Hüseyin Bahri Alptekin - PDF\nDownload "Hüseyin Bahri Alptekin"\n1 Hüseyin Bahri Alptekin\n2 Z A J Ś C I A Z D A R Z E N I A OKOLICZNOŚCI P R Z Y P A D K I F A C T S S Y T U A C J E I N C I D E N T S A C C I D E N T S CIRCUMSTANCES S I T U A T I O N S Muzeum Sztuki w Łodzi 2013\n3 9 14 Moldova Magazin Universal Supermarket JOANNA SOKOŁOWSKA Walizka Hüseyina Bahriego Alptekina DUYGU DEMIR 22 N ie jestem artystą pracującym w studio HÜSEYIN BAHRI ALPTEKIN Ostatni wywiad VASIF KORTUN 31 Hotel Bałkański: Miód i jogurt. Bezwarunkowa gościnność, natychmiastowa wrogość HÜSEYIN BAHRI ALPTEKIN Hüseyni Twist. Dzieło sztuki jako rekonfiguracja ideologiczna SEZGIN BOYNIK 38 Broken Flowers (zadedykowane Canowi Altayowi) HÜSEYIN BAHRI ALPTEKIN Wyobrażone geografie, kruche wspólnoty i tajemne życie przedmiotów. Republika marzeń Hüseyina Bahriego Alptekina KRZYSZTOF PIJARSKI HÜSEYİN BAHRİ ALPTEKİN: Zamiana miejsc ALI AKAY 55 Biografia 56 Lista prac eksponowanych na wystawie 111 Prace 186 Lista wystaw Moldova Magazin Universal Supermarket JOANNA SOKOŁOWSKA s Suitcase DUYGU DEMIR 74 I am not a studio artist. HÜSEYIN BAHRI ALPTEKIN Last Interview VASIF KORTUN 83 Hotel Balkan: Honey and Yogurt. Unconditional Hospitality, Instant Hostility HÜSEYIN BAHRI ALPTEKIN Hüseyni Twist: The Work of Art as Ideological Reconfiguration SEZGIN BOYNIK 90 Broken Flowers (dedicated to Can Altay) HÜSEYIN BAHRI ALPTEKIN Imagined geographies, fragile communities, and the secret life of things. Hüseyin Bahri Alptekin s Republic of Dreams KRZYSZTOF PIJARSKI HÜSEYİN BAHRİ ALPTEKİN: Displacements ALI AKAY 107 Biography 108 List of works exhibited 111 Works 186 List of exhibitions SPIS TREŚCI TABLE OF CONTENTS\n5 H otel Eifel położony jest między słupami elektrycznymi w bliżej nieokreślonym, przypadkowym krajobrazie, miejscu, które mogłoby być wszędzie. Eklektyczny, bogaty w ornamenty i zdobienia budynek utrzymany jest w stylu charakterystycznym dla taniej, imitującej przepych, architektury przydrożnej lub tej identyfikowanej jako podrzędna albo peryferyjna. W tym przypadku źródłem naśladownictwa jest wieża Eiffla uniwersalny symbol Paryża i mitu o nim jako nowoczesnym mieście elegancji i bogactwa. Hotel Eifel, pozbawiony jednej znaczącej literki f, jest mimikrą swojego wzoru, który ów brak zdaje się rekompensować stylem na bogato. Natomiast, jak wskazują szyldy Moldova Magazin Universal Supermarket, zlokalizowany jest gdzieś w Mołdawii. Przypuszczalnie do wykonania fotografii tego motywu musiała skłonić Hüseyina Bahriego Alptekina nazwa sklepu, w której odczytać można spotkanie różnych porządków wymagające adaptacji lub przekładu: uniwersalizmu z miejscem potocznie kojarzonym z peryferiami Europy. Obydwie fotografie, wykonane przez Alptekina w trakcie którejś z jego licznych podróży, to tylko wybrane przez nas przykłady z ogromnego archiwum jego zdjęć. Jak w soczewce skupiają one interesujące artystę kwestie: kulturowej translacji, naśladownictwa, konstrukcji peryferiów i centrów cywilizacyjnych, marginalności i przygodności, globalnej cyrkulacji znaków, symboli oraz ich materialnych manifestacji w formie hybrydalnej architektury i designu. Moldova Magazin Universal Supermarket JOANNA SOKOŁOWSKA (WSPÓŁPRACA MAGDALENA ZIÓŁKOWSKA)\n6 MOLDOVA MAGAZIN UNIVERSAL SUPERMARKET 10 MOLDOVA MAGAZIN UNIVERSAL SUPERMARKET 11 Zdjęcia te pochodzą ze zbioru, którego, pracujący w latach 80. jako profesjonalny fotograf i archiwista dla paryskiej agencji SIPA, nie przeznaczył do publikacji ani nie traktował w kategoriach dzieła sztuki. Często są prześwietlone, wykonane w szybkich i sprawiających przypadkowe wrażenie ujęciach, utrzymane w konwencji amatorskich pamiątek z podróży. Interesujące Alptekina motywy to budynki i pokoje hotelowe, przydrożne bary, reklamy, logotypy, znaki drogowe, imprezy, wernisaże, przyjaciele i nieznajomi spotykani po drodze Poza fotografiami z podróży i miast, w których mieszkał, Alptekin gromadził nieprzebrane ilości przedmiotów: map, globusów, folderów reklamowych, pudełek po papierosach, opakowań po żywności, kosmetykach, etykiet i butelek po alkoholach, papeterii hotelowej, plakatów i zaproszeń na wystawy, biletów komunikacji miejskiej i wstępu na wydarzenia kulturalne. Trzymane w mieszkaniu i pracowni, były środowiskiem jego życia i pracy, materialną podstawą i wraz z fotografiami rezerwuarem motywów, które mogły być wykorzystane do produkcji dzieł sztuki realizowanych w formie instalacji, kolaży, obiektów, wideo czy cyfrowych wydruków. Zanim zaczął uczestniczyć jako artysta w międzynarodowym świecie sztuki w latach 90., gdy miał już około czterdziestu lat, próbował różnych zawodów i dziedzin wiedzy: m.in. studiował filozofię na Sorbonie, pracował jako fotograf i archiwista, był menedżerem zespołu acidjazzowego. Równolegle pisał i wykładał na uczelniach artystycznych w Stambule i Ankarze. Ale to właśnie globalizujący się, formalnie otwarty język sztuki współczesnej dał mu szansę na translację interesujących go historii i doświadczeń, i włączenie ich w międzynarodowy obieg idei, a przy tym artykulację własnej w nim pozycji. Kontekstem dla indywidualnej twórczości Hüseyina Bahriego Alptekina były rozpowszechniające się w latach 90. i w pierwszej dekadzie dwudziestego pierwszego wieku sposoby produkcji, ekspozycji i kanały dystrybucji sztuki, które umożliwiały jej wzmożoną mobilność. Były to m.in. międzynarodowe rezydencje i stypendia artystyczne, wielkoformatowe wystawy cykliczne, a przede wszystkim nowo powstające edycje biennale oraz galerie sztuki tworzone także w miejscach o nikłych tradycjach sztuki nowoczesnej. Uczestnictwo artystek i artystów w globalizującym się obiegu sztuki zakładało intensyfikację podróży i konieczność nawiązywania kontaktów wykraczających poza ich lokalne środowiska. Popularyzowały się modele współpracy i produkcji wykorzystujące tanie, łatwo dostępne środki, np. wydruki i filmy cyfrowe, obiekty znalezione, akcje, performanse, instrukcje. Częstą praktyką było zlecanie realizacji dzieł sztuki wykonawcom technicznym (np. ekipom produkcyjnym danej instytucji) przy nadzorze i na podstawie pomysłów dostarczanych przez artystki i artystów. Taki podział i procesy pracy korespondowały z postfordowskimi przemianami produkcji integralnym elementem konstytuującym międzynarodowe pole sztuki. Pozycja artysty stała się bliska klasowemu modelowi generującej idee, kreatywnej, elastycznej, mobilnej jednostki. Status Alptekina jako kosmopolitycznego artysty podróżnika, flâneura formuje się, ale nie wyczerpuje, w relacji do możliwości, jakie oferowały międzynarodowe platformy sztuki. W swojej praktyce jest on świadomym użytkownikiem wspomnianych środków produkcji, uczestniczy w licznych biennale (Cetinje 2002, Iasi 2003, Tirana 2003, Hawana 2003, San Sebastian 2004, Tirana 2005, Stambuł 2006, Wenecja 2007) i niemal rokrocznie bywa artystą na rezydencji (Helsinki 2002, Sztokholm 2003, Kellenberrin , Rio de Janeiro 2006, Vaasa 2007). Bierze również udział w zbiorowych wystawach tematycznych mapujących sceny artystyczne Turcji i Bałkanów o politycznym zapleczu konstruowania mitów jednoczącej się Europy, rozpadających się Bałkanów, ustanawianiu nowych granic i krańców i związanych z nimi kwestii wynarodowienia, akulturacji czy asymilacji (m.in. Iskorpit: Recent Art from İstanbul, Haus der Kulturen der Welt, Berlin 1998 oraz Badischer Kunstverein, Karlsruhe 1999; Total Global, Museum für Gegenwartskunst, Basel 2000; In Search of Balkania, Neue Gallery, Graz 2002; How Lattitudes Become Forms: Art in a Global Age, Walker Art Center, Minneapolis 2003; Bal / Kan: Blut und Honig, Sammlung ESSL, Klosterneuburg 2003). Podobnie jak wielu innych nomadycznych artystów i artystek, którzy zaistnieli wówczas na arenie międzynarodowej, Alptekin zdawał się podzielać liberalne przekonanie, że sztuka i jej instytucje umożliwiają przekraczanie granic: narodowych, geograficznych, religijnych, mentalnych. Z założenia sztucznie wyprodukowany, otwarty archiwum artysty na negocjacje i interpretacje język sztuki, w przeciwieństwie do narodowych i plemiennych, nie jest rodzimy dla nikogo. Ma więc on potencjał budowania pewnych niesubstancjalnych form wspólnoty i otwartości na nowych użytkowników. Praca na poziomie wyobrażeń, reprezentacji, języka, jaka odbywała się w obrębie autonomicznej i jednocześnie powiększającej się instytucji sztuki współczesnej, stwarzała wówczas szansę na proponowanie alternatywnych trajektorii globalizacji. Niewątpliwie aktualne analizy i krytyki zglobalizowanej instytucji sztuki współczesnej wskazują także na odmienne funkcje twórczości artystycznej. Wiąże się ją nieodzownie z dostosowaniem nowych obszarów do kapitalistycznych sposobów produkcji, co nastąpiło wraz z upadkiem zimnowojennego ładu, a szerzej z globalną hegemonią późnego kapitalizmu. Terytorialny rozrost dyskursu sztuki współczesnej nie zmienił faktu, że kanały jego dystrybucji pozostają ekskluzywne. Jego odbiór, jak i aktywne w nim uczestnictwo, wymagają stale odpowiedniego kapitału kulturowego, który w zależności od konkretnego miejsca zdeterminowany jest przez splot podziałów klasowych, rasowych, płciowych czy religijnych. W Turcji na przykład produkcja artystyczna funkcjonująca międzynarodowo jako współczesna wykształca się wraz z neoliberalnymi reformami ekonomicznymi kraju, a w obliczu braku publicznych instytucji sztuki szybko stała się ważnym narzędziem reprezentacji elit finansowych i prywatnego kapitału. Modele, protokoły i platformy sztuki współczesnej, jakie ukształtowały się w latach 90. dla reprezentacji czy kwestionowania konstrukcji marginalnych kultur i peryferiów oraz mapowania nowych obszarów artystycznych pozbawionych ugruntowanych, akademickich tradycji historii sztuki i sztuki nowoczesnej, Miško Šuvaković interpretuje na przykładzie europejskiego biennale Manifesta, w kontekście ideologii multikulturalizmu 01. W tej perspektywie produkcja artystyczna traktowana jest jako narzędzie reprezentowania tego, co archiwum artysty\n7 MOLDOVA MAGAZIN UNIVERSAL SUPERMARKET 12 MOLDOVA MAGAZIN UNIVERSAL SUPERMARKET 13 partykularne, lokalne, różnic kulturowych i ich jakoby bezkonfliktowego współistnienia w późnokapitalistycznych relacjach społecznych w Europie końca dwudziestego wieku. W podobnym kontekście, ale z naciskiem na aktualne konsekwencje rozwoju instytucji sztuki współczesnej poza Europą i zachodnimi paradygmatami nowoczesności, Bassam El Baroni użył paradoksalnego określenia uniwersalności multikulturalizmu jako ideologii globalizującej się sztuki współczesnej, istniejącej równocześnie z ilościowo większą produkcją tradycyjnych sztuk pięknych 02. Uniwersalność multikulturalizmu to wielka kultura różnych kultur, opierająca się na partykularnych tożsamościach, włączająca je symbolicznie w swój obręb przy użyciu humanitarnej retoryki dialogu. Jej uniwersalizm polega na stworzeniu silnego, globalnego, bezczasowego, elastycznego środowiska, do uczestnictwa w którym może aspirować każdy, ale na warunkach przez owo środowisko determinowanych. Aby wytworzyć wartości, które będą miały jakiekolwiek znaczenie, władzę czy kapitał jako sztuka współczesna, artyści i artystki powinni generować praktyki dyskursywne, nadające ich twórczości status produkcji wiedzy. Kluczowe dla nich jest nielinearne rozumienie historii i umiejętność jej rekonfiguracji jako archiwum obrazów, faktów, podmiotów, agend politycznych, oraz praca z różnicami i tożsamościami (kulturowymi, narodowymi, regionalnymi, religijnymi, rasowymi ). Dla opisu zjawisk związanych z międzynarodowym poszerzeniem pola sztuki współczesnej, jakie nastąpiło w ciągu ostatnich dwudziestu lat, Hans Belting używa określenia sztuka globalna 03. Podkreślając w swej narracji związki sztuki globalnej z multikulturalizmem, kładzie on nacisk na jej pluralizm estetyczny i nieobowiązywanie w niej zachodnich kanonów historii sztuki, tak jak i uniwersalistycznych, wielkich narracji nowoczesności. Rozwój i sprzeczności globalizacji sztuki współczesnej traktujemy jak ramę (lecz nie matrycę) twórczości Hüseyina Bahriego Alptekina. Jego indywidualną sztukę i biografię zaś jako przykład zjawiska, zgodnie z rozumieniem tego pojęcia zaproponowanym przez Giorgio Agambena 04. Agambenowski przykład to kategoria, która znosi antynomię między tym, co jednostkowe, szczególne, a tym, co ogólne czy typowe, czyniąc je nierozróżnialnymi. Każdy przykład jest konkretnym, rzeczywistym przypadkiem, a jednocześnie odsyła do jakiejś większej klasy. W pełni do niej nie