KOŚCIÓŁ PO ‚DOMINUS IESUS’ – ROZMOWA ‚ZNAKU’ – Apologetyka\nKOŚCIÓŁ PO ‚DOMINUS IESUS’ – ROZMOWA ‚ZNAKU’\nRozmowa pochodzi z miesięcznika ZNAK Maj (5) 2201\nREDAKCJA: Czym jest deklaracja Dominus Iesus? Jubileuszowym wyrazem wiary Kościoła, że „Jezus jest Panem”, czy… niefortunnym „wypadkiem przy pracy”?\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: To była niezwykła okazja do wyznania wiary w Jezusa Chrystusa. Jednak, na moje wyczucie, ta okazja nie została wykorzystana we właściwy sposób. Powiem więcej: ona została w jakiejś mierze zmarnowana. Wyznanie wiary powinno przecież jednoczyć, scalać wszystkich chrześcijan, a tymczasem tak wielu ludzi wierzących w Chrystusa uznało tę deklarację za „powód do poważnej troski” (to są słowa patriarchy Bartłomieja I), za oznakę nowego konfesjonalizmu i przejaw odejścia od ducha Vaticanum II. Ekumeniczna otwartość ustąpiła przed tendencją do wytyczania granic, wyliczania różnic i określania dystansów. Luteranie dostrzegli w niej degradację własnego Kościoła, stojącą w sprzeczności ze wspólną deklaracją na temat nauki o usprawiedliwieniu z 1999 roku. Kościoły powstałe wskutek Reformacji znalazły się na najniższym szczeblu eklezjalności.\nKS. TOMASZ WĘCŁAWSKI: Deklaracja miała co najmniej dwa cele. Celem najbardziej podstawowym – i wyraźnie sformułowanym przez kardynała Ratzingera – było wyznanie wiary Kościoła w roku Wielkiego Jubileuszu. Równocześnie każdy, kto interesuje się teologią i życiem Kościoła (a także śledzi działania prefekta Kongregacji Nauki Wiary), wie, że autorom tego dokumentu chodziło też o autorytatywne zabranie głosu w dyskusji na temat pluralistycznej teologii religii. Może nie do końca dobrze się stało, że połączono te dwa zadania…\nKS. ALFONS SKOWRONEK: Podzielam pogląd, że w deklaracji chciano pomieścić zbyt wiele wątków. Większość jej krytyków, na przykład teolog protestancki Eberhard Jüngel, powiada, że bez czwartego rozdziału (w którym mówi się, iż „Kościół Chrystusowy… istnieje w pełni jedynie w Kościele katolickim”, zaś Kościoły reformacyjne „nie są Kościołami w ścisłym sensie”) dokument ten byłby uskrzydleniem dzieła ekumenii. Albowiem pod tym, co napisano tam na temat Jezusa Chrystusa, praktycznie mógłby się podpisać każdy ewangelik. Nie wiem, dlaczego dołączono ten czwarty rozdział. Chyba rzeczywiście zabrakło szerszej konsultacji.\nAle co tu mówić o konsultacjach z ewangelikami, jeśli kardynał Walter Kasper (który wtedy jeszcze nie był kardynałem, ale był biskupem i sekretarzem Papieskiej Rady ds. Popierania Jedności Chrześcijan) oświadczył, że wprawdzie przesłał swoje uwagi na temat projektu deklaracji, lecz nie wszystkie zostały uwzględnione. Z kolei biskup (a od niedawna kardynał) Karl Lehmann, przewodniczący Konferencji Episkopatu Niemiec, przyznał, że w ogóle nie otrzymał do wglądu tego, przygotowywanego w Rzymie, tekstu. Nieodparcie rodzi się pytanie, czy brak dyskusji katolickich biskupów i teologów z kraju Reformacji wokół projektu deklaracji mógł nie odbić się ujemnie na treści i formie tego dokumentu.\nO. JACEK SALIJ OP: Zwracam uwagę na to, że ta sama kongregacja wydała wcześniej kilka innych dokumentów tej samej rangi i na te same tematy, ale w mass mediach nie zauważył tego pies z kulawą nogą. Mam tu na myśli deklaracje: Mysterium Filii Dei z 1972 i Mysterium Ecclesiae z 1973 roku oraz list Communionis notio z roku 1992.\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: Wokół tego ostatniego listu była wrzawa…\nO. JACEK SALIJ OP: Być może zawodzi mnie pamięć, ale ta wrzawa do mnie nie dotarła.\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: Reakcja była znacznie słabsza, ale i wtedy można było dostrzec falę krytyki. Nic dziwnego: w liście Communionis notio zarysowują się już pewne wątki, które wyraźnie dojdą do głosu w nocie o „Kościołach siostrzanych” (2000 r.) i w deklaracji Dominus Iesus.\nKsiądz Węcławski przypomniał, że jednym z celów deklaracji było zabranie głosu w dyskusji na temat pluralistycznej teologii religii.\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: Sposób przedstawienia tego zagadnienia jest bardzo uproszczony. Nie sądzę, żeby w charakterystyce, jakiej dokonał kardynał Ratzinger, swoje poglądy mógł rozpoznać teolog religii.\nO. JACEK SALIJ OP: Bo deklaracja przedstawia wiarę Kościoła, a nie poglądy teologów.\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: Ale atakuje ona teologów: i tych azjatyckich, i amerykańskich…\nKS. ALFONS SKOWRONEK: Jest wymierzona przeciwko tendencjom do rzekomej relatywizacji Objawienia i religii chrześcijańskiej w ogóle. Rzym zdaje się żywić podejrzenie, że teologowie – szczególnie z krajów azjatyckich – kwestionują jedyność Jezusa Chrystusa jako Pośrednika zbawienia. Są to zapewne raczej domniemania… Osobiście odnoszę wrażenie, że doświadczenia historii misji i teologicznej refleksji nad nimi sterują ku wykształceniu się nowej teologii wielkich religii, która liczy się z realnym prawdopodobieństwem, że niechrześcijańskie religie mają swój trwały status także jako drogi do zbawienia –obok chrześcijaństwa i z chrześcijaństwem. Stoimy jednak dopiero u początku poszukiwań dróg ku rozwiązaniu tej problematyki. Na marginesie wymienić można „proces poszlakowy” przeciwko oblatowi ze Sri Lanki, Tissa Balasuriya, którego najpierw spotkała ekskomunika (1996), a następnie – po wyjaśnieniu zaistniałego konfliktu – ponownie przyjęto tego teologa do Kościoła (1998). Ostatnio byliśmy świadkami wszczęcia przez Rzym postępowania przeciwko belgijskiemu jezuicie Jacques’owi Dupuis, któremu zarzucano zaciemnianie jedynego i powszechnego pośrednictwa Jezusa Chrystusa w zbawieniu. Belgijskiego teologa przed takimi oskarżeniami bronili: generał jezuitów Peter–Hans Kolvenbach, kardynał Franz König i inni. Byłbymdaleki od występowania przeciwko istnieniu w Kościele instancji dyscyplinarnej, mimo iż sposób jej działania może niekiedy rodzić szereg pytań. Chodzi jednak o to, ażeby – używając znanego powiedzenia – z konieczną „kąpielą” jednocześnie nie wylewać problematycznego lub kłopotliwego „dziecka”.\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: Deklaracja atakuje relatywizm, pluralizm, subiektywizm, eklektyzm… Dostrzegam w niej jakiś ogromny niepokój. I nie jest to tylko moje zdanie. Francuski dominikanin, o. Claude Geffré, mówi wręcz o „obsesyjnym lęku przed relatywizmem”. A przecież owi teologowie, przeciwko którym wymierzona jest deklaracja Dominus Iesus, nie zaprzeczają definitywnemu charakterowi Objawienia ani natchnieniu Pisma, ani jedyności i powszechności zbawienia. Podkreślają tylko, że Objawienie dokonane w Chrystusie nie jest jeszcze całą pełnią Bożej prawdy i rzeczywistości w sensie eschatologicznym. Nauczanie Vaticanum Udaje wystarczającą podstawę do tego, aby uznać, iż wielość religii wynika z zamysłu samego Boga. Dlatego należy uznać zbawczą wartość innych religii. Chrześcijanin wierzy, że moc zbawcza pochodzi ostatecznie z tego jedynego źródła, którym jest Chrystus. Tego rodzaju chrystocentryzm soteriologiczny jest usprawiedliwiony. Deklaracja odchyla się jednak od wyważonego stanowiska Soboru w kierunku eklezjocentryzmu.\nO. JACEK SALIJ OP: Przepraszam bardzo, ale Panowie sprowadzacie tę dyskusję na manowce. Dla mnie naprawdę ważne jest to, że kiedy usłyszę na jakimś sympozjum w Konstancinie – i to wcale nie z ust Hansa Künga czy Edwarda Schillebeeckxa, ale choćby z ust jakiegoś kompletnie nieznanego teologa – twierdzenie, że w gruncie rzeczy to przesada wyznawać w Jezusie Chrystusie prawdziwego Boga, bo jest On raczej „najbardziej intensywną obecnością boskości w człowieku”, będę mógł mu powiedzieć: „Wiara katolicka jest inna, przeczytaj sobie deklarację Dominus Iesus”. Albo że podobnie będę mógł powiedzieć mojemu znajomemu, który – choć uważa się za katolika – twierdzi, że wszystko jedno, w co człowiek wierzy, byleby porządnie żył. Przecież – niezależnie od tego, co sądzi na ten temat ojciec Geffré –z tego rodzaju relatywizmem spotykamy się nawet w tramwajach.\nKS. TOMASZ WĘCŁAWSKI: Chciałbym zauważyć, że deklaracja nie wymienia z imienia i nazwiska żadnego teologa, którego należałoby, jej zdaniem, przywołać do porządku. Trzeba zatem zapytać, czy ktoś rozpoznaje się w sformułowanej w niej charakterystyce błędnych opinii teologicznych. Jeżeli nie, to nie ma sprawy. Jeśli jednak jacyś teologowie się w niej rozpoznają, to oznacza, że to, co mówią, jednak odbiega od wiary Kościoła, jak ją formułuje Dominus Iesus. Nie da się równocześnie twierdzić, że oni podzielają wiarę, która jest sformułowana w deklaracji, i że są atakowani. Jeżeli podzielają tę wiarę, to nie są atakowani. A jeżeli jej nie podzielają…\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: Wiarę można częściowo podzielać, a częściowo nie podzielać.\nKS. TOMASZ WĘCŁAWSKI: Możemy się domyślać, kogo miał na myśli kard. Ratzinger. Z niektórymi z tych teologów miałem okazję osobiście rozmawiać i wcale się nie dziwię, że oni jednak rozpoznali się w tej krytyce. A rozpoznali się nie dlatego, że wierzą w jedyność zbawienia w Chrystusie, tylko dlatego że mówią rzeczy, których nie da się pogodzić z taką wiarą Kościoła.\nJak Księża Profesorowie oceniają język tej deklaracji? Czy dzisiaj – w czterdzieści lat po Soborze, po dekadach intensywnego dialogu ekumenicznego, a także po profetycznych gestach Pawła VI i Jana Pawia II (np. Asyż) –język Dominus Iesus (pomimo formalnych odwołań do dokumentów soborowych) nie razi, co zarzucają deklaracji jej krytycy, ekskluzywizmem czy nawet arogancją?\nKS. TOMASZ WĘCŁAWSKI: Odzwyczailiśmy się od tego typu języka, co nie znaczy, że on powinien odejść do lamusa. Język deklaracji Dominus Iesus nie jest dziś zbyt często używany – i dlatego nas razi; niemniej, w moim przekonaniu, jest to język, którego nie wolno zapomnieć. Co więcej, musimy się nauczyć słuchać tego języka, bo właśnie w nim bywają stawiane zasadnicze kwestie teologiczne.\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: Moim zdaniem język wyznania wiary powinien być doksologiczny (jak w dawnym Kościele), a nie bezosobowy, suchy i zimny. Rok jubileuszowy był czasem wielkiego dziękczynienia Bogu za Jezusa Chrystusa, za to, co On oznacza dla ludzkich dziejów. Niestety, język deklaracji w zbyt małym stopniu to odzwierciedla, za bardzo przypomina natomiast kontrowersyjną teologię minionych wieków. Jest to (zwłaszcza w rozdziale czwartym) język odradzającego się konfesjonalizmu, a nie język nadziei i wyznania. Po drugie, język ten idealizuje dzieje Kościoła. Czytamy na przykład, że: „W ciągu wieków Kościół wiernie głosił Ewangelię Jezusa i świadczył o niej” (nr 2; podkreślenie moje). Nie ma tu ani słowa o tym, że to sam Kościół przyczynia się nieraz z własnej winy do zasłonięcia Ewangelii Jezusa i zaciemnienia prawdy! Deklaracja Dominus Iesus, ogłoszona pół roku po wielkopostnym rachunku sumienia Kościoła, w ogóle nie bierze pod uwagę jego słabości i grzechów. Stwierdza jedynie, że: „Kościół wiernie..” (brakuje tu jeszcze tylko słowa „zawsze”!). Po trzecie, język deklaracji ma charakter doktrynerski. Tak sądzi również kardynał Walter Kasper: jego zdaniem, fragment o innych Kościołach został napisany w niewłaściwej tonacji, językiem zbyt apodyktycznym, odgraniczającym i wykluczającym. Mam ochotę pospierać się z ks. Węcławskim, który mówi, że tego języka nie powinniśmy zapomnieć. Pod pewnym względem ma Ksiądz na pewno rację, ale jest i druga strona medalu: dlaczego mamy zachować w pamięci taki język, który rani? Podsumowując: uważam, że autorzy Dominus Iesus nadużywają języka religijnego. Mówią takim tonem, jakbyśmy już doszli do pełni prawdy, a nie biorą pod uwagę tego, że Kościół dopiero pielgrzymuje ku prawdzie. Tego rodzaju język (i ton) przynosi szkody, zwłaszcza w dziele pojednania chrześcijan.\nO. JACEK SALIJ OP: Podam konkretny przykład takiego języka: „…te Kościoły i odłączone Wspólnoty, choć w naszym przekonaniu, podlegają brakom, wcale nie są pozbawione znaczenia i wagi w tajemnicy zbawienia. Duch Chrystusa nie wzbrania się przecież posługiwać się nimi jako środkami zbawienia, których moc pochodzi z samej pełni łaski i prawdy powierzonej Kościołowi katolickiemu. Mimo to odłączeni od nas bracia, pojedynczo lub w swoich Kościołach czy Wspólnotach, nie cieszą się tą jednością, jakiej Jezus Chrystus chciał użyczyć hojnie tym wszystkim, których odrodził i jako jedno ciało obdarzył nowym życiem, a którą oznajmia Pismo Święte i czcigodna Tradycja Kościoła. Pełnię bowiem zbawczych środków osiągnąć można jedynie w katolickim Kościele Chrystusowym, który stanowi powszechną pomoc do zbawienia. Wierzymy mianowicie, że jednemu Kolegium apostolskiemu, któremu przewodzi Piotr, powierzył Pan wszystkie dobra Nowego Przymierza..”