә мөмкиндер?\n– Әҙәпле ҡыланма, ингәнһең бит инде. Ни йомош?\n– Йомош, тип… Үҙемә беркетелгән биләмәне тикшерә инем.\n– Тикшерегеҙ. Беҙгә ниңә индегеҙ?\n– Уҙған төн ҡапҡағыҙ төбөндә бер асарбаҡ туңып үлгән. Әле генә шуны моргҡа оҙаттым.\n– Унда беҙҙең ни ҡыҫылыш?\n– Белеп тороғоҙ, тибеҙ, һуңынан рәсми мәғлүмәттәрҙә өй адресығыҙ яҙылһа…\n– Урамдағы һәр әшәкелек, енәйәт өсөн яуап бирә алмайбыҙ. Ә йортобоҙҙоң адресын кәрәккән-кәрәкмәгән ерҙә Виктор Николаевич күрергә теләмәҫ ине. Урынһыҙ ығы-зығы абруйына кире йоғонто яһай.\n– Беҙ ҙә шундай фекерҙә.\n– Беҙ тигәнегеҙ кемдәр?\n– Эске эштәр бүлеге хеҙмәткәрҙәре.\n– Полицияла халыҡ мәнфәғәтен ҡайғыртыусылар эшләүе ҡыуаныслы хәл. Артыҡ, кәрәкһеҙ мәғлүмәтте кеше иғтибарына сығармағыҙ. – Хужабикә инспекторға аҡса сығарып бирҙе. – Был һеҙҙең аҡыллы эш итеүегеҙ өсөн гонорар. Ярҙам кәрәкһә, тартынмағыҙ, мөрәжәғәт итегеҙ, сөнки һеҙ беҙҙе яҡлайһығыҙ, беҙ һеҙҙе ҡайғыртабыҙ.\nИнспектор ырғытылған татлы һөйәкте һауала уҡ эләктереп алған бурҙайҙай ҡәнәғәт ҡалды.\n– Бәлки, кәрәкмәҫ? – Шулай тиһә лә, етеҙ генә аҡсаны тимер ҡаптырмалы түш кеҫәһенә йәшерҙе. – Рәхмәт. Йомартһығыҙ, Наина Васильевна!\n– Һәр башҡарылған эштең, һатылған тауарҙың тәғәйен хаҡы була, шуға маҡтарға ашыҡмағыҙ. Һеҙ әйткән асарбаҡтың документы барҙыр бит?\n– Бер ай элек төрмәнән иреккә сығарылыуы тураһында справкаһы ғына табылды. Туғандарын эҙләү ваҡытты ғына аласаҡ, тағы шуныһы – ул бындай ҡиәфәттә кемгә кәрәк?!\n– Мәйетте ҡайҙа алып барырға иҫәбегеҙ?\n– Ваҡ-төйәк документтарҙы тултырғандан һуң – крематорийға.\n– Ул да әҙәм затынан бит әле. Мосолман зыяратына ерләүҙе ойоштороғоҙ.\n– Зыярат хайуан тормошо менән йәшәгәндәрҙе ерләй торған урын түгел. Рөхсәт итмәйәсәктәр.\n– Әлеге көнитмештә барыһы ла рөхсәт ителә! Ерләү бюроһындағы яуаплы кешеләр менән килешегеҙ, яйын яйлағыҙ. Һуңынан ошо мәшәҡәткә тотонолған сығымдар хаҡында еткерерһегеҙ. Килештекме?\n– Эш эшләнгәс, кемгә мөрәжәғәт итергә?\n– Шул тиклем дә белекһеҙһегеҙ, иптәш участковый! Ошо яуаплы эште һеҙгә мин ышанып тапшырам түгелме?!\nБармаҡтар ҡабаттан сикәгә ҡағылды:\n– Ғәйеплемен. Шулай ҙа был сетерекле мәшәҡәт арзандан булмаясаҡ…\nБәйләнсек серәкәйҙән ҡотолорға теләгәндәй, Нәйлә, ҡулын һелтәп, ишек яғына эйәк ҡаҡты:\n– Башта ҡушылғанды башҡарығыҙ, шунан килерһегеҙ! Сифат өсөн өҫтәмә гонорарға ла иҫәп тота алаһығыҙ.\n– Бөтәһе лә урын-еренә еткерелер! Һау булығыҙ, Наина Васильевна!\nҒәзим бында асарбаҡтай көн иткән, тегендә, ауылда, Фәтих мулла менән Рауза абыстай мәрхәмәтлелек, изге күңеллелек, әҙәми мөнәсәбәт хаҡында вәғәз һөйләйҙер. Яҡшы менән яман буталған болғансыҡ осор... Ә үҙе һуң, үҙе? Теге юлы Гөлбикә апаһы мәктәптәрҙең бөтөүен нигеҙ ташының һурылыуына тиңләгәйне. Уның да бит йәне ҡата бара. Әҙәм итеп тотҡан рух таштары берәм-берәм нигеҙенән һурылһа, бер килеп йәһәннәмгә мәтәлер…\nШул саҡтағы кисерештәрҙе яңынан күңеле аша үткәргәндәй, маңлайын усы менән ҡапланы. Күҙгә күренмәҫ битлектән ҡотолорға теләгәндәй, йөҙөн һыпырҙы, ләкин булмышын быраулаған уйҙарынан арына алманы: «Ни ҡылырға? Әгәр ошо һура барған батҡаҡтан сыға алмаһам? Һуңғы көндәремде асарбаҡ Ғәзим хәленә ҡалып үткәрәсәкмен бит, бысраҡ килеш хатта Хәлимәгә лә кәрәкмәйәсәкмен. Ундай яҙмышҡа дусар булмаҫ өсөн теләһә кемдең боғаҙын сәйнәп өҙөргә әҙермен! Хәлимә… Уның ҡыҙы…. Был бит – ҡотолоу юлы!»\n– Сәлимә! Сәлимә!\nӨҫкө ҡатта ялбырай төшкән баш күренде.\n– Төш әле бында!\nТөнгө халат кейгән ҡыҙ йоҡоло күҙҙәрен ыуа-ыуа ҡаршыһына килеп баҫты:\n– Тыңлайым һеҙҙе, Наина Васильевна.\n– Ятҡанһың да икән.\n– Ғәфү итегеҙ, китап ҡараштыра инем, йоҡлап киткәнмен.\n– Зарар юҡ.\nНәйлә ҡыҙға күҙ һирпте. Буй-һыны шәп, балтырҙары тулы, осаһы ҡалҡыу, күрмәлекле йөҙ тураһында әйтәһе лә түгел. Лайыҡлы кандидатура. Виктор Николаевич, ҡатынына һиҙҙертмәҫкә тырышып, был һылыуҙың буй-һынын ашарҙай итеп юҡҡа ғына күҙәтмәй икән. Шәп ҡыҙ…\n– Ҡаты ғына итеп һөтһөҙ кофе әҙерләп индер. Башым сатнай, тағы ла ҡан баҫымы төшөп китте шикелле.\nҠыҙҙы һынамсыл текәлеп оҙатты. Бында килгәнендә сибек кенә ҡыҙый ине, әллә ни арала өлгөрөп күҙгә лә эләгә башланы.\nБынан дүрт йыл элек көтмәгәндә фатир телефоны шылтыраны. Процедура ҡабул итә ине. Массаж яһаусы ҡыҙға сығып торорға ымланы ла, тегенең артынан ишек ябылыу менән аҡ һөйәктән боронғо стилдә эшләнгән телефондың алтын ялатылған трубкаһын үрелеп алып, йыбанып ҡына һуҙҙы:\n– Һаумыһығыҙ! – Баҙнатһыҙ өндәшеү ишетелде. – Урынһыҙ борсоған өсөн ғәфү итенәм, гәзиттәге белдереү буйынса мөрәжәғәт итә инем.\n– Да, мы давали такое объявление, но в настоящий момент я занята…\nШылтыратыусы көтмәгәндә йәнләнеп китте:\n– Ғәфү итегеҙ, был Иманбаевамы әллә? Нәйлә?! Тауышыңды бер кемдеке менән дә бутау мөмкин түгел!\n– Кем менән һөйләшәм? – Шулай тиһә лә, ул да тауышты шундуҡ таныны.\n– Кем булһын – Хәлимә! Әйтәм бит, белдереү буйынса шылтыратам. Бына бит, көтмәгәндә...\n– Бергә уҡыған курсташығыҙҙан һеҙҙең хаҡта ишеттем. Фамилияғыҙҙың үҙгәреүен дә, ныҡ бай йәшәүегеҙҙе лә беләм. Мин ҡауыштырған кеше менән бергәһегеҙ икән.\nХәлимәнең һыу буйы хәбәргә күсеүе оҡшаманы, ҡырҡа бүлдерҙе:\n– Ҡыҫҡа тотоғоҙ.\n– Телефондан түгел, ҡапма-ҡаршы ултырып һөйләшергә ине. Ни тиһәң дә, бөтөнләй үк ят түгелбеҙ. Килеп сыға алмаҫһыңмы? Фатирым элекке, эш урынында ла осрашырға мөмкин.\n– Ваҡытым юҡ! Белдереү буйынса һеҙ шылтыратаһығыҙ, ә мин түгел.\n– Туҡтағыҙ, туҡтағыҙ! – Трубканы һалып ҡуйыуҙан ҡурҡҡан Хәлимә ҡабаланды. – Әгәр мөмкин булһа, һеҙҙең өсөн уңайлы ваҡытты һайлап… – Хәлимә кем менән мөғәмәлә итеүен, уларҙы айырған йылдар арауығын иҫәпкә алмағайны, шуға буталып һөйләнде.\n– Был арала эшем тығыҙ. Вәғәҙә итмәйем, бәлки, киләһе аҙнала…\n– Рәхмәт һеҙгә. Эш һорап шылтыратыусылар етерлектер, әммә минең үтенесте лә иҫәпкә алһағыҙ ине!\n«Бына шулай, Хәлимә апаҡайым, кем менән һөйләшкәнеңде һәм үҙ кимәлеңде һәр саҡ иҫеңдә тот…» Һығылмалы, йомшаҡ ҡулдар муйынынан алып аяҡ остарына ҡәҙәр тәнен яҙа, иркәләй. Ошо ҡыҙҙы даими саҡырта, хеҙмәт хаҡын да йәлләмәй түләй. Массажсы үтә лә тырыша, әгәр ҡушһа, тәнен ҡулдары менән түгел, теле менән ялап алыр ине. Массаждан бигерәк, шылтыратыусыны кәмһетеп һөйләшә алыуынан ҡәнәғәт ул. Хәлимәне бөгөн, хатта хәҙер үк ҡабул итә ала, әммә, шартына килтереп, теге аҙна аҙағына күсереп ҡуйҙы, әйҙә, өмөтләнһен, борсолоп көтһөн. Яйлы һылтау табырға һәм ҡабул итеүҙән баш тартырға ла мөмкин, әммә ҡатын-ҡыҙ ҡыҙыҡһыныуы еңде барыбер: ниңә шылтыратты Хәлимә? Ҡарт, эшлектән сыҡҡан әбей үҙен хеҙмәтсегә тәҡдим итмәйҙер ҙә? Асыҡларға кәрәк.\nНиһайәт, Хәлимә уның ҡаршыһында. Был көнгә айырыуса ентекләп әҙерләнде Нәйлә: күңеленә ятҡан иң килешле кейемдәрен һайланы, еренә еткереп биҙәнде. Ауылдан килгәнендә төҫһөҙ генә кейенгән, донъяның әсеһен-сөсөһөн татымаған бер ҡатлы ҡыҙ ине, күрһен хәҙер уның кемлеген! Әле тәхеткә ҡунаҡлаған батшабикәләй йомшаҡ ҡәнәфигә сумған, башы ғорур сөйөлгән, ҡарашы тәкәббер.\nИнеүсе, күренеү менән күрешергә ҡулын һоноп, уның яғына ынтылғайны ла, сәләмләү ҡабул ителмәне – хужабикә ишек төбөндәге ағас ултырғысҡа ымланы, өҫ-башы теге саҡтағынан ары китмәгән ҡатынға юғарынан түбәнһетеп ҡараны. Хәлимә ҡыйынһынып ҡына ултырғыс ситенә һаҡты, туҙып төҫө ҡаса башлаған юбкаһын төҙәткеләп тартты.\n– Һаумы… Һаумыһығыҙ, Нәйлә…\n– Наина Васильевна, тиҙәр мине. Наина Васильевна Крестенко. Әйҙәгеҙ, алдан уҡ шулай килешәйек: үткәнде хәтерләп, танышлыҡҡа ишаралау, шул танышлыҡтан файҙа күрергә ынтылыу урынһыҙ һәм кәрәкһеҙ. Эйе, һеҙҙе ҡасандыр белә инем, ләкин был асылып китеп һөйләшеүгә сәбәп түгел. Иғлан буйынса мөрәжәғәт иткәнегеҙҙе әйттегеҙ, шулай ҙа мине ҡыҙыҡһындырған һорауҙарға яуап бирергә тура килер. Элекке урында эшләйем, тинегеҙ бит әле?\n– Ауылдан килгәндән алып шунда инде.\n– Эш араһында бер ҡатлы, аҡсаға мохтажлыҡ кисергән ауыл ҡыҙҙарын да һатаһығыҙҙыр? Ни тиһәң дә, иш янына ҡуш, өҫтәмә табыш, шулаймы?\n– Улай уҡ түгел дә… – Хәлимә ғәйепле кешеләй башын эйҙе.\n– Ни тиклем генә кеҫәгеҙҙе ҡайғыртһағыҙ ҙа, алға киткән ерегеҙ күренмәй. Алыш-бирешкә ҡоролған баҙар шарттарында конкуренттарығыҙ етерлектер. Үткәндәргә нөктә ҡуйыу йәһәтенән шуны әйтәм – һеҙ мине белмәйһегеҙ! Телегеҙҙе тыя алмаһағыҙ, үҙегеҙгә үпкәләгеҙ.\n– Наина Васильевна, был хаҡта һүҙҙең булыуы ла мөмкин түгел.\n– Аңлаштыҡ. Тыңлайым һеҙҙе.\nХәлимә һоҡланыу һәм көнләшеү аша бай йыһазлы йорттоң ҡаралтыларын теүәлләне:\n– Ҡайһылай ҙа иркен, етеш йәшәйһегеҙ.\nЙөҙөн ризаһыҙ сирып, хужабикә ҡырт киҫте:\n– Әҙәм балаһы бай йәшәү өсөн түгел, бәхетле йәшәү өсөн тыуа был донъяға.\nҠунаҡ башлағанын өҙмәй ҙә ҡуймай дауам итергә самаланы:\n– Ошондай шарттарҙа йәшәүегеҙҙе күреү минең өсөн – оло шатлыҡ...\n– Бына быныһы артыҡ, сөнки күҙҙәрегеҙ икенсене һөйләй. Йомошоғоҙҙо конкретлаштырығыҙ.\n– Йомошом шул… Ауылда әсәйем йәшәй ине. Олоғайып үлеп ҡалды инде...\n– Ауылдағы әсәйегеҙ, ҡыҙығыҙ хаҡында әйткәйнегеҙ шул, онотмағанмын. Ҡайғығыҙҙы уртаҡлашам, атай-әсәйҙе юғалтыуы еңелдән түгел. – Был һүҙҙәрҙе ихластан әйтһә лә, үткер ҡарашы менән ҡатындың тумалаҡ кәүҙәһен бырауланы. – Әсәйегеҙҙе әйтәм, һеҙҙән изгелек өмөт итеп ғүмере үткәндер инде?\n– Ҡулымдан килгәнсе тырыштырҙым, мохтажлыҡ кисермәне. Ҡыҙым менән йәшәгәс, бирешмәне.\n– Ҡыҙығыҙ ирегеҙҙәнме? Ғаиләгеҙ хаҡында һөйләгәнегеҙ булманы. Хәтерем яҡшы, бер әйтелгәнде һис ҡасан онотмайым.\n– Ирем юҡ минең, бер тапҡыр ҙа кейәүҙә булманым.\n– Ҡыҙығыҙ елдән яралдымы?\n– Күршенең иренән. Йәшлек хатаһы. Шул арҡала ауылдан китергә тура килгәйне.\n– Һатҡан ҡыҙҙарығыҙ ғына түгел, тимәк, һеҙ ҙә фәхишә булып сығаһығыҙ түгелме? – Быны еңеүле тантана менән әйтте һәм асыҡлауын дауам итте. – Ярай, быныһы һүҙ араһында ғына. Әсәйегеҙ үлеп ҡалды, ә ҡыҙығыҙ әлеге мәлдә ауылда. Шулаймы?\n– Эйе, апайымда йәшәй, быйыл мәктәпте тамамланы.\n– Шул ҡыҙҙы бында, Өфөгә алырға иҫәбегеҙ, яңылышманыммы? Һеҙҙең бит мөмкинлектәрегеҙ киң, ҡыҙҙарҙы һатҡан аҡсаға балағыҙҙы ҙур ҡалала уҡыта алаһығыҙ. Мәҫәлән, Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта, хатта сит илдә лә.\n– Быуыны нығынмаған баланы эргәмдән ебәрмәҫкә ине.\n– Бына һеҙ ҙә һайлау алдына баҫтығыҙ. Кешенең ғәзизен теләһә кем ҡуйынына ырғытаһығыҙ, ә үҙегеҙҙеке йәл, йәл генә түгел, хатта был хаҡта уйларға ла ҡурҡаһығыҙ. Парадокс! Ярай, теләйһегеҙ икән, ҡыҙығыҙҙы ситкә ебәрегеҙ, үтә лә һаҡлауға, ҡурсыуға мохтаж икән, эргәгеҙҙә ҡалдырығыҙ. Ни ҡыла алам был осраҡта?\n– Ҡыҙым билдәле сәбәптәр арҡаһында миндә ҡала алмай шул…\n– Әй әттәгенәһе, онотоп ебәрә яҙғанмын – йортоғоҙ фәхешхана бит! Бындай шарттарға гонаһһыҙ йән нисек түҙһен!\n– Ятаҡҡа ла урынлаштыра алмайым, ул сағында ике көндөң береһендә фатирыма киләсәк. Серҙең асылыуы бар. Шуға һеҙгә үтенес менән килдем, Наина Васильевна, уны ярҙамсы итеп үҙегеҙгә ала алмаҫһығыҙмы? Ҡараулы булыр ине, исмаһам.\nОҙаҡ ҡына һүҙһеҙ ултырҙы Нәйлә. Төплө фекер туплағас, ҡарарын әйтте:\n– Хеҙмәтсе эҙләп гәзиттәргә белдереү биргәйнем, ләкин был осраҡта килешеү башҡасараҡ булыр. Ауыл ҡыҙының егәрлелегенә, йорт эштәрен еренә еткереп башҡара алыуына шикләнмәйем. Иртәгә иртәнсәк килеп китһен. – Янсығынан меңәрлектәр сығарып, эткә һөйәк ырғытҡандай, Хәлимәнең алдына ташланы. – Һеҙҙән алған теге бирәсәкте ун, хатта егерме тапҡыр артыҡ итеп ҡайтарам! Донъялағы донъялыҡта ҡайтарылырға тейеш!\n– Ул саҡтағы хәлдәрҙе онотайыҡ инде. Һеҙ былай ҙа…\n– Ә мин бер нәмәне лә онотмайым. Иҫәп-хисапты ла! Яйы сыҡҡанда хәйерселәргә саҙаҡа биреп китергә тырышам. Ә һеҙ миңә бөгөн үҙегеҙ килдегеҙ. Хәҙер иһә сығып китегеҙ!