przynależy, nie jest ani szczególny, ani ogólny, jest bytem pojedynczym, ukonstytuowanym przez język, fakt przywołania i nazwania go 05. Przyjętą przez Alptekina pozycję nomadycznego podmiotu, swobodnie przemieszczającego się pomiędzy kulturami o czym pisze Duygu Demir 06 a także stosowane przez niego metody pracy, środki produkcji i dystrybucji, możemy określić jako przykładowe dla wczesnej fazy globalizacji sztuki współczesnej. Podobnie jego stosunek do historii, w tym historii sztuki i jej kanonicznych narracji. Popularne, zbiorowe, anonimowe Studio Hüseyina Bahriego Alptekina & M.D. Morrisa w trakcie prac nad Heterotopią, wczesne lata 90., Ankara praktyki kulturowe i estetyki zdawały się interesować Alptekina dużo bardziej niż historia sztuki. Ta ostatnia służyła mu jako archiwum motywów i form, które na własne potrzeby dowolnie zawłaszczał i rekonfigurował. Na przykład język formalny rosyjskich produktywistów, podjęty przez niego w ramach Grup Grip-in, zastosował do pracy z wizerunkami współczesnych mu komercyjnych produktów i logotypów. W pracach z cyklu Heterotopia Alptekin, wraz z Michaelem Morrisem, zestawiał gromadzone przez siebie obiekty z różnych porządków estetycznych, funkcjonalnych, obszarów geograficznych i narracji historycznych. Zawieszając i rekontekstualizując ich genealogie i typologie, ustanawiał dla nich nowe relacje, podążał za ustanowionym arbitralnie osobistym indeksowaniem. Problem reprezentacji lub performowania tożsamości, inności, różnic kulturowych w twórczości Alptekina jest niezwykle złożony i pełen sprzeczności. Nie tylko uczestniczył on w wystawach, które sytuowały jego twórczość w relacji do Bałkanów, Turcji czy samego Stambułu, ale również sam tworzył projekty, które były poświęcone regionalnym afiliacjom. W ramach niezrealizowanego projektu Biuro podróży "Słoń morski", zainspirowanego powieścią Juliusza Verne a, Keraban Uparty (1883), Alptekin, podążając szlakiem jej bohatera z czasów Imperium Osmańskiego, próbował zorganizować wraz z innymi artystami, kuratorami, architektami, historykami wyprawę statkiem wzdłuż wybrzeża Morza Czarnego. Celem podróży było mapowanie i skonstruowanie tego 01 M. Šuvaković, The Ideology of Exhibition: on the ideologies of Manifesta, Platforma SCCA 2002, nr 3, wersja online: / scca / platforma3 / suvakoviceng.htm [dostęp: ]. 02 Bassam El Baroni w rozmowie z Hassanem Khanem, ArtTerritories 2011, nr , wersja online: www. artterritories.net/?page_id=2063, nast.: [dostęp ]. 03 H. Belting, Contemporary Art as Global Art. A Critical Estimate, wersja online, / media / file / pdf [dostęp ]. 04 G. Agamben, Wspólnota, która nadchodzi, przeł. S. Królak, Warszawa 2008, s Tamże. 06 Por. D. Demir, Walizka Hüseyina Bahriego Alptekina, w niniejszym tomie, s Por. S. Boynik, Hüseyni Twist. Dzieło sztuki jako rekonfiguracja ideologiczna, w niniejszym tomie, s Zob. H. Bhabha, Miejsca kultury, przeł. T. Dobrogoszcz, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków regionu za pomocą sztuki, badanie, rejestracja i kolekcjonowanie wybranych motywów i historii, akcje artystyczne i nawiązanie kontaktów z lokalnymi twórcami mieszkającymi w różnych miastach portowych (od Stambułu, przez Warnę, Konstancję, po Odessę, Jałtę, Batumi ). Była to oddolna, grupowa inicjatywa artystyczna, poza orientalistycznymi politykami reprezentacji, jakie definiują produkcję artystyczną ze Wschodu za pomocą dyskursu zachodnich instytucji. Założenia wyprawy, choć noszą znamiona nostalgicznej mitologizacji zmarginalizowanych powiązań regionalnych, w zamyśle Alptekina miały być rozwijane, a sam projekt zaś docelowo kontynuowany jako B-Fact na odległych wybrzeżach Bałyku i Morza Barentsa. To dość przypadkowe zestawienie (wszystkie trzy morza łączy w istocie nazwa zaczynająca się na literę b w języku angielskim) wskazuje raczej na zainteresowanie artysty możliwościami ustanawiania bardziej złożonych połączeń międzynarodowych jako alternatywy wobec hierarchicznych trajektorii globalizacji. Chodziło mu o takie relacje, które ustanawiałyby solidarność i wymianę między peryferiami i półperyferiami, nie podporządkowujące ich jedynie przepływom kapitału i idei z centrów gospodarczych i cywilizacyjnych. Wydaje się, że dla Alptekina sposobem na przepracowywanie własnej nostalgii za przeszłością (np. kosmopolitycznego Imperium Osmańskiego), a także na opór wobec eksploatowania w obiegu sztuki jego pozycji jako Innego reprezentanta narodu, kultury czy jakiegoś regionu była strategia translacji. Nie tylko rejestrował za pomocą niezliczonej ilości fotografii i kolekcjonował oddolne, anonimowe materialne przejawy translacji (jak w opisanych na początku przykładach), ale również próbował przyswoić jej mechanizmy we własnych pracach. Na przykład w neonie Translacja Alptekin zestawia fragment wiersza w języku tureckim, niemożliwy do tzw. wiernego przetłumaczenia z jego angielską wersją. W instalacji Heimat-Toprak łączy niemieckie określenie ojczyzna z tureckim słowem ziemia, uruchamiającym podobne, lecz nietożsame skojarzenia. Monumentalny obiekt, wykonany ze świecących cekinów, odsyłających do wyobrażeń o materialnej kulturze Orientu, utrzymany jest w kolorach niemieckiej flagi. Staje się tym samym jakąś inną, hybrydalną flagą terytorium, w którym rozmywają się ustalone granice narodowe i kulturowe hierarchie. Mechanizm przekładu unieważnia w tych przypadkach granice między oryginalnością i pierwszeństwem zestawionych znaczeń, między źródłem i kopią. Alptekin podejmował w swojej twórczości klisze orientalizmu i mitologię Bałkanów (o czym pisze więcej Sezgin Boynik 07 ), po to, aby eksponować przygodność ich konstrukcji. Efekt ten osiągał choćby przez takie zawłaszczenie, multiplikację i rekontekstualizację orientalnych motywów i wyobrażeń, że przestawały one oznaczać cokolwiek oprócz własnego statusu fantazmatu o istnieniu jakiegoś jednorodnego, esencjonalnego, innego Wschodu. I tak w pracy Kara-Kum Alptekin użył istniejącej zbitki motywów, które amerykańska marka Camel wykorzystała do stworzenia wizerunku egzotycznego produktu z tureckim tytoniem, przy pomocy identyfikacji wizualnej z egipskimi piramidami i wielbłądem. Alptekin zawłaszczył te zafałszowane skojarzenia do stworzenia artystycznego falsyfikatu marki, którego nazwa (Kara-Kum) odsyłała z kolei do pustyni w Turkmenistanie. Kwestię translacji w praktyce Alptekina możemy spróbować odczytać i przełożyć przez pryzmat postkolonialnej wykładni pojęcia autorstwa Homiego Bhabhy 08. Koncepcja ta, operacyjnie użyta dla usytuowania twórczości artysty, zakłada możliwość dekonstrukcji esencjonalnych, binarnych polityk tożsamości i hierarchii między kulturami imperialnymi (hegemonicznymi) a skolonizowanymi, podrzędnymi czy podporządkowanymi. Translacja jest rodzajem adaptacji, jaką przyjmują\n8 MOLDOVA MAGAZIN UNIVERSAL SUPERMARKET 14 Heimat-Toprak 2001 cekiny zamontowane na plastikowych podkładach cm wystawa Neresi? Burası? Sztuka turecka dzisiaj, Saitama Modern Art Museum, Saitama 2003 te ostatnie (np. przez naśladownictwo), aby przyswoić, ale też zawłaszczyć i zmodyfikować według własnych potrzeb, aspirujące do uniwersalizmu wartości kolonizatorów. To sytuacja relacyjna, która powoduje zachwianie stabilnej pozycji obu stron spotkania. Naśladownictwo zakłada bowiem zawsze jakieś pęknięcia, brak albo nadmiar w stosunku do wzoru, podając w wątpliwość jego uniwersalne funkcjonowanie (np. prawomocność zachodnich narracji nowoczesności). W efekcie wytwarza się tzw. trzecia, hybrydalna przestrzeń, pole dla subwersji, kamuflażu, mimikry, potknięć, nadużyć, zawłaszczeń i artykulacji ambiwalencji. Podrzędność, jaka interesowała Alptekina, nie jest jakąś konkretną, skolonizowaną historycznie czasoprzestrzenią. To zespół wyobrażeń, definiowanych przez konstrukcje peryferiów, marginesów, rzeczywistości niskiej rangi biednej, naśladowczej, hybrydalnej, wulgarnej, wtórnej, aspirującej. Rzeczywistości, którą wypełniają pozbawione znaczenia, przypadkowe zdarzenia i sytuacje. Ich bohaterami są wyłączone z wielkich historycznych narracji anonimowe postaci, żyjące na obrzeżach uwagi, np. wędrowni zbieracze śmieci czy robotnik ścinający drzewo w Stambule, albo bliżej nieokreśleni mieszkańcy przedmieść Rio de Janeiro, podglądani w trakcie codziennych sytuacji, które dokumentował w cyklu Zdarzenia. Pracując z materialnymi i symbolicznymi sposobami identyfikacji marginalności i podrzędności, Alptekin skonstruował uniwersum, w którym przestają one obowiązywać jako kategorie zewnętrzne i podległe jakiemukolwiek centrum. Jeżeli nie można się wciąż uwolnić od kategorii krańców, kresów czy mitu Bałkanów, to Alptekin pokazuje, że należy zbałkanizować np. Bałtyk albo inne dowolne miejsce na świecie, choćby Łódź 09, w której interesowało go niemal to samo co w Helsinkach czy Tiranie (loga opakowań po papierosach, tanie reklamy i hotele ). W jego formule uniwersalności pojawia się możliwość wspólnoty, gdzie wszystkie estetyki i formy życia są potencjalnie twórcze, produktywne i równorzędne. 09 Alptekin, wspólnie z Lawrence em Butchem Morrisem, brał udział w wystawie Over the Treshold, Muzeum Książki Artystycznej, Łódź Zaprezentował wówczas m.in. instalację Cidade [Miasto] (1998), por. s Grup Grip-in, nosząca nazwę zaczerpniętą z nazwy tureckiego środka przeciwbólowego, dostępnego na rynku od lat 30., składała się z Hüseyina Bahriego Alptekina i trojga jego dawnych uczniów 01, z których wszyscy są obecnie uznanymi dizajnerami. W tym roku żyjący członkowie [kolektywu] zostali zaproszeni do reinterpretacji zbioru książek i efemeryd Alptekina, znajdujących się w siedzibie SALT-u w dzielnicy Galata. Członkom Grup Grip-in, dawnym uczestnikom zajęć z filozofii sztuki 02, prowadzonych przez Alptekina na studiach magisterskich we wczesnych latach 90., i współtwórcom wspomnianego kolektywu, znana była postawa Alptekina: przedkładanie pracy kolektywnej nad indywidualne autorstwo, jak i trwająca przez całe życie fascynacja kiczem, odmowa rozróżniania wytworów kultury niskiej i wysokiej. Swoją interwencję zatytułowali Driftmentary: Index and Circulation [Dryfujący dokument. Indeks i obieg]. Wykonali prosty, choć wiele mówiący gest na szklanych panelach sporządzili listę wszystkich materiałów zgromadzonych przez Alptekina i umieścili ją naprzeciwko zainstalowanej na stałe biblioteki. Spis obejmował różne obiekty, począwszy od starych aparatów fotograficznych po ręczniki odświeżające, zabierane z każdej odwiedzanej restauracji czy hotelu, od breloczków na klucze po plastikowe dłonie, od puzzli po scyzoryki. Była to dokumentalna prezentacja tułacza w duszy i kolekcjonera w sercu. Jedyna część kolekcji, której brakowało w tej prezentacji ponieważ ta część archiwum na Walizka Hüseyina Bahriego Alptekina DUYGU DEMIR\n9 WALIZKA HÜSEYINA BAHRIEGO ALPTEKINA 16 WALIZKA HÜSEYINA BAHRIEGO ALPTEKINA 17 życzenie rodziny artysty przechowywana jest w jego domu to chyba najsilniejszy dowód na wędrowną naturę Alptekina: jego kolekcja ponad sześćdziesięciu termoplastycznych globusów. W początkach swojej twórczości, przypadającej na wczesne lata 90., Alptekin podejmował tematykę efektów globalizacji, międzykulturowego obiegu obrazów, imigracji i wygnania. Jego bogaty w odniesienia dorobek na który składają się instalacje fotograficzne, kolaże, prace wideo i obiekty demonstruje wielowarstwowy język wizualny. Wybór materiałów przez Alptekina był zawsze uzasadniony ideą mobilności: czy były to gotowe obiekty, zbierane podczas podróży, które później trafiały do instalacji, czy nowo sprowadzana i zdegenerowana technologia podświetlanych reklam i systemów oznakowania przestrzeni, które szybko wkraczają i opuszczają miejską tkankę, czy fotografie zrobione na ustronnych ulicach za pomocą aparatów zakupionych na pchlich targach. Globalne śmieci były dla Alptekina skrzynią ze skarbami. Obierał on zawsze drogę mniej uczęszczaną: czy było to jedzenie, czy włóczenie się w swoim rodzinnym mieście ulicami po drugiej stronie sześciopasmowej Alei Tarlabaşı, zamiast po błyszczącym deptaku İstiklal Caddesi, albo wybór bunkrów we Wschodniej Europie czy tureckich łaźni na Bałkanach jako przestrzeni wystawienniczych, zamiast białych ścian sal zachodnioeuropejskich muzeów. Być może Alptekin był tułaczem, ale obierane przez niego cele podróży nie były przypadkowe; stanowiły one odbicie jego hiperświadomości alternatywnej kumulacji. Ile można zmieścić w walizce? Pierwsza wspólna, indywidualna wystawa Michaela Morrisa i Hüseyina Bahriego Alptekina, którą zatytułowali