Orzeł biały, czerwona gwiazda. Wojna polsko-bolszewicka 1919-1920 | Norman Davies | download\nالرئيسية Orzeł biały, czerwona gwiazda. Wojna polsko-bolszewicka 1919-1920\nA history of Greece, from its conquest by the Romans to the present time, B.C. 146 to A.D. 1864 VOL.VII\nA history of Greece, from its conquest by the Romans to the present time, B.C. 146 to A.D. 1864 VOL.VI THE GREEK REVOLUTION PART I\nktórego Los rzucił w sam środek tego absurdu, ale który, Bogu dzięki, przeżył.\ndo nowego wydania polskiego\nW kategoriach biblijnych trzydzieści pięć lat to połowa żywota. Właśnie tyle czasu upływa od powstania Orła białego, czerwonej gwiazdy, kiedy ukazuje się najnowsze polskie wydanie książki. Trudno w to uwierzyć. Wydaje się, że każda kolejna dekada życia mija coraz szybciej.\nLatem 1971 roku, kiedy kończyłem pisać Orła białego..., byłem ledwie nieopierzonym autorem i raczkującym badaczem. Za radą mojego oksfordzkiego tutora A.J.P. Taylora odłożyłem pracę nad doktoratem i spędziłem rok akademicki 1970/1971 jako research fellow w St. Antony’s College. Dzięki hojności Alistair Home Trust otrzymałem roczne stypendium umożliwiające mi pracę nad wybranym zagadnieniem. Był tylko jeden warunek: w ciągu dwunastu miesięcy miałem dostarczyć gotowy maszynopis nadającej się do publikacji książki. Nie było to łatwe zadanie.\nSt. Antony’s College cieszył się niezasłużoną sławą jednej z czołowych akademii szpiegowskich Zachodu. Choć media bloku sowieckiego regularnie demaskowały go jako wylęgarnię szpiegów, był co najwyżej przystanią dla byłych oficerów wywiadu z pokolenia wojennego, którzy chcieli spożytkować swoją wiedzę o Europie Wschodniej na niwie akademickiej. Miałem zaszczyt poznać takie postaci jak F.W. „Bill” Deakin, który spędził większą część wojny w Jugosławii jako główny emisariusz Churchilla do generała Tity; Maksa Haywarda – tłumacza Doktora Żywago; Ronalda Hingleya – znawcę Dostojewskiego i Czechowa, który wydał właśnie historię rosyjskich tajnych służb The Russian Secret Police (1970); czy wreszcie Harry’ego Willettsa, który miał zostać niebawem tłumaczem Aleksandra Sołżenicyna. Wszyscy moi koledzy mieli znacznie trzeźwiejsze spojrzenie na Związek Radziecki niż większoś; ć sowietologów i nieodmiennie zachęcali mnie do pracy nad książką o wojnie polsko-bolszewickiej.\nHarry Willetts okazał się szczególnie ważny. Pod koniec lat czterdziestych, kiedy pracował w brytyjskiej ambasadzie w Moskwie, spotkał Halinę, Polkę pochodzenia żydowskiego, z którą się ożenił. Halina – gorąca polska patriotka – została zesłana na Sybir w 1940 roku i była skarbnicą wiedzy na wszelkie zakazane tematy. Dom Willettsów był zawsze otwarty dla młodych badaczy takich jak ja. Stanowił rzadkie źródło prawdziwych informacji o współczesnej Polsce i bloku sowieckim.\nTrzeba pamiętać, że na początku lat siedemdziesiątych obiektywna wiedza na temat Europy Wschodniej była wyjątkowo trudno dostępna. W środku zimnej wojny antykomuniści toczyli ciągłe boje z apologetami Związku Radzieckiego. Co więcej, na polu historiografii obie strony często opierały się na informacjach pochodzących z okresu wojny, kiedy Zachód uznawał Stalina za sojusznika. Dla przykładu, jedyny anglojęzyczny opis relacji polsko-sowieckich wyszedł w połowie lat czterdziestych spod pióra Williama i Zeldy Coatesów – dwojga angielskich komunistów. Jeśli idzie o wojnę 1920 roku, niemal wszyscy byli zgodni co do tego, że zapoczątkowała ją „kampania kijowska”, kiedy to „Polska” jakoby zaatakowała „Rosję”.\nMoja przyszła kariera zawodowa jako historyka akademickiego stała wciąż pod znakiem zapytania. Na podstawie przygotowanej do druku książki złożyłem podanie do London University o posadę wykładowcy historii Polski. Po trudnej rozmowie kwalifikacyjnej moja kandydatura została – wstępnie – zaakceptowana. Potem jednak, w ostatnim tygodniu wakacji, otrzymałem niespodziewanie telefon, że nie zostanę zatrudniony. Jak się później dowiedziałem, doktor Paweł Skwarczyński, który miał przejść na emeryturę w 1971 roku, skorzystał z możliwości wykładania do 31 grudnia, a dyrektor School of Slavonic Studies doktor George Bolsover nie był skłonny opłacać dwóch wykładowców jednego przedmiotu przez trzy miesiące – od października do grudnia. Przez kilka dni moje losy się ważyły. W ostatniej chwili uratował mnie profesor Raymond Carr, rektor St. Antony’s College, który w mojej obecności zadzwonił do Bolsovera i zrugał go za skąpstwo. Znaleziono rozwiązanie: miałem otrzymać połowę pensji za pierwszy trymest, przy czym połowę z tej połowy miał wyłożyć Carr.\nNiebawem wszyscy zainteresowani zapomnieli o tej burzy w szklance wody. Niemniej jednak z perspektywy lat widzę wyraźnie, że mogłem łatwo zrezygnować z aspiracji akademickich. Miałem trzydzieści dwa lata. Musiałem utrzymywać żonę i dziecko. Kończyły mi się granty i stypendia. Potrzebowałem stałego zatrudnienia i byłem gotów wrócić do wcześniejszej pracy – na posadę nauczyciela szkolnego. Jest całkiem prawdopodobne, że gdyby Raymond Carr nie chwycił wówczas za słuchawkę, to porzuciłbym marzenia o karierze uniwersyteckiej i żadna z moich następnych książek nie zostałaby napisana.\nRok 1971 nie wróżył zresztą dobrze komuś, kto chciał zostać specjalistą od spraw polskich. Niewiele wcześniej mój znajomy Hubert Zawadzki był świadkiem stłumienia protestów robotniczych na Wybrzeżu. Wydawało się, że Polska wchodzi w długą fazę represji politycznych. Moja Mama nie mogła mnie zrozumieć: „Czemu straciłeś zainteresowanie dla takich krajów jak Francja czy Włochy, gdzie słońce świeci jaśniej?”.\nMimo wszystko, kiedy otrzymałem posadę na London University, kości zostały rzucone. Ponieważ miałem prowadzić trzydziestotygodniowy kurs historii Polski „od Piastów po PRL”, musiałem przygotować wiele wykładów. Robiłem to niesiony entuzjazmem, zwłaszcza że jednocześnie byłem zaangażowany w długi proces wydawniczy Orła białego, czerwonej gwiazdy.\nDzięki osobistej rekomendacji A.J.P. Taylora książka została przyjęta przez małą oficynę o nazwie Macdonald’s, której siedziba mieściła się stosownie na Poland Street nr 49 w Soho. W tamtym okresie mieszkałem w tygodniu u przyjaciół – Petera i Ireny Varey’ów w Kingstonie, Surrey. (Peter, tak jak ja, skoczył na głęboką wodę i ożenił się z Polką). Regularnie jeździłem stamtąd pociągiem do centrum Londynu, żeby spotykać się z moim redaktorem Jamesem McGibbonem oraz autorem map – Kenem Watsem. Ani James, ani Ken nie mieli zielonego pojęcia o Europie Wschodniej i obydwaj byli zdumieni, że to samo miejsce może występować pod wieloma nazwami: „Czemu to miasto nazywa się »Żytomir« na stronie 54, a »Żytomierz« na stronie 72?”; albo „Czemu »Lemberg« nie może po prostu zostać »Lembergiem«? Czy ta nazwa komuś przeszkadza?”. W końcu podjęliśmy decyzję, że wszystkie nazwy na zachód od Rygi pojawią się w wersji polskiej, a te na wschód – w wersji rosyjskiej. Form ukraińskich czy białoruskich nie braliśmy w ogóle pod uwagę.\nRegularnie odwiedzałem również Muzeum im. gen. Sikorskiego w Kensingtonie, które było moim głównym źródłem materiału fotograficznego. Jak łatwo obliczyć, fotografie z lat 1919-1920 miały wówczas ledwie pięćdziesiąt lat, lecz wydawało się, że pochodzą – tak jak wszystko z okresu przedwojennego – z zupełnie innej cywilizacji. Zdjęcia Konarmii – kozackiej zbieraniny Budionnego, czy polskich ułanów z lancami były w moich oczach niesłychanie romantyczne, niczym pocztówki z zaginionego świata. Jedna z fotografii, którą wybrałem, przedstawiała musztrę Samodzielnego Batalionu Robotników – latem 1920 roku w Warszawie. Żołnierze byli uzbrojeni w kosy, tak jak chłopi walczący u boku Kościuszki w 1794 roku.\nW Muzeum im. gen. Sikorskiego w 1971 roku mogłem jeszcze spotkać weteranów wojny 1920 roku. Pamiętam dobrze jednego z nich – pułkownika Kornela Krzeczunowicza, który na czele 8. Pułku Ułanów poprowadził szarżę kawalerii w bitwie pod Komarowem. Pułkownik organizował wystawę dla uczczenia pięćdziesiątej rocznicy wojny polsko-bolszewickiej i w tym celu – tak jak ja – szperał w muzealnym zbiorze fotografii.\nA.J.P Taylor wspaniałomyślnie zgodził się napisać przedmowę do książki. Jego wielkoduszny gest stanowił promocyjny atut i był powodem do dumy dla debiutanta. Kiedy jednak tekst przedmowy trafił do moich rąk, nie byłem całkiem usatysfakcjonowany. Z jednej strony Taylor napisał, że dzieło jest „wybitne” i polecał je „bez cienia wątpliwości”. Z drugiej jednak – sformułował szereg opinii sprzecznych z tym, co ja sam napisałem w książce. Powiedział na przykład, że zwycięstwo Polski w 1920 roku zrodziło w 1939 roku fałszywe przekonanie, iż można pokonać Niemcy „bez pomocy sowieckiej”. Napisał również: „W dzisiejszej Polsce nie odżywają już próżne wspomnienia o dawnej niepodległości”.\nNie było oficjalnego wieczoru promocyjnego. Pewnego dnia na wiosnę 1972 roku Orzeł biały... znalazł się na półkach księgarń. Od tego momentu trzeba było czekać, czy być może ukaże się jakaś recenzja. Po kilku tygodniach niepewności los się uśmiechnął. „Times Literary Supplement”, czołowy londyński arbiter w sferze gustów intelektualnych i akademickich, opublikował długą recenzję – całkowicie anonimową, jak to było w zwyczaju – która bardzo przypominała przedmowę Taylora. Autor nie skąpił książce pochwał, a jednocześnie bez zająknienia wyraził kilka poglądów sprzecznych z moimi. Zapewne byłem jedyną osobą, która zwróciła na to uwagę. Dowiedziałem się później, że owym anonimowym recenzentem był nie kto inny jak mój własny szef z London University – profesor Hugh Seton-Watson.\nNajwiększym sukcesem książki była wszakże recenzja pióra sir Michaela Howarda w „Sunday Times” . Ten dawny oficer gwardii – a później profesor historii w Oksfordzie (Regius Professorship) oraz fellow All Souls College – był czołowym brytyjskim historykiem wojskowości, niezrównanym autorytetem w tej dziedzinie. Jego jedno słowo mogło zamknąć bądź otworzyć drzwi do kariery. Traf chciał, że sir Michael był nastawiony życzliwie. Pochwalił zarówno styl, jak i treść Orła białego... – zapewniając książce dobrą reputację. Potem już żadna złośliwa recenzja w jakimś nieznanym periodyku akademickim nie mogła jej nadszarpnąć. Pojawił się też prestiżowy wydawca amerykański w postaci St. Martin’s Press (Broadway, New York).