\nИкенсе көндө атырға тумаланған сәскә ҡиәфәтендәге ҡыҙ килеп ингәс, көнләшеп ҡараны: «Минең дә ошондай саф, гонаһһыҙ саҡтарым бар ине бит. Бынау ҡаҡ түштәре тиртеп, кәүҙәһе тумалаҡланһа, ысын һылыуға әүереләсәк. Йөҙөнә һиҙелер-һиҙелмәҫ буяҡ яғып, биленә ҡәҙәр төшкән сәстәрен бөҙрәләтеп ебәрһә, ир-аттың һушын аласаҡ…»\nХәлимәгә шылтыратыуҙы кәрәк тапты:\n– Айырым бүлмәлә йәшәр, ошонда уҡ туҡланыр. Уның төп бурысы – коттеджды тулы тәртиптә тотоу, аш-һыу йүнәтеү, башҡа йомоштарҙы үтәү. Былар өсөн тәғәйен эш хаҡы түләмәйем, әммә аҡсаһыҙ ҙа йонсомаҫ, кейемһеҙ ҙә йөрөмәҫ. Дөйөмләштереп әйткәндә, аҫрау итеп алам. Ошондайыраҡ шарттар. Һуңғыһы – миңә башҡаса шылтыратмағыҙ, һеҙҙең менән мөнәсәбәтте бөтөнләйгә өҙәбеҙ.\n– Изгелегегеҙ өсөн рәхмәт һеҙгә, Наина Васильевна.\n– Ә һеҙҙең изгелекте ғүмерҙә лә оноторлоҡ түгел! – Нәйлә асыу менән телефон трубкаһын ырғытты.\nТәүге көндө үк Сәлимәгә кире ҡаҡҡыһыҙ талабын ҡуйҙы:\n– Шарттарымды әсәйең еткергәндер, өҫтәп шуны ғына әйтәм, минең рөхсәттән тыш ҡалалағы фатирығыҙҙа күренеп йөрөмә. Был хаҡта белеп ҡалһам, ҡыуып сығарам.\nБашың йәш әле, бысраҡлыҡты, әшәкелекте, бәйелһеҙлекте, алдаҡ-ялғанды былай ҙа күрергә өлгөрөрһөң, ҡыҙыҡай…\nВиктор Николаевич ялдан ҡайтып төштө. Ирен аэропортта ҡаршыланы, ҡайтышлай ҡаланың бай ресторанына йүнәлделәр, айырым кабинаны биләнеләр. Ҡалын кеҫәлеләр өсөн тәғәйенләнгән был ял итеү урынына даими киләләр, байрамдарҙы, тыуған көндәрҙе, башҡа иҫтәлекле даталарҙы ошонда үткәрәләр, шуға уларҙы таныйҙар, теләп ҡабул итәләр. Официант вазалағы аҡ раузалар гөлләмәһен өҫтәл уртаһына ҡуйҙы, ашамлыҡ килтерҙе. Виктор Николаевич яҡшы коньяк, аҡ шарап талап итте.\n– Мин эсмәйем.\n– Был бит еңел шарап. Ни сәбәпле?\n– Уныһын ҡайтҡас аңлатырмын. Һиңә лә эсергә ярамай, беләһең. – Ҡәтғи ҡаршылығын белдермәй генә шелтәләп әйтте.\nВиктор Николаевич эсеү менән мауығып киткәйне бер осор, табиптар ярҙамы менән туҡталды. Шунан бирле спиртлы эсемлектәрҙе ауыҙына ла алмай ине. Шулай ҙа был юлы, осрашыу шатлығын сәбәп итеп, коньяктың төбөнә тиерлек төштө.\nҺуң ғына ҡайттылар. Виктор Николаевич дәртләнеп көйләй-һыҙғыра ваннаға инеп китте, Нәйлә урын йәйергә кереште.\nТүшәктә түҙемһеҙ ир ҡатынын ҡосағына ҡыҫты.\n– Виктор Николаевич…\n– Һағындым, Наиночка, ысынлап әйтәм.\n– Тегендә танһыҡты ҡандырыусы һылыуҡайҙар табылманымы ни?\n– Наиночка, тәнем дә, күңелем дә керһеҙ.\n– Әллә… Ял йорттарын беләм, бер ым етә ундағы шаталаҡтарға...\n– Ант итәм, тием бит… – Кәренә сыҙамаған ир өтөп алып бара.\n– Виктор, бая ресторанда ни өсөн спиртлы эсемлек эсмәнем, беләһеңме?\n– Әйт. – Ире һағайҙы.\n– Хәл етдиме?\n– Асығыраҡ итеп әйткәндә?\n– Йөрәк, тинеләр.\n– Йөрәк булғас, етди инде ул! Беҙҙең шәхси врачҡа күрендеңме?\n– Һин булмағас, юғары класлы хеҙмәтләндереү беҙгә эләкмәй.\n– Нисек инде улай? Иртәгә үк асыҡлайым. Ниңә иртәгәне көтөргә, хәҙер! – Виктор Николаевич тороп уҡ ултырҙы.\n– Кәрәкмәй. Ғәҙәти поликлиникаға үҙем барҙым. Ундағы шарттар ҙа насарҙан түгел. Әйтәм бит, төҙәлеүгә барам. Сәләмәтләнгәс, йәнем-тәнем менән бары һинеке генә булырмын!\n– Тыныс йоҡо. – Ире үпкәләгән төҫлө һыртын ҡуйып ятты. Саманан арттырып эсеү үҙенекен итте шикелле, оҙаҡламай йоҡлап та китте.\nТүшәмдәге гәлсәр люстралар теҙмәһе тәҙрә аша төшкән һүрәнке яҡтылыҡта тәре һәм боғалаҡҡа тартым шәүләне хәтерләтә. Шөбһәләнеп көткән бәлә яҡынайғандан-яҡыная. Ҡасан да булһа гонаһы асылыр, мөйөшкә ҡыҫырыҡлар, бынау түшәмдәге боғалаҡ муйынына һалыныр, тын алырға ирек бирмәҫ. Ял итеп ҡайтҡан ир үҙенекен талап итер, сараһыҙлар. Ә бит ул ошоға ҡәҙәр онотҡанда бер ашыҡ-бошоҡ ир бурысын үтәй ҙә тотошлайы менән эшенә бирелә ине. Әле лә ҡарыуы күпкә сыҙамаҫ, оҙаҡ тыйылғанға ғына егетләнә. Туҡта, ниңә әле ир теләген һүндерергә, әгәр, киреһенсә, ҡуҙғытып, ҡотортоп ебәргәндә?! Теге юлы башында моронлаған хәтәр планды оноторға тырышҡайны ла ул. Ә бит, айыҡ аҡыл менән фекер йөрөткәндә, ҡурҡыр бер нәмә лә юҡ. Бынан хәтәрерәк гонаһтарға батты ла баһа ошоға саҡлы, язаһыҙ ҡалды, йәшәп ята әлегә имен-аман. «Башҡа юлын күрмәйем!» – тине Нәйлә шыбырҙап ҡына һәм эргәһендә ятҡан иренә шикле ҡараш ташланы. Ә ул танауын яҫтыҡҡа төрткән дә мышнай бирә. Ҡабаттан түшәмгә баҡты. Теге боғалаҡ, оҙоная барып, карауаты өҫтөндә һалынғандай булды…\nИртәнге ашты кәйефһеҙ генә ҡапҡыланылар. Ошоға тиклем ишек төбөндә үбешеп хушлашырға ғәҙәтләнгән ире кейенде лә һыртын ҡуйҙы.\n– Төшкөлөккә көтмә. Ял иткән арала эштәр йыйылып киткәндер, оперативка үткәреп алаһы бар, шунан һуң директорҙар Советының кәңәшмәһенә барам.\nВиктор Николаевичтың артынан ишек ябылыу менән ҡатын ҡабаланып кейенә башланы.\nҺатып алған кейем-һалымды карауат өҫтөнә ырғытҡас, Нәйлә янына Сәлимәне саҡырҙы:\n– Кейеп күрһәт, килешәме икән?\n– Әлләсе, уларҙы үҙегеҙгә тип һайлағанһығыҙҙыр?\n– Үҙемәме, әллә түгелме – уныһын һуңынан асыҡларбыҙ. Кейеп күрһәт.\n– Хәҙер үкме? Миңә лекцияға ине бит әле.\n– Ошонда, һеҙҙең алда кейем алыштырырғамы?\n– Минән оялаһыңмы? Әйҙә, ҡыланма!\nТөрлө фасонда тегелгән затлы күлдәк-юбкалар, салбарҙар һомғол кәүҙәгә ҡойоп ҡуйғандай – йәш ҡыҙҙы яңы төҫтә, яңы сүрәттә күрһәтәләр.\n– Фотомодель! – Нәйлә һоҡланыуын йәшермәне. – Бынау салбар, блузканы кей ҙә алдымдан үт әле!\n– Уңайһыҙ. Мода күрһәтеү подиумында түгелмен дә инде, Наина Васильевна.\n– Беҙҙең халыҡты кейем генә түгел, аҡҡош йөҙгәндәгеләй талғын атлау, килешле ым-ишара йәмләй, ылыҡтырғыс итә.\nНи генә ҡылһын ҡыҙ, буйһондо. Улай-былай үткеләп, бүлмәне кәлепләй башланы, үҙе яйлап ролгә инә барҙы: хәрәкәттәре ышаныслыраҡ, килешлерәк була барҙы.\n– Тартынаһың, ана бит, ҡулыңдан килә. – Хужабикә дәртләндереп ебәрҙе лә иҫкәрмәһен яһаны. – Үҙеңде иркенерәк тот. Туҡта! Килешле итеп ҡайырыл! Эйел! Янбаштарыңды янтайт, асыҡ иҙеү аша ымһындырғыс итеп түштәреңде күрһәт!\nБереһенән-береһе сағыуыраҡ, күҙҙе ҡыҙҙырғыс кейемдәр алмаштырыуҙан ҡатын-ҡыҙ нәфсеһе, ҡомары уянған Сәлимә, татлы төш күреүҙән айнып, ысынбарлыҡҡа ҡайтҡандай шып туҡтаны.\n– Бәлки, етер, Наина Васильевна?\n– Ярай, һинеңсә булһын! – Нәйлә, мөһим мәсьәләне хәл иткәндәй, ҡулын һелтәне. – Алғандарымдан ҡәнәғәтмен, матурҙар, был кейемдәрҙе һиңә бүләк итәм!\n– Миңә?! – Иҫәпһеҙ йомартлыҡҡа ышанмайыраҡ ҡараған ҡыҙҙың күҙҙәре түңәрәкләнде.\n– Яңылыш ишетмәнең – тотошлайы менән ал! Кисә Виктор Николаевич иҫкәрмә яһаны, нишләп Сәлимәнең өҫтөн ҡарамайһың, ти. Былай ҙә күптәнән презент яһарға йыйына инем, шуға иртә таңдан һине ҡайғыртыуым.\n– Затлы кейем бит былар…\n– Байлыҡ тигәнең килә лә китә, бөгөн – бар, иртәгә – юҡ, әлеге мәлдең ҡәҙерен белеп йәшәп ҡал!\n– Бынау эске кейемдәр ҙә миңәме? – Ҡыҙ айырым ятҡан төргәктәргә ымланы.\n– Эйе. Хәҙер үк бөтәһен дә гардеробыңа элеп ҡуя алаһың. Һин йәш, әйҙә, кинәнеп ҡуллан, әхирәттәреңде көнләштер. Ҡартайһаң, уларҙың хәжәте ҡалмаясаҡ.\n– Күлдәктәрҙең ҡыҫҡа итәклеләрен, асыҡ иҙеүлеләрен институтта кейә алмаҫмын инде.\n– Курсташ ҡыҙҙарың да пәрәнжә бөркәнмәгәндер. Бишенсе йыл ҡалала йәшәһәң дә, ауыл ғәҙәттәренән ҡотола алмайһың!\nСәлимә, шатлығын йәшерергә тырышып, кейемдәрҙе ҡосаҡлап бүлмәһенә йүнәлде. Ул ялтырауыҡ тәтәйгә әүрәп сихырланған, шул уҡ ваҡытта йәшерен һағалаған шомдан һипһенгән бала фиғелендә ине.\nНәйлә ҡарарының ҡәтғилеген нығытып ҡуйыуҙы кәрәк тапты – ҡыҙҙың артынан бойороулы тонда ҡысҡырҙы:\n– Бөгөндән ошоларҙы ғына кейеп йөрө. Беҙгә бит йыш ҡына бай ҡунаҡтар килә, ҡыҙҙарының өҫтөн ҡарарға ла эшкинмәйҙәр, тип уйлауҙары бар.\nӨҫтәп алаһы әйберҙәре бөтмәгәйне әле, шуға ҡабаттан сығып әйләнергә итте. Аҙыҡ-түлек йыйнаны, аптекаға инеп сыҡты, гәзит-журнал, видеокассеталар һатылған ерҙә туҡталды. Ҡайтып ингәс, ғүмерҙә ҡыланмағанын ҡыланып, аш-һыу хәстәрләргә керешеп китте. Бешергән-төшөргәнен өҫтәлгә урынлаштырғас, ымһындырғыс ҡатын-ҡыҙҙар төшөрөлгән ялтыр журналдарҙы – бәләкәй өҫтәлгә, эротик кассеталарҙы – телевизор алдына, күренгән ергә һалды, ҡан баҫымын төшөрөүсе дарыуҙарҙы ир дәртен арттырыусы таблеткалар менән алмаштырҙы. Кинәт туҡталды. «Был тиклем дә мәкер, хәйлә миңә ҡайҙан килә? Аҡылдан шашҡандай ҡыланам, иремде енәйәткә этәрәм, ә хәйләһеҙ ауыл ҡыҙының киләсәген аяҡ аҫтына һалып тапайым түгелме? Элек бит ундай түгел инем. Әкренләп тормош төпкөлөнә тәгәрәйем, башта аяҡтарым батҡайны, аҙаҡ һаҙлыҡ билемә саҡлы йотто, хәҙер тағы ла тәрәнгәрәк һурылам. Һуңғы сиктә төпһөҙлөккә сумып юҡҡа сығасаҡмын…» Әммә йәнендә талашҡан ике яртының ҡараһы, ошоғаса ҡылынған гонаһтарын аҡлап, киреһен тыҡыны: «Яҡындарыңдың, Ғәзимдең үлемендә ғәйебең юҡ, һәр хәлдә, уларҙы белә-күрә һәләк итмәнең. Сәлимә һинең өсөн кем һуң? Ул – Хәлимәнең ҡыҙы. Ханбикә шарттарында йәшәй, бушлай туҡлана һәм кейенә. Ошоларҙы эшләү үҙе үк изгелек. Теге саҡ Хәлимә ярҙам итеү һылтауынан тәнеңде лә, йәнеңде лә һатҡайны, инде һинең сират. Донъя – ҡуласа, әйләндереп бер баҫа. Юғарылағылар бирә әмерҙе, хөкөмдарҙар сығара хөкөмдө, язаның ғәҙелме-түгелме икәнлеген улар хәл итә. Тормош ул – театр. Виктор Николаевич менән Сәлимәгә килгәндә, улар – тормош драмаһында ҡатнашыусы ябай актерҙар ғына. Ошо фарсты сәхнәгә ҡуйыусы режиссер булараҡ, актерҙарҙан теләгәнеңде эшләтә алаһың, нисек кәрәк, шулай әүәләйһең…» Ҡара фәрештәнең кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәренә биреште, ниһайәт, ҡыҫылған ирендәренән: «Хәл ителде!» – тигән өн һығылып сыҡты...\n– Сәләм! – Виктор Николаевич ҡайтҡан икән дә баһа, ишек төбөнә баҫҡан да ғәфү үтенгәндәй итеп ҡарай.\nНәйлә ирен ҡосаҡлап алды:\n– Ә мин һағынырға ла өлгөрҙөм. Йә, әйт әле, ҡәҙерлем, һине әлеге мәлдә ниндәй сюрприз көтә?\n– Бәлки, ҡунаҡ барҙыр? – Хужа, аптырауға ҡалып, ян-яғына ҡаранды.\n– Дөрөҫ әйтәһең, ҡунаҡ бар, ул – һин! Ошо һөйөклө кешем өсөн көн буйы өҫтәл биҙәнем, аш бүлмәһенә рәхим ит!\nТүрҙәге затлы коньякты күргән ире ғәжәпләнеп китте, мәгәр кисәге табындан һуң баш төҙәтеп алырға теләүе йөҙөнә сыҡҡан. Уның яуабы күптән әҙер:\n– Аш тәмләткесһеҙ өҫтәл йәмһеҙ. Теләмәйһең икән...\n– Иң мөһиме – һинең теләгең, ҡәҙерлем!\n...Иртәгәһен шешәне яңғыҙы бушатҡан Виктор Николаевич эшкә барырлыҡ хәлдә түгел ине. Нәйлә, телефон трубкаһын ҡалҡытып, кәрәкле һандарҙы йыйҙы:\n– Хужағыҙ ауырый, бөгөн уны көтмәһендәр. – «Сәғәт унға тәғәйенләнгән кәңәшмәне лә кисектерһендәр», – тигән ыңғырашыуҙы ишетеп, кире ҡаҡҡыһыҙ тонда дауам итте. – Кәңәшмәне кисектерегеҙ һәм беҙҙе башҡаса борсомағыҙ. Нимә булып киткәнме? Һеҙ, урынбаҫар, етәксегеҙҙең гипертония менән яфаланыуын ошоғаса белмәйһегеҙме ни? Насар, бик насар! Хушығыҙ, ҡабатлап әйтәм, ул-был йомошоғоҙ хаҡында онотоғоҙ, Виктор Николаевичтың да сырхап, түшәктә ятып алырға хаҡы бар!\nРәхмәтле төбәлеп ятҡан иренә ҡарап, наҙлы йылмайҙы:\n– Бөтәһе лә һәйбәт, ҡәҙерлем! – Үҙе ҡабаланып йыйына башланы: – Ял ит, йәме. Миңә табипҡа барып килергә кәрәк. Ҡасан ҡайтырымды әйтә алмайым, бәлки, процедураларға ҡалырға тура килер. Ә һин түшәктән берүк ҡалҡына күрмә, ҡан баҫымынан дарыуың – журнал өҫтәлендә. Әгәр күңелһеҙ булып китһә, кисә алып ҡайтҡан журналдар бар. – Уйланғандай итте. – Хәйер, был хәлдә яңғыҙыңды нисек ҡалдырмаҡ. Сәлимә! – Ҡыҙ күренеү менән уны баштан-аяҡ күҙҙән үткәрҙе. – Хәҙер үк өҫтөңдө алыштыр! Әгәр ят кешеләр килеп инһә? Оят! Бөгөн дәрескә бармаҫһың, күрәһең бит, Виктор Николаевичтың сәләмәтлеге шәптән түгел. Сәғәт һайын ҡан баҫымын үлсә, дарыуҙарын эсер! – Иренә ҡарап, йөҙөн ирәмһетте, арауыҡ аша үбеү хәрәкәте яһаны. – Йә, ярай, мин киттем!