oni Tezgâh/Hierarchy [Hierarchia], odbyła się w Ankarze tylko rok po upadku muru berlińskiego. Koniec okresu komunistycznego był początkiem większej mobilności, zarówno ludzi, jak i przedmiotów oraz dóbr wszelkiego rodzaju. Ten ruch pozwolił na nieoficjalny napływ materiałów do Turcji i sąsiadujących obszarów, i stworzył w ten sposób podłoże dla zmian w kulturze wizualnej kraju. Koncepcja hierarchii odnosiła się zarówno do ich własnej metody pracy, jaką była horyzontalna współpraca, jak i do negacji rozróżnienia między kulturą wysoką a niską, które każdy z nich przyjmował. W języku tureckim tezgâh oznacza kram, ladę sklepową albo prowizoryczny stragan lub stoisko uliczne, wyznaczone kawałkiem materiału, na którym wyłożone są dobra. Słowo to stało się kluczowym terminem opisującym ich ówczesne zainteresowania. Podeszli do tworzenia wystawy w pewnym sensie jak do zakładania sklepu, prezentacji dóbr, niehierarchicznej prezentacji rzeczy. Ich praktykę uzasadniała nie tylko konceptualna bliskość wystawy i logika urządzenia tezgâh, ale również materialna kultura bazarów, rosyjskich i rumuńskich targów w Beyazıt czy kramów w Karaköy. Dobra z czasu pokomunistycznego tania wódka i kawior, paczki papierosów, żyletki, zapałki, pocztówki, znaczki i ołowiane żołnierzyki trafiły do tezgâh w Stambule, skąd następnie były wyławiane przez Morrisa i Alptekina, padlinożerców tych [ ] nieskończonych mitologii. Alptekin tak opisuje ich wizyty na targach: Jesteśmy odurzeni hierarchiczną symetrią między tezgâh i czymkolwiek, co się na nich znajduje. Światy w nieskończonej przestrzeni między horyzontalnymi warstwami i wertykalnymi płaszczyznami zwodzą nas bezlitośnie A między nami dwoma wyrasta hierarchia wspólnej pracy, dzielenia się pracą i produkcją. Jedyny kram z dwoma właścicielami. Ten tezgâh należy do nas obu i jednocześnie do żadnego z nas 03. Dla Alptekina i Morrisa wspomniane bazary i kramy były intertekstualnymi bibliotekami. Wyobrażam ich sobie wracających z weekendowych wycieczek ze Stambułu do Ankary, gdzie wykładali 04, upychających swoje znaleziska do walizek: puste butelki wypitej noc wcześniej wódki, paczki wypalonych rosyjskich papierosów, pudełka zapałek, opakowania po kawiorze, który zjedli na kolację. Przedmioty te ostatecznie trafiały na ich dwu- i trójwymiarowe kolaże, określane mianem owego nie-miejsca i miejsca dla wszystkiego, będącego w stanie ciągłej zmiany, Foucaultowskiej heterotopii ; do miejsc, które są absolutnie odmienne od wszystkich tych miejsc (emplacements), które odzwierciedlają i o których mówią 05. Kolaże Heterotopia łączyły wszelkiego rodzaju obiekty i efemerydy, wywołując i pozwalając na wielorakie skojarzenia w różnych manifestacjach. Były niczym przestrzenie mentalne podobne do snu, gdzie idee rozwijają się nie w czasie linearnym, ale w tym samym momencie jednocześnie i bezładnie; realne i zupełnie nierealne. Papier czy plastik? Nigdy nie miałam okazji poznać Hüseyina Bahriego Alptekina osobiście, nie wspominając o wspólnym wyjściu na zakupy, ale jestem skłonna uwierzyć, że wybrałby on plastik. Jego prace mówią często o materialnym ubóstwie 06, a plastik jest ostatecznym znaczącym taniej jak barszcz produkcji, błyskawicznej cyrkulacji i natychmiastowej konsumpcji. Prace 01 Owi uczniowie to Ali Cindoruk, Eray Makal, Erhan Muratoğlu. 02 i Vasıf Kortun prowadzili razem zajęcia na poziomie magisterskim, zatytułowane Filozofia sztuki nowoczesnej na Wydziale Architektury, Sztuk Pięknych i Designu na Uniwersytecie Bilkent w Ankarze, w roku akademickim , podczas których analizie poddawano wystawę High & Low: Modern Art and Popular Culture [Wysokie & niskie. Sztuka nowoczesna i kultura popularna], która odbyła się w 1991 roku w nowojorskim MoMA. W 1992 roku Grup Grip-in zorganizowała wystawę Popular Myths and Graphic Intertextuality [Popularne mity i graficzna intertekstualność] w ANFA Altın Park w Ankarze, która konceptualizowała ich odkrycia i dyskusje z zajęć. 03 H. B. Alptekin, M. Morris, The Right to a Tezgâh [Prawo do Tezgâh], tekst z archiwum Alptekina, opublikowany w I Am Not a Studio Artist., red. D. Demir, (kat. wyst.) SALT, İstanbul 2011, s Michael Morris i wykładali na Wydziale Architektury, Sztuk Pięknych i Designu Uniwersytetu Bilkent w Ankarze we wczesnych latach M. Foucault, Inne przestrzenie, przeł. A. Rejniak-Majewska, Teksty Drugie 2005, nr 6 (96), s Zapożyczyłam ten termin od Vasıfa Kortuna, z tekstu opublikowanego w katalogu jedynej indywidualnej wystawy Alptekina w galerii Dulcinea w Stambule, 1999: Viva Vaia, przedruk [w:] I Am Not a Studio Artist, dz. cyt., s Tamże. 08 Dla Morrisa i Alptekina wyprawy do sklepów, na targi, bazary i stragany były źródłem materiałów do większości tworzonych wspólnie prac. 09 V. Kortun, Kriz Viva Vaia, tekst z katalogu [w:] I Am Not a Studio Artist, dz. cyt., s Alptekina egzystują w królestwie nieokiełznanego ubóstwa, a siła ich uwodzenia pochodzi jedynie z niesamowitych powiązań, które wytwarza on na kanwie ich niespójności 07. Plastikowa torba była semantycznym narzędziem, które nosiło ślady puzzli: mogła być wykorzystana do dekonstrukcji warunków swojego istnienia, a zatem stanowiła idealny przedmiot gotowy. W roku 1995, podczas swojej ostatniej współpracy, Alptekin i Michael Morris zdecydowali się powiększyć plastikową torbę, na którą natknęli się podczas jednej ze swoich archeologicznych ekspedycji 08. Torba z nadrukiem nazbyt znajomego wielbłąda na tle piramid, zapożyczonego (a w zasadzie spiratowanego) z paczki papierosów Camel, z napisem Kara- -Kum na górze, nie potrzebowała ich zdaniem nic więcej poza gestem powiększenia, zupełnie jak prace [Claesa] Oldenburga. Obiekt niósł już za sobą wiele implikacji dla Trzeciego Świata: wielbłąd marki Camel, który błędnie łączy turecki tytoń z pustyniami i egipskimi piramidami, kontrabandowe przywłaszczenie fałszywego obrazowania przez nową markę KARA-KUM (co w tureckim oznacza Czarny Piasek ) w rzeczywistości pustynię w Turkmenistanie. Co oznacza zdanie, że coś jest rozmieszczone w Środkowej Azji, widniejące na owej torbie, na baśniowym, orientalnym tle? Nigdy się nie dowiemy. To takie przykłady rozbitych historii i niedokończonych zdań pociągały Morrisa i Alptekina; wizualne zagadki, które nie stanowiły żadnych oficjalnych deklaracji, a raczej nosiły ślady innych globalizmów. Alptekin nie utożsamiał globalizacji z dobrze zorkiestrowaną międzynarodową wymianą dóbr narodowych i kulturowych, ale z niemonitorowanym ruchem i przypadkowymi kolizjami. «Inny» globalizm nie funkcjonuje w linearnym czasie; jest okrojony, surowy i bandycki 09. W roku 1999 zaprezentował swoje prace na wystawie, która miała być jedynym indywidualnym pokazem jego twórczości w Stambule. Na wystawie zamieszczono rząd fotografii wydrukowanych na winylu (to kolejna technika drukarska, która trafiła w tamtym czasie na ulice Stambułu, najnowsza od strony technologii i najtańsza w kosztach, natychmiastowo i naturalnie przyjęta przez Alptekina). Przedstawiały one trzy portrety studyjne na czarnym tle. Jeden z nich ukazywał paczkę papierosów, która do dzisiaj jest sygnaturą Detal pracy Hüseyina Bahriego Alptekina & M.D. Morrisa Hierarchia, Siyah Beyaz, Ankara 1991 archiwum M.D. Morrisa\n10 WALIZKA HÜSEYINA BAHRIEGO ALPTEKINA 18 WALIZKA HÜSEYINA BAHRIEGO ALPTEKINA 19 twórczości Alptekina, z kolei pozostałe dwa ukazywały plastikowe torby niczym symbole, charakterystyczne dla klasycznych konwencji zachodniego portretu. Jeden z portretów przedstawiał Vildan, ówczesną partnerkę Alptekina, w jasnoniebieskiej sukni, trzymającą plastikową torbę z napisem Elit. Vildan była nielegalną imigrantką w Turcji, która musiała podjąć się pracy służącej mimo swojego wykształcenia. Uosabiała tym samym życie wszystkich ekonomicznych uchodźców, oszukiwanych i pozbawionych szansy na zatrudnienie we właściwym zawodzie, w konsekwencji ucieleśniając relacyjność statusu społecznego. Druga postać, kierowca jednego z przyjaciół Alptekina, trzyma plastikową torbę z nadrukowanym słowem sny. Plastikowe torby z napisami elita i sny służyły za przejmujące insygnia społecznego, finansowego i psychologicznego ucisku portretowanych postaci. Zastosowanie przez Alptekina manieryzmów dziewiętnastowiecznego europejskiego malarstwa portretowego w fotografii studyjnej, zaadaptowanych do warunków późnego wieku dwudziestego, było być może próbą zobrazowania nowej elity za pomocą dostępnej technologii: te niestabilne, w pewien sposób wywołujące współczucie postaci, same w sobie były symbolami innego globalizmu, który Alptekin tak nieugięcie śledził, równoległego, lecz różnego od globalnego obiegu kapitału 10. Odległość: psychiczna versus psychologiczna Jedną z ulubionych powieści Alptekina był Kéraban-le-Têtu [Keraban Uparty] Juliusza Verne a (1883). Jest to opowieść o handlarzu tytoniem ze Stambułu, który chce zaprosić swojego agenta, przybywającego z Holandii, na obiad do dzielnicy Üsküdar, po azjatyckiej stronie miasta. Kiedy dowiadują się oni, że za przekroczenie Bosforu pobierany jest dodatkowy podatek, Keraban postanawia, że wyruszą w podróż, okrążając Morze Czarne, i przejdą na stronę azjatycką po przemierzeniu tego szlaku, którego długości nie są świadomi. Ostatecznie kończą wyprawę w Stambule, po drodze wydawszy mnóstwo pieniędzy, i powracają tam na czas ślubu, w którym mieli uczestniczyć. O ile plany Alptekina, by prześledzić łodzią tę wyimaginowaną podróż w towarzystwie innych artystów i twórców kultury, nigdy nie zostały zrealizowane, to. sposoby jego podróżowania 11, a tym samym i tworzenia, wyrażały wrażliwość podobną do bohatera powieści Verne a: & M.D. Morris Kara-Kum 1995 wystawa Pustynia w łaźni, Török Fürdo, Budapeszt 1995 [ ] Pojęcie odległości jest bardzo istotne w powieści Verne a. Bohater nie zna tego pojęcia. Obiecał obiad swojemu gościowi i okrążyli oni całe Morze Czarne, podkreślając, że odległość to niezmiernie paradoksalna idea. Dla mnie z jakiegoś powodu Sofia w Bułgarii jest odległa, a Bukareszt bardzo odległy, jednak podróż do Szwajcarii czy Londynu nie jest odległa od strony roboty papierkowej, jak wizy, rozkłady lotów czy pod względem systemów połączeń. Tak samo jest u osób, które nieustannie migrują i dla których istnieje wiele granic i trudności do przejścia. Dla nich nie istnieje samo pojęcie czasu. Mogą wsiąść w minibus w Stambule i być w Mołdawii w ciągu dwóch czy trzech dni. A gdy ktoś choruje, zabiera się tę osobę na Syberię po lekarstwo, zupełnie inaczej traktując kwestie odległości i czasu. To bardzo ważne w powieści bardzo ważne że nomadyzm w kontekście jego relacji do czasu i przestrzeni jest dziwny i niemożliwy do pomyślenia, gdy próbujemy zrozumieć jego strukturę. Poprzez zmiany doświadczenia lokalności i mapy ruchu, model przestrzeni staje się ulotną rzeczywistością między gościnnością a wrogością. Pojęcie gościa, odwiedzającego, outsidera czy obcego zmienia się przy zastosowaniu rdzennego terminu «hospes» (z łaciny) 12 Praca Alptekina H-Fact: Hospitality/Hostility [Fakt-H: Gościnność/ Wrogość] ( ) została zapoczątkowana jako seria fotografii znaków hotelowych, które wykonywał niekoniecznie podczas międzynarodowych podróży, ale wzdłuż mniej uczęszczanych dróg Stambułu, tych ulic, gdzie rozpadające się hotele nosiły nazwy odległych miejsc: Sarajewo, Berlin, Dallas, Padwa i Floryda. Instalacja została wystawiona po raz pierwszy w roku 1998 pod nazwą Capacity [Pojemność]. Składało się na nią tytułowe słowo zapisane literami ułożonymi z czerwonych neonowych przewodów LED-owych. Alptekin umieścił je na wydrukowanych niskim kosztem fotografiach. Praca przemawiała raczej językiem bocznych uliczek i zaułków niż bulwarów i głównych dróg, językiem miast wrogich zarówno swoim mieszkańcom, jak i odwiedzającym. Z czasem, wraz z zagranicznymi podróżami, nowymi i niespodziewanymi spotkaniami, praca rosła, zmieniając się w olbrzymie fotograficzne instalacje, 10 Tamże, s , zainspirowany powieścią Juliusza Verne a, wraz z grupą znajomych artystów i badaczy sztuki, z których większość uczestniczyła już w jego projekcie LOFT, zainicjował Biuro podróży Słoń Morski [Sea Elephant Travel Agency]. Pierwszym przedsięwzięciem Biura podróży Słoń Morski był Black Sea Project [Projekt Morze Czarne]. Naśladując bohatera książki Juliusza Verne a, upartego handlarza tytoniem, Kerabana, podróżującego wokół wybrzeża Morza Czarnego, Alptekin zamierzał zebrać artystów, kuratorów, muzyków, architektów, historyków i naukowców na pokład łodzi, która miała wyruszyć ze Stambułu i podążyć szlakiem Kerabana, a następnie dobić znów do Stambułu, po zatoczeniu pełnego kręgu wokół Morza Czarnego, zatrzymując się w portach Warny, Konstanty, Odessy, Sewastopolu, Jałty, Rostowa, Nowosybirska, Soczi, Batumi, Trabzonu i Synopy. Laboratorium sztuki, nauki, muzyki i architektury. Alptekin oczekiwał, że łódź stanie się miejscem wymiany i tworzenia, przestrzenią dla artystycznych interwencji, wydarzeń, paneli i performansów, które stymulowałyby konwersacje w każdym porcie, do którego przybijałaby łódź. Według wizji Alptekina projekt, a tym samym łódź-laboratorium, miał przede wszystkim funkcjonować jako znak solidarności między związkami artystów, a projekty artystyczne i łódź będą naczyniami ucieleśniającymi tę solidarność. Dla Alptekina istniały dwa następujące cele projektu; po pierwsze prezentacja badań przeprowadzonych przy pomocy dokumentacji fotograficznej i wideo, a po drugie rozprzestrzenienie ducha Kerabana na nowe regiony, takie jak Morze Bałtyckie czy Morze Barentsa. Łódź miała wyruszyć w sierpniu 2003 roku i żeglować przez dwa miesiące. Niestety projekt nigdy nie został zrealizowany. 