. To jest język ostatniego soboru, a ten tekst znajduje się ni mniej ni więcej tylko w Dekrecie o ekumenizmie (nr 3).\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: Należy zdać sobie sprawę z tego, że Dekret o ekumenizmie był pierwszą wielką decyzją Kościoła rzymskokatolickiego za ekumenią. W tamtym czasie, 35 lat temu, można było powiedzieć jedynie to, co powiedziano. Po zakończeniu Soboru wydarzyło się tyle rzeczy… Powstało tyle uzgodnień ekumenicznych w dialogach bilateralnych. A tego deklaracja nie bierze pod uwagę.\nO. JACEK SALIJ OP: Nie bardzo rozumiem, o co Księdzu chodzi. Czy po Soborze te słowa przestały być prawdą?\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: Trzeba je odpowiednio interpretować.\nKS. TOMASZ WĘCŁAWSKI: W świadomości Ludu Bożego od samego początku jest obecne jako podstawowe przykazanie: „Pamiętaj!” To nie znaczy: miej schowane głęboko w pamięci, ale: żywo pamiętaj! Nic nie powinno zginąć z tego, co zostało powiedziane w wierze, nawet jeśli powiedziano to w sposób dziś dla nas trudny do przyjęcia czy wprost rażący. W teologii nie ma wymiany słów i tekstów – jest lepsze zrozumienie, które nigdy nie eliminuje tego, co zostało wcześniej dobrze powiedziane. Nic nie może wymazać tekstu soborowego, skoro jest on wyrazem wiary Kościoła – ani wydarzenia trzydziestu pięciu lat, ani pięciuset lat; i nie można powiedzieć, że wtedy to było dobre, a teraz, z racji zmienionego kontekstu (zwróćmy uwagę: tylko zmienionego kontekstu) nie można już tego tekstu używać. Trzeba go przyjmować w takiej postaci, w jakiej został wypowiedziany – i rozumieć, jak odnosi się on do dzisiejszej sytuacji wiary.\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: Nie chcę wymazać ani „zapomnieć” stanowiska, jakie zajął Sobór. Traktuję je jako punkt wyjścia do dialogu ekumenicznego, w owym czasie owocny. Ale to nie jest punkt dojścia…\nKS. ALFONS SKOWRONEK: Karl Rahner powiada, że Vaticanum II to początek początku. Istotnie, w postawie Kościoła katolickiego jest to zwrot absolutnie nowy. Rzym, który do tej pory – mówiąc oględnie –niezmiernie sceptycznie odnosił się do dialogów, teraz, niejako z dnia na dzień, sam zaczyna inspirować rozmowy multi– i bilateralne, stając się nawet pożądanym partnerem dialogów ekumenicznych. Novum Soboru Watykańskiego II w gruncie rzeczy sprowadzało się do otwarcia się na świat, na inne chrześcijańskie Kościoły i wyznania, na inne religie, i – oczywiście – otwarcia się Kościoła na siebie samego. Tych odemkniętych bram czy raczej pootwieranych na oścież niezliczonych okien dialogów dziś nikt nie jest już w stanie na nowo pozamykać. Staliśmy się świadkami istnej „rewii” pasjonujących i owocnych dialogów, które swym zasięgiem objęły także problemy uważane dotąd za tematy tabu – na przykład papiestwo (nazwane przez Pawła VI największą przeszkodą na drodze ekumenizmu); Jan Paweł II w swej wielkiej encyklice ekumenicznej Ut unum sint zaproponował nawet zwierzchnikom innych Kościołów dyskusję nad sposobem sprawowania papieskiego prymatu i funkcjonowaniem papieskiej nieomylności. Tego jeszcze nie było: debata nad prawdami zdefiniowanymi przez Najwyższy Urząd Kościoła.\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: No właśnie. Przez 35 lat przemierzyliśmy kawał drogi. Jesteśmy już w innym miejscu. Te same zdania z dokumentów soborowych, czytane dzisiaj, są odbierane zupełnie inaczej niż wówczas. Choćby pojęcie „Kościołów siostrzanych” – nie można abstrahować od tego, że posługiwano się nim także w dialogu luterańsko–katolickim ostatnich lat. Tymczasem deklaracja Dominus Iesus zdaje się nie liczyć z rozwojem świadomości w Kościele; ona… chciałaby zatrzymać czas.\nKS. ALFONS SKOWRONEK: Mam ochotę zapytać, jaki pożytek z lektury Dominus Iesus miałby zwyczajny świecki chrześcijanin. Czy byłby w stanie przedrzeć się przez suchy i hieratyczny język tego dokumentu? Poprzez gąszcz ponad stu przypisów obfitego aparatu naukowego? Czegóż tam nie ma?! Pięć soborów (od Nicejskiego poprzez Chalcedoński, Trydencki, Watykański I do Watykańskiego II), imiona wielkich Ojców Kościoła, wypowiedzi papieży, Kongregacji Nauki Wiary, plejada teologów starożytnych i średniowiecznych. Nie ma natomiast w ogóle nazwisk teologów współczesnych, poza jednym wyjątkiem: w przypisie, najdłuższym ze wszystkich, cytowane jest nazwisko i dzieło o. Leonarda Boffa, lecz tylko po to, by odciąć się od jego „sprzecznej interpretacji” pewnego soborowego tekstu.\nWracając zaś do języka deklaracji: nade wszystko zarzuciłbym mu brak otwarcia się na naszych braci chrześcijan z innych Kościołów. Właściwie jest to język–monolog: prowadzony z sobą samym, w obronie własnej i w duchu wyraźnego ekskluzywizmu. Obficie cytowane są dokumenty Soboru Watykańskiego II, jednak bez wyciągania z nich wniosków. Dla przykładu: w deklaracji tylko jeden raz pojawia się stwierdzenie, że Kościół jest sakramentem zbawienia (kategoria centralna dla Vaticanum II), natomiast określenie Kościoła jako Ludu Bożego (a jest to wiodący temat tegoż soboru) właściwie się nie pojawia. Jest natomiast mowa o Kościele jako „Ciele Chrystusa”, który to obraz mniej nadaje się do prowadzenia ekumenicznego dialogu, ponieważ z miejsca wywołuje skojarzenia z hierarchicznym modelem Kościoła.\nKS. TOMASZ WĘCŁAWSKI: Ja pewną słabość deklaracji widzę w czym innym. Jej autorzy, jak się zdaje, za wiele zamierzyli – i to można ewentualnie im zarzucać. Nie naśladujmy ich zatem i nie stawiajmy temu dokumentowi wymagań, których nie może on spełnić.\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: Ale jego twórcy zgrzeszyli brakiem wyobraźni. Bo to, co się może stać po publikacji takiego dokumentu, było łatwe do przewidzenia. To jest tekst ekumenicznie niewrażliwy! Tak jakby sprawa pojednania chrześcijan niewiele go obchodziła. Po prostu mówi swoje – jak bezduszny lekarz stawiający diagnozę – twardo i bez emocji.\nO. JACEK SALIJ OP: Ja tę deklarację odebrałem z wielką wdzięcznością. Ona była bardzo potrzebna, bo w prosty sposób przypomina nam dwie prawdy podstawowe (bez których nie sposób być katolikiem), a dziś nieraz rozmywane: że my w Kościele naprawdę wierzymy w Pana Jezusa i w założony przez Niego Kościół.\nSkoro jestem przy głosie: Bardzo się cieszę, że w związku z tą deklaracją tak wiele mówiło się o tym, iż powinniśmy więcej liczyć się z wrażliwością niekatolików. Bo powinniśmy. Prosimy jednak o wzajemność. My, katolicy, też jesteśmy ludźmi i też mamy zwyczajną ludzką wrażliwość. Osobiście czuję się nieustannie raniony przez najrozmaitsze wypowiedzi chrześcijan–niekatolików, na które nikt nie zwraca uwagi. Niechby na przykład protestanci generalnie zaczęli się przypatrywać swoim wypowiedziom na temat zasady sola Scriptura – niezmiernie rzadko nie ma w nich antykatolickiej agresji. Niechby się znalazł chociaż jeden biskup prawosławny, który oficjalnie wyraziłby ubolewanie z powodu masowo sprzedawanego w cerkwiach Prawosławnego katechizmu antykatolickiego.\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: Proszę Ojca, deklaracja Dominus Iesus jest oficjalnym dokumentem Kościoła rzymskokatolickiego, opublikowanym przez jeden z najważniejszych urzędów Stolicy Apostolskiej. A katechizmy wydają przeróżni biskupi prawosławni – niektórzy są bardzo konserwatywni, wręcz wrodzy ekumenii. Trudno to kontrolować. Po co zatem porównywać?\nO. JACEK SALIJ OP: Mówiłem o broszurze wydawanej i kolportowanej w milionach egzemplarzy! W różnych językach.\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: To dzieje się w Rosji, gdzie ekumenia uchodzi w oczach wielu za największą herezję XX wieku.\nKS. ALFONS SKOWRONEK: Prawosławie (przynajmniej duża jego część) uważa katolików za schizmatyków. Nie zwalnia to nas od postawy ewangelicznej i ekumenicznej także wobec ortodoksji Wschodu. Najogólniej można powiedzieć, że Kościoły prawosławne nie mają żywszego doświadczenia z problematyką ekumeniczną. Słabsze zainteresowanie ekumenią wiąże się z tą prostą okolicznością, że w wielkich krajach prawosławnych inne Kościoły chrześcijańskie tradycyjnie są prawie nieobecne. Prawosławie w zasadzie nie cierpi pod brzemieniem podziału Kościołów, ma swoje własne problemy wewnętrzne, w które trudno tu wchodzić. Ekumeniczny wysiłek ortodoksji wyrasta jednak z przekonania, że Kościół prawdziwy urzeczywistnił się w okresie soborów wczesnego chrześcijaństwa; wtedy to skonsolidowała się jego nauka i kościelny ustrój. Zjednoczenie Kościołów jest wobec tego możliwe tylko na fundamencie struktur „starego” Kościoła. Do takiego Kościoła wrócić muszą wszyscy, którzy od niego się oderwali. Przy tym panuje przekonanie, że tylko prawosławie pozostało wierne „staremu” Kościołowi w jego nauczaniu i ustroju; innym Kościołom i kościelnym Wspólnotom zarzuca się, że zerwały z orędziem Kościoła niepodzielonego.\nO. JACEK SALIJ OP: Mnie chodzi tylko o zwrócenie uwagi na to, że my, katolicy, też mamy swoją wrażliwość. Że i my możemy poczuć się zranieni wypowiedziami i działaniami innych chrześcijan.\nWACŁAW HRYNIEWICZ: …i nierzadko sami zadajemy ból. Pod koniec stycznia 2001 roku w Portugalii odbyła się wspólna sesja CCEE [Rada Konferencji Biskupów (katolickich) Europy] i KEK [Konferencja (ekumeniczna) Kościołów Europejskich]. W sprawozdaniu z obrad napisano m.in.: „Komitet mieszany (CCEE i KEK) przyznaje, że watykański dokument Dominus Iesus sprawił ból wielu chrześcijanom”.\nJeżeli ośmielamy się mówić o innych i wydawać sądy na ich temat, to trzeba to czynić w taki sposób, ażeby nie ranić. Co by się stało, gdyby święty Paweł przyszedł do Ateńczyków i powiedział: „Wy bezbożni, na każdym kroku widzę wasze bożki”? A on, chociaż „burzył się wewnętrznie na widok miasta pełnego bożków”, to przecież znalazł jeden ołtarz z napisem: „Nieznanemu Bogu” i w swojej mowie na Areopagu do tego właśnie nawiązał (por. Dz 17,16–31). Oto wzorzec przemawiania do drugich…\nO. JACEK SALIJ OP: Zauważmy jednak, że w dokumencie wewnątrz–kościelnym, jakim jest Pierwszy List do Koryntian, Apostoł Paweł napisał: „Wiemy dobrze, że nie ma na świecie ani żadnych bożków, ani żadnego boga, prócz Boga jedynego” (8,4). Deklaracja Dominus Iesus jest jednak dokumentem wewnątrzkościelnym.\nKS. ALFONS SKOWRONEK: Przy wszystkich zarzutach, jakie można wytoczyć pod adresem deklaracji, mimo wszystko chyba dobrze się stało, że ten dokument tak silnie wstrząsnął ewangelikami. Teraz oni sami zaczną pewnie zastanawiać się jeszcze głębiej nad tym, kim i czym są – co to znaczy być Kościołem…\nNo właśnie, co to znaczy być Kościołem? Dlaczego nazwa „Kościół” jest zarezerwowana jedynie dla tych Wspólnot, które „zachowały prawdziwy episkopat i prawdziwą Eucharystię”?\nKS. ALFONS SKOWRONEK: Zacznijmy od tego, że nie wszystkie ewangelickie Wspólnoty wyznaniowe chcą być nazywane Kościołami. Soborowy Dekret o ekumenizmie swemu trzeciemu rozdziałowi przezornie i powściągliwie nadaje tytuł: Kościoły i Wspólnoty kościelne odłączone od Rzymskiej Stolicy Apostolskiej i w pierwszym jego paragrafie traktuje o „Kościołach Wschodnich”, w drugim natomiast wykłada o „Kościołach i Wspólnotach kościelnych odłączonych na Zachodzie”, otwartym pozostawiając zagadnienie, które to denominacje widzą siebie w charakterze Kościołów, a które strukturalnie poczuwają się do miana Wspólnot kościelnych.\nDeklaracja mówi, że w Kościołach (Wspólnotach) ewangelickich jest wiele „elementów” eklezjalnych, czyli kościelnotwórczych. Istnienie w nich owych eklezjalnych elementów (lepiej powiedzieć: duchowych dóbr kościelnotwórczych) zasługuje na uwagę. Są to m.in. chrzest i inne sakramenty, Pismo Święte, życie w łasce, wiara, nadzieja, miłość. Vaticanum II w Dekrecie o ekumenizmie wznosi się na poziom oceny wymienionych elementów: „Duch Chrystusa nie wzbrania się posługiwać nimi jako środkami zbawienia!” W sumie te duchowe dobra, jako fundamenty naszej wiary, są wyposażone w moc kościelno–twórczą. Zwierzchnictwom i teologom Kościołów ewangelickich podsunięty zostaje tu – być może – temat, by na gruncie tych i innych „elementów” sami doprecyzowali, w jakim sensie uważają się za Kościoły – i to wbrew raczej hardej w tym punkcie dykcji deklaracji.