Яҡты маяҡ булды | Юрюзань\nЯҡты маяҡ булды\nОпубликовано 29 Апрель, 2011 - 10:24. Автор: Лилия\nБашҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, БР Президенты ҡарамағындағы дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы\nпрофессоры, билдәле йәмәғәт эшмәкәре, Салауат районының\nПочетлы гражданы Радил Ҡыяметдин улы Мөхәмәтдинов 2 майҙа\n75 йәшен билдәләй.\nРеспубликабыҙҙың ауыл хужалығын үҫтереү, ер ресурстарын дөрөҫ файҙаланыу, тирә-яҡ мөхитте һаҡлауға, ауылдарҙы социаль яҡлау мәсьәләләренә 50 йылдан ашыу ғүмерен арнаған Радил Ҡыяметдин улын ысын мәғәнәһендә ер кешеһе, ер хужаһы тип әйтеп була.\nУл сығышы менән Ҡыйғы районынан. Бала сағы һуғыш йылдарына тура килеп, һуғыштан һуңғы йылдар ауырлығын татып үҫһә лә, тырыш, зирәк үҫмерҙең белемгә ынтылышы ҙур була. Үрге Ҡыйғы урта мәктәбен 1954 йылда тамамлап, Ауыл хужалығы институтының агрономия факультетына уҡырға инә. Йәш белгес хеҙмәт юлын юллама буйынса үҙ районының “Победа” колхозында агроном булып башлай. Әүҙем, принципиаль егетте 1960 йылда Ҡыйғы район комитетына секретарь итеп һайлайҙар. Оҙаҡ та үтмәй өмөтлө белгесте Салауат исемендәге колхозға рәйес итеп тәғәйенләйҙәр.\n1965 йылда, Салауат районы республика Хөкүмәте ҡарары менән элекке сиктәрҙә тергеҙелгәс, 28 йәшлек кенә Радил Мөхәмәтдиновты Салауат район партия комитетының беренсе секретары итеп ебәрәләр.\nБеҙҙең районды Р. Ҡ. Мөхәмәтдинов 17 йыл буйы етәкләп, уны бар яҡлап та алға сығарыу өсөн күп көс һала. Шуға ла 1965 – 1982 йылдар райондың үҫеш, ҙур объекттар төҙөлөшө, иҡтисадта, ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә ирешеү йылдары булды. Эшләгән дәүере тураһында Р. Ҡ. Мөхәмәтдинов “Салауаттар – минең ғорурлығым” тигән очерк яҙып, “Салауат ере, батыр төйәге” исемле район энциклопедияһында баҫтырып сығарҙы.\nТынғыһыҙ, эшлекле етәксегә тағы ла артта ҡалған Тәтешле районын алдынғылар рәтенә сығарыу бурысы ҡуйыла. Күп йылдар дауамында тупланған тәжрибә, аҡыл, эшһөйәрлек, кешеләр менән уртаҡ тел таба белеү һәләте, көслө характер бында ла ярҙам итә. Тәтешле районы барлыҡ күрһәткестәр буйынса ла алға китә.\n1987 йылда Радил Ҡыяметдин улын Өфөгә, Ауыл хужалығы министрлығына эшкә алалар. 1991 йылда Башҡортостан Республикаһының Ер ресурстары һәм ер төҙөлөшө комитетын ойоштороп, 1998 йылға тиклем уның рәйесе вазифаһын башҡара. Башҡортостан ерҙәрен һаҡлау, иҫәпкә алыу кеүек мөһим эштәр йөкмәтелә был комитетҡа.\nБөгөн дә Радил Мөхәмәтдинов беҙҙең арала: халҡына, еренә хеҙмәт итеүен дауам итә. Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы профессоры булараҡ, бай хеҙмәт һәм тормош тәжрибәһен йәштәр менән уртаҡлаша.\nРайон етәкселеге уны төрлө кәңәшмәләрҙә, агрономик конференцияларҙа сығыш яһарға саҡыра. Тынғыһыҙ остаздың ер мөнәсәбәттәренә ҡағылышлы мәҡәләләре республика матбуғатында даими баҫылып тора.\nБылтыр декабрь айында районыбыҙҙың 75 йыллығына арналған тантанала арҙаҡлы яҡташтарыбыҙ Хәнифә Искәндәрова, Мәрйәм Кәримова менән бер рәттән Радил Мөхәмәтдиновҡа ла “БР Салауат районы муниципаль районының Почетлы гражданы” исеме бирелде. Был исем салауаттарҙың һәр саҡ алға әйҙәүсе яҡты маяҡ булған элекке етәкселәренә ҡарата тәрән ихтирамын һәм ҙур рәхмәтен сағылдырҙы.\nШәхси тормошонда ла бик бәхетле кеше ул Радил Ҡыяметдин улы. Тормош иптәше Сара Шәмсетдин ҡыҙы менән ике ул, бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерҙеләр. Оло улдары Ирек ошо көндәрҙә “Россельхозбанк”тың Башҡортостан буйынса идаралығы етәксеһе итеп тәғәйенләнде, Шамил БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың секретариат бүлеген етәкләй, ҡыҙҙары Ирина – юғары категориялы врач, республика дауаханаһы лабораторияһы мөдире.\nБалалары, 7 ейәне, 2 ейәнсәре, 2 бүләһе – Мөхәмәтдиновтар ғаиләһенең ғорурлығы ла, шатлыҡ, бәхетле тормош сығанағы ла.\nРайон гәзите уҡыусылары исеменән Радил Ҡыяметдин улы Мөхәмәтдиновты юбилейы менән ихлас ҡотлап, изге теләктәребеҙҙе юллайбыҙ.


Рәсәй хөкүмәте ышанысын юғалтҡан етәкселәрҙең исемлеген төҙөйәсәк. Уны дәүләт мәғлүмәт селтәренең дәүләт хеҙмәте бүлегендә урынлаштырыу күҙаллана. Власть органдарынан ышанысын юғалтыу сәбәпле вазифаһынан бушатылыусыларҙың берҙәм исемлеген төҙөү тәҡдиме Рәсәйҙең хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы тарафынан әҙерләнгәйне.\nАуыл хужалығын күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәт ҡытай халыҡ республикаһынан йыуылмаған картуф индереүҙе тыйҙы. Бүлбеләрҙәге тупраҡта Рәсәй үҫемлектәр донъяһына зыян килтерерҙәй бөжәктәрҙең йомортҡалары йәки ҡарышлауыҡтары булыуы ихтимал тигән аңлатма биргән белгестәр.\nРәсәй президенты Владимир Путин ер тетрәү сәбәпле Италия халҡының ҡайғыһын уртаҡлашты. рәсми телеграмма илдең министрҙар советы рәйесе Матио Ренци исеменә ебәрелде. Аппенин ярымутрауында сейсмик әүҙемлек һөҙөмтәһендә 73 кешенең ғүмере өҙөлдө, йөҙҙөн ашыуы йәрәхәтләнде тип хәбәр итә мәғлүмәт сығанаҡтары.\nТөркиә танктары Сүриә сиген үтте. Илдең ҡораллы көстәре Джараблус ҡалаһын рәсәйҙә тыйылған Ислам дәүләте террор төркөмөнән азат итеү операцияһын уҙғара тип билдәләй рәсми сығанаҡтар. Шул уҡ ваҡытта был аҙым Сүриә хөкүмәте тарафынан оккупация һәм ил мөстәҡиллеген боҙоу тип баһаланды. Рәсәй сит ил министрлығы ла Төркиәнең операция уҙғарыуына борсолоу белдерҙе. Дипломаттар фекеренсә, төбәктә милләт-ара хәл киҫкенләшеүе, ғәрәптәр менән курдттар араһында ҡораллы бәрелештәрҙең артыуы ихтимал.\nГлобаль селтәрҙә донъялағы иң ҙур һауа судноһының ҡолап төшкән мәлен һүрәтләгән видеояҙма урынлаштырылды. Британияла Аирлендер-10 исемле самолет һәм дирижабль гибридының тест осоштары яһалды. Яҙманан күренеүенсә, башланғыста талғын ғына һауаға күтәрелгән аппарат кинәт мороно менән ергә ҡаҙалды.


Еңеү паркында тағы ла бер иҫтәлекле урын – хәрби техника аллеяһы асылды | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n07 октября 2015 — 16:42\nУнда ҡала хакимиәте вәкилдәре, саҡырылған ҡунаҡтар,һуғыш һәм тыл ветерандары, хәрбиҙәр, кадеттар ҡатнашты. Ҡала хакимиәте Еңеү паркын төҙөкләндереү һәм йәшелләндереү йәһәтенән күп көс һала. Бындда хәҙер акация ла, гвоздика ла бар. Сәскә түгел, Халыҡ телендә сәскәле артиллерия машиналары булараҡ билдәле 122 һәм 152 мм калибрлы үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмалары. Әлегә аллеяла 11 хәрби техника урынлаштырылған, киләсәктә уны 52 берәмеккә еткерергә тигән ниәт тә бар. Яңы аллеяла бронялы пехота машиналары, зенит ҡоролмаһы, бронетранспортер ҙа урын алған. Данлы тарихы булған техника аллея ысын мәғәнәһендә ҡаланың тарихи урынына әйләнәсәгенә шик юҡ. Ә башҡала халҡына хәрби техника аллеяһына ҡуйылған экспонаттарға һаҡсыл булырға кәрәк. Үткән быуаттың 70-80 йылдарында сығарылған был хәрби техника өлгөләре әле лә хәрби көстәрҙә ҡулланыла.Күптәр был техниканы тәүге тапҡыр күрә. БТР, БМП-лар менән бәләкәстәрҙән алып өлкән йәштәгеләргә тиклем – барыһы ла ҡыҙыҡһыныу менән танышты.Ике көндән Еңеү паркы, йәнә, ҡала халҡын һәм ҡунаҡтарҙы үҙенә саҡыра.Бында 8 октябрь тыл хеҙмәтсәндәренә арналған һәйкәлде асыу тантанаһы үтәсәк.


Яҙыусының моң көмбәҙе\nКиң ҡоласлы актриса.\nБашҡортостандың халыҡ артискаһы Гүзәл Маликова.\nТелсе, ғалим Вәкил Хажин\nМаҡтап ҡурай уйнаһам,бөтмәҫ тә торған көй булыр.\nБашҡортостандың халыҡ артисы,республикабыҙҙың Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр премияһы лауреаты Роберт Юлдашев.\nЯҡты йондоҙ ине...\nБР халыҡ, РФ атҡаҙанған артискаһы Асия Нафикованың яҡты иҫтәлегенә арнала.


Ялыу Адвокат Адвокат Хәл Дисциплина - Бөтә Япония онлайн юрист. Юпонский хоҡуҡи портал адвокат ҙур.\nЯлыу Адвокат Адвокат Хәл Дисциплина\nЯлыу биреү өсөн адвокат, адвокаттар адвокат хәлде офистың телефоны буйынса мөрәжәғәт итергә (303) 457-5800, йәки бушлай номер буйынса (877) 888-1370Зинһар, хәле яҙма ялыу биргән мөрәжәғәттәр формаһы буйынса адвокат адвокат алдында офистың телефоны булып. әгәр яҙма ялыуы. Офисына шылтыратып ялыу менән һеҙ булғанға, һеҙ үҙәк булған бүлектә впускной йәлеп итеү, уларға ялыу тикшереү процесында тәүге аҙым булып тора.\nТүгел, адвокаттар, тәфтишселәр бүлеге тарафынан һеҙ биргән һорау тураһында ялыуҙы һеҙ үҙәк впускной.\nВпускной тәфтишсе йәки юридик консультация биреү тураһында ялыу бирә алмаған фекерҙе һеҙ. Моғайын, һеҙҙең үҙәк бүлек ялыуҙы тикшереү өсөн адвокат впускной итеп тәғәйенләнә. Адвокат бөтә, впускной үҙәк эшләй юридик бүлегендә практика ҙур тәжрибәгә эйә. Йәки адвокат йә тәғәйенләп түгел, адвокаттар, тәфтишселәр буйынса ялыуҙы һеҙ элемтәгә керергә һеҙҙең менән мөмкин тиклем тиҙерәк. -Күп ялыу, ғариза биргән офисы, көнөнә бер нисә тоткарлыктар. Аңлау мөһим, - тип хәлдәре ҡарай алмай, суд ҡарары адвокат адвокаттар, судьялар һәм мировой судьялар ҡатнашты. Бынан тыш, адвокаты, юридик ярҙам күрһәтеү мөмкин түгел, һеҙгә һәм һеҙҙең һорау түгел, ялыу һеҙгә тәғәйенләнә.\nКолорадо адвокаттарҙың профессиональ ҡағиҙәләрҙе үтәү тәртибен көйләй юрисдикция сикләнмәй.\nЯлыу биреп була, зинһар өсөн, түбәндәге мәғлүмәттәр бар: иғтибар, был хәлде офистың судья адвокат адвокат ялыуын ҡарап түгел, башҡа ҡала судтары судьяларының һәм мировой судья. Колорадский судья судҡа ялыу биреү буйынса дисциплина-ара комиссия ебәрергә тейеш була.


7 Сентябрь 2020, 17:49\n"Ҡыярҙарҙың һары тышлылары ғына ҡалдымы? Ташларға ашыҡма. Ҡышҡыһын табынға ҡыҙыл ҡыяр ҡуйып аптыратырһың. Моғайын да ҡыҙыл сөгөлдөрҙөң дә ваҡтары ҡалғандыр баҙға төшмәйенсә. Мин уларҙың икеһенән "Ҡыҙыл ҡыяр" маринадланым", - ти Лилиә Һаҡмар.\nҠыярҙарҙың һары тышлылары ғына ҡалдымы? Ташларға ашыҡма. Ҡышҡыһын табынға ҡыҙыл ҡыяр ҡуйып аптыратырһың. Моғайын да ҡыҙыл сөгөлдөрҙөң дә ваҡтары ҡалғандыр баҙға төшмәйенсә. Мин уларҙың икеһенән "Ҡыҙыл ҡыяр" маринадланым.\nТышы һары ҡыярҙар,\nһарымһаҡ, маринадлау өсөн тәмләткестәр (борсаҡ ҡара борос, ҡәнәфер, лавр япрағы, гәрсис, укроп орлоғо), тоҙ, шәкәр, уксус(9%).\nСөгөлдөр менән ҡыярҙы бер иш күләмдә алырға. Сөгөлдөрҙө 10 минут ҡайнатырға һәм тышын әрсергә. Ҡыярҙың да тышын әрсергә һәм ҡайнар һыуға тығып алырға. Өс литрлыҡ банкаға сама менән 5 сөгөлдөр китә. Ҡалғаны-ҡыяр. Банкаларҙы тултырғас, өҫтөнә ҡайнар маринад ҡойорға. 3 минуттан маринадты кәстрүлгә ҡойоп алып яңынан ҡайнатырға. Банкаға тәмләткестәр һалырға. Ә маринад әҙерләү һыуына тоҙ, шәкәр, уксус ҡушырға һәм ҡайнатырға.Аҙаҡ ҡайнар килеш банкаға ҡойоп, эҫе һыуҙа тотолған тимер ҡапҡас менән ябырға һәм баштүбән ҡуйырға. Өҫтөнә сепрәк ҡаплап 4-5 сәғәт тоторға һәм әйләндереп, һыуытырға. Һыуытҡыс йә баҙҙа һаҡларға.\nМаринад:(1 литр һыуға)\nтоҙ-2 аш ҡалаҡ\nшәкәр - 3 аш ҡалаҡ,\nуксус - 3 аш ҡалаҡ.\nБер банкаға яҡынса 2 литр маринад китә.\nБыл ҡыяр менән сөгөлдөр - төрлө турамаларға, борщҡа, гарнирға һәм былай ғына ашауға бик тәмле.\nЛилиә Ҡәйепова (Лилиә Һаҡмар)


Барыһы ла сағыштырыуҙа күренә\n3 Июль 2019, 12:06\nМин Хәйбулла районы ҡыҙы, Ейәнсураға килен булып төшөп, күп йылдар Ярғайыш ауылында йәшәйем. Тыуған яҡтарыма ҡунаҡҡа ике районды сикләп торған Шайтантау аша йөрөйбөҙ. Быйыл да май айында шулай юлға сыҡҡас – үҙ күҙҙәремә үҙем ышанмай торҙом!\nБала сағым үткән тауҙы танырлыҡ түгел! Бығаса оҙаҡ кибә алмай ятҡан саҡыр-соҡорло юлдар – тигеҙләнгән. Урман һыҙаттары таҙартылған, тәртиптә. Урмандарҙы янғындарҙан һаҡлау маҡсатында, уратып һөрөп сығылған. Янғын щиттары ҡуйылған. Уларға ҡуйылған шлагбаумдарҙы күргәс, үҙемде хатта сит ил киноһындағылай хис иттем...\nБаҡтиһәң, хозур тәбиғәтте тәртипкә килтереп, тәрбиәләп тороусылар – “Шайтантау” заповеднигында егерь булып эшләүсеүҙебеҙҙең егеттәр – Ғилман Хөсәйенов, Миңнейәр Хужәхмәтов икән! Үҙ эштәрен урын-еренә еткереп эшләгән тәбиғәт һаҡсыларына афарин!\nШайтантауҙан төшкәс, сәфәребеҙ Хәйбулла юлдары буйлап дауам итә. Һүҙ юҡ, Йәнтешкә тиклем юл яҡшы. Быға ауылда балалар шифаханаһы урынлашыуы сәбәпселер, тигән фекер тыуҙы. Сөнки Йәнтештән ары юлдар шул тиклем насар ине. Ямғыр көндө юлдан кәйелә-кәйелә йөрөүҙәр күптән онотолғайны.\nБеҙ йыш ҡына юлдар насарлыҡҡа зарланабыҙ. Ә насар юлдарҙың ниндәйлеген күптән онотҡанбыҙ икән. Юғарыға ҡарап – фекер ит, түбәнгә ҡарап шөкөр ит, тип белмәй әйтмәйҙәр шул. Ярғайыш– район үҙәгенән иң алыҫта урынлашҡан ауыл, әммәҡойма ямғыр булһынмы, ыжғыр буранмы – шөкөр, юлһыҙ ҡалғаныбыҙ юҡ.Юл ғазабы нимә икәнлеген онотҡанбыҙ икән – был Юл ремонт-төҙөлөш идаралығы хеҙмәткәрҙәренең эшенең һөҙөмтәһе.\nБарыһы ла сағыштырыуҙа күренә, тиҙәр. Бына шулай ҡыҫҡа ғына сәфәрҙән ошо һүҙҙәрҙең хаҡлығына ғына түгел, үҙебеҙҙә тормоштоң матурыраҡ булыуына инанып ҡайттым.