\nТәғәйен генә барыр ере булмағас, ҡала ситенә тәбиғәткә сығып әйләнде, төштән һуң әхирәтенә боролдо. Оҙаҡ ҡына ләстит һаттылар, иҫке яңылыҡтарҙы яңырттылар. Ваҡытты һуҙырға теләп, кафеға инде. Төнгө күңел асыуҙарға тиклем байтаҡ ваҡыт бар әле, шуғалырмы бер нисә өҫтәлде генә биләгәндәр. Оҙаҡ тотҡарланманы, заказы буйынса килтерелгән салатта сәнскеһе менән теләкһеҙ генә соҡонғас, официантты саҡырып иҫәпләште лә сығыу яғына йүнәлде. Көтмәгәндә ҡаршы инеп килеүсе инспектор менән бәрелешә яҙҙы. Теге уны абайлау менән ғәҙәттәгесә сөсө йылмайҙы. Ошо йылмайыуын яратмай, хатта күрә алмай, саманан тыш татлы нәмә ҡапҡандай, күңеле болғана башлай.\n– Хәйерле көн, Наина Васильевна!\n– Хәйерле булғас, һеҙҙең биләмәлә тулы тәртиптер, ә, иптәш лейтенант?\n– Өлкән лейтенант!\n– О-о-о, абайламай ҙа торам, дәрәжәгеҙ менән ҡотлайым! Һеҙ быға лайыҡ!\n– Хәлдән килгәнсә тырышам инде. Рәхмәт. А что касается моего участка, там все в ажуре!\n– Улайһа, беҙгә тыныс күңел менән йәшәргә мөмкин?\n– Тулы ышаныс менән, шикләнмәйенсә!\nКитә бирҙе лә, көтмәгәндә башын артҡа ҡайырҙы Нәйлә:\n– Әйткәндәй, беҙҙең халыҡта бер мәҡәл бар бит әле: «Доверяй, но проверяй!» Теге саҡ ҡушҡан йомошом өсөн һәйбәт гонорар түләнем, ә бына эште ҡабул итеп алырға, уның башҡарылғанмы-юҡмы икәнлеген белешергә ваҡыт тапманым. Бәлки, хәҙер үк тикшерербеҙ?\n– Әлбиттә, Наина Васильевна, әлбиттә!\n– Улайһа, мине шунда алып барығыҙ!\n– С превеликим удовольствием! – Инспектор Нәйләнең машинаһына ҡунаҡланы. Салонға арзанлы тәмәке көйөгө, әсе тир еҫе таралды.\nЗыярат шомло тынлыҡ менән ҡаршы алды. Ағас-ҡыуаҡтарҙан һибелгән япраҡтар асфальт һуҡмаҡҡа һары келәм булып ятҡан. Инспектор, хужаһы менән иркенлеккә йөрөргә сыҡҡан бәйҙәге бурҙай ише, йүгерә-атлай алдан төшкән:\n– Бына бында ята ул, Наина Васильевна, тейешенсә ерләнек, хатта мәрмәрҙән ҡәбер ташы ла ҡуйҙыҡ. Был тиклем ҡәҙер-хөрмәткә лайыҡ булмаһа ла…\n– Уныһы инде һеҙгә ҡағылмай. Китһәгеҙ ҙә була!\n…Бына ул яңғыҙы. Ҡулындағы раузалар гөлләмәһен ҡәбер өҫтөнә һалды. «Баҡыйлыҡтағы хәлдәрең нисек, хайуан?! Бәлки, ошо мәлдә тамуҡ утында янаһыңдыр? Ян, әйҙә, ян… Яныңа килгән мине танып, ғәжәпләнеүеңдән урыныңда әйләнеп тә ҡуйғанһыңдыр, бәлки. Ә бит инспектор хаҡлы, затлы таш аҫтында ятырға хаҡың юҡ. Рухыңа ҡиммәтле гөлләмә лә тейеш түгел. Нисек кенә сәйер тойолмаһын, килтерҙем, мин һарандарҙан түгел. Нишләп һалҡында ҡатырып үлтерҙең, тимәксеһеңме? Ә һин мине кемгә әүерелдерҙең? Гонаһһыҙҙан – гонаһлы, аҡтан ҡара яһаның…»\nАуыр уйҙарын күрше ҡәбер эргәһендәге еңел һөйәкле, аҡ яулыҡ ябынған ҡарсыҡ бүлде. Ул сыбыҡтай ҡатҡан бармаҡтары менән битен һыпырып алды ла үҙ алдына һөйләнгәндәй теҙҙе:\n– Был ҡәберҙә ҡартым ерләнгән. Һәйбәт, игелекле, эшлекле, мәрхәмәтле зат ине, ике яуҙа ҡатнашҡан ветеран. Фин һуғышында, шунан Курск янында ҡаты яралар алһа ла, һуңғы көндәренә саҡлы йәшәргә ынтылып ҡырталашты. Тормошто, кешеләрҙе ярата ине шул. Элек көн һайын килә инем янына, хәҙер– аҙнаһына бер. Ара ла алыҫ, йылдар үтеү менән сәләмәтлек тә шәптән түгел… Бында кемең ерләнгән?\n– Танышым, ауылдашым.\n– Затлы гөлләмә килтереүеңә ҡарағанда, яҡын кешеңдер?\n– Минең өсөн ул ят! Холоҡһоҙ, хаяһыҙ бер әтрәгәләм ине. Бабайыңа килгәндә, биләгән урыны шәптән түгел, сөнки бысраҡ йәнле кеше менән йәнәш ята! Хушығыҙ!\nАрт яғынан әбейҙең шыбырҙап һөйләнеүе ишетелде:\n– Фанилыҡта көн иткән барлыҡ ҡолдарыңды ла насар эштәрҙән, гонаһтарҙан арындыр, Хоҙайым!\nЗыяраттан сыҡҡас, биниһая ваҡыт машинаһында ултырҙы. Нишләп ҡапыл ғына бында килергә итте әле? Енәйәтсе үҙенең енәйәт ҡылған еренә иртәме-һуңмы әйләнеп килә, тиҙәр, бәлки, шуғалыр… Ҡайтырға ҡуҙғалғанда тышта һиҙелеп ҡараңғы төшкәйне. Фараларын яҡтыртып, елгән машиналар ағымына ҡушылды.\n…Гел йоҙаҡлы төп ишекте бикләмәгәндәр. Өҫ кейемен һалғас, көҙгө ҡаршыһында бит-йөҙөн күҙҙән үткәрҙе. Өҫкө ҡатҡа күтәрелде, бында ла бар нәмә урынында һымаҡ. Бүлмәһенән сығышлай, ҡайтҡанлығын белдереп, ишекте ҡаты ғына итеп япты. Аяҡ тауыштарын ишетеү менән күренергә ғәҙәтләнгән Сәлимә лә юҡ. Йоҡо бүлмәһендәге утты ҡабыҙып, боларынҡы түшәктә аунаған иренә өндәште.\n– Хәлдәрең нисек?\nБиленең түбән яғын юрғанға урап йөҙтүбән ятҡан Виктор Николаевич, түбәһендәге сәс өлпөһөн һыпырып, йәшкелт күҙҙәрен йәшергәндәй итеп ғәйепле кешеләй мығырҙаны:\n– Пойдет. Бара.\n– Барамы, әллә һәйбәтме? – Нәйлә ниндәйҙер эске тантана менән төпсөнә бирҙе.\n– Һәйбәт, тинем дә.\n«Йәшермә, ирекәйем, хәлдәреңде тел төбөңдән һиҙәм», – тигән уй йүгерҙе ҡатындың башынан.\n– Сәлимә, һин ҡайҙа, кил әле!\n– Ул сығып китте.\n– Һуңға ҡалып ҡайҙа юлланды?\nТүшәк ҡырына яҡынайып, яланғас билдән, әле ныҡлығын юғалтмаған яурындарҙан, мускулдары ҡабарған беләктәрҙән һыйпаны. Эйелеп, иңбашына ирендәрен тейҙерҙе. Танауына ят ҡатын-ҡыҙ еҫе бәрелде. «Әһә, эштәр былайыраҡ икән!» Яҫтыҡҡа йөҙтүбән боҫҡан башты үҙенә ҡаратып, һағайыулы йөҙгә текәлде, осло тырнаҡлы бармаҡтарын оло кинәнес һәм ниндәйҙер ҡырағай ҡанығыу менән арҡаға батырҙы.\nСәбәпһеҙ шыңғырҙатып көлөп ебәрҙе лә, ҡоласын йәйеп, түшәккә салҡан йығылды Нәйлә:\n– Ҡамасаулаусы булмағас, ҡайһылай ҙа рәхәт! Беҙҙе аулаҡта ҡалдырып, бик дөрөҫ эшләгән Сәлимә. Бөгөн ошолай иркенләп ял иткем һәм иркәләнгем килә... – Мәкеренең тормошҡа ашыуына дәртләнеп киткән ҡатын, кәйефе күтәрелеп, иренең ҡосағына сумды...\nСәлимә ҡайтманы. Икенсе көн дә, унан ары ла күренмәне. Ҙур коттеджда яңғыҙына күңелһеҙ, толҡа юҡ. Йыйыштырыусы булмағас, йортта тәртип урынлаштырырға керешеп китте. Аҫҡы ҡатты йыуып-һөртөп бөткәс, Сәлимәнең бүлмәһенә инде. Унда күнегелгән тәртип. Китап кәштәһендә – рус һәм сит ил әҙәбиәте классиктарының китаптары, карауат эргәһендәге тумбочка өҫтөндә яртылаш сигелгән йомшаҡ башлыҡ күренә. Ҡул эштәре менән шөғөлләнергә ярата ине ҡыҙ. Шунда уҡ ҡалын ғына блокнот ята. «Туҡта, ҡарайым әле, ниҙәр яҙылған икән?» Ҡыҙыҡһыныу менән биттәрҙе асҡыларға кереште. Ыҡсым ғына юлдарға теҙелгән шиғырҙар. Бер нисәүһен уҡып сыҡты, оҡшатҡандай итте. Ихлас яҙылғандар, рифма ла, ритм да урынында. Шиғыр яҙыуҙың рәт-сүрәтен аҙыраҡ белә Нәйлә, мәктәптә саҡта, ижад менән мауығып, әҙәбиәт түңәрәгендә шөғөлләнгәйне. Блокнот тышындағы яҙыуға иғтибар итте: «Яратам һине, тормош!» Хәйләһеҙ йән, донъяның аяуһыҙ, мәрхәмәтһеҙ икәнлеген белмәйһең әле, белмәйһең! Туҡта, шул тиклем дә гонаһһыҙ фәрештәме икән? Карауат аҫтына күҙ атты, тумбочка эргәһендәге спорт сумкаһын аҡтарҙы, шифоньерға эленгән күлдәктәрҙе барланы. Бер килмәһә, бер килер ине әйберҙәре артынан, гонаһының фашланыуынан ҡурҡалыр… Әһә, был ниндәй пакет? Аяҡ кейемдәре тартмаһынан тапҡан полиэтилен пакеттың эсенән ҡанға буялған эске кейем килеп сыҡты. Бына бит уның эҙләгәне! Аяҡ остары менән шылдырып, уларҙы кире пакетҡа тултырҙы. Кәрәк буласаҡ әле былар!\nИре эштән ҡайтып ингәндә ҡатын ҡайнар күҙ йәштәрен түгә ине.\n– Ниңә илайһың, Наиночка? – Һыҡтауҙың үҙенә ҡағылышлы икәнлеген һиҙенгән Виктор Николаевич борсолоулы төбәлде.\n– Әйтерһең дә, белмәй…\n– Асыҡлаңҡырап һөйләһәңсе! Әллә Сәлимә…\nБашлағанды әйтеп бөтөрөргә бирмәй, Нәйлә ярһып ҡысҡырҙы:\n– Һинең башыңда йәш ҡыҙҙар ғына, хәләл ҡатының хаҡында ҡайғыртыу ҡайҙа!\n– Сәлимәнең сығып китеүенә нисә көн үтте, йә үҙе килмәй, йә хәбәре юҡ.\n– Йылы хәбәр көтәһеңме ни әле һин? Былар хаҡында ни әйтерһең?! – Пакет эсендәге әйберҙәрҙе, бармаҡ остарына эләктереп, юғары күтәрҙе лә иренең алдына төшөрҙө.\nВиктор Николаевич урынында өнһөҙ һерәйҙе.\n– Нишләп өндәшмәйһең, Виктор Николаевич? Мыҫҡыл ителгән ҡыҙ әлеге мәлдә ҡайҙа йөрөй? Әгәр өҫтөңдән прокуратураға ялыу яҙһа, ғүмер буйы йыйған мөлкәтеңде түләп тә ҡотола алмаясаҡһың бит. Ә миңә булған хыянатың? Тимәк, һин тегендә, ял мәлендә лә уйнаш иткәнһең! Шул башың менән парламентҡа депутатлыҡҡа, халыҡ һайланыусыһына дәғүә итәһең, үтәлмәҫ вәғәҙәләр менән һайлаусыларҙың башын бутайһың. Депутат булып үткән хәлдә трибунанан әҙәп, әхлаҡ тураһында һөйләрһеңме?\nОшоғаса кимәл, абруй һаҡлаған Виктор Николаевич уңмаған ҡамырҙай бәлйерәп төштө. Ирен тамам үлтергес, ҡыйратҡыс һүҙҙәр менән шаңҡытты ҡатын:\n– Һин – көсләүсе! Бәлиғ булмағандарҙы көсләүселәр айырым статьяға ярашлы хөкөм ителә!\n– Шайтан ҡотортто! Һин сығып киткәс, ғүмерҙә кисермәгән ир ҡарыуы алҡымымдан алды, тыйып торғоһоҙ көслө теләктән күҙ алдарым томаланды. Нисек тә тынысланырға тырыштым, ә эргәмдә генә, ымһындырып, ярым-яланғас Сәлимә йөрөп ята. Их, барыһына ла үҙем генә ғәйепле!\n– Аҙғынлығың бының менән генә бөтһә ҡана ла һуң, уның бит эҙемтәһе тағы ла аяныслыраҡ. Сәлимә һиңә венерик сир йоҡторған, үҙ сиратыңда һин мине бысраттың. Бөгөн үҙебеҙҙең врачҡа түгел, поликлиникалағы табипҡа мөрәжәғәт итергә мәжбүр булдым, шигем раҫланды.\n– Бына бит нисек… – Виктор Николаевич быуынһыҙланып бөгөлөп төштө. – Әгәр кисерә алһаң, кисер, Нәйлә…


Туймазы районында теркәлгән янғында өс баланың ғүмере өҙөлөүгә бәйле енәйәт эше ҡуҙғатылды - Bash.News\nТуймазы районында теркәлгән янғында өс баланың ғүмере өҙөлөүгә бәйле енәйәт эше ҡуҙғатылды\nТуймазы районында теркәлгән янғында өс баланың ғүмере өҙөлөүгә бәйле енәйәт эше ҡуҙғатылды https://bash.news/news/86364_tujmazy_rajonynda_terklgn_yanynda_s_balany_mere_lg_bjle_enjt_eshe_uatyldy\n17 дек 2018, 21:20\nХәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, бәхетһеҙ осраҡ үткән йәкшәмбе төбәктең Ҡандра ауылында теркәлде. Фажиғә төнөндә балалар йортта яңғыҙы булған. Тулыраҡ беҙҙең сайтта.\nҠандра ауылы. Төнгө сәғәт өс менән дүрт араһында. Янғындың ни тиклем көслө булыуы кадрҙарҙан күренә. Шуға ла йортҡа үтеп инеп булмаған.\nЯнғын һүндерелгәс өс баланың кәүҙәһе табыла. Икеһе 2014 йылғы, береһе 2016 йылғы булған. Яҡынса мәғлүмәт буйынса балалар янғындан ҡасып тап ошо бәҙрәф бүлмәһенә бикләнгән. Улар һөрөм еҫенән ағыуланған.\nЯнғын ҡорбандары дүрт йәшлек Нинель, уның ҡустыһы Оскар һәм ҡунаҡҡа килгән әхирәтенең ҡыҙы дүрт йәшлек Әминә лә йортта янғыҙы булған. Ҡандра ауылында йәшәүселәр кескәйҙәрҙең әсәһен эсергә яратыуын билдәләй. Әлеге фажиғә төнөндә лә ул әхирәте менән бергә һыра артынан сыҡҡан.\nҺуңғы ваҡытта йәш әсәнең тормошо ла йыш ҡына күҙәтеү органдары иғтибарына алынған.\nБулат Хәлиуллин, Туймазы районы хакимиәте башлығы урынбаҫары: “Май айынан бында торалар. Ҡатын бер ҡайҙа ла эшләмәне. Эсә”.\nФажиғә сәбәптәре билдәһеҙ. Уттың электр сымдарының ҡыҫҡа ялғанышы, балаларҙың шаярыуынан да сығыуы ихтимал.\nФәрит Ғүмәров, Башҡортостандың ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитеты рәйесе: “Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бындай сценарий буйынса 2016 беҙ 12 бала юғалтҡан инек. Был осраҡта әсәләре уларҙы яңғыҙын ҡалдырып китмәһә, бындай хәл булмаҫ ине”.\nОсраҡ буйынса енәйәт эше ҡуҙғатылды. Әсә кешенең иректән мәхрүм ителеүе лә ихтимал. Әле бында бер нисә көн элек кенә балалар йәшәгән йорт булыуын янған йорт баҡсаһында сит кешеләр килтергән сәскә, уйынсыҡтар ғына хәтерләтә. Өлкәндәрҙең ғәмһеҙлеге арҡаһында өҙөлгән сабыйҙар ғүмере иҫтәлегенә.\nБСТ Y.Metrika: 19691\nБөгөн иртән юл фажиғәһендә Башҡортостанға ҡайтып килгән вахта эшселәре һәләк булды\n22:15, 17 окт