\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: Kardynał Kasper, ustosunkowując się do twierdzenia kardynała Ratzingera (Kościoły reformacyjne nie są w ogóle „Kościołami w ścisłym sensie”), oświadczył, że należałoby raczej mówić o „nowym typie Kościołów”. Protestanci przecież nie rozumieją siebie tak, jak my rozumiemy Kościół. To jest inna koncepcja Kościoła!\nKS. TOMASZ WĘCŁAWSKI: Ależ to właśnie mówi deklaracja: że one nie są Kościołami w tym samym sensie, w jakim Kościołem jest (i jak swój kościelny status rozumie) Kościół katolicki…\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: Gdyby tak to było napisane: inaczej rozumieją… Jednak deklaracja używa zupełnie innego języka. Stwierdza kategorycznie, iż nie są Kościołami we właściwym sensie! Za tym zdaniem kryje się założenie, że to my mamy właściwe pojęcie Kościoła, a protestanci niewłaściwe, czyli że ich Wspólnoty w ogóle nie zasługują na miano Kościoła. Przypomniano tu tytuł jednego z podrozdziałów soborowego Dekretu o ekumenizmie: Kościoły i Wspólnoty kościelne odłączone na Zachodzie. Przynajmniej niektórym spośród nich przyznano miano Kościołów. Sobór nie rozstrzyga, kto jest, a kto nie jest Kościołem – a Kongregacja kierowana przez kard. Ratzingera zdaje się wiedzieć o tym z całą pewnością.\nW deklaracji (za Dekretem o ekumenizmie) mówi się o „elementach uświęcenia i prawdy”, czyli duchowych dobrach obecnych w innych Kościołach. Bardzo przepraszam: w Kościele katolickim – cała pełnia, a u innych –jedynie elementy? Czy dobra i wartości duchowe poddają się prawom liczenia? To jest język ilościowy, próba liczenia i porównywania. Tymczasem prawda ma przede wszystkim charakter osobowy (por. J 14, 6).\nO. JACEK SALIJ OP: Przecież Ksiądz jest teologiem i dobrze wie, że celem tego wykładu jest obrona prawdy, iż Kościół założony przez Jezusa Chrystusa istnieje widzialnie.\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: Jestem przekonany, że Kościół Chrystusowy istnieje konkretnie, ale nie tylko w Kościele rzymskokatolickim…\nKS. TOMASZ WĘCŁAWSKI: W tekście nie mówi się o Kościele rzymsko–katolickim. Mowa o Kościele katolickim – i ja to rozumiem najpierw w sensie podstawowym, a nie wyznaniowym. Jeżeli określenie „katolicki” zechcemy zinterpretować konfesyjnie, to rzeczywiście powstanie wrażenie, że deklaracja oznacza wyznaniowy ekskluzywizm. Jeżeli natomiast potraktujemy to słowo jako określenie tego Kościoła, który założył Chrystus (tak rozumiem intencje autorów deklaracji), to wtedy oskarżenie o ekskluzywizm jest chybione.\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: Ksiądz mówi, że określenie „Kościół katolicki” należy odnosić do Kościoła Jezusa Chrystusa, a nie do konkretnego wyznania. Ale przecież Sobór Watykański II wyraźnie stwierdza: „To jest ten jedyny Kościół Chrystusowy, który wyznajemy w Symbolu wiary jako jeden, święty, katolicki i apostolski (…). Kościół ten, ustanowiony i zorganizowany na tym świecie jako społeczność, trwa w Kościele katolickim, rządzonym przez następcę Piotra…” (KK 8).\nKS. TOMASZ WĘCŁAWSKI: A co w tym jest wyznaniowego?\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: Ten cytat wyraźnie wskazuje na Kościół rzymskokatolicki.\nKS. TOMASZ WĘCŁAWSKI: Nie, on wskazuje na Kościół Chrystusowy rządzony przez następcę Piotra.\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: „…oraz biskupów pozostających z nim we wspólnocie, choć i poza jego organizmem znajdują się liczne elementy…” Przecież to jest dokument sformułowany przez Ojców Soboru Kościoła rzymskokatolickiego. To ten konkretny Kościół mówi o sobie w ten sposób. Sobór w tym samym numerze ósmym konstytucji Lumen gentium wspomina dwukrotnie o „Kościele katolickim”, za każdym razem w innym sensie. Po pierwsze, o Kościele Chrystusowym jako takim, o Una Sancta z Symbolu wiary. Po drugie, o Kościele rzymskokatolickim, w którym „trwa” ów „jedyny Kościół Chrystusowy”. Tych dwóch znaczeń nie należy ze sobą utożsamiać wbrew logice wypowiedzi soborowej. „Kościół katolicki” (Ecclesia catholica) z Credo trwa nie tylko w Kościele rzymskokatolickim. Sobór nie mówi o tylko jednym istnieniu prawdziwego Kościoła. Posługując się językiem pozytywnym, stwierdza, że Una Sancta „trwa” (subsistit) w Kościele rzymskokatolickim, co nie wyklucza jej obecności w innych Kościołach. Interpretacja wykluczająca jest niezgodna z nauką Soboru.\nO. JACEK SALIJ OP: Nie jestem pewien, czy dobrze zrozumiałem ks. Węcławskiego. Czy Ksiądz Profesor uważa – tak jak ja – że prymat papieża, prymat Piotra, jakoś bardzo realnie trwa również w Kościele prawosławnym, a nawet u protestantów? (Znowu wchodzę na teren, na którym można kogoś urazić… Ale, przepraszam bardzo: kiedy poszukujemy prawdy, musimy liczyć się z tym, że prawda niekiedy razi. Nie ma na to rady). Mianowicie my wspólnie – na szczęście wspólnie! – z naszymi braćmi prawosławnymi i ewangelikami wyznajemy, że Jezus, Syn Boży, jest prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowiekiem; wspólnie z prawosławnymi mówimy nasze „tak” świętym obrazom. Otóż prymat Piotra ogromnie przyczynił się do obrony i ugruntowania tych prawd, jakie Kościół wyznał uroczyście na Soborach Efeskim i Chalcedońskim czy Nicejskim II. Zatem w dziedzictwie naszych braci niekatolików, którzy trzymają się prawdy ogłoszonej na tamtych soborach, jakoś żyje prymat Piotra.\nKS. TOMASZ WĘCŁAWSKI: Właśnie to miałem na myśli. Ostatnio zajmuję się problemem historycznej rekonstrukcji początku Kościoła i próbuję zebrać to, co można na ten temat powiedzieć. Tu nie chodzi o historię w sensie faktografii; chodzi o rekonstrukcję początku Kościoła, to znaczy o to, jakie momenty są dlań rzeczywiście konstytutywne. Jest rzeczą niewątpliwą, że konstytutywne jest świadectwo Piotra. Dla pierwotnego Kościoła punktem odniesienia jest ten, którego nazywają Piotrem. Bez jego świadectwa nie ma Kościoła! W tej perspektywie proponuję spojrzeć na to, co o przemyśleniu posługi Piotrowej (nie tylko w kontekście ściśle wyznaniowym czy prawnym) mówi Jan Paweł II w encyklice Ut unum sint.\nKS. ALFONS SKOWRONEK: Jestem przekonany, że złożone zagadnienie papiestwa z jego prymatem Piotrowym i nieomylnością utraciło dziś wiele ze swej ostrości. Ewangelicy – rzecz znamienna – okazują się otwarci nawet na akceptację papiestwa. Żaden z ewangelików nie nazwie dzisiaj papieża „antychrystem”. Reformacyjny protest przeciwko papiestwu znalazł swój kulminacyjny punkt w wypowiedzi Marcina Lutra, który twierdził, że papież nie dopuszcza do głosu Ewangelii, że zamyka ludziom bramy do królestwa niebieskiego itp. Ta nieprzejednana krytyka znajdowała podstawę w ogromnym kryzysie i zepsuciu ówczesnego urzędu Piotrowego, a jednak, mimo to, Luter nie zatracił pozytywnego wizerunku papieża, gdy twierdził, że papieżowi głoszącemu Ewangelię gotów jest całować stopy i nosić go na rękach. W ten sam ton uderza Filip Melanchton, gdy mówi, że dla sprawy pokoju i wspólnej jedności gotów jest uznać zwierzchnictwo papieża nad biskupami, które przysługuje mu na mocy prawa ludzkiego. Wobec zaawansowanych dialogów na temat prymatu Paweł VI dzisiaj pewnie nie powtórzyłby już swej diagnozy o papiestwie jako największej przeszkodzie dla ekumenii. Ewangelicy deklarują dziś, że w zasadzie nie mieliby nic przeciwko swej ściślejszej więzi z papieżem, nigdy jednak nie zgodzą się na status swych Kościołów pod papieżem. „Cum Petro, sed non sub Petro” – brzmi hasło określonego reorientowania się na Rzym. Wielki Ewangelicki Katechizm dla dorosłych ujmuje rzecz w ten sposób, że stanowisko innych Wspólnot kościelnych wobec papiestwa w dużym stopniu będzie zależeć od tego, czy Rzym zdoła przekonująco zaprezentować papiestwo jako posługę wokół jedności i jako widzialny znak tejże jedności. Papieski prymat musiałby być wykonywany nie tylko personalnie, ale i kolegialnie oraz synodalnie, słowem: chodzi o to, ażeby w sprawowanie tego posługiwania został włączony cały Kościół.\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: Chrześcijański Wschód nie zaprzecza prymatowi Piotra – pyta jedynie o jego formę i kształt i postuluje powrót do eklezjologii komunii Kościołów siostrzanych pierwszego tysiąclecia. Chyba rzeczą ważniejszą jest powiedzenie: Ubi Christus, ibi Ecclesia. Ubi Spiritus, ibi Ecclesia [Gdzie Chrystus, tam Kościół. Gdzie Duch, tam Kościół] aniżeli: Ubi Petrus, ibi Ecclesia. Nie wolno tych rzeczywistości przeciwstawiać, ale priorytet ontologiczny z całą pewnością należy do Chrystusa i do Ducha Świętego. Wtedy lepiej rozumie się zastrzeżenie ze strony innych Kościołów, które nie chcą bezpośrednio podlegać papieżowi – sub Petro. Ta wizja jest nie do przyjęcia i dla prawosławnych, i dla protestantów. To błędna majoryzacja drugiego tysiąclecia, z tak, a nie inaczej rozumianym prymatem jurysdykcji, w połączeniu z nieomylnością, która jest niezrozumiała i taka pozostanie.\nO. JACEK SALIJ OP: Jeśli idzie o prymat papieża, bardzo trafne rozróżnienie zaproponował kiedyś o. Yves Congar. Jest to rozróżnienie między primatus i papatus. Primatus – widzialny znak jedności Kościoła, jaki Chrystus Pan zostawił nam w osobie Apostoła Piotra, oraz papatus, czyli kanoniczna, podlegająca zmianom realizacja tego prymatu. Obecność tego rozróżnienia jest wyraźnie widoczna w uwagach na temat prymatu papieża, jakie znalazły się w encyklice Ut unum sint.\n„Kościół Chrystusowy, pomimo podziału chrześcijan, nadal istnieje w pełni jedynie w Kościele katolickim”. Co to znaczy „w pełni”? Co to znaczy „jedynie”?\nO. JACEK SALIJ OP: Nie ma sporu między chrześcijanami co do tego, że Pan Jezus założył jeden Kościół i że był to Kościół widzialny. Spór dotyczy tego, czy założony przez Chrystusa zachował cechę widzialności. O ile mi wiadomo, wśród protestantów dominuje tendencja do twierdzenia, że w gruncie rzeczy jeden Kościół Chrystusowy trwa tylko w swoim wymiarze niewidzialnym, znanym tylko Bogu. Z kolei zarówno Kościół katolicki, jak prawosławny, wierzą w swoją tożsamość z Kościołem założonym przez Chrystusa. Pojawiają się ponadto teorie o „rozgałęzieniu” jedynego widzialnego Kościoła na kilka nurtów. Na przykład w ruchu oksfordzkim, w połowie XIX wieku, mówiono o trzech „gałęziach” –katolickiej, prawosławnej i anglikańskiej – składających się na jeden widzialny Kościół Chrystusa. Warto może wiedzieć, że w roku 1864 Święte Oficjum zdystansowało się wobec tego poglądu. Również we wspomnianej już deklaracji Mysterium Ecclesiae z roku 1973 przypomina się katolikom, że nie jest zgodna z nauką Kościoła teza, iż „Kościół Chrystusa nie jest niczym innym, jak tylko jakimś zbiorem – wprawdzie podzielonym, lecz w pewnym sensie jeszcze jednym – Kościołów i Wspólnot Eklezjalnych”.\nCo najmniej od Soboru Watykańskiego II w Kościele poszukujemy rozwiązania czwartego: Kościół Chrystusa przejawia się widzial–nie w różnych denominacjach chrześcijańskich, ale źródłowo i w pełni jest tylko w tym Kościele, który gromadzi się wokół pasterzy utrzymujących jedność z następcą Piotra. Jeśli chodzi o inne Kościoły czy Wspólnoty: cechuje je jakiś poziom kościelności – nieraz poziom ten jest aż tak wysoki, że nazywamy je Kościołami w najściślejszym znaczeniu tego słowa.\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: Co to znaczy, że „Kościół Chrystusowy istnieje w pełni jedynie w Kościele katolickim”? Zaraz po tym zdaniu w deklaracji Dominus Iesus pojawia się przypis (nr 56) jeszcze ostrzejszy aniżeli tekst dokumentu. Jest on sprzeczny z zapewnieniami, że Kościół rzymskokatolicki uznaje prawosławie za Kościół we właściwym sensie tego słowa ze względu na „sukcesję apostolską i ważną Eucharystię”. A oto j ego brzmienie: „Sprzeczna z autentycznym znaczeniem tekstu soborowego jest interpretacja tych, którzy z wyrażenia »subsistit in« wyprowadzają tezę, że jedyny Kościół Chrystusa mógłby również trwać w niekatolickich Kościołach i Wspólnotach kościelnych”. Przypomnijmy dla kontrastu, co na ten temat mówi encyklika Ut unum sint: „W takiej mierze, w jakiej elementy te [uświęcenia i prawdy] znajdują się w innych Wspólnotach chrześcijańskich, jest w nich czynnie obecny jedyny Kościół Chrystusowy” (nr 11; podkreśl, moje). I ciąg dalszy przypisu nr 56: „Sobór natomiast wybrał słowo »subsistit« właśnie po to, by wyjaśnić, że jest tylko jedno »istnienie« prawdziwego Kościoła, a poza widzialnym z nim związkiem istnieją tylko »elementa Ecclesiae«” (podkreśl, moje). W dokumentach Soboru w ogóle nie ma owego „tylko” [tantummodo] – to jest dodatek kard. Ratzingera, wyraźnie niezgodny z soborową interpretacją „subsistit in”. Gdzie indziej, a więc także w prawosławiu, są tylko „elementa Ecclesiae”. To jakaś sprzeczność: w samym tekście deklaracji uznaje się, że prawosławie jest Kościołem w pełnym tego słowa znaczeniu, bo „zachowało prawdziwy episkopat i prawdziwą Eucharystię”, a w przypisie mówi się, że poza widzialnym związkiem z prawdziwym Kościołem istnieją jedynie „»elementa Ecclesiae«, które – będąc elementami Kościoła –zmierzają i prowadzą do Kościoła katolickiego”.