12 H. B. Alptekin, Mutual Realities, Re-mapping Destinies [Wzajemne rzeczywistości, przemapowując przeznaczenia], , z wywiadu z Vasıfem Kortunem przeprowadzonego dla broszury pawilonu tureckiego, 52. Biennale w Wenecji, a ostatecznie w instalacje ze znaków hotelowych z pleksi. Znaki te, które znajdowały Alptekina (jak w przypadku baru Jamajka w Bristolu czy Hotelu Kosmos w Ułan Bator) w tym samym stopniu, co on znajdował je na całym świecie, nie oznaczają tylko heterogeniczności i zasięgu mobilności, ale również idee nomadyzmu, translokację, tęsknotę za miejscem i poczucie odległości bardziej psychologicznej niż fizycznej. Globtroterstwo czy dobrowolne wygnanie? W roku 2004 przy okazji wykładu na temat pojęcia Artysty jako podróżnika, Alptekin napisał esej pod tytułem Traveler as Artist as Lost Luggage in the Wrong Airport [Podróżnik jako artysta niczym zagubiony bagaż na niewłaściwym lotnisku]. W tekście cytuje on Williama Gibsona: Dusze nie potrafią przemieszczać się tak szybko, są zostawiane za sobą i trzeba na nie czekać po przyjeździe jak na zagubiony bagaż. Czy Alptekin miał czas, by czekać na przyjazd duszy w trakcie swoich podróży? Przychodzi mi do głowy obraz wyschniętej ryby, obijającej się o zawieszony plastikowy globus (Geographical Intersection [Geograficzna intersekcja], instalacja we współpracy z Michaelem Morrisem, 1995). Ryba, posolona i zasuszona po to, by przetrwać działanie czasu i podróży, jest znaczącym steranej, zmęczonej mobilności. Pojawia się ona ponownie w jego instalacji Winter Depression [Zimowa depresja] (1998), leżąca na stole diagnostycznym należącym do ojca lekarza, niechybnie odczytywana jako substytut samego artysty. Ta przenikliwa uważność Alptekina wobec tych, którzy będąc w drodze, są jednocześnie jak w domu, oraz wielość podróży do samodzielnie wybranych przez niego celów, skłaniają do zapytania o to, czy jego mobilność była formą narzuconego samemu sobie wygnania. Praca wykonywana w biegu, penetracja lokalnej esencji innej kultury, którą się odwiedza, może pasożytnictwo, dyslokacja i przemieszczenie, zaangażowanie w twórczość jako dobrowolne wygnanie, mogą stanowić czynnik romantyczny. Z drugiej strony, w emocjonalnym aspekcie pracy nie chodzi o romantyzm. Jest to forma melancholii. To coś, co już jest integralną częścią rzeczy i miejsc, na które patrzę, rzeczy, które konstruuję i przekształcam w zdarzenia, zapożyczając je od życia 13. Jego praca Heimat-Toprak (2001), wykonana z dużych cekinów w kolorach flagi Niemiec, układających się w słowa Heimat i toprak (niem. Heimat oznacza ojczyznę, tur. toprak ziemię i może być też używane w odniesieniu do osoby pochodzącej z tego samego miejsca co ty). Sposób, w jaki cekiny połyskują niewyraźnie w podmuchach wiatru generowanych przez wiatrak, odsyła do tego poczucia wzmożonej empatii, stanu bycia z dala od domu, tęsknoty, pewnej melancholii i delikatności zarazem. Inną pracą, która jeszcze dosadniej ucieleśnia ponure poczucie melancholii, jest Mattresses to Imaginary Destinations [Materace do wyobrażonych miejsc przeznaczenia] (2003), składająca się z materaców pokrytych kocami (kolorowych i w kwieciste wzory, przywołujących to samo materialne ubóstwo co wcześniejsze dzieła). Rozrzucone na podłogach budynków użyteczności publicznej w rumuńskim Iaşi, zapraszały widzów do siadania lub położenia się. Czy Alptekin zapraszał ich, by usiedli w oczekiwaniu na przybycie ich dusz?\n11 WALIZKA HÜSEYINA BAHRIEGO ALPTEKINA A. de Botton, The Art of Travel, cytowany przez Alptekina w tekście wykładu Traveler as Artist Like Lost Luggage in the Wrong Airport, wygłoszonego w Cork podczas rezydencji w Kellerberrin w Australii w roku Cyt. za: I am Not a Studio Artist, dz. cyt., s Tłum. za: A. de Botton, Sztuka podróżowania, przeł. H. Pustuła, Czuły Barbarzyńca Press, Warszawa 2010, s , H.B. Alptekin, Traveler as Artist Like Lost Luggage in the Wrong Airport, dz. cyt., s przesunięcia w sensie swoich treści jako znaczących kapitalistycznej deterytorializacji, szczególnie gdy w lokalizacjach peryferyjnych materiały te stawały się wektorami, przedstawicielami innych globalizmów. Jego życie i twórczość polegały na byciu w drodze, obserwacji i włączaniu tego, co widział, do swojego dzieła. Alptekin podróżował daleko, według tego jak postrzegał odległość, do psychologicznie odległych krain. Jego prace, nierozerwalnie splecione z życiem, wytwarzały nową wrażliwość, rodzaj wiedzy na temat nomadycznych, dyslokacyjnych, peryferyjnych aspektów globalizacji. Podbrzusze globalizmu Alptekin odnalazł w paczkach papierosów, plastikowych torbach, kocach i szyldach hotelowych. Grup Grip-in, wystawa Sława / Fałsz, Studio Karanfil, Ankara 1993, fot. Güven İncirlioğlu Podróż odsłania przed sztuką dodatkowy, komplementarny aspekt, jakim jest wiedza. Artysta mierzy się z innym rodzajem kognitywnego doświadczenia i działania. Co dzieje się, kiedy podróżujemy: zmiany nastroju, trybu, ruchu, przemieszczenie, dekontekstualizowanie rzeczy, własnego ja i ponowne odwołanie się do otoczenia. Podróż nawołuje artystę do rozwinięcia aktu pozycjonowania, krytycznego spojrzenia, po to, by zwrócić rzeczy i idee. Błyskawiczna konstrukcja sytuacji dostarcza krytycznej wiedzy, następnej wiedzy, innej wiedzy, ale też tej samej wiedzy, uchwyconej i doświadczonej w inny sposób, niż gdy praktykujemy ją, zajmując się życiem i żyjąc. Struktura i chemia artysty i podróży: podróż to ucieczka od zwyczaju i codziennego życia. Artysta nieustannie ucieka. Podróż jest marginalnym doświadczeniem; artysta pozostaje na marginesie, by dosięgnąć uniwersalnego centrum 15. Nieobcy jest nam pogląd, że rzeczywistość podróży różni się od tego, co antycypowaliśmy. [ ] Częściową winę za naszą skłonność do zapominania, jak wiele istnieje na świecie oprócz tego, co antycypujemy, ponoszą dzieła sztuki, działają bowiem na podobnej zasadzie symplifikacji i selekcji co wyobrażenia. Artystyczne opisy dokonują drastycznych skrótów w stosunku do tego, co narzuca nam rzeczywistość. [ ] Co tłumaczy ciekawe zjawisko łatwiejszego przeżywania ważnych elementów w sztuce i antycypacji niż w rzeczywistości. Wyobraźnie antycypacji i sztuki omijają i kondensują, wyrzucając nudne kawałki i kierując naszą uwagę na momenty zasadnicze, nie kłamiąc przy tym i nie upiększając, skutkiem czego życie nabiera wyrazistości, której brak mu niekiedy w drażniącej mętności chwili obecnej. [ ] Spotkanie z pięknem wywołuje przemożny impuls przytrzymania go, zagarnięcia na własność i uczynienia istotnym elementem naszego życia. Pragniemy powiedzieć: «Byłem tu, widziałem to i stało się to dla mnie ważne» 14. Alptekin postrzegał praktykę artystyczną jako sposób pozyskiwania wiedzy: interesował się obiektami, które same w sobie udawały się w niezamierzone podróże i docierały do niemożliwych do przewidzenia miejsc, a po drodze nabierały nieoczekiwanych znaczeń poprzez swoją dyslokację. Tworzył swoje prace z materiałów, które z łatwością podróżowały, wykorzystywał proste do zaadaptowania technologie. Materiały wybierane przez Alptekina śledziły te wojaże i rejestrowały Sny 1999 wydruk, Dibond cm Erhan Muratoğlu, Alper Aydınalp, Pelin Gürer, Ali Cindoruk, przed jedną z prac w trakcie przygotowań do wystawy Popularne mity i graficzna intertekstualność, ANFA, Altınpark, Ankara 1992\n12 Była to jedna z najbardziej przejmujących wypowiedzi, jakie artysta wysłał do kuratora. napisał te słowa do kuratorki Rosy Martinez w 1996 r. Nie jestem artystą pracującym w studio. Lubię prace site-specific. Wszędzie czuję się jak na wygnaniu. Jestem nomadycznym i miejskim szamanem. Tworzę sztukę, by leczyć moje zbrodnicze instynkty. Wierzę w sztukę. Nienawidzę artystów. Badam piękno i wulgarność i ich wzajemne związki. Próbuję przekształcać kicz w to, co poważne i to, co poważne w kicz. Lubię zaniedbaną elegancję, spontaniczność; zły gust i drobiazgową estetykę. Jestem ekstatycznym hedonistą. Mam historie, lubię mówić. Bardzo cierpię, kiedy tworzę. Kiedy praca jest ukończona, czuję pustkę. Wolę proces tworzenia od skończonego produktu. Bieżąca praca niesie ślad, post factum poprzedzającej ją pracy. Do tworzenia sztuki lubię proste, przyziemne materiały, jak węgiel, mydło, cukier. Większości prac, jakie wykonałem, nie można było sfotografować, dlatego moje portfolio nie reprezentuje ducha i napięcia mojej twórczości. Interesuje mnie praca na polu międzynarodowym. Lubię współpracować z innymi artystami i innymi osobami o różnych profesjach, z różnych kultur. Mam nieustanną depresję. Dlatego też moje ostatnie prace noszą takie tytuły jak Artysta z depresją, Artysta z letnią depresją, nadałem też tytuł Wiosenna depresja utworowi jazzowemu. Byłem między innymi managerem zespołu acidjazzowego. Chciałbym pracować nad projektem o nazwie Manager z depresją na 5. Biennale w Stambule. Wierzę, że depresja jest innym sposobem postrzegania i pojmowania życia. Poprzez depresję możemy osiągnąć nowe rodzaje świadomości i tylko sztuka może zdekodować i przekształcić je w radosne poznanie. w środkuj: Michael Morris, i Vasıf Kortun, fot. Güven İncirlioğlu Vasıf KORTUN: Spotkaliśmy się po raz pierwszy w sierpniu 1990 roku w Hotelu Bilkent na obrzeżach Ankary. Nie jestem zaznajomiony z tym, czym zajmowałeś się przed tym czasem. Czy moglibyśmy zebrać te elementy w całość? HÜSEYİN BAHRI ALPTEKİN: Czy to naprawdę konieczne? Cóż, poznałem cię najpierw jako nauczyciela, filozofa. Zdaję sobie sprawę z prac, które wykonałeś niezależnie w Bilkent 01, twojej współpracy ze studentami, którym również przewodziłeś, jak również prac, do wykonania których zachęciłeś bądź przekonałeś innych, oraz twojej trzy- czy czteroletniej współpracy z Michaelem [Morrisem]. Spróbujmy prześledzić te kilka kroków wstecz. Dobrze. Planowałem zacząć od lat 90. w przód. Czy naprawdę musimy cofać się w czasie tak daleko? Owszem, ponieważ w przeciwieństwie do większości osób nie otrzymałeś klasycznego artystycznego wykształcenia ani nie podążałeś tradycyjnymi ścieżkami. Wiem, że wykonywałeś między innymi rysunki, szkice i akwarele, chociaż nigdy nie widziałem ani jednej. Czy fotografia była częścią tego wczesnego okresu? Tak, oczywiście. W porządku, pozwól mi pokrótce podsumować te lata. Ujmijmy to tak: fotografuję od 1973 roku. Po tym czasie, między 1974 a 1975, malowałem. Następnie od 1975 do 1977 roku w moje życie wkroczyło zjawisko zwane İlhan Koman 02, wtedy gdy wciąż malowałem. W tym czasie przebywałeś w Szwecji, prawda? Tak, byłem w Szwecji. Jeździłem tam i z powrotem. HÜSEYIN BAHRI ALPTEKIN Ostatni wywiad VASIF KORTUN\n13 OSTATNI WYWIAD 25 & M.D. Morris Hierarchia, Siyah Beyaz, Ankara 1991 archiwum M.D. Morrisa Na studia? Nie, nie na studia W każdym razie nie wtedy. Następnie około roku 1976 wróciłem na [Uniwersytet] Hacettepe 03. Wtedy wszystko się wydłużyło, studiowałem filozofię. Był tam między innymi Bilge Karasu 04. Rzeczy tego typu. Utworzyła się nowa ekipa. Po tym jest tylko malarstwo i fotografia. A co z poezją, pisaniem? Tak, pisałem. Po tym Właściwie byłem też zaangażowany w wydawanie czasopism między 1983 a 1988 rokiem, w czasie spędzonym we Francji. Następnie nadeszła filozofia, a potem już nic więcej. Kiedy mówisz o filozofii w tamtym okresie, odwołujesz się do filozofii sztuki? Filozofia sztuki. Cóż, wydział nosił nazwę Filozofia Sztuki i Estetyki. Czy to wtedy zapoznałeś się z filozofią francuską? Nie, studiowałem na Sorbonie, która była