17 Апрель 2018, 13:37\nӘкиәт урынына олатаһы тарихтарын тыңлап үҫә Зилә. Әсәһенең атаһы Яхъя Күжәхмәтов телдәр, ҡыҙыҡһыныусан ейәнсәрен етәкләй ҙә урман-тауҙарға, ҡырҙарға алып китә.\n…Әкиәт урынына олатаһы тарихтарын тыңлап үҫә Зилә. Әсәһенең атаһы Яхъя Күжәхмәтов телдәр, ҡыҙыҡһыныусан ейәнсәрен етәкләй ҙә урман-тауҙарға, ҡырҙарға алып китә. Бүгәсәү һуғышы, аҡтар-ҡыҙылдар хаҡында һөйләй, халыҡ йырҙары тарихын ер-һыу атамаларына бәйләп бәйән итә, сос ҡыҙыҡайҙың хәтеренә һалып ҡалдырырға тырыша. Тик ҡыҙыҡай бик бәләкәй була шул, күп нәмәләр иҫендә ҡалмай. «Их, саҡ ҡына ҙурыраҡ булмағанмын, әллә күпме нәмәне яҙып алыр инем, – ти Зилә Лира. – Ни тиклем мәғлүмәт киткән олатайым менән! Шәғәле Шаҡмандың ҡәберен табыуҙа ла уның ярҙамы ҙур булған»... Тарихҡа һөйөү бәләкәс ҡыҙҙың йөрәгенә шулай иртә һалына. Дүртенсе синыфта таратҡан әсбаптар араһынан тарих китабын һайлай ҙа йотлоғоп уҡып бөткәнен һиҙмәй ҙә ҡала. Ҡыҙығып китеп, китапхананан барлыҡ кластарҙың тарих китаптарын йыйып, 10-сы синыфтыҡына тиклем уҡып сыға. Теманы һөйләргә баҫтырһа, туҡтата алмай бер була уҡытыусы, етер, беҙ әле ул тиклем төптән уҡымайбыҙ, ти, ә Зилә белгәнен һөйләп ҡалырға тырыша...


Батша балығын Ҡыҙырбаҡта үрсетәләр\n23 Октябрь 2018, 13:42\nБеҙҙең районда тәүге бағыр хужалығы асылды\nБағырҙы (форель) ҡиммәтле һәм тәмле булғаны өсөн әүәл юғары ҡатлам кешеләренә генә табынға биргәндәр. Шуға ла был балыҡты “батшалар” балығы, тиҙәр. Улар шәп ағымлы, шишмә кеүек саф һыуҙа ғына тереклек итә. Өфө эшҡыуарҙары Марат Миңлебаев менән Эдуард Шәрәфетдинов Ҡыҙырбаҡ ауылы эргәһендәге Ләзә йылғаһында, уның һыуы тап шундай сифаттарға эйә булғаны өсөн, бында балыҡсылыҡ хужалығын ойоштора ла инде.\nҠыҙырбаҡ, район үҙәгенән бик үк алыҫ булмаһа ла, ул ауыл бөгөн ташландыҡ хәлдә тиерлек. Ләкин бындағы тәбиғәттең хозурлығы күптәрҙе ғашиҡ итә. Баш ҡала егеттәре Марат Миңлебаев менән Эдуард Шәрәфетдинов, былтыр ауылдан бер саҡрым тирәһе ятҡан ерҙе ҡуртымға алып, ошонда бағыр үрсетә башлай. Улар Ләзә йылғаһы эргәһенә өс канал төҙөй һәм Пермь крайынан алып ҡайтылған 10 мең баш ике төрлө бағыр балығы селбәрәһен ебәрә. Балыҡтарҙы экологик таҙа ем менән генә туҡландыралар. Әлбиттә, гүзәл тәбиғәтле урында ойошторолған хужалыҡ менән ҡыҙыҡһыныусылар ҙа табыла.\n– Быйыл йәй бында туристар килде, шул иҫәптән Өфө, Ырымбур, Пермдән скандинав хәрәкәте клубы вәкилдәре лә булып китте, – ти эшҡыуарҙар.\nҠунаҡтар өсөн уңайлыҡтар эшләнгән: туҡталҡалар, мангал һәм ял итеү урыны бар. Киләсәктә бәләкәй йорттар, мунса төҙөү ҙә күҙаллана. Туристар ошонда бағыр ҡармаҡлап, балыҡ ҡурып, уның тәмен татый ала. Бөгөн балыҡтар үҫеп, тауар ауырлығы хәленә етешкән.\n– Бағыр хужалығының тәүге төҙөлөшөн тамамланыҡ, – ти балыҡсылыҡ предприятиеһы хужалары Марат Миңлебаев менән Эдуард Шәрәфетдинов. – Уның ҡеүәте – йылына 30 тонна балыҡ етештереү. Артабан иһә Ләзә йылғаһында ҡырағай бағырҙарҙы тергеҙеү, Йүрүҙән йылғаһында бәрҙе балығы үрсетеү планда тора.\nҒөмүмән, эшҡыуарҙарҙың киләсәктә районда агро-туристик кластер йүнәлеше буйына пландары ҙур. Балыҡсылыҡ тармағы йәйелдерелеүе иҡтисадҡа, өҫтәмә эш урындары булдырылыуына, туризм үҫешенә лә ыңғай тәьҫир итәсәгенә шик юҡ. Был бит беҙҙең районда ойошторолған Рәсәйҙәге тәүге геопарк өсөн дә мөһим.


Бөгөн Тула өлкәһенең Плеханово ҡасабаһында урындағы сиған диаспораһы вәкилдәре газ селтәрен хеҙмәтләндереүселәргә һөжүм иткән. Асыҡланыуынса, улар йорттарын зәңгәр яғыулыҡҡа законһыҙ тоташтырған. Газүткәргестәге етешһеҙлектәрҙе ремонтлаусыларға таш һәм күҫәк менән ҡораллаған бер төркөм кешеләр ҡаршы сыҡҡан. Низағ тәртип һаҡлау органдары ярҙамында хәл ителгән.\nДағстандың Хасавюрт районында бөгөн Рәсәйҙә тыйылған Ислам дәүләте террор төркөмө менән бәйле өс кеше ҡулға алынды тип хәбәр итә Террорға ҡаршы милли комитеттың матбуғат хеҙмәте. Улар ғәйебен танып, йәшерелгән шартлатҡыстар тураһында ла хәбәр иткән, тип билдәләнә мәғлүмәттә.\nГермания Төркиәнең баш ҡалаһы Анкаралағы илселеге менән Истабулдағы консуллығының эшмәкәрлеген ваҡытлыса туҡтатты. Был турала илдең сит ил эштәре министрлығы сығанаҡтарына һылтанып, Дейтче велле телеканалы хәбәр итә. Мәжбүри сара дипломаттарға ҡаршы террор ғәмәле ҡурҡынысы менән бәйле тип аңлатма биргән тышҡы ведомство вәкиле.\nСүриәнең төньяҡ өлөшөн контролдә тотоусы курдтар федератив төбәк ойоштороуҙары тураһында белдерҙе, тип хәбәр итә Ассошейтед -пресс мәғлүмәт агентлығы. Федератив төбәк ойошторолоуын Ираҡ Курдистаны вәкилдәре лә хуплап сығыш яһаған. Ваҡиғаға аңлатма биреп Рәсәй президенты матбуғат секретары Дмитрий Песков Сүриә курдттарының мәсьәләһен көйләү, тотошлайға Сүриәнең эске мәсьәләһе, уны урындағы халыҡ хәл итергә тейеш. Беҙҙең өсөн иң мөһиме илдең бөтөнлөгөн һаҡлап ҡалыу тип белдерҙе.\nКоко Шанель икенсе донъя һуғышы мәлендә нацистар менән хеҙмәттәшлек итеүҙә ғәйепләнә. Францияның юғары мода йорттарының береһенә нигеҙ һалыусы, билдәле модельер фашист Германияһы разведкаһы абверҙың агенты булыуын дәллиләүсе йәшерен архив документтары асыҡланған.


Рәсәй сауҙа һәм сәнәғәт министрлығы ағас йорттар төҙөлөшөнә ташламалы ипотека программаһын раҫлау кәрәклеге тураһында тәҡдим менән сығыш яһаны. Ведомство етәксеһе Денис Матуров фекеренсә, бындай алым төҙөлөш материалдары сәнәғәте үҫешенә етди этәргес бирәсәк.\nРәсәй Ҡораллы көстәрендә хәрби әҙерлек кимәле тикшерелә. Баш командующий, Владимир Путиндың бойороғо менән 14 июнь иртәһенән күнекмәләр үтә. Техниканы һәм ҡоралды һаҡлау шарттары, хәрби идара итеү органдары эшмәкәрлеге тикшерелә тип хәбәр иткән оборона министры Сергей Шойгу. Күнекмәләр 22 июнгә тиклем дауам итә.\nНАТО-ның күп милләтле дүрт батальонын Көнсығыш Европа илдәренә урынлаштырыу 2017 йылда башланыуы ихтимал. Был турала альянс етәкселегендәге сығанаҡтар хәбәр итә. Өҫтәлмә хәрби берәмектәрҙең милли составы һәм һаны тураһында һуңғы ҡарар НАТО ойошмаһының Варшавала үтәсәк саммитында билдәле буласаҡ. Күп милләтле батальондарҙы Балтик буйы илдәрендә һәм Польшала урынлаштырыу күҙаллана.\nҠаҙағстандың Аҡтүбә ҡалаһында террор ғәмәле ойоштороусыларҙың Сүриә менән бәйләнештә булыуы ихтимап. Был турала илдең эске эштәр министры Ҡолмөхәмәт Ҡасымов белдергән. Ведомство етәксеһе тәфтишселәргә һылтанып, радикалдар террор ғәмәле алдынан фатирҙарҙың береһендә йыйылып әлегә билдәһеҙ ҡалған башлыҡтарының мөрәжәғәтен тыңлауы тураһында һөйләп үткән.\nРәсәйҙә тыйылған «Ислам дәүләте» террор төркөмө башлығы Абу Бакр Әл Бағдади үлтерелде. Был турала Британияның Дейли Мирор гәзите хәбәр иткән. Бағдади Ҡушма штаттар етәкләгән террорға ҡаршы коолицияның һауа һөжүме һөҙөмтәһендә юҡ ителгән. Шул уҡ ваҡытта мәғлүмәттең дөрөҫлөгә әлегә раҫланмаған.\nУЕФА Рәсәй йыйылма командаһын Франциялағы ЕВРО-2016 турниры аҙағына тиклем шартлы рәүештә дисквалификацияланы һәм Рәсәй футбол союзына 150 мең евро штраф һалды. Рәсәй -Бөйөк Британия матчынан һуң Марселдә фанаттар араһында бәрелештәр теркәлде. Тәртип боҙоуҙар ҡабатланған осраҡта ил йыйылма командаһы ЕВРОПА чемпионатынан бөтөнләй төшөп ҡалыуы ихтимал.


Санкт-Петербургта башҡорт киноһы фестивале уҙғарыла // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nСанкт-Петербургта башҡорт киноһы фестивале уҙғарыла\n16:15, 29 сентября 2016 Мәҙәниәт\nСанкт-Петербургта башҡорт киноһы фестивале уҙғарыла. Был хаҡта социаль селтәрҙәрҙә «Аманат» башҡорт йәштәре ассоциацияһы хәбәр итә. Фестиваль Рәсәй киноһы йылына һәм «Кешегә хат» халыҡ-ара кинофестиваленә арналған.\nСанкт-Петербург мәҙәниәт һәм сәнғәт университетының кинозалында анимация һәм нәфис, шул иҫәптән йәш режиссер Айнур Асҡаровтың фильмдары күрһәтелә. Сарала Өфөнән дә ҡунаҡтар — режиссер, ТЭФИ премияһы һәм халыҡ-ара фестивалдәр лауреаты Вилүрә Иҫәндәүләтова, «Башҡортостан» киностудияһының производство етәксеһе Гөлнур Ильясова ҡатнаша. Абруйлы ҡунаҡтар — Милләт-ара мөнәсәбәттәр буйынса комитет рәйесе Олег Махно һәм Санкт-Петербургтағы Милләттәр йорто директоры Елена Кузнецова.\nФильмдар рус теленә тәржемә ителгән. Сара киске сәғәт 6-ла башлана, инеү ирекле.


Баш ҡалала ҙур фирмаларға ялланып йөк ташыусылар һаны ун меңдән ашып китә\nКөрсөк тигәндәре уларҙы ла ситләп үтмәй. Эш биреүсе фирмалар ябыла, килешеүе буйынса ғына эшләүсе водителдәр хеҙмәт хаҡын ваҡытында биреүҙе талап итеп, тауар ташыуҙы туҡтатып тороу осраҡтары арта.\nБыл ир-егеттәр барыһы ла йөк ташыу менән шөғөлләнеүсе ҙур ғына фирмала килешеү буйынса эшләй. Улар 28 февралдән алып рейстарға сыҡмай. Эш бар, әммә хеҙмәт өсөн түләү ноябрҙән бирле тотҡарланып килә.\nИр-аттар бурыстарын түләүҙе талап итеп ишек төбөндә тапана.\nНоябрҙән алып был егеттәрҙе: «Аҡсаны киләһе ай аҙағында тулыһынса түләрбеҙ», тигән буш вәғәҙәләр менән өмөтләндерәләр.\nҮҙ иҫәбебеҙгә эшләйбеҙ, бензинды ла кеҫәбеҙҙәге аҡсаға һатып алабыҙ. Егеттәрҙең барыһы ла тиерлек муйындан бурысҡа батҡан, банктан алған кредит буйынса иҫәпләшеүҙе әйтеп тораһы ла түгел.\nТипһә тимер өҙөрҙәй утыҙлаған ир-аттың фирма менән килешеү буйынса йөк ташыуы хеҙмәт кенәгәһенә индерелмәй. Уларға ошоға тиклем хеҙмәт баҙарында үҙҙәрен ирекле ҡош итеп тойоуы уңайлы булған. Әммә тауыҡ иттәре, йомортҡаларҙы көнөнә егерме биштән ашыу сауҙа нөктәләренә ташыусылар бер көн килеп алданып аҡсаһыҙ ҡалырбыҙ тип башына ла индермәгән.\nДенис Тришин, водитель-экспедитор: «Минең ике балам бар, кесеһе балалар баҡсаһына йөрөй, өлкәне сығарылыш сыныфында уҡый. Тиҙҙән уға уҡырға инергә ҙур сығымдар кәрәк буласаҡ. Ҡайҙа барма, аҡса кәрәк. Бөгөнгө көндә ҡатынымдың елкәһендә ултырам».\nБыға тиклем әле бер, әле икенсе йөк ташыу фирмаларына ялланып эшләү водителдәргә һәм уларҙың ғаиләләренең матди хәленә хәүеф менән янамаған. Ләкин үҙ ағышына ҡуйылған бөтә яҡшы нәмәнең дә осо була.\nАлександр Куров, «Лоджистик» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт етәксеһе: «Был егеттәрҙең хәлен аңлайым, бөтәһенең дә ғаиләһе, балалары бар. Ҡайһы берҙәренә ике йөҙ илле меңдән ашыу бурыс йыйылған. Был бик ҙур сумма. Хәл аңлашыла, уларға балаларын ашатырға, кейендерергә лә кәрәк».\nИҡдисади көрсөк юғары нөктәгә етеп, эш биреүсе менән аралашсы фирма араһында килеп тыуған алты миллиондан ашыу бурыс утыҙҙан ашыу водителдең кеҫәһенә һуға. Быға тиклем уларҙың тәғәйен эш урындары булмаған. Саҡырыу аша ғына эшләп йөрөүҙәре аптырата. Йөк ташыусы фирма яғынан уларҙың ҡатмарлы финанс хәлен еңеләйтергә тырышалар. Егеттәр бергә тупланып прокуратураға ла мөрәжәғәт иткән.