Волга (автомобиль юлы) — Башҡорт Википедияһы\nРәсәйҙең федераль әһәмиәтендәге М-7 автомобиль юлдары селтәрендә\nВладимир ҡалаһы (171—193 км), Түбәнге Новгород (414 км), Ҡазан (820 км)\nГорьковка, Пекинка, Казанка, Нижегородка, Владимирка Викимилектә\nФедераль автомобиль юлы М-7 «Волга» — федераль әһәмиәтле Мәскәү — Владимир — Түбәнге Новгород — Ҡазан — Өфө (Владимирға, Ивановоға, Чебоксарға, Ижевскиға, Пермгә ингән юлдар менән бергә) автомобиль юлы. Е-22 E 22 Европа маршрутының бер өлөшө, трассаның Алабуғанан Өфөгә алып барған бер өлөшө Е-17 европа маршрутына E 017 ҡарай. «Иртыш», «Себер», «Байҡал» һәм «Амур» трассалары формаль рәүештә М-5 «Урал» трассаһының дауамы булыуға ҡарамаҫтан, Мәскәү һәм көнсығыш төбәктәр менән араны бәйләүсе иң ҡыҫҡа юл — Рәсәйҙең европа өлөшөн Себер һәм Алыҫ Көнсығыш менән бәйләүсе төп автомобиль юлы асылда ошо М-7 трассаһы.\n1.2 Башҡа юлдар менән төп киҫешеү урындары\n1.3 Юлды ҡарап тотоу\n2.2 Мәскәү өлкәһе\n2.3 Владимир өлкәһе\n2.4 Түбәнге Новгород өлкәһе\n2.5 Сыуашстан Республикаһы\n2.6 Татарстан Республикаһы\n2.7 Башҡортостан Республикаһы\n2.8 Мәскәү өлкәһе\n2.9 Иҫтәлекле урындар\n2.10 Ашығыс ярҙам хеҙмәттәре\n2.11 Трасса тураһында мәғлүмәт\n2.12 Владимир өлкәһе\n2.13 Түбәнге Новгород өлкәһе\n2.14 Түбәнге Новгородты көньяҡтан урап үтеү\n2.15 Түбәнге Новгород — Сыуашстан сиге участкаһы\n2.16 Сыуашстан Республикаһы\n2.17 Татарстан Республикаһы\n2.18 Башҡортостан Республикаһы\nМ-7 магистрале Мәскәүҙең көнсығышынан МКАД менән Энтузиастар шоссеһының киҫешкән урынында (алыҫлыҡты иҫәпләү Мәскәү үҙәгенән алына) башлана. Артабан трасса Мәскәү, Владимир, Түбәнге Новгород өлкәләре, Сыуашстан Республикаһы, Татарстан Республикаһы һәм Башҡортостан Республикаһы биләмәләре аша үтә. Магистралдең оҙонлоғо 1351 км.\nБынан тыш, магистраль составына оҙонлоғо 101 км тәшкил иткән Владимир ҡалаһынан Ивановҡа, Чебоксарға (көнсығыштағыһы — оҙонлоғо 3 км; көнбайыштағыһы — оҙонлоғо 11 км), Ижевскиға (165 км) һәм Пермдән Ижевскиға (294 км), һәм шулай уҡ Владимир ҡалаһын Көньяҡтан урап үтеүсе (54 км) һәм Түбәнге Новгород ҡалаһын урап үтеүсе яңы юл участкалары (45 км) индерелә.\nБыл юл тәпәш ҡалҡыулыҡлы ерҙән, айырым участкаларҙа урманлы-һаҙлы һәм далалы урындарҙан үтә. Юлдағы температура шарттары нигеҙҙә бер төрлө, ғинуарҙың уртаса температураһы −10 °C, июлдеке +20 °C.\nМагистралде Өфөнән башлап оҙайтыу проекты — (Подымалов юл тармаҡланышы) М-5 магистрале менән Жуков юл тармаҡланышы аша, Жуков, Таптыҡ, Берёзовка, Булгаков, Инйәр ауылдары аша, Белореттан Магнитогорскиға һәм артабан Ҡарталы аша Ҡаҙағстандың дәүләт сигенә тиклем — бар ине, әммә Межгорье ҡалаһы Ябыҡ административ-территориаль берәмеге булғанлыҡтан, был проект раҫланмаған. Әлеге ваҡытта Жуков юл тармаҡланышында проектлы трассировка районы төҙөлгән. Юл ҙур йылғалар аша үтә:\nКлязьма йылғаһын (Пенкино ауылы, Гороховец ҡалаһы);\nОка йылғаһын (Түбәнге Новгород янында, Доскин ауылы районында);\nСура йылғаһын (Ядрин янында);\nИҙел Волга йылғаһын (Ҡазан янында);\nВятка йылғаһын (Мамадыш янында);\nҠама йылғаһын (Түбәнге Ҡама ГЭС-ы плотинаһы буйлап Яр Саллыла)\nАғиҙел йылғаһын (Өфөлә).\nКөнсығыш йүнәлешендәге юлдарҙы үҫтереү кенәз Юрий Долгорукийидара иткән замандан башланған. XII быуаттың икенсе яртыһында кенәз Андрей Боголюбский Владимир ҡалаһын Рустең баш ҡалаһы итеп иғлан иткән, әммә шул уҡ ваҡытта Мәскәү ҙә нығый барған. Был юл 1395 йылда, Владимирҙан Мәскәүгә «иң ҙур Володимерь юлынан» Алла Әсәһе иконаһын килтергәндә, телгә алынған. Һуңыраҡ был юл Владимир тракты йәки Владимирка тип атала башлаған.\nXIV быуат башында мәскәү кенәзе Иван Калита урҙа кенәзе Үзбәк хандан Түбәнге Новгородта идара итеүгә рөхсәт ярлығы алған. Был ҡалалар араһында һыу юлы буйынса бәйләнеш урынлаштырыу мөмкинлеге булһа ла, тиҙ үҫешкән Мәскәү кенәзлегенең төп үҙәктәрен: Мәскәү, Владимир, Түбәнге Новгородты тоташтырыусы юл һалыу зарурлығы бәхәсһеҙ булған, һәм уны яңыртыу һәм төҙөү эштәре даими рәүештә алып барылған. 1731 йылдан юлды Себер тракты тип атай башлайҙар һәм ул түбәндәге йүнәлештәрҙе үҙ эсенә ала: Мәскәү — Владимир — Муром — Түбәнге Новгородҡа һәм артабан Себергә. Себер тракты буйлап тоҡондар каторгаға оҙатылған. Йыл һайын үткәрелгән Түбәнге Новгород йәрминкәләре лә Мәскәү ҡалаһына юл төҙөүгә булышлыҡ иткән. Һәм 1839—1845 йылдарҙа ҡырсынташ ҡатлаулы 380 саҡрымлыҡ Мәскәү-Түбәнге Новгород шоссе юлы төҙөлгән.\nРәсәйҙә автомобиль барлыҡҡа килеүе һәм Горький автомобиль заводы төҙөлөү автоюл селтәрен яңы стандарттарға яҡынайта башлай, ләкин 1930 йылдан Бөйөк Ватан һуғышы башланғанға саҡлы Горький — Ҡазан автомобиль юлы фәҡәт тораҡ пункттар сиктәрендә генә таш менән түшәлгән була. 1935 йылдың 1 ғинуарынан Ногинскиҙа Мәскәү — Горький Юл идаралығы булдырылған. Ҡазан һәм Яр Саллы араһындағы трасса участкаһы 1936 йылда суйырташлы урам япмаһынан торған.\n1950 йылдарҙа Ҡытай менән дуҫтарса мөнәсәбәттәр урынлаштырыу Мәскәү — Пекин трансконтинеталь магистраль төҙөү ҡарарына килтерә. Был юлдың тағы бер исеме бар — «Пекинка».\n1962 йылға Горький — Казань участкаһы асфальт-бетон менән ҡаплана. Шул уҡ ваҡытта ағас күпер урынына Сура йылғаһы аша тимер-бетон күпер ҡалҡып сыға. Бынан тыш Воротынец ҡасабаһынан Чебоксарға барған юлдарҙа төньяҡта Лысая Гора — Васильсурск һәм көньяҡта — Ядрин кисеүҙәре аша тигән күрһәтмәләр бар ине.\n1970 йылдар уртаһында Мәскәү — Горький — Чебоксар — Ҡаҙан автомобиль юлы 8 индексы менән, 1980-се йылдар уртаһында — М-7 тип билдәләнә ине.\nМ-7-лә Волга аша автомобиль күпере төҙөгәнгә саҡлы трасса Сыуашстандың Тюрлема ҡалаһынан һуң Татарстанға үтә ине, 9 км самаһы юл участкаһында Зеленодольск ҡалаһына сығарыусы борам кисеүе булған Сыуашстандың Түбәнге Вязовый ҡасабаһына яңынан әйләнеп ҡайтып йөрөргә тура килә ине. Бында йөк ташыусы автомобилдәрҙе («фуралар») сығара алған ике борам йөрөй ине.\n1990 йылда Ҡазан яны Яр буйы Моркваши ауылы һәм Займище ҡасабаһы янында сафҡа индерелгән күпер М-7 трассаһы йүнәлешен үҙгәртә, Татарстанда шулай уҡ Зеленодольск районы Исаково ауыл биләмәһе янындағы матур урындарҙа аҡҡан Свияга йылғаһы аша һалынған күперле киҫелештә яңы участка төҙөлә.\nТүбәнге Вязовых янындағы борамлы кисеү еңел, йөк автомобилдәре һәм йәйәүлеләр өсөн тәғәйенләнгән бер борам менән эшләүен дауам итә. Ҡыш көнө еңел автомобилдәр өсөн боҙ өҫтөнән сығыу урыны асыла. Күпмелер ваҡыт электрон карталарҙа, Тюрлема районындағы М-7 трассаһы ике юл менән күрһәтелгән: Зеленодольск ҡалаһындағы иҫке борам менән һәм Волга аша һалынған яңы күперҙән.\n1972 йылдан Ҡазан — Яр Саллы участкаһында юлды төҙөү дауам иткән, ә 1985 йылда Вятка йылғаһы аша күпер сафҡа индерелгән. Юл проектын Ленинград ГипродорНИИ әҙерләгән. 1990 йылдар башына тиклем Ҡазан — Өфө трассаһы Р-243 билдәһенә эйә булған.\nРСФСР Хөкүмәтенең 1991 йылдың 24 декабрҙәге 62-се Ҡарары менән (үҙгәртеүҙәр һәм өҫтәмәләр менән) М-7 «Волга» автомобиль юлы — Мәскәүҙән Владимир, Түбәнге Новгород, Ҡазан аша Өфөгә тиклем (Владимир, Иваново, Чебоксар, Ижевск һәм Пермь ҡалаларына инеү юлдары менән бергә) — Магистраль юлдар Исемлегенә инә. 2010 йылдың 17 ноябренән РФ Хөкүмәтенең 928-се ҡарары менән раҫлаған Дөйөм ҡулланылыштағы федераль әһәмиәттәге автомобиль юлдары тигән яңы исемлек ғәмәлгә инде; уның нигеҙендә, юлдарҙың бер өлөшөнә элекке исемлектә файҙаланғандан айырмалы яңы һандар һәм исемдәр билдәләнгән. Трасса шундай тамғаланыш алған: М-7 «Волга» Мәскәү — Владимир — Түбәнге Новгород — Ҡазан — Өфө.\nБашҡа юлдар менән төп киҫешеү урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nҠулса, Софриноға, Электросталға, Климовскиға\nОжерелки Ҡулса, Сергиев Посадҡа, Дмитровҡа\nМалая Дубна Ҡулса, Орехово-Зуевоға, Ликино-Дулёвоға, Воскресенскиға\nИвановоға килеп еткән урын\nВладимир (төньяҡтан урап үткән юл) Ивановоға килеп еткән урын, артабан Костромаға, Кинешмаға\nТүбәнге Новгород (көньяҡтан урап үтеү юлы) Арзамасҡа, Саранскиға, Пензаға, Саратовҡа\nЧебоксары Йошкар-Олаға, Кировҡа (Киров өлкәһенә), Сыктывкарға\nЦивильскиға Ульяновскиға, Сызранға\nТармаҡланыш Буинскиға (Татарстан), Ульяновскиға\nШали, тармаҡланыш Ульяновскиға, Һамарға, М5, Ырымбур\nE 22 Ижевскиға һәм Пермға килеп еткән урын\nАлабуға (урап үткән юл) Ижевскиға, Пермға\nӨфө Һамараға, Силәбегә\nЮлды ҡарап тотоу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nЮлды ҡарап тотоу һәм йүнәтеү ремонт ойоштороуҙы башҡара:\nВолга-1 — ФГУ «Управление автомобильной магистрали Москва — Нижний Новгород Федерального дорожного агентства» (142400, Ногинск, Мәскәү өлкәһе, Хамовнический тыҡрығы, 2-се йорт, тел. +7 (49651) 1-71-01)\nВолга-2 — ФГУ «Управление автомагистрали Нижний Новгород — Уфа» (Чебоксары, ул. Ярославская, д. 32, т. +7 (8352) 62-12-73), Казанға тиклемге участканы хеҙмәтләндерә\nТатарстан территорияһы буйынса участка — ФГУ «Управление автомобильных дорог Волго-Вятского региона» (420073, Казан, Шуртыгин урамы, 15-се йорт, тел. +7 (843) 273-52-81)\nБашҡортостан территорияһы буйынса участка — ФКУ «Федеральное управление автомобильных дорог „Приуралье“» (450097, Өфө, Һәҙиә Дәүләтшина бульвары, 34-се йорт, тел.: +7 (347) 228-12-14)\nКесе Дубна янында магистраль күренеше\nМ-7 Покров ҡалаһында\nТүбәнге Новгород һәм Владимир өлкәләре сигендәге Алла Әсәһе иконалы Киот\nТүбәнге Новгородтағы Мызинский күпере\nМ-7 Түбәнге Новгородта\nТүбәнге Новгородты көньяҡтан урап үткән юл (1-се сираты)\nМ-7 Кстовола, Тәре менән йөрөү ваҡытында\nСура йылғаһы аша күпер\nМ-7 юлында Сура йылғаһы аша автомобиль күпере\nМ-7 трассаһының Сыуашстандағы Моргауш районындағы 626-сы километры\nМ-7 трассаһының Сыуашстандағы Байсубаҡ ауылы янындағы 666-сы километры\nСыуашстандың Цивильский районындағы Янзакасы ауылы янында М-7 трассаһы\nТюрлеманан йыраҡ түгел, Горький тимер юлының Ҡазан-Урал сығыу юлының М-7 Юл үткәргесе\nТюрлема янындағы юл тармаҡланышы. Уңға — Тюрлемаға (иҫке юл), күпер аҫтынан — Чебоксарҙан Ҡазанға (яңы юл)\nМ-7 трассаһының Ҡазан ҡалаһына етәрәк участкаһы\nМ-7 трассаһының Ҡазанға алып барған урау юл участкаһында\nМ-7 трассаһындағы Ҡазан ҡалаһына алып барған урау юл участкаһында — Кесе Зәңгәр күлгә алып төшөүсе Казанка йылғаһы аша күпер\nТатарстанда Вятка йылғаһы аша һалынған М-7 күпере\nЯр Саллы ҡалаһына килеп ингән урында М-7 трассаһы участкаһы\nГоренка йылғаһы аша күпер (юл тамғаларында һәм яндекс карталарҙа йылға Чернавка тигән хаталы исем менән күрһәтелгән);\nЛенин һәйкәле. Скульпторҙың автор күсермәһе Г. Д. Алексеева «Өндәүсе юлбашсы». 1943 йылда ҡуйылған, 2016 йылда трассаны яңынан төҙөгәндә «Балашиха» мәҙәнит һарайына күсерелгән;\nПехорка йылғаһы аша күпер (≈40 м);\nБөйөк Ватан һуғышында һәләк булыусыларға һәйкәл 1941—1945 йй.;\nКупавинка йылғаһы аша күпер(≈40 м);\n«Мышы» скульптура композицияһы;\nОбухово төньяҡ-Монинский шоссеһы/көньяҡ-Кудиновский шоссеһы;\nШаловка йылғаһы аша күпер (≈40 м);\nНогинск A107 (Мәскәү кесе ҡулсаһы) Электросталға;\nВасса йылғаһы аша күпер (≈40 м);\nКлязьма йылғаһы аша күпер (≈95 м);\nШерна йылғаһы аша күпер (≈70 м);\nПлотня йылғаһы аша күпер (≈45 м);\nКузнецы (6 км) Павлов Посады;\nОжерелки A108-Север (Мәскәү ҙур ҡулсаһы) Сергиев Посадҡа;\nҘур Дубна йылғаһы аша күпер (≈50 м);\nМалая Дубна A108-Көньяҡ Орехово-Зуевоға;\nКесе Дубна йылғаһы аша күпер (≈55 м);\nКиржач йылғаһы аша күпер;\nШитка йылғаһы аша күпер (≈45 м);\nШитка (Вольга) йылғаһы аша күпер (≈50 м);\nОло Липня йылғаһы аша күпер (≈55 м) Липна ауылында Костерёво;\nПекша йылғаһы аша күпер (≈100 м);\nКолокша йылғаһы аша күпер (≈115 м);\nВладимир ҡалаһының көньяҡтағы урау юлы;\nР74 Юрьев-Польскийға, Переславль-Залесскийға;\nРпень йылғаһы аша күпер (≈60 м);\nНерль йылғаһы аша күпер (≈120 м);\n(Бәләкәй Подборцы күле) Клязьма йылғаһы аша күпер (≈360 м);\nВладимир ҡалаһының көньяҡ урау юлы;\nВязники Урау юл;\nСуднолар һәм заводтар хужаһы М. И. Шориндың йорто;\nКлязьма йылғаһы аша күпер (≈320 м);\nТүбәнге Новгород өлкәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nИзгеләрҙән изге Алла Әсәһе иҫтәлекле билдәһе Пресвятая Богородица;\nТүбәнге Новгородты көньяҡтан ураусы юл\nОка йылғаһы аша Стригинский күпере (950 м);\nР158 Түбәнге Новгородҡа (һулға), Арзамасҡа, Саранскиға, Пензаға, Һарытауға (уңға);\nШелокшаға, Алыҫ Константиновоға\nКудьма йылғаһы аша күпер (≈85 м);\nШава йылғаһы аша күпер (≈60 м);\nАлферовка йылғаһы аша күпер (≈65 м);\nР162 Княгининоға, Сергачҡа;\nКитмар йылғаһы аша күпер (≈30 м);\nСундовик йылғаһы аша күпер (≈100 м);\nВалава йылғаһы аша күпер (≈90 м) Неверово йылғаһы янында;\nГремячка (Чугунка ҡушылдығы) йылғаһы аша күпер (≈200 м);\nСемьянка йылғаһы аша күпер (≈70 м) Семьяны ауылы янында;\nБелавка йылғаһы аша күпер (≈50 м) Белавка ауылы янында;\nСыуашстан Республикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nСура йылғаһы аша күпер (≈370 м) һәм ағым ыңғайындағы 575 метр оҙонлоғондағы яңы күпер. 