związana ze szkołą frankfurcką. Tam, w 1983 roku, [odbyło się] ostatnie seminarium Foucaulta, ale zawsze Derrida To znaczy, były też inne rzeczy, drobiazgi dla dodatkowego dochodu Z kolei od 1987 roku prym zaczęła wieść literatura. W międzyczasie latałeś tu i tam, robiąc szereg innych rzeczy, pracując w [agencji] SIPA Press. Była SIPA Press. Było też Editions Autrement. Wiele marginalnych nazw. Przez czas w SIPA Press co było poważne pracowałem zarówno jako fotograf, jak i archiwista. To ostatecznie się skończyło. Uwolniłem się w 1989 roku, w rocznicę Rewolucji Francuskiej. Co się stało? Wykonałem instalację w domu. Z fotografii? Nie, ze wszystkiego! Cały dom stał się instalacją. To był okres instalacji. To wszystko, niewiele więcej. Czytałeś wtedy tak dużo jak teraz? Oczywiście, że czytałem. Czytanie to była moja rzecz. Czytanie i szwendanie się. Filozofia, sztuka, takie rzeczy Ale tylko Immatériaux [Immateriały] 05, Jean François Lyotard. Słynna wystawa Lyotarda w Pompidou porwała tłuszczę. Jakieś zainteresowania poza tym? Nie, zupełnie żadne. W każdym razie nie świadomie. Zero. Odwiedzałem wystawy jak normalna osoba. Klasyczne, nowoczesne Chodziłem oglądać wszystko, nie będąc ani trochę selektywnym ani krytycznym. Dlaczego wróciłeś do Turcji? Wyłącznie przez przypadek. Natknąłem się na Erdağa [Aksela] 06 w Çeşme. Był w tamtym czasie w Bilkent. W międzyczasie zorganizowaliśmy coś. Kiedy umarł Beuys? W Właśnie, w roku 1987 byłem w Izmirze. Razem z Cengizem Çekilem 07 i Erdağiem Akselem. Odwołałem swój lot. Zrobiłem wystawę. Joseph Beuys. Z Ayşe Erkmen 08 i Füsunem Onurem 09 zaprosiliśmy każdego, kto przyszedł nam do głowy. Trzy albo cztery moje prace zostały włączone w ekspozycję. W jaki sposób natknąłeś się na Erdağa? Erdağ był w Izmirze. Właśnie wrócił ze Stanów. Miał pracownię i w ogóle. Robiliśmy razem najróżniejsze dziwne, szalone rzeczy. Zajmował się interesującymi sprawami. Wtedy Cengiz Çekil rekrutował go do szkoły. Erdağ powiedział wtedy: Zaprosili mnie na Uniwersytet Bilkent, mam napisać sprawozdanie, ale nie potrafię, może ty je napiszesz?. Miałem właśnie wyjechać, więc naszkicowałem je rano, przed odlotem samolotu, mniej więcej dziesięć, dwadzieścia stron. Kiedy wróciłem latem, po drodze spotkałem Erdağa. Szukali mówiącego po angielsku, dobrze sytuowanego człowieka [śmiech]. Nie ma mowy powiedziałem. Nie jadę. Wtedy zadzwonił dziekan. Spakowałem się więc i pojechałem tam. Takie rzeczy się działy. Tak, ale co również istotne Erdağ cię odnalazł, wybrał sam spośród wielu osób, pomimo faktu, że jesteś prekariuszem Był wtedy prawdziwym artystą. Robił sporo rzeczy, dobrze się bawiąc zupełnie samemu. Znasz Aliego [Akaya] z Francji? Ali odwiedzał mój dom we Francji. Uczestniczył w wykładach Deleuze a. Ja też przyszedłem kilka razy na jego zajęcia, ale nie mogłem tego kontynuować. Potrzebowałem dyplomu dla służby wojskowej. Deleuze by mi go nie dał. Najpierw poszedłem się z nim spotkać, ale było to po prostu za daleko, 01 Vasıf Kortun i wspólnie prowadzili zajęcia ze sztuk wizualnych i na Uniwersytecie Bilkent w Ankarze. 02 İlhan Koman ( ) turecki rzeźbiarz, znany ze swoich form geometrycznych i rzeźb kinetycznych. poznał Komana w Szwecji, w swoich czasach licealnych. 03 otrzymał tytuł licencjata na Uniwersytecie Hacettepe w Ankarze. 04 Bilge Karasu ( ) turecki beletrysta i teoretyk, wykładał na Uniwersytecie Hacettepe w czasie studiów Alptekina. Alptekin uczęszczał na jego zajęcia z filozofii. 05 Jean-François Lyotard, Les Immatériaux, Centre Pompidou, Paryż, 28 marca 15 lipca Erdağ Aksel (ur. 1953) turecki artysta wizualny, współczesny Alptekinowi. 07 Cengiz Çekil (ur. 1945) turecki artysta wizualny, znany z prac konceptualnych o tematyce politycznej. 08 Ayşe Erkmen (ur. 1949) turecka artystka wizualna, znana z instalacji site-specific. 09 Füsun Onur (ur. 1938) turecki artysta wizualny.\n14 OSTATNI WYWIAD 26 OSTATNI WYWIAD a w tamtym czasie pracowałem. Wykłady odbywały się wcześnie rano i były wypełnione do czasu, gdy tam docierałem. Tylko czytałem Deleuze a. Jednak na przykład nigdy nie opuściłem Derridy, ponieważ jego wykłady miały miejsce w okolicy Sorbony. Wtedy założył on Collège International de Philosophie. Odbywały się tam dobre rzeczy. Ciągle wchodziłem i wychodziłem. Kiedy wróciłeś po raz pierwszy w 1988 roku, zorganizowałeś wystawę z Cengizem Çekilem. Zrobiliśmy wystawę i byłem zaintrygowany, ponieważ wykonałem wtedy dużą liczbę prac, kolaży itp. Czy to stało się nagle? W każdym razie to były rzeczy, które robiłem już wtedy sam. Od zawsze robiłem kolaże, odkąd byłem dzieckiem. Właściwie kiedy patrzę na nie teraz, odnoszę wrażenie, że wtedy robiłem lepsze. Ponieważ jesteś wolny, nic nie stoi ci na przeszkodzie. Pisałem poezję konkretną i inne rzeczy. Pisałem, tłumaczyłem. Przekłady Michela Serresa, Deleuze a, wydawnictwo czasopism. Powiedzmy, że te rzeczy były kontynuacją efektu Bilge Karasu. Rzeczy takie jak instalacje robiłem przez całe swoje życie. Nawet na plaży Nie wiem jednak, co się z nimi stało. Czas przed 1980 rokiem spędziłeś w Ankarze, jeden z najgorszych okresów w Turcji O rany Czy możemy w to nie wchodzić? Tortury i w ogóle, to wszystko było takie straszne. Uciekłeś stamtąd? Nie uciekłeś, ale wyjechałeś. Nie, nie uciekłem, ale spotkało mnie to, co najgorsze. Byłem torturowany i w ogóle. Wtrącono mnie do więzienia. Mimo że nie miałem nic wspólnego z tym, co się działo. Byłem bity przez lewicę, bity przez prawicę, bity przez maoistów, bity przez faszystów. Wszyscy mnie bili. Dlaczego? Bo byłem outsiderem. Byłeś taki w tamtych czasach? Nosiłem kolczyk. Włosy, broda; chodziłem, wyglądając jak szaleniec. A co z upadkiem muru berlińskiego w 1989 roku? Byłeś wtedy we Francji, prawda? Kiedy mur berliński został zburzony, mniej więcej skończyłem już z Francją. Byłem w drodze do Berlina. Przed 1988, właściwie od 1985 roku, zawsze uciekałem z Paryża do Berlina. W latach 80. był już tylko Berlin. Jak tam było? W znaczeniu utopijnym, wolność i te sprawy. Każdy, kto się wyrwał, tam był. Wszyscy młodzi ludzie tam byli. Wszyscy uchylający się przed poborem do wojska tam byli. Było mniej więcej tak. Berlin był Nowym Jorkiem lat 80. W latach 80. wystąpił też fenomen Barcelony. Po Berlinie, w latach 90., przyszła kolej na Madryt. Ale wszystko było w Berlinie, zawsze Paryż był tak nudny, pod każdym względem. Pod kątem sztuki, nie było żadnych przyzwoitych wystaw. Tylko Immateriały miały jakieś znaczenie. Nie, żebym rozumiał zbyt wiele na tej wystawie. Ja też nie, ale w dalszym ciągu pojechałem do Paryża wyłącznie, by ją zobaczyć. Uderzyła mnie później. W dodatku [Lyotard] to był ciekawy człowiek. To, co studiowaliśmy, było bardzo klasyczne. Mam na myśli to, że szkoła była klasyczna, więc moje myślenie ukierunkował Derrida. Istniała grupa gości, którzy byli lepsi. Jak Castoriadis. Albo kilku innych jak on, ale moją pasją było przejście od etyki do estetyki. W tamtym czasie szczególnie interesowałem się muzyką. Odkryłem też Josepha Beuysa. Był fascynujący pod każdym względem. W tamtym czasie nie przemawiał do mnie ani Andy Warhol, ani Marcel Duchamp; nie byli tym, co lubiłem. Z nowej muzyki, był John Hassell, David Sylvian i jeszcze ktoś, kogo nazwisko mi uciekło [z pamięci]. Do sfery moich zainteresowań należały pierwiastek szamański i kwestia Beuysa. Tematem mojej słynnej rozprawy był Szamański pierwiastek w dziełach sztuki. Była to teoretyczna strona tego wszystkiego. Poza tym jest jeszcze mój okres malarski między rokiem 1975 a 1980 w Bodrum. Czego dotyczył? Pamiętam to ogólnikowo. Malarstwo pastoralne, post-it. Każdy był malarzem, a ja malowałem zażarcie. Zarabiałem też pieniądze Zatem się sprzedawały Z jakiegoś powodu tak. Zostały ci jakieś? Nie. A nawet gdyby tak było, albo bym je spalił, albo porwał na kawałki. To były krajobrazy, które ostatecznie ewoluowały w malarstwo naiwne. Dosłownie wczoraj myślałem o osobach, które wpłynęły na mnie w określonym czasie. Oczywiście İlhan Koman, poza tym jest Erdağ, Mehmet Uygur, a następnie Michael Morris. On zajmował się profesjonalnie tym, co ja lubiłem robić dla zabawy i co przeprowadzałem w poważny sposób samodzielnie. Było to wielce samozadowalające. Nie wiedziałem nawet, że mógłby to być zawód. Przyzwyczajony byłem do mistrzów malarstwa, wielkich rzeźbiarzy i tym podobnych ciężkich, ciężkich rzeczy. Jego prace stanowiły pewnego rodzaju grę. Intrygował mnie ich figlarny aspekt. Prawie nie znałem innych artystów, ale znane mi były nazwiska z dziedziny literatury czy filozofii. Co się zmieniło w latach 90.? Co się zmieniło w latach 90 Na czoło wysunęło się pojęcie [sztuki] zamiast napadu na bank. Innymi słowy, razem z Michaelem pojawiła się idea poskromienia instynktu przestępczego. Kiedy narodził się pomysł współpracy, nieuniknione były kolejne zmiany. Wykorzystałeś zmianę jako materiał? Wszyscy wykorzystywaliśmy tę samą rzecz. Było to egzotyczne. W Turcji nie znaliśmy tak naprawdę liberalizmu itp. Jak wiesz, Turcja przechodzi kryzys co lat Tak więc ty i ja zrobiliśmy razem trzy prace. Jedna to mniej więcej artykuł-cum-wywiad, powiedzmy, między 1990 a 1991 rokiem, ten wywiad, który przeprowadziliście częściowo z Michaelem, o tym, co zwano deraillement [wykolejenie] albo desorbitation [alienacja], oraz ten drugi, który ukazał się w PSD 10. Został opublikowany w Arredamento 11. Było w tym coś marginalnego. Wywiad, który przeprowadziłem z Michaelem Morrisem, był bardzo podobny do tego, co zrobiłem dla PSD. Jeden był teoretyczny, podczas gdy drugi bardziej swobodny. Widzisz, to był rok 1990 albo , mniej więcej w tym czasie. W 1999 roku wyszedł katalog Kriz 12. Do czasu, gdy wystawa Kriz: Viva Vaia [Kryzys. Niech żyje ironia] została otwarta w roku 1999, odbyły się już dwa inne wydarzenia. Pierwsze to Biennale w Stambule w 1995 roku, potem Biennale w São Paulo w Później nadeszły Biennale w Stambule i Wenecji, odpowiednio w 2005 i 2007 roku. Widzisz, znowu, rok Mamy więc trzy ośmio- dziewięcio- i prawie dziesięcioletnie epizody. Racja, Otworzyłeś swoją pierwszą wystawę w Ankarze. 10 Çag das Düs ünce ve Sanat, Plastik Sanatlar Derneği Yayın Dizisi 1991, nr Arredamento turecki miesięcznik, wydawany od 1989 roku, skupiający się przede wszystkim na architekturze i designie. 12 Kriz: Viva Vaia, katalog towarzyszący indywidualnej wystawie Alptekina w galerii Dulcinea, Stambuł Nuda, granica, przegrany 1999 neon, materiał, hafty, divan widok wystawy Kryzys: niech żyje ironia, galeria Dulcinea, Stambuł 1999 Artysta w depresji 1996 instalacja, różne media widok wystawy Inny, Antrepo No. 1, Stambuł 1996 & M.D. Morris Divan 1995 instalacja, różne media widok wystawy Globalizacja: Państwo nędza siła, Devlet Han, Stambuł 1995\n15 OSTATNI WYWIAD 28 OSTATNI WYWIAD 29 Okładka katalogu wystawy Wysokie & niskie. Sztuka nowoczesna i kultura popularna, Museum of Modern Art, Nowy Jork 1991 Plakat wystawy Grup Grip-in, Popularne mity i graficzna intertekstualność, Ankara 1992 Odbyły się trzy. Jedna w [galerii] Siyah-Beyaz: Tezgâh/Hierarchy [Hierarchia]. Druga to Heterotopia w [galerii] Ars, a trzecia została zorganizowana tutaj, Blind Spot [Martwy punkt], z węglem, mydłem itp., podczas Biennale [w Stambule], którego kuratorem byłeś w 1992 roku. Tak. Zaprezentowałeś S / Z przed nim Na wystawie Anı / Bellek 1 [Wspomnienie / Pamięć 1] w grudniu Potem wystawiliśmy wiele wspólnych prac, ale albo na pokazie nie było Michaela, a ja byłem, albo nie było mnie, a on tak To ten cały okres sięgający do roku Stworzyliśmy wspólnie całkiem sporo, szczególnie w 1995 roku. Co z wystawą Tezgâh/Hierarchia? Tezgâh był czymś zupełnie wyjątkowym. Materiał znacznie się wyróżniał. Ołów Metal i szkło. Metal i szkło, żyletki, ołów. Kolejna wystawa, Heterotopia, była zupełnie inna. Heterotopia była kolażem. Tak, kolażem. No i sama duża praca Heterotopia. To również był kolaż. Trójwymiarowy, ale wciąż Definiujesz ją jako kolaż? Pewien typ kolażu, trójwymiarową wersję tych z papieru. Innymi słowy, instalacja. Owszem, ale tych wykonanych z papieru nie można rozpatrywać ściśle jako kolaży. Dobrze, zatem dekolaż. Tak je nazywaliśmy; określałem je jako rodzaj dekolażu. Michael dawał mi pewne rzeczy, a ja w zamian dawałem mu inne. To były czasy Salı Pazarı. Rumuński targ Wszystko właściwie z niego pochodziło. Tak, możesz to nazwać pewnego rodzaju art déco, jeżeli chcesz. To był wtedy dostępny materiał. Pewnego rodzaju okres przejściowy. Cóż, nie była to kwestia dostępności; celowo wybrałeś ten materiał. To mógłby być jakiś inny materiał. Ale