Бөрйән районы топонимдарының һүҙьяһалышы\n1 Бөрйән районы топонимдарының һүҙьяһалышы'\n2 2.1. Ябай атамалар\n2.1 Тамыр һүҙҙән торған топонимдар\n2.2 Шулай уҡ сифаттан, исемләшкән ҡылым формаларынан исемгә күсеп, атамаға, яңғыҙлыҡ исемгә әйләнгән киткән топонимдар бар\n3 2.2.Ҡушма атамалар\n3.1 Ҡушма атамаларҙы тағы һүҙбәйләнеш тибы буйынса ла төркөмләп була\n6 III. ЙОМҒАҠЛАУ\n7 Топонимика өйрәнергә теләүселәргә тәҡдим, күрһәтмәләр\n7.1 Йыйылған топонимик материалды теркәү өсөн топонимик карточка өлгөһө\n8 Хөкүмәт органдарына мөрәжәғәт\n9 Киләсәккә маҡсат\n10 IV. ӘҘӘБИӘТ\n11 V. Ҡушымталар\n12 Ҡушымта: Һүҙлек\nБөрйән районы топонимдарының һүҙьяһалышы'[үҙгәртергә]\nҺәр бер телдә һүҙҙәр һәм һүҙбәйләнештәр мотлаҡ бер системаға, морфологик һәм грамматик ҡанундарға буйһонған була.\nТопонимияла ла шул уҡ хәл. Улар үҙҙәренең һүҙьяһалыш формалары, төҙөлөшө яғынан ғәжәп төҙөк һәм тәбиғи система барлыҡҡа килтергәндәр.\nР.Шәкүр үҙенең хеҙмәте буйынса һүҙьяһалыш йәһәтенән өйрәнелгән атамаларҙы ҙур ике төркөмгә бүлеп йөрөтөргә мөмкин: ябай һәм ҡушма исемдәр.\n“Ғәҙәттә, төп килештә килгән һәм тамыры бер генә һүҙҙән торған, шулай уҡ тамыр һүҙгә ялғауҙар ҡушылып (йәғни морфологик юл менән) яһалған исемдәр ябай атамалар төркөмөнә ҡарай”, – тигән.\nТопонимдарҙы һүҙьяһалыш яғынан төркөмләүҙә мәктәп программаһында үтелгән “Һүҙьяһалыш” темаһы буйынса төркөмләү ҡулайыраҡ, сөнки ул киң ҡатлам уҡыусыларына аңлайышлы. Был бүлек буйынса эшләгәндә, мәктәптә алған белемдәрҙән тыш, Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. әҙерләгән ҡулланма ла ҙур ярҙам итә.\n2.1. Ябай атамалар[үҙгәртергә]\nУлар үҙҙәре ике төркөмгә бүленә:\nТамыр һүҙҙән торған топонимдар[үҙгәртергә]\nКүбеһенсә кеше исемдәренән, этнонимдарҙан торалар.\nКеше исемдәренән: Нөгөш, Монасип, Нәби, Раҡай. һ.б. (Ҡушымта 1)\nЭтнонимдарҙан: Ямаш, Мишәр, Ҡалмаҡай, Ҡыпсаҡ, Һарт һ.б. (Ҡушымта 2)\nШулай уҡ сифаттан, исемләшкән ҡылым формаларынан исемгә күсеп, атамаға, яңғыҙлыҡ исемгә әйләнгән киткән топонимдар бар[үҙгәртергә]\nҺандарҙан: Беренсе күпер, ҡаяһы, Өсөйлө. (Ҡушымта 3)\nСифаттарҙан: Ҡыҫыҡ, Тәпәнәк, Һаһыҡ, Бәләкәй һ.б. (Ҡушымта 4)\nҠылымдарҙан: Етмәҫ, Шыуҙырғыс, Ығышма һ.б. (Ҡушымта 5)\nТамыр һүҙҙәргә төрлө һүҙ яһаусы ялғауҙар ҡушылыу менән барлыҡҡа килгән атамалар: Таш+лы, Кәртә+ле, Күпер+ҙ(л)е, Ҡайраҡ+лы, Өйрәк+ле, Уҫаҡ+лы, Йүкә+ле, Аһы+лы(асалы һүҙенән) һ.б. Был төрҙәге атамаларҙы яһалма сифаттарға индереп була. (Ҡушымта 6)\nТағы ла шуны әйтергә кәрәк: ҡайһы бер атамаларҙың этимологияһын белмәй тороп, уның яһалышын билдәләү мөмкин түгел. Ундайҙарға Имес, Йәүгәҙе, Һөрөмбәт һымаҡтар инә.\nЯбай (бер һүҙле) топонимдарҙан айырмалы рәүештә, ер-һыу атамаларының был төрө ике йәки өс, һирәкләп унан да күберәк һүҙҙән тора.\nҺүҙҙәрҙе ҡушыу юлы менән яһалғанда топоним составындағы аныҡланыусы һүҙ (ғәҙәттә географик термин) аҙаҡта тора. Мәҫәлән, Аҡтау атамаһында аҡ төҫтө, тау географик атама.\nБыл хәл ер-һыу исемдәренең эске тәбиғәте, объектҡа айырым бер характеристика биреү кәрәклегенән килеп сыҡҡан. Миҫалдар: Таҡыясусаҡ, Аратау, Аҡташ, Артышлытау, Аҡбейек, Ташкүпер, Ташкисеү, Күркәтау, Ҡаратау, Оҙонуй һ.б.(Ҡушымта 7)\nАтамаларға тағы бер термин өҫтәлергә мөмкин: Аратау ауылы, Оҙонуй тамағы, Өстамаҡ йылғаһы, һ.б. Был осраҡта бәйләү юлы менән яһалған ҡушма һүҙ барлыҡҡа килә. Һүҙҙәрҙе бәйләү юлы менән яһалған топонимдар күпселекте тәшкил итә. Мәҫәлән, Аҡһыйыр яланы, Артыш тауы, Бәйет тауы, Баҙ тауы, Бесәй ояһы һ.б.(Ҡушымта 8)\nҠушма атамаларҙы тағы һүҙбәйләнеш тибы буйынса ла төркөмләп була[үҙгәртергә]\nҺөйкәлеү юлы менән атамалар яһалыуҙың үҙенсәлеге шунда: тәүге һүҙ төп килеш формаһында тора, ә аныҡланыусы 3-сө зат формаһында була: Ғәлиәкбәр(ҙең) ауылы, Риф(тең) күле, Нөгөш(төң) йылғаһы, Күл(дең) тамағы, һ.б. Был осраҡта эйәреүсе һүҙҙең эйәлек килештәге ялғауы төшөп ҡала, формаль яҡтан төп килештә тора. (Ҡушымта 30)\nЙәнәшәлек юлы менән атамалар осрай: Яңғыҙ ҡарағай, Сыбарайғыр, Суҡҡарағас, Суҡмуйыл, Оло Салажы.\nБашҡарылыу юлы менән яһалған топонимдар -ған, -ҡан ялғауҙарына бөткән ҡылым формалары менән уртаҡлыҡ исемдәрҙән тора. Ҡылым формаһындағы һүҙ аҙаҡта тора: Айыу(ҘЫ)атҡан, Айыу(ҘЫ)ала Яулыҡ(ТЫ)киҫкән, Мыш(ы)(НЫ)атҡан, Тәкә(НЕ)һуйған. Тәүге компонент билдәһеҙ төшөм килештә тора, билдәле төшөм килештә тороуынан кәрәклеге бөтөнләй юҡ.(Ҡушымта 9)\nЯрашыу юлы менән барлыҡҡа килгән топонимдар морфологик яҡтан 3-сө зат яңғыҙлыҡ йәки уртаҡлыҡ исем һәм -ған, -ҡан ялғаулы ҡылым формаһынан торған һөйләмде хәтерләтә: Быҙаүлгән, Бүрәнәшыуған, Ҡыҙүлгән, Мерәҫкиткән, Ҡыҙҙаргиткән. (Ҡушымта 10)\nЙөкмәткеһе һәм һүҙ төҙөлөшө яғынан фонетик үҙгәреш кисергән атамалар: әрл(ҙ)әттенән – Әрҙәкле, аҡһырғаҡтан – Аҫҡараҡ,күкрәүҙән – Ҡоҡрауыҡ, суҡ уҫаҡтан – Суһаҡ, ыҫмаланан – Ыхмайыл. (Ҡушымта 11)\nҠыҫҡартылған һүҙҙәр ҙә осрай: РТС – Ҡурғашлы ауылының элекке исеме, Йәнсалай – Йәнғәле + Сәләхетдин(ай). (Ҡушымта 12)\nИсем булмаған һүҙҙәр ҙә топонимдарҙа үҙенең тәүге морфологик үҙенсәлектәрен юғалтып, яңғыҙлыҡ исем категорияһына күсә: Етмәҫ, Байҡаш, Ҡалыу.\nИркәләү, кесерәйтеү ялғауы ҡабул иткән атамалар: Мәрйәкәй, Си-бә(р)кәй.\nШулай итеп, Бөрйән районы топонимдарының бер өлөшөн тикшереү атамаларҙың төҙөлөшө һәм яһалышы яғынан иң күп ҡулланылған төрҙәрен күҙ алдына баҫтырҙы.\nТөҙөлөшө буйынса ябай һәм ҡушма атамалар бер күләмдә тиерлек. Ябай атама аҙағынан тәүге өлөштө асыҡлаусы һүҙ килеп ҡушма һүҙ барлыҡҡа килә.\nКүберәк ҡушма атама ҡыҫҡартылып, урындың исеме әйтелмәй, ә уның аталышы ғына ҡулланыла. Халыҡ Нәби, Нәби ауылы тиһә лә бер үк урын – ауыл күҙ алдына килә. Күренеүенсә, икенсе компоненттың кәрәклеге юҡ. Мәҫәлән, Тимер ауылына барам – Тимергә барам.\nМорфологик анализ шуны күрһәтте: топонимдар яһалғанда, тамыр һәм яһалма сифаттар күп ҡулланыла. Мәҫәлән, аҡ + тау = Аҡтау, кесе + Нөгөш = Кесе Нөгөш; кәртә + ле= Кәртәле, таш + лы= Ташлы.\nБындай формаға өҫтөнлөк биреү сифаттарҙың функцияһынан килә. -лы/-ле, -та/-тә, -ҙы/-ҙе, -ай/-әй, -са/-сә ялғауҙары атама яһалғанда киң ҡулланыла. Мәҫәлән, Кәртәле, Кәмә(с)ше, Күперҙе, Ҡурыуҙы, Урыһ(ҫ)ай, Суҡраҡты.\nТөп сифаттар топонимдың туранан-тура билдәһен белдерә. Аҡтауҙа аҡ төҫтәге таштар күп, Ҡыҙылъерҙә мәтеһе күренеп ята.\nШартлы сифаттар топонимдарҙа предметтың булыу-булмауына, ваҡытҡа, урынлашыуына бәйле:Муйыллы туғай Яҙғы йорт, Көҙгө йорт, Ҡарағасйорт, Уртайорт.\nТопонимдар яһалғанда, кеше, хайуан, үлән, ағас, ил исемдәре, ҡушаматтар ҡулланылған.\nШул уҡ ваҡытта ил исемдәре (Афғанистан, Пакистан) һирәкләп осрай. Рус теленән ингән атамалар үҙгәртелеп тә (Боғасы – Пугачев тауы), үҙгәртелмәй ҙә (Завод, Волков һ.б.) ҡулланыла. Улар исем һүҙ төркөмөнән.\nҒәлиәкбәр ауылына ҡараған топонимдар араһында Нехочу исемен йөрөткән аҡландың атамаһы рус теленән, ҡылымға ҡарай.\nТикшерелгән топонимдарҙа бүтән һүҙ төркөмдәре – һан, ҡылымдың һөйкәлештәре һәм төркөмсәләре ҡулланыла. Улар яңғыҙ ҙа (Етмәҫ, Ҡалыу һ.б.), ҡушма атама (Беренсе күпер, Көтөүсе яланы (хәҙерге заман сифат ҡылым), Ҡартүлгән (хәбәр һөйкәлешенең үткән заманы) һ.б. яһалғанда ла ҡулланылалар.\nЫмлыҡтарҙан, оҡшатыу һүҙҙәре лә атамалар яһауҙа ҡатнашалар: Сың(ҡ)ғырауыҡ, Сылтырбикә, Шаң(ҡ)ғырауыҡ.\nЯбай атамалар тамырҙан һәм тамырға яһаусы ялғау ҡушылыу юлы менән яһалған һүҙҙән тора.\nҠушма атамалар һүҙҙәрҙе ҡушыу һәм бәйләү юлы менән барлыҡҡа килгәндәр.\nҺүҙҙәрҙе ҡыҫҡартыу юлы менән 2 атама табылды. РТС – ремонтно-техническая станция (был урында тәүҙә ошо объект төҙөлә, һуңынан ауыл барлыҡҡа килеп, Ҡурғашлы исемен ала, сөнки ошо уҡ исем йөрөткән йылға буйында урынлашҡан), Йәнсалай – Йәнғәле һәм Сәләхетдин (ҡушаматы Салай) һүҙҙәренән алынған.\nЙәнәшәлек юлы менән атамаларҙы дөрөҫ яҙыу йәһәтенән ауырлыҡтар осрай. Матбуғатта 2 төрлө яҙыу осраҡтары күренә. Мәҫәлән, Суҡҡарағас яланы – Суҡ ҡарағас яланы.\nНиндәй юл менән яһалыуына ҡарамаҫтан, урынды белдергән атамалар исемләшә һәм уның бөтә категорияларында (күплек һандан тыш) үҙгәрә. Күплек категорияһында ауыл атамаларын ғына ҡулланып була: янһарылар, ғәлиәкбәрҙәр, йәғни ошо ауылда йәшәүселәр.\nҮҙләштерелгән һүҙҙәргә ҡараған Финляндия, Япония һымаҡ ҡушамат йөрөткән урында йәшәүселәрҙе финдар, япондар (японецтар) тип йөрөтөү телдә, һәр хәлдә Бөрйән халҡы телендә нығынған.\nШулай итеп, икенсе гипотеза раҫланды: топонимик материал тел закондары буйынса йәшәй. Улар телдең айырылғыһыҙ бер өлөшө.\nШулай итеп, топонимдарҙың ономастикаһын өйрәнеү донъяға ҡарашты киңәйтә, лингвистик белемде тәрәнәйтә, туған ерҙең географик үҙенсәлек-тәрен яҡшыраҡ үҙләштерергә мөмкинлек бирә һәм исемдәр донъяһында үҙеңде ышаныслы һәм мәғлүмәтле итеп тойорға булышлыҡ итә.\nТикшеренеү эшен башлағанда Бөрйән районы топонимдарының лексикаһын һәм грамматик төҙөлөшөн өйрәнеү, топонимик һүҙлек төҙөү маҡсаттары ҡуйылғайны.\nЕр-һыу атамаларын лексик-семантик яҡтан төркөмләгәндә, уларҙың кеше өсөн теге йәки был урында йүнәлеш алыуҙы еңелләштереү маҡсатында ла маҡсатында барлыҡҡа килеүе, файҙаланыуы асыҡланды.\nМәктәп уҡыусылары араһында үткәрелгән анкета һорауҙарына яуаптар шуны күрһәтте:\n1) район эсендәге топонимдар тураһында әҙ мәғлүмәткә эйә;\n2) тыуған ауылға ҡағылышлы ер-һыу атамаларын ҡулланалар, аңлайҙар, ләкин етерлек кимәлдә түгел.\nОшоларҙан сығып, уҡыусыларҙың топонимик белемен арттырыу маҡсатында тыуған яҡты өйрәнеү түңәрәге эшен йәнләндереү бурысы килеп баҫа.\nТопонимияны өйрәнгәндә, халыҡтың йәнле телен, һөйләш, диалект үҙенсәлектәрен тулыһынса иҫәпкә алып эш итергә кәрәк.\nӨйрәнгәнелгән атамалар, лексиканың үҙ аллы һәм ҡатмарлы ҡатламы булараҡ, йәнле телдә диалекттарҙың фонетик, морфологик закондарына буйһона.\nЯңы дәүерҙәге ер-һыу, урын, ауыл исемдәре һүзьяһалыш күҙлегенән ҡарағанда, әлбиттә, элеккеләре менән бер үк ҡанундар буйынса барлыҡҡа килгән.\nБында яңылыҡ йөкмәткелә, һүҙҙең мәғәнә үҙенсәлегендә. Ә яңылыҡ – яңы осорҙоң исемдәр донъяһындағы сағылышы. Шул уҡ ваҡытта электән килгән атамаларҙы йыябыҙ, өйрәнәбеҙ икән, халыҡ теленең, лексикаһының ҡиммәттәрен өйрәнәсәкбеҙ, һаҡлаясаҡбыҙ.\nТопонимика өйрәнергә теләүселәргә тәҡдим, күрһәтмәләр[үҙгәртергә]\nЕр-һыу атамалары юғалмаһын өсөн, уларҙы теркәп, һүҙлектәр булдырырға мөмкин.\nЙыйылған топонимик материалды теркәү өсөн топонимик карточка өлгөһө[үҙгәртергә]\nНиндәй мәғәнә һалынған?\nЭтимологияһы Төп башҡорт һүҙе.\nНиндәй мәғәнә һалынған? Ороним. Ул Аратауға ҡаршы Нөгөш йылғаһы аръяғындағы тауҙың иң бейек түбәһе. Алыҫтан ҡараһаң, таҡыя кейгән кешенең башына оҡшап тора. Ул түбәнән бөтә тирә-яҡ ус төбөндә генә һымаҡ күренә: алыҫтағы тауҙар армыт-армыт булып күгәреп яталар. Ғәлиәкбәр халҡы был тауҙы бик тә ярата, үҙенең ғорурлығы, талисманы итеп һанай. Халҡыбыҙҙың бөйөк улы З.Вәлиди, Ғәлиәкбәр ауылына йәш сағында ла, граждандар һуғышы йылдарында ла һуғылып үткән һәм Таҡыясусаҡтың башына менеп ҡурай уйнаған.\nЯһалышы. Ҡушма һүҙ. Һүҙҙәрҙе ҡушыу юлы менән яһалған. Таҡыя+сусаҡ.\nБыл топоним халыҡ ижадында.Таҡыясусаҡ үҙенә бәйле бәйет шаһиты ла. Хәл былай була. Берәүҙең һыйырын тау артында айыу йыя һәм һунарсылар уны ҡарауыллап атырға булалар. Төн ҡараңғы була. Емтек янына бер ҡара нәмә яҡынлай башлағас, уны атып йығалар. Яҡтырғас ҡына , айыу тип, яңғыҙ ҡатындың ҡара һыйырын атҡандарын күргәндәр. Ауылдың төртмә теллеләре оҙаҡламай бәйетен дә сығарып ҡуялар:\nТопонимдың телмәрҙә ҡулланылышы. Мин, Таҡыясусаҡҡа менеп, тирә-яҡты байҡап торорға яратам.\nТап бына ошондай юл менән ер-һыу атамаларын йыйып, өйрәнеп, ер-һыу тарихын һаҡларға мөмкин.\nХөкүмәт органдарына мөрәжәғәт[үҙгәртергә]\nМатбуғат биттәрендә, карталарҙа, аншлагтарҙа топонимдарҙы яҙғанда, башҡортса әйтелеш, яһалыш закондарын иҫәпкә алып, тәү мәғәнәһенең боҙолоуына юл ҡуймаҫ өсөн урындағы халыҡ менән кәңәшләшеп эшләргә кәрәк.\nҺәр ауылдың, райондың топонимдар буйынса китабын булдырыу эшен тиҙләтергә кәрәк.\nБөрйән районы топонимикаһын яңы асыштарға юлығыу маҡсатында ошо йүнәлештә өйрәнеүҙе дауам итергә.\nБөрйән районы ер-һыу атамаларының этимологияһын өйрәнеү.\nУсманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө ”Китап”, 2000.\nКеше исемдәренән Нөгөш, Монасип, Нәби, Раҡай.\nЭтнонимдарҙан Ямаш, Мишәр, Ҡалмаҡай, Ҡыпсаҡ, Һарт.\nҺан Беренсе күпер, Бәргәзә, Берлек, Бертеш, Бәштин – биш тин һүҙенән, Өсуй, Өстамаҡ, Өс туған ҡаяһы, Өсөйлө.\nАғиҙел, Аҡбалсыҡ йылғаһы, Аҡбейек, Аҡҡашҡа, Аҡбулат, Аҡтау, Аҡһыйыр яланы, Аҡсабикә, Аҡташ, Алағуян, Алағуян башы, Арҡыры йылға, Байғаҙы, Байтулла, Байғотоҡ, Баймырҙа, Байназар, Бейеккүпер, Бәләкәй, Бәләкәй Аҡбейек, Бәләкәй, Ҡыҙылташ, Бәләкәй Ҡыпсаҡ, Бәләкәй Салажы,Бәләкәй Соңғор, Бәләкәй Шәйек, Иҫке Монасип, Иҫке Мөсәт,Иҫке Собханғол, Иҫке Тарыуал, Иҫкеҙма, Кесе Нөгөш, Кесе Нөгөш тамағы, Күкбесән, Күктәкә, Күкьятыу, Ҡаҡсыр, Ҡарабешә, Ҡарағошто, Ҡарағол, Ҡаратау, Ҡараңғуй, Ҡараһыйыр, Ҡартөй, Ҡараһөбә, Ҡарасура ҡәбере, Ҡаршытау, Ҡаршы туғай, Ҡумырт кисеү, Ҡушйылға, Ҡыҙылташ, Ҡыҙыл ер, Ҡыҙылъяр, Ҡыуғарағай, Ҡырташ, Ҡырын ер, Ҡыҫҡуй, Ҡыяюл, Оҙонуй, Оҙонсал, Оҙон ялан, Олоғор, Олоҡыҙылташ, Олотау, Ослотау, Оло күл, Оло Нөгөш, Оло Салажы, Оло Соңғор, Өлкән Аҡбейек, Ситҡыр, Суҡмуйыл, Суҡтал, Суһаҡ, Сыбарайғыр, Сыуаҡай,Тарҡын туғайы, Текәморон, Туҡалбаш, Түбәнге ауыл, Тәрәнгисеү, Тәрәнуй, Тәпәнәк, Уртағыр, Уртайорт, Һыуыҡҡолаҡ, Һимеҙтай, Шыйыҡ бутҡа, Әсе, Әсебар, Яңы Мөсәт, Яхъя күле, Яңғыҙ ҡарағай\nБалай, Абыҙгилде, Айғыр ҡороҡмаған, Айыусапҡан, Аллабирҙе, Атъятҡан, Баҙ яҡҡан соҡор, Башмаҡшыуған, Бейгилде, Бәләтар тауы, Бохмаш(боҫоу), Бурама тауы, Бүрәнәшыуған, Быҙау үлгән, Бәләтар, Етмәҫ, Йылҡысыҡҡан, Йүкәле, Йәйпе, Йәйпегир, Йәнһыуалған, Йәнһөйәр, Күтәрмәле яланы, Көтөүсе яланы,Көрәй тауы, Көрәште, Кәмә сығышы, Ҡалыу, Ҡасыу юлы(Ҡасыюл), Ҡатайғошҡан (Ҡатай һуғышҡан), Ҡалғаһау, Ҡоръятмаҫ, Ҡурыуҙы,Ҡушйылға, Ҡыҙҙарҙы айыу ашаған ер, Ҡыҙүлгән, Ҡыҫыҡ, Майғойған, Майсергән, Мерәҫ киткән юл, Өйрөлтмәк, Өмөткән, Өмөткән яланы, Санатөшкән, Сатра, Сыуаҡай,Тарбаҡ бөтә, Туйбуға(туй булған), Туҡмаҡ, Төлкосҡан, Тәкәһуйған, Урыҫ килгән, Шыуҙырғыс, Шәшкеҡасҡан, Ығышма, Янған ҡыуыш, Яулыҡ киҫкән.\nЯһалма сифаттар.-лы/-ле, -та/-тә, -ҙы/-ҙе, -ай/-әй, -са/-сә, -лыҡ/-лек ялғауҙары\nАйыуҙы, Артышлытау, Аһылы (Асалы), Берлек, Бирелейорт, Бүтәгәле, Йыландуй, Йүкәле туғай, Киндерҙ(е)уй, Күгәүенле яланы, Күтәрмәле яланы, Күперҙе, Кәртәле, Кәртәле ялан, Ҡайраҡлы, Ҡарағошто, Ҡандыбил, Ҡабырсаҡлы, Ҡурғашлы, Ҡурыуҙы, Маҙалы, Муйыллы төбәк (Муйылтүбә, Муйыллы туғай, Муйылтөп, Мәйгәште, Ослотау, Оҫҡонлоғор, Өйрәкле, Өсөйлө, Саталыүҙәк, Сейәлетау, Суҡраҡты, Ташлы, Уҫаҡлыуй, Һабансы, Һарналы, Шәреле (Шүрәле уй), Ырғыҙлы, Әүҙекте йылғаһы, Яҙғыйорт, Ямашлы.\nҺүҙҙәрҙе ҡушыу юлы менән яһалғанда топонимдар\nАбыҙгилде, Ағиҙел, Айыуала, Айыуатҡан, Айыусапҡан, Айһылыу, Аҡбейек, Аҡбулат, Аҡтау, Аҡсабикә, Аҡташ, Алағуян, Аллабирҙе, Аралғыр, Аралбай, Аралғыр, Аратау, Арғыҙма, Арыҡтай, Артышлытау, Атайсал, Атъятҡан, Байтулла, Баланйорт, Байғотоҡ, Баҙъялан, Баймырҙа, Ба(о)тинкаташ, Башмаҡшыуған, Бейгилде, Бейеккүпер, Бертеш, Бешәлетау, Бикташ, Бирелейорт, Борсаҡһуҡҡан, Бәштин, Бүләкташ, Бүрәнәшыуған, Бәләтар, Ғәҙелгәрәй, Елдәрҡа, Еләклетүбә, Иҙәнташ, Имәнйорт, Инсебикә, Исламбай, Иҫкеҙма, Йыландуй, Йылҡысыҡҡан, Йәйпегир, Йәнгәрәй, Йәнһыуалған, Йәнһөйәр, Кейекбай, Килдеғол, Күсоя, Күкбесән, Күркәтау, Күктәкә, Күкьятыу, Көнтеймәҫ, Кәбәнғарағай, Кәбәнташ, Кәзәтау, Кәртәташ, Ҡайынсуҡы, Ҡаҡсыр, Ҡайынтуғай, Ҡарабейә, Ҡарағайсабын, Ҡарабешә, Ҡарағошто, Ҡарағол, Ҡаратау, Ҡараңғуй, Ҡараһыйыр, Ҡараһөбә, Ҡартөй, Ҡаршытау, Ҡатайғошҡан (Ҡатай һуғышҡан) ,Ҡалғаһау, Ҡарағасйорт, Ҡарайғыр, Ҡандыбил, Ҡаншал, Ҡоҙғонташ, Ҡоръятмаҫ, Ҡурпытуғай, Ҡушйылға, Ҡыҙылташ, Ҡыҙүлгән, Ҡыҙматаш, Ҡыҙылъяр, Ҡыҙылташ, Ҡыуғарағай, Ҡырташ, Ҡыҫҡуй, Ҡыяюл, Майғойған, Майсергән, Муйылтөп, Муллатуғай, Мусағәле, Мәндәғол, Нөгөшйорт, Оҙонуй, Олоғор, Олоҡыҙылташ, Олотау, Ослотау, Оҫҡонлоғор, Өйрәкташ, Өкөташ, Өсуй, Өстамаҡ, Өмөткән, Өсөйлө, Саҡмағош, Санатөшкән, Саталыүҙәк, Сейәлеморон, Суҡҡарағас, Суҡмуйыл, Суҡтал, Сусҡаморон, Сыбарайғыр, Таҡыясусаҡ, Танасыҡҡан, Таңбикә, Тарыбай, Ташкисеү, Ташкүпер, Ташморон, Ташөй, Текәморон, Туйбуға(туй булған) , Туҡалбаш, Туңмаҫкүл, Түбарҡа, Түбәйорт, Төлкосҡан, Төлкөташ, Тәкәғыр, Тәкәһуйған, Тәрәнгисеү, Тәрәнуй, Уралтау, Уртағыр, Уртайорт, Уҫағуй, Уҫаҡлыуй, Үргеҙма, Үтәйәмбәт, Һыуыҡҡолаҡ, Һәүәнәкташ, Һимеҙтай, Шүлгәнташ, Шыуматаш, Шәшкеҡасҡан, Этаяҡ, Әбделмәмбәт, Әлешйорт, Әсебар, Юрматау, Яҙҙауар, Яланайыры, Яуымбай, Яҙғыйорт.\nҺөйкәлеү юлы менән атамалар\nАғиҙел ҡасабаһы, Аҡҡашҡа т., Аҡһыйыр яланы, Алағуян башы, Алағуян тамағы, Алпамыша ҡәберлеге, Андыҙ яланы, Арал тауы,Арыҫлан ҡарт соҡоро, Аҫҡараҡ тамағы, Аштыҡ уяһы, Бабсаҡ ҡәберлеге, Баҙ тауы, Батша ҡотоғо, Башҡорт утары, Бесәй ташы, Бесәй ояһы, Бөрйән йылғаһы, Бөрйән юлы, Бүтәү тауы, Бүре төбө, Бәғиҙә тауы, Бәйет тауы, Волков йәйләүе, Ғаффар утары, Ғүмәр ыҙмаһы, Ғәббәс утары, Ғәбит уяһы, Ғәзиз тауы, Ғәйниә ҡотоғо, Ғәле тауы, Ғәлиәкбәрсоҡоро,Ғәлийән үҙәге,Дәүләтбай туғайы, Динислам тауы, Зөбәйлә ҡарандаһы, Зыя баҙы, Зыярат тауы, Зәкир солоғо, Зәмзәбикә шишмәһе, Имес төбө, Имес тауы, Имес туғайы, Ишбулды баҙы, Иҫәнбикә һаҙы,Йәмилә сабыны,Йәнсалай ҡоҙоғо, Капал өйө, Кейәүҙәр үҙәге,Кесе Нөгөш тамағы,Кинйәш тауы,Күкәй тауы,Күл тамағы,Күс юлы, Костер тауы, Көләмбәт юлы, Көтөүсе яланы, Кәмә сығышы, Ҡарас йылғаһы, Ҡарасура ҡәбере, Ҡоҙғон ҡаяһы, Ҡолош үҙәге, Ҡотоҡай баҙы,Ҡотло Булат түше,Ҡужан шишмәһе, Ҡыҙҙар тауы, Ҡыҙбикә мороно, Ҡыярат тауы, Лапшин утары, Маяҡ түбәһе, Мортаҙа яланы, Мулла түше, Мәрхәм күле, Мәсет тауы, Мәсет уяһы, Ноҡот тауы, Өкө ҡаяһы, Өкө ояһы,Өмөкамал төбәге,Өмөткән яланы, Өс туған ҡаяһы,Партизандар ҡыуаҡлығы,Риф күле, Рәмзи юлы, Рәхимйән ташы, Сабирйән түңгәге, Сания соҡоро, Сапай. , Силос соҡоро, Сусҡа фермаһы, Сусаҡ үҙәге, Сәмиға күпере, Сәғит баҙы, Сәфәр утары, Сәфәр соҡор, Сәңгелдәк йылғаһы Татар үлеге, Тауыҡ фермаһы, Ураҙбикә юлы, Урыҫ юлы, Үлектәр арҡаһы, Үр яланы, Үртән буйы, Һарат уяһы, Шүлгән башы, Шәре башы, Шәре й. , Шәрифә тауы, Яхъя күле,Хәҙрәт юлы,Хисам күле.\nБашҡарылыу юлы менән яһалған топонимдар\nАйыу(ҘЫ)атҡан, Айыу(ҘЫ)алған, Ҡыҙҙар(ҘЫ) айыу ашаған ер, Баҙ(ҘЫ)яҡҡан соҡор,Май(ҘЫ)ғойған, Мыш(ы)(НЫ)атҡан, Тәкә(НЕ)һуйған, Борсаҡ(ТЫ)һуҡҡан,Яулыҡ(ТЫ)киҫкән.\nЯрашыу юлы менән барлыҡҡа килгән топонимдар\n2.*Быҙаүлгән, Бүрәнәшыуған, Йәнһыуалған, Йәнһөйәр, Ҡыҙүлгән, Ҡыҙҙаргит-кән, Мерәҫкиткән,. Санатөшкән, Танасыҡҡан, Тарбаҡ бөтә, Туйбуға(туй булған), Төлкосҡан, Урыҫ килгән, Шәшкеҡасҡан, Әсебар.\nЙөкмәткеһе һәм һүҙ төҙөлөшө яғынан фонетик үҙгәреш кисергән атамалар\nәрл(ҙ)әттенән – Әрҙәкле, аҡһырғаҡтан – Аҫҡараҡ, күкрәүҙән – Ҡоҡрауыҡ, Сатра, суҡ уҫаҡтан – Суһаҡ, Сусаҡ үҙәге,ыҫмаланан – Ыхмайыл,Йәүгәҙе, Боғасы(Бүгәсәү), Мәтәл, Өмөткән, Сәңгелде яланы, Һәүәнәк, Әлмәс ҡотоғо, Әүҙекте йылғаһы.\nҠыҫҡартылған һүҙҙәр РТС – Ҡурғашлы ауылының рәсми атамаһы, Йәнсалай – Йәнғәле+Сәләхет-дин(ай), Ҡыҫҡуй, Химзавод, Бәләтар тауы.\n1.Абалай– Ғәлиәкбәр ауылында, йылға, ҡылымдан яһалған.\n2.Абыҙгилде– Ғәлиәкбәрауылында ҡая, ороним,абыҙ (антропоним) һәм килде һүҙҙәренән яһалған.\n3.Ағиҙел – Бөрйән районы аша аҡҡан йылға, аҡ һәм иҙел (һыу, йылға) һүҙ-ҙәренән яһалған.\n4.Ағиҙел ҡасабаһы – Иҫке Собханғол ауылы эргәһендә, ойконим.\n5.Аҙау – Яңы Монасип, антропонимдан, бесәнлек.\n6.Айбикә тауы – Аҫҡар ауылында, антропонимдан.\n7.Айғыр ҡороҡмаған – Байғаҙы ауылында, ялан\n8.Айыуала – Оло Нөгөш йылғаһы буйындағы ялан, йылға.\n9.Айыуатҡан – Тимер ауылында, ялан, ҡая, яҙ һәм вар(ыуар – йорт) һүҙҙәренән.\n10.Айыусапҡан– Ҡолғана ауылына ҡарай, ялан.\n11.Айыуҙы– Яңы Монасип, Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы, гидроним.\n12.Айһылыу– Ғәлиәкбәр ауылында, сабынлыҡ, антропоним.\n13.Аҡбалсыҡ йылғаһы– Ғәлиәкбәр ауылында, йылға.\n14.Аҡбейек– Бөрйән районында тау, ороним.\n15.Аҡҡашҡа тауы. – Ғәҙелгәрәй ауылында, ороним.\n16.Аҡһыйыр яланы–Брәтәк ауылына ҡарай, ялан.\n17.Аҡбулат – Бөрйән районында ауыл, ойконим, антропонимдан.\n18.Аҡтау–Әтек ауылында, ороним.\n19.Аҡсабикә –Байғаҙы ауылы янындағы ялан.\n20.Аҡташ – Яуымбай ауылында, ороним, аҡ һәм таш һүҙҙәренән яһалған.\n21.Алағуян– Бөрйән районында, гидроним.\n22.Алағуян башы – Бөрйән районында, гидроним, Яңы Мөсәт ауылының тәүге атамаһы.\n23.Алағуян тамағы– Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы, Иҫке Собханғол ауылының тәүге атамаһы.\n24.Аллабирҙе – Аҫҡар ауылындағыҡалҡыулыҡ.\n25.Алпамыша ҡәберлеге – Исламбай ауылы эргәһендәге Йәйпе яғындағы ҡәберлек.\n26.Андыҙ яланы – Яңы Монасип ауылы эргәһендә.\n27.Арал– Тимер ауылы менән Иҫке Монасип ауылы араһындағы Ағиҙел йылға-һының икегә айырылып аҡҡан урыны.\n28.Аралғыр – Яуымбай ауылында, ороним.\n29.Аралбай (бөткән ауыл) – ойконим, антропонимдан.\n30.Аралғыр – Яуымбай ауылында, гидроним, Ҡайнөй йылғаһы ҡушылдығы.\n31.Арал тауы –Үрге Нөгөш (Ямаш) ауылының түбәнге кисеүенән аҫтараҡ ҡаршы тау.\n32.Аратау – Ғәлиәкбәр ауылында, ороним.\n33. Арғыҙма – Иҫке Собханғол ауылы эргәһендә, ялан, элек халыҡ йәшәгән урын.\n34.Арҡыры йылға – Яуымбай ауылында, гидроним.\n35.Арыҡтай– Ғәлиәкбәр ауылында, йылға, гидроним ялан.\n36.Арыҫлан ҡарт соҡоро – Яңы Мөсәт ауылына ҡарай, антропонимдан.\n37.Артышлытау–Үрге Нөгөш ауылы эргәһендә, ороним.\n39.Аҫҡараҡ – Ғәлиәкбәр ауылында, гидроним.\n40.Аҫҡараҡ тамағы – Ғәлиәкбәр ауылында, йылға.\n41.Атаман – Яңы Мөсәт, заводтың хужаһы Атаманов ерләнгән.\n42.Атайсал – Ғәҙелгәрәй ауылы, ялан, тау исеме.\n43.Атъятҡан– Иҫке Монасип ауылы\n44.Афғанистан– Ғәлиәкбәр ауылында, тыҡрыҡҡа ҡушамат, ил исеменән.\n45.Аштыҡ уяһы –Яңы Монасип, тары сәскән ер.\n46.Аһылы (Асалы) – Ғәлиәкбәр ауылында йылға, гидроним, тау,\n1.Бабсаҡ ҡәберлеге – Бөрйән районында ҡурған, антропонимдан.\n2.Байғаҙы– ойконим, антропонимдан.\n3.Байтулла– Байғаҙы ауылы янында, антропонимдан.\n4.Баланйорт – Аралбай ауылы яғында.\n5.Байғотоҡ – Әтек, гидроним.\n6.Бажай– Аҫҡар ауылына ҡарай, ике бажа иҫтәлегенә аталған.\n7.Баҙал (ҡатай һуғышҡан тау) – ороним.\n8.Баҙ тауы – Кесе Нөгөш буйынан Исламбайға киткән яҡта дегет ҡайнатҡан урын, ороним.\n9.Баҙ яҡҡан соҡор – ҡара: Баҙ тауы.\n10.Баҙъялан – Оло Нөгөш йылғаһы буйындағы ялан.\n11.Баҙраш – Үрге Нөгөш ауылынан аҫта, тау, йылға,\n12.Баҡҡол – атропропонимдан, Исламбай ауылы эргәһендә йылға, ялан.\n13.Байҡаш – ойконим,Нәби ауылының бер өлөшө, ҡылымдан яһалған.\n14.Баймырҙа – Оло Нөгөш йылғаһы буйындағы ялан, антропонимдан.\n15.Байназар– ойконим, антропонимдан.\n16.Балаган – Тимер ауылында, атамаһы.\n17.Барлыбай – Үрге Нөгөш ауылы янында, ороним\n18.Ба(о)тинкаташ – Ғәлиәкбәр ауылында, йылға эсендәге ҙур таш.\n19.Батша ҡотоғо – Ғәлиәкбәр ауылында, йылға.\n20.Башҡорт утары – Ғәлиәкбәр ауылында, ялан.\n21.Башмаҡшыуған – Үрге Нөгөш ауылында,ороним.\n22.Бейгилде –Бейгилде яланы элекке “Ҡыҙыл таң” колхозының ҡымыҙ фермаһы янында.\n23.Бейеккүпер – Аралбай ауылы эргәһендә.\n24.Бесәй ташы –Янһары ауылында, ороним.\n25.Бесәй ояһы –Нәби ауылында тау битләүе.\n26.Беренсе күпер – Иҫке Собханғолда.\n27.Бәргәзә– Ғәлиәкбәр ауылында, аҡлан.\n28.Бәләтар тауы – Аралбай (бөткән ауыл) эргәһендәге тау, ороним, бәләгә тарыным һүҙенән.\n29.Болаҡ– Яңы Монасип ауылы янында, гидроним, болаҡ бәләкәй йылғаны аңлата.\n30.Берлек – Яңы Мөсәт ауылы икенсе исеме, артель ваҡытында бирелгән рәсми булмаған атамаһы.\n31.Бертеш– Килдеғол ауылында, ороним.\n32.Бешәлетау – Әтек ауылында, йәш ҡарағайлыҡ урманы.\n33.Бетерә– Үҙән йылғаһының һул ҡушылдығы, гидроним.\n34.Бикташ – Ғәлиәкбәр, Исламбай ауылдары араһындағы йылға, бөткән ауыл, элекке исеме – Шәйек (гидроним) тамағы, антропоним.\n35.Билтер тауы –Нәби ауылында, ороним, билтер аяҡтың бер өлөшө.\n36.Бирелейорт– Килдеғол ауылы эргәһендә, ялан, Муйылтүбәнән бейек булмаған ҡалҡыулыҡ аша ята.\n37.Боғасы(Бүгәсәү) – Ырғыҙлы ауылында, ороним, антропонимдан, Пугачев һүҙе фонетик яҡтан үҙгәргән.\n38.\tБолаҡ – шишмә һүҙенән, гидроним\n39.\tБорсаҡһуҡҡан – Әтек ауылы янында, ялан.\n40.\tБоһондо – Тимер ауылында йылға, гидроним,Ағиҙелдең уң ҡушылдығы.\n41.\tБохмаш– Иҫке Монасип ауылы янында, Ағиҙел йылғаһы буйындағы ялан, йыуаш, әҙ һөйләп, боҫоңҡорап йәшәгән кешеләр ҡушаматынан.\n42.\tБөрйән – район исеме, этнонимдан.\n43.\tБөрйән йылғаһы – Тимер ауылы янындағы Боһондо йылғаһының уң ҡу-шылдығы.\n44.\tБөрйән юлы – Ғәлиәкбәр ауылында, дромоним.\n45.\tБурама тауы – Яуымбай ауылында, ороним.\n46.\tБурташ – Яуымбай ауылында, ороним.\n47.\tБүтәү тауы – Ҡотан ауылы янында, ороним, Пугачев тауы тип тә йөрөтөлгән.\n48.\tБүләкбикә таш йәки Бүләкбикә ҡаяһы– Яңы Монасип ауылында, ороним, антропонимдан.\n49.\tБүтәгәле – Ғәлиәкбәр ауылы янында тау һырты, үлән исеменән (русса мятлик).\n50.\tБрәтәк – Брәтәк ауылында, ойконим, гидроним, бер итәк һүҙенән.\n51.\tБәштин – Брәтәк ауылында, ойконим, биш тин һүҙенән.\n52.\tБүләкташ – Нәби ауылында, ороним.\n53.\tБүре төбө – Тимер ауылы янында, урманлыҡ.\n54.\tБүрәнәшыуған – Үрге Нөгөш ауылында, ороним.\n55.\tБыҙау үлгән – Аралбай ауылы эргәһендә “Ҡыҙыл таң” колхозының быҙауы үлеменә бәйле.\n56.\tБәғиҙә тауы (Ҡаршытау) –Байғаҙы ауылында, ороним.\n57.\tБәйет тауы – Әтек ауылына ҡарай, ороним.\n58.\tБәккән – Ғәлиәкбәр ауылы яланындағы сабынлыҡ, гидроним, Оло Нөгөш йылғаһының уң ҡушылдығы.\n59.\tБәләтар – Яңы Мөсәт ауылына ҡарай, дромоним, бәләгә тарыным һүҙенә бәйле.\n60.\tБәләкәй – Үрге Нөгөш эргәһендәге тау, ороним.\n61.\tБәләкәй Аҡбейек – Яуымбай ауылында, ороним.\n62.\tБәләкәй Ҡыҙылташ – Яуымбай ауылында, ороним.\n63.\tБәләкәй Ҡыпсаҡ – ойконим, рәсми атамаһы Кардон, Капаловтың утары булған.\n64.\tБәләкәй Салажы – Әтек ауылы эргәһендә, гидроним, ялан.\n65.\tБәләкәй Соңғор – Нәби ауылынан көнбайышта урынлашҡан, соҡор эсе мәғәнәһендә.\n66.\tБәләкәй Шәйек – Исламбай ауылында, гидроним.\n67.\tБәлә тауы – Брәтәк ауылына ҡарай, ороним.\n1.\tВолков йәйләүе – Брәтәк ауылында.\n2.\tВышка– Тимер ауылының үр яғындағы Осло тау һыртындағы элекке ҡоролма.\n3.\tВыка –Выка—Мәндәғол ауылында ялан, тәүге атамаһы – Ульяғол сабынлығы, тора-бара атамаһы үҙгәргән.\n1.\tҒилман күпере – Яңы Монасип ауылында, антропонимдан.\n2.\tҒаффар утары –Байғаҙы ауылы янында, антропонимдан.\n3.\tҒүмәр ыҙмаһы– Ғәлиәкбәр ауылында, ялан, антропонимдан.\n4.\tҒәббәс утары –Байғаҙы ауылы янында, антропонимдан.\n5.\tҒәбит уяһы– Ғәлиәкбәр ауылында, антропонимдан.\n6.\tҒәзиз тауы– Үрге Нөгөш ауылында, ороним, антропонимдан.\n7.\tҒәҙелгәрәй – ойконим, антропонимдан, икенсе исеме Шүлгән.\n8.\tҒәйниә ҡотоғо– Ғәлиәкбәр ауылында, гидроним, антропонимдан.\n9.\tҒәле тауы – Янһары ауылына ҡарай, ороним, антропонимдан.\n10.\tҒәлиәкбәр – ойконим, антропонимдан.\n11.\tҒәлиәкбәр соҡоро – Ғәлиәкбәр ауылында, антропонимдан.\n12.\tҒәлийән үҙәге– Аралбай ауылы эргәһендә, антропонимдан.\n1.\tДегет тауы – Яңы Монасип ауылы эргәһендә, ороним.\n2.\tДегәнәк – Яуымбай ауылында, ороним, үҫемлек исеменән.\n3.\tДәүләтбай туғайы– Байғаҙы ауылы янында, антропонимдан.\n4.\tДинислам тауы –Үрге Нөгөш ауылында, ороним, антропонимдан.\n1.\tЕгәйен – Ғәлиәкбәрауылында, гидроним, Нөгөш йылғаһының уң ҡушылдығы.\n2.\tЕлдәрҡа –Нәби ауылындаялан, елле һәм арҡа һүҙҙәренән яһалған, ҡушма һүҙ, елле-ҙур, бейек тау.\n3.\tЕләклетүбә – Нәби ауылында, ороним.\n4.\tЕтмәҫ – Ғәлиәкбәр һәм Исламбайауылы араһында, ялан,ҡылымдан яһалған.\n1.\tЗавод –Яңы Мөсәт ауылы спирт, скипидар, дегет ҡайнатыу өсөн завод.\n2.\tЗөбәйлә ҡарандаһы– Янһары ауылында, гидроним, антропонимдан, бәләкәй шишмә.\n3.\tЗыя баҙы – антропонимдан, Нөгөш буйындағы ялан.\n4.\tЗыярат тауы– Ғәлиәкбәр ауылында, ороним.\n5.\tЗәкир солоғо – Тимер ауылында, антропонимдан.\n6.\tЗәмзәбикә шишмәһе– Яңы Мөсәт ауылында, гидроним,антропонимдан.\n1.\tИҙәнташ– Ғәлиәкбәр ауылында, йылға эсендәге таш.\n2.\tИмес төбө –Нәби ауылында.\n3.\tИмес тауы –Нәби ауылында, ороним,XX быуат башында бында Ҡурғашлы ауылы барлыҡҡа килгән.\n4.\tИмес туғайы – Нәби ауылынан XX быуат башында имес туғайында Ҡурғашлы ауылы барлыҡҡа килгән.\n5.\tИмәнйорт – Ғәлиәкбәр ауылында, йылға.\n6.\tИнсебикә – Яңы Собханғол ауылында, ороним,антропонимдан.\n7.\tИсмәғил – Үҙән йылғаһы буйындағы ялан, антропонимдан.\n8.\tИсламбай – ойконим, антропонимдан.\n9.\tИшдәүләт (Ябаҡ) – ойконим, антропонимдан.\n10.\tИшбулды баҙы – Яңы Монасип ауылына ҡарай,антропонимдан.\n11.\tИҫке Монасип – ойконим, антропонимдан.\n12.\tИҫке Мөсәт – ойконим, антропонимдан.\n13.\tИҫке Собханғол – ойконим, антропонимдан.\n14.\tИҫке Тарыуал(бөткән ауыл)– ойконим, антропонимдан.\n15.\tИҫкеҙма– Ғәлиәкбәр ауылында, ауылдың тәүге урыны.\n16.\tИҫәнбикә һаҙы –Исламбай ауылына ҡарай,антропонимдан.\n17.\tИҫәнғазы(Күскәрбәк)– ойконим (бөткән ауыл), антропонимдан.\n3.\tЙосоп түше –Байназар ауылында, антропонимдан.\n4.\tЙыландуй –Яңы Монасип ауылы янында,йылан күп булған уйһыу ер\n5.\tЙылҡысыҡҡан –гидроним, Ғәҙелгәрәй ауылы эргәһендәге күл.\n6.\tЙүкәле туғай – Тимер ауылы эргәһендә, ялан.\n7.\tЙәйпе – Исламбай ауылында, ялан, йылға, ҡылымдан яһалған.\n8.\tЙәйпегир – Яуымбай ауылында, ороним.\n9.\tЙәмилә сабыны – ЯңыМонасип ауылына ҡарай, антропонимдан.\n10.\tЙәнсалай ҡоҙоғо – Тимер ауылында, антропонимдан.\n11.\tЙәнгәрәй – Ғәлиәкбәр ауылында, ороним, антропонимдан.\n12.\tЙәнһыуалған– Әтек ауылына ҡарай, ялан.\n13.\tЙәнһөйәр – Ғәлиәкбәр ауылында, ялан.\n14.\tЙәүгәҙе–гидроним, Нәби ауылының һул яғында, Байҡашта, Яуғаҙы һүҙе фонетик яҡтан үҙгәргән.\n2.\tКардон туғайы– Ғәлиәкбәр ауылында, йылға, ҡылымдан яһалған.\n3.\tКапал өйө – Кардон ауылындағы Капаловтың йорто урыны.\n4.\tКейәүҙәр үҙәге – Яңы Монасип ауылында.\n5.\tКейекбай– ойконим, антропонимдан.\n6.\tКедр урманы – Килдеғол ауылы эргәһендәге урманлыҡ.\n7.\tКесе Нөгөш– Бөрйән районында, йылға.\n8.\tКесе Нөгөш тамағы– Ғәлиәкбәр ауылында.\n9.\tКепес– ойконим, Иҫке Монасип ауылының бер өлөшө, күҙ ҡабағы тигәндән алынған.\n10.\tКилдеғол(Һарағы)– ойконим, антропонимдан.\n11.\tКлатуй – Нәби ауылында, антропонимдан,Филатов йәки Клатуй тауы.\n12.\tКиндерҙ(е)уй –Иҫке Монасип ауылында.\n13.\tКинйәш тауы – Аҫҡар ауылындағытау, ороним, антропонимдан, Кинйәш әбей иҫтәлегенә.\n14.\tКүгәүенле яланы, йылғаһы –Исламбай ауылына ҡарай, гидроним.\n15.\tКүкәй тауы – Брәтәк ауылында, ороним.\n16.\tКүсоя –Ғәлиәкбәр ауылында, ороним.\n17.\tКүкбесән – Тимер ауылы эргәһендә, ялан.\n18.\tКүл тамағы– Ғәлиәкбәрауылында, гидроним.\n19.\tКүркәтау– Әтек ауылына ҡарай, ойконим, ороним.\n20.\tКүтәрмәле яланы– Исламбай эргәһендәге тау башындағы ялан.\n21.\tКүперҙе йылғаһы – Нәби ауылында,гидроним, күперле диалектта күперҙе.\n22.\tКүскәрбәк – Иҫәнғаҙы һүҙен ҡара, антропонимдан.\n23.\tКүктәкә –Нәби ауылында, ороним.\n24.\tКүкьятыу – 1. Ғәлиәкбәр ауылынан өҫтә, гидроним. 2. Брәтәк ауылы эргәһендәБрәтәк йылғаһының Оло Нөгөшкә ҡойған ере.\n25.\tКүсоя – Ғәлиәкбәр ауылында, ороним.\n26.\tКүс юлы –Яңы Монасип ауылы янында, дромоним, күсеү һүҙенән.\n27.\tКостер тауы – Тимер ауылы эргәһендә, ороним.\n28.\tКөҙгөйорт– Бикташ ауылы эргәһендәгеборонғо йәйләү, ялан.\n29.\tКөлгөзәр –Бикташ ауылының көнъяғында тау, ороним.\n30.\tКөләбә – ялан, йәйләү исеме, Исламбай ауылына ҡарай.\n31.\tКөләмбәт юлы –Бикташ ауылы эргәһендәге юл, дромоним, антропонимдан.\n32.\tКөнтеймәҫ – Яуымбай ауылында, ороним.\n33.\tКөтөүсе яланы – Тимер ауылында, ҡылымдан яһалған.\n34.\tКөрәй тауы –Ҡотан ауылында, ороним.\n35.\tКөрәште –Килдеғолда, ороним.\n36.\tКөртмәле тауы –Байназар ауылында тау, ороним.\n37.\tКәбәнғарағай– Ғәлиәкбәр ауылында, аҡлан.\n38.\tКәбәнташ– Ағиҙел йылғаһы ҙур таш,ороним,\n39.\tКәзәтау– Ғәлиәкбәр ауылында, ороним.\n40.\tКәзә ташы –Ғәлиәкбәр ауылында, ороним.\n41.\tКәлтәгәү –Исламбай ауылына ҡарай юлдайылға, ялан.\n42.\tКәмә сығышы – Тимер ауылы эргәһендә, гидроним.\n43.\tКәмәше –Тимер ауылы эргәһендә, кәмә сығышы ҡыҫҡартылып, барлыҡҡа килгән.\n44.\tКәртәле – Күжә йылғаһы буйында ялан, йылға.\n45.\tКәртәле ялан– Күжә йылғаһы буйында ялан.\n46.\tКәртәташ– Ғәлиәкбәр ауылына ҡарай, ороним.\n1.\tҠаҙна уяһы – Яңы Монасип ауылына ҡарай.\n2.\tҠайраҡлы– Күжә йылғаһы буйында ялан, йылға.\n3.\tҠайынсуҡы –Бикташ ауылының көнъяғында ороним.\n4.\tҠаҡсыр – Яңы Монасип ауылында, ороним.\n5.\tҠайынтуғай –Нәби ауылының һул яғында, Байҡашта.\n6.\tҠалыу – Ғәлиәкбәр ауылында, ороним,ҡылымдан яһалған.\n7.\tҠарабейә – Яңы Собханғол ауылында, ялан.\n8.\tҠарағайсабын –Ғәлиәкбәр, Яңы Монасип ауылдарында.\n9.\tҠаран –гидроним, Ғәлиәкбәр ауылына ҡарай.\n10.\tҠарас йылғаһы–Яңы Мөсәт ауылына ҡарай,гидроним, антропонимдан,Ҡарасәс исемлеҡатын исеменән.\n11.\tҠарабешә – Ғәлиәкбәр ауылында, ялан.\n12.\tҠалын яҙылышҠарағошто –Исламбай ауылына ҡарай юлдайылға, ялан.\n13.\tҠарағол – Тимерауылы эргәһендә,, ялан, ҡая, антропонимдан, ҡушма һүҙ.\n14.\tҠаратау –Тимер ауылында,ороним.\n15.\tҠараңғуй –Килдеғол ауылынан Һарағы йылғаһы буйындағы ялан, Үргеҙ-ма тип тә йөрөтөлә.\n16.\tҠараһыйыр – Тимерауылына ҡарай, ороним.\n17.\tҠараһөбә – Исламбай ауылы эргәһендә, гидроним.\n18.\tҠарасура ҡәбере– Яуымбай ауылы эргәһендә, антропонимдан, Бабай үлеге тип тә йөрөтөлә.\n19.\tҠартөй – Яуымбай ауылында.\n20.\tҠаршытау– Яуымбай, Үрге Нөгөш, Байғаҙыауылында, ороним.\n21.\tҠаршы туғай –Янһары ауылында.\n22.\tҠасыу юлы(Ҡасыюл)– Тимер ауылында, ороним, дромоним.\n23.\tҠатайғошҡан (Ҡатай һуғышҡан)–ЯңыМөсәт ауылына ҡарай, ороним, этнонимдан.\n24.\tҠалмаҡай – Тимер ауылында, ороним, ялан, этнонимдан.\n25.\tҠана – Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдығы, гидроним.\n26.\tҠалҡаман – Тимер ауылында, ороним, антропонимдан.\n27.\tҠалғаһау– Ғәлиәкбәр ауылында, йылға, ялан, ҡылымдан яһалған (ҡалған һау).\n28.\tҠамышаҡ – Яуымбай, Иҫке Монасипауылдарында,гидроним.\n29.\tҠарағасйорт –Ғәлиәкбәр ауылы янында, ялан, йылға.\n30.\tҠарайғыр – Яуымбай ауылында, ялан.\n31.\tҠаран –Ғәлиәкбәр ауылына ҡарай, гидроним,\n32.\tҠаныш –Үрге Нөгөш ауылы эргәһендә, гидроним, антропонимдан.\n33.\tҠанышай –Үрге Нөгөш ауылы эргәһендә, гидроним, антропонимдан.\n34.\tҠандыбил –Байғаҙы ауылына ҡарай, гидроним, йәйләү.\n35.\tҠаншал– Килдеғол ауылында, ҡан төҫөндәге тау, ороним.\n36.\tҠоҙаш– Яуымбай ауылында, антропонимдан.\n37.\tҠоҙғонташ –Яңы Монасип ауылында, ороним,ҡоҙғон ояһы бар.\n38.\tҠабырсаҡлы морон – Яңы Монасип ауылында, ҡабырсаҡ йыйылып ятҡан ҡомлоҡ бар.\n39.\tҠоҙғон ҡаяһы –ЯңыМонасип ауылында, ороним\n40.\tҠойонсоҡ шишмәһе– Яңы Собханғол ауылы эргәһендә, ҡойо – бысраҡ һүҙенән.\n41.\tҠортсолоҡ – Тимерауылында, аҡлан.\n42.\tҠолғана – ойконим.\n43.\tҠолош үҙәге – Яуымбай ауылында,антропонимдан.\n44.\tҠоръятмаҫ–Яңы Монасип ауылы, гидроним,ҡоро ятмаҫ һүҙбәйләнешенән.\n45.\tҠомйылға – Яңы Собханғол ауылында, гидроним.\n46.\tҠотан – ойконим.\n47.\tҠотоҡай баҙы –Брәтәк ауылында, гидроним, антропонимдан.\n48.\tҠотло Булат түше– Яңы Собханғол ауылындағы тауҙа, антропонимдан.\n49.\tҠужан шишмәһе –Нәби ауылында, гидроним.\n50.\tҠунаҡбай ҡотоғо – Яңы Монасип ауылына ҡарай, гидроним,антропонимдан.\n51.\tҠумырт кисеү –Исламбай ауылына ҡарай.\n52.\tҠуҡрауыҡ– Ғәлиәкбәр ауылында, гидроним, Нөгөш йылғаһының уң ҡу-шылдығы, ҡылымдан яһалған.\n53.\tҠурғашлы – ойконим, гидронимдан.\n54.\tҠурыуҙы– Байназар ауылында,ороним, ҡылымдан яһалған.\n55.\tҠурпытуғай –Әтек ауылына ҡарай, ялан.\n56.\tҠусҡарбаҡ –Иҫәнғаҙы (бөткән) ауылының икенсе атамаһы, ойконим, антропонимдан.\n57.\tҠушйылға – гидроним,Ғәҙелгәрәй ауылы янында, Оло Нөгөш йылғаһының һул ҡушылдығы.\n58.\tҠуян ауылы – ойконим, ҡушамат тағыуҙан Нәби ауылының халыҡ телендәге атамаһы.\n59.\tҠыҙҙарҙы айыу ашаған ер – Яңы Монасип ауылына ҡарай.\n60.\tҠыҙҙар тауы –Яңы Мөсәт ауылына ҡарай, ороним.\n61.\tҠыҙбикә мороно –Байғаҙы ауылы янындағы тауҙа.\n62.\tҠыҙылташ– Ғәлиәкбәр ауылында, ялан.\n63.\tҠыҙүлгән– Ғәлиәкбәр ауылы янында, ялан, ҡылымдан яһалған.\n64.\tҠыҙматаш– Ғәлиәкбәр ауылында, йылға эсендәге таш.\n65.\tҠалын яҙылышҠыҙыл ер –Яңы Мөсәт ауылына ҡарай, ялан.\n66.\tҠыҙылъяр –Яңы Монасип ауылы янында, балсығы ҡыҙыл булып, ямғыр яуғанда Иҙелгә йыуылып төшә.\n67.\tҠыҙылташ– Яуымбай ауылына ҡарай, ороним.\n68.\tҠыуғарағай– Ғәлиәкбәр ауылында, ялан.\n69.\tҠырғыҙ айыры – Ғәлиәкбәр ауылында, йылға, этнонимдан.\n70.\tҠырташ –Байназар ауылына ҡарай, ороним.\n71.\tҠырын ер –Нәби ауылына ҡарай, дромоним.\n72.\tҠыҫҡуй– Ғәлиәкбәр ауылында.\n73.\tҠыпсаҡ – рәсми телдәге Әбделмәмбәт ауылының халыҡ телендәге исеме, этнонимдан.\n74.\tҠыҫыҡ – ойконим, гидронимдан, Кесе Нөгөш буйындағы бөткән ауыл.\n75.\tҠыярат тауы –Тимер ауылында, ороним, ҡылымдан (ҡыйратыу).\n76.\tҠыяюл – Тимер ауылына ҡарай, дромоним.\n1.\tЛапшин утары – Брәтәк ауылына ҡарай, йәйләү,антропонимдан, Нөгөш-йорт атамаһы менән дә йөрөтөлә.\n1.\tМаҙалы – Аҫҡар ауылы янында тау һырты, ороним, маҙа, ыҙа һүҙенән алынңған.\n2.\tМайғойған – Яуымбай ауылында, ороним.\n3.\tМайсергән – Тимер, Яңы Мөсәт ауылдарына ҡарай, ялан.\n4.\tМасаҡ –Иҫке Монасип ауылында,ороним, башаҡ – диалектта масаҡ.\n5.\tМаяҡ – Ғәлиәкбәр ауылына ҡарай, Ҡалыу тауы башында булған.\n6.\tМаяҡ түбәһе– Килдеғол ауылына ҡарай.\n7.\tМерәҫ киткән юл – Әтекауылына ҡарай, дромоним, ялан, антропонимдан.\n8.\tМораҙым – ойконим, антропонимдан, икенсе исеме Аратау.\n9.\tМортаҙа яланы –Янһары ауылына ҡарай, антропонимдан, ялан.\n10.\tМонасип – ойконим, антропонимдан.\n11.\tМишәр – ойконим, этнонимдан.\n12.\tМуйыллы төбәк(Муйылтүбә) – Килдеғол ауылына ҡарай, ялан.\n13.\tМуйыллы туғай –Үрге Нөгөш ауылына ҡарай, Оло Нөгөш буйында.\n14.\tМуйылтөп – Ғәлиәкбәр ауылы янында, ялан.\n15.\tМуллатуғай– Ғәлиәкбәр ауылында, антропонимдан.\n16.\tМусағәле –Әтек ауылына ҡарай, гидроним, антропонимдан.\n17.\tМулла түше – Нәби ауылына ҡарай, йәйләү,антропонимдан.\n18.\tМөсәт – ойконим, антропонимдан.\n19.\tМәйгәште – Иҫке Монасип ауылы янында,гидроним, ороним, мағаш – бейек тау.\n20.\tМәҡсүт – ойконим, антропонимдан.\n21.\tМәндәғол– ойконим, антропонимдан, ғул – уйһыулыҡтағы үҙән.\n22.\tМәрйәкәй –Яңы Монасип ауылына ҡарай, ялан.\n23.\tМәрхәм күле – Әтек ауылына ҡарай, гидроним, антропонимдан.\n24.\tМәсем – ороним, антропонимдан.\n25.\tМәсет тауы – Ғәлиәкбәр ауылында, ороним.\n26.\tМәсет уяһы – Ғәлиәкбәр ауылында, ороним.\n27.\tМәтәл –Килдеғол ауылына ҡарай, гидроним, мәте һүҙенән.\n28.\tМәһәҙи– ойконим, антропонимдан.\n2.\tНоҡот тауы – Әтек ауылына ҡарай, ороним.\n3.\tНөгөш– Бөрйән районында йылға, Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы.\n4.\tНөгөшйорт –Брәтәк ауылына ҡарай, йәйләү, Лапшин утары атамаһы менән дә йөрөтөлә.\n5.\tНәби – ойконим, антропонимдан.\n1.\tОҙонуй – Ғәлиәкбәр ауылында.\n2.\tОҙонсал– Килдеғол ауылына етәрәк ялан.\n3.\tОҙон ялан– Кесе Нөгөш буйындағы ҙур ялан.\n4.\tОлоғор – Яуымбай ауылында, ороним.\n5.\tОлоҡыҙылташ – Яуымбай ауылында, ороним.\n6. Олотау – Яуымбай ауылында, ороним, оло һәм тау һүҙҙәренән яһалған.\n7.\tОслотау –Иҫке Монасип ауылы янында, ороним.\n8.\tОло күл –гидроним,Ғәҙелгәрәй ауылында.\n9.\tОло Нөгөш– Ғәлиәкбәр ауылынан аға,гидроним,антропонимдан.\n10.\tОло Салажы –Әтек ауылы эргәһендә, гидроним, ялан.\n11.\tОло Соңғор– Нәби ауылына ҡарай, ауылдан көнбайышта урынлашҡан. Был урын соҡорло.\n12.\tОҫҡон туғай– Тимер ауылының эргәһендә, үлән исеменән.\n13.\tОҫҡонлоғор – Үрге Нөгөш ауылы менән Кәшәле ауылы араһында Кәрлек һәм Арғы Үшә йылғалары уртаһында оҫҡонло түбә.\n1.\tӨлкән Аҡбейек – Яуымбай ауылында, ороним.\n2.\tӨйрәкле– Мәндәғол ауылы етәрәк, Ағиҙел йылғаһы буйындағы ҡая.\n3.\tӨйрәкташ –Үрге Нөгөш ауылы янында, Нөгөш йылғаһы буйында ҡая, ороним.\n4.\tӨйрөлтмәк– Иҫке Собханғол ауылы эргәһендә, Ағиҙел йылғаһы эсендә, ҡылымдан.\n5.\tӨкө ҡаяһы– Яуымбай ауылында, ороним.\n6.\tӨкө ояһы – Яуымбай ауылында, ороним.\n7.\tӨкөташ–Яуымбай ауылында ороним.\n8.\tӨсуй – Яңы Собханғол ауылына ҡарай.\n9.\tӨстамаҡ –Брәтәк ауылына ҡарай, гидроним.\n10.\tӨмөкамал төбәге – Килдеғол ауылына ҡарай, ялан, антропонимдан.\n11.\tӨмөткән – Яуымбай ауылында, ороним, өмә иткән һүҙенән.\n12.\tӨмөткән яланы –Яуымбай ауылы, өмә иткән һүҙҙәренән.\n13.\tӨс туған ҡаяһы – Ағиҙел йылғаһы буйында, ороним.\n14.\tӨсөйлө– Ғәлиәкбәр ауылының бер өлөшө.\n1.\tПакистан – Ғәлиәкбәр ауылында, тыҡрыҡҡа ҡушамат, ил исеменән.\n2.\tПасека – Ғәлиәкбәр ауылы янында ҡорт то ер русса йөрөтөлгән.\n3.\tПаравай– Ғәлиәкбәр ауылында, йылға буйында сайыр ағыҙған урын.\n4.\tПосадка– Ғәлиәкбәр ауылында Бәккән яланындағы сабынлыҡ.\n5.\tПоселок (ҡасаба) –Ағиҙел ҡасабаһының рәсми булмаған атамаһы.\n6.\tПартизандар ҡыуаҡлығы – Яңы Мөсәт ауылына ҡарай.\n1.\tРаһай –Раһай яланының атамаһы раһ (фарсы теленән – “юл”) һүҙенән сыҡҡан тип фараз итеп була.\n2.\tРиф күле– Яңы Монасип ауылы янында, гидроним, антропонимдан.\n3.\tРәмзи юлы –дромоним, антропонимдан, Яңы Монасиптан Иҫке Монасипҡа һалынған юл.\n4.\tРәхимйән ташы –Килдеғол ауылындағы таш,антропонимдан.\n5.\tРаҡай – Мәндәғол ауылында Рабиға яланының атамаһы Раҡай әйләнгән, антропонимдан.\n3.\tСабирйән түңгәге –Килдеғол ауылында, антропонимдан.\n4.\tСаҡмағош –гидроним, Иҫке Мөсәт ауылынан аға, ҡушма һүҙ. Саҡма таштар бар.\n5.\tСанатөшкән – Яуымбай ауылында, ороним.\n6.\tСания соҡоро –Нәби ауылында, антропонимдан, балсыҡ ала башлаусы хөрмәтенә.\n7.\tСатра–Нәби, Яңы Собханғол ауылдарында, гидроним, саптыра һүҙенән Сатыра – Сатра атамаһы килеп сыҡҡан.\n8.\tСаталыүҙәк – Яуымбай ауылында, сата һәм үҙәк һүҙҙәренән яһалған.\n9.\tСапай –Әтек ауылында, гидроним.\n10.\tСейәлеморон – Яңы Собханғол ауылында, ороним.\n11.\tСейәлетау –Әтек ауылында, ороним.\n12.\tСерәкәй –ороним, Алағуян йылғаһы буйындағы, ялан.\n13.\tСибәкәй –Яңы Собханғолауылына ҡарай, ялан, сибәркәй һүҙе ҡыҫҡартылған.\n14.\tСилос соҡоро –Яңы Монасип ауылы янында.\n15.\tСитҡыр – Яуымбай ауылында, ороним.\n14.\tСоңғор –гидроним, Бәккән (Нөгөш йылғаһына ҡоя) йылғаһының уң ҡушыл-дығы. Ошо исемле тау һырты бар.\n16.\tСуҡҡарағас –Байғаҙы ауылында суҡ ҡарағас үҫкән ялан.\n17.\tСуҡмуйыл – Ғәлиәкбәр ауылында, Оло Нөгөш буйында.\n18.\tСуҡтал– Үрге Нөгөш ауылынан көньяҡта, Мәҡсүт ауылы йүнәлешендә, һуҡмаҡ уялы яланға алып сыға. Ауылдан биш саҡрым тирәһе.\n19.\tСуҡраҡты – Тимер ауылы янында, гидроним, суҡраҡ һаҙматлы ерҙән ине ағып сыға.\n20.\tСусҡаморон – Ғәлиәкбәрауылы янында, Нөгөш йылғаһында ҙур бөгөлөш.\n21.\tСусҡа фермаһы –Тимер ауылы янында, Боһондо йылғаһы буйындағы элек-ке ферма урыны, халыҡ УТФ тип тә йөрөтә.\n22.\tСусаҡ(суҡ уҫаҡ) – Яуымбай ауылында, ороним.\n23.\tСусаҡ үҙәге – Яуымбай ауылында.\n24.\tСуһаҡ – Нәби ауылында, ороним,суҡ уҫаҡ һүҙенән алынған, ултауҙа уҫаҡ ағасы күп булған.\n25.\tСыбарайғыр – Тимер ауылы янында ҡая, ороним.\n26.\tСыуаҡай –Аҫҡар ауылына ҡарай, ялан, сыуаҡ ай килде тигәндә барлыҡҡа килгән.\n27.\tСылтырбикә –Яңы Монасип ауылына ҡарай, гидроним, ымлыҡтан яһалған.\n28.\tСыңғырауыҡ – Яуымбай ауылында, шишмә, ымлыҡтан яһалған, оҡшатыу\n29.\tСәмиға күпере – Ғәлиәкбәр ауылында, антропонимдан.\n30.\tСәғит баҙы – Исламбай ауылына ҡарай,антропонимдан.\n31.\tСәфәр утары– Ғәлиәкбәр ауылы янында, антропонимдан.\n32.\tСәфәр соҡоро – Яуымбай ауылына ҡарай,антропонимдан.\n33.\tСәңгелдәк йылғаһы –Байғаҙы ауылы янында, гидроним.\n34.\tСәңгелде яланы –Яуымбай ауылы янында, Иҫәнкилде тип атағандар. Яйлап телдән-телгә күсә килә, Сәңгелде тип атап йөрөтә башлағандар.\n1.\tТаҡыясусаҡ – Ғәлиәкбәр ауылында, ороним.\n2.\tТанасыҡҡан –Исламбай ауылы янында, гидроним, һаҙ урын.\n3.\tТаңбикә – Нәби ауылы янында, сабынлыҡ,антропонимдан.\n4.\tТарбаҡ – Яуымбай ауылында, ороним, тауҙа йыуан тарбаҡлы ҡарағас үҫә,ҡушма һүҙ.\n5.\tТарбаҡ бөтә – Яңы Собханғолһәм Иҫке Мөсәт ауылы араһында тарба-йып (тарбаҡын) йыуан ҡарағай үҫкән урын.\n6.\tТарыбай – Әтек ауылы янында, ялан, антропонимдан.\n7.\tТарыуал –ойконим, антропонимдан.\n8.\tТарҡын туғайы – Яңы Мөсәт ауылына ҡарай, тар һәм ҡын һүҙҙәренән.\n9.\tТашкисеү –Килдеғол, йылғаһында.\n10.\tТашкүпер –Брәтәк һәм Һәйет ауыл араһында Екатерина батша (Әбей батша) һалдырған күпер.\n11.\tТатар үлеге –Иҫке Монасип һәм Яңы Монасип ауылдары араһындағы уя.\n12.\tТауыҡ фермаһы –Яңы Мөсәт менән Иҫке Собханғол араһында. 13.\tТашлы –Брәтәк ауылына ҡарай,гидроним.\n14.\tТашморон – Әтек, Яуымбай ауылдарында, ороним.\n15.\tТашөй – Яуымбай ауылы янында, мәмерйә,таш һәм өй һүҙҙәренән.\n16.\tТекәморон –Янһары ауылы янында,антропонимдан.\n17.\tТёщин язык– Ҡурғашлы ауылына төшкән тауҙағы боролош.\n18.\tТимер –ойконим, антропонимдан.\n19.\tТимер айыры– Ғәлиәкбәр ауылы янында йылға, гидроним.\n20.\tТирмән туғайы –Тимер ауылы янында, Боһондо йылғаһы буйында.\n21.\tТуйбуға(туй булған)–Ҡотан ауылына ҡарай, ороним.\n22.\tТумаҙыҡ – Яуымбай ауылында, ялан.\n23.\tТуҡалбаш– Яңы Монасип ауылы эргәһендә, айыу туҡал һыйырҙы ашаған урын.\n24.\tТуҡмаҡ– Ғәлиәкбәр ауылында, гидроним, ороним.\n25.\tТуңмаҫкүл–Ҡотан ауылы янында,гидроним.\n26.\tТүбарҡа–Нәби ауылында ялан.\n27.\tТүбәнге ауыл–ойконим, Оло Нөгөш буйында бөткән ауыл.\n28.\tТүбәйорт–Әтек ауылы эргәһендә.\n29.\tТөлкосҡан–Мәндәғол, Аҫҡар ауылдары эргәһендә, ороним.\n30.\tТөлкөташ–Брәтәк ауылы эргәһендә, ороним.\n31.\tТыранса келәт–Иҫке Монасип ауылы эргәһендә.\n32.\tТәкәғыр– Ғәлиәкбәр ауылында, ороним.\n33.\tТәкәһуйған– Иҫке Мөсәтауылы эргәһендә, ялан.\n34.\tТәрәнгисеү– Ғәлиәкбәр ауылы янында, йылға.\n35.\tТәрәнуй – Тимер ауылына төшкән юл эсендәге уя.\n36.\tТәпәнәк –Иҫке Монасип ауылы янында,ороним.\n1.\tУралтау – Ғәлиәкбәр ауылында, ороним,антропонимдан.\n2.\tУртағыр – Яуымбай ауылында, ороним.\n3.\tУртайорт – Ғәлиәкбәр ауылы янында, йәйләү.\n4.\tУраҙбикә юлы –Яңы Монасипауылы эргәһендә,дромоним.\n5.\tУраҙы – Байғаҙы ауылы эргәһендәге тау, ороним. Үр аҙымы, тора-бара Ураҙы тип йөрөтә башлағандар\n6.\tУрыҫ юлы – Иҫке Монасип һәм Әбделмәмбәт ауылдары аша Әүжән урыҫ-тары баҙарға йөрөгән, дромоним.\n7.\tУрыҫ килгән –Исламбай ауылынаяҡын урын, этнонимдан, урыҫ милләте-нән булған кеше йәшәгән.\n8.\tУрыһ(ҫ)ай–Исламбай ауылына яҡын урын, ялан,гидронимдан.\n9.\tУҫағуй– Ғәлиәкбәр ауылында, гидроним.\n10.\tУҫаҡлыуй – Яуымбай ауылында.\n1.\tҮҙән – гидроним, Бөрйән районындағы йылға, Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдығы.\n2.\tҮлектәр арҡаһы – Тимер ауылы янында, ялан.\n3. Үрге Нөгөш– ойконим, ҡушма һүҙ.\n4.\tҮргеҙма – Иҫке Собханғол ауылы эргәһендәге ялан.\n5.\tҮркәс– Әтек ауылы янында, ороним.\n6.\tҮр яланы –Исламбай ауылы янында ялан.\n7.\tҮтәйәмбәт –Байғаҙы ауылы янында, ороним, антропонимдан.\n8.\tҮртән буйы– Яңы Монасип ауылы янында.\n1.\tФерма –һәр ауыл эргәһендәге элекке колхоз, совхоздың фермаһы булған урын.\n2.\tФилатов –Нәби ауылы янында антропонимданФилатов йәки Клатуй тауы.\n3.\tФинляндия–ойконим, ил исеменән, Иҫке Собханғол ауылының Баҙал тауы итәгендәге яңы биҫтәнең халыҡ телендәге атамаһы.\n1.\tХәҙрәт юлы – Әтек ауылында, дромоним.\n2.\tХисам күле – Әтек ауылында, гидроним.\n3.\tХимзавод – Яңы Монасип ауылы янында химик ашламалар һаҡлаған урын.\n1.\tҺабансы – Яңы Монасип янындағы ялан.\n2.\tҺарағы –ойконим, Үҙән йылғаһының һул ҡушылдығы атамаһынан, иҫке төрки телендәге саруғ – һары һүҙенән.\n3.\tҺарат уяһы– Ғәлиәкбәр ауылында.\n4.\tҺарналы –Ғәлиәкбәр ауылы янында, һарына күп үҫә.\n5.\tҺарт –ойконим, этнонимдан.\n6.\tҺуғыш туғайы – Ғәлиәкбәр ауылы янында.\n7.\tҺырт – Яуымбай ауылында, ороним.\n8.\tҺыуыҡҡолаҡ– Ғәлиәкбәр ауылында, Яңы Монасип ауылдарында йылға буйы.\n9.\tҺөрөмбәт– Ғәлиәкбәр ауылында, йылға буйыдағы аҡлан.\n10.\tҺәүәнәк –гидроним, Үҙән йылғаһының һул ҡушылдығы,Байғаҙыһеүән – шәп ағымды аңлата, -әк яһаусы ялғау.\n11.\tҺәүәнәкташ –ороним, Һәүәнәк йылғаһы тамағында тау, ялан, йәйләү урыны.\n12.\tҺимеҙтай – Әтек ауылында, ялан.\n1.\tШаңғырауыҡ ҡаяһы – Ғәлиәкбәр ауылында, ҡылымдан яһалған.\n2.\tШүлгән башы– ялан, Ғәҙелгәрәй ауылы янында, Шүлгән йылғаһыныңбаш-ланған ере.\n3.\tШүлгән йылғаһы – гидроним, Ғәҙелгәрәй ауылы янында.\n4.\tШүлгәнташ – Ғәҙелгәрәй ауылы янындағы мәмерйә.\n5.\tШәреле (Шүрәле уй) – Тимер ауылы янында.\n6.\tШыйыҡ бутҡа –Янһары ауылында, асыҡлыҡ.\n7.\tШыуҙырғыс– Тимер ауылы ҡаршыһындағы тау, бүрәнә шыуҙырғандар.\n8.\tШыуматаш – Исламбай ауылына яҡын, текә ҡая, ороним.\n9.\tШәйек – гидроним, Нөгөш йылғаһының һул ҡушылдығы.\n10.\tШәре башы – Ғәлиәкбәр ауылында янында, аҡлан.\n11.\tШәре йылғаһы – Ғәлиәкбәр ауылы янында, гидроним.\n12.\tШәрифә тауы – Яуымбай ауылында, ороним, антропонимдан.\n13.\tШәшкеҡасҡан – Яуымбай ауылында, ороним, шәшке һәм ҡасҡан һүҙҙә-ренән яһалған.\n1.\tЫғышма – гидроним, Ғәҙелгәрәй ауылы эргәһендәге Йылҡысыҡҡан күле эргәһендәге күл, күл эсендәге ағас шылып йөрөй.\n2.\tЫрғыҙлы –ойконим,гидронимдан, Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдығы.\n3.\tЫхмайыл– гидроним, ыҫмала һүҙенән алынған, Үҙән йылғаһының һул ҡушылдығы.\n4.\tЭстакада –Яңы Мөсәт ауылы эргәһендәағас тейәү урыны.\n5.\tЭтаяҡ – Яңы Монасип һәм Тимер ауылдары араһындағы элекке ферма атамаһы.\n6.\tЭтаяҡ тармалығы– Этаяҡ фермаһы эргәһендә үҫкән үҫемлек исеменән.\n7.\tЭт тыҡрығы – Ғәлиәкбәр ауылында, тыҡрыҡ.\n8.\tЭнәлек –Яңы Монасипауылына яҡын урында үҫкән ағастарҙың күп булы-уына бәйле.\n1.\tӘбделмәмбәт – ойконим, антропонимдан, халыҡ телендә Игелек, Ҡыпсаҡ, Үҙән атамалары менән йөрөй.\n2.\tӘҙһәм хәҙрәт шыршыһы – Ғәлиәкбәр ауылындағы зыяраттағы иң ҙур шыр-шы,антропонимдан, 1918 йылда хәҙрәттең ҡәбере өҫтөнә ултыртылған.\n3.\tӘлеш – гидроним,антропонимдан, Оло Нөгөш йылғаһына ҡойған Күжә йылғаһының һул ҡушылдығы.\n4.\tӘлешйорт– Әлеш йылғаһы буйындағы элекке йәйләү атамаһы,антропонимдан.\n5.\tӘлмәс ҡотоғо – Әтек ауылына ҡарай, антропонимдан, Әлмөхәмәт исемле кешегә бәйле.\n6.\tӘмир суҡыһы –Брәтәк ауылында, антропонимдан.\n7.\tӘрҙәкле – Исламбай ауылы тау һырты, әрҙәтте (әрләтте)– диалекттағы варианты фонетик яҡтан үҙгәргән.\n8.\tӘрҙәнә үре – Яуымбай ауылында, ороним.\n9.\tӘсе –Үрге Нөгөш ауылы эргәһендәге тоҙло урындың атмаһы, русса солончак.\n10.\tӘсебар– Ғәлиәкбәр ауылы эргәһендә Оло Нөгөш йылғаһының һул ҡушылдығы.\n11.\tӘтек –ойконим, гидронимдан.\n12.\tӘүҙекте йылғаһы–Килдеғол ауылында, гидроним, әүеү, ауыу һүҙенән.\n1.\tЮрматау –ороним, Бөрйән районында тау һырты.\n1.\tЯбаҡ– ойконим, Ишдәүләт ауылының тәүге атамаһы.\n2.\tЯҙҙауар – Тимер ауылы эргәһендә, ялан, ҡая, яҙ һәм вар(ыуар – йорт) һүҙҙәренән.\n3.\tЯланайыры– Оло Нөгөш йылғаһының уң ҡушылдығы, ялан һәм айыр һүҙҙәренән.\n4.\tЯуымбай– ойконим,антропонимдан.\n5.\tЯҙғыйорт– Ғәлиәкбәр ауылында, боронғо йәйләү атамаһы.\n6.\tЯмаш – Үрге Нөгөш ауылының халыҡ телендәге исеме, этнонимдан.\n7.\tЯмашлы – гидроним, Аҡбулат йылғаһының ҡушылдығы.\n8.\tЯнған ҡыуыш – ЯңыМонасип ауылына ҡарай.\n9.\tЯнһары – ойконим, Яңы Собханғол ауылының тәүге, рәсми булмаған атамаһы.\n10.\tЯнтыҡ – Нәби ауылынан, янсыҡ кеүек бәләкәй урын булған өсөн аталған.\n11.\tЯулыҡ киҫкән– Әтек ауылында, ялан\n12.\tЯпония – ил исеменән, Яңы Мөсәт ауылы халҡына ҡушамат тағыуҙан.\n13.\tЯңы Монасип – ойконим, антропонимдан.\n14.\tЯңы Мөсәт – ойконим, антропонимдан, Алағуянбашы, Берлек, Япония ата-малары менән дә йөрөй.\n15.\tЯхъя күле – гидроним,антропонимдан, Тимер ауылы янындағы бәләкәй күл.\n17.\tЯңыл аралы –Тимер ауылы эргәһендә,антропонимдан,Яңылбикә исемле ҡатынға бәйле.\n18.\tЯңы Собханғол – ойконим, Янһары ауылының рәсми атамаһы, антропонимдан.\nСығанағы — «https://ba.wikibooks.org/w/index.php?title=Бөрйән_районы_топонимдарының_һүҙьяһалышы&oldid=23437»\nБыл бит һуңғы тапҡыр 17:30 18 ноябрь 2020 үҙгәртелгән.