\nDzięki publikacji Orła białego... mogłem po raz pierwszy stanąć przed gęstymi szeregami londyńskiej Polonii. Spotkanie odbyło się w Ognisku Polskim na Exhibition Road w Kensingtonie. Przewodniczył mu hrabia Zamoyski – ojciec Adama, wówczas prezes zarządu Biblioteki Polskiej (on sam nie używał tytułu hrabiego). Nigdy wcześniej nie mówiłem publicznie po polsku do Polaków. Sądząc po ożywionych reakcjach, widownia rzadko (jeśli w ogóle) miała okazję słuchać wykładu Brytyjczyka po polsku. Sala pękała w szwach. Słuchacze byli rozemocjonowani. Padały agresywne pytania. Nie pamiętam wszystkich szczegółów, ale przypominam sobie doskonale, że hrabia Zamoyski był nadzwyczaj uprzejmy i nadzwyczaj zdeterminowany, aby obronić mnie przed atakami niektórych swoich rodaków. Na przykład, kiedy użyłem terminu „wojna polsko-radziecka”, który słyszałem wcześniej w Polsce, wywołałem burzę. Pewien starszy pan nie potrafił też przyjąć do wiadomości mojego wyjaśnienia, że angielski termin „general” oznacza „oficera sztabu generalnego” i nie jest dokładnym odpowiednikiem polskiego „generała”, który oznacza rangę wojskową. „Piłsudski nie był generałem austriackim i koniec!” Dowiedziałem się jednego: londyńska Polonia była wciąż jeszcze głęboko podzielona na obóz piłsudczyków i antypiłsudczyków.\nJakiś czas później, chyba w 1973 roku, wieść o mojej książce dotarła do Polski. Zaproszono mnie, bym wygłosił odczyt na temat Orła białego... w Instytucie Historii PAN na Rynku Starego Miasta w Warszawie. Gospodarzem był profesor pułkownik Tadeusz Jędruszczak, dyrektor Wojskowego Instytutu Historycznego. To spotkanie okazało się jednym z najbardziej surrealistycznych w mojej karierze. Poprzedniego wieczora, kiedy cyzelowałem tekst wystąpienia w Hotelu MDM, gdzie mnie zakwaterowano, zadzwonił telefon. Profesor Jędruszczak zwrócił się do mnie ze zdumiewającą prośbą: ponieważ warszawscy historycy – jak stwierdził – nie są szczególnie zainteresowani tematem wojny polsko-radzieckiej, uważał za stosowne, bym mówił na jakiś inny temat. Rzecz jasna, powinienem był odpowiedzieć: „wojna 1920 roku albo dziękuję”, ale byłem młody i zdezorientowany. Zapytałem więc, co może interesować jego kolegów, na co usłyszałem: „historia brytyjskich związków zawodowych”. Do późna w nocy ślęczałem więc przy biurku, przygotowując tekst fatalnego odczytu na temat, o którym miałem najwyżej blade pojęcie.\nRano wszystko było już jasne. Kiedy dotarłem na miejsce spotkania, profesor Jędruszczak poinformował mnie o nieoczekiwanym przybyciu delegacji z Moskwy – koledzy z Akademii Nauk ZSRR chcieli posłuchać mojego odczytu. Nie doczekałem się żadnych przeprosin. Profesor Jędruszczak uważał z pewnością, że za nic w świecie nie wolno urazić radzieckich towarzyszy, a ja musiałem się po prostu dostosować. Z jednej strony rozumiałem, iż zgodnie z zasadami etykiety przyjętymi w bloku sowieckim odczyt o jedynej klęsce Armii Czerwonej byłby przejawem złych manier. Zarazem jednak podskórnie czułem niewypowiedziany, ale namacalny strach. Gdyby ktoś ośmielił się publicznie dyskutować o jednej z największych porażek Lenina, poleciałyby głowy. Koniec końców, to wszystko było bardzo dziwne. Nie miałem okazji dowiedzieć się, co radzieccy towarzysze sądzili o moich luźnych uwagach na temat brytyjskich związków zawodowych. Usiedli w ostatnim rzędzie i nie zadali żadnego pytania.\nCoś jednak udało mi się zauważyć. Wszedłem na salę, niosąc pod pachą egzemplarz Orła białego... – świetnie widoczny dzięki jaskrawożółtej okładce. Zostawiłem go na pierwszej ławce, a sam zająłem miejsce za mównicą. Kiedy rozpocząłem wystąpienie, jakaś ręka z pierwszego rzędu wysunęła się i schwyciła książkę. Szczęśliwy zdobywca szybko przewracał strony i często zaglądał do indeksu. Po chwili tomik odebrał mu zniecierpliwiony sąsiad. I tak było już do końca: każdy uczestnik wykładu miał jedną, dwie minuty na zapoznanie się z zawartością; nikt nie słuchał tego, co mówię. Za każdym razem, kiedy podnosiłem wzrok, książka w żółtej obwolucie znajdowała się jedno, dwa miejsca dalej. Wykład dobiegł końca, książkę zwrócono. Padły ze dwa grzecznościowe pytania na temat Ernesta Bevina czy strajku powszechnego w 1926 roku – i tyle. Wychodziłem z nieodpartym wrażeniem, że pomimo obecności delegacji radzieckiej Orzeł biały... pozostawił w Warszawie swój ślad.\nO ile wiem, w PRL-u opublikowano tylko jedną recenzję książki – majstersztyk przebiegłości. Jej autorem był Tadeusz Cieślak, historyk partyjny, który stracił posadę dyrektora Zakładu Historii Stosunków Polsko-Radzieckich i został zesłany na placówkę do Instytutu Kultury Ambasady Polskiej w Londynie. (Cieślak nie chciał się zgodzić na podpisanie własnym nazwiskiem tomu IX Dokumentów i materiałów do historii stosunków polsko-radzieckich, z którego usunięto tekst paktu Ribbentrop-Mołotow. Zastąpił go notoryczny karierowicz – W.T. Kowalski). Strategia Cieślaka była absolutnie genialna. Autor streścił skrupulatnie każdy rozdział książki, a na końcu, nie przebierając w słowach, potępił ją w szczegółach i w całości. „Davies głosi żałosny pogląd, że wojna zaczęła się w lutym 1919 roku, a nie w kwietniu 1920” albo „Teza Daviesa, iż to Lenin, a nie Trocki opowiadał się za wojną, jest z gruntu absurdalna”. W rezultacie cenzura była bezradna. Można się było dowiedzieć nie tylko o tym, że wyszła książka o wojnie polsko-bolszewickiej, ale również, jak ciekawe poglądy zawierała. Chapeau bas, panie Cieślak!\nZawsze głęboko wierzyłem w ścisłe związki między historią a literaturą. Orzeł biały... był jedną z pierwszych okazji do urzeczywistnienia tej wiary. W szczególności posłużyłem się opowiadaniami o Konarmii Izaaka Babla, aby dodać szczyptę autentyzmu do relacji o sowieckiej stronie wojny. Wkrótce po ukończeniu książki wpadł mi w ręce Tagesbuch – dziennik Babla z 1920 roku – który niewiele wcześniej ukazał się po niemiecku w Berlinie Wschodnim. Ponieważ pamiętnik Babla rzucał nowe światło na jego warsztat pisarza, postanowiłem przyjrzeć mu się bliżej i napisałem na ten temat artykuł naukowy.\nOdkryłem, że w gruncie rzeczy Babel oszukiwał czytelników swoich opowiadań wojennych, mieszając fakty z fikcją, dzięki czemu powstał żywy, lecz w dużej mierze fałszywy obraz rzeczywistości. Wbrew temu, co sądzili wcześniejsi krytycy, nie mamy do czynienia ze zwyczajnym reportażem, co można wykazać, porównując tekst ze szczegółowymi zapiskami w dzienniku. Czytając opowiadania, wielokrotnie odnosimy wrażenie, że Babel brał udział w bitwach wraz z kozakami Budionnego i był naocznym świadkiem ich perypetii i okrucieństw. Tymczasem dziennik pokazuje jednoznacznie, że na ogół przebywał z dala od centrum zdarzeń. Zauważyłem też, że Babel często przekręcał fakty, na przykład mylił nazwy rzek Zbrucz i Słucz. Po namyśle stwierdziłem jednak, że nie są to po prostu błędy, lecz zręczna strategia: Babel upiększał, przestawiał i naginał fakty po to, żeby uzyskać oczekiwany efekt narracyjny. Innymi słowy, jego pisarstwo było twórczym „kolażem”. Moje odkrycia opublikował prestiżowy „Modern Languages Review”. Stanowiły one pierwszy krok na długiej drodze konsekwentnego acz ostrożnego odwoływania się do literatury – co odróżnia mnie od wielu innych historyków – jako cennego uzupełnienia historycznych ewokacji zdarzeń.\nW latach, które upłynęły od wydania książki, dokonał się postęp na wielu obszarach, więc opowieść o latach 1919-1920 pisana z dzisiejszej perspektywy zawierałaby ważne informacje niedostępne w latach siedemdziesiątych. Najważniejszą z „białych plam”, które z czasem zostały wypełnione, jest zapewne kwestia Ukrainy. Moja wiedza była w tej materii wyraźnie niewystarczająca. Wojna Rzeczypospolitej ze Związkiem Sowieckim toczyła się głównie na terytorium dzisiejszej Białorusi i Ukrainy. W związku z tym relacje polsko-ukraińskie i ukraińsko-sowieckie stanowią integralną część historii tych zdarzeń. Trzydzieści lat temu miałem jednak nikłą tego świadomość. Co więcej, nie byłem odosobniony. Niemal wszyscy na Zachodzie, w tym uczeni profesorowie, święcie wierzyli w rosyjski mit, zgodnie z którym Ukraina jest prowincją Rosji, a Ukraińcy to „Małorusy”. Wszystkie podręczniki i encyklopedie powtarzały ten fałsz, a w środku zimnej wojny, kiedy Związek Sowiecki był wciąż jeszcze wielkim mocarstwem, bardzo trudno było wyobrazić sobie to, że Europa Wschodnia może nie odpowiadać kategoriom rosyjskim czy radzieckim. Gdy patrzyło się w przyszłość, niepodległość Ukrainy wydawała się mrzonką, a myśląc o przeszłości, trudno było traktować niepodległą Ukrainę z okresu 1918-1921 jako prawdziwe państwo. W latach po I wojnie światowej alianci nie uznali wielu nowych państw Europy Wschodniej, takich jak Ukraina, gdyż uważali je albo za marionetki w rękach Niemiec, albo za twory sztuczne, które tak naprawdę nigdy wcześniej nie istniały. Dopiero teraz, z nowej perspektywy, historia Ukrainy jawi się w bardziej realistyczny sposób – również dzięki solidnym studiom akademickim. Trzydzieści lat temu zdawałem sobie sprawę z tego, że sojusz Piłsudskiego z Petlurą w kwietniu 1920 roku miał doniosłe znaczenie, a protesty na Zachodzie przeciwko wyprawie na Kijów pod hasłem „Ręce precz od Rosji!” stanowiły niestosowną, by nie rzec absurdalną reakcję. Niemniej jednak moje analizy były nie do końca adekwatne.\nDrugim obszarem, gdzie nie miałem dobrej orientacji ani pożytecznych źródeł, był wywiad wojskowy. W rezultacie przypisywałem niektóre kluczowe decyzje szczęściu bądź „trafnym domysłom”, nie mając pojęcia o pełnym zakresie informacji dostępnych ówczesnym dowódcom. Najważniejsze z takich zdarzeń miało miejsce wiosną 1920 roku, kiedy to Piłsudski postanowił zignorować zabiegi bolszewików o pokój i przeprowadzić atak wyprzedzający na Kijów, znajdujący się wówczas w rękach bolszewików. Przypisywałem tę decyzję Piłsudskiego jego wiedzy o zgrupowaniu Armii Czerwonej nad Berezyną oraz „wrodzonemu instynktowi wojownika”. Nie wiedziałem jednak, choć powinienem był to podejrzewać, że Polacy złamali sowieckie kody, dzięki czemu wywiad wojskowy odczytywał z łatwością radiodepesze bolszewików. Innymi słowy, „instynkt” Piłsudskiego miał oparcie w tajnych, lecz pewnych informacjach na temat sowieckich planów. Kluczowe studium dotyczące tej materii ukazało się dopiero w roku 2004.