to był ten egzotyczny aspekt całości. Było to egzotyczne, ponieważ między kawiorem i wódką w ciągu pięciu minut można było zejść schodami ze swojego mieszkania w Galacie i dostać cacka, które kiedyś znajdowały się w czyimś pokoju gościnnym albo w kuchni i wyglądały zupełnie inaczej. W tym samym czasie zaangażowany byłeś jednocześnie w problematyczne zagadnienie High and Low 14, przywieźliśmy książkę i katalog ze Stanów. Tak, High & Low [Wysokie & niskie]. To całe zagadnienie kultury popularnej i mitów. Właśnie, a Grip-in wyewoluował z High and Low; Rodczenko, paczki papierosów Kosmos Podróżowanie przez obrazy. To również zniknęło w osobliwy sposób. Żyletki, kawior, pudełka, aligatory Ogromne ceraty zwyczajnie przepadły. Co się stało, wciąż pozostaje tajemnicą. Ktoś zapakował je do ciężarówki i zabrał. Nie wiemy, kto to zrobił, nikt nie wie. Te projekty i Heterotopia wykonane zostały równocześnie. Istniały też między nimi podobieństwa. Dzień po otwarciu wystawy Grip-in, w Ars otworzyła się też Heterotopia. Naturalnie istniały podobieństwa między nimi, bo obie dotyczyły lokalnych mitów, bycia śmieciarzem i wkładania rzeczy pod szkło powiększające. Zawierały w sobie także pewien rodzaj krytyki optymizmu. Kiedy po raz pierwszy pojechałeś na Bałkany? Właściwie nie pamiętam To było po 1995 roku. Przyjechał André Rouillé. On przyjechał w Halil [Altındere] 15 i ja najpierw pojechaliśmy do Sofii, potem do Rumunii, Bukaresztu Potem była Ukraina. Ukraina była dokładnie w Kiedy była [jeszcze] egzotyczna! Wtedy historia się zmieniła, pamiętam to bardzo dobrze Najpierw oni przyjeżdżali tutaj, z ciekawości; potem my zaczęliśmy podróżować tam. Nedko [Solakov] przyjechał wcześniej. Luchezar [Boyadjiev], Irina [Cios] Zaprosiłem tu potem Irinę do projektu Śladami Juliusza Verne a. To też było w Wystawa Juliusza Verne a odbyła się tutaj w 1999 roku 16. Ciekawi mnie okres między 1995 a 1998 rokiem. Wyjechałeś z Bilkent w Ty wyjechałeś do Stanów Zjednoczonych w Ja przyjechałem w Art in General 17. Przedtem pojechaliśmy do Holandii. To było w był rokiem Biennale w Stambule, wystawy w Efezie 18 oraz grupowej wystawy Devlet, Şiddet, Sefalet 19 W tym samym czasie moje prace wystawiane były też w Budapeszcie, na Węgrzech Wiele rzeczy działo się jednocześnie w 1995 roku. Kiedy zmuszono cię do ucieczki z Bilkent? Wyjechałem w Przeniosłeś się bezpośrednio na Uniwersytet Bilgi? Nie, poszedłem w herę. Bezpośredni transfer. W ostatnich dniach roku 1994, kiedy umarł Kurt Cobain, byłem w Ankarze, wyraźnie to sobie przypominam. Kiedy umarł Kurt Cobain, zmierzałem do biura okrętowego po kilka rzeczy. Młody dzieciak, identyczny jak Kurt Cobain, jechał stopem; wsiadł do mojego samochodu. Podobieństwo było niesamowite! Jechał z dziewczyną. Tego samego dnia dowiedzieliśmy się o śmierci [Cobaina]. Napisałem później artykuł dla Arredamento ku pamięci Kurta Cobaina i każdego, kto popełnił samobójstwo przy pomocy broni lub strzelby. Jako że pracował tam Ömer Madra, publikował wszystko, co pisałem. Te rzeczy, które napisałem o Susan Sontag, to co pisałem z Nowego Jorku Publikował wszystko, nazywając to fascynującym ; był w końcu prawdziwym redaktorem. A potem i jego zwolniono. Nie było pieniędzy, kryzys ekonomiczny trwał w najlepsze, a ja miałem pożyczki w banku. Długi w dolarach amerykańskich z powodu tego 13 Anı / Bellek 1, współpraca między Hüseyinem Bahrim Alptekinem a Michaelem Morrisem, Taksim Municipality Art Gallery, Stambuł 1991, kurator: Vasıf Kortun. 14 High and Low: Modern Art and Popular Culture, Museum of Modern Art (MoMA), Nowy Jork 1990, kuratorzy: Kirk Vernedoe i Adam Gopnik. 15 Halil Altındere (ur. 1971) to turecki artysta wizualny. Razem z artystą Bashirem Borlakovem Altındere i Alptekin współpracowali przy performansie zatytułowanym Nis antas ı Promenade [Promenada Nişantaşı] (2002), Yaya Sergileri [Pedestrian Exhibitions], Nişantaşı, Stambuł Altındere uczestniczył też jako instrumentalista w projekcie Alptekina LOFT i publikował magazyn Art-ist, który działał w ścisłym powiązaniu z LOFT-em. 16 Sur les Traces de Jules Verne: A Propos de Kéraban [Śladami Juliusza Verne a], Instytut Francuski, Stambuł Little Things [Małe rzeczy], Art in General, Nowy Jork Ephesus: The Imagination of History [Efez. Wyobraźnia historii], Efez, Aydın Küreselles me: Devlet, Şiddet, Sefalet [Globalizacja: Państwo nędza siła], Devlet Han, Stambuł 1995.\n16 OSTATNI WYWIAD 30 HOTEL BAŁKAŃSKI: MIÓD I JOGURT. BEZWARUNKOWA GOŚCINNOŚĆ, NATYCHMIASTOWA WROGOŚĆ domu i w ogóle. Sytuacja była katastrofalna. Co więcej, wyciągałem się właśnie z hery. Między herą a Prozakiem wziąłem się w garść. W 1996 roku koordynowałem [Szczyt] Habitat w Stambule, jako pozarządowy dyrektor Habitatu W międzyczasie zrobiłem też [pracę] Artist in Depression [Artysta z depresją]. W jaki sposób doszło do twojej pracy przy Habitacie 20? Cierpiałem wtedy na depresję. Uciekłem z Habitatu i zrobiłem Artystę z depresją 21 w pokoju brazylijskiej artystki w Art Depo, która pracowała z mastyksem. Następnie na Cyprze powstała praca Artist in Summer Depression [Artysta z letnią depresją] 22. Donald Duck Syndrome [Syndrom Kaczora Donalda] 23 poszedł za przykładem. A potem zrobiłem Winter Depression [Zimową depresję] 24. Myślę, że w Artyście z depresją jako pierwszy w Turcji wykorzystałem cyfrowy wydruk winylowy. Istniał tylko jeden taki punkt usługowy. Oto cała historia. Mierzyła mniej więcej dziesięć metrów długości. Ponad dziesięć metrów. Była długości galerii, dziesięć do dwunastu metrów. Był tam neon, czarne światło, stół diagnostyczny mojego ojca, który w drugiej fazie uległ przemianie, ryba Tak to się stało. Było to też oczywiście działanie po herze, z powodu całego nonsensu, który miał miejsce przy Habitacie w Zarobiłem niesamowitą sumę pieniędzy. Podpisałem umowę na dwadzieścia tysięcy dolarów. Kilka tygodni później złożyłem rezygnację, mówiąc, że to tak nie działa. MIT 25, policja, CIA, stowarzyszenia niemieckich feministek, sabotaże, machlojki organizacji pozarządowych, zdarzenia wszelkiego rodzaju Zaczynałem wariować. Po tym zarabiałem mnóstwo pieniędzy, cokolwiek robiłem W okresie [serii] Depresja był rokiem depresji i pracy w São Paulo W rezultacie tej wystawy powstały takie rzeczy jak Boredom [Nuda]. Zostały wykonane w tej samej technice. Z tamtym kablem elektrycznym, zimnym neonem Czy następnie zacząłeś pracować nad hotelami? Nie, zacząłem w tym samym roku, w Ponieważ zacząłem spacerować, z Tarlabaşı do Aksaray. Istniała też cała kwestia Derridy. Jego sprawa z gościnnością pokrywa się z tym okresem Teorie. [Jacques Derrida] przyjechał tutaj i zrobił Pera Pera Poros 26. To wywarło na mnie głęboki wpływ, ale swoją pracę z hotelami rozpocząłem już wcześniej. Ogólnikowo przypominam sobie kontekst historii hotelowej, kiedy pracowałeś z Michaelem nie jestem pewien w którym roku była ta stambulska łaźnia, powstało tam wiele fotografii. [Hotel] İstanbul Oteli, racja, to było w 1992 roku. W tamtym czasie istniało niewiele hoteli. W hotelu wykonaliśmy pracę w węglu na wystawę w Nev. Słynny stambulski Oteli mieścił się nad klubem nocnym. W klubie spędzaliśmy każdą noc; zakochałem się w piosenkarce czy tancerce. Praca w węglu była tworzona na piętrze, a cały pył mienił się na dole. Piosenkarka / tancerka Yasemin Hanm była na scenie o trzeciej czy czwartej rano. Miała troje dzieci; podjąłem się nawet pójścia z nimi do parku. Z Vahapem Avşarem 27, w czasie gdy mieszkałeś w Doğan Apartmanı, słynnej pracowni w przyległym mieszkaniu. Mieszkaliście wtedy w trójkę, prawda? Nigdy tam nie mieszkaliśmy, zawsze byliśmy u ciebie. Kiedy nie było cię w domu, wkradaliśmy się przez balkon. Któregoś razu weszliśmy w ten sposób i zorganizowaliśmy imprezę. Daj spokój, nic o tym nie wiem. Nikt nie wiedział, ale to była impreza na dwadzieścia, trzydzieści osób. Zrobiliśmy makaron, jedliśmy kawior i nie zostawiliśmy po sobie śladu. Szalone czasy. Wtedy można było robić takie rzeczy. W każdym razie życiorysy podają, że tak było, sądzę jednak, że powinno się nazywać to w ten sposób począwszy od roku 1990 w przód, ponieważ poprzedzający czas jest trochę W Szwecji tworzyłem obrazy z prześcieradeł w stylu Kandinskiego, takie duże prace. Jakiekolwiek miało to znaczenie. Poważnie, takie jak Kandinsky. 20 HABITAT II Druga Konferencja Narodów Zjednoczonych w sprawie osiedli ludzkich, Stambuł 3 14 lipca Konferencja ONZ była jednym z największych przedsięwzięć, jakie odbyły się w tym mieście. Obejmowała różne równoległe wydarzenia, w tym działania związane ze sztukami wizualnymi. Alptekin został zatrudniony jako organizator projektów z dziedziny sztuk wizualnych, ufundowanych przez szczyt. 21 Artist in Depression pokazana została podczas wystawy The Other [Inny], która odbyła się jako część AIAP, HABITAT II Szczyt Miast w Antrepo, Stambuł Artist in Summer Depression pokazana została na wystawie zatytułowanej Azınlıklar na Cyprze Północnym w 1996 roku, kurator: Ali Akay. 23 Global Depression & Donald Duck Syndrome, performans, Assos Winter Depression, galeria Nev, Stambuł Turecka Narodowa Organizacja Wywiadu [przyp. tłum.]. 26 Warsztat / konferencja zorganizowana przez Derridę podczas jego wizyty w Stambule w 1997 roku. 27 Vahap Avşar (ur. 1965) turecki artysta wizualny, asystent Cengiza Çekila w jego studio rzeźbiarskim, po przerwie w 1998 roku dekadę później powrócił do twórczości artystycznej. Hotel Bałkański: Miód i jogurt. Bezwarunkowa gościnność, natychmiastowa wrogość Bałkański kac, przechadzka po Helsinkach w poszukiwaniu tysiąca fragmentów kosowskiej porcelany. Albo tylko zapach, zwyczajna niedziela w Bitece. Rozbite haiku między terminem nieprzekraczalnym a linią graniczną, między Wiedniem a Helsinkami. Hotel Bristol w Skopje, Stambule, Odessie, Sarajewie. Hotel Moskwa w Belgradzie, restauracja rybna Casablanca w Ulcinju i Warnie, Lido i Trocadéro w Budvie, Hotel Berlin w Stambule, Sofii, Bukareszcie. Całe Włochy w Tiranie, Durrës, Ouzeri Symrna w Salonikach, Hotel Belgrad w Umagu, Dubrowniku, wszędzie Pół-smutna, półwytrawna bałkańska globalna egzotyka. Gdzie jest Bałkan, gdzie są Bałkany? Rytm, kolor, dźwięk, zapach, walka Cygańska kartografia, od Włoch do Gruzji, ślad kozacki od Morza Czarnego do Morza Bałtyckiego, ze Słowiańszczyzny do Regionu Śródziemnomorskiego, z Besarabii, Mołdawii do Albanii. Z Rumelii do Budapesztu, z Tracji do Triestu. Z Litwy do Ukrainy, z zachodnich burdeli do Ułan Bator, z jednego bazaru do drugiego. Hotel Wiedeń, gdziekolwiek pójdziesz. Czosnek, papryka, mięso rano, rakija po południu, sztuczne ognie wieczorem. Ten sam akordeon, to samo zakurzone powietrze, lobby wypełnione tubami. Gościnność bezwarunkowa, wrogość natychmiastowa. Hotele Stambułu: Zagrzeb, HÜSEYIN BAHRI ALPTEKIN Sarajewo, Kosowo, Balaton, Dubrownik, Odessa, Jałta, Praga, Baku; w Aksaray: Arnavutköy w Bosforze. Bałkański próg w Tarlabaşı hotele: Wiedeń, Bonn, Bristol, Wenecja, Waszyngton, Zurych, Davos, Alberg, Lozanna, Wiesbaden, Tokio, Rio, Mediolan, Casablanca Sól i marynaty, akrylowe koce, pijani kierowcy, turbośluby, tania melancholia, ciężkie, trudne dolce vita. Miód tworzy krew. Krew pozwala snuć przeklęte, przeplatające się historie. Bal: słodki film, kan: tik starej newralgii. Bałkany to ten inny, słynne alter ego Europy: porzucony Hotel Evropa, przedłużenie Mitropy. Gdzie jest próg, gdzie jest centrum? Belgrad? Stambuł? Bałkany to krwawy miód, odpowiedni na zachodniego kaca po imprezie na zakończenie przegotowanego, kartograficznego, folklorystycznego, zbrodniczego sympozjum, polecany z jogurtem. Helsinki, 1 kwietnia 2003\n17 HÜSEYNI TWIST. DZIEŁO SZTUKI JAKO REKONFIGURACJA IDEOLOGICZNA 33 Tutaj mógłby się zacząć nowy dyskurs o gołębiości Nietzschego. Zapomniałem mego parasola ** Hüseyni Twist. Dzieło sztuki jako rekonfiguracja ideologiczna * W rozmowie z Edim Muką w 2003 roku Hüseyin Alptekin wyjaśnił liryczną etymologię przestrzeni geograficznej, w której obaj funkcjonowali. Rzekł wówczas: Pamiętam miłą rozmowę z Haraldem Szeemannem w Lublanie, podczas 3. edycji Manifesta w Metelkovej, po tamtej wystawie [Arteast Collection] 2000+, podczas której zapytał mnie, czym są Bałkany; powiedziałem mu, że gdy w języku tureckim zdekonstruujemy słowo Balkan mamy dwa słowa: bal i kan, oznaczające miód i krew. Miód to bal, a krew to kan. Mimo że, o ile mi wiadomo, nie istnieje żadna legenda na ten temat, interesowało mnie to. Część «miód» określa wszystkie dobre rzeczy na Bałkanach, radosne życie, ceremonie, jedzenie, picie, muzykę i gościnność. «Krew» określa neurozę, newralgię oraz wojny, niekończące się konflikty o przedziwnej wrogości. Syntetyczne koce we krwi. Słyszałem, że Szeemann robi bałkańską wystawę zatytułowaną Miód & krew. To bardzo dobry wyraz uznania dla zasłyszanych artystycznych, lirycznych wizji 01. W rzeczy samej, w Austrii w roku 2003 Harald Szeemann był kuratorem wystawy o Bałkanach, zatytułowanej Blut & Honig: Zukunft Ist Am Balkans [Krew i miód. Przyszłość jest na Bałkanach], w której uczestniczył Alptekin 02. Pokaz ten, będący jedną z trzech głównych wystaw na temat bałkańskiej sztuki współczesnej tamtego okresu, nie umknął głosom krytyki i dyskusjom o jawnie politycznych i ideologicznych konotacjach 03. Sednem tych dyskusji była właśnie owa liryczna etymologia, którą podkreślał Alptekin; taka, która daje wyobrażenie o Bałkanach SEZGIN BOYNIK * Hüseyni Twist to piosenka bluesowego zespołu Kumpanyasi z Izmiru, mieszająca orientalne dźwięki z muzyką bluesowo-rockową; coś, czego Hüseyin Bahri Alptekin nienawidziłby. Był on przeciwko wszelkiego rodzaju zawłaszczeniom, opartym na afirmacji narodowej tożsamości, szczególnie tym opierającym się na afirmacji tożsamości tureckiej. Jednak jako że jego artystyczne urządzenie jest oparte na niepohamowanym wykorzystaniu zmiany, transformacji, przesunięcia i dekonstrukcji, myślę, że logiczne jest nazwanie tego urządzenia zwrotem [ang. twist przyp. tłum.]