Бер йыл самаһы элек Рәсәй Президенты Владимир Путин үҙе нең халыҡҡа һәм Федераль Йыйылышҡа Хаты менән барыһын да ғәжәпкә ҡалдырғайны. Иҡтисад кимәлен күтәреү, эске тулайым продуктты арттырыу һәм башҡа дәүләттәр менән иҡтисади һәм\nсәйәси бәйләнештәрҙе үҫтереү тураһындағы ғәҙәти һүҙҙәр урынына дәүләт башлығы күберәк социаль йүнәлештәге аныҡ бурыстар билдәләне. Дөйөм алғанда, унда һүҙ рәсәйлеләрҙең торлаҡ проблемаһын хәл итеү, мәғариф һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә реформалар үткәреү тураһында бара.\nУл ваҡытта дөйөм фразаларҙың конкрет форма алыуы һәм ысынбарлыҡҡа әйләнеүенә ышаныуы ҡыйын ине. Әммә үткән йылда Владимир Путин бөтә ил буйынса хәл ителәсәк дүрт милли\nпроектты билдәләне. Улар: "Мәғариф", "Һаулыҡ һаҡлау", "Рәсә й граждандарына арзан һәм уңайлы торлаҡ", "Агросәнәғәт комплексы үҫеше" тип атала.\nФедераль бюджетта изге ниәттәрҙе тормошҡа ашырыуға бик\nҙур средство һалынған. Уларҙың күпмеһе кемгә һәм нимә өсөн\nбүленәсәген билдәләргә ҡалды. Быныһы инде төбәктәрҙең бурысы. Йәғни субъекттар хәлде анализларға, төп бурыстарҙы\nһәм уларҙы хәл итеү юлын билдәләргә, инвестиция\nпрограммалары булдырырға һәм быларҙың барыһын да федераль кимәлдә яҡларға тейеш.\nБыл эш Башҡортостанда үткән йылда уҡ башланды, сөнки аҡсаны, себештәрҙе кеүек үк, көҙ һанайҙар, ә ошо көндәрҙә Республика йортонда БР Хөкүмәте Премьер - министры Рафаэль\nБайдәүләтов Башҡортостанда был милли проекттарҙы тормошҡа а шырыу буйынса Координация советы ултырышын үткәрҙе.\nБР һаулыҡ һаҡлау министры Фәнил Шәмиғолов, республиканың мәғариф министры Зөһрә Рәхмәтуллина, БР төҙөлөш, архитектура һәм транспорт министрының беренсе урынбаҫары Ринат Сәғитов һәм БР ауыл хужалығы министры Геннадий Горобец Совет алдында отчет менән сығыш яһаны.\nҺаулыҡ һаҡлау өлкәһендә милли проекттың төп маҡсаты - алдағы йылдарҙа медик - санитар ярҙамды үҫтереү һәм заман кимәленә күтәреү. Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә профилактика ла\nкамиллаштырыуҙы талап итә. Һуңғы маҡсат - халыҡты юғары технологиялы медицина ярҙамы менән тәьмин итеү.\nБының өсөн бөтә ил буйынса медик - санитар ярҙамдың ресур с базаһы нығытыласаҡ. Фәнил Шәмиғолов әйтеүенсә, Башҡорт дәүләт медицина университеты нигеҙендә 600 - ҙән ашыу беренсел звено врачтарын әҙерләү планлаштырыла.\nУчастка селтәре врачтарының үҙ бурыстарын сифатлы итеп башҡарыуын тәьмин итеү өсөн врачтарға 10 мең һум, шәфҡәт туташтарына - биш мең һум күләмендә өҫтәмә аҡса түләү ойошторола. Республикала участка терапевтары, педиатрҙар, дөйөм практика врачтары һәм участка хеҙмәтендәге шәфҡәт\nтуташтарының реестры булдырылған да инде. Дөйөм алғанда унда 4447 кеше инә, 2006 йылда уларға 492 мең һум түләнәсәк.\nМедицина хеҙмәткәрҙәренең янсыҡтары ғына түгел, дауалау учреждениеларының матди базаһы ла ярайһы уҡ тулыланыуы көтөлә: 400,5 миллион һумлыҡ 948 берәмек медицина ҡорамалдары ҡайтарыу планлаштырыла. Быға өҫтәп республикаға тағы ла 318 УАЗ һәм 94 ГАЗель "ҡайтасаҡ". Йәғни "тиҙ ярҙам" машинаһын хәҙер оҙаҡ көтөргә тура килмәҫ тип өмөтләнергә\nВрачтар ауырлы ҡатындарҙың сәләмәтлеген тейешле иғтибарҙа\nтотһон өсөн илебеҙҙә бала табыу сертификаты индерелде. Һау - сәләмәт бала тыуа икән - дауахана, бына һиңә аҡса.\nВИЧ - инфекциялы ауырыуҙарҙы асыҡлау һәм сифатлы дауалау,\nинфекцияның әсәнән балаға күсеүен иҫкәртеү буйынса саралар планлаштырыла. Был маҡсатҡа ла ярайһы уҡ сумма бүленәсәк. Башҡортостандың мәғариф өлкәһендә эшмәкәрлек алты йүнәлеш ( федераль программа буйынса - ете) буйынса алып барыласаҡ. Зө һрә Рәхмәтуллина билдәләүенсә, инновацион белем биреү программаларын әүҙем үҙләштереүсе мәктәптәрҙе гранттар менән дәртләндереү ниәтләнә, иң яҡшы уҡытыусыларға ( милли проект буйынса илдә улар 10 мең тирәһе булырға тейеш) йөҙ\nмең һум күләмендә шәхси президент премиялары тапшырыласаҡ.\nШулай уҡ ике йыл эсендә илебеҙҙә егерме мең мәктәп һәм йөҙләгән юғары уҡыу йорто белем биреүҙе мәғлүмәтләштереү проектына индереләсәк. Йәғни мәктәптәр компьютерҙар менән йыһазландырыла һәм интернетҡа тоташтырыласаҡ.\nИке йыл эсендә утыҙ еңеүсе вузға биш йөҙ миллиондан бер миллиард һумға тиклем премия тапшырылырға тейеш. Шулай уҡ ал ты мең мәктәп бер миллион һум самаһы аҡсаға эйә буласаҡ.\nУҡыуҙа юғары күрһәткестәргә өлгәшкән ун ике йәштән егерме\nике йәшкә тиклемге мәктәп уҡыусылары һәм студенттарға быйыл\nһәр береһе 60 мең һумлыҡ 2,5 мең грант бүлеү планлаштырыла.\nЙәш уйлап табыусылар һәм ғалимдар ҙа онотолмаясаҡ.\nАрмияла хеҙмәт итеүселәрҙе лә ситтә ҡалдырмаҫҡа ҡарар ителде. Илебеҙҙә хәрби частәрҙә профессиональ әҙерлек үтеү буйынса 50 үҙәк төҙөү күҙаллана, уларҙа йәштәр хеҙмәт тә итә ,\nбер юлы юғары уҡыу йорттарына уҡырға инергә лә әҙерләнәсәк.\nНиһайәт, уҡыусыларҙың икенсе ата - әсәһе - синыф етәкселәр е эшмәкәрлеген тейешенсә билдәләргә хәл ителде. Уларҙың тәрбиә эше аҡсалата билдәләнәсәк. Ҡала мәктәптәрендә 25 һәм унан да күберәк бала уҡыған синыфтарҙа һәм ауылдарҙағы дөйөм белем биреү учреждениеларында - 14 бала белем алған\nсиныф етәкселәренә айына мең һум өҫтәмә түләү ҡаралған.\n"Агросәнәғәт комплексы үҫеше" милли проекты өс бүлектән тора. Тәүге икеһе - малсылыҡтың тиҙләтелгән үҫеше һәм агросәнәғәт комплексында хужалыҡ итеүҙең бәләкәй формаларын үҫтереүҙе дәртләндереү, өсөнсөһө - ауыл хужалығына эшкә килгән һәм ауыл хужалығы өлкәһендә эшләүсе й әш белгестәрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү.\nРеспубликала уларҙың барыһы өҫтөндә лә эш алып барыла. Григорий Горобец билдәләүенсә, малсылыҡ буйынса төп бурыс -\nбулып ауыл хужалығы предприятиелары өсөн кредит ресурстары алыу мөмкинселеген киңәйтеү ҡала.\nТорлаҡҡа ҡағылышлы эштәр ҡатмарлыраҡ. Беҙҙә торлаҡ\nярайһы уҡ күләмдә төҙөлә - йылына 1,6 миллион квадрат метр, йәштәр, ауыл белгестәре өсөн төрлө программалар эшләй, ипотека кредиты үҫешкән ( үткән йылда кредитҡа ике миллион һум бирелгән). Шәхси төҙөлөштәргә инженер коммуникациялары үткәреү өсөн субсидия бүленә. Үткән йылда, мәҫәлән, был маҡсатҡа республика бюджетынан 155 миллион һум бүленгән.\nӘммә социаль торлаҡ төҙөү, иҫкергән һәм авария хәлендәге\nторлаҡты емереү, фатир хаҡын арзанайтыу һәм башҡа һорауҙарҙы ла хәл итергә кәрәк. Был йүнәлештә БР Төҙөлөш, архитектура һәм транспорт министрлығына аныҡ схемалар һәм реаль проекттар өҫтөндә етди эшләргә кәрәк.\nБыйылғы йылдың беренсе кварталы аҙағына тиклем барлыҡ милли проекттар буйынса бөтә ойоштороу һорауҙары һәм аныҡ\nбурыстар әҙер булырға тейеш.