\nTrzecim obszarem, na którym Orzeł biały... miał pewne braki, była kwestia traktowania jeńców wojennych. Wiedziałem dobrze, że późnym latem 1920 roku w rękach armii polskiej znalazła się ogromna liczba sowieckich żołnierzy, dla których założono obozy jenieckie. Wiedziałem też, że w 1920 roku internowano tysiące polskich żołnierzy pochodzenia żydowskiego z obawy przed ich sympatiami dla komunizmu. Dotarłem do raportów Komisji Parlamentarnej, która zajęła się nadużyciami w tych obozach, gdy tylko ogłoszono rozejm.\nNiemniej jednak wiele lat później dowiedziałem się, że ta sprawa ma drugie dno. Kiedy w 2003 roku zbierałem w Moskwie materiały archiwalne do książki o Powstaniu Warszawskim, wygłosiłem odczyt w brytyjskiej ambasadzie. W trakcie pytań zupełnie zaskoczył mnie pewien młody Rosjanin, który domagał się, bym skomentował fakt wymordowania przez Polaków w 1920 roku 60 tysięcy rosyjskich jeńców. Natychmiast zdałem sobie sprawę z tego, że jestem świadkiem jakiejś prowokacji związanej z Katyniem, więc konieczna jest zdecydowana replika. Powiedziałem, że od czterdziestu lat zajmuję się stosunkami polsko-rosyjskimi i nikt nigdy – nawet w czasach stalinowskich – nie wysunął takiego oskarżenia. Zakończyłem stwierdzeniem, że jest to „kompletna fikcja”. W odpowiedzi młodzieniec rozdał zgromadzonym broszurę, w której powtarzała się liczba „60 tysięcy” i w której zamieszczono zdjęcie polskiego obozu jenieckiego w Tucholi. Po rozmowach z polskimi przyjaciółmi wiedziałem już, że mam do czynienia z intensywną kampanią prowadzoną przez rosyjskich nacjonalistów.\nZ czasem sprawa się wyjaśniła. Inni historycy – lepiej poinformowani niż ja – byli już na tropie. Z inicjatywy Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych w Warszawie przygotowano poważne studium na ten temat. Dwóch profesorów z UMK w Toruniu połączyło siły z rosyjskim kolegą w celu przebadania materiałów archiwalnych. Ich raport, który zawiera wszystkie istotne dokumenty, jest rozstrzygający. Dowiadujemy się, że w latach 1919-1920 przetrzymywano w Polsce 80-85 tysięcy rosyjskich jeńców. Część z nich wzięły w niewolę wojska niemieckie jeszcze w czasie I wojny światowej. W zdecydowanej większości byli to jednak czerwonoarmiści schwytani przez wojsko polskie. Około 16-20 tysięcy jeńców zmarło w obozach. Przyczyną zgonów były wszakże choroby: dyzenteria, tyfus i epidemia hiszpanki. Epizod ten stanowi smutny epilog polskiej wiktorii w wojnie 1920 roku i wypada żałować, że historycy nie opisali go wcześniej. Nie ma jednak mowy o żadnej hańbie, a wszelkie porównania z Katyniem są nie na miejscu.\nJest zatem bezsporne, że Orzeł biały... nie jest wolny od ograniczeń narzuconych przez czasy, w których powstawał. Zarazem jednak wolno powiedzieć z odrobiną satysfakcji, że książki nie wypaczyła zimnowojenna optyka, a wszystkie główne tezy przeszły wieloletni test późniejszych badań. Ponieważ korzystałem zarówno ze źródeł rosyjskich, jak i polskich, uniknąłem uprzedzeń widocznych w pracach pisanych z jednej strony w przedwojennej Polsce, z drugiej zaś – po wojnie w krajach bloku sowieckiego. Książka pozostaje jedyną monografią, która przedstawia wojnę polsko-bolszewicką w całości, łącząc aspekty polityczne i militarne.\nDla polskiego czytelnika należało uwypuklić trzy wątki narracji. Po pierwsze, siłą napędową tej wojny nie była wrogość bolszewików wobec Polski – choć nie można w nią wątpić – lecz ich dalekosiężny plan marszu na Niemcy w celu wywołania rewolucji europejskiej. Po drugie, wojna stanowiła główny element długiej walki o spadek po carskim imperium w Europie Środkowej. Polska, tak jak Finlandia i państwa nadbałtyckie, należała do garstki państw, które skutecznie obroniły niepodległość w obliczu neoimperialnych zapędów bolszewików. Po trzecie, wojna doprowadziła do wytyczenia granic zarówno II Rzeczypospolitej, jak i ZSRR, a zatem przyczyniła się do ukształtowania porządku międzynarodowego, który miał trwać do 1939 roku. W każdej z tych kwestii narracja jest jasna i jednoznaczna. Nie mam wątpliwości, że książka zasługuje na ponowne wydanie dokładnie w tej postaci, w jakiej powstała przed tyloma już laty.\nOxford, lipiec 2006\n J.J. Bruski, Petlurowcy. Centrum Państwowe Ukraińskiej Republiki na wychodźstwie (1919-1924), Kraków 2000.\n G. Nowik, Zanim złamano „Enigmę”... Polski radiowywiad podczas wojny z bolszewicką Rosją 1918-1920, Warszawa 2004.\n W. Rezmer, Z. Karpus, G. Matwiejew, Krasnoarmiejcy w polskom plenu w 1919-22gg. Sbornik dokumientow i materiałow, Moskwa 2004.\nOd ukazania się w 1972 roku pierwszego angielskiego wydania Orła białego, czerwonej gwiazdy... minęło ćwierć wieku. Był to mój autorski debiut. Książka została napisana w ekspresowym tempie w ciągu niespełna dwunastu miesięcy, ale towarzyszący jej narodzinom pośpiech wcale jej, jak sądzę, nie zaszkodził. W owym czasie jako początkujący doktorant przeżywałem powszechne na tym etapie kariery kłopoty finansowe i doświadczałem poczucia zagubienia. Byłem również ojcem małego dziecka i mężem chorującej żony, który musiał pogodzić się z faktem, iż jego dni jako beztroskiego wędrownego uczonego są policzone. Praca nad książką była skutecznym sposobem na skupienie umysłu. Podczas długiego pobytu w Krakowie pod koniec lat sześćdziesiątych dowiedziałem się o istnieniu „wojny bolszewickiej”; przysłuchiwałem się jak zaczarowany wspaniałym opowieściom mojego Teścia o jego przygodach sprzed półwiecza, kiedy to wojował z Armią Czerwoną Lenina. Wojna polsko-bolszewicka z lat 1919-1920 była jednak wciąż tematem zakazanym. Nie istniała w podręcznikach i w oficjalnych publikacjach ukazujących się w „obozie socjalistycznym”. Klęska Armii Czerwonej zdecydowanie przerastała wyobraźnię i wykraczała poza dyrektywy komunistycznych cenzorów; w żadnym razie nie mogła więc stanowić legalnego przedmiotu badań archiwalnych, a tym bardziej tematu rozprawy doktorskiej.\nOcalił mnie A.J.P. Taylor, mój poprzedni opiekun naukowy. Choć Taylor był zapewne najwybitniejszym, a z pewnością najsławniejszym historykiem swojego pokolenia, nie dbał o akademickie konwenanse. W owym czasie znajdował się u szczytu powodzenia jako pierwszy brytyjski teledon, a jego improwizowane wykłady telewizyjne przyciągały szerokie audytorium. Chociaż napisał wiele ważnych prac na temat historii Wielkiej Brytanii i Europy, nigdy nie zajmował eksponowanego stanowiska na żadnym brytyjskim uniwersytecie. Nie otrzymał katedry historii (Regius Professorship) na uniwersytecie w Oksfordzie – po części na skutek lewicowych poglądów politycznych – i od tego czasu odrzucał wszystkie kolejne oferty. Unikał tytułu „profesor”, tak jak nie miał szacunku dla tytułu „doktora”. Co dla mnie najważniejsze, chociaż był czynnym członkiem lewicowych kręgów intelektualnych, zawsze traktował z należną podejrzliwością Związek Radziecki i komunistyczną propagandę. (Na Kongresie Intelektualistów, który odbył się w sierpniu 1948 roku we Wrocławiu, jako jedyny z zachodnich delegatów zabrał głos, by zaprotestować przeciw sterowaniu obradami przez radzieckich towarzyszy). Tak więc, kiedy pojawiłem się ponownie w Oksfordzie w roku 1968/1969, Taylor autentycznie zainteresował się tym, co robię. Poradził mi, żebym na razie zapomniał o studiach doktoranckich i jak najszybciej dał coś do druku. „Tylko ludzie małego formatu robią doktoraty”, zapewniał. Zachęcił mnie, abym przygotował do druku pracę seminaryjną pt. „Lloyd George a Polska”, i umożliwił mi ubieganie się o stypendium w St. Antony’s College. Wojna polsko-bolszewicka, stwierdził, to świetny temat: ponieważ nikt inny się na nim nie zna, mogę uczynić go swoją specjalnością. Zarazem jest to temat, który na pewno spodoba się zarówno rektorowi college’u sir Raymondowi Carrowi, jak i sponsorowi stypendium panu Alistairowi Home’owi, który był – i jest nadal – znakomitym historykiem wojskowości. Po krótkiej rozmowie kwalifikacyjnej dostałem stypendium i usłyszałem, że mam się brać do pisania. Postawiono mi tylko jeden warunek: gotowy maszynopis książki musi wpłynąć w ciągu roku.\nPowiadają, że pierwsza książka – tak jak pierwsze dziecko – jest zawsze tą ulubioną. Nie wiem, czy na tej regule można zawsze polegać. W każdym razie mam powody przypuszczać, iż Orzeł biały... to, jak dotąd, najlepsza z moich książek. Jest zwięzła i ma tempo. Choć zawiera konieczną dawkę faktów i nieznanych nazwisk, nadal przekazuje coś z podniecenia, które odczuwałem, badając słabo znany teren, ocalając od zapomnienia odległe egzotyczne chwile i miejsca, borykając się z zawiłościami nader skomplikowanego epizodu. Jak pamiętam, szczególną satysfakcję sprawiało mi porównywanie źródeł rosyjskich i polskich (moi przedwojenni poprzednicy nie podjęli się tego zadania), łączenie narracji z analizą oraz splatanie wątków militarnych, politycznych, międzynarodowych i biograficznych. Cóż za wspaniała panorama ukazała się moim oczom! Warszawa, Kijów, Wilno, Lwów, Mińsk, Dniepr, Wisła i Berezyna. Te wszystkie miejsca trzeba było połączyć z myślami oraz czynami ułanów i kozaków, Trockiego i Stalina, Tuchaczewskiego i Sikorskiego, Weyganda i de Gaulle’a, a także samego niezrównanego Marszałka. W końcu jednak owa fascynacja krwawym wydarzeniem, w którym tak wielu młodych ludzi straciło życie, obudziła we mnie poczucie pewnego zawstydzenia. Dlatego zakończyłem książkę morałem zaczerpniętym z opowiadania Izaaka Babla, który wydał mi się stosowny – choć nie wszystkim moim patriotycznie nastawionym czytelnikom z Polski.