. Jeżeli chodzi o pierwszy termin, rzeczownik, muszę powtórzyć za Louisem Althusserem, że każdy musi się gdzieś urodzić. L. Althusser, Marx in his Limits, [w:] Philosophy of the Encounter: Later Writings , Verso, London 2006, s. 26. ** J. Derrida, Ostrogi. Style Nietzschego, przeł. B. Banasiak, słowo / obraz terytoria, Gdańsk 1997, s E. Muka, H. Alptekin, Being Homeless at Home, Art-Ist: Contemporary Art Magazine 2003, nr 6, İstanbul, s Blut & Honig: Zukunft Ist Am Balkans, (kat. wyst.) Essl Museum, Klosterneuburg, Książka pod redakcją Obrada Savića i Dušana Bjelića, Balkan as Metaphor: Between Globalization and Fragmentation (MIT Press, Cambridge, MA, 2002), była rezultatem zainteresowania wzbudzonego przez wystawę Rogera Conovera, Edy Čufer i Petera Weibla na temat Bałkanów (In Search of Balkania, Neue Galerie Graz, ). Teksty autorstwa Borisa Budena (The Madman is Sleeping with Lunatic, Springerin 2003, nr 2, wersja online, at / dyn / heft.php?id=35&pos=0&textid=0&lang=en [data dostępu: ]) i Branki Stipančić (Balkanac, Mirno! / Balkan, Attention!, Frakcija: Magazin za izvedbene umjetnosti 2004, nr 33 / 34 (maj), s ) to jedne z pierwszych prób krytycznego zmierzenia się z ideologią Bałkanizmu. 04 M. Todorova, Imagining Balkans. Updated edition, Oxford University Press, 2009, s R. Salecl, The Spoils of Freedom: Psychoanalysis and Feminism after the Fall of Socialism, Routledge, London 2004; Slavoj Žižek, Multiculturalism, Or, the Cultural Logic of Multinational Capital, New Left Review 1997 (nr 225), wrzesień październik, s L. Althusser, Ideologie i aparaty ideologiczne państwa, przeł. A. Staroń, Studenckie Koło Filozofii Marksistowskiej (Uniwersytet Warszawski), Warszawa Illokucyjna czynność różni się od lokucyjnej czynności faktem, że zachodzi ona dzięki sile albo, jak opisał to J.L. Austin, najpierw obejmuje zabezpieczenie pojmowania, następnie funkcjonuje w normalny sposób, to jest przez zmiany w naturalnym przebiegu wydarzeń. J.L. Austin, Jak działać słowami, [w:] Mówienie i poznawanie, przeł. B. Chwedeńczuk, PWN, Warszawa 1993, s Biorąc pod uwagę stwierdzenie Austina, że wykonać czynność lokucyjną to w ogólności, możemy powiedzieć, eo ipso wykonać także jak proponuję to nazwać, czynność «illokucyjną» (tamże, s. 644), niemal niemożliwe jest odróżnienie ideologicznego od nieideologicznego z perspektywy aktów performatywnych. jako symbiozie dwóch bezpowrotnie utraconych tendencji jako formie ponadczasowej. Konsekwencje tego wyobrażenia są oczywiście niezwykle istotne dla zrozumienia relacji między sztuką i polityką (biorąc pod uwagę wpływ Emira Kusturicy), jednak obstawanie przy tym, że nie istnieje legenda dotycząca tej etymologii, byłoby obecnie wątpliwym twierdzeniem. Tureccy artyści Ahmet Ögut i Sener Özmen w 2004 roku opublikowali art book o wymownym tytule Kan Baldan Tatlidir [Krew słodsza niż miód], w którym Szeemann pojawia się wśród bohaterów książki. Abdullah Gül, ówczesny minister spraw zagranicznych Turcji, odwiedzając Belgrad w 2005 roku, podczas konferencji prasowej z ministrem spraw zagranicznych Serbii, Vukiem Draškovićem, powiedział, że Bałkany do dnia dzisiejszego były krwią, czas zmienić je w miód. Ostatnio zaś hollywoodzka gwiazda Angelina Jolie zrobiła film o Bałkanach, który zatytułowała In the Land of Blood and Honey [Kraina miodu i krwi]. Pytanie brzmi, jak takie niepoprawne i liryczno-artystyczne twierdzenie na temat pochodzenia nazwy Balkan mogło rozpowszechnić się do tego stopnia, że można je usłyszeć nawet podczas naukowych konferencji, poruszających kwestię bałkańskiej polityki i ideologii, czego autor tych słów był świadkiem w Lublanie w 2011 roku na konferencji zorganizowanej przez Instytut Pokoju. Jak zostało to zaprezentowane przez Marię Todorovą, nomen Balkan posiada tureckie pochodzenie, a jego znaczenie to łańcuch górski. Jednak, jak ujęła to w bardzo przekonujący sposób Todorova, Balkan przeładowany jest znaczeniami, które nie mają nic wspólnego z pasmem górskim; prawdziwe pytanie brzmi zatem, dlaczego został przemieniony on w językowy chwast? 04. Albo dokładnie, dlaczego Balkan stał się czymś, co spoczywa wygodnie na polu ideologicznym, które Renata Salecl postrzega jako fantazmat, a Slavoj Žižek opisał (odnosząc się do Emira Kusturicy) jako fantazmatyczny wir mitu historycznego oraz spektakl ponadczasowego, niezrozumiałego, mitycznego cyklu pasji, w przeciwieństwie do dekadenckiego i anemicznego życia zachodniego 05. Jeżeli podążymy za tezą Louisa Althussera, że ideologiczne aparaty posiadają formy uwieloznacznione przez sprzeczności, które, w ostatniej instancji, dotyczą reprodukcji warunków produkcji 06, możliwe jest wówczas stwierdzenie, że liryczno-artystyczna abstrakcja Hüseyina Alptekina jest ideologicznym odbiciem w swojej najbardziej oczywistej formie. Jest ideologiczna zarówno dlatego, że reprodukuje mit bałkański jako cykl pasji, jak i dlatego, że realizuje go poprzez wykonanie w illokucyjnym akcie mowy o Bałkanach, który nie odpowiada prawdziwemu etymologicznemu znaczeniu nazwy tego miejsca 07. Wyjaśnia to też, dlaczego etymologiczne formuły Alptekina rozprzestrzeniły się tak szybko i tak szeroko. Rozprzestrzeniły się, ponieważ są one, jak każde stwierdzenie ideologiczne, oparte na epistemologii rozpoznania, nie poznania. Są takimi, z którymi każdy jest w zgodzie, oraz takimi, które wywołują najbardziej intymne, głębokie i spontaniczne uczucia, z towarzyszącym zazwyczaj i natychmiastowo zdumieniem: ach, tak albo teraz rozumiem. Coś takiego jak: oczywiście że «krew» i «miód» to Bałkany, wystarczy spojrzeć na filmy Kusturicy, gdzie jednocześnie zobaczyć można ślub i scenę pogrzebową w tym samym kadrze. Nawet jeśli założymy, że to Alptekin pierwszy zaproponował tę mitologię, która kwitnie już nawet w najgłupszym i najbardziej ckliwym spektaklu hollywoodzkim, to nie on ją wynalazł. Mit ten, jak twierdził Alptekin, nie istniał przed nim, ale też nie on stworzył ten mit. Mit Bałkanów, jako forma ideologiczna, istniał wcześniej i utrzymuje się do dzisiaj na wielu różnych polach. Alptekin rozpoznał go i skierował na właściwy tor konfiguracji bałkanistycznej, zarówno jako grę językową, jak i formę ideologiczną. W tym przypadku\n18 HÜSEYNI TWIST. DZIEŁO SZTUKI JAKO REKONFIGURACJA IDEOLOGICZNA 34 HÜSEYNI TWIST. DZIEŁO SZTUKI JAKO REKONFIGURACJA IDEOLOGICZNA 35 możliwe byłoby stwierdzenie, że heurystyczna jakość pracy Alptekina oparta jest na rozpoznaniu rzeczy, które dopiero przybrać mają realne formy szeroko uznanych faktów. Albo że był on artystą, który z powodzeniem wykrywał, niczym wrażliwy sejsmograf, głębokie korzenie rzeczy i prawdy ideologiczne pod jawną rzeczywistością. Na pewno Alptekin wierzył w to, co sytuacjoniści nazywali ideami, które istnieją w umysłach każdego, jak plaże pod chodnikami, i wykonał on albo zdekonstruował i zawłaszczył dwie najbardziej powszechne francuskie filozoficzno-polityczne procedury, często wykorzystywane przez niego samego w rozmaitych formach, jako różnorodne konstelacje faktów (takie jak Fakt-B, Fakt-V, Fakt-H itd.). Jednak jedna rzecz jest pewna, Alptekin, poprzez wykorzystanie tych powszechnych obrazów, idei i faktów, nie wybrukował ścieżki dla ich powszechnego i zwyczajnego uznania. Należy powiedzieć jasno, że Bałkany Alptekina, cokolwiek to było, nie odpowiadały konfiguracjom opartym na tożsamości; jako takie były różne od Bałkanów Emira Kusturicy, Abdullaha Güla i Angeliny Jolie 08. By zademonstrować ten wywód, można spojrzeć na różne elementy i materiały, które Alptekin wykorzystywał w swoich pracach, i podjąć próbę nakreślenia odrębności ich natury. Natomiast oczywiście przeprowadzenie takiego badania byłoby trudne, ponieważ materiały w konwencji kiczu, których Alptekin często używał w swoich instalacjach, to pole, na którym Kusturica, Gül i Jolie są najsilniejsi 09. Nie jestem jednak zainteresowany socjologicznym tłumaczeniem elementów artystycznych u Alptekina, ich genezy czy pochodzenia 10. Moim celem jest zaproponowanie tezy, że przystępność sztuki wyróżnia zestaw elementów, które można uchwycić tylko wówczas, kiedy podejście do tego działania realizowane jest jako specyficzny sposób organizacji, konfiguracji i konstrukcji różnych elementów. W ten sposób możliwe jest zaproponowanie formalnej teorii urządzenia artystycznego, które odróżni Bałkany Kusturicy, Güla i Jolie od tych Alptekinowskich. Ten formalizm zakłada rozróżnienie języka sztuki od języka komunikacji codziennej. Jako taki pozostaje on w zgodzie z poglądami formalistów rosyjskich, takich jak Jurij Tynianow, Wiktor Szkłowski, Borys Eichenbaum, Roman Jakobson i V.N. Voloshinov, którzy twierdzili, że sztuka nie jest odzwierciedleniem rzeczywistości, ale deformacją rzeczywistości dokonywaną za pomocą specjalnego urządzenia, które konstytuuje wszystkie dzieła sztuki 11. Dzięki temu urządzeniu, jako procedurze konstrukcji i konfiguracji, możliwe jest odróżnienie sztuki od nie-sztuki. Wiele kwestii podkreślanych było wielokrotnie przez rosyjskich formalistów. Jedną z nich była natura języka sztuki, twierdzenie, że sztuka nie działa jak język stosowany na co dzień, którego funkcją jest komunikacja. Drugą była funkcja sztuki, jaką jest negacja jej społecznej użyteczności. Jeżeli potraktujemy to poważnie, a istnieje wiele powodów, by tak zrobić, wymaga to od nas odróżnienia Bałkanów Jolie od Bałkanów Alptekina już na poziomie formalnej konfiguracji, zapewnianej przez samą naturę sztuki. Przy czym to rozróżnienie nie odbywa się przez mediację artystycznej instytucji, która nazywa i potwierdza tę różnicę. Odbywa się ono poprzez dzieło sztuki. Dotarliśmy teraz do sedna problematyki urządzenia skonstruowanego przez Alptekina: jaki rodzaj działania wykonywał Alptekin, kiedy zajmował się dostępnymi mu społecznymi, historycznymi czy politycznymi materiałami? Odpowiedź jest oczywista, począwszy od tytułu niniejszego tekstu: zawracał on rzeczy i rekonfigurował je w inny zestaw rzeczywistości 12. Jednak ten zwrot (ang. twist) nie zachodził jako odzwierciedlenie pochodzących z zewnątrz materiałów, dostępnych do wykorzystania w dziele sztuki. Nawet jeśli założymy, że zwierciadło, którego używał, było wyjątkowym zwierciadłem rozbitym, o którym mówił Pierre Macherey, w dalszym ciągu jego urządzenie operowało nie na polu geografii albo przestrzenności, ale na polu nowoczesności i czasowości 13. Jest to bardzo przydatne rozróżnienie, które pomoże nam uchwycić relację Alptekina z tym, co często określa się jako zainteresowanie marginalnym, utraconym, ginącym, znikającym, rozbitym, poddanym opresji, zapomnianym i niechcianym. Wszystko to odnosi się do elementów o niekoniecznie topograficznych konotacjach. To w istocie oznacza, że pewne elementy nie są marginalizowane, utracone, ginące itd w pewnych miejscach na świecie; niektóre jednak są marginalizowane, utracone, ginące w pewnej konfiguracji czasowości i sił. Te zapomniane rzeczy wydają się wynikać z czasu, odpowiadającego innym konstelacjom ich formacji. Nawet zwierciadło jako takie, które jest rozbite, nie może odbić tych różnych konfiguracji czasowości. Z tego powodu konieczne jest oderwanie się od metaforycznej koncepcji rzeczywistości w sztuce nawet jeżeli jest to rzeczywistość zdeformowana po to, by zrozumieć narzędzia, jak te stosowane przez Alptekina. Filozofia czasowości, którą Alptekin uprawiał w swoich dziełach sztuki, archiwum artysty Može, Može 2002 cekiny na plastikowym podłożu, widok instalacji, Cetinje Biennale, Jak starałem się wyjaśnić w innym tekście, z powodu odmiennych urządzeń artystycznych, które nazwałem społecznym surrealizmem, Bałkany Alptekina różnią się też od pozornie podobnych Bałkanów Ahmeta Öguta. Por. S. Boynik, Social Surrealism: Historical-Materialistic Theses on the Mystery of Art [online], www. openspace-zkp.org / 2013 / en / journal.php?a=3 [data dostępu: ]. 