1943 йыл - Howling Pixel\n1943 (бер мең туғыҙ йөҙ ҡырҡ өсөнсө) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса йома көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1943 йылы, 2 мең йыллыҡтың 943 йылы, XX быуаттың 43 йылы, XX быуаттың 5 ун йыллығының 3 йылы, 1940 йылдарҙың 4 йылы.\n1920-се йылдар · 1930-се йылдар — 1940-се йылдар — 1950-се йылдар · 1960-се йылдар\n27 ғинуар — Сөләймәнов Килдебай Сөләймән улы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).\n15 ғинуар — Көбәкәев Тимерәй Көбәкәй улы, Советтар Союзы Геройы (1943).\n15 ғинуар — Үтәғолов Зөбәй Тәхфәт улы, Советтар Союзы Геройы (1943).\n24 ғинуар — Майский Сәхиб Нурлығаян улы, Советтар Союзы Геройы (1940).\n23 февраль — Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы, генерал-майор, Башҡортостандың халыҡ геройы, граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғышы ҡаһарманы, атаҡлы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы командиры.\n27 февраль — Мөхәмәтйәнов Шәкирйән Юныс улы (Александр Матросов), Советтар Союзы Геройы (1943).\n29 сентябрь — Бәҙретдинов Миңнулла Бәҙретдин улы, Советтар Союзы Геройы (1944).\n29 сентябрь — Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы, Советтар Союзы Геройы (1944).\n15 октябрь — Әһлиуллин Хәмит Шәмсетдин улы, Советтар Союзы Геройы (1943).\n27 октябрь — Дәүләтов Әбдрәүеф Ғәни улы, Советтар Союзы Геройы (1944).\n28 октябрь — Ғәлимов Вәхит Ғәзим улы, Советтар Союзы Геройы (1944).\n10 ноябрь — Хәйбуллин Ҡотлоәхмәт Ҡотлоғәлләм улы, Советтар Союзы Геройы (1944).\n10 ноябрь — Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы, Советтар Союзы Геройы (1944).\nАвксентьев Николай Дмитриевич (29 ноябрь 1878 йыл — 4 март 1943 йыл) — Рәсәй империяһының сәйәси эшмәкәре. Өфө дәүләт кәңәшмәһе тарафынан һайланған Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтенең («Өфө директорияһы»ның) 1918 йылдың сентябрь—ноябрендәге рәйесе.\nАли Карнай (ысын исеме — Имамғәли Мөхәммәтдин улы Зөлҡәрнәев; 6 ғинуар 1904 йыл — 16 июнь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1935—1941 йылдарҙа «Башгосиздат» мөхәррире, 1941—1943 йылдарҙа 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының «Ҡыҙыл атлылар» гәзите мөхәррире.\nБайдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы\nБайдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы (16 август 1943 йыл) — энергетик, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1999—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер‑министры, 2008—2010 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советында Башҡортостан Республикаһының дәүләт власы башҡарма органынан вәкил. Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Рәсәй Берҙәм энергетика системаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Рәсәй яғыулыҡ—энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1993). Почёт (2004), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2003), Салауат Юлаев (2008) ордендары кавалеры. Белорет ҡалаһы һәм Белорет районының почётлы гражданы.\nБураҡаева Мәрйәм Сабирйән ҡыҙы\nБураҡаева Мәрйәм Сабирйән ҡыҙы (27 март 1943 йыл) — башҡорт журналисы, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. 1981 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002). Зәйнәб Биишева (2002) һәм Рәми Ғарипов исемендәге (2005) премиялар лауреаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013).\nДави́д Ги́льберт (нем. David Hilbert; 23 ғинуар 1862 йыл — 14 февраль 1943 йыл) — немец универсал-математигы, математиканың күп өлкәләре үҫешенә байтаҡ өлөш индереүсе. 1910—1920 йылдарҙа (француз ғалимы Анри Пуанкаре үлгәс) донъя математиктары лидеры булып таныла. Гильберт математика фәненең күп йүнәлештәрендә фундаменталь тикшереүҙәр үткәрә.\nДан ордены — CCCР-ҙың хәрби ордены, СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 8 ноябрендәге «I, II һәм III дәрәжә Дан орденын булдырыу тураһында» Указына ярашлы булдырыла. Орден менән Ҡыҙыл Армияһының старшиналары һәм сержанттары, рядовой составы хәрбиҙәре, ә авиацияла — шулай уҡ кесе лейтенант званиеһындағы хәрбиҙәр, бүләкләнә. Орден шәхси ҡаҙаныштар өсөн генә тапшырылған, хәрби частар һәм берләшмәһенә был орден тапшырылмаған.\nДан ордены үҙенең статуты һәм таҫма төҫө буйынса тулыһынса тиерлек революцияға тиклемге иң хөрмәтле Рәсәй наградаһын — Георгий тәреһен — ҡабатлай.\nГеоргий тәреһенән айырмалы рәүештә Дан орденының өс дәрәжәһе була, уларҙың иң юғарыһы — I дәрәжә — алтын, ә II һәм III дәрәжә — көмөш (икенсе дәрәжә билдәһенең медальоны алтын менән ялатылған). Орден статутына ярашлы, бүләкләү түбән дәрәжәнән юғарыға тиклем, ҡәтғи тәртиптә үткәрелергә тейеш.\nБөйөк Ватан һуғышы алыштарындағы айырыуса ҡаһарманлыҡтары һәм башҡа хәрби конфликттарҙағы батырлыҡтары өсөн амиллионға яҡын III дәрәжә Дан ордены, 46 меңдән ашыу — II дәрәжә 2678 — I дәрәжә ордендары тапшырылған. Аныҡланған мәғлүмәттәр буйынса, Дан орденының тулы кавалерҙары 2671 кеше иҫәпләнә, улар араһында дүрт ҡатын-ҡыҙ. 7 кеше I дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнгән, әммә тулы кавалер булып һаналмаған.\nТулы орден кавалерҙары — штурмлау авиация полкы летчигы Иван Григорьевич Драченко, диңгеҙ пехотасыһы Павел Христофорович Дубинда һәм артиллеристар Кузнецов Николай Иванович, Алешин Андрей Васильевич шулай уҡ һуғыш йылдарында Советтар Союзы Геройыисеменә лайыҡ булған.\n1945 йылдың 14 ғинуарында Висла-Одер операцияһы барышында Висла йылғаһының һул яҡ ярында күрһәтелгән ҡаһарманлыҡтары һәм батырлыҡтарыы өсөн 77-се гвардия Ленин һәм Суворов орденлы Ҡыҙыл Байраҡ Чернигов уҡсылар дивизияһының 215-се Ҡыҙыл Байраҡ полкы 1-се батальонының бөтә рядовойҙары, сержанттары һәм старшиналары Дан ордены менән бүләкләнә, әлеге батальондың рота командирҙары — Ҡыҙыл Байраҡ орденына, взвод командирҙары — Александр Невский орденына, батальон командиры Б. Н. Емельянов һәм взвод командиры Гурьев Михаил Николаевич Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була. Шулай итеп, бер алыш өсөн бөтә яугирҙар Дан орденын алған берҙән-бер берләшмә була. 1-се уҡсылар батальоны яугирҙарының күмәк батырлығы өсөн 69-сы армияның Хәрби Советы уға почетлы «Дан батальоны» исемен бирә.\nИҫәнбаев Йомабай Мотиғулла улы\nИҫәнбаев Йомабай Мотиғулла улы (21 сентябрь 1891 йыл — 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт совет ҡурайсыһы, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1991 - үлгәндән һуң).\nҠурайҙа профессиональ уйнау сәнғәтенә нигеҙ һалыусы, башҡорт милли музыка ҡоралын Франция, Германия, Швеция, Бельгия һәм Голландия сәхнәләрендә танытҡан тәүге музыканттарҙың береһе.\nКөбәкәев Тимерәй Көбәкәй улы\nКөбәкәев Тимерәй Көбәкәй улы (1 июль 1919 йыл — 15 ғинуар 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының автоматсылар взводы командиры, гвардия кесе сержанты. Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).\nМөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы (Александр Матвеевич Матросов; 5 февраль 1923 йыл — 27 февраль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған ҡыҙылармеец, ВЛКСМ ағзаһы. Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).\nСүбәҙәй Туған (21 декабрь 1943 йыл) — төрөк иҡтисадсы-ғалимы, профессор. Күренекле сәйәсмән һәм ғалим Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың улы.\nСәғитова Фәрзәнә Фәтҡулла ҡыҙы (20 апрель 1943 йыл) — йырсы, вокал буйынса педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор (2009). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2018), Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983). Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге призына республика йәш йырсылар конкурсы лауреаты (1970).\nФевраль (Шаҡай) — йылдың икенсе айы, ҡыштың һуңғы, өсөнсө айы. Тоҡос ай, 28 көндән тора, кәбисә йылда 29 көн.\nШайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы (15 (27) август 1899 йыл — 23 февраль 1943 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор. Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се (һуңынан 16-сы Чернигов гвардия дивизияһы) Башҡорт кавалерия дивизияһын ойоштороусы һәм 1941 йылдың декабренән 1943 йылдың февраленә тиклем уның командиры.\nНиколай Гаврило улы Шматько (укр. Микола Гаврилович Шматько; 17 август 1943 йыл, Украина ССР-ы, Донецк өлкәһе) — украин рәссамы һәм скульпторы. Әлеге ваҡытта ике улы менән Украинала йәшәй һәм ижад итә.\n750 һәйкәл (барельеф, горельеф, скульптура) һәм 500 тирәһе рәсем эшләгән.\n«Шматько һәм улдары» галереяһында күрһәтелгән автор коллекцияһында 70 скульптура һәм 300 тирәһе рәсем (живопись, графика) күргәҙмәгә ҡуйылған.\n2000 йылдан башлап ул Мәскәү Донья Цивилизация Институтының рәссам ижады кафедраһы профессоры.\n2004 йылда Шматько үтенес буйынса Донецк өлкәһе Изге-Тау Лавраһы өсөн «Святогорская Богородица» скульптураһын ижад итә. Богородица скульптураһы ҡуйылғас, реставрация эштәренән һуң Лавра яңынан асыла.\n2005 йылда Полтава өлкәһе Келеберда ауылында Успение сиркәүе яңынан төҙөлгән, унда Шматьконың «Христосты тәрегә ҡаҙаҡлау» (рус. Распятие Христа) скульптураһы ҡуйылған.\nҠунаҡбаев Хөсәйен Әхмәтйән улы\nҠунаҡбаев Хөсәйен Әхмәтйән улы, Хөсәйен Ҡунаҡбай (12 февраль 1912 йыл — 15 февраль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, батальон замполиты, кесе лейтенант. Шағир һәм журналист, тәржемәсе. 1940 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.\nҮтәғолов Зөбәй Төхвәт улы\nҮтәғолов Зөбәй Төхвәт улы (15 сентябрь 1913 йыл — 15 ғинуар 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсы, гвардия ҡыҙылармеецы. Һуғышҡа тиклем — уҡытыусы. Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).\nӘхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы (7 июль 1909 йыл — 10 ноябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы. Советтар Союзы Геройы (1944).