2012 йылда ҡулланылышҡа тапшырылған;\nЮнга йылғаһы аша күпер (≈40 м);\nР231 Шумерляға, Алатырға;\nМоргаушиҙағы Москакасы, Козьмодемьянск;\nЧебоксары-Көнбайыш Урау юл;\nБогдана Хмельницкий урамы, Чебоксары-Заливта, Оло Карачуры ауылы эргәһендә;\nВурнарский шоссеһы, Чебоксары-үҙәккә, Яңы Лапсары ҡасабаһы янында;\nКанашский шоссеһы, Чебоксары-Көнсығышҡа;\nТожанарка йылғаһы аша күпер (≈33 м);\nБольшой Цивиль йылғаһы аша күпер (≈110 м);\nЦивильск А151 Канашҡа, Ульяновскиға, Сызранға;\nКесе Цивиль йылғаһы аша күпер (≈70 м);\nР174 Мариинский Посадҡа;\nУрта Аниш йылғаһы аша күпер (≈265 м);\nАҡ Воложка йылғаһы аша күпер (≈50 м);\nТюрлема (21 км) Собакинские Ямы карст күлдәре;\nҘур Ходяшево ҡасабаһы янында Түбәнге Вязовыеға;\nСвияга йылғаһы аша күпер (≈390 м);\nСвияга һәм Волга йылғалары ташыуы һәм тамағы ярындағы ял итеү урыны;\nСулица (Куйбышев һыу һаҡлағысы ҡушылдығы) йылғаһы аша күпер (≈72 м);\n«Ҡазан» тау-саңғы комплексы;\nР241 Быуа Буинск, Ульяновск ҡалаларына;\nЯр буйы Моркваши;\nВолга Иҙел йылғаһы аша Займищенский күпере (≈4,2 км);\nҠазан Ҡазан ҡалаһының урау юлы;\nЗалесный урамынан Көнбайыш Ҡазанға;\nПесочный урамынан Төньяҡ Ҡазанға;\nЩербаково ҡасабаһы янында Советский урамынан Төньяҡ Ҡазанға;\nКазанка йылғаһы аша күпер (≈60 м) Зәңгәр күлдәр (Татарстан);\nТыныслыҡ урамынан Ҡазан Үҙәгенә;\nР242 Краснокамскиға, Пермға;\nМамадыш трактынан Көнсығыш Ҡазанға;\nР239 Һайыҫҡан тауына Сорочьи горы тиклем 39 км оҙолоғондағы тоташтырғыс перемычка;\nШумбутка йылғаһы аша күпер (≈60 м);\nШумбут йылғаһы аша күпер (≈77 м);\nБерһут йылғаһы аша күпер (≈80 м);\nОмарка йылғаһы аша күпер (≈50 м);\nКирмән йылғаһы аша күпер (≈60 м);\nВятка йылғаһы аша күпер (≈642 м);\n«Түбәнге Ҡама» милли паркы;\nE 017E 017 Алабуға Елабуга Р320 Ижевскиға;\nҠама йылғаһы аша күпер һәм дамба (≈2,8 км);\nЯр Саллы Набережные Челны;\n(870 м) Минзәлә;\nМинзәлә йылғаһы аша күпер һәм дамба (≈1 км);\nЫҡ йылғаһы аша күпер (≈220 м);\nҠасҡын ауылы янында Базаня йылғаһы аша күпер (≈50 м);\nСтарое Байсарово Аҡтанышҡа;\nСөн йылғаһы аша күпер (≈180 м);\nБашҡортостан Республикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nИсәмәт (Илеш районы);\nБазы йылғаһы аша күпер (≈65 м);\nӘсән (Дүртөйлө районы);\nҠыуаш йылғаһы аша күпер (≈80 м);\nШыршы-Тартыш ауылы янында Һарыш (Сәрмәсән ҡушылдығы) йылғаһы аша күпер (≈100 м);\nСәрмәсән йылғаһы аша күпер (≈100 м);\nОлдоуш йылғаһы аша күпер (≈30 м);\nКушнаренко, Саҡмағош Чекмагуш\nШәрип ауылын урап үткән яңыртып ҡоролған юл;\nӨфөнө урап үткән юлға Р240 (26 км) до E 30E 30М5;\nВавилов ауылы (Өфө районы);\nӨфөлә [[Ағиҙел йылғаһы аша күпер (≈840 м);\nМәскәү, өлөшләтә Владимир өлкәләрендә маршрут Мещёра уйһыулығы һаҙлыҡтарының тигеҙлек участкаларынан үтә. Төҙөлөш һөҙөмтәһендә үҙгәргән һыу ағымы һәм юғары дымлылыҡ юл япмаһы торошона кире йоғонто яһай. 52 км-ҙан (А-107 автомобиль транспорты юл үткәргесе аҫтында) һәм йылға үҙәндәрендә һәм юл үткәргестәрҙә бик әһәмиәтле булмаған буй киҫелешле ауышлыҡтарҙан башҡа, өлкә сиктәрендәге юл планда етерлек дәрәжәлә тура.\nЮл буйында светофорҙар һәм тораҡ пункттар бик күп.\nМәскәү өлкәһендә бөтөн юл дауамында юл дүрт һыҙаттан да кәм түгел (МКАД-тан ЦОВБ биҫтәһенә микрорайонына тиклем — һигеҙ, артабан Балашиханың аҙағына саҡлы (ВНИИПО биҫтәһе) — алты), һәр һыҙаттың киңлеге 3,5 метрҙан да кәм түгел. Юлдың барлыҡ участкаһы яҡшыртылған асфальт-бетон менән ҡапланған. Бик күп тиҙ йөрөшлө һәм хәүефле участкаларында юл күсәрле ҡойма менән йыһазландырылған. Күпселек күпер һәм үткәргестәрҙе капиталь. 2005—2007 йылдарҙа күп күпер һәм юл үткәргестәр буйынса капиталь эштәр үткәрелә. 2006—2008 йылдарҙа юлдың 52-се километрында юл тармағы төҙөлгән. 2008 йылдың май — июнендә 68 — 79 км участкаһы япмаһына, июнь-август айҙарында 37 — 39 км участкаһына, сентябрь-октябрҙә 86 км-ҙағы күпергә ремонт үткәрелгән. 2009 йылда 33 — 37 км-ҙағы юл япмаһына ремонт һәм күсәрле ҡойма үткәрелгән, йыл һуңында хәүефле участкаларҙа (Мәскәүҙән 34 км-ҙа һәм Мәскәүгә 67 км-ҙа) тәртип боҙоуҙы билдәләп ҡуйыу фиксация камералары ҡуйылған, 2010 йылда 39-52-се км һәм 54-70-се км участкаларында күсәрле ҡоймалар һәм Мәскәүҙең 66-сы км-да сираттағы камера стенды ҡуйылған. 2009—2011 йылдарҙа юлдың 54-се км-да юл тармағы төҙөлгән. 2011 йылда 63-67-се км-ҙа япма алмаштырыла. 2012 йылда яҡтыртыу яҡшыртыла, ваҡыт иҫәпләүсе светофор ҡуйыла. 2013 йылда 52-се км-ҙа юл үткәргес яңынан ҡорола, 31-се км-ҙа йәйәүлеләр өсөн ер өҫтө үткәүеле төҙөлә. 2012—2014 йылдарҙа 84-се км-ҙа А-108 МБК менән тоташтырыусы юл тармағы төҙөлә.\nКенәз Голицин усадьбаһы — Балашихалағы Пехра-Яковлевский.\nКузнецы ауылындағы Сергей Федорович Панкратов йорто («Помидорлы йорт») — шәхси ижадтың үҙенсәлекле сағылышы (фотоһүрәт).\nЮлдың 64-се километрында урынлашҡан Богослов ауылындағы Успенский ҡорамы.\nАшығыс ярҙам хеҙмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nМәскәү өлкәһе сиктәрендә хәрәкәт хоҡуҡи тәртибен һәм хәүефһеҙлеген Юл-патруль хеҙмәтенең ДПС 2-се махсус полкының 5-се махсус батальоны тәьмин итә (Ногинский районы, Оло Буньков ҡасабаһы, Мәскәү — Өфө автомобиль юлының 65-се километры):\nТрасса тураһында мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nМәскәү өлкәһендәгенә ҡарағанда Владимир өлкәһендәге юлдың соҡорло-саҡырлы рельефлы булыуы (Владимир тиклем Мәскәү ҡалҡыулығы, артабан — Ока-Цнинский валы) һәм шуға ярашлы хәрәкәтте ҡыйынлаштырыусы ҙур буй тайпылыштары һәм бөгөлдәре менән айырыла.\nВладимир өлкәһе сигенән (94 км) Владимирға тиклемге (170 км) юл дүрт һыҙатлы хәрәкәт участкаһынан ғибәрәт. Юлдың был өлөшөндә юл күсәре буйынса юл айырыу ҡоймаһы әлдән-әле осрай. Хәрәкәт йышлығы тәүлегенә 40 мең автомобиль тирәһе. Юлдың юғары тығыҙлығы һәм тулы тәртиптә тотолмауы (юлдан төшә башлау урындары алдынан өҫтәмә һыҙаттар һ. б.) арҡаһында унда хәрәкәт итеү көсөргәнешле һәм, бигерәк тә һауа шарттары насар булғанда, урыны менән бик хәтәр.\nФункциональ яҡтан М-7 «Волга» юлына ингән Владимир ҡалаһын көньяҡтан урап үткән юл (оҙонлоғо 54 км) 0-дән 15 км-ҙағы башланғыс участкаһында хәрәкәт ике һыҙатлы. 16-сы км-ҙан 54-се км-ға саҡлы участкала айырыу һыҙаты булған дүрт һыҙатлы хәрәкәт. Урап үткән ерҙә объезд бөтә киҫелештәр ҙә төрлө кимәлдә. Түбән Новгородҡа 2001 йылда асылған Владимирҙы көньяҡтан урап үткән юлдан да, Владимир ҡалаһы аша төньяҡтан үткән иҫке трасса буйынса ла барырға була. Уның оҙонлоғо Көньяҡ урау юлынан 2 км-ға кәмерәк, ләкин хәрәкәт тығыҙ булған ваҡытта пробкалы 15 светофорға һәм 193 км-ҙан 222 км-ға саҡлы ике һыҙатлы хәрәкәткә эйә.\nМ7 «Волга» трассаһының Владимирҙан Иваново ҡалаһына тиклем тармаҡланышы (Суздаль аша)бар.\nВладимир өлкәһе буйынса артабанғы юл, тораҡ пункттарҙы алмағанда, ҡағиҙә булараҡ, юл бүлеү ҡоймаһы булған, ҡәнәғәтләнерлек полотно буйынса үтә.\nЮл-патруль хеҙмәтенең төп постары: Владимирҙы төньяҡтан урап үтеү һәм Пенкино ауылы янындағы Көньяҡ урау юл тармағы, Пестово ауылы (мобиль радар/камера, ҡағиҙә булараҡ, Мәскәүҙән Түбәнге Новгород йүнәлешендәге 8-се яҡтыртыу бағанаһы артына йәшертелгән); Вязниковский районында (~ 285-се км) Коурков ауылы янындағы тимер юл аша үткән юл үткәргесе алдынан йәшертелгән тренога урынлаштырылған, Юл-патруль хеҙмәте экипажы юл үткәргестән һуң ҡаршылай. Контроль йүнәлеше үҙгәреүе бик мөмкин — ҡайһы берҙә Мәскәү яғынан, ҡайһы саҡта Түбәнге Новгород яғынан ҡаршылайҙар. Симонцево ауылында (~ 276 км) айырыу һыҙаты өҙөгөндә, ауыл уртаһындағы кафе ҡаршыһында, радар менән ике яҡты ла «сәптә тоталар».\nТүбәнге Новгород өлкәһе буйынса үткән магистраль участкаһында күпселек осраҡта юл торошо һәйбәт. Полотноның киңлеге икенән дүрткә тиклем һыҙатлы (яңы урау юлда). Участканың оҙонлоғо 250 км-ға яҡын тәшкил итә.\nТүбәнге Новгородты көньяҡтан урап үтеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nУрау юл бөтә хәүефһеҙлек һәм сифат талаптарына яуап биреүсе участка булып тора. Был башҡарыу кимәле буйынса айырыу газондары һәм ҡырҙары буйынса металл отбойниктары булған өйөм бейеклеге 12 метрҙан 22 метрға саҡлы автомагистраль. Ул төҙөлөп бөтмәгән һәм Шелокша ҡасабаһы районында өҙөлөп ҡала. Автомобиль юлы Кстово — Алыҫ Константиново төбәк автомобиль юлына күсә һәм Кстово ҡалаһының урау юлына сығара, һәм ул, үҙ сиратында, был юл транспорт ағымын төп трассаға сығара.\n1984 йылдан бирле Көньяҡ урау юлын төҙөү алып барыла. 16 км оҙонлоғондағы беренсе сираттағы юл оҙонлоғо М-7 трассаһын Р125 менән бәйләй. Уны төҙөү 1984 йылдан алып 1993 йылға саҡлы алып барылды һәм үҙ эсенә Ока йылғаһы аша күпер үткәүелен индерҙе. Р125\n2016 йылдың 14 сентябрендә хәрәкәт итеү өсөн Түбәнге Новгород урау юлының өсөнсө сираты асыла. Шулай итеп М7 федераль трассаһы транспорт транзит ағымы ҡала аша үтмәй инде.\nКөньяҡ урау юлының IV сираты иң оҙон һәм ҡыйбатҡа төшкән участка буласаҡ, уның оҙонлоғо 40 км-ға яҡын тәшкил итә. Был участканы төҙөү Түбәнге Новгородты һәм Кстов ҡалаларын тулыһынса урап үтеүҙе һәм Түбәнге Новгород — Ҡаҙан участкаһында Работки — Порецкое автомобиль юлы килеп ҡушылған районда М-7 «Волга» трассаһына сығыуҙы тәьмин итә. Был этапты финанслау тулыһынса федераль бюджет аҡсаһы иҫәбенә ойоштороласаҡ.\nКөньяҡ урау юлын 2018 йылда буласаҡ Футбол буйынса донъя чемпионатына тамамлау планлаштырыла.\nТүбәнге Новгород — Сыуашстан сиге участкаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nТүбәнге Новгородтан һуң трассаны дауам һуң Ҡазан шоссеһы дауам итә һәм Волга буйы ҡалҡыулығына сыға. Рельеф һиҙелерлек үҙгәрә — бик күп текә төшөү урындары һәм текә үрҙәр башлана. Ике генә һыҙатлы һәм айырыу һыҙаты булмағанлыҡтан, юлдың был участкаһы автомобилдәр бәрелешеү хәүефенең аврийность юғары кимәлдә булыуы менән айырылып тора. Ҡатлау сифаты уртаса, 2011 йылдың июненә ҡарата мәғлүмәт буйынса, унда-бында ремонт эштәре алып барыла. Был участкалағы төп тораҡ пункттар: Кстово һәм Лысково ҡалалары, ҡала тибындағы Воротынец ҡасабаһы.\nСыуашстан Республикаһы территорияһындағы Горький шоссеһы тип йөрөтөлгән трасса оҙонлоғо яҡынса 160—170 км самаһы тәшкил итә. Юл түбәндәге (көнбайыштан көнсығышҡа) географик объекттар аша үтә: Сура йылғаһы, Р-231 саты персечение, Р-173 трассаһы менән киҫешкән урын, ҡала Чебоксар ҡалаһы (Сыуашстан Республикаһының баш ҡалаһы), Кугеси ҡасабаһы, Цивильск ҡалаһы, трассаһы менән киҫешкән А-151 трассаһы менән киҫешкән урын, Козловка ҡалаһы. Сыуашстандың башлыса таулы-йырынлы рельефлы булыуынан сығып ҡарағанда, магистралдең ҡайһы бер участкаларында юл япмаһы сифатын ташҡа үлсәйем, тип баһаларға була. Иң проблемалы урын береһенән 20-25 км өҫтәрәк 2010 йылдың август аҙағына ҡарата мәғлүмәт буйынса, иң проблемалы урын — Сура йылғаһы аша һалынған күперҙән яҡынса 20-25 км ара үткәндән һуң тәрән тәгәрмәс эҙе күҙәтелә. 2013 йылда Сура йылғаһы аша яңы күпер төҙөлгән һәм күпергә яҡын участкаларҙа төҙөкләндереү эштәре алып барыла. Чебоксарға ингән урында автомобиль юлы ҡаланан көньяҡтараҡ үтә. Урау юлдың күп кенә ҙур юл саттарында, нигеҙҙә, көндөҙгө ваҡытта ғына эшләгән светофорҙар эше көйгә һалына.