\nO. JACEK SALIJ OP: Ja również zaglądam do encykliki Ut unum sint (nr 11) i znajduję tam dokładnie to samo, co w czwartym rozdziale Dominus Iesus: „Istotnie, elementy uświęcenia i prawdy, obecne w różnym stopniu w innych Wspólnotach chrześcijańskich, stanowią obiektywną podstawę komunii, choć niedoskonałej, istniejącej między nimi a Kościołem katolickim”.\nNatomiast co do sprzeczności, o której Ksiądz mówi, jest ona tyleż pozorna, co sprzeczność między prawdą, że Bóg chce zbawić wszystkich, a prawdą, że przynależność do Kościoła jest koniecznym warunkiem zbawienia. Chodzi tu o dwa różne aspekty trudnej do zharmonizowania prawdy Bożej; to jest trochę tak jak z korpuskularną i falową teorią światła.\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: To jest ucieczka – ucieczka w misterium! Uważna interpretacja wyrażenia „subsistit in” pokazuje, dlaczego Sobór po długich debatach wybrał właśnie owo „subsistit in”, a nie „est”. Soborowa komisja teologiczna wyraźnie wyjaśniła, z jakich powodów wprowadzono tę formułę: chciano uniknąć całkowitego utożsamienia między jedynym Kościołem Chrystusa (Una Sancta) i Kościołem rzymskokatolickim. Komisja stwierdziła: „Kościół Chrystusowy może w konkretny sposób być odnaleziony [concrete inveniri] w Kościele katolickim”; „jest on obecny [adest] w Kościele katolickim”. Obydwa wymienione terminy wyrażają tę samą treść co słowo „subsistit”. Oznacza to, że Kościół Chrystusowy konkretyzuje się w uchwytnej postaci w Kościele katolickim. Czy tylko w nim? W odniesieniu do Kościołów reformacyjnych Komisja teologiczna wyraźnie podkreśliła, iż Ojcowie soborowi nie chcieli „dociekać i orzekać, które spośród Wspólnot należy określić teologicznie jako Kościoły”. Z nauki Soboru nie wynika, że oprócz Kościoła katolickiego nie może być innych, konkretnych urzeczywistnień Kościoła Chrystusa.\nSobór okazał się bardzo mądry: nie usiłował rozstrzygać, zostawił to zagadnienie otwarte. Poprzestał na stwierdzeniu: „Kościół [Chrystusowy] (…) trwa w Kościele katolickim…” Nie wyrokuje, czy podobnie trwa i jest obecny także gdzie indziej, czy nie. Natomiast deklaracja Dominus Iesus to wszystko ujednoznacznia: tutaj jest Kościół, a tam co najwyżej pewne elementy. Oto wielka różnica!\nKS. TOMASZ WĘCŁAWSKI: Postaram się uniknąć podejrzenia o ucieczkę w misterium… Jeżeli jest jeden Kościół, to jedynie w tym jednym Kościele katolickim, który naprawdę założył Chrystus, może się znaleźć każdy, kto znajdzie się w Kościele założonym przez Chrystusa. Co to znaczy znaleźć się w Kościele założonym przez Chrystusa? Zrozumienie tego, w konkretnych realiach naszej dzisiejszej sytuacji kościelnej, wymaga sporego wysiłku. Zgadzając się co do tego, że nastąpiło tu pewne zaostrzenie czy – wolałbym powiedzieć – dodatkowe wyjaśnienie, twierdzę, że ono nie musi być odczytywane jako ekskluzywizm (w sensie wykluczania). Przeciwnie: może zostać odczytane inkluzywnie.\nKS. ALFONS SKOWRONEK: W tym kontekście chętnie przytoczyłbym słowo kardynała Kaspera z jego polemiki z kardynałem Ratzingerem: „Dla dialogu z Kościołami prawosławnymi, jak i ewangelickimi, względnie ze Wspólnotami kościelnymi, jest rzeczą ważną, by wykazać, że Kościół partykularny jest Kościołem Jezusa Chrystusa w pełnym tego słowa znaczeniu tylko we wspólnocie uniwersalno–kościelnej. Z drugiej strony jednak, taka jedność komunijna poszczególnych Kościołów [communio] nie uciska i nie wygasza ich prawowitych tradycji (które się rozwinęły, począwszy od XI czy XVI wieku do naszych czasów), lecz otwiera im przestrzeń uprawnionej wolności, ponieważ tylko w ten sposób cała pełnia tego, co katolickie, może być konkretnie urzeczywistniona”. Chodzi tu zatem o możliwie dokładne i egzemplaryczne wyważenie relacji między Kościołem powszechnym a Kościołem lokalnym w sensie postulowanej jedności w wielości i wielości w jedności. Jednostronne przeakcentowanie Kościoła uniwersalnego wywoła nie tylko bolesne wspomnienia przeszłości i będzie podsycać atmosferę nieufności, lecz stanie się oprócz tego modelem Kościoła ekumenicznie odstraszającym.\nO. JACEK SALIJ OP: Przypomnę dwie ogromne ważne intuicje patrystyczne dotyczące jedności Kościoła. Św. Augustyn wielokrotnie zwraca uwagę na to, że w Wieczerniku został założony nie partykularny Kościół jerozolimski, tylko Kościół katolicki. To właśnie dlatego w dniu zesłania Ducha Świętego Wieczernik rozbrzmiewał różnymi językami ziemi. Zgodnie z tą intuicją w liście Communionis notio wyjaśnia się, że każdy członek Kościoła partykularnego należy najpierw do Kościoła powszechnego i dopiero należąc do Kościoła powszechnego, należy też do Kościoła partykularnego. Podobnie jak różne komórki naszego ciała najpierw są komórkami naszego organizmu i z tego powodu są komórkami na przykład wątroby.\nI druga intuicja patrystyczna, która może nam pomóc do zrozumienia owego subsistit. Ojcowie Kościoła, zwłaszcza ci najwcześniejsi, często mówili o jakiejś przedwieczności Kościoła. Kościół istnieje –mówili – od początku świata, a nawet został założony przed założeniem świata. „Świat został założony ze względu na Kościół” – pisał w roku ok. 150 Hermas, co przypomniano nam w Katechizmie Kościoła Katolickiego (nr 760). Na Kalwarii czy później, w Wieczerniku –mówili niektórzy Ojcowie – Kościół został nie tyle założony, co uwidzialniony. Otóż ten właśnie Kościół – jedyny, Chrystusowy, istniejący od początku świata i budowany na życie wieczne – subsistił w Kościele katolickim pod przewodnictwem Piotra.\nKS. ALFONS SKOWRONEK: Przytoczoną przez o. Salija wypowiedź św. Augustyna – według której Kościół powszechny został ukonstytuowany lub założony w dzień Zielonych Świąt – można interpretować jeszcze inaczej. Augustyn mógł bowiem mieć na myśli nie tyle Kościół uniwersalny, ile raczej ówczesną żydowską (wielojęzyczną) diasporę; Kościół powszechny byłby zaś rezultatem historycznego rozwoju, w trakcie którego z biegiem czasu i za sprawą Ducha Świętego rozrósł się w Kościół narodów. U źródła całej tej imponującej ewolucji tkwiłoby oczywiście wydarzenie Wieczernika.\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: Deklaracja Dominus Iesus prezentuje przede wszystkim wizję Kościoła uniwersalnego, a dopiero na drugim miejscu pojawia się Kościół lokalny. Inna jest eklezjologia opublikowanego w ubiegłym roku dokumentu Komisji Ekumenicznej Rady Kościołów ds. Wiary i Ustroju (w jego przygotowaniu brali udział również teologowie rzymskokatoliccy): Istota i określenie Kościoła. Krok na drodze ku wspólnej koncepcji. Jeden z rozdziałów nosi tytuł: Kościół jako wspólnota Kościołów lokalnych [communio communionum]. To nie jest żadna „teoria gałęzi”. Kościół jawi się tu jako wspólnota, cały zespół Kościołów partykularnych czy lokalnych. Kościół – w ujęciu tego tekstu – to przede wszystkim Kościoły lokalne. Z punktu widzenia ekumenii to jest bardzo ważny krok, bo on pokazuje priorytet Kościoła lokalnego. Kościół zawsze istniał i będzie istnieć w liczbie mnogiej – jako konkretne Kościoły. Nie istnieje jako abstrakcyjna idea, związana konkretnie z jednym tylko Kościołem… Nie należy przeciwstawiać eklezjologii Mistycznego Ciała eklezjologii Kościoła lokalnego, tylko spróbować znaleźć nowe podejście, które by pokazało, że przyszłość należy do eklezjologii komunii Kościołów – dodam – „siostrzanych” (nie waham się używać tego słowa także w odniesieniu do Kościołów protestanckich). Trzeba co najmniej uznać równoczesną pierwotność Kościoła powszechnego i Kościołów lokalnych.\nO. JACEK SALIJ OP: To fałszywa alternatywa: wybierajmy albo eklezjologię uniwersalistyczną, albo eklezjologię Kościołów partykularnych. Fałszywe jest takie podkreślanie jedności Kościoła, które pociąga za sobą lekceważenie dla jego różnorodności. Ale i odwrotnie: to nie jest katolicka eklezjologia, która zapomina o tym, że Chrystus Pan ma tylko jedną Oblubienicę i jedno Ciało, że jest tylko jeden Lud Boży. To oczywiście prawda, że powinniśmy bardzo sobie cenić partykularną eklezjologię i partykularną przynależność do Kościoła. Ale przecież kompletnym nieporozumieniem byłoby porzucać uniwersalistyczne spojrzenie na Kościół. Ważne jest jedno i drugie.\nKS. ALFONS SKOWRONEK: Wśród teologów istnieje skłonność do ontologicznego i czasowego wyodrębniania Kościoła uniwersalnego przed Kościołami partykularnymi lub na odwrót: obserwujemy tendencję do tak silnego eksponowania Kościołów partykularnych, że w rezultacie pozostaje już tylko sama socjologiczna redukcja Kościoła do rzędu poszczególnych gmin jednostkowych. Problem należy natomiast ujmować jako jedną rzeczywistość: nie ma bowiem Kościoła uniwersalnego bez Kościołów partykularnych i odwrotnie. Obraz Kościoła uniwersalnego bez Kościołów partykularnych, jak i idea Kościołów partykularnych bytujących w oderwaniu od Kościoła uniwersalnego byłyby wizerunkiem karykaturalnym. W jednym i drugim wypadku mielibyśmy przed sobą jakiś fantom rzeczywistości Kościoła.\nKS. TOMASZ WĘCŁAWSKI: Chciałbym zauważyć dwie rzeczy. Pierwsza dotyczy przeakcentowania instytucjonalnej strony Kościoła. Myślę, że do takiego przeakcentowania przyczyniają się, niestety, także krytyczni odbiorcy tej deklaracji. Rzymskie dokumenty są z zasady czytane jako dokumenty o Kościele instytucjonalnym, co niekoniecznie jest prawdą.\nI druga sprawa: warto zwrócić uwagę na to, co by się stało, gdyby w deklaracji w miejsce „Ecclesia catholica” pojawiło się określenie: „Ecclesia unwersalis”’. Wtedy część nieporozumień na pewno by znikła. Tymczasem to określenie „Ecclesia unwersalis” jest o wiele mniej zakorzenione w chrześcijańskiej tradycji (i teologicznie o wiele mniej odpowiadałoby chyba wrażliwości innych chrześcijan) niż „Ecclesia catholica”. Proponuję jednak dokonanie takiego zabiegu interpretacyjnego: podstawmy „Ecclesia unwersalis” wszędzie tam, gdzie mówi się: „Ecclesia catholica”. Zobaczymy, jak nagle zmieni się nam perspektywa…\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: Pojawi się pytanie: gdzie taki Kościół istnieje? O tym przesądzi to, co powiedziano o „subsistit in” oraz jedno małe słowo „tylko”. A reszty dopełni nota o „Kościołach siostrzanych”.\nO. JACEK SALIJ OP: Tak. Ale to jest nasza święta wiara katolicka…\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: To mówi Kongregacja, a co innego mówili ostatni papieże. Oni inaczej widzieli te sprawy.\nO. JACEK SALIJ OP: Pozwoli Ksiądz, że odczytam zakończenie deklaracji Dominus Iesus: „Jego Świątobliwość Jan Paweł II, w czasie audiencji udzielonej 16 czerwca 2000 r. niżej podpisanemu Kardynałowi (…), zatwierdził i uprawomocnił niniejszą deklarację (…) oraz polecił jej opublikowanie”. Ja bym stanowczo radził unikać argumentu, że oto Ratzinger się rządzi, depcze wolę Jana Pawła n itd.\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: To ja też zacytuję: adhortację Pawła VI Marialis cultus. „Katolicy łączą się z braćmi z Kościołów prawosławnych, (…) z anglikanami, (…) jednoczą się także z braćmi Kościołów powstałych z reformacji” (nr 32). Gdzie jest lęk i troska o precyzję? Kościoły, Wspólnoty? Paweł VI posługuje się wyraźnie, bez żadnych obaw, pojęciem Kościoła.\nO. JACEK SALIJ OP: Jeżeli ja adresuję list do znajomego pastora, to piszę: Konsystorz Kościoła Ewangelicko–Augsburskiego itd. Po prostu nazwa „Kościół” jest używana w znaczeniu ścisłym i w znaczeniu mniej ścisłym.\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: Stawiam pytanie: dlaczego Kongregacja Nauki Wiary urasta do roli instancji korygującej papieży, biskupów, dialogi ekumeniczne etc.? W świetle jakich zasad eklezjologicznych można usprawiedliwić tego rodzaju postępowanie Kongregacji? W nocie o „Kościołach siostrzanych” dochodzi ona do wniosku, że „jeden, święty, katolicki i apostolski Kościół nie jest »siostrą«, lecz »matką« wszystkich Kościołów partykularnych” (nr 9), utożsamia go z Kościołem rzymskokatolickim i broni prymatu. A w końcu wyciąga wniosek ostateczny, że wyrażenie „Kościoły siostrzane” może być stosowane wyłącznie „do tych Wspólnot kościelnych, które zachowały ważny episkopat i ważną Eucharystię” (nr 12). A co na to papieże? Na przykład Jan Paweł II? „Dziś widzimy jaśniej i lepiej rozumiemy, że nasze Kościoły są Kościołami siostrzanymi. Powiedzenie: »Kościoły–Siostry« to nie tylko zwrot grzecznościowy, ale podstawowa kategoria ekumenicznej eklezjologii. Na niej winny się opierać wzajemne relacje pomiędzy wszystkimi Kościołami…” (przemówienie w cerkwi prawosławnej, Białystok 1991 r.). Mógłbym też zacytować przemówienie wygłoszone w tym samym roku w warszawskim kościele ewangelickim. Wszędzie: „Kościół, Kościół, Kościół”.