Шулай дауам ит, Руслан!\n25 Февраль 2019, 18:04\nҠайһы бер кешеләр тураһында “Уның ҡулдары ете”, – тиҙәр. Эйе, егәрле, һәр эшкә өлгөр кешегә ҡарата шулай тип әйтәләр. Миҫал өсөн әллә ҡайҙа йөрөйһө түгел, шуларҙың береһе хаҡында Әбдрәхим ауылынан Иҙелман Айсин яҙа:\n“Руслан Исламов Айып ауылында йәшәй. Үҙенең уңғанлығы менән ул халыҡты хайран ҡалдыра. Ихаталарында 14 һыйыр, 12 ҡышлаған, 120 һарыҡ, 35 ат аҫрай Исламовтар. 200 гектарҙа ашлыҡ, үлән сәсеп эшкәртәләр. 5 балаға ғүмер биреп, ҡатыны Айһылыу менән гөрләтеп донъя көтәләр.\n2015 йылдан Әбдрәхим, Айып ауылдарының юлдарын ҡарҙан таҙарта. Һәр эште еренә еткереп башҡара ул. Бына юлдарыбыҙ ҙа уның арҡаһында гел яҡшы, киң итеп таҙартылған була, автомобилдәр һәм башҡа транспортҡа йөрөү өсөн бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡ юҡ.\nҠаты коммуналь ҡалдыҡтар-ҙы йыйыу буйынса яңы ҡағиҙәләр барлыҡҡа килеү менән, Йонос ауыл биләмәһенән сүп-сар йыйыуҙы ла уға ышанып тапшыр-ҙылар. Уның был эштә лә һынатмаҫына ышанабыҙ.\nҠылған эштәре артабан да үҙенә лә, халыҡҡа ла ҡыуаныс килтерһен. “Бер рәхмәт мең бәләнән ҡотҡарыр”, – ти халыҡ мәҡәле. Һиңә уңыштар ғына юлдаш булһын, Руслан!”