\nЧебоксарҙан һуң Татарстан сигенә тиклем автомобиль юлы башлыса әленән-әле ҡыуып үтеү маҡсатында файҙаланылған урта буй юлы булған өс һыҙатлы участкалар менән сиратлашҡан ике һыҙатлы юл.\nТатарстанда Зеленодольский районында, артабан Верхнеуслонский районында ике һыҙатлы юл килә, шунан һуң Ульяновск Р241 (автомобиль юлы) боролошонда дүрт һыҙатлы юл башлана.\nВолга аша һалынған күперҙе сыҡҡандан һуң, Ҡазанды урап үткән юлда трасса Казанка йылғаһын да киҫеп үтә.\nАртабан юл Пестречинский районы буйлап үтә. Бында урау юлды Р-239-ға тиклем тулыһынса дүрт һыҙатлы магистралгә әйләндереп оҙонайтыу буйынса эш алып барылды. Артабан М-7, 2х2 юл форматында, Шали ҡасабаһына тиклем бара. Бында Р-239 трассаһына сығыу мөмкинлеген биргән 2 кимәлле тармаҡланыш развязка төҙөлгән. Тармаҡланыштан һуң ике һыҙатлы юл китә. Дүрт һыҙатлы юл бары 900-сө км-ҙа Рыбнослободский районына килеп ингән юлда яңынан башлана. Пестречинский районынан һуң трасса Рыбнослободский һәм Мамадыш райондары буйлап бара. Көньяҡтараҡ М-7 трассаһына теймәй үтеп китеп, Мамадышҡа төшөүгә 20-30 км ҡалғас, балыҡ баҙары булған ҙур туҡталыш урынлашҡан (ике һыҙатлы юлдар). Кирмянка йылғаһы аша һалынған күперҙән һуң трасса яңынан дүрт һыҙатлыға әйләнә, Вятка йылғаһы аша һалынған яңы күпер аша үтә һәм Алабуға районы буйлап бара. Алабуғаны урап үткән трасса ла дүрт һыҙатлы. Урау юлдан 3 км үткәс, трасса Ижевск тармағына килеп ҡушыла.\nАртабан юл байтаҡ араныЯр Саллы аша үтә. Юл-патруль хеҙмәте ДПС посы контролендә торған ҡалаға инеү урыны Түбәнге Ҡама ГЭС-ы плотинаһында урынлашҡан. Яр Саллылағы Орёл ҡулсаһында трасса уңға китә. Ҡаланан сыҡҡан ерҙәге боролошта дүрт һыҙатлы юл тамамлана һәм Туҡай, ә һуңынан Минзәлә райондары буйлап бара. Көньяҡтараҡ Минзәләгә теймәй үтеп, трасса Минзәлә йылғаһы аша һалынған күперҙән уңға китә. Трасса буйлап 30 км үткәндән һуң Юл-патруль хеҙмәте ДПС осрай, ике һыҙатлы М-7 трассаһы тағы ла 30 км, Башҡортостан сигенә саҡлы, Аҡтаныш районы буйлап бара.\nМ-7 трассаһының Ҡазан — Яр Саллы (Мамадыш тракты) участкаһын 1-Б категорияһына күсереү эше тормошҡа ашырыла, йәғни бөтә 2 һыҙатлы участкаларҙы айырыу һыҙаттары һәм ҡаршы яҡҡа сығып китеп һуғылыуҙан һаҡларлыҡ тимер ҡоролмалар ҡуйып, 4 һыҙатлыға әйләндереп киңәйтеү эштәре тормошҡа ашырыла.\n2013 йылдың 5 сентябрендә Мамадыш янындағы Вятка йылғаһы аша яңыртып ҡоролған күперҙең II сираты сафҡа индерелде. Хәҙер ике параллель күперҙә һыҙаттарҙың дөйөм һаны 4 (һәр йүнәлештә икешәр һыҙат).\n2014 йылдың авгусында дүрт һыҙатлы участка (Мамадыш — Алабуға) асылды. Хәҙер 970 км-ҙан 1061 км-ға тиклемге участка тулыһынса дүрт һыҙатлыға әйләнде.\n2016 йылдың аҙағына Татарстан Республикаһында хәрәкәт һыҙаттары һаны.\n735—771 км. — 2 һыҙат (Савин ауылы янындағы Өфө ҡалаһына күтәрелеүсе 2-се һыҙат юлы)\n771—856 км. — 4 һыҙат, шул иҫәптән Ҡазан урау автомобиль юлы участкаһы (786—829 км)\n856—901 км. — 2 һыҙат, реконструкция\n901—941 км. — 4 һыҙат\n941—957 км. — 2 һыҙат, реконструкция\n957—1061 км. — 4 һыҙат. 1040—1061 км. — Яр Саллы\n1061—1169 км. — 2 һыҙат (Шишмәбаш ауылы янындағы Өфө ҡалаһына күтәрелеүсе 2-се һыҙат юлы)\nТрасса уба-ҡалҡыулыҡтарҙан торған урындан үтә. Трасса буйында Үрге Йәркәй, Дүртөйлө (трассанан ситтә) тораҡ пункттары урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта юл Суҡҡул (1235), Йүкәлеҡул (Дүртөйлө районы) (1239), Мәскәү (Дүртөйлө районы) (1252), Кушнаренко (1280), Шәрип (Кушнаренко районы) (1300) ауылдары аша үтмәй.\nБашлыса ике һыҙатлы юлдан ғибәрәт. Кушнаренко — Өфө участкаһында 2016 йылдың ноябрендә юлды яңыртып ҡороу эштәре тамамланды: Шәрип ауылын урап үткән 20 км юлға Кушнаренко ауылы эргәһендәге 20 км-лы (1270—1290 км) урау юл өҫтәлде. 2013 йылдың июлендә Кушнаренко районы сигенән Өфөнө көнбайыштан урап үткән юлды (1310—1321 км) киңәйтеү эштәре башланды.\nТрасса Өфө ҡалаһының 2011 йылда трасса буйлап бер нисә километрға һуҙылып урынлашҡан Затон биҫтәһенә килеп ингән урында тамамлана. Магистралдең дауамы булған был районды урап үтеүсе юлдың беренсе сираты 2011 йылда асыла һәм Затон күпере алдында тамамлана. Төҙөлөштөң икенсе сираты 2014 йылдың 2 ноябрендә асыла. 2016 йылдың 7 октябрендә икенсе Затон күпере сафҡа индерелә. Шулай итеп, иҫке күпер аша ҡаланан сығыу, ә яңы күпер аша ҡалаға инеү ойошторолған. Өфөгә етер алдынан транзит транспорттың күп өлөшө Подымалов ауылы янындағы тармаҡланышҡа һәм артабан Өфө ҡалаһын көнбайыштан урап үткән юл аша М-5 Урал магистраленә барып сыға. 1990-сы йылдарҙа Магнитогорск һәм Ырымбур яғына барған транзит автомобиль транспорты өсөн Өфөнөң урау автомобиль юлын, Өфө — Өфө (аэропорт) трассаһына һуғылмайынса, Жуков (Өфө районы), Таптыҡ (Башҡортостан) һәм Берёзовка (Өфө районы) ауылдарынан Булгаков (Башҡортостан) ауылына саҡлы оҙайтыу планы ниәт ителгән булған.\n2016 йылдың аҙағына Башҡортостан Республикаһында автомобиль хәрәкәте һыҙаттарының һаны\n1169—1270 км — ике һыҙат (Шыршы-Тартыш ауылы янында Өфө ҡалаһына күтәрелеүсе икенсе һыҙат)\n1270—1310 км — дүрт һыҙат (Кушнаренко һәм Шәрипте урап үтеү юлдары)\n1310—1321 км — ике һыҙат, реконструкция\n1321—1331 км — ике һыҙат\n↑ United Nations Economic Commission for Europe (UNECE) E-ROAD Network in Caucasus and Central Asia (инг.)(инг.)\n↑ Трасса М7 "Волга" на карте. www.rudorogi.ru. 28 декабрь 2016 тикшерелгән.\n↑ Дорога на века. В строительстве южного обхода г.Нижнего Новгорода применяются новейшие технологии. СМИ о нас. ГУ "ГУСАД НО". 15 июнь 2010 тикшерелгән.\n↑ В. П. Шанцев: «МЫ МОЖЕМ ВЕРНУТЬ НИЖЕГОРОДСКОЙ ЗЕМЛЕ СТАТУС ГЛАВНОЙ ТОРГОВОЙ ЗЕМЛИ В РОССИИ». Обзор цен (№ 22 (537) 12 июня 2010 г.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 февраль 2012. 12 июнь 2010 тикшерелгән.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Волга_(автомобиль_юлы)&oldid=953437 ҡабул ителгән\nВладимир өлкәһенең автомобиль юлдары\nТүбәнге Новгород өлкәһенең автомобиль юлдары\nСыуашстандың автомобиль юлдары\nТатарстандың автомобиль юлдары\nУдмуртияның автомобиль юлдары\nПермь крайының автомобиль юлдары\nИванов өлкәһенең автомобиль юлдары\nБыл бит һуңғы тапҡыр 16:33 11 июнь 2020 үҙгәртелгән.


ПЛАНШЕТ МИНЕҢ БАЛА САҒЫМДЫ УРЛАНЫ\n13 Март , 09:15\nКомпьютер, ноутбук, смартфон, айфон кеүек нәмәләр киң таралған заманда йәшәйбеҙ. Күптәребеҙ интернетһыҙ тормошон күҙ алдына ла килтерә алмай кеүек. Сөнки хәҙер, ысынбарлыҡтан тыш, виртуаль донъяла ла тормош “ҡайнай”. Ғөмүмән, гаджеттар – тормошобоҙҙың айырылғыһыҙ бер өлөшө. Улар инде, өлкәндәрҙең генә түгел, балаларҙың да тормошона үтеп инеп, тәрән тамыр йәйгән. Хәҙер инде хатта теле лә асылып өлгөрмәгән бала планшет аша “Ютуб”ты табып, мультик ҡарай белә.\nБәләкәй генә сабыйҙың шулай яңы “һөнәр” үҙләштереүенә ихлас шатлана өлкәндәр: “Бынау замана балаһы ҡалай күп белә...” Йәнәһе... Бәлки, шулайҙыр ҙа. Ә, бәлки, артыҡ шатланыу урынһыҙҙыр? Миҙалдың ике яҡлы булыуы бөтәбеҙгә лә билдәле. Дарыу урынын белеп ҡулланһаң ғына – файҙалы икәнен дә беләбеҙ. Һәр нәмәлә сама, алтын уртаҡлыҡ кәрәклеге лә бер кемгә лә сер түгел...\nМиңә ҡалһа, компьютер, планшеттар баланы тәбиғи мөхиттән айыра, уларҙың бала сағын урлай, иң бәхетле саҡтың бәхетле минуттарынан мәхрүм итә. Заман башҡа – заң башҡа, тиһәк тә, бала һәр заманда ла бала булып ҡала. Ул үҫергә тейеш.\nБәлки, телефон, компьютерҙарҙы үҙләштергән баланың алдында үҫеш өсөн яңы мөмкинселектәр асылалыр ҙа. Әммә был – уларҙы дөрөҫ итеп ҡуллана белгән осраҡта ғына. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күп осраҡта киреһенсә килеп сыға шул.\nЯңы ғына тәпәй баҫҡан сабыйҙан алып, мәктәптә уҡыған балаға тиклем планшет, йә телефонға текәлеп мәғәнәһеҙ мультфильм ҡарай, йәки ҡан-ҡойош, һуғыш хөкөм һөргән уйындар уйнай. Әлеге заманда таралған мультфильмдарҙы ғына алып ҡарайыҡ. Уларҙың күбеһе балаға бер ниндәй ҙә тәрбиә бирмәй, киреһенсә, аламалыҡҡа өйрәтә генә кеүек. Мәҫәлән, хәҙерге “Маша и Медведь” әкиәтендә Маша өлкәндәргә ҡарата ихтирамһыҙлыҡ күрһәтә, үҙе теләгән нәмәгә ирешеү өсөн, еңмешләнә, бар нәмәне емерә. Уны бының өсөн берәү ҙә шелтәләмәй, язаға тарттырмай. Тағы ла эттәр ғаиләһе тураһында “Барбоскины” тигән мультфильм бар. Тәү ҡарамаҡҡа бер ниндәй ҙә зыянһыҙ әкиәт кеүек. Төптәнерәк уйлап ҡараһаң, унда атай-әсәй балаларын тәрбиәләүҙә бөтөнләй ҡатнашмай тиерлек. Улар унда-бында ғына килеп сыға. Үҙ-үҙҙәренә тапшырып ҡуйылған балалар үҙ көндәрен үҙҙәре күрә. Нимә теләйҙәр, шуны эшләйҙәр. Дәрес әҙерләмәйҙәр, һәр ваҡыт\nбер-береһенә ҡаршы ниндәйҙер “этлек” эшләйҙәр. Аҙаҡта алдашыуҙар, эш боҙоуҙар тағы язаһыҙ ҡала, дөрөҫлөк еңеп сыға алмай, һәр нәмә лә мутлыҡ, хәйләкәрлек, ялған аша өлгәшелә. Ата-әсәләр онотҡанда бер килеп сыҡҡан хәлдә лә балалар бер-береһен уҙҙырып алдашырға, ошаҡлашырға тотона.\nСусҡалар ғаиләһенең тормошон яҡтыртҡан “Свинка Пеппа” тигән мультфильм да бар бит әле. Уны ла тәрбиәүи тип әйтеп булмай. Унда сусҡалар ғаиләһе менән, күбеһенсә: “Мин батҡаҡты яратам. Бысраҡ күләүектә ҡалай рәхәт,” – тигәнерәк һүҙҙәр менән бысраҡ күләүектә, йә ҡойола мәз киләләр. Өҫтәре бысранғанға ҡыуанышып бер булалар. Сусҡаның фитраһы шулай булыуы аңлашыла – улар бысраҡҡа буялып йәм таба. Тик балаларҙы шундай һәпрәлеккә өйрәтеү нимәгә һуң?\nУйындарға килгәндә, улар менән мауыҡҡан бала төрлө программаларҙы үҙләштерә, тип әйтергә булыр ине, бәлки. Әммә баланың компьютерҙы асып, уйындар өсөн төрлө программалар “скачать” итә белеүе уның компьютер генийы булып китеүен аңлатмай. Ғәҙәттә улар шул уйындарынан ары китмәй.\nЙорт эштәрен, дәрестәрен онотоп, баш көйөләй уйынға бирелеп ултырыуҙы яҡшы нәмә тип атап булмайҙыр. Көнө-төнө компьютерға текәлеп уйындар уйнап ултырыу, күбеһенсә, зыян ғына шул. Сөнки онлайн-уйындар ҙа, мультфильмдар ҙа бәйлелеккә килтерә. Юғиһә, кес кенә бала планшетын таптырып яр һалып иламаҫ ине, уҡыусы бала, мәктәптән ҡайтыу менән, сисенер-сисенмәҫтән компьютер янына ашыҡмаҫ ине. Төрлө ҡан ҡойош, атышҡа ҡоролған уйындар баланың психикаһына ыңғай йоғонто яһай тип әйтеп булмай. Күҙҙәр, умыртҡа һөйәгенә булған зыян тураһында әйтеп тораһы ла түгел.\nМиңә ҡалһа, мультфильмдарға, онлай-уйындарға, ғөмүмән, виртуаль донъяға артыҡ ныҡ бирелеү фекерләү ҡеүәһен аҫҡата, ысынбарлыҡтан айыра. Хәҙер бит балалар бер-береһе менән рәхәтләнеп уйнамай, аралашмай. Уйындары ла, уйҙары ла, аралашыуҙары ла селтәр менән уралған “ҡумтасыҡ” эсендә. Хатта бит уҡыусы балаларға өйгә эш эшләү, инша-фәлән яҙыу, төрлө һорау-йомаҡтарға яуап табыу өсөн баш ватып артыҡ уйланырға ла кәрәкмәй. Гугл, йә Яндекс барыһын да әйтеп бирә. Ниңә баш ҡатырырға? Анһатҡа һалышып өйрәнгәнбеҙ шул...\nБер яҡтан, тиҙ генә мәғлүмәтле булыу, үҙеңә кәрәкле нәмәне табыу – яҡшы. Бындай мөмкинселекте белеп файҙалана белгәндә, әлбиттә. Әммә эҙләнеү, мейеңде йоҡоһонан уятып, эшләргә мәжбүр итеү ҙә булырға тейеш бит. Донъя бит әҙергә – бәҙер генә ҡоролмаған.\nИң үкенесе – телефон, компьютерҙар балаларҙың бала сағын урлай. Хәҙер балалар рәхәтләнеп уйнау, саф һауала йөрөү урынына телефонға йәки компьютерға текәлеп ултырыуҙы хуп күрә. Беҙҙең быуынды өйгә ҡайтарып алып булмаһа, хәҙерге быуынды ҡыуып та сығарып булмай. Бала бит хәрәкәтләнергә, саф һауала булырға тейеш. Үкенескә күрә, хәҙер балалар майҙансығы, күбеһенсә, етемһерәп буш тора. Рәхәтләнеп тау шыуыуҙар ҙа юғала бара.\nБаланың телефон һәм компьютерҙарға ниндәй кимәлдә бәйле булыуы ата-әсәләргә бәйләнгән. Улар үҙҙәре виртуаль донъяға баш-көйөләй сумған икән, балаға “ярамай” тип тыҡыуҙан файҙа юҡ...