\nA teraz przychodzi obsesja precyzji tak daleko idącej, że ludzie są poranieni i trzeba długich lat, ażeby uzdrowić sytuację ekumeniczną. Przyznaję rację biskupowi Janowi Szarkowi, który na temat deklaracji powiedział: „Ucieszyła ona tylko przeciwników ruchu ekumenicznego z dwóch skrajnych stron, na nowo dały znać o sobie uprzedzenia i brak miłości”.\nO. JACEK SALIJ OP: Nota o „Kościołach siostrzanych” to całkiem przytomne przypomnienie, że skoro Kościół Chrystusa jest jeden, to nie może mieć żadnej siostry, siostrami mogą być dla siebie tylko Kościoły partykularne.\nAle spróbujmy oczyścić naszą rozmowę z pozornych argumentów. Na przykład z faktu, że wyraz „Kościół” pojawia się w różnych oficjalnych wypowiedziach papieży w odniesieniu do Wspólnot, które Kościołami nie są, nie wyciągajmy wniosku, że oto papież uznaje sukcesję apostolską i prawdę Eucharystii tych Wspólnot.\nRS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: Po co nazywał je Kościołami?\nO. JACEK SALIJ OP: Dlatego że nazwy „Kościół” używa się raz w znaczeniu ścisłym, innym razem w znaczeniu mniej ścisłym. Nawet u św. Tomasza z Akwinu, myśliciela o niebywałej wręcz precyzji, nie ma ani jednego wyrazu, którego on używałby zawsze w tym samym sensie. Po prostu, kiedy stoimy wobec rzeczywistości, to ciągle musimy tych samych nazw używać raz w bardziej, a raz w mniej ścisłym znaczeniu.\nKS. ALFONS SKOWRONEK: Pojawia się tu dość istotne pytanie hermeneutyczne. Papież wszystkie Kościoły nazywa „siostrzanymi”, a jednocześnie podpisuje deklarację, która tej familijnej więzi odmawia chrześcijanom ewangelickim. Co to znaczy? Jak odczytywać te zróżnicowane wypowiedzi? Drugi problem, na który chciałbym zwrócić uwagę, to pewne przejaskrawienie instytucjonalnych momentów w języku, jakim operuje deklaracja. Mam na myśli koncentrowanie się na problemach wynikających ze sformułowania, że Kościoły wyrosłe z Reformacji „nie są Kościołami w ścisłym sensie”. A przecież wszelkie strukturalne znamiona Kościoła wyprzedza jego wymiar egzystencjalny, mianowicie napełnienie Kościoła Duchem Świętym i tym samym zakotwiczenie go w darach wiary, nadziei i miłości. Te dary są zaś obecne we wszystkich wielkich chrześcijańskich Kościołach i wyrażają się także w określonych formach eklezjalnych.\nWymienione przeinstytucjonalizowanie może dotyczyć również i samego wyrazu wiary. W akcie wiary deklaracja podkreśla przede wszystkim jego aspekt poznawczy; mniej wyraźnie uwidacznia natomiast sprawę życia z wiary, stylu wiary, żywego świadectwa wiary. Wierzyć w Boga znaczy przecież także – i to nawet przede wszystkim – osobowe, nieskrępowane i bezwarunkowe zawierzenie i powierzenie się Bogu, który sam siebie udziela w miłości. I oto ta właśnie jakość wiary bywa mocno podkreślana, a niejednokrotnie jest nawet wyżej rozwinięta u naszych braci z innych chrześcijańskich Kościołów niż w Kościele rzymskokatolickim. Jednostronne akcentowanie w wierze aspektów kognitywnych zawsze kryje w sobie niebezpieczeństwo zacieśniania wiary do jej „modelu instrukcyjno–teoretycznego”, wedle którego w objawieniu się Boga chodziłoby w pierwszym rzędzie o proces należytego przekazywania i przyjmowania prawd wiary. Ten model wierzenia został bardzo mocno zrelatywizowany w soborowej Konstytucji dogmatycznej o Objawieniu Bożym właśnie na rzecz osobowo–całościowego rozumienia Objawienia i wiary.\nPrzesadnej instytucjonalizacji wiary sprzeciwia się sam kardynał Ratzinger. To on powiedział kiedyś, że na sądzie Bożym Chrystus będzie nas sądził na podstawie 25 rozdziału Ewangelii według św. Mateusza: „Wszystko, co uczyniliście jednemu z tych braci moich najmniejszych, Mnieście uczynili”…\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: Dziwię się, że ten sam kardynał, który w innym miejscu apeluje o to, ażeby skoncentrować się na dawaniu świadectwa Bogu, tu formułuje wyznanie wiary zawierające osąd innych Kościołów, degradujące ich status eklezjalny. Mówili mi protestanci: w waszych oczach jesteśmy teraz „nie–Kościołami”.\nPrzyniosłem kilka wypowiedzi prawosławnych na temat deklaracji Dominus Iesus. Jakie zarzuty padają z ich strony? Że zawłaszczamy pojęcie „katolicki”, że zawłaszczamy pojęcie „Stolicy Apostolskiej” (na Wschodzie jest ich wiele!), że gdzie indziej widzimy tylko łaskę cząstkową. Deklaracja dwukrotnie (nr 16 i 17) przypomina, że moc środków zbawienia w Kościołach i Wspólnotach, które nie są w pełnej wspólnocie z Kościołem katolickim, „pochodzi z samej pełni łaski i prawdy, powierzonej Kościołowi katolickiemu”. Jakie są braki prawosławia? Oczywiście, podstawowy brak uznania prymatu. I to już decyduje o cząstkowości łaski?!\nKS. TOMASZ WĘCŁAWSKI: Nie należy w żadnym wypadku robić z kardynała Ratzingera „czarnego charakteru”, który działa na własną rękę… Nie należy tego robić, niezależnie od tego, że szef Kongregacji Nauki Wiary, jak każdy, może też popełniać błędy czy niezręczności. Sądzę, że przy publikacji tego dokumentu pewne niezręczności zostały popełnione. Nieporozumieniem była na przykład prezentacja medialna skróconego tekstu deklaracji, bez pełnego kontekstu, co wywołało silną, chociaż nie do końca adekwatną reakcję i na długo ustawiło odbiór dokumentu. Niezależnie od takich niezręczności musi być jasne, że to jest wiara Kościoła.\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: A jeśli przedtem papieże inaczej tę wiarę formułowali i mówili innym językiem? Jak mam pogodzić różne głosy idące z Watykanu? Stajemy wobec konfliktu interpretacji.\nKS. TOMASZ WĘCŁAWSKI: A jak pogodzić wiarę Orygenesa z wiarą Augustyna? Jest konflikt interpretacji, nawet w wielu punktach. I co z tego wynika?\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: Że powinniśmy zaakceptować różnorodność, prawomocność jednych i drugich, a nie odsądzać innych od Kościoła.\nO. JACEK SALIJ OP: Na pewno nie taka była intencja autorów deklaracji. Bardzo dobrze się stało, że dany został sygnał, żeby wyhamować pewne tendencje do fałszywego ekumenizmu, to znaczy do takiego ekumenizmu, w którym strony udają, że są inne, niż są. Krótko mówiąc, przypomniano nam, katolikom, jaka jest nasza wiara (i wielu niekatolików odebrało to z oburzeniem, które można zrozumieć). Taka jest nasza wiara: nie uważamy, żeby Kościół katolicki był tylko jedną z wielu chrześcijańskich Wspólnot wyznaniowych. Wierzymy w szczególność Kościoła katolickiego i jako tacy prosimy o to, żeby nasza specyfika została przyjęta do wiadomości i żeby nas, jako takich, jakoś znosić.\nCzy po deklaracji Dominus Iesus możliwy jest jeszcze dialog ekumeniczny?\nO. JACEK SALIJ OP: Ja na to pytanie odpowiem przypowieścią. Jestem zakonnikiem, mój zakon dominikański bardzo kocham. Gdybym jednak kiedykolwiek miał stanąć wobec alternatywy: „Nie da się być członkiem obu tych wspólnot, musisz wybrać: albo twój zakon, albo Kościół katolicki”, nie wahałbym się ani chwili. Wybrałbym Kościół katolicki.\nWymyśliłem tę surrealistyczną alternatywę, bo za tym pytaniem czuję podobny surrealizm. Nie mam najmniejszej wątpliwości, że gdyby mnie postawiono wobec alternatywy: „albo ekumenizm, albo trwanie w Kościele katolickim”, bez żadnych wahań wybrałbym mój Kościół. Na szczęście bycie dominikaninem jest moim sposobem bycia katolikiem. Podobnie, duch prawdziwego ekumenizmu jest moim sposobem troski o moją i naszą katolicką tożsamość.\nKS. ALFONS SKOWRONEK: Nie ukrywam, że z powodu tej deklaracji zostało nadwerężone zaufanie do dialogów ekumenicznych. Mimo to i wbrew wszystkiemu możemy przecież żywić uzasadnioną nadzieję, że nie dojdzie do ich przerwania lub wręcz zerwania. Sieć relacji międzykościelnych i międzywyznaniowych, utkana właśnie dzięki wieloletnim dialogom, jest mocna i stabilna – i to zarówno w pionie ogólnokościelnym, jak i na obszarach narodowych, tak że w pokoju ducha będziemy mogli sprostać zaistniałym obciążeniom i irytacjom. W końcu ekumenia zawsze była i pozostanie dźwignią teologii.\nA jeśli chodzi o „czarne chmury”, pojawiające się od czasu do czasu na ekumenicznym firmamencie? Użyłbym tu analogii z języka prognoz pogodowych: jeżeli, jak się rzekło, ogólna atmosfera ekumeniczna do tej pory wskazywała raczej na przewagę wyżów, to absolutnie nie należy się przejmować nagłym wypłynięciem jakiejś pojedynczej czarnej chmury, która sama w sobie nie jest w stanie wytworzyć groźniejszego frontu atmosferycznego. Kardynał Karl Lehmann w wywiadzie udzielonym na temat Dominus Iesus oświadczył: „Kto nie liczy się z porażkami i nie wierzy, że Duch Boży jest mocniejszy od granic podziału, niech lepiej nie przykłada ręki do ekumenii”.\nWyznajmy jednak bez osłonek: wielu chrześcijan, ewangelików i katolików, żywiło wielką nadzieję, że u progu trzeciego tysiąclecia chrześcijaństwa ich Kościoły zdobędą się na wydanie wspólnego orędzia o Jezusie Chrystusie –Jedynym Pośredniku i Zbawicielu. Przyznać też trzeba, że czasy, w jakich żyjemy, nie należą do łatwych. Eu–gen Biser, teolog bardzo wrażliwy na znaki czasów, stawia tymże czasom taką oto diagnozę: lęk na szczycie kierownictw Kościołów, paraliż teologii i rezygnacja wśród ludu Kościoła. Czy i na ile to rozpoznanie odpowiada naszej rzeczywistości? Pytanie to zasługiwałoby na osobną dyskusję za okrągłym stołem „Znaku”.\nKS. WACŁAW HRYNIEWICZ OMI: Po deklaracji dialog ekumeniczny jest tym bardziej potrzebny. Nie ma powodów, aby traktować ją jako definitywne i najważniejsze słowo naszego Kościoła. Coraz częściej rozbrzmiewają na samej górze zapewnienia, że ekumenizm nie ma w świecie realnej alternatywy, że jest procesem nieodwracalnym. Chyba nikt nie pragnąłby wrócić do czasów wojen i antagonizmów religijnych… Dialog jest koniecznością. Dzięki innym możemy lepiej wnikać w głąb chrześcijańskiej wiary, korygować nasze własne niedostatki w myśleniu i postępowaniu. Cieszą mnie słowa francuskiego intelektualisty Paula Thibaud wypowiedziane w trakcie debaty nad deklaracją: „Inaczej przeżywamy dziś problem dogmatyzmu. Religia stała się dzisiaj znacznie bardziej biblijna, stała się religią świętego tekstu, w mniejszym stopniu religią dogmatów i katechizmu, który poucza, w co trzeba i w co nie należy wierzyć. Dogmaty okazały się intelektualnie mniej płodne, podczas gdy Biblia, pełna paradoksów i sprzeczności, uderza nas swoim bogactwem” („Tygodnik Powszechny” nr 51/2000).\nChrześcijanie powinni zrezygnować z pretensji do posiadania prawdy absolutnej. Tylko Bóg jest Rzeczywistością i Prawdą absolutną. Wierzymy w Jezusa Chrystusa jako objawienie eschatycznej Pełni, która wszakże nigdy nie odsłoni się adekwatnie w ludzkich dziejach. Przed ekumenią wyrasta wielkie hermeneutyczne zadanie pogłębienia świadomości, iż prawda odznacza się eschatyczną orientacją ku przyszłości, że jest otwarta na ostateczne spełnienie, które wykracza poza doczesne dzieje ludzkości. Prawda i nadzieja są nieodłączne: prawda wiary jest prawdą nadziei. Ubolewam często nad tym, że Kościoły chrześcijańskie zachowują się zazwyczaj tak, jakby żyły już pełną wizją prawdy. A przecież wszyscy bez wyjątku „po części tylko poznajemy”: „Teraz widzimy jakby w zwierciadle, niejasno” (l Kor 13,9 i 12). Życie w absolutnej pewności uczyniłoby z nas istoty zniewolone. Potrzebujemy w ekumenii większej skromności poznawczej. Nadużywamy języka religijnego, mówiąc o posiadaniu już teraz całej pełni prawdy.\nCo do przyszłości chrześcijaństwa i ekumenii nie jestem pesymistą. Owszem, kontrowersje wokół deklaracji świadczą o tym, iż relacje braterstwa chrześcijan są jeszcze bardzo kruche. Droga do pojednania wiedzie poprzez dialog ku wzajemnemu uznaniu eklezjalności. Potrzeba większej szczerości i uczciwości ekumenicznej. Tak, uczciwość jest wielką cnotą ekumeniczną! Po deklaracji Dominus Iesus dialog stał się jeszcze bardziej wymagający ze względu na pogłębioną nieufność do Kościoła katolickiego. Być może ta deklaracja była wstrząsem potrzebnym i mobilizującym, który kiedyś zostanie uznany za swego rodzaju „felix culpa oecumenicd”. Najtrudniejsze zagadnienia teologiczne są jeszcze przed nami: prymat biskupa rzymskiego, rozumienie Kościoła i jego struktury, posługiwanie duchowne…\nPowtarzam często: „Nie dał nam Bóg ducha bojaźni, ale mocy i miłości, i trzeźwego myślenia” (2 Tm l, 7). Wierzę w siłę Boskiej Miłości i Prawdy, która nie przestanie przekonywać nas do tego, byśmy wytrwale szukali zwycięstwa Chrystusa nad naszymi podziałami, a nie zwycięstwa jednej tradycji wyznaniowej nad drugą. Wierzę w mądrość przyszłych pokoleń, bogatszych o nasze dzisiejsze, trudne doświadczenia.