\nKiedy książka została opublikowana, zawierała nader osobliwą przedmowę Taylora. Z jednej strony „A.J.P.” nie żałował rozprawie młodego autora pochlebnych określeń: „wybitna”, „sprawnie napisana”, „stanowi trwały wkład do badań historycznych”. Z drugiej jednak – znalazły się w niej uwagi na temat wojny polsko-bolszewickiej zdradzające, iż Taylor nie zaakceptował głównej linii argumentacyjnej dzieła, które rekomendował. Jak większość zachodnich uczonych przedtem i potem, Taylor nadal uważał, iż wojnę rozpoczęli Polacy, kiedy podczas wyprawy kijowskiej w kwietniu 1920 roku najechali na „Rosję”. Albo więc nie przeczytał książki, albo też – co bardziej prawdopodobne – nawet on nie potrafił przełknąć tezy, iż kapitalistyczny Zachód nie posłużył się Polakami, by zaatakować socjalizm w Rosji. Jak miałem się przekonać później, sceptycyzm Taylora wobec komunizmu nie był bezgraniczny. (Na przykład do końca życia nie mógł uwierzyć, że zbrodnia katyńska została popełniona przez Sowietów).\nGeneralnie mój debiut spotkał się z życzliwym przyjęciem. Książka znalazła się na fali po opublikowaniu przez „Sunday Times” entuzjastycznej recenzji pióra sir Michaela Howarda, ówczesnego profesora nauk o wojnie w Londynie. Po ożywionej dyskusji w tamtejszej Bibliotece Polskiej zaskarbiła mi sympatię brytyjskiej Polonii, traktującej dotąd z podejrzliwością młodego historyka, który bawił zdecydowanie zbyt długo w PRL-u. Stała się również tematem paryskiego sympozjum zorganizowanego przez Institut d’Etudes Slaves. Naturalnie, nie mogła zostać porządnie zrecenzowana w obu krajach, których dotyczyła bezpośrednio. Z Moskwy nie nadeszła ani jedna recenzja. Jedyna, która ukazała się z pewnym opóźnieniem w Polsce, przybrała postać osobliwie pokrętnej niby-denuncjacji autorstwa Tadeusza Cieślaka. Był on uprzednio dyrektorem Zakładu Historii Stosunków Polsko-Radzieckich PAN w Warszawie, ale złożył rezygnację, kiedy cenzura usunęła tekst paktu Ribbentrop-Mołotow z tomu dokumentów historycznych dotyczących roku 1939. Następnie trafił do Londynu, gdzie kierował rachitycznym Instytutem Kultury Polskiej w peerelowskiej ambasadzie – tam też go spotkałem. Ponieważ cenzura w żadnym razie nie przepuściłaby pochlebnej recenzji Orła białego..., Cieślak napisał długie streszczenie i zaopatrzył je w konkluzję, iż zaproponowana przez Daviesa interpretacja wydarzeń z lat 1919-1920 jest kompletnie fałszywa. Tym sposobem umożliwił polskim czytelnikom zapoznanie się z moją argumentacją.\nŁatwo zapomina się o tym, pod jak ścisłą kontrolą znajdowały się w Polsce badania historyczne – nawet w latach siedemdziesiątych. Pewne wyobrażenie o skali tego nadzoru dała mi wizyta w roku 1973 lub 1974 w Warszawie, dokąd udałem się na zaproszenie profesora pułkownika Tadeusza Jędruszczaka, aby przedstawić w Instytucie Historii PAN odczyt na temat Orła białego... Jędruszczak wyrobił sobie nazwisko w latach sześćdziesiątych jako jeden z tych partyjnych historyków, którzy przyczynili się do rewizji oficjalnego stanowiska wobec Drugiej Rzeczypospolitej, wzbogacając o kilka skromnych akcentów pozytywnych miażdżąco negatywną ocenę tego okresu, jakiej nadal domagała się komunistyczna władza. W ten sposób zyskał reputację szczerego liberała. Przekonałem się jednak niebawem, iż jego liberalizm ma swoje granice. W przeddzień wykładu, wieczorem, Jędruszczak zadzwonił do mnie do hotelu i bez słowa usprawiedliwienia oznajmił, że temat sesji musi ulec zmianie. Omówił jakoby tę kwestię z kolegami, od których miał usłyszeć, iż wojna polsko-bolszewicka jest zagadnieniem „mniej interesującym” niż panorama współczesnej historiografii brytyjskiej. Rzecz jasna, powinienem był odmówić, ale się zgodziłem. Przez całą noc ślęczałem w stanie kompletnego oszołomienia nad odczytem, który mogę z pełnym przekonaniem nazwać najbardziej nudnym i bezsensownym wykładem w całej mojej karierze. Rankiem karty zostały odkryte. Kiedy weszliśmy do sali konferencyjnej, pułkownik Jędruszczak wskazał na grupę delegatów z Akademii Nauk ZSRR, którzy pojawili się bez uprzedzenia w dniu poprzednim. Jedyna przyjemność, jaką udało mi się ocalić z tej katastrofy, wzięła się stąd, iż przyniosłem ze sobą żółty tomik White Eagle, Red Star..., który na początku wykładu leżał sobie bez nadzoru na skraju ławki. Rzecz jasna, po kilku chwilach sięgnął po niego słuchacz z pierwszego rzędu; prezentując odczyt, widziałem, jak książka w jaskrawej okładce przechodzi po kryjomu z rąk do rąk, a każdy z czytelników w pełni korzysta z przysługującej mu pół minuty, aby zapoznać się z zawartością tej nieciekawej pracy.\nW takim to zdecydowanie przygnębiającym klimacie przystąpiłem do obrony mojej rozprawy doktorskiej na Uniwersytecie Jagiellońskim. Zaraz po zakończeniu pracy nad Orłem białym... pospiesznie napisałem kilka studiów na temat tła historycznego wojny polsko-bolszewickiej i nadałem im celowo ogólnikowy tytuł: „Polityka Wielkiej Brytanii wobec Polski w okresie po traktacie wersalskim, 1919-1920”. Po zaliczeniu – nie bez trudności – wymaganych egzaminów uzyskałem w swoim czasie tytuł doktora nauk humanistycznych. Kiedy po raz pierwszy wkroczyłem na tę drogę, zawsze mogłem liczyć na pomoc ze strony wielu ważnych uniwersyteckich osobistości, które nie szczędziły mi czasu i słów zachęty. Wiem, że musiały mnie uznać za niewdzięcznika, kiedy zmieniłem kurs, aby napisać książkę. Choć więc dzięki niej miałem już zagwarantowaną posadę na Uniwersytecie Londyńskim, postanowiłem spłacić dług honorowy, zwłaszcza wobec mojego promotora profesora Henryka Batowskiego oraz dyrektora IH UJ profesora Józefa Gierowskiego, i powróciłem do doktoratu. Patrząc wstecz, uświadamiam sobie, że moi krakowscy patroni wykazali wiele odwagi. Gdyby pojawiły się jakieś kłopoty, to nie ja, lecz oni ponieśliby konsekwencje. Zawsze podziwiałem spokój i pogodę ducha, z jakimi radzili sobie z podłym systemem, w ramach którego przyszło im pracować. Taylor nie miał racji. Mój krakowski doktorat był zdecydowanie wart tego, by go zdobyć.\nMniej więcej w tym samym czasie postanowiłem sprawdzić, czy egzemplarz White Eagle, Red Star..., który podarowałem Bibliotece Jagiellońskiej, trafił do czytelników. Udałem się więc do gmachu przy Alejach, wypełniłem rewers i czekałem, co nastąpi. Po dłuższej chwili pani bibliotekarka poinformowała mnie, że książka jest niedostępna. Udałem się zatem do jej zwierzchnika, który wyjaśnił mi, iż książka Daviesa znajduje się w kategorii prohibitów. Poprosiłem więc o rozmowę ze zwierzchnikiem zwierzchnika. Chodziłem tak od pokoju do pokoju, wspinając się coraz wyżej po szczeblach bibliotecznej hierarchii, aż jeden z pracowników nagle spostrzegł, że na rewersie nazwisko czytelnika pokrywa się z nazwiskiem autora. Gdyby oto pojawił się niespodziewanie duch Szekspira i zażądał, by wypożyczono mu Hamleta, zdumienie nie byłoby większe. „Dlaczego Pan nam sprawia kłopoty?” – zapytała bibliotekarka. „Bo chcę zobaczyć książkę na własne oczy” – odparłem. W końcu udało się ją odnaleźć – wszelako nie w prohibitach, lecz w gabinecie samego dyrektora. Otrzymałem zapewnienie, iż książka zostanie udostępniona tylu czytelnikom, ilu tylko będzie można. Obecnie, jak słyszę, znajduje się w kategorii rara, w związku z czym nadal trudno do niej dotrzeć. Oto najmocniejszy argument na rzecz publikacji wydania polskiego.\nO ile w Polsce recepcja książki była utrudniona z powodów obiektywnych, o tyle w Wielkiej Brytanii i w Stanach niektórzy po prostu nie przyjmowali do wiadomości jej istnienia. Wydarzenia w Czechosłowacji i w Polsce w latach 1968-1970 zmusiły wprawdzie lewicowe kręgi intelektualne do zrewidowania stanowiska wobec Związku Radzieckiego i do rezygnacji z entuzjastycznego poparcia dla jego polityki, ale potężny bagaż sowietofilskiej przeszłości bynajmniej nie zniknął. Krytykowano Stalina i Breżniewa, ale nie Lenina. Rewolucja październikowa była nadal świętą krową, której należało bić pokłony, a nie przyglądać się z bliska i dokładnie. Również przedstawiciele licznej w świecie akademickim branży sowietologów opierali zazwyczaj swoje analizy ówczesnej kondycji Związku Radzieckiego na historycznych fundamentach przejętych hurtem z radzieckiej propagandy. Na Uniwersytecie Londyńskim z taką postawą intelektualną można się było najczęściej spotkać w dużej i prestiżowej London School of Economics and Political Science (LSE), która była instytucją znacznie bardziej upolitycznioną od mojej School of Slavonic and East European Studies (SSEES), gdzie od dawna otrzeźwiający wpływ wywierała bezkompromisowa postawa profesora Hugh Seton-Watsona. Tymczasem w LSE, pomimo obecności tak wybitnych postaci jak śp. Leonard Schapiro, panował wciąż klimat zdecydowanie antyamerykański i proradziecki. Trudno się temu dziwić, zważywszy na tradycje tej uczelni: jej założyciele, sfiksowani fabianie Sidney i Beatrice Webb, oraz jej pomylony dyrektor z czasów wojny Harold Laski byli nie tylko sowietofilami, ale i soviétomanes. Z czasem dowiedziałem się od kolegów, z jak wielkim rozbawieniem kadra i studenci LSE przyjęli osobliwą tezę White Eagle, Red Star..., iż Armia Czerwona dokonała inwazji na Polskę, aby pomaszerować do Niemiec. Choć LSE i SSEES wchodzą w skład tego samego uniwersytetu, to nikt z LSE nie wyraził nigdy ochoty, bym wygłosił tam odczyt lub wyjaśnił im swoje niestworzone pomysły.\nMimo wszystko książka miała się dobrze. W rozmaitych wydaniach była dostępna na rynku bez przerwy aż do początku lat dziewięćdziesiątych. Wkrótce po brytyjskiej premierze u Macdonalda ukazała się w prestiżowej oficynie amerykańskiej St. Martin’s Press (Nowy Jork). W połowie lat osiemdziesiątych Orbis Books (Londyn) i Hippocrene Books (Nowy Jork) wydały jej reprint. W latach osiemdziesiątych w Polsce krążyło w drugim obiegu kilka nieautoryzowanych przekładów fragmentów lub całości. Najszerzej znane z tych tłumaczeń – heroiczne dokonanie Urszuli Karpińskiej (pseudonim), które opublikowało wydawnictwo Przedświt w Gdańsku – było dwukrotnie konfiskowane przez organy bezpieczeństwa, zanim trafiło triumfalnie do rąk czytelników w roku 1988.