Кадрҙар мәсьәләһе даими иғтибарҙы талап итә. Киләсәктә лә ул күҙ уңынан ысҡынырға тейеш түгел. Бюджет иҫәбенә Европа кимәлендә белгес булып буламы? Була. Республикала сит илдәрҙә кадрҙар әҙерләү, уларҙың белемен камиллаштырыу һәм квалификацияһын күтәреү буйынса маҡсатлы программа ҡабул ителде. Был сара юғары уҡыу йорттарында һуңғы курстарҙа уҡыған студенттарға, ғилми хеҙмәткәрҙәргә, дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәренә сит илдәрҙең иң яҡшы белем биреү учреждениеларының береһендә дәрәжәле диплом алыу мөмкинлеген бирә.\nСит ил тәжрибәһен нисек алырға? Сит илдәрҙең белем биреү һәм ғилми үҙәктәрендә кадрҙар әҙерләү, уларҙың белемен камиллаштырыу һәм квалификацияһын күтәреү буйынса Хөкүмәт комиссияһының тәүге ултырышы ошо мәсьәләне ҡараны.\n- Республика юғары квалификациялы белгестәргә мохтаж, шуға күрә был йүнәлештәге эште әүҙемләштерергә кәрәк, - тине республика Хөкүмәте Премьер-министры Раил Сарбаев ултырыш барышында. - Бер ниндәй ҙә таныш-тоношлоҡ булырға тейеш түгел. Сит илдә һәләтле кешеләр уҡырға тейеш.\nМаҡсатлы программала индивидуаль грант бүлеү ҡарала, был сумма бөтә сығымдарҙы (виза, медицина страховкаһы алыу, ай һайын стипендия түләүҙәр) ҡапларға тейеш. БР мәғариф министры Зиннәт Аллаяров яҡынса һандар килтерҙе. Европа магистратураһында бер йыл уҡытыу 800 мең һумдан (Германияла һәм Францияла) 1,4 миллион һумға (Бөйөк Британияла) тиклем барып баҫа.\nАңлашыла, республика власы бындай аҡсаларҙы әрәм-шәрәм итергә йыйынмай. Хөкүмәт комиссияһы тиҙҙән дәғүәселәрҙең исемлеген раҫлаясаҡ. Шуға күрә, грант эйәһе булыу өсөн, кандидаттарға үҙҙәренең "яраҡлылығын" иҫбатлауҙа тырышырға тура киләсәк. Уҡырға ебәреү өсөн кандидаттар конкурс нигеҙендә һайлап алынасаҡ, улар һәләтле һәм талантлы булырға тейеш.\nГрант алыуға дәғүәселәр әңгәмәнән һуң билдәле буласаҡ. Әлбиттә, дәғүәсенең сит телде белеүе мотлаҡ, өҫтәүенә, бында "һ¼ҙлек менән" вариант үтмәйәсәк. Сертификат кәрәк. Ðеспубликаның Мәғариф министрлығы был йәһәттән ярҙам итергә әҙер - хәҙерге ваҡытта беҙҙең мәғариф ведомствоһында телдәр өйрәнеү үҙәген булдырыу тураһында мәсьәлә ҡарала.\nЗиннәт Аллаяров һүҙҙәренә ҡарағанда, был проектты документаль оҙатыу буйынса кәрәкле эштәр тамамланған. Хөкүмәт грантын алыуға конкурс яҡын көндәрҙә иғлан ителәсәк. Улар квартал һайын үткәреләсәк. Әйткәндәй, быйыл 30 студентты уҡытыу ҡаралған.\nГрант отоусы ситтә уҡып ҡайтҡандан һуң кәмендә өс йыл тыуған илендә эшләргә бурыслы, кире осраҡта ул үҙенә түгелгән сығымды дәүләткә тулыһынса ҡайтарырға тейеш. Был йөкләмә айырым килешеү менән нығытылған.\nСит илдә стажировка үтеү өсөн кандидаттар статусы ултырышта ҡатнашыусылар араһында бәхәс тыуҙырҙы.\n- Хужалыҡ итеүсе субъекттарҙың тәжрибәһе буйынса фекерләй алам - үҙенең эшмәкәрлек йүнәлештәрен билдәләгән һәм кәмендә өс йыл дауамында эш оҫталығы булған кешеләрҙе әҙерләү һөҙөмтәле буласаҡ, - тине БР Хөкүмәте вице-премьеры Юрий Пустовгаров. - Уҡыуҙы тамамлағандан һуң уларҙы яңы проекттарға ҡуйып була.\nБР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары, ауыл хужалығы министры Шамил Вахитов аграр сектор өсөн сит илдә педагогик кадрҙар әҙерләү мәсьәләһенә өҫтөнлөк бирә.\n- Беҙгә ауыл хужалығы эшсәндәрен заманса технологиялар менән эшләргә өйрәтә алырҙай кешеләр кәрәк. Республика сит илдән йыл һайын техника һәм мал һатып ала. Нигә сит илдән белгестәр саҡырырға? Үҙебеҙҙекеләрҙе әҙерләргә кәрәк, - тип һанай Вахитов.\nРеспубликаның Иҡтисади үҫеш һәм Мәғариф министрлыҡтары Петрозавод дәүләт университеты менән берлектә 2020 йылға тиклемге осорға квалификациялы кадрҙарға ихтыяж иҫәбен алды. Белгестәр был нигеҙҙә êàäðƒàð әҙерләүҙә республика заказдары тәҡдимдәрен булдырҙы. БР иҡтисади үҫеш министры Евгений Евтушенко һүҙҙәренә ҡарағанда, 2009 йылда юғары профессиональ белемле êàäðƒàðà ихтыяж 12600 кеше тәшкил итәсәк, өҫтәүенә тамамлаусылар һаны - 31600 кеше. Иң күп дисбаланс "Иҡтисад һәм идара итеү" специальносы буйынса күҙәтелә, бында профицит - 6700 кеше. "Мәғариф һәм педагогика" - 4800, "Гуманитар фәндәр" - 4200. Бөгөнгө көндә "Транспорт средстволары" (350 кеше етешмәй), "Информатика һәм иҫәпләү техникаһы" (300), "Мәғлүмәт хәүефһеҙлеге" (200), "Ауыл һәм балыҡñûëûº хужалығы" (30), "Төҙөлөш һәм архитектура" (35) специальностары буйынса белгестәр етешмәй.\nХеҙмәт баҙарының перспективалы ихтыяждары сит илдәрҙә кадрҙар әҙерләү, уларҙың белемен камиллаштырыу һәм квалификацияһын күтәреү буйынса бер нисә төп йүнәлештәрен билдәләргә булышлыҡ итте. Атап әйткәндә, ул халыҡ-ара иҡтисад һәм халыҡ-ара хоҡуҡ. Республиканың халыҡ-ара хеҙмәттәшлек үҫеше кимәлен һәм тышҡы иҡтисади эшмәкәрлек әүҙемлеген донъяның 97 иле менән булдырылған эшлекле контакттар иҫбатлай. Икенсе йүнәлеш - мәғарифта инновацион технологиялар.\n- Мәғарифта инновациялар - компьютер технологиялары индереү генә түгел, ул уҡытыуҙа яңыртылған методика ла, һәм уҡыусылар менән эшкә заманса ҡараш та, иҡтисадтың яңы талаптарына яраҡлашыу ҙа, - тип билдәләй иҡтисади үҫеш министры.\nАдминистратив идара итеү, инновацион менеджмент, ауыл хужалығы, архитектура һәм төҙөлөш - былар өҫтөнлөклө йүнәлеш сифатында ҡарала. Евтушенко билдәләүенсә, фандрайзинг мөһимдәр рәтендә. Фандрайзинг - билдәле бер социаль проектты тормошҡа ашырыу өсөн төрлө ойошмаларҙан средстволар һәм башҡа ресурстар йәлеп итеү процесы ул. Средстволар шәхси кешеләрҙән, коммерция ойошмаларынан, фондтарҙан, хөкүмәт ойошмаларынан инә ала. Республикаға социаль яҡлау һәм мәғлүмәт технологияһы өлкәһендә белгестәр кәрәк.\nДөйөм йүнәлештәр шундай, улар буйынса сит илдәрҙең белем биреү һәм ғилми үҙәктәрендә кадрҙар әҙерләү, уларҙың белемен камиллаштырыу һәм квалификацияһын күтәреү үтәсәк. Республика мәғарифҡа инвестиция бүлергә әҙер, быға көрсөк тә аяҡ сала àëìàÿñàº. Раил Сарбаев белдереүенсә, "донъяла ниндәй генә иҡтисади хәл хөкөм һөрөүенә ҡарамаҫтан, был эште башларға кәрәк".


Салауатта яңы педиатрия бүлексәһе асылды // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nСалауатта яңы педиатрия бүлексәһе асылды\n12:21, 27 мая 2010 Сәйәсәт\nБөгөн Салауатта «Медсервис» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте педиатрия бүлексәһенең икенсе сираты асылды. Был тантанала Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов ҡатнашты.\n— Медсанчастың икенсе сиратын асыуҙа ҙур ҡәнәғәтлек менән ҡатнашам, — тине республика башлығы. – Ике йыл элек беҙ дауалау учреждениеһының беренсе сиратын асҡайныҡ инде. Былар барыһы ла Башҡортостанда һаулыҡ һаҡлау проблемаларына ҙур иғтибар бирелеүе хаҡында һөйләй.\nБыйыл Салауаттың дауалау учреждениеһы үҙенең 45 йыллыҡ юбилейын билдәләй. Поликлиника башта нефтехимиктарҙың һаулығын яҡшыртыу өсөн төҙөлдө. Хәҙер ул «Салауатнефтеоргсинтез» хеҙмәткәрҙәрен генә түгел, шулай уҡ мотлаҡ медицина страховкалауы программаһы сиктәрендә ҡаланың башҡа халҡын да хеҙмәтләндерә.\nМедсанчасть күрһәткән хеҙмәтләндереүҙәр исемлеген киңәйтеү өсөн, бинаның бер өлөшөн педиатрия бүлексәһе итеп реконструкциялау тураһында ҡарар ҡабул ителде. Балалар амбулаторияһының беренсе сираты 2008 йылдың майында асылды. Былтыр йыл аҙағында реконструкция дауам иттерелде.\n— Медсанчастың беренсе сиратын асҡандан һуң ике йылда 20 меңдән ашыу кеше тикшерелде һәм дауаланды. Икенсе сиратты асыу – Химиктар көнөнә һәм Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнөнә ҡарата салауаттарға бик яҡшы бүләк, – тине «Салауатнефтеоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры Дамир Шәүәлиев. Ул Башҡортостан Президентына ҡала өсөн мөһим социаль объектты төҙөүҙә республиканан ярҙам күрһәткәндәре өсөн рәхмәт белдерҙе.\nБашҡортостан Президенты медсанчасты ҡарап сыҡты. Уға заманса ҡорамалдар менән йыһазландырылған стоматология бүлексәһен, ортопед, окулист кабинеттарын күрһәттеләр. Экскурсия тамамланғандан һуң Мортаза Рәхимов ағастар ултыртыуҙа ҡатнашты.\nТеги: президенттың эш сәфәрҙәре


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - №39, 24 - 30 сентябрь, 2016 - Информационные страницы\n№39, 24 - 30 сентябрь, 2016\nӨФӨЛӘ - ЯҢЫ КҮПЕР!\nБөгөн Ағиҙел йылғаһы аша һалынып, Галле урамы киҫелешенә сыҡҡан күперҙә һуңғы эштәр башҡарыла.\nУл тулыһынса асфальт менән ҡапланған, яҡтыртыу сығанаҡтары, барьер ҡоймалары ҡуйылған. Тиҙҙән яңы күпер менән бер рәттән иҫкеһенә лә водителдәрҙе һауа торошо, тиҙлек тураһында иҫкәртеп тороусы автоматлаштырылған идара итеү системаһы урынлаштырыласаҡ.\nМәскәү ҡалаһының "Күперҙәр" норматив-һынау үҙәге эксперттары яңы объектты һынай башланы. Был бик тә мөһим һәм технологик яҡтан ҡатмарлы процесс, сөнки объекттың айырым участкалары төрлө белгестәрҙең эш һөҙөмтәһен берләштереүҙе талап итә. Белгестәр фекеренсә, уларға ике этапта үткәрелгән һынау һөҙөмтәләрен тулыһынса анализлау өсөн 5 көн ваҡыт кәрәк.\nОЛОЛАҺАҢ ОЛОНО ОЛОЛАРҘАР ҮҘЕҢДЕ\nБөгөн йылы кабинеттарҙа маһайып ултырған чиновниктарҙың алдағы тормоштарын күҙ алдына килтерәм дә, үҙҙәрен йәлләп тә ҡуям. Тағы бер нисә тиҫтә йылдан улар үҙҙәре лә беҙҙең хәлгә төшә ләбаһа, шуны аңламайҙармы икән ни?\nДӘРЕСЛЕКТӘР ТАЛАПҠА ЯУАП БИРМӘЙ\nСит ил әкиәт геройҙары, йәнһүрәттәре геройҙарын ҡулланғансы, балаларға кескәй саҡтан билдәле башҡорт халыҡ әкиәттәрендәге батырҙар тураһында мәсьәләләр төҙөү отошло килеп сығыр ине.\nБашҡорттар Өфө ҡәлғәһен бер ни тиклем ваҡыт Имән ҡала тип атап йөрөтә. "Ҡала" һүҙе төркисә "калан"дан килеп сыҡҡан, ул хакимға түләгән яһаҡты белдергән. Өфө ҡалаһы Алтын Урҙа дәүерендә лә яһаҡ түләү урыны булған.\nИЛЕҢДЕ, ТЕЛЕҢДЕ, ЕРЕҢДЕ ҺАҠЛАУ АЛЛАҺЫ ТӘҒӘЛӘНЕҢ АМАНАТЫ\nӨйөндә кем атаһы менән конфликтта йәшәгән һәм йәшәй, кем атаһы менән уртаҡ тел тапмай, шулар секталарға китә. Ундайҙар үҫеп еткәс, власты, дәүләтте атаһы итеп күрә. Шуға күрә улар атаһына протест белдерер өсөн һаҡал ебәрә, үсеккән үгеҙ, күркә кеүек ҡылана.


18 Ғинуар 2018, 18:32\n…Урындыҡ өҫтөнә йәйелгән ашъяулыҡты уратып ултырған өс кешенең дә күҙе атаһы Фәтхетдиндең берсә тубығына таянып, берсә алдына менеп ултырып, атай наҙына ҡойоноуҙан йөҙөнән йылмайыу китмәгән һөйкөмлө ҡыҙ балала, кескәй Рәхимәлә.\n…Урындыҡ өҫтөнә йәйелгән ашъяулыҡты уратып ултырған өс кешенең дә күҙе атаһы Фәтхетдиндең берсә тубығына таянып, берсә алдына менеп ултырып, атай наҙына ҡойоноуҙан йөҙөнән йылмайыу китмәгән һөйкөмлө ҡыҙ балала, кескәй Рәхимәлә. Самауыр төбөндәге әсәнең, Ғәйнихаяттың да, йөҙө шатлыҡтан балҡый. Атай менән әсәй донъя мәшәҡәте менән булғанда ейәнсәренең бер аҙымын да күҙ уңынан ысҡындырмаған Рабиға өләсәй ҙә сәйен һемерә-һемерә уларҙың шатлығынан кинәнес кисерә… Атаһының эштән ҡайтҡанын дүрт күҙ менән көтөп ала ҡыҙсыҡ, атаһы булмаһа, уны ашъяулыҡ янына ултыртырмын, тимә.\nОшо бәхетле минуттарҙы йыш иҫенә төшөрә инде етмешенсе тиҫтәһен ваҡлаусы Рәхимә Фәтхетдин ҡыҙы Муллағолова. Их, шул бәхетле мәлдәрҙе тағы бер генә татырға ине.\n- Мин әсәйгә ҡарағанда ла атайҙы нығыраҡ яраттым, ахыры. Үҙем дә көслө, дәү кәүҙәле булыуы арҡаһында Айыу Фәтхетдин тигән ҡушамат алған атайымдың һөйөү-наҙына ҡойоноп үҫтем. Ул миңә бер ваҡытта ла исемем менән өндәшмәне, ҡыҙым, ҡолонсағым, алтыным, бәпесем тигән һүҙҙәре әле лә ҡолаҡ төбөмдә сыңлап торғандай. «Рәхимә» тип өндәшә икән, тимәк, миңә нимәгәлер көйә тип уйлап, тертләп китә инем.\nШулай көтөп кенә алынған берҙән-бер ҡәҙерле бала булып үҫеү бәхеттәре яҙҙы. Ул ваҡыттарҙағы ваҡиғалар өҙөк-өҙөк булып хәтеремә йыш төшә.\nЙәй етһә, атай менән әсәй, бөтә ауыл кешеләре кеүек, колхоз малдарына бесән әҙерләү өсөн звеноға ҡуна китә ине. Әлбиттә, мине лә үҙҙәре менән алалар. Йәй буйы тиерлек шулай ҡыуышта йәшәйбеҙ. Атай менән әсәй бүтән колхозсылар менән ярышып бесән саба. Мин бер ҡулыма ҡайраҡ, икенсеһенә һыулы баҡырса тотоп, бакуй һайын уларға эйәреп йөрөйөм. Ундағы ярыш сәме, ағай-апайҙарҙың мәрәкәләшә-мәрәкәләшә ярышып салғы шыжлатыуы һаман күҙ алдымда. Атайымдың, көслө, дәү кешенең, бакуйы ла алымлы, тиҙлеге лә шәп, ул ал бирергә уйламай ҙа. Уның өсөн ҡыуанам, ә арттараҡ барған әсәйем өсөн ҡайғыра, артынан килеүселәрҙең, юл бир, атыу үксәңде сабам, тиеүҙәренән ҡурҡа, хатта сәмләнә башлайым. Ярай әле, атайым үҙ бакуйын сыҡҡас, әҙ булһа ла ял итһен, тигәндер инде, әсәйемдең бакуйын үҙе бөтөрөп ҡуя.\nХәтер һандығымда йәнә бер күренеш һаҡлана. Беҙ, бәләкәй генә ҡыҙҙар, көйәнтәләп һыу ташыйбыҙ. Һыу юлы оҙон ғына. Һығыла-бөгөлә атлап, яурыныбыҙ талһа, һыулы биҙрәләребеҙҙе ултырта-ултырта ҡайтабыҙ. Шул мәлдә олораҡ инәйҙәр һыу көйәнтәләп ҡайтып барһа, тиҙ генә биҙрәләребеҙҙе ултыртып тороп, уларҙың һыуын алып барып бирәбеҙ. Эй ҡыуана торғайны ауылым инәйҙәре шул мәлдәрҙә… Бәхетле бул, бигерәк изгелекле балаһың инде, тип арҡанан һөйөп ҡалыуҙары иҫтә. Шөкөр, шул инәйҙәрҙең дә рәхмәте ғүмер юлымда бәлә-ҡазаларҙан һаҡлап йөрөтәлер.