\nKS. TOMASZ WĘCŁAWSKI: Pytanie brzmi bardzo dramatycznie. Powiem tak: dialog ekumeniczny rozumiany jako dialog o jedności wiary należy do istoty Kościoła i toczy się wszędzie tam, gdzie chrześcijanie z różnych Wspólnot szczerze się o taką jedność troszczą. Dla tak szeroko rozumianego dialogu aktualne irytacje nie mają większego znaczenia. Jeśli natomiast chodzi o trudności, które pojawiły się w związku z deklaracją w toczących się szczegółowych, specjalistycznych dialogach ekumenicznych, mam wrażenie, że deklaracja ich nie wywołała, ale ujawniła. Nie należy się dziwić temu, że trudności takie są i że nie jest łatwo się z nimi uporać. Są one koniecznym momentem dialogu, ponieważ chrześcijanie różnych denominacji naprawdę oddalili się od siebie nawzajem. Deklaracja stała się jedną z ważnych miar tego wzajemnego oddalenia i choćby w tym sensie okazała się potrzebna.\nbr. Marcin Lisak OP i Janusz Poniewierski\nWACŁAW HRYNIEWICZ OMI, ur. 1936, prof. teologii, ekumenista, wykładowca KUL, członek Międzynarodowej Komisji Mieszanej ds. Dialogu Teologicznego między Kościołem Rzymskokatolickim i Kościołem Prawosławnym, autor wielu książek. Ostatnio w Wydawnictwie Znak ukazał się tom rozmów z ks. Hryniewiczem: Nad przepaściami wiary.\nJACEK SALIJ OP, ur. 1942, prof. teologii, wykładowca UKSW, znany duszpasterz, autor wielu książek. Ostatnio wydał: Praca nad wiarą (1999) i Ewangeliarz (2000). W tym roku w Wydawnictwie Znak ukazał się tom rozmów z o. Salijem: Świętowanie Pana Boga.\nKS. ALFONS SKOWRONEK, ur. 1928, prof. teologii, ekumenista, em. wykładowca ATK, autor wielu książek. Ostatnio wydał: Z Kościołem w trzecie tysiąclecie. Czego oczekuję od Kościoła? (1999) oraz Aniołowie są wśród nas. Fascynacje – dociekania – wierzenia (2001).\nKS. TOMASZ WĘCŁAWSKI, ur. 1952, prof. teologii, dziekan Wydziału Teologicznego UAM, członek Międzynarodowej Komisji Teologicznej, autor wielu książek. Ostatnio wydał: Abba. Wobec Boga Ojca (1999), Wielkie kryzysy tradycji chrześcijańskiej (1999).\n« NIETOLERANCYJNY JEZUS CHRYSTUS, CZYLI WSZYSCY MUSZĄ MIEĆ RACJĘ…\nWIARA I TEOLOGIA DZISIAJ »


Program „KLUB” – Dzień dobry Skarżysko!\nPopularne / Samorząd / Sport / Wiadomości\nprzez Mariusz Bodo · Opublikowano 8 listopada 2016 · Zaktualizowano 8 listopada 2016\nPierwszą edycję programu „Klub”, ogłoszonego w tym roku przez Ministerstwo Sportu i Turystyki, podsumowano podczas spotkania zorganizowanego w urzędzie wojewódzkim. Gośćmi wojewody Agaty Wojtyszek i wicewojewody Andrzeja Bętkowskiego byli przedstawiciele klubów sportowych – beneficjentów programu z terenu naszego województwa.\nPonad 2 tysiące małych i średnich klubów sportowych w całym kraju otrzyma wsparcie w kwocie sięgającej blisko 24 mln zł. Dzięki dofinansowaniu kluby będą mogły wysłać dzieci na obóz sportowy, opłacić pracę trenera czy zakupić sprzęt sportowy. Program powstał dzięki konsultacjom ministerstwa z lokalnymi środowiskami sportowymi. W ramach projektu dofinansowywane są podstawowe elementy wpływające na efektywne funkcjonowanie klubu sportowego. Do programu zgłosiło się najwięcej klubów piłkarskich, drugim pod względem popularności sportem była siatkówka – przyznano dofinansowanie klubom prowadzącym szkolenie sportowe w aż 70 sportach. Szkoleniem w 2151 dofinansowanych klubach sportowych w Polsce będzie objętych 130 tys. dzieci i młodzieży, dla których zajęcia sportowe będzie prowadzić ponad 5 tys. trenerów i instruktorów. Dotacje przyznano 1631 klubom jednosekcyjnym oraz 520 klubom wielosekcyjnym. W regionie świętokrzyskim rządowe wsparcie otrzyma 51 klubów sportowych – trafi do nich ponad pół miliona złotych.\nDuża popularność programu Ministerstwa Sportu i Turystyki w 2016 roku oraz ciągle rosnące potrzeby środowiska sportowego wpłynęły na decyzję o przygotowaniu kolejnej edycji „Klubu”. Jak informuje ministerstwo, w planie finansowym na przyszły rok zabezpieczono na ten cel 30 mln zł.\nNastępny post Obchody Narodowego Święta Niepodległości w gminach powiatu skarżyskiego


Nivea Men Protect & Care, krem nawilżający do twarzy, 75 ml - cena | Apteka Internetowa Gemini\nNivea Men Protect & Care, krem nawilżający do twarzy, 75 ml\nCena jednostkowa: 42,65 zł za 100 mililitrów\nNivea Men Protect & Care krem nawilżający do twarzy to kosmetyk stworzony dla mężczyzn z myślą o codziennej pielęgnacji skóry. Jego przetestowana dermatologicznie formuła zapewnia optymalne nawilżenie cery do 24 godzin. Kluczowymi składnikami aktywnymi produktu są:\nsok z liści aloesu: nawilża i regeneruje skórę, wykazuje właściwości przeciwzapalne,\npantenol: działa przeciwzapalnie, nawilżająco, łagodząco i kojąco,\ngliceryna: dogłębnie nawilża, pomaga substancjom aktywnym dotrzeć do głębszych warstw skóry.\nKrem do twarzy Nivea Men wspiera naturalne procesy ochronne skóry -ogranicza niekorzystny wpływ czynników zewnętrznych i promieniowania słonecznego.\nProdukt posiada lekką, nietłustą konsystencję, która szybko się wchłania. Polecane jest jego stosowanie również po goleniu.\nCodzienna pielęgnacja nawilżająca skóry twarzy.\nNałóż obfitą ilość kremu na skórę twarzy i szyi.\nStosuj również po goleniu.\nAqua, Glycerin, Dimethicone, Tapioca Starch, Polyglyceryl-3 Methylglucose Distearate, Isopropyl Palmitate, C12-15 Alkyl Benzoate, Cetearyl Alcohol, Panthenol (pantenol), Aloe Barbadensis Leaf Juice Powder (sproszkowany sok z aloesu), Carbomer, Sodium Hydroxide, Ethylhexylglycerin, Phenoxyethanol, Piroctone Olamine, Limonene, Linalool, Citronellol, Parfum.


Dobre zarządzanie opieką może być skuteczniejsze niż niejedna terapia - Serwis Kardiologia\nAutor: Wojciech Kuta/Rynek Zdrowia 06 czerwca 2019 16:31\nUdział w KOS-zawał zapewnia pacjentom m.in. 4 wizyty ambulatoryjne w ciągu roku po wypisie; FOT. Shutterstock; zdjęcie ilustracyjne\nW woj. śląskim 40 proc. osób hospitalizowanych z powodu zawału serca korzysta z programu kompleksowej opieki nad pacjentami po zawale mięśnia sercowego KOS-zawał. To najlepszy wynik w Polsce. Podczas czwartkowej (6 czerwca) konferencji prasowej w Zabrzu prezes NFZ Andrzej Jacyna powiedział, że program ten powinien być upowszechniany, bo jest skuteczny.\nPrzypomnijmy, że program KOS-zawał został uruchomiony 1 października 2017 roku. Składa się z czterech modułów. Pierwszy z nich, związany z hospitalizacją pacjenta, obejmuje leczenie zachowawcze i diagnostykę. Moduł drugi obejmuje rehabilitację kardiologiczną, w tym rehabilitację stacjonarną, ambulatoryjną i telerehabilitację, trzeci zaś elektroterapię (wszczepienie urządzenia stymulującego pracę serca). Czwarty moduł programu przewiduje specjalistyczną opiekę kardiologiczną trwającą 12 miesięcy od wystąpienia zawału serca.\nEfekty KOS-zawał: znacznie więcej niż obiecujące\n- Redukcja śmiertelności w rocznej obserwacji pacjentów, którzy weszli w woj. śląskim do programu KOS-zawał wynosi aż 20-30 proc. w porównaniu do grupy chorych, którzy z tej formy zarządzania opieką nie skorzystali. Proszę pokazać nową technologię medyczną wprowadzoną w ostatnich latach, która byłaby równie skuteczna - mówił w czwartek na konferencji prasowej w Zabrzu prof. Krystian Wita, p.o. zastępcy dyrektora ds. lecznictwa Górnośląskiego Centrum Medycznego w Katowicach.\nZ kolei prof. Mariusz Gąsior, kierownik III Katedry i Oddziału Klinicznego Kardiologii SUM, Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu, podkreślał, że wdrożenie programu KOS-zawał jest kolejnym, wręcz przełomowym dla pacjentów rozwiązaniem, do pewnego stopnia porównywalnym z wprowadzeniem w Polsce ponad 30 lat temu interwencyjnego leczenia zawałów serca.\n- Co bardzo ważne, KOS-zawał został stworzony, a następnie modyfikowany w ramach naprawdę dobrej i ścisłej współpracy na każdym etapie: Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego, Ministerstwa Zdrowia, Narodowego Funduszu Zdrowia oraz Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji - zaznaczył prof. Gąsior.\nSpecjalista przypominał, że udział w KOS-zawał zapewnia pacjentom m.in. 4 wizyty ambulatoryjne w ciągu roku po wypisie, znacznie lepszy dostęp do rehabilitacji kardiologicznej, a świadczenia w ramach programu nie są limitowane przez NFZ.\nPo konferencji w Zabrzu dotyczącej programu KOS-zawał FOT. PTWP\nMusi istnieć infrastruktura


Edukacja architektoniczna – bezpłatne kursy dla nauczycieli - Magiczny Kraków\nEdukacja architektoniczna – bezpłatne kursy dla nauczycieli\nNauczyciele szkół podstawowych z Krakowa mogą wziąć udział w przeznaczonym dla nich kursie edukacji architektonicznej, prowadzonym przez ekspertów z Politechniki Krakowskiej i Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie. Dzięki niemu nie tylko poszerzą swoją wiedzę związaną z architekturą i urbanistyką, ale także rozwiną umiejętności prowadzenia praktycznych zajęć i warsztatów dla uczniów, w zakresie estetyki przestrzeni publicznej.\nProjekt jest realizowany przez Wydział Architektury Politechniki Krakowskiej we współpracy z Wydziałem Edukacji Urzędu Miasta Krakowa w ramach „Akademii Mistrzów Techniki”.\nDzięki cyklowi specjalistycznych wykładów i ćwiczeń nauczyciele dowiedzą się:\njak tworzyć bardziej przyjazną przestrzeń publiczną,\njak w procesie edukacji wykorzystywać zielone przestrzenie w mieście,\njak, wraz z innymi mieszkańcami, angażować się w tworzenie miejsc otwartych.\nW trakcie wykładów krakowscy edukatorzy pogłębią także swoją wiedzę związaną z genezą edukacji architektonicznej i jej metodyką.\n40 godzin bezpłatnych zajęć\nW ramach bezpłatnego kursu przewidziano 40 godzin zajęć, prowadzonych przez znawców tematyki z Politechniki Krakowskiej i Uniwersytetu Pedagogicznego. Program kursu został opracowany w taki sposób, aby umożliwić nauczycielom zastosowanie nabytej wiedzy we własnej pracy dydaktycznej, w zależności od prowadzonego przez nich przedmiotu lub grupy wiekowej uczniów, z którymi pracują.\nCelem kursu jest również poszerzenie świadomości na temat wspólnej odpowiedzialności za ład przestrzenny i jakość naszego otoczenia w każdej skali – zaczynając od tej najmniejszej – własnego pokoju, biura czy mieszkania, aż po coraz większą – osiedle, dzielnicę i miasto. W ramach kursu nie zabraknie także praktycznych warsztatów oraz zajęć, dzięki którym zostaną opracowane scenariusze zajęć do pracy z uczniami. Dlatego kurs pomoże także w kształtowaniu postaw odpowiedzialności za wygląd otaczającej nas przestrzeni u najmłodszych mieszkańców Krakowa.\nOrganizacja wspomnianych zajęć wpisuje się w szersze działania miasta realizowane z myślą o tworzeniu bardziej przyjaznych i estetycznych przestrzeni – także terenów wokół krakowskich szkół. Wśród ostatnio realizowanych działań należy wymienić m.in. wydanie publikacji „Przestrzeń krakowskiej szkoły”, w której znalazły się liczne zagadnienia związane z estetyką miejsc, w jakich uczą się najmłodsi oraz informacje na tematy związane z ekologią, zrównoważonym rozwojem, bezpieczeństwem czy sztuką. Publikacja jest dostępna tutaj.\nDodatkowe informacje na temat kursu, w tym harmonogram spotkań oraz formularz rekrutacyjny można znaleźć tutaj. Odpowiedzi na pytania zainteresowanych nauczycieli udziela Instytut Projektowania Urbanistycznego Wydziału Architektury Politechniki Krakowskiej (ul. Podchorążych 1, tel. 12 628 24 33, e-mail: edukacjaarchitektoniczna@gmail.com).\nProjekt „Akademia Mistrzów Techniki” jest realizowany w ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój 2014-2020, współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego\nTAGI: kraków, nauczyciel, edukacja