\nW ciągu dwudziestu pięciu lat, które upłynęły od powstania Orła białego..., zasadnicza struktura wydarzeń zaprezentowana w tej książce nie została zakwestionowana. Pojawiło się kilka zbiorów dokumentów, które uzupełniły obraz epizodów zrekonstruowanych tutaj jedynie na podstawie poszlak. W rozmaitych studiach specjalistycznych rozłożono inaczej akcenty bądź też przedstawiono odmienne interpretacje poszczególnych faz wojny. Polemizowano również z owymi heroicznymi, lecz niekiedy błędnymi przekładami mojej książki, które krążyły w drugim obiegu. Nie ukazało się jednak nic, co skłoniłoby mnie, abym uznał, iż znaczący fragment pracy wymaga korekty. Wprost przeciwnie, po upadku komunizmu swobodny obieg informacji w Polsce i w Rosji potwierdził jedynie wnioski, które zostały sformułowane w zdecydowanie trudniejszych okolicznościach. Jestem przekonany, iż Orzeł biały... może zostać ponownie zaprezentowany polskim czytelnikom w postaci pierwotnej. Chciałbym, aby był czytany nie tylko jako świadectwo poruszających wydarzeń z lat 1919-1920, ale również jako hołd złożony konfraterni wielkich historyków, którzy nauczyli mnie, iż podtrzymywanie ognia historycznej prawdy jest najbardziej szlachetnym powołaniem.\n Śp. Marian Zieliński z Kęt (zm. w 1984 r.).\n Nazwa „don” odnosi się do starszych wykładowców na brytyjskich uniwersytetach (przyp. tłum.).\n Później otrzymał katedrę historii (Regius Professorship) w Oksfordzie. Po polsku ukazała się jego praca Wojna w dziejach Europy, Wrocław 1990.\nKsiążka Normana Daviesa była już opublikowana po polsku w drugim obiegu przez wydawnictwo Przedświt (bez miejsca i roku wydania – według katalogu BJ po 1986 roku) w przekładzie Urszuli Karpińskiej (pseudonim Teresy Remiszewskiej). Tłumaczenie to było mi pomocne w pracy, zwłaszcza podczas weryfikacji części cytatów, za co Autorce pragnę podziękować.\nChciałbym również wyjaśnić, że określeniami „sowiecki” i „radziecki” posługuję się zamiennie w zależności od okresu historycznego (pierwsze pojawia się zasadniczo w okresie przedwojennym, drugie zaś powojennym). Nazwy miejscowe podawane są w formie używanej w czasie opisywanych wydarzeń.\nJESZCZE JEDNA POŻOGA\nW ostatniej fazie pierwszej wojny światowej Europa Wschodnia rozpadła się na kawałki. Stare cesarstwa zostały pogruchotane przez wojnę i rewolucję. Zwłaszcza Rosja znajdowała się w stanie zaawansowanego rozkładu: jej moskiewskie i piotrogrodzkie centrum było „we władzy rad”, a bliższe i dalsze obrzeża w rękach rozmaitych antysowieckich władz lokalnych. Spośród dawnych prowincji carskich niepodległość ogłosiły Finlandia, Estonia, Łotwa, Litwa i Polska; na Ukrainie rządził Dyrektoriat pod niemieckim protektoratem; Kozacy dońscy i kubańscy rządzili się sami; Gruzja, Armenia i Azerbejdżan były w rękach mieńszewików; na Syberii i w Archangielsku panowali „biali”. W podobny sposób rozpadło się cesarstwo austro-węgierskie, którego terytorium zostało podzielone między nowe lub odrodzone państwa: republiki austriacką i czechosłowacką, królestwa Węgier, Jugosławii i „Wielkiej Rumunii”. Wprawdzie pod względem terytorialnym Cesarstwo Niemieckie pozostało niemal nienaruszone, lecz pod względem politycznym przestało istnieć. Car został zamordowany; cesarz i król oraz kajzer abdykowali i uciekli.\nW środku tego kalejdoskopu odrodzona Rzeczpospolita Polska odziedziczyła swoje ziemie nie tylko po Rosji, ale po wszystkich trzech rozczłonkowanych cesarstwach. Jej stolica – Warszawa – była głównym miastem dawnego rosyjskiego Królestwa Polskiego kongresowego; Lwów i Kraków stanowiły główne ośrodki austriackiej Galicji; aż do powstania w grudniu 1918 roku Poznań był niemiecki. Kiedy 11 listopada 1918 roku niemieckie wojsko okupacyjne zostało rozbrojone na ulicach Warszawy, narodziło się nowe suwerenne państwo. Na jego czele stanął Józef Piłsudski – rosyjski rewolucjonista, austriacki generał i polski patriota – świeżo zwolniony z internowania w Niemczech.\nPiłsudski zatriumfował pod koniec roku, w czasie którego mogło się często wydawać, że niepodległość Polski jest równie odległa i nieosiągalna jak kiedykolwiek w poprzednim stuleciu. Polska znajdowała się wszak pod okupacją na pozór niezwyciężonych armii mocarstw centralnych, które odniosły zwycięstwo na wschodzie i aż do lipca utrzymywały inicjatywę na zachodzie. Manifesty i deklaracje w sprawie przywrócenia Polsce niepodległości – ogłoszone 14 sierpnia 1914 roku przez wielkiego księcia Mikołaja, 22 stycznia 1917 roku przez prezydenta Stanów Zjednoczonych Wilsona, 30 marca 1917 roku przez Rząd Tymczasowy w Rosji, a wreszcie 3 czerwca 1918 roku unisono przez rządy aliantów – nie mogły zmienić faktu, że Polska była rządzona z Berlina. Polski Komitet Narodowy w Paryżu nie miał bezpośredniego kontaktu z krajem, którego reprezentantem się mienił. Komisja Likwidacyjna do spraw Królestwa Polskiego w Piotrogrodzie została zamieniona na biuro, którego zadaniem było utrzymywanie kontaktów między władzami sowieckimi w Rosji i niemieckimi w Warszawie. Niemcy wyobrażali sobie przyszłe państwo polskie jako monarchię uzależnioną od mocarstw centralnych, o terytorium ograniczonym do ziem odbitych Rosji. W tym celu powołali do życia Radę Regencyjną, której kompetencje nie wykraczały poza sferę oświaty i sądownictwa. 22 lipca 1917 roku Niemcy aresztowali Piłsudskiego, którego Legiony Polskie walczyły przez pierwsze dwa lata wojny po ich stronie, później jednak odmówiły złożenia wymaganej przysięgi na wierność armiom Niemiec i Austro-Węgier. 3 marca 1918 roku Niemcy zawarły z bolszewikami pokój brzeski, na mocy którego oddały duże obszary polskiego terytorium, w tym Chełmszczyznę na zachód od Buga. Mało kto uświadamiał sobie wtedy, że 123 lata niewoli Polski dobiegają kresu. Mało kto naprawdę wierzył – w Niemczech, w Rosji czy w krajach ententy – że Polska może wywalczyć suwerenność, nawet gdyby pojawiła się taka szansa. Nikt nie przewidział, że Piłsudski potrafi przezwyciężyć beznadzieję ostatnich lat i ambicje bardziej od niego wpływowych i szanowanych rywali. Niemniej jednak to, co niewiarygodne, stało się faktem. 11 listopada 1918 roku, w dniu zawieszenia broni na froncie zachodnim, Piłsudski przybył do Warszawy prosto z twierdzy magdeburskiej. Trzy dni później Rada Regencyjna poprosiła go o przyjęcie funkcji Naczelnika Państwa i wodza naczelnego – tym samym stał się pierwszym niezależnym przywódcą Polski po rozbiorach w XVIII wieku.\nBezpośrednio zawieszenie broni na Zachodzie nie wpłynęło w sposób istotny na sytuację militarną w Europie Wschodniej. Od marca 1918 roku, kiedy to Rosja sowiecka zawarła osobny pokój z Niemcami i Austrią – podpisując traktat brzeski – na froncie wschodnim panował spokój. Armia niemiecka na wschodzie pozostała na swoich pozycjach, patrolując ogromne obszary pozostające nadal pod jej okupacją: Oberkommando-Ostfront, bądź Ober-Ost, rozciągało się na przestrzeni niemal dwóch i pół tysiąca kilometrów od Zatoki Botnickiej po Morze Azowskie. W każdym zakątku tej części świata toczyły się lokalne wojny. Rosja sowiecka walczyła o przetrwanie ze wszystkimi pomniejszymi spadkobiercami imperium na piętnastu frontach naraz. Wszędzie pojawiały się armie „białych”: pod Piotrogrodem wojska Judenicza, na Syberii – Kołczaka, nad Wołgą – Denikina. Alianckie siły interwencyjne miały chronić interesy ententy: brytyjskie w Archangielsku, Murmańsku i na Kaukazie, francuskie w Odessie, amerykańskie i japońskie we Władywostoku. W wielu częściach Rosji, w krajach nadbałtyckich i na Ukrainie toczyły się walki między wszystkimi zainteresowanymi: między „czerwonymi”, „białymi”, „zielonymi”, czyli chłopską partyzantką, a wreszcie z nacjonalistami i Niemcami. Potem zaczęły się ze sobą ścierać młode państwa: Rumunia z Węgrami o Siedmiogród, Jugosławia z Włochami o Rijekę, Czesi z Polakami o Cieszyn, Polacy z Ukraińcami o Galicję Wschodnią, Polacy z Niemcami o Poznańskie. W wielu europejskich miastach powojenne niepokoje społeczne umożliwiły komunistyczne przewroty na modłę sowiecką, które oznaczały następną rundę walk: w listopadzie 1918 roku – w Monachium, w grudniu – w Berlinie, w marcu 1919 roku – w Budapeszcie, w czerwcu – w Koszycach na Słowacji. Kiedy Europa Zachodnia odpoczywała i przygotowywała się do konferencji pokojowej w Wersalu, Europa Wschodnia wybuchła płomieniem licznych pożarów. W noc zawieszenia broni Churchill tak skomentował sytuację w rozmowie z Lloydem George’em: „skończyła się wojna olbrzymów, rozpoczęły się waśnie pigmejów”.\nPoświęcenie szczególnej uwagi jednemu z tych pożarów może się wydawać zbędnym trudem. Wojna polsko-bolszewicka była wszakże zjawiskiem innego gatunku. Jeżeli wszystkie pozostałe konflikty, których Polska była stroną, stanowiły zwyczajne spory graniczne, to wojna z Rosją sowiecką była czymś więcej; jeżeli walki Armii Czerwonej na wszystkich innych frontach stanowiły integralny element rosyjskiej wojny domowej, to front polski miał dalsze konsekwencje. W odróżnieniu od innych konfliktów tego okresu, do których często się ją przyrównuje, wojna polsko-bolszewicka postawiła szersze kwestie: zderzenie ideologii, eksport rewolucji, przyszłość Europy jako takiej. Dlatego też wzbudzała gorętsze emocje współczesnych i zasługuje na głębszą uwagę historyków.\nNiemniej jednak historycy przekonani o tym, że wielkie wydarzenia są następstwem wielkich zapowiedzi, w tym wypadku poczują się zawiedzeni. Była to wszak wojna, której niepozorne początki bynajmniej nie zapowiadały doniosłego punktu kulminacyjnego w roku 1920. W istocie rzeczy wielu historyków w ogóle pominęło milczeniem pierwszy rok wojny. Zarówno w oficjalnej historiografii sowieckiej, jak i w pracach E.H. Carra oraz A.J.P. Taylora „wybuch” wojny polsko-bolszewickiej datowany jest na 20 kwietnia 1920 roku. Pierwszych walk często w ogóle się nie dostrzega bądź się je lekceważy, widząc w nich jedynie utarczki graniczne.\nBłędu tego nie należy minimalizować. Nie da się bowiem wytłumaczyć, dlaczego w 1920 roku dwa wyczerpane narody zdecydowały się stoczyć regularną wojnę, jeśli nie weźmie się pod uwagę wielu starć, do których doszło w roku poprzednim. Dramatyczne wypadki roku 1920 stanowią ogniwo łańcucha wydarzeń zapoczątkowanych bez rozgłosu 14 lutego 1919 roku w Berezie Kartuskiej na Białorusi.