09 Przykładem takiego kiczowatego materiału może być praca Alptekina Može, Može, która przyniosła mu nagrodę UNESCO podczas 4. Biennale w Cetinje w 2002 roku. Powszechne w zbałkanizowanych wyrażeniach, jak na przykład javašluk, słowa tego rodzaju w najwyższym stopniu wykorzystują performatywność języka. Nie jest zbiegiem okoliczności, że može, može używane jest teraz przez Raiffeisen Bank jako motto w wielu krajach byłej Jugosławii. 10 Nie wysuwałbym twierdzenia, że socjologia sztuki jest redukcją urządzenia artystycznego do prostej kwestii genezy, ale jeżeli spojrzymy na najbardziej złożoną wersję socjologii sztuki, przedstawioną przez Pierre a Bourdieu, wciąż możemy dostrzec pewną tendencję do unikania odrębności artystycznej przystępności: Pojęcia fałszywe, narzędzia praktyczne klasyfikacji, które wywołują podobieństwa oraz różnice nazywając je, nazwy szkół czy też grup, które kwitną w malarstwie współczesnym pop art, minimal art, sztuka procesualna [process art], land art, body art, sztuka konceptualna, arte povera, Fluxus, nowy realizm, nowy figuratywizm, support-surface, op-art zostały wykute w walce o uznanie przez samych artystów bądź towarzyszących im krytyków i spełniają funkcję znaków rozpoznawczych, które odróżniają galerie, grupy oraz malarzy, oraz, tym samym, tworzone czy też oferowane przez nich produkty. P. Bourdieu, Reguły sztuki, przeł. A. Zawadzki, Universitas, Kraków 2001, s Dla zainteresowanych formalistami rosyjskimi: obecnie w języku angielskim dostępnych jest wiele tłumaczeń pism ich protagonistów. Bardzo użyteczne mogą też być książki Fredrica Jamesona (The Prison House of Language: A Critical Account of Structuralism and Russian Formalism, Princeton University Press, 1974) i Tony ego Bennetta (Formalism and Marxism, Methuen & Co., London 1979). 12 Dla zrozumienia sztuki realistycznej z perspektywy formalistycznej szczególnie polecam tekst Romana Jakobsona, O realizmie w sztuce, napisany w roku 1922, kiedy autor miał dwadzieścia pięć lat, u szczytu politycyzacji sztuki w rewolucyjnej Rosji Radzieckiej, zawierający radykalne twierdzenie, że jednym ze znaczeń realizmu jest wymóg konsekwentnego motywowania, realizowania poetyckich chwytów. R. Jakobson, O realizmie w sztuce, przeł. P. Pietrzak, Teksty Drugie 1999, nr 4, s «Nie będziemy przecież nazywali zwierciadłem tego, co najoczywiściej nie daje wiernego odbicia zjawiska» [s. 13]. Zwierciadło jest więc zwierciadłem tylko z pozoru: odzwierciedla ono co najmniej w sposób tylko sobie właściwy. ( ) Zwierciadło byłoby więc zwierciadłem rozbitym? P. Macherey, Lenin jako krytyk Tołstoja, [w]: W kręgu socjologii literatury, oprac. A. Mencwel, przeł. B. Owczarek, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1977, t. 2, s. 313.\n19 HÜSEYNI TWIST. DZIEŁO SZTUKI JAKO REKONFIGURACJA IDEOLOGICZNA 36 HÜSEYNI TWIST. DZIEŁO SZTUKI JAKO REKONFIGURACJA IDEOLOGICZNA 37 to Benjaminowska koncepcja niehistorycystycznych, przerywających rozbić albo cięć. By uczynić te kwestie bardziej przystępnymi, z perspektywy sztuki, nazwę je przerywającymi momentami, momentami modernizmu i nawiązując do Petera Osborne a, rozumiem je jako nazwę kulturowej afirmacji określonej czasowej logiki negacji («to, co nowe», czasowa logika nowoczesnego), modernizm jest kulturową kondycją możliwości określonej, wyraźnie zorientowanej na przyszłość serii form doświadczenia historii jako formy czasowej 14. W tej kondycji modernistycznej czasowości dzieło sztuki jest czym innym niż konfiguracją i klasyfikacją tych momentów, albo parafrazując zaskakujące obserwacje Osborne a dzieło sztuki ma odkryć: po pierwsze to, co jest nowoczesne tu i teraz (w tym miejscu mieście, prowincji, narodzie, regionie, kontynencie?); po drugie to, co jest nowoczesne teraz, tout court lub globalnie 15. Kontynuując z tego miejsca, możliwe jest stwierdzenie, że Alptekin nie odbijał rzeczywistości jako pozostałości po fetyszyzowanych obiektach, ale jako pozostałości po modernistycznych obietnicach i załamujących się potencjalnościach. Teraz, gdy dotarliśmy do tego konceptualnego modelu, ważne jest skorygowanie kolejnego twierdzenia na temat artystycznego urządzenia Alptekina, a mianowicie, że dotyczy ono Foucaultowskich innych przestrzeni (albo heterotopii), które są palimpsestami homogenizującego procesu kapitalistycznej komercjalizacji. To prawda, że obiekty Alptekina, które wykorzystywał on w różnych instalacjach, jak Heterotopie, to rzeczy związane z kapitalistycznym obiegiem; jednak Alptekin posiada filozofię, można się tak wyrazić, konfigurowania ich. Jeśli uczynimy kolejny krok i spróbujemy skonceptualizować Heterotopie jako konfiguracje czasowe, pociągnie to za sobą konieczność przemianowania instalacji Alptekina jako heterochronii, jako różnych i heterogenicznych konfiguracji czasowości istniejących w bezwzględnych instalacjach 16. Tym samym dokonaliśmy wielkiego zwrotu od przestrzennego do czasowego pojmowania narzędzia sztuki. Teraz potrzebny jest jeden, ostatni zwrot, taki, który skieruje nas z powrotem na Bałkany. Maria Todorova, po naszkicowaniu różnych etymologii zarezerwowanych dla znaczenia pojęcia Bałkanów, jako abstrakcyjnego demona językowych chwastów, podjęła próbę usystematyzowania jego zastosowań jako ekstrapolacyjnego i interpolacyjnego sylogizmu. Ten drugi jest czymś, co desygnuje prawdziwą ideologiczną formę słowa Bałkany, jak wyjaśnia Todorova: jest [ono] zasadniczo interpolacyjne. Balkan to szkodliwy atrybut; istnieje gdzieś mało lub niewystarczająco znana rzeczywistość desygnowana jako bałkańska. Ta rzeczywistość musi odpowiadać obciążonej desygnacji, tym samym narzucając jej z powrotem autonomiczne działanie znaczącego 17. Ten interpolacyjny sylogizm, funkcjonujący niczym autonomiczne znaczące, jest dokładnie tym Balkan od bal i kan, które istnieje jako dwa odrębne znaczące. Te dwa odrębne i sprzeczne ze sobą znaczące w konstelacji bal i kan przestają być komponentami ideologicznymi tylko w momencie, gdy przestaniemy wyobrażać sobie sztukę jako odbicie rzeczywistości. W chwili gdy docieramy do tej pozycji i konceptualizujemy dzieło sztuki jako narzędzie, które deformuje rzeczywistość, oraz przełożyliśmy komponent tej rzeczywistości na domenę czasową, możemy mówić o bal i kan jako dwóch różnych, nierównych, sprzecznych i represyjnych czasowościach 18. To podejście w dalszym ciągu nie czyni dzieła sztuki bezwarunkowo nieideologicznym, ale daje nam konceptualne narzędzia do nakreślenia czytelności sztuki jako pozycji, która formalnie jest w niezgodzie z ideologicznymi reprezentacjami. & M.D. Morris, detal pracy Mydło / węgiel, studio artysty w nowojorskim Village, wczesne lata 90. archiwum M.D. Morrisa & M.D. Morris, detal pracy Mydło / węgiel studio artysty w nowojorskim Village, wczesne lata 90. archiwum M.D. Morrisa 14 P. Osborne, Modernism as Transition, [w:] tegoż, Philosophy in Cultural Theory, Routledge, London 2000, s. 57. Bardzo istotne jest podkreślenie futurystycznego aspektu tej pozornie nostalgicznej natury modernistycznej czasowej konfiguracji, szczególnie dlatego, że zarówno Alptekina, jak i Benjamina oskarżano o bycie nostalgicznymi do przestarzałości. Osborne jednak jasno wskazał, że cechą wyróżniającą tylko modernizm jest to, że obejmuje przerywająco przyszłościowe znaczenie teraźniejszości jako przejścia ku nowemu porządkowi. Tamże, s Tamże, s W istocie Michel Foucault również wskazuje na heterochronie: Heterotopie wiąże się najczęściej z wycinkami czasu, co znaczy, że otwierają się one na coś, co poprzez czystą symetrię określić można heterochroniami. Dla pełnego funkcjonowania heterotopii konieczne jest absolutne zerwanie z tradycyjnym czasem ludzi. M. Foucault, O innych przestrzeniach. Heterotopie, przeł. A. Rejniak-Majewska, Kultura Popularna 2006, nr 2, s M. Todorova, dz. cyt., s Oczywiście istnieje pytanie, wymagające tu odpowiedzi, na temat psychologicznych konotacji tych komponentów, takich jak newralgia czy radosne życie. Jednak w ostatniej instancji te konfiguracje są u Alptekina językowymi konstrukcjami; grami językowymi w czysto Wittgensteinowskim sensie. W świecie Alptekina istnieje wiele konfiguracji podobnych do bal-kan, na przykład soap-stone [pl. steatyt; soap mydło; stone kamień; przyp. tłum.], którą opisuje on następująco: Soapstone jest jedynie mediatorem, wykorzystywanym do przeniesienia pamięci w celu zapamiętania możliwego kształtu. W rzeczywistości nie istnieje nic takiego jak soapstone (jest to tylko najbardziej stały stan, soapstone z mydła, który zużywa się w miarę mycia: najbardziej twardy stan mydła i najbardziej miękki stan kamienia). Soapstone tworzy swój własny semantyczny dyskurs z powodu swojej własnej natury i funkcji (Wittgenstein). H. Alptekin i M. Morris, Tabula Zimpara, [w:] D. Demir (red.), I am Not a Studio Artist., SALT, İstanbul 2011, s. 51.\n20 Broken Flowers (zadedykowane Canowi Altayowi) HÜSEYIN BAHRI ALPTEKIN óg ulicy, pod moim oknem. Kosz na śmieci po R drugiej stronie, na rogu, w przecznicy. Punkt spotkań wędrownych śmieciarzy, zbieraczy odpadów miejskich i miejsce chwilowej przerwy dla mieszkańców dzielnicy. Czarnoskóry mężczyzna pojawia się na rogu, pracuje na tym śmietnisku, które staje się jego pokojem dziennym z opuszczonym niebieskim samochodem. Jest bezdomny, czarny i niemy, nie mówi w żadnym języku. Wokół niego rozgrywają się różne zdarzenia, z sezonu na sezon, codziennie, cyklicznie. Osiada i zamieszkuje na rogu, zaprowadza w tym miejscu porządek. Inni śmieciarze przychodzą i odchodzą. Ten milczący, pozbawiony zakorzenienia, bezdomny czarny mężczyzna zaczyna dominować w tym zakątku, a wraz z nim pojawia się mit. Miejska ekonomia działa, społeczność marginesu spotyka się i komunikuje. Zaczyna funkcjonować system filtrowania, selekcji i recyklingu. Efemeryczna historia współczesna dzieje się bez jakiegokolwiek komentarza czy zapisu. Czas i pory roku mijają, nadchodzi zima, a śmieciarz znika. Pewnego dnia powraca jako śmieciarz odwiedzający swoje byłe zbiory, żyje, pracuje jak inni i odchodzi, do czasu swojej następnej wizyty. Ponumerowane daty odsłaniają zdarzenia. Cyfrowa historia. Istotą rzeczywistości jest sens. Co nie ma sensu, nie jest dla nas rzeczywiste. Każdy fragment rzeczywistości żyje dzięki temu, że ma udział w jakimś sensie uniwersalnym. Bruno Schulz, Mityzacja rzeczywistości * I. rzeczywiste Geniusz Hüseyina Bahriego Alptekina tkwi w narracji. Świat w jego pracach jawi się jako miejsce przepełnione sensem, zarówno zapisanym na powierzchni, gotowym do odczytania, jak i wypartym bądź wycofanym, dopiero czekającym na to, aż zostanie wydobyty na światło dzienne. Można powiedzieć, że natura prac artysty jest syntaktyczna: kondensują one w opowieści rzeczone sensy, którymi ludzie mogą się ze sobą dzielić. Jeden ze sposobów osiągnięcia tego efektu opiera się na sile skojarzeń: artysta wybiera podstawowe materiały i / lub technologie, takie jak mydło (krawieckie), węgiel, neon (a później elastyczną taśmę z diodami LED), przede wszystkim zaś przedmioty znalezione plastikowe torby na zakupy i piłki nożne, klucze, reklamy, a nawet albańskie bunkry i fińskie stodoły które odsyłają do asocjacyjnego horyzontu danej Zdarzenie (-a) Cihangir II wideo, 35' 49'' Wyobrażone geografie, kruche wspólnoty i tajemne życie przedmiotów. Republika marzeń Hüseyina Bahriego Alptekina KRZYSZTOF PIJARSKI * B. Schulz, Mityzacja rzeczywistości, [w:] tegoż, Szkice krytyczne, oprac. i posłowie M. Kitowska-Łysiak, Lublin 2000, s. 11.\nFUNKCJE I ZNACZENIE WSPÓŁCZESNYCH MUZEÓW W MIEŚCIE ĆWICZENIA TERENOWE Z GEOGRAFII SPOŁECZNEJ 2 ROK GEOGRAFII\nFUNKCJE I ZNACZENIE WSPÓŁCZESNYCH MUZEÓW W MIEŚCIE ĆWICZENIA TERENOWE Z GEOGRAFII SPOŁECZNEJ 2 ROK GEOGRAFII MUZEUM W MIEŚCIE 1. Istotny wyznacznik jakości przestrzeni publicznej miasta Krajobraz miejski