Бөгөн республика матурлыҡ салондары өсөн иң килемле көн булғандыр\nБайрамда тағы ла гүзәлерәк булырға ынтылған ҡатын-ҡыҙҙар оҫталарҙан зауыҡлы прическа яһата. Был юҫыҡта ҡалала йәшәүселәргә әллә ҡайҙа йөрөргә түгел, бөҙрәхана, косметология үҙәктәре аҙым һайын. Ауылдағыларға ғына ауырға төшә. Шулай ҙа был исемлеккә Белорет районы Тирлән ауылы халҡы инмәй.\nРәсилә Дилмөхәмәтова үҙен бәхетле тип иҫәпләй, ул йәшәгән йорт эргәһендә генә бөҙрәхана урынлашҡан. Ханым матурлыҡ үҙәгенең даими клиенты. Байрамда махсус ташламалар булғанға күрә, сират та ҙур. Тирлән ауылында йәшәүселәр утыҙ саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Белорет ҡалаһына йөрөгәнсе, урындағы оҫталарға барыуҙы хуп күрә.\nБөҙрәханала ике парикмахер эшләй. Уларҙың ҡулдары бер ҡасан да арыу-талыу белмәҫ кеүек. Сәс ҡырҡыу, буятыу, бөҙрәләтеүҙән тыш, бында ҡаштарҙы матурлау, биттәрҙе таҙартыу кеүек хеҙмәттәр ҙә күрһәтелә. Айырым заманса косметология кабинеты булдырылған, ҡиммәтле ҡоролмалар һатып алынған. Салон етәксеһе Людмила Маркина ауылдаштарын хеҙмәтләндереү идеяһын ун биш йыл элек тормошҡа ашыра. Башта эшҡыуар урындағы емерек йортто ҡуртымға ала, һәм уны төҙөкләндерә. Артабан бизнес-план төҙөп, дәүләттән өс йөҙ мең һум субсидия ала.\nЛюдмила Маркина, бөҙрәхана етәксеһе: «Ауылда бөҙрәхана асыу , эш башлау ауыр булды, әммә маҡсатыма ирештем тип иҫәпләйем. Әле капиталь ремонт эшләргә йыйынабыҙ. Иҙәндәрҙе алмаштырырға, һыу үткәрергә кәрәк. Пландар күп, сығымдар бушҡа булмаясаҡ. Клиенттарға уңайлы булһын тип тырышабыҙ. Минеңсә, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн иң мөһиме - мөхәббәт һәм беҙ гел матурлыҡҡа ынтылырға тейешбеҙ».\nАуыл халҡы урында тәҡдим ителгән косметология процедуралары менән даими ҡулланмай, бында башлыса сәс ҡырҡтырырға киләләр. Бөҙрәхана күрше ауылдарҙан да даими клиенттарын булдырған. Оҫталар һәр кемгә яҡшы мөғәлләмәлә булырға тырыша. Кеше лә өҙөлмәй. Матурлыҡ үҙәгенең ишеген көнөнә тиҫтәнән ашыу кеше аса. Беҙҙең ижади төркөм дә маҡтау һүҙҙәренең ысын булыуына инанды.\nБыл прическаны миңә яҡынса егерме минут эсендә яһанылар. Һөҙөмтәнән ҡәнәғәтмен. Баш ҡалалағы матурлыҡ салондары менән сағыштырғанда, бындағы хаҡтар яҡынса ике тапҡырға арзаныраҡ.\nИң матур ҡатын-ҡыҙҙар Тирләндә йәшәй тиһәләр, аптырамағыҙ. Был, ысынлап та, хаҡ һүҙҙәр. Үҙ эшен белеп башҡарған парикмахерҙар алтын ҡулдары менән клиенттарына яҡшы кәйеф кенә түгел, сәләмәтлек тә бүләк итә.