\nStwierdzenie, iż wojna może wybuchnąć bez udziału dwóch armii, zakrawa na absurd. Czasem jednak przyczyną wojny bywa bójka między mężczyzną i chłopcem, którzy następnie wzywają na pomoc „swoich”. Można powiedzieć, że w takiej sytuacji armie formują się dopiero po rozpoczęciu działań zaczepnych. Tak właśnie było w wypadku wojny polsko-bolszewickiej. Nikt jej nie planował. Nikt jej nie wypowiedział. Armie, w sensie zorganizowanych i skoordynowanych sił zbrojnych, zostały wezwane na pole bitwy wiele tygodni po tym, jak padły pierwsze strzały. Upłynął ponad rok, zanim obie strony zdały sobie sprawę z tego, że biorą udział w regularnej wojnie.\nW takich okolicznościach trzeba zrezygnować ze zwyczaju praktykowanego przez kronikarzy innych wojen, którzy opisywali wpierw stan nieprzyjacielskich armii u progu konfliktu. Klasyczne relacje dotyczące wojny francusko-pruskiej czy hiszpańskiej wojny domowej rozpoczynają się od porównania tradycji, liczebności, charakteru, wyposażenia i dowództwa wojsk po obu stronach. Lecz w lutym 1919 roku nie doszło na Białorusi do konfrontacji wyraźnie określonych sił. Bolszewicka armia zachodnia była odseparowana od Polaków przez niemiecki Ober-Ost. Armia polska nie została jeszcze formalnie zorganizowana. Wschodnich rubieży nowego państwa strzegły jedynie nieregularne oddziały złożone z miejscowych. Gdyby nie skomplikowana sytuacja polityczna, w której stabilizującą rolę odgrywała nadal armia niemiecka, Polacy i bolszewicy nie mogliby rozpocząć wojny. Rzucili się sobie do gardeł przede wszystkim dlatego, że Niemcy podjęli decyzję o ewakuacji frontu wschodniego.\nTrudno uwierzyć, by w zamęcie pierwszych tygodni 1919 roku ktokolwiek w Rosji sowieckiej bądź w młodej Rzeczypospolitej Polskiej świadomie dążył do sprowokowania międzynarodowego konfliktu na dużą skalę. Rosja ledwie przetrwała drugą zimę blokady i masowego głodu. Lenin sprawował władzę jedynie na obszarze Rosji centralnej, ograniczonym ze wszystkich stron przez potężnych przeciwników, którzy odcinali dostęp do świata zewnętrznego. Nawet gdyby bolszewicy chcieli zaatakować swoich zachodnich sąsiadów, nie byliby do tego fizycznie zdolni.\nSytuacja Polski była niewiele lepsza. Przez cztery lata światowej wojny jej wschodni front przetaczał się przez ziemie polskie tam i z powrotem. Kraj został ogołocony z zasobów ludzkich i materialnych na skutek przymusowych rekwizycji, poboru mężczyzn do wojska, a w wypadku ziem wschodnich – przesiedleń całych grup ludności. Rząd Piłsudskiego w Warszawie sprawował jedynie nominalną władzę nad terytoriami, które objął we władanie. Toczyły się już trzy wojny. W obiegu znajdowało się wciąż sześć bezwartościowych walut oraz zastępy urzędników przejętych w spadku po trzech byłych cesarstwach, co tylko pogłębiało zamęt. Fabryki stanęły. Robotnicy przymierali głodem. Pełno było dezerterów i uciekinierów wojennych, szerzyły się tyfus i przestępczość. W styczniu, po pierwszych wyborach powszechnych do Sejmu, podjęto próbę zamachu stanu. Kompromisowe premierostwo Ignacego Paderewskiego, pianisty, odwlekło kryzys, nie mogło jednak usunąć konfliktów między rozmaitymi frakcjami. Polska oczekiwała od zachodnich aliantów jasnego wytyczenia jej granic. Kierowana przez Herberta Hoovera Amerykańska Administracja Pomocy pomogła powstrzymać głód i choroby. Problemy polityczne pozostały nierozwiązane.\nNiemiecka armia Ober-Ost, uwięziona pomiędzy polską a bolszewicką mizerią, zajmowała trudną pozycję o coraz mniejszej wartości strategicznej. Gdy w marcu 1918 roku tereny te zostały okupowane przez Niemców, Ober-Ost stał się wschodnim szańcem poddanej im Europy: na jego polskich tyłach znajdowała się niemiecka i austriacka strefa okupacyjna, skrzydła zaś ochraniały proniemieckie władze Ukrainy i Litwy. Lecz po upadku Austrii w październiku i wyparciu niemieckich oddziałów ze środkowej Polski w listopadzie Ober-Ost zawisł w próżni – tylko na północy nie został odcięty od linii zaopatrzenia. To, co pozostało, było więc jedynie groteskowym, nitkowatym kadłubem długim na ponad 1500 kilometrów, miejscami nie szerszym niż 80 kilometrów. Sztab tej formacji i jego szef generał Max Hoffmann znajdowali się w Królewcu na terenie Prus Wschodnich. Dwa główne sektory tego odcinka to na północy 10. Armia generała Falkenhayna usytuowana w Grodnie, a na południu Heeresgruppe Kiew. Podstawową arterią komunikacyjną była linia kolejowa Białystok-Brześć Litewski-Kowel-Równe. Jedyne połączenie z Niemcami stanowiły jednotorowe linie łączące Grodno i Białystok z Prusami Wschodnimi. Na całej swojej długości Ober-Ost był wystawiony na równoczesny atak ze wschodu i zachodu. Wcześniej czy później Niemcy musieli się ewakuować.\nOkreślenie momentu ewakuacji przysparzało jednak trudności. Armia niemiecka na wschodzie była wciąż niepokonana i na tym obszarze stanowiła jedyną znaczącą i zdyscyplinowaną siłę. W tym momencie nie było więc nikogo, kto potrafiłby ją wyprzeć. Zachodni alianci nie wiedzieli, jaką decyzję mają podjąć. Odpowiedni artykuł zawieszenia broni stanowił, iż wojska niemieckie znajdujące się na dawnych terenach rosyjskich powinny wrócić do domu, „gdy tylko alianci uznają moment za stosowny”. Francuzi chcieli natychmiastowej ewakuacji, która miała stanowić krok wstępny do rozwiązania wszystkich sił niemieckich. Z kolei Brytyjczycy i Amerykanie uważali, że Niemcy powinni pozostać na swoich pozycjach, aby zapobiec bolszewickiemu najazdowi na Europę.\nSzybko okazało się, że pogrążone w chaosie Niemcy są niezdolne do prowadzenia aktywnej polityki wschodniej. Abdykacja cesarza i przyjęte na Zachodzie warunki zawieszenia broni położyły kres ich ambicjom politycznym. Bunt w Kilonii, komunistyczne rozruchy w Monachium i Berlinie, powstawanie rad żołnierskich w armii niemieckiej – wszystko to sprawiło, iż głównym celem musiało być teraz przywrócenie porządku w ojczyźnie. Szef sztabu Ober-Ost Hoffmann ustąpił w obliczu bardziej palących potrzeb swojego kraju. Rozmowy o wycofaniu podjęto w listopadzie, a w grudniu rozpoczęła się zasadnicza ewakuacja.\nDopiero niedawno wyjaśniono szczegóły i istotę niemieckiej strategii podczas ewakuacji Ober-Ostu. Hoffmann nie chciał prowadzić własnej polityki, o wszystkie decyzje prosił więc Berlin, który z kolei zwracał się do mocarstw alianckich w Paryżu. Polaków i bolszewików traktował z jednakową pogardą. Jako ten, który podyktował warunki traktatu brzeskiego, i jako niepokonany gubernator Wschodu, Hoffmann był przekonany, że po jego odejściu musi nastąpić potop. Zależało mu jedynie na bezpieczeństwie własnych ludzi. Jego stosunki z Polakami były szczególnie niedobre. Czuł się upokorzony, kiedy jego wojska rozbrojono w Warszawie, i zażenowany, kiedy jego żołnierze wzięli krwawy odwet na ludności cywilnej, gdy na Podlasiu próbowano ich rozbrajać. Choć 24 listopada podpisano lokalną umowę dotyczącą ewakuacji niemieckich pozycji na Bugu, to jednak fiaskiem zakończyły się ważne rokowania na temat transportu Heeresgruppe Kiew przez Polskę na Śląsk. Porozumienie osiągnięto dopiero w lutym, kiedy wydarzenia po sowieckiej stronie Ober-Ostu, a zwłaszcza w Wilnie, zmusiły Niemców i Polaków do kompromisu.\nW pierwszym tygodniu 1919 roku w Wilnie miały miejsce dwie rewolucje. W Nowy Rok grupa miejscowych polskich oficerów pod dowództwem generałów Wejtki i Mokrzeckiego dokonała zamachu, ustanawiając Samoobronę. Chodziło im o przeciwstawienie się komunistycznej Radzie Robotniczej, która zamierzała przejąć władzę po wyjściu Niemców z miasta i zdążyła już wydać manifest, ogłaszając się rządem tymczasowym. Oficerowie zaatakowali w nocy budynek partii komunistycznej: prawdopodobnie cztery osoby zginęły, pięć popełniło samobójstwo, a siedemdziesiąt sześć aresztowano. Cztery dni później Samoobrona straciła władzę, kiedy od strony Smoleńska wkroczyła do miasta bolszewicka Armia Zachodnia, aby udzielić wsparcia Radzie Robotniczej. Taki obrót wydarzeń był równie nieznośny dla Piłsudskiego, rodowitego wilniuka, jak i dla Hoffmanna, którego wojska wycofały się przedwcześnie w popłochu. Przedstawiciele Polski i Niemiec, wyposażni w rządowe pełnomocnictwa, spotkali się 5 lutego w Białymstoku, gdzie podpisali porozumienie ewakuacyjne. Zgodnie z artykułem piątym umowy, dziesięć batalionów polskich, to znaczy około dziesięciu tysięcy ludzi, miało przekroczyć linie niemieckie w rejonie Wołkowyska i zająć front bolszewicki. Artykuł czwarty stanowił, że Niemcy mają przejściowo kontrolować okolicę Suwałk aż do zakończenia ewakuacji.\nNiektórzy komentatorzy zarzucają Hoffmannowi prowadzenie podwójnej gry: miałby nakłaniać bolszewików do ekspansji na zachód, a Polaków na wschód – w nadziei, iż skorzysta na konflikcie między nimi. Stanowisko to jest wydumane. W owym czasie Hoffmann nie miał wielkiego pola manewru. Niemieccy podoficerowie brali urlopy, aby szkolić miejscowych czerwonogwardzistów; z kolei oficerowie od dawna pozostawali w kontaktach z siłami antybolszewickimi. Kiedy ogłoszono decyzję o ewakuacji, Ober-Ost musiał upaść.\nApologeci polscy i sowieccy przedstawiają diametralnie różne interpretacje ewakuacji Ober-Ostu. Polscy historycy mówią o „napaści” bolszewików na Kresy, tak jakby należały one do Polski. Historycy sowieccy mówią o „polskich agresorach”, tak jakby Kresy należały do Rosji sowieckiej. Oba stanowiska są bezpodstawne. W 1919 roku Kresy nie „należały” do nikogo, chyba że do ludności miejscowej, której ani Polacy, ani Sowieci nie mogli w żaden sposób zapytać o zdanie. Prawdą jest, że bolszewicy ruszyli pierwsi na Ober-Ost, tworząc 16 listopada 1918 roku Armię Zachodnią, która zajęła Mińsk i Wilno, zanim jeszcze wojska polskie wykonały jakikolwiek ruch. 12 stycznia 1919 roku sowieckie Naczelne Dowództwo nakazało „rozpoznanie w głąb” aż po Niemen i Szczarę, a 12 lutego aż po Bug. Wątpliwe jednak, czy operacja ta – o kryptonimie „Cel Wisła” – miała skończyć się podbojem Warszawy przez bohaterską Armię Czerwoną. Jej nazwa na to wskazuje. Niemniej jednak niesłychanie hipotetyczna forma rozkazów i wyjątkowo niepewna sytuacja Armii Zachodniej sugerują coś przeciwnego. Zapewne kryptonim nie był niczym więcej niż sloganem podyktowanym przez rewolucyjną brawurę. Choć Sowieci mogliby kontynuować ofensywę, gdyby nie napotkali oporu, to jednak bez wątpienia chodziło im raczej o rozpoznanie szans niż o realizację jakiegoś wielkiego planu. Rząd w Warszawie potraktował wszakże kryptonim jako dowód intencji i w tym duchu 28 grudnia Piłsudski telegrafował do Clemenceau. Jednakże Polacy nie mieli zbyt wielkich podstaw ku temu, aby się oburzać. Piłsudski przyznałby pierwszy, że i on wysłałby swoją armię na Ober-Ost w listopadzie lub w grudniu, gdyby tylko okoliczności mu na to pozwoliły.