Numeratory GRAVUREM-S cyfry 0-9\nNumeratory GRAVUREM-S cyfry 0-9\nNumeratory GRAVUREM-S cyfry 3mm 9szt. Gravurem znaczniki stalowe cyfry 0-9 9sztuk. Krój czcionki zgodny z normą DIN 1451, Numeratory wykonane z wysokiej jakości stali narzędziowej, wykończenie powierzchni gładko matowe. Do znakowania z siłą do 600-800N/mm2 Twardośc na grawerce 58-60HRC Made in Germany więcej >>>Gravurem\nNumeratory GRAVUREM-S cyfry 4mm 9szt. Gravurem znaczniki stalowe cyfry 0-9 9sztuk. Krój czcionki zgodny z normą DIN 1451, numeratory wykonane z wysokiej jakości stali narzędziowej, wykończenie powierzchni gładko matowe. Do znakowania z siłą do 600-800N/mm2 Twardośc na grawerce 58-60HRC Made in Germany więcej >>>Gravurem\nNumeratory GRAVUREM-S cyfry 5mm 9szt. Gravurem znaczniki stalowe cyfry 0-9 9sztuk. Krój czcionki zgodny z normą DIN 1451, numeratory wykonane z wysokiej jakości stali narzędziowej, wykończenie powierzchni gładko matowe. Do znakowania z siłą do 600-800N/mm2 Twardośc na grawerce 58-60HRC Made in Germany więcej >>>Gravurem\nNumeratory GRAVUREM-S cyfry 6mm 9szt. Gravurem znaczniki stalowe cyfry 0-9 9sztuk. Krój czcionki zgodny z normą DIN 1451, numeratory wykonane z wysokiej jakości stali narzędziowej, wykończenie powierzchni gładko matowe. Do znakowania z siłą do 600-800N/mm2 Twardośc na grawerce 58-60HRC Made in Germany więcej >>>Gravurem\n38,31 zł[łącznie 23% Vat]\nNumeratory GRAVUREM-S cyfry 8mm 9szt. Gravurem znaczniki stalowe cyfry 0-9 9sztuk. Krój czcionki zgodny z normą DIN 1451, numeratory wykonane z wysokiej jakości stali narzędziowej, wykończenie powierzchni gładko matowe. Do znakowania z siłą do 600-800N/mm2 Twardośc na grawerce 58-60HRC Made in Germany więcej >>>Gravurem\nNumeratory GRAVUREM-S cyfry 10mm 9szt. Gravurem znaczniki stalowe cyfry 0-9 9sztuk. Krój czcionki zgodny z normą DIN 1451, numeratory wykonane z wysokiej jakości stali narzędziowej, wykończenie powierzchni gładko matowe. Do znakowania z siłą do 600-800N/mm2 Twardośc na grawerce 58-60HRC Made in Germany więcej >>>Gravurem\n68,56 zł[łącznie 23% Vat]\nNumeratory GRAVUREM-S cyfry 12mm 9szt. Gravurem znaczniki stalowe cyfry 0-9 9sztuk. Krój czcionki zgodny z normą DIN 1451, numeratory wykonane z wysokiej jakości stali narzędziowej, wykończenie powierzchni gładko matowe. Do znakowania z siłą do 600-800N/mm2 Twardośc na grawerce 58-60HRC Made in Germany więcej >>>Gravurem\n80,36 zł[łącznie 23% Vat]


W Muzeum POLIN na promocji skandalicznej książki „Dalej jest noc” padły skandaliczne słowa o polskim współudziale w Holokauście!\nKiedy wyszła książka Jana Tomasza Grossa „Sąsiedzi” wtedy główne pytania były - czy to w ogóle jest możliwe? Czy to w ogóle było możliwe, że współuczestniczyliśmy w śmierci Żydów. (...) W tej chwili te pytania są inne. Dla mnie to oznacza tyle, że tamto pierwsze pytanie już zostało zaakceptowane - że już wiemy, że to było możliwe. Już wiemy, że współuczestniczyliśmy, że donosiliśmy, wydawaliśmy, mordowaliśmy, a teraz potrzebujemy jakiegoś zewnętrznego autorytetu, jakichś liczb. Dlatego też jest taka presja na liczby, które nam powiedzą, czy w nas jest 30 proc. zła czy może 80 proc. zła i jak to naprawdę było. Tak jakby ta liczba miała naprawdę jakieś znaczenie, bo przecież ona jest taka umowna - mówiła podczas wydarzenia prof. Engelking, która swego czasu zasłynęła powiedzeniem, że w czasie wojny śmierć dla Polaków była zwykłą rzeczą, natomiast dla Żyda była doświadczeniem metafizycznym, spotkaniem z Bogiem.\nW największym skrócie można te stwierdzenia streścić tak: Gross powiedział nam, że mordowaliśmy Żydów, zgodziliśmy się, a teraz dowiemy się, ilu Żydów zamordowaliśmy. I to też musimy przyjąć...\nWydaje się, że celem książki ma być wmówienie Polakom współsprawstwa Holokaustu. Można spodziewać się, że pozycja zostanie szybko przetłumaczona na angielski i że będzie rozchwytywana i promowana zagranicą... czeka nas znowu dużo pracy, by zneutralizować jej szkodliwy wydźwięk.\nPracę wydało Centrum Badań nad Zagładą Żydów w Warszawie. Książkę redagowali Barbara Engelking, Jan Grabowski i Dariusz Libionka przez wiele lat. Na 1700 stronach przeczytać można o historii ukrywania się Żydów i ich strategii przetrwania na lata 1942 - 1945 w powiatach bielskim, biłgorajskim, węgrowskim, łukowskim, złoczowskim, miechowskim, nowotarskim, dębickim i bocheńskim. Każdy z powiatów to badania innej osoby, są to Barbara Engelking, Jan Grabowski, Dariusz Libionka, Alina Skibińska, Jean-Charles Szurek, Anna Zapalec, Karolina Panz, Tomasz Frydel, Dagmara Swałtek-Niewińska.\nFeralne spotkanie cieszyło się dużym zainteresowaniem - organizatorzy twierdzą, że wzięło w nim udział nawet 800 osób. Do sukcesu niewątpliwie przyczyniła się promocja ze strony "Gazety Wyborczej" i "Newsweeka".\nZ przeprowadzonych badań jednoznacznie wynika, że na interesujących nas obszarach (z wyłączeniem powiatów bielskiego i złoczowskiego) zdecydowana większość próbujących się ratować Żydów – na podstawie przebadanych i zweryfikowanych przypadków – zginęła z rąk polskich bądź też została zabita przy współudziale Polaków - takie stwierdzenia znaleźć możemy już we wstępie do książki!\nWedług nowej wersji historii w Holokauście pomagali Polacy, a książka "Dalej jest noc" wpisuje się dobrze w te działania. Współodpowiedzialność Niemców rozmywa się i pomaga w tym utrzymywana z pieniędzy polskiego podatnika instytucja. Trwają również działania prowadzące do zmuszenia nas do wypłaty odszkodowań za żydowskie mienie bezspadkowe.


Kolczyk do pępka- co warto wiedzieć? - OFIO.pl\nKolczyki to piękne ozdoby ze szlachetnego kruszcu. Od wieków kobiety zdobią nimi swoje ciało. Wśród młodych dziewcząt i kobiet dużą popularnością cieszy się kolczyk do pępka. To ładny sposób na ozdobienie ciała. Jednak należy robić to z zachowaniem pewnych zasad, a wszystko dla bezpieczeństwa naszego zdrowia.\nKolczyk do pępka – kiedy nie należy go umieszczać w pępku\nKiedy i gdzie najlepiej fachowo umieścić kolczyk do pępka\nKolczyk do pępka może mieć ładny i oryginalny kształt. Może to być kolczyk do pępka z motywem roślinnym, gwiazdką, motylkiem lub kuleczką. Biżuterię bez trudu zakupimy w odpowiednim sklepie z tego typu akcesoriami.\nKolczyk do pępka- czy warto tak poświęcać się dla urody?\nKolczyk do pępka to ten rodzaj ozdoby, który jeszcze jakiś czas temu budził kontrowersje wśród starszego pokolenia. Tymczasem to prosta i ładna ozdoba pępka. Przekłucie pępka to zabieg, który powinien być wykonywany w sterylnych warunkach przez osobę do tego przeszkoloną. Warto skorzystać z usług gabinetu piercingu. Lepiej nie robić tego samodzielnie lub z pomocą kogoś znajomego w warunkach domowych. Dzięki temu unikniemy niepotrzebnych powikłań i ewentualnego zakażenia. Zabieg umieszczenia kolczyka w pępku nie jest długi, ale jego odczuwalność zależy od indywidualnej odporności na ból. Dla jednych będzie to bolesny zabieg, dla innych nie będzie niczym szczególnym. Kolczyk umieszczany jest górnej części, dolnej albo po bokach lub po skosie w pępku. Wszystko zależy od tego, jak nam się to podoba. Proces gojenia się po zabiegu przekłucia pępka trwa niestety do trzech tygodni i w tym czasie trzeba bardzo dbać o higienę pępka. Kolczyk do pępka może być niewygodny w noszeniu dla kobiet w ciąży, warto go więc na czas ciąży i połogu po prostu wyjąć.\nKolczyk do pępka – bogaty wybór biżuterii\nKolczyk do pępka to ładna ozdoba, którą kupimy w sklepie online z biżuterią https://www.miyou.pl/. Kształt kolczyka do pępka zależy od naszych upodobań. Producenci biżuterii dają nam naprawdę szeroki wybór. Możemy wybrać kółeczko połączone z kulką lub ozdobę o motywie roślinnym czy gwiazdkę albo serduszko. W sklepach znajdziemy bardzo wiele wariantów kolczyków do pępków. Część z nich może być na przykład ozdabiana cyrkoniami. Jeśli ktoś ma ochotę, może wybrać kolczyki do pępka z łańcuszkiem, które nazywane są bananabells. Kolczyki do pępka mają różne kolory od czarnego, po srebrny, złoty a nawet fioletowy lub tęczowy. Jeśli nie jesteśmy na nic uczuleni, możemy wybrać praktycznie każdy kolczyk do pępka. W przypadku, gdy jesteśmy alergikami, to dobrze jest dokładnie sprawdzić z jakiego tworzywa został wykonany kolczyk, po to by później nie mieć żadnych objawów uczulenia. W przypadku, jeśli takie wystąpią, kolczyk trzeba będzie niestety usnąć.\nWstecz Pylony reklamowe – nowoczesna forma oznakowania firmy\nDalej Kiedy pracodawca nie ma obowiązku kierowanie pracownika na badania lekarskie?


Zalety kołdry puchowej - Pod Daszkiem\nTrzeba pamiętać, że sen odgrywa istotną rolę w naszym życiu i ma wpływ na wiele innych procesów w organizmie człowieka. Jeżeli jesteśmy niewyspani, to funkcjonujemy znacznie gorzej oraz wolniej działamy i myślimy. Kołdra 200×220 jest ostatnio hitem sprzedażowym, ponieważ pasuje doskonale zarówno dla jednej osoby, jak i pary. Bardziej wymagające osoby mogą szukać kołder puchowych w internecie. Dostępne są kołdry z puchem kaczym oraz gęsim. Ten ostatni jest uznawany za lepszy, dlatego też jest trochę droższy. Puch kaczy jest niestety cięższy, dlatego sprawia mały dyskomfort w użytkowaniu. Jeżeli chodzi o ciepło, to kołdra puchowa 200×220 nie ma sobie równych. Ważne jest to, że potrafi dopasować się do aktualnych warunków i zachować odpowiednią ilość ciepła. Kołdra 200×220 z puchem gęsim charakteryzuje się przede wszystkim bardzo małą wagą. Jest też delikatna, dlatego uwielbiana jest przez małe dzieci. Produktywność i samopoczucie w ciągu dnia zależy od komfortu naszego snu.\nCechy kołdry puchowej\nPodstawa to oczywiście dobrze dobrana pościel oraz wygodne łóżko. Jeżeli z twojego łóżka zaczynają wystawać sprężyny to znak, że trzeba je wymienić. Kołdra – podobnie jak łóżko – nie musi być często wymieniana, jeżeli jest właściwie użytkowana. Trzeba od razu zaznaczyć, że kołdry puchowe nie są najtańsze, dlatego warto dobrze przemyśleć taki zakup. Nie opłaca się jednak na nich oszczędzać, ponieważ w tanich kołdrach puch jest przeważnie mieszany z anilaną lub wiórkami gąbkowymi. Na rynku dostępne są także kołdry z poliestru, które producenci tylko stylizują na prawdziwy puch. Dlatego trzeba zachować szczególną ostrożność i uważać na każdym kroku. Najlepiej wybierać sprawdzonych producentów, którzy cieszą się dobrą opinią. Cząsteczki puchu idealnie absorbują wilgoć, a do tego pozwalają utrzymać optymalną temperaturę. Większą ilość powietrza może zmagazynować puch gęsi. Pościel powinna przede wszystkim dobrze chronić przed zimnem, a do tego musi być lekka, żeby można ją było wygodnie używać w każdych warunkach.\nPrevious Post Previous post: Jak znaleźć zwarcie elektryczne w mieszkaniu?\nNext Post Next post: O czym należy pamiętać inwestując w nieruchomości turystyczne?


Forum: Zarobki - Franchising.pl - franczyza, pomysł na własny biznes\nForum: Zarobki 1478\nLUKA 25.08.2004 *.217.153.152.98\nMam pytanie o zarobki we franchisingu. Szczególnie interesuje mnie rejon Warszawy.\nDajcie znać jakie poniesliście inwestycjie i ile zarabiacie miesięcznie. Nie wiem czy warto rezygnować z pracy i wchodzić we franchising. Zalezy mi oczywiście o rzędach wielkości.\nsoulz 26.08.2004 *.213.25.91.131\ndołączam się do pytania. tyle ze rejon dowolny.proszę o info na maila soulz@SKASUJo2.pl. rozpocząłbym jakiś biznes ale nie wiem czy rezygnowac z pracy.\njestem zainteresowany otwarciem dzialalnosci w oparciu o franchising. prosze o wszelkie informacje zwiazane z zarobkami, gdyz takze nie jestem pewien czy warto rezygnowac z pracy. prosze o podzielenie sie ze mna doswiadczeniem w tej sprawie. moj mail: ho-door@go2.pl. dzieki:)!\nPiotr2 27.08.2004 *.bpw133.neoplus.adsl.tpnet.pl\nJeśli w pracy zarabiasz np kilka tysięcy miesięcznie na czysto to nie zawracaj sobie głowy punktem kasowym. Ale jeśli zarabiasz poniżej tysiąca i musisz słuchać marudzenia upierdliwego szefa to otwieraj - nie masz nic do stracenia. Pracę i tak pewnie niedługo stracisz jeśli nie po roku to po dwóch. Tak już jest w tym kraju więc się nie przywiązuj do niej. Nie można budować swojej przyszłości na dziadowskiej etatowej robocie.\ndominika 08.09.2004 *.NAT-3.autocom.pl\nProszę o rzetelne info na temat zarobków franchisingobiorcy w punktach kasowych.Mieszkam w Krakowie i zastanawiam się nad współpracą z MIeszkiem lub Grosikiem.Co się bardziej opłaca?Którzy przedstawieciele są bardziej wiarygodni w udzielaniu informacji- z mieszka czy z grosika? W jakich granicach zamknę opłaty na uruchomienie takiej działalności?Nie uśmiecha mi się wtopienie kasy a za miesiąc bankructwo z wyrokiem sądowym o wyłudzenia na karku.Bardzo proszę o poważne rady i wypowiedzi osób doświadczonych i znajacych się na rzeczy.Z góry dziękuję.Piszczie na adres:dominikakastelik@poczta.onet.pl\nStreamers 09.09.2004 *.serwer.tvgawex.pl\nNikt nie odpowie ci na to pytanie rzetelnie. Jedni chwalą Mieszko inni Grosika lub Inkaso. Musisz sam sie zdecydować co będzie dla ciebie najlepsze. Poczytaj trochę o tych firmach powysyłaj maile do tych firm. Udziela ci wyczerpujących informacji. Tylko pamiętaj że nigdy nie jest tak różowo jak wszyscy te interesy przedstawiaja.


Pierwsze posiedzenie Sejmu i Senatu 12 listopada - Bankier.pl\nGospodarkaPierwsze posiedzenie Sejmu i Senatu 12 listopada\nZgodnie z konstytucją Sejm i Senat wybierane są na czteroletnie kadencje. Kadencje Sejmu i Senatu rozpoczynają się z dniem zebrania się Sejmu na pierwsze posiedzenie i trwają do dnia poprzedzającego dzień zebrania się Sejmu kolejnej kadencji. (PAP)\nwni/ kno/ eaw/ bk/\n~wito 2015-11-05 21:54\nSzkoda, że Pan Prezydent tak się bawi Polską. Termin prowokacyjny, żeby Pani Premier poleciała na Maltę i wysłała mu dymisję na piśmie, a on jej nie musiał oglądać na swoje oczy. Żenada.\nMyślę, że wiele razy będziemy musieli wstydzić postępowania nowej władzy. A mieli być lepsi od poprzedników. Niestety Szkoda, że Pan Prezydent tak się bawi Polską. Termin prowokacyjny, żeby Pani Premier poleciała na Maltę i wysłała mu dymisję na piśmie, a on jej nie musiał oglądać na swoje oczy. Żenada.\nMyślę, że wiele razy będziemy musieli wstydzić postępowania nowej władzy. A mieli być lepsi od poprzedników. Niestety słoma z butów zawsze wyjdzie. Klasa polityczna cieniutka w Polsce. I szczerze powiedziawszy z roku na rok gorzej. Smutno mi to powiedzieć, ale Panowie (i Panie) z SLD jako ostatni reprezentowali jakiś poziom (Cimoszewicz, Belka, Szmajdziński, Hausner), a potem to tylko równia pochyła.\nPiS warte PO, a PO warte PiS.\n~alojzy 2015-11-05 17:36\nLedwo chodzi staruszka ma 78 lat, jak mogli ja wybrac, czy wiecie, że ona -tak jest w wikipedii-ukończyła studia na PWSZFIT w Łodzi w 1959 roku, majac 22 lat ,jakas wybitna osobowośc\n~Marekk 2015-11-05 17:50\nZazdrość i zawiść to nie są najwspanialsze cechy Narodu. Może uzdoniona była, wybitnie?\nA zresztą, trzeba się było uczyć, a nie teraz wybrzydzać!\nNie pójdzie taki na wybory, całkiem niczym ja, a potem narzeka...\n~Margo 2015-11-05 20:00\nAlojzy ty pewnie nie chodziłeś do szkoły więc nie wiesz w jakim wieku wtedy kończyło się szkoły.\n~222 2015-11-05 17:21\nDajcie nam bron .koniec bliski\n~Marekk 2015-11-05 17:56\nTo Pan 222 jeszcze nie ma w naoliwione szmaty płytko zakopanej? Odprzedam tanio, bo mnie we wskazujący palec skurcz złapał od patrzenia w telewizor. Sygnał bezwarunkowy idzie wprost od kręgosłupa i bym ogniem ciągłym wykaszał...\n~Czaro 2015-11-05 16:46\nO 13 ? Pechowy poczatek.\n~VIVA 2015-11-05 17:15\npechowy koniec 8 lat PO\n~nona 2015-11-05 16:33\n~ANTY_ryży_kutong 2015-11-05 15:51\nPiS to jednak idioci, chcą sprawić wrażenie że dzielą się "demokracją" ale kto im w to uwierzy.\nSkoro wygrali wszystko to niech biorą wszystko.


Jak wartości budują wartość cz.1\nWitam Cię w pierwszej części podcastów z cyklu „Jak wartości budują wartość”. Właśnie tutaj, na kobiecym blogu, taki temat pojawić musiał się wcześniej czy później. Nie jest przecież tajemnicą, że bez posiadania własnych wartości życiowych, droga jest jakby zamglona. Mam nadzieję przekonać Ciebie i inne kobiety do tego, że warto je posiadać, a po co? Tego już dowiesz się z nagrań. Zapraszam 😊


SEO dla strony firmowej | Icon Media - Agencja Interaktywna Szczecin\nCzy SEO naprawdę jest tak ważne dla firmowej witryny internetowej? Tak, to bardzo jasna odpowiedź. Przeczytaj tutaj, dlaczego tak jest i jak to działa.\nSEO dla strony firmowej? Czy to naprawdę takie ważne? Tak, niezwykle ważne. Bo jaki jest sens posiadania najpiękniejszej strony głównej, skoro tylko pojawisz się w rankingu w wyszukiwarkach takich jak Google, pod którą również prowadzono? Zupełnie nic. Dlatego projektowanie stron internetowych i SEO muszą stanowić harmonijną symbiozę. Oprócz odpowiednich treści, optymalizacja pod kątem wyszukiwarek powinna być drugim priorytetem w projektowaniu stron internetowych. Optymalizacja onpage i offpage to ważne słowa kluczowe, ale dobrze ugruntowana strategia SEO musi iść znacznie dalej.\nNie trzeba dodawać, że dobry responsywny projekt powinien być idealny do wyświetlania na urządzeniach mobilnych. Ważną rolę odgrywa również dobra integracja z mediami społecznościowymi i linki zewnętrzne. Ale poza tymi znanymi opcjami można zrobić znacznie więcej. Przeczytaj tutaj, co jeszcze możesz zrobić, aby w końcu znaleźć się optymalnie w Google and Co.\nPod względem użyteczności, motto w projektowaniu stron internetowych musi zawsze brzmieć: Forma podąża za funkcją. Ponieważ dla użytkownika liczy się przede wszystkim funkcjonalność Twojej witryny, jej częścią jest oczywiście atrakcyjny wygląd, ale nie sam zapewniający wystarczający ruch miesięcznie. Chodzi o jak najszybsze dotarcie do celu. W tłumaczeniu na projekt strony internetowej oznacza to, że użytkownik musi w ciągu kilku sekund rozpoznać, o czym jest odwiedzana strona główna.\nPonieważ nawet w sieci WWW nie ma drugiej szansy na zrobienie pierwszego wrażenia. Dlatego w widocznym „Nad zakręcie” powinien znajdować się wyraźny komunikat, który wyjaśnia, gdzie wylądował tu odwiedzający witrynę. W duchu responsywnego designu, który z kolei lubi Google. Jeśli zamiast tego użytkownik jest przytłoczony krzykliwymi efektami i przyciągającymi uwagę animacjami, prawdopodobnie dość szybko kliknie na bardziej przejrzystą witrynę konkurencji. Użytkownicy internetu mają na ogół bardzo mało cierpliwości. Google również nagradza szybkie czasy ładowania lepszymi rankingami.\nDlatego w SEO witryny firmowej zawsze stawiaj użyteczność nad projektem. Użytkownicy lubią przejrzystą strukturę wizualną i jasne linki wewnętrzne tak samo jak Google. Zapewniasz więc zarówno większy ruch, jak i dobrą pozycję w rankingu, a dzięki tej koncepcji upiec dwie pieczenie na jednym ogniu.\nJedną z najważniejszych, jeśli nie najważniejszą zasadą SEO jest: Trzymaj się hierarchii nagłówków. Oznacza to, że H2 następuje po H1 i tak dalej. Koncepcja SEO strony firmowej powinna zawierać nagłówek H1 dla każdej podstrony. I tylko jeden naraz. Służy jako główny nagłówek podstrony i pojawia się jako ważny czynnik rankingowy w adresie URL.\nH1 jest wyraźnie umieszczony na stronie i od razu przyciąga wzrok przy pierwszym kliknięciu. Następnie jest kontynuowany hierarchicznie, a H2, H3 i kolejne podtytuły są wyraźnie skonstruowane. Należy całkowicie unikać używania nagłówków H w nawigacji, stopce lub pasku bocznym. Rozsądna struktura nagłówków pozwala na takie tytuły tylko w obszarze treści.\nWyobraź sobie samochód wyścigowy, który natychmiast przyciąga wzrok swoim doskonałym wyglądem, ale zawsze podąża za mniej wyszukanymi samochodami na torze. Tutaj priorytety byłyby tak samo niepoprawnie wyważone, jak w projektowaniu stron internetowych. Bo nawet jeśli chodzi o pozycjonowanie strony firmowej, kluczem jest szybkość. Szybkie czasy wczytywania są dla Google znacznie ważniejsze niż projekt wizualny. Już w 2015 r. Badanie „ Globalne oczekiwania konsumentów dotyczące zakupów ” wskazało, że długie czasy ładowania są prawdziwymi zabójcami konwersji. Wielu odwiedzających powraca, gdy stwierdzą, że witryna ładuje się zbyt długo. Jest to również niezwykle szkodliwe dla optymalizacji pod kątem wyszukiwarek, ponieważ współczynnik odrzuceń jest ważnym czynnikiem rankingowym.\nProjektując swoją stronę internetową, na każdym kroku należy zawsze mieć na uwadze czas ładowania jako czynnik rankingowy. Dostępnych jest wiele opcji optymalizacji. Na przykład w przypadku systemów CMS, takich jak WordPress, istnieją wtyczki pamięci podręcznej, których można użyć w celu skrócenia czasu ładowania i optymalizacji wydajności. Oczywiście niezmiernie ważne są treści wysokiej jakości, zdjęcia i filmy są oczywiście uwzględnione. Użyj odpowiednich narzędzi, aby dopasować obrazy i skompresować je przed przesłaniem. Oszczędza to znaczną ilość danych, co przyspiesza prędkość ładowania.\nDodatkowa wskazówka dotycząca zdjęć:\nGoogle nie może czytać tekstów umieszczonych w plikach graficznych. Dlatego nie ukrywaj ważnych treści ani nagłówków w swoich obrazach. Możesz użyć atrybutu alt, aby te fragmenty tekstu były widoczne dla wyszukiwarek, a tym samym umożliwić ich przeszukiwanie. W ten sposób możesz w pełni wykorzystać wszystkie swoje treści jako istotny czynnik rankingowy.\nPrzyciągnij uwagę tagiem tytułowym\nWspółczynnik klikalności jest jednym z najważniejszych czynników rankingowych. Zwiększenie CTR w perspektywie długoterminowej jest jednym z głównych celów optymalizacji pod kątem wyszukiwarek. Pierwsze spojrzenie użytkownika pada na tag tytułu w wynikach wyszukiwania. Oznacza to, że przy niewielkim wysiłku można wiele osiągnąć. Powinien dawać krótkie i zwięzłe wskazanie zawartości strony internetowej. Ponieważ dostępnych jest tylko 70 znaków, tytuł musi być sformułowany bardzo jasno. Dlatego łączenie słów kluczowych nie może być sensem tytułu meta. Upewnij się również, że każdy adres URL ma swój unikalny tag tytułu.\nAby adres URL w wynikach wyszukiwania był klikany tak często, jak to możliwe, z fragmentu kodu użytkownik musi jasno wiedzieć, czego może się spodziewać po kliknięciu witryny. Optymalnie wykorzystaj długość tytułu. Możesz użyć narzędzia Google Search Console, aby znaleźć brakujące tagi lub tagi, które są zbyt krótkie. W sekcji „Wyświetl w wyszukiwarce” możesz zidentyfikować wszystkie adresy URL, które nadal wymagają optymalizacji. W przypadku WordPress możesz użyć wtyczek, takich jak Yoast SEO, do tworzenia zoptymalizowanych tagów tytułowych.\nOptymalny opis meta dla większej liczby kliknięć\nOpis meta to krótki opis strony internetowej i nie jest bezpośrednim czynnikiem rankingowym. Niemniej jednak nie należy lekceważyć dobrego opisu jako kryterium SEO dla strony firmowej. Ponieważ możesz go użyć, aby wpłynąć na współczynnik klikalności. Krótki opis nie może być dłuższy niż 170 znaków i, podobnie jak tytuł, musi być zawsze formułowany indywidualnie dla każdego adresu URL.\nRównież w tym przypadku zwykłe łączenie słów kluczowych w łańcuch nie ma sensu. Raczej opis meta powinien zawierać jak najwięcej informacji w kilku słowach. Podczas czytania użytkownik powinien uzyskać rzeczywisty obraz strony. Dopiero wtedy krótki tekst faktycznie zachęci go do kliknięcia. I właśnie o to chodzi w dobrym meta opisie.\nMożesz dodać znaki specjalne do opisu. Możesz kontrolować wyniki swoich wysiłków optymalizacyjnych za pomocą narzędzi, które mogą wyświetlać fragmenty z tagami tytułów i opisami meta, tak jak będą wyglądać później w wynikach wyszukiwania.\nWyjątkowe treści na stronę internetową\nTeksty są solą w zupie SEO dla firmowej strony internetowej. Jednym z najważniejszych środków SEO jest optymalizacja tekstu. Wysokiej jakości fragmenty tekstowe składają się na wartość informacyjną strony internetowej, priorytetem powinna być unikalna treść. Ponieważ tylko unikalne teksty są nagradzane dobrymi rankingami w Google. Jednak powielanie treści jest karane przez Google.


Powstanie warszawskie - 31 sierpnia | Warszawikia | Fandom\nPowstanie warszawskie - 31 sierpnia\n31 sierpnia 1944 roku sytuacja Starego Miasta jest coraz gorsza, w dodatku nie powodzi się próba przebicia i połączenia się ze Śródmieściem. Przeprowadzone z dwu stron ataki załamują się, łącznie ginie około 300 powstańców.\nStare Miasto szykuje się do ewakuacji. Po nieudanej próbie ataku na tyły wroga, rozbitej na placu Bankowym, około godziny 4 nad ranem do ataku przystępuje główne natarcie. I ono jednak się nie powodzi i około godziny 6 płk Karol Ziemski "Wachnowski" wydaje rozkaz wycofania się. Jedynie oddział kpt. Andrzeja Romockiego "Andrzeja Morro" przedostaje się przez linie wroga i ukrywa w podziemiach pałacu Błękitnego, by następnego dnia przedostać się przez Ogród Saski i ul. Królewską na polską stronę. W ciągu dnia Niemcy prowadzą generalne natarcie na Stare Miasto, odparte z dużymi stratami, Niemcy zajmują zakłady Fiata na Sapieżyńskiej oraz obsadzają całą ulicę Zakroczymską i Brzozową. Silne niemiecki bombardowanie całkowicie zrównuje z ziemią pasaż Simonsa, gdzie ginie około 300 osób, w tym 120 żołnierzy batalionu "Chrobry I". Zbombardowany zostaje także kościół św. Kazimierza na Rynku Nowego Miasta, gdzie ginie ponad tysiąc osób.\nW Śródmieściu nie powodzi się również jednoczesny atak w stronę Hali Mirowskiej i placu Bankowego. Choć powstańcy zajmują czasowo Hale Mirowskie oraz ulicę Ciepłą, to podczas niemieckiego kontrnatarcia zmuszeni są się wycofać.\nNa Mokotowie trwa nieustanny ostrzał Sadyby, a około południa Niemcy nacierają od strony Wilanowa. Powstańcy odpierają ten atak. Na Żoliborzu walki trwają bez zmian.\nAleja "Solidarności" 66\nDługa na wprost Bielańskiej


Awtodor Saratow - Nizny Nowogrod (Międzynarodowe United League) - mecz na żywo - transmisja live stream online - Meczenazywo.xyz\nAwtodor Saratow - Nizny Nowogrod\nAwtodor Saratow - Nizny Nowogrod 14.04.2019 16:00\nZobacz za darmo spotkanie Awtodor Saratow - Nizny Nowogrod, który rozpocznie się 14.04.2019 16:00. Ten mecz na żywo możesz legalnie zobaczyć na stronie bukmachera Fortuna i Forbet, które posiadają zezwolenie Ministerstwa Finansów. Transmisja live stream online. Darmowe mecze na żywo online Awtodor Saratow - Nizny Nowogrod z kategorii Międzynarodowe United League.\nW dniu 14.04.2019 16:00 odbył się mecz między Awtodor Saratow i Nizny Nowogrod. Aby zobaczyć skrót z tego wydarzenia kliknij miniturkę poniżej.