Юғалмаһын ине балалар | Йәншишмә\nЙыл һайын донъяла 8 миллион бала хәбәрһеҙ юғала, ә бер көндә – 22 мең ҡыҙ һәм малай. Европала йылына – 70 мең, Рәсәйҙә рәсми мәғлүмәттәр буйынса, 20-нән 35 меңгәсә барып етә. Күҙ алдына килтереүе лә ҡурҡыныс. Был – бөтә Ер шары өсөн ғәҙәттән тыш хәл. Шуға ла 25 май – Халыҡ-ара юғалған балалар көнө тип иғлан ителгән дә инде.\nБыл күңелһеҙ дата тәүҙә Америка Ҡушма Штаттарында 1983 йылда билдәләнә. 1979 йылда мәктәптән ҡайтышлай юғалған малай менән бәйле ул. 6 йәш кенә булһа ла, уҡыуға бер үҙен ебәреүҙәрен үтенә. Әммә дәрестәрҙән һуң өйөнә ҡайтмай. Әсәһе, әлбиттә, саң ҡаға. Аҙналар буйы 100-ҙән ашыу полиция офицеры, ирекмәндәрҙең эҙләмәгән ере ҡалмай, әммә малай табылмай. Күпме хәсрәт, ҡайғы ата-әсә өсөн. Шулай ҙа был фажиғәнән һуң 33 йыл (!) үткәс, 2012 йылда 51 йәшлек енәйәтсе тотола. Уның ҡатыны, ҡыҙы була. Таныштарына йәш сағында насарлыҡ ҡылыуы, бер баланың ғүмерен ҡыйыуы тураһында әйтеп һала. Аноним шылтыратыу буйынса хоҡуҡ һаҡсылары уның эҙенә төшә. Бәләкәй генә аҙыҡ-түлек магазинында эшләгән 19 йәшлек егет сағында малайҙы, газлы һыу бирәм, тип әүрәткән. Шунан подвалға алып төшөп быуған…\nЕнәйәтселәр бөгөн дә кәнфит биреп, көсөк күрһәтәм, уйынсыҡ һатып алам, тиеберәк кескәй балаларҙы алдата, аҙаҡ үҙе менән эйәртеп алып китеүе бар. Тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, 50 баланың берәүһе генә сит кешегә ышанмай икән. Был турала онотмайыҡ. Кескәйҙәр урамда аҙашһа, нимә эшләргә кәрәклеген дә атай-әсәйҙәр өйрәтергә тейеш. Иң мөһиме, торған урыныңдан алыҫ китмәҫкә, телефоның булмаһа, ҡысҡырырға. Яҡында полиция будкаһы бар икән, шунда мөрәжәғәт итергә кәрәк. Ҡалала ғына түгел, ауыл-ҡасабаларҙа ла уйнарға йәки магазинға сыҡҡан арала ғына юҡҡа сығыусылар күп. Тимәк, һәр саҡ һаҡ булырға, өлкәндәр улдарын, ҡыҙҙарын күҙ уңынан ысҡындырмаҫҡа тейеш.\n– Бала ҡайтмай икән, тиҙ арала полиция хеҙмәткәрҙәренә хәбәр итергә кәрәк, – тине «Башинформ»да үткәрелгән матбуғат кәңәшмәһендә Рәсәй тикшереү комитетының төбәк идаралығы етәксеһе ярҙамсыһы Светлана Абрамова. – Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығына, «Юғалған балаларҙы эҙләү» ойошмаһына мөрәжәғәт итергә мөмкин. Балиғ булмағандарҙың юғалыуы, уларҙы урлау осраҡтары – беҙҙең өсөн ғәҙәттән тыш хәл. Үҫмерҙәрҙең өйҙән китеүе күберәк ата-әсәләр менән аңлашмаусанлыҡ, тиҫтерҙәре менән бәхәстәр, мәктәп шарттарына яраҡлашыу, ата-әсәләрҙең үҙ-ара талашыуы, үҫеү осорондағы психик үҙгәрештәр менән бәйле.\nҠайһы саҡта балаларҙың үҙҙәрен генә уйлап өйҙән ҡасыуы борсоуға һала. Ә яҡындары өҙгөләнә, эҙләй. Бер аҙҙан уларҙың ҡайҙалыр күңел асып йөрөгәнлеге асыҡлана.\nИң ҡурҡынысы: юғалған балаларҙың енәйәтсе ҡулынан ғүмере өҙөлөүе. Шуға күрә шик тыуыу менән, ҡайтыр әле, тип көтөп ултырмай, мөмкин тиклем тиҙерәк тейешле урынға мөрәжәғәт итергә кәрәк. Башҡортостанда 2011 йылда «Юғалған балаларҙы эҙләү» төбәк йәмәғәт фонды булдырыла. Координаторы Павел Нестеровтың телефоны – 8-927-969-89-19. Фонд Эске эштәр министрлығы менән килешеү буйынса эшләй. Социаль селтәрҙәрҙә төркөмдәре бар. Бығаса 200-ҙән ашыу эҙләү операцияһы үткәргәндәр. Йәнә Нефтекама, Бәләбәй, Бөрө, Стәрлетамаҡ ҡалаларында даими эшләгән ирекмәндәр бар. Әммә һәр район, ҡалала юғалғандарҙы эҙләргә ярҙам итеүсе кешеләр кәрәк.\n– Ҡыш көнө беҙҙең 16 йәшлек бер ҡыҙ Рәсәйҙең көньяғынан табылды. Ул уҡыуында сетерекле мәсьәлә килеп сығып, автостоп менән сығып киткән. Бындай ваҡытта ауыр хәлдә ҡалған үҫмерҙе ҡурҡытмаҫҡа, хәлдең киҫкенләшеүенә юл ҡуймаҫҡа, яҡындары өсөн ни тиклем ҡәҙерле булыуын аңлатырға тырышырға кәрәк, – ти Павел Нестеров.\nЙәйге каникул башланды. Әйҙәгеҙ, уны хәүеф-хәтәрһеҙ үткәрәйек.\n« Ураҙа тотоу — изге ғәмәл\nЗыйыҡ түбә »