\nTak czy owak, w wyniku ewakuacji wojsk niemieckich powstała próżnia, w którą samorzutnie wtargnęły jednostki polskie i sowieckie. Żadna ze stron nie potrzebowała zachęty. Polacy poszli naprzód 9 lutego. Zgrupowanie Północne ruszyło główną linią kolejową na Baranowicze; Zgrupowanie Południowe natarło w kierunku Pińska. Sowiecka Armia Zachodnia wyruszyła już ze swoich nowych baz w Mińsku i w Wilnie. Do zderzenia doszło 14 lutego o siódmej rano, kiedy kapitan Mienicki z polskiego oddziału wileńskiego poprowadził pięćdziesięciu siedmiu żołnierzy i pięciu oficerów na miasteczko Bereza Kartuska. Okazało się, iż jest ono w rękach bolszewików. Po krótkim starciu osiemdziesięciu krasnoarmiejców trafiło do niewoli. Wojna polsko-bolszewicka się rozpoczęła.\nWprawdzie bezpośrednią przyczyną walk była ewakuacja Ober-Ostu, ale w rzeczywistości istniały głębsze powody wojny. Od momentu, kiedy powstała nowa Polska, jakiś rodzaj konfliktu między nią a Rosją bolszewicką – choć niekoniecznie konflikt militarny – był nader prawdopodobny.\nTrudno dziś sobie wyobrazić, jak drogie sercom poprzednich pokoleń Polaków były Kresy Wschodnie. Kiedy Adam Mickiewicz – największy polski poeta i jedyny rywal Puszkina o laur Muzy Słowiańskiej – opiewał swoją ojczyznę, nie pisał o Warszawie czy o Krakowie, ale o Litwie:\nKiedy opiewał wspaniałości natury, myślał o wielkiej urodzie Kresów. Kiedy wołał „Kochajmy się!”, to ten sławny cri de coeur był wezwaniem do harmonii między licznymi kresowymi narodami i stanami. Henryk Sienkiewicz rozpalił serca Polaków swoimi opowieściami rycerskimi, które pełne były scen z życia Kozaków w XVII-wiecznej Polsce. Tak jak niejeden wielki „Anglik” okazuje się Irlandczykiem lub Szkotem, tak samo niejeden wielki „Polak” – na przykład Mickiewicz, Słowacki czy Kościuszko – okazuje się Litwinem.\nDawna Polska – od 1386 roku aż do ostatniego rozbioru w roku 1795 – stanowiła wspólnotę narodów, tak jak od 1603 roku Anglia i Szkocja: Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie były rządzone przez jednego króla, a potem przez jeden parlament. Rzeczpospolita Obojga Narodów rozciągała się od Bałtyku aż po Morze Czarne, od Odry aż po Dniepr, a jej terytorium zamieszkiwało tuzin nacji, które cieszyły się tu większą wolnością niż gdziekolwiek w krajach sąsiednich. Rzeczpospolita była przedmurzem chrześcijaństwa, walcząc z Turkami i Tatarami w obronie wiary i z Moskalami o władzę nad stepami. Kiedy w 1918 roku Polacy odzyskali niepodległość, ich ulubionymi autorami byli Mickiewicz i Sienkiewicz, a jedyną Polską, jaką znali, była dawna Rzeczpospolita, której serce biło na Kresach.\nRównież bolszewicy mieli powody, dla których im na Kresach zależało. Źródłem ich uczuć nie był jednak ani patriotyzm, ani romantyzm – tymi sentymentami pogardzali – ale marksistowska doktryna, zgodnie z którą Kresy stanowiły pomost łączący Rosję z Europą, po którym rewolucja bolszewicka będzie musiała przejść, jeśli ma się rozprzestrzenić i przetrwać. Doktryna głosiła, że rewolucja w Rosji upadnie, jeśli nie zostanie wsparta przez rewolucje na Litwie, w Polsce i przede wszystkim w Niemczech. Wielu bolszewików znało Kresy z dzieciństwa. Komisarz wojenny Trocki urodził się pod Korsuniem, twórca Czeka Feliks Dzierżyński – niedaleko Wilna, Karol Radek – we Lwowie.\nPolskie plany kresowe występowały w dwóch wariantach: „inkorporacyjnym” i „federacyjnym”. Zwolennikiem „inkorporacji” Kresów był Roman Dmowski, przywódca Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego, założyciel Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu i szef delegacji polskiej na konferencję pokojową. Wariant ten polegał na przyłączeniu do Polski wszystkich ziem w obrębie granic Rzeczypospolitej z 1772 roku i nie przewidywał specjalnego traktowania obszarów, na których Polacy stanowią mniejszość. Z kolei wariant federacyjny, popierany przez Piłsudskiego, zakładał, iż innym nacjom zamieszkującym Kresy przysługują własne instytucje polityczne. Piłsudski dowodził, że Polska – jako państwo najsilniejsze – ma obowiązek zagwarantować wszystkim narodom na tym obszarze warunki do samostanowienia. Był przekonany, że wszystkie państwa kresowe – od Finlandii po Kaukaz – dobrowolnie przystąpią do demokratycznej federacji, jeśli tylko zapewni im się swobodę wyboru. Nie trzeba dodawać, że plany te zupełnie nie uwzględniały zamiarów i aspiracji Moskwy.\nBolszewicy uważali swoje zachodnie kresy za znakomite miejsce do przeprowadzenia politycznego eksperymentu – mimo iż ich panowanie było tu nadzwyczaj niepewne. Wychodzili bowiem z założenia, że na skutek procesów historycznych proletariat rychło zdobędzie wszędzie władzę, a uwiąd państw narodowych doprowadzi do powstania ogólnoświatowej wspólnoty komunistycznej. Potrafili jednym tchem głosić zasady narodowego samostanowienia i komunistycznego internacjonalizmu – w przekonaniu, że pierwsze nieuchronnie wiedzie do drugiego. Musieli jednak zdecydować, czy na zacofanym obszarze mają podjąć próbę przyspieszenia biegu dziejów, czy raczej powinni pozostawić go własnemu losowi. Z kolei ich przeciwnicy musieli zgadnąć – przy założeniu, że rozumieli bolszewicki tok myślenia – jak trwała okaże się dana deklaracja Sowietów. Przywódcy bolszewiccy, na przykład, wielokrotnie zapewniali, iż uznają niepodległość Polski. Zarazem jednak jawnie wspomagali internacjonalistycznych komunistów polskich, którzy stawiali sobie za cel upadek Rzeczypospolitej. Większość obserwatorów uważała więc bolszewickie deklaracje za mydlenie oczu. Podejrzewano, że w praktyce sowiecka „niepodległość” oznacza jedynie autonomię w ramach imperialnej federacji, gdzie scentralizowane rządy jednej partii ograniczyłyby narodowe swobody do obszaru szkolnictwa oraz nazewnictwa ulic. Podejrzenia te potwierdziło proklamowanie Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej w styczniu 1919 roku oraz analogicznej Republiki Litewsko-Białoruskiej w lutym tegoż roku. Za granice Polski bolszewiccy przywódcy uważali granice carskiej Kongresówki. Byli na razie gotowi tolerować jakąś formę polskiej państwowości na zachód od Buga; zakładali jednak, że na wschód od Buga odziedziczą włości carów. Nie trzeba dodawać, że zupełnie nie liczyli się z planami i aspiracjami Warszawy.\nPo obu stronach głębokiej ideologicznej przepaści rodziły się diametralnie przeciwstawne plany. Rosja sowiecka została stworzona przez marksistowskich idealistów, którzy odrzucili zasady tradycyjnych społeczeństw europejskich. Polska powstała z udziałem pokolenia polityków, których wyłącznym celem była pełna realizacja tych zasad w niepodległym państwie polskim. Od listopada 1917 roku Rosja sowiecka znajdowała się w rękach dyktatury, która świadomie dążyła do likwidacji religii, własności prywatnej, klas społecznych oraz „burżuazyjnej” suwerenności. Natomiast Rzeczpospolita Polska była demokracją parlamentarną i krajem tak głęboko religijnym, iż szedł w zawody z Hiszpanią o tytuł „kraju najbardziej katolickiego”; u jej steru znajdowali się ludzie, dla których fundamentem społeczeństwa był Kościół, własność prywatna, interesy klasowe i patriotyzm. Natchnieniem bolszewików była duma z narodzin pierwszego na świecie państwa socjalistycznego. Natchnieniem Piłsudskiego były romantyczne ideały z przeszłości. Trudno było oczekiwać pokojowego współistnienia obu światopoglądów.\nNapięcia wynikające z różnic ideologicznych pogłębiała jeszcze tradycja historyczna. Rosja i Polska były sobie tradycyjnie wrogie. Rosjanie uważali Piłsudskiego za spadkobiercę polskich panów, którzy w roku 1611 podbili Moskwę, do 1662 roku władali Kijowem, a potrafili jedynie zaprowadzać pańszczyznę i wszczynać bunty. Z kolei Polacy uważali Lenina za nowego cara, którego jedynym celem było wpędzenie ich znów w niewolę. W lutym 1919 roku zarówno Rosja, jak i Polska były państwowymi oseskami: pierwsza miała szesnaście miesięcy, druga ledwie cztery. Obie odczuwały chroniczny niepokój, nie mogły złapać oddechu i łatwo podnosiły wrzask. W opinii seniorów europejskiej rodziny żadne z tych niemowląt nie miało pożyć długo. W kręgach konserwatywnych Rosję sowiecką uważano za poroniony płód, którego trwanie przy życiu było niewytłumaczalnym dopustem bożym; Polskę z kolei uznawano za chorowitą znajdę – niezdolną do wysiłku i samodzielności. Przywódcy Rosji i Polski, dotknięci do żywego, przeciwstawiali tym opiniom fantastyczne wizje ekspansji: pierwsi w postaci planu rychłej rewolucji światowej, drudzy w formie projektu zdobyczy terytorialnych. Zamierzenia te musiały się ze sobą zderzyć. Wszak sprzeczne poglądy łatwiej prowadzą do konfliktu wśród sąsiadów niż dalekich krewnych. Szczególnie że na terytorium sowieckim znajdowało się 800 tysięcy Polaków: żołnierzy, więźniów, zesłańców. Z kolei wielu obywateli polskich, zwłaszcza wśród niespokojnego proletariatu Warszawy i Łodzi, podchwytywało idee bolszewickie. Obie ideologie konkurowały ze sobą o umysły sąsiednich narodów, które nadal nie miały ustalonych granic.