\nБеренсе синыфты бөткәс, һабантуйға барғаным иҫтә. Иҫтә генә лә түгел… Атай ат егеп йөрөһә лә, ул ваҡытта техника танһыҡ булғас ней, бүтән ҡыҙҙар менән “Беларусь” тракторының арбаһына ултырып барырға йүгерҙем. Тракторист ағай, тракторым төҙөк түгел, төшөгөҙ, тип ҡарай, ҡайҙа ул, сат йәбешкәнбеҙ. Яңы Монасип менән Нәби араһындағы Айыуҙы тигән урында трактор тәгәрәп китмәһенме. Арбаһы ҡайынға һуғылған. Ул фажиғәлә 4 бала һәләк булды. Өҫтәүенә, өсәүһе бер ғаиләнән ине. Мин дә арба аҫтына инеп барғанмын. Фитрат ағай Баймырҙин, Фәтхетдин ағайҙың бер генә бөртөк балаһы, тип уйлап, йән көсөнә мине һөйрәп алып өлгөргөн. Һуңынан атайым менән әсәйем уны саҡырып ҡунаҡ иткәне хәтерҙә. Әлеге аварияла минең һабантуйға кейеп китеп барған күлдәгем йыртылды. Былай ҙа әсәйем, атлы ҡаҙаҡ һымаҡ буйы менән күлдәк йыртаң да йөрөйөң, тип әрләй. Мине Гөлнәҙек инәйгә алып барҙылар. Аварияла эш юҡ, мин инәйгә, әсәйем туҡмай атыу, күлдәгемде тегеп бир, тип илайым. Инәй миңә үҙенең бер халатын кейҙереп ултыртып тороп, күлдәгемде йүрмәп бирҙе.\nТракторҙан ҡала биреп ат егеп килә ятҡан атай менән әсәйҙең, авария булған урында мин күренмәгәс, йөрәктәре ярыла яҙған. Мине тапмағас, атай, Рәхимә үлһә, икебеҙ ҙә бергә үләбеҙ, тип атына йән асыуына һуғып ебәргән. Арбанан ҡолап ҡалған әсәй, һораша торғас, минең ҡайҙа икәнде белгән һәм Гөлнәҙек инәйҙәргә килеп инде. Уны күргәс, әсәй, минең күлдәк йыртылды, тип илап ебәрҙем. Ул мине ҡосаҡлап илай башлағас, йыртылған күлдәк өсөн илай икән тип, уға ҡушылып ярһыбыраҡ илайым. Шул минуттарҙы ла һағынам… Үҙем күптән әсәм йәшен үтһәм дә, әсәй йылыһын һаман һағынам…\n7-8 кластарҙа ҡышҡы каникул осоронда һауынсы апайҙарҙы ял иттереп, һыйыр һауып, йәйҙәрен звенола ятып бесән эшләп, эштә бешегеп үҫә яңғыҙ бала. Октябрят, пионер, комсомол булып йөрөгән мәлдәрен дә һағынып хәтерләй ул.\nСалехард ҡалаһында йәшәүсе ҡыҙы Ләйсән:\n- Әсәйем беҙҙе әрләп өйрәтмәне, мәҡәл менән тәрбиәләне. Студент саҡта әсәйҙән һорап дискотекаға сыҡтым. Ул әйткән ваҡытта түгел, таңға ғына ҡайтып индем. Ә Өфөгә китергә машина көтөп тора. Шул мәлдә әсәй әрләһә еңелерәк булыр ине. Юҡ, әрләмәне, уҫал итеп ҡараны ла, ышанған тауҙа кейек булмай, тиҙәр, балам, ә мин һиңә ышанғайным, тине. Эстән генә, әсәй, ул тауҙа кейек булыу ғына түгел, үрсер әле, тип үҙ-үҙемә һүҙ бирҙем. Бөгөн үҙенән һорағым килә: ышанған тауыңда кейектәр бармы, әсәй?\n- Ул ваҡытта атай абруйы көслө булған икән, тейем. Телевизор тигән нәмә юҡ, ауыл клубында аҙнаһына өс тапҡыр балалар өсөн кино күрһәтелә. Ул киноға барыу өсөн рөхсәт алыу үҙе бер мажара. Әсәйҙән рөхсәт һораһаң, атаңдан һора, тип атайға ҡарай. Атай башта, ҡана, дневнигыңды күрһәт әле, тей. Шым ғына көндәлегеңде һуҙаһың. Берәй “3”-лөң булһа, бөттө. Киноға юл ябыла. Ниндәй генә иркә, яңғыҙ бала булһаң да, атай һүҙе – һүҙ! Уның абруйын бала алдында әсәй күтәргән икән дә баһа. Ата-әсәйемә эшкә, тәртипкә өйрәтеп үҫтергәндәре өсөн ғүмерем буйы рәхмәтлемен.\nЙәнә бер эпизод. Ҡышҡы кистәрҙә ай яҡтыһында сана шыуырға сығабыҙ. Их, шул мәлдәрҙең сихрилеге, матурлығы. Ауыл балаһы көндөҙ бушамай бит: төшкә тиклем мәктәптәһең, унан ҡайтҡас, мал ҡарашыу, өйгә утын, һыу ташыу, өйҙө йыйыштырыу, дәрес әҙерләү һ.б.\n- Элек бала-сағаның эше күп булһа ла, уҡыуға ла теләк көслө булды. 9-10-сы кластарҙы Байназарҙа интернатта ятып уҡыныҡ. Беҙҙең менән Фәрзәнә исемле ҡыҙ ҙа бар ине. Ул бигерәк ныҡ тырыш булды. Кистәрен һуҡыр шәм яҡтыһында дәрес әҙерләйбеҙ. Фәрзәнә беҙ ятҡас та ултырып ҡала. Бер көндө иртәнсәк торһаҡ, ул һаман дәрес әҙерләп ултыра. Был бер ваҡыт беҙгә ҡарап көлә башланы. Беҙ унан көләбеҙ. Баҡтиһәң, төнө буйы төтәгән һуҡыр шәмдең ыҫына биттәребеҙ ҡап-ҡара булып буялып бөткән икән.\nУл мәлдәрҙә 10-сыны бөткәс бер йыл колхозда эшләү йолаһы бар ине. Әхирәтем Әлфиә менән беҙ һыйыр һауҙыҡ. Маһикамал тигән апайҙың группаһын биргәйнеләр. Теге апай килеп беҙҙе әрләй башланы бер ваҡыт. Әлфиә бик шаян булды. Һыйыр һауып ултырғанда:\nБеҙҙең бәхетһеҙ баштарға\nтип таҡмаҡлап ултырмаһынмы.\nАпрелгә тиклем эшләгәс, Әлфиә менән Өфөгә юлландыҡ. Ниәтебеҙ - ауыл хужалығы институтының агрономия факультетына инеү өсөн әҙерлек курстарында уҡыу. Тик ул бүлеккә кеше тулған булып сыҡты, беҙҙе зоотехния бүлегенә ултырттылар. Башта руссабыҙ етмәй яфаландыҡ. Физиканы, химияны беләбеҙ, тик русса һөйләргә тартынабыҙ.\nИке туған ағайым Шаһиғәле Бикмөхәмәтов шул йылды БДУ-ны тамамлап йөрөй ине. Әсәй уның аша, Рәхимәне ҡайҙан булһа ла табып, бир, тип күстәнәс ебәргән. Тапты ағай. Уға ҡайҙа уҡырға йыйыныуымды әйткәс, һинән ниндәй зоотехник сыҡһын, әйҙә, уҡытыусылыҡҡа бар, тине. Беҙ документтарҙы инәлеп-ялбарып алып, БДУ-ның ситтән тороп уҡыу бүлегенә тапшырҙыҡ. Имтиханға өс көн генә ваҡыт ҡалған. Әҙерләнергә китап юҡ. 1-се һанлы мәктәп-интернаттан китап барып алып, әҙерләнеп ятабыҙ. Шаһиғәле ағай үҙе йәшәгән әбейгә фатирға ла күсерҙе. Фатир хужаһы Клавдия Ивановна исемле әбей ине. Көнө-төнө уҡыуҙан баш тубал һымаҡ булды. Бер көндө тышҡа сығып бара инем, ҡолап киткәнмен. Клавдия Ивановна «тиҙ ярҙам» саҡырып, укол һалдырҙы. Унан мине ятҡырып ҡуйып, үҙе дауалай башланы. Бешереп ашата, тәрбиәләй. Имтиханға йөрөмәйһең, әсәйеңә һинең һау булыуың кәрәк, тей. Әлфиә китте имтиханға, мин бара алманым. Бәхеткә күрә, ул көндө уҡытыусы булмаған да ҡуйған. Икенсе көндө әбейемдән ҡасып киттем имтиханға. Тарихтан ине. Русса белмәйем, ә яуапты беләм. Миңә татар йәки башҡорт уҡытыусыһы кәрәк, тип әйтергә ҡыйыулығым етеп, уҡырға инеп киттем.\nШулай баш ҡалала 3 ай йөрөп, ҡайтырға сыҡтым. Йәйәүләп ауылға төшөп килһәм, минең ҡайтырҙы нисектер белеп ҡалған әсәйем илай-илай тауға ҡарай ҡаршыма йүгерә. Ҡосаҡлап илай бахырым. Ул арала әллә ҡайҙан ишетеп, атай эштән ҡайтып инде. Күрше-күлән йыйылып китте. Ҡазанды алып ҡайтҡан кешеләй итеп ҡаршыланылар. Әсәй ҡаҙан тултырып ит һалып ебәрҙе. Хәҙер күршеһенең улы армиянан ҡайтҡанын да белмәй ҡала кеше.\n- Байназар мәктәбенә башҡорт теле уҡытыусыһы итеп эшкә алдылар. Һәйбәт кенә эшләп киттем. Әсәйем ауырып киткәнен ишеткәс, ауылға ҡайтырға ҡарар иттем. Минән башҡа кеме бар инде уның. Ә әсәйем ауырыу түгел, ...ауырлы булған. Шулай итеп, 22 йәшемдә ҡустылы булдым. Барыбыҙҙы ҡыуандырып, Азамат ҡустым донъяға килде. Атайымдан, малайыңдың исеме кем, тип һораһалар, Алтынбай тигән булыр ине, бахыр. Был мәлдә әсәйгә – 42, атайға 47 йәш булған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡустыма миңә тәтегән кеүек ата-әсә наҙына оҙон-оҙаҡ ҡойоноу бәхеттәре яҙманы. Атай-әсәйҙән иртә етем ҡалған ҡустым өсөн үҙем әсәй булдым. 1976 йылда ауылдашым Азатҡа тормошҡа сыҡҡайным. Әсәйем менән атайымды ҡарайым, ауылдаш берәй егеткә сығам, тип ситтән һоратыусы егеттәргә ризалыҡ бирмәнем. Ирем Азатҡа рәхмәт, Азаматты эшкә, техникаға өйрәтте.\nӘсәйем ике йыл түшәктә ятты. Шунан атайымды ҡараным. Атайым үлем түшәгендә лә ата һөйөүен, наҙын бөркөп ятты: “бәпесем, һыу”, “балам, дарыу”, тигән булыр ине…\nАуыл мәктәбендә уҡытыусы, ойоштороусы, завуч була, 12 йыл директор йөгөн тарта Рәхимә Фәтхетдин ҡыҙы. Баш балаһы ауырып киткәс, уны Курганға тиклем алып барып, көҙҙән яҙға тиклем ғәзизе менән дауаханала ятып сыға балаһы өсөн йәнен фиҙа ҡылыр әсә. “Шул мәлдәрҙә аҡса менән ярҙам иткән райондаштарға һаман рәхмәтлемен”, ти ул.\nТормош юлдашы Азат ағай Рәхимә апайҙың яңғыҙына 4 балаһын ҡалдырып, 52 йәшендә генә үлеп ҡалғас, ҡанаты ҡайырыла апайҙың… Атаһын, әсәһен юғалтҡанда ла был тиклем яңғыҙлыҡты тоймаған Рәхимә Фәтхетдин ҡыҙы һарыға һабашып, аяҡтан яҙа. Үҙ асылына бик ауырлыҡ менән ҡайта. 4 балаһын аяҡҡа баҫтыра. Ҡәйнәһен ҡәҙерләп ҡарап, һуңғы юлға оҙата. Ризамын, мең тапҡыр ризамын тигән һүҙҙәрен әйтеп, 89 йәшендә донъя менән бәхилләшә ағинәй.\nРәхимә апайҙың тормошонда сәйерерәк хәлдәр ҙә була. Мәҫәлән, Азат ағай 2004 йылдың 15 июлендә иртәнге 10 менән 11 сәғәттәр араһында баҡыйлыҡҡа күсһә, әсәһе, Хаят инәй, теүәл 10 йыл үткәс, 2014 йылдың 15 июлендә шул уҡ сәғәттәр араһында берҙән-бер ғәзизе эргәһенә юллана. Рәхимә апай 1952 йылдың 22 декабрендә тыуһа ла, атаһы 1953 йылдың 9 ғинуарына, ә 1974 йылдың 24 ғинуарында тыуған улы Азаматты 1975 йылдың 10 ғинуарына яҙҙырған. Ике балаға декабрҙә ғүмер биргән Ғәйнихаят инәй декабрҙә, уларҙы ғинуарға яҙҙырған Фәтхетдин бабай ғинуарҙа вафат була.\n- Шөкөр, ҡустым йөҙгә ҡыҙыллыҡ килтермәне. Өйләнде, өй һалды, Гөлшат килен менән матур йәшәйҙәр, өс бала үҫтерәләр. Улар үҙемдең ғаилә ағзаларым кеүек инде миңә. Ике генә бөртөкбөҙ бит, бер-беребеҙ өсөн йән атып йәшәйбеҙ. Бөгөнгө көндә ике һыйырҙан айырылмауым да Азамат арҡаһында. Тракторы менән бесән алып килһенме, башҡаһын хәстәрләһенме. Көн һайын инеп, апай, хәлдәрең нисек, тип кенә тора.\nБалаларым барыһы ла башлы-күҙле, шөкөр. 11 ейән-ейәнсәргә өләсәймен. Эшләгән йылдарым өсөн дә йөҙөм ҡыҙарырлыҡ түгел. Директор булған сағымда ауылда ике ҡатлы мәктәп төҙөп сыҡтыҡ. Коллектив ныҡ тырыш булды. Мәктәптең эргә-тирәһен тәртипкә килтереп, бына тигән баҡса эшләп алдыҡ. Әле лә йәшелсә гөрләп уңа унда, - тип алғышлана апай.\nБөгөн ул балаларының, ейән-ейәнсәрҙәренең уңыштарына һөйөнөп, уларға һаулыҡ, бәхет теләп ултыра. “Иң ауыр ваҡыттарҙа дини китаптар йәшәүгә көс, ышаныс, сабырлыҡ бирҙе. Бөгөн дә уларҙан айырылмайым”, ти ул.\nМәктәптәге эшенең мисәүендә һәр ваҡыт йәмәғәт эше лә йөрөй уның: ауыл ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе, 5 тапҡыр ауыл советы депутаты була, әле ауылдың ветеран педагогтары берләшмәһе етәксеһе.\n- Баланы иркәләү боҙа тигәндәре менән һис тә килешмәйем. Иркәләү ҙә, тыйыу ҙа үҙ мәлендә һәм урынында булырға тейеш, минеңсә. Мине ғүмерем буйы атайым менән әсәйемдең мөхәббәте йылытты, йәшәргә көс бирҙе, йығылдым тигәндә кире һөйрәп торғоҙҙо. Бөгөн дә мин шул һөйөүҙән көс алып йәшәйем һәм, үҙ сиратымда, шул һөйөүҙе балаларыма, ейән-ейәнсәрҙәремә өләшергә тырышам. Изгелек кенә изгелек тыуҙыра, донъяның асылы ла, мәғәнәһе лә башҡаларға изгелек ҡылыуҙа, кешеләргә бәхет өләшеүҙә бит ул, - тип һүҙен тамамланы ошо көндәрҙә 65 йәшлек юбилейын билдәләүсе Рәхимә Муллағолова.\n…Атаһы, әсәһе менән бесәнгә килгәндәр. Әсәһе аҫҡаҡҡа сәйнүк элеп, төшкө сәй хәстәрләй. Әсәһе эргәһендә тегеләй сабып, былай сабып, юҡтан ирмәк табып йөрөгән ҡыҙын атаһы ҡайынлыҡҡа саҡыра. Рәхимә үҙенең артынан яратып ҡарап ҡалған әсәһе янынан ҡоралай кеүек атаһы яғына саба. Әһә, атаһы ҡайын ите ашарға саҡырған икән. Аша, бәпесем, аша, тип ҡәнәғәт йылмая атай кеше. Их, тәмлелеге… Атай һөйөүе, наҙы ҡушылғанға шулай ныҡ тәмле тойолғандыр…


Ҡороттан эшләнгән торт та булды!\n10 Сентябрь , 20:30\nИнвестһабантуйҙа Республика милли аш-һыу конкурс-фестивале һәм “ҠымыҙFEST” нисек үтте, унда ҡайһы райондарҙың уңғандары ҡатнашты?\nСибай ҡалаһында үткән III Бөтә Рәсәй "Урал аръяғы-2021" инвестиция һабантуйын ике аҙыҡ-түлек фестивале – Республика милли аш-һыу конкурс-фестивале менән “ҠымыҙFEST” тулыландырҙы.\nБашҡортостан халыҡтарының милли аш-һыу төрлөлөгөн күрһәтеү идеяһы Хөкүмәт Премьер-министры Андрей Назаровтың төбәктең аш-һыу атласын төҙөү тәҡдименә ярашлы барлыҡҡа килде. Ошоға ярашлы, республикалағы милләттәрҙең милли кухняһы фестивален үткәрергә ҡарар иткәйнеләр. Билдәле булыуынса, былтыр инвестһабантуйҙа "Ҡаҙ һәм бал" гастрономия фестивале ойошторолдо.\nЯрты йыл дауамында сараға етди әҙерлек алып барылды: республиканың төрлө мөйөштәрендә ҡыҙыҡлы проекттар тормошҡа ашырылып, Башҡортостан халыҡтарының иң үҙенсәлекле, ҡабатланмаҫ ризыҡтары һайлап алынды.\nБыл юлы ла Хәйбулла уңғандары һөт ризыҡтарын әҙерләүгә етди иғтибар биреп, райондың брендына әүерелгән ҡоротто эшләү буйынса оҫталыҡ дәресе күрһәтте, уның әллә күпме төрөн тәҡдим итте. Муйыллы, сейәле, ҡарағатлы, укроплы, киптерелгән, ыҫланған - барыһы ла күргәҙмәлә түрҙән урын алды. Хәйбуллалар хатта ҡороттан торт та эшләп алып килгәйне.\nБелорет районының Рысаҡай ауылы уңғандарының да ҡороттары күп ине. "Ҡоҙасалар" фольклор ансамбле ағзалары был ризыҡҡа ҡарата бик матур таҡмаҡтар ҙа сығарған, бейеү һалған. Йылайыр районы вәкилдәре иһә рус кухняһы менән таныштырҙы. Мариҙарҙың аш-һыуын иһә Бөрөнән килгәндәр тәҡдим итте, уларҙың данлыҡлы алмалары ла булды. Татар халҡының ризыҡтары менән бүздәктәр таныштырҙы. Билдәле булыуынса, улар йыл һайын “Бәлешфест” фестивале үткәрә. Был байрамға ла үҙҙәренең брендҡа әйләнгән "Бүздәк соусы", "Бүздәк компоты"н, шифалы үләндәрен һ.б. алып килгәндәр.\nӘ Мәләүез районының мәҙәни-ял үҙәге хеҙмәткәрҙәре урындағы брендҡа әйләнгән ҡыҙыл эремсек менән сейәле май тураһында ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр бирҙе. "Мәләүез ынйылары" халыҡ фольклор ансамбле (етәксеһе - Гөлсөм Хисаметдинова) Башҡортостан данын Мәскәү, Санкт-Петербург, Ырымбур ҡалаларында үткән һабантуйҙарҙа ла яҡлаған.\nШишмә районынан Нурия Мирғәлиева ауырлығы утыҙ килограмдан ашыулыҡ урама бешергән.\n“Ҡымыҙ FEST” фестивалендә милли эсемлекте етештереү буйынса оҫталыҡ дәрестәре биләмәләре эшләне. Баймаҡ районының Йомаш ауылынан Сәриә Аҡбулатова кәзә ҡымыҙы, кәзә һөтөнән әҙерләнгән сыр, ҡорот, ҡаймаҡ кеүек ризыҡтар тәҡдим итте.\nБарлыҡ саралар "Роспотребнадзор"ҙың талаптарын теүәл үтәп ойошторола.