\nNapięcia podsycała jeszcze izolacja dyplomatyczna. W owym czasie Rosja sowiecka była traktowana przez świat jako przypadek politycznej wścieklizny – każdy kontakt z nią był uznawany za ryzyko. Rząd polski nie miał pewności, czy stosunki z Sowietami są w dobrym tonie. Niemiecki Ober-Ost przeszkadzał w bezpośredniej komunikacji. Nie było stosunków handlowych, połączeń telegraficznych i kolejowych. Warszawa mogła rozmawiać z Moskwą jedynie za pomocą prymitywnej radiostacji, która nie gwarantowała poufności i nie zawsze działała. W ciągu czterech miesięcy poprzedzających wybuch konfliktu nie nawiązano prawdziwego dialogu, choć podjęto kilka wstępnych prób. W październiku 1918 roku – zanim jeszcze Polska ogłosiła niepodległość – sowiecki komisarz spraw zagranicznych Cziczerin zaproponował wysłanie do Warszawy swojego ambasadora. Jego wybór padł na Juliana Marchlewskiego. Rozmowy z Leonem Wasilewskim, pierwszym polskim ministrem spraw zagranicznych, cechował jednak zupełny brak zaufania po obu stronach. Wasilewski odmówił dyskusji o dyplomacji, zanim Rosjanie nie zwolnią z więzienia przewodniczącego moskiewskiej Komisji Likwidacyjnej do spraw Królestwa Polskiego Aleksandra Lednickiego. Potem sprzeciwił się obecności polskich jednostek w Armii Czerwonej, zwłaszcza gdy używano ich przeciw Samoobronie w Wilnie. Z kolei Cziczerin wskazywał na obecność polskich oddziałów w rosyjskich „białych” armiach i zaprotestował przeciw wymordowaniu z premedytacją przez Polaków misji Sowieckiego Czerwonego Krzyża. Misja ta, kierowana przez polskiego komunistę Bronisława Wesołowskiego, przybyła do Warszawy 20 grudnia, aby wynegocjować repatriację rosyjskich jeńców wziętych do niewoli w wojnie światowej. Jej członkowie zostali natychmiast aresztowani pod zarzutem szerzenia wywrotowej propagandy i formalnie wydaleni z kraju. Lecz na ostatnim etapie podróży do linii demarkacyjnej zostali wywleczeni z pojazdu przez polskich żandarmów, zaciągnięci do lasu i rozstrzelani. Wesołowski zginął wraz z trzema towarzyszami; jeden z członków misji, udając martwego, zdołał jednak uciec i opisał Cziczerinowi przebieg wypadków. Incydent ten, który miał miejsce 2 stycznia 1919 roku, popsuł szanse dwóch innych misji: sowieckiej delegacji handlowej, kierowanej przez byłego członka PPS-u Wincentego Jastrzębskiego, oraz polskiej misji politycznej pod przewodnictwem Aleksandra Więckowskiego, która nie zdołała dotrzeć do Moskwy przed rozpoczęciem walk. Więckowski wręczył Cziczerinowi list od Polskiej Partii Socjalistycznej, który zawierał propozycję przeprowadzenia wolnych wyborów na Kresach. Kiedy Cziczerin wyraził zgodę, z propozycji nagle się wycofano. Najwidoczniej nie miała aprobaty Piłsudskiego. Pięć miesięcy sporadycznych negocjacji nie doprowadziło do niczego, nawet do nawiązania stosunków dyplomatycznych. Ostatecznie Więckowski wrócił do domu 25 kwietnia z pustymi rękami.\nArena, na której miała się rozegrać wojna polsko-bolszewicka, mogłaby uchodzić za raj dla generałów. Wschodnia część Niziny Północno-europejskiej ma wiele cech pozwalających na wypróbowanie umiejętności polowych żołnierzy, a jednocześnie nie ma tu wyraźnych barier, które ograniczałyby ruchy wojsk. Na zachód od Uralu, w osi poziomej, nie ma tu żadnych przeszkód naturalnych. W rzeczywistości jednak (by pozostać przy metaforze) jest to raczej piekło: najwięksi dowódcy, jacy kiedykolwiek rzucili tu na szalę swoje losy – między innymi Karol XII ze Szwecji i Napoleon Bonaparte – zostali upokorzeni.\nNiektóre obszary tego terytorium, rzecz jasna, mniej sprzyjają manewrom wojskowych. Obrzeża północne stanowią część polodowcowej krainy jezior, która rozciąga się na przestrzeni tysiąca kilometrów od Mazowsza wokół Warszawy do Wyżyny Wałdajskiej niedaleko Moskwy. Teren ten jest usiany niezliczonym mnóstwem niewielkich jezior, porozdzielanych przez porośnięte sosną moreny. Duże formacje muszą więc rozdzielać szyki i wtedy przekonują się, jak trudno utrzymać tu łączność między poszczególnymi oddziałami.\nW centrum tego obszaru znajduje się ponad 150 tysięcy kilometrów kwadratowych Polesia, tak zwane Bagna Prypeci. Wbrew obiegowym wyobrażeniom, nie są to jednak nieprzebyte moczary, ale rozległe dorzecze, gdzie łączą się ze sobą niezliczone strugi, stawy i kanały otoczone przez bujne łąki, brzeziny i wiklinowe zarośla. Krajobraz urozmaicają piaszczyste wrzosowiska porośnięte karłowatą sosną, dębowe lasy, błota i torfowiska. Świetny teren do polowań na kaczki, ale nie dla armii w marszu. Niewiele osad, słabe zaopatrzenie i zupełny brak utwardzonych dróg.\nPo obu stronach Polesia rozciągają się dwie wyżyny. Nigdzie nie wznoszą się wyżej niż 360 metrów, ale to wystarczy, aby całkowicie odmienić ukształtowanie terenu. Szerokie rzeki przecinają tu co pewien czas długie płaskie wzgórza. Żołnierz, maszerujący godzinami pomiędzy jednym niskim pasmem a drugim – skąd widać nieograniczony horyzont – tylko sporadycznie mija drewniane chaty przycupnięte obok pasa uprawnej ziemi. Są tu ogromne połacie lasów i wrzosowisk; niektóre z nich, takie jak Puszcza Białowieska, to odwieczne i dziewicze ostępy: „królestwo zwierza” swobodnie przemierzane przez wilki i żubry. Na obszarze północnym – między pojezierzem a Polesiem – biegnie linia kolejowa i szosa, które łączą Warszawę z Moskwą przez Brześć, Mińsk, Borysów i Smoleńsk. Obszar południowy – między Polesiem a Karpatami – rozciąga się od Wisły po Dniepr, obejmując Kraków, Lwów i Kijów. Każda armia idąca z Polski do Rosji zawsze pomaszeruje przez jedną z tych wyżyn. Aby dotrzeć do Smoleńska bądź Kijowa, będzie musiała pokonać około 650 kilometrów. Również armia rosyjska idąca na Europę musi przebyć tę samą wyczerpującą trasę, zanim dotrze do pierwszych polskich osiedli.\nNaturalny układ tych terenów daje osobliwy efekt strategiczny. Rozległy klin Polesia swoim ostrzem skierowany jest na zachód, a podstawą opiera się na wschodzie. Zatem armia idąca z Rosji musi rozdzielić się na dwie odrębne kolumny, maszerujące po obu stronach trójkąta, podczas gdy armia broniąca Polski może operować jako jedna całość, której punktem newralgicznym będzie Warszawa lub Brześć. Kiedy armia rosyjska dociera do Polski, główna masa wojsk obronnych nadal rozdziela obie kolumny i tym samym uniemożliwia skoordynowany atak. Dowództwo polskie w pełni zdawało sobie sprawę z tego atutu i w 1920 roku wykorzystało go do maksimum.\nElement nieprzewidywalności do żołnierki na Kresach wnosi pogoda. Panuje tu klimat skrajności: mrozy do czterdziestu stopni zimą i doskwierające upały do czterdziestu stopni latem. Żołnierz bez ciepłych butów i kożucha może tu zimą stracić palce u stóp i rąk w jedną noc. Jego najgorszym wrogiem nie jest jednak mróz. Żołnierze mogą skutecznie walczyć w bardzo niskich temperaturach, jeżeli tylko są ciepło ubrani, a grunt jest wystarczająco twardy. O wiele trudniej znieść im gwałtowne zmiany pogody: nagły wiatr od wschodu może zmrozić łagodny jesienny dzionek z syberyjską bezapelacyjnością; nagła burza z zachodu może zamienić twardą pokrywę śnieżną w grząskie błoto i lodowate potoki. W grudniu 1812 roku taka właśnie burza roztopiła w ciągu minut Berezynę, która zalała pozostałości napoleońskiej Grande Armée. Roztopy i powodzie stanowią większe zagrożenie dla wojsk niż śnieg czy lód; dlatego właśnie wiosna jest jedyną porą roku, kiedy trzeba przerwać działania wojenne. Zawsze w marcu i na początku kwietnia błoto pozwala dyplomacji złapać drugi oddech.\nLudność tego ogromnego obszaru – do którego przez wieki zgłaszali pretensje zarówno Rosjanie, jak i Polacy – nie była ani rosyjska, ani polska. Chłopstwo było na północy litewskie, w centrum białoruskie, a na południu ukraińskie. Miasta były w przeważającej mierze żydowskie, ponieważ tu właśnie cesarstwo rosyjskie wyznaczyło Żydom strefę osiedlenia. Pozycja Polaków na Kresach była słaba pod względem liczebności, ale silna pod względem społecznym i kulturalnym. Stanowili oni trzon magnaterii – wywodzącej się jeszcze ze średniowiecznych zdobywców – oraz najzamożniejszego mieszczaństwa. Wilno i Lwów były polskimi wyspami na obcym morzu. W tych stronach nie było prawie rodowitych Rosjan.\nNa Kresach, co trzeba podkreślić, narodowość nie znaczyła wiele. Ludzi odróżniały religia i język. Badacz, który w 1920 roku zapytał białoruskiego wieśniaka o jego narodowość, otrzymał następującą odpowiedź: „Ja katolik i tutejszy”. Wszyscy byli poddanymi cara; nikt oprócz Polaków nie miał żywych tradycji odrębnej egzystencji narodowej, na których można by oprzeć nowy ład. Ruchy narodowe na Litwie, Białorusi i zachodniej Ukrainie były kierowane przez garść intelektualistów, „którzy mogliby zmieścić się na jednej małej sofie”, by zacytować Namiera. Nacjonalizm polski i wielkorosyjski były tu jednakowo obce.\nWojna na Kresach miała specyficzny charakter. Efektem rozległości teatru działań i niemożności skutecznego obsadzenia go wojskiem było to, że armie skupiały się na konkretnych, ograniczonych celach: rzekach, torach kolejowych i miasteczkach. Rzeki były jedynymi naturalnymi liniami obronnymi. Berezyna służyła Sowietom za fosę przez całą zimę 1919 roku, Wisła była ostatnim okopem Polski w roku 1920. Linie kolejowe stanowiły jedyną skuteczną sieć komunikacyjną; tylko one umożliwiały zaopatrzenie wojsk. Podrzędne węzły kolejowe, takie jak Baranowicze czy Mozyrz, były więc obiektem zażartych walk. Z braku ośrodków przemysłowych bądź elektrowni odosobnione miasteczka stanowiły często jedyny cel militarny. Tylko one dawały obietnicę grabieży i schronienia, dostarczały jedynego namacalnego dowodu zwycięstwa tam, gdzie armie były niczym kamyki wrzucone w ocean.\nZe względów zarówno psychologicznych, jak i logistycznych walki toczyły się zrywami, przemieszczając się z jednego miasteczka do drugiego, być może sto kilometrów dalej, niczym iskry, które nabierają energii, zanim przeskoczą między końcami przewodów. Działania przenosiły się wzdłuż linii komunikacyjnych w generalskim berku – tam i z powrotem między stacjami kolejowymi. Układ terenu dyktował warunki. Potrzebne były umiejętności zwiadowcy i harcownika, a tylko niekiedy naga siła zmasowanych batalionów. W tym kontekście Piłsudski mówił o „strategii wilka i cietrzewia”. Linia frontu była zbyt wąska, aby nadawała się do skutecznej obrony. Flanki były zawsze odsłonięte. Atak był łatwy, wycofanie się – zawsze możliwe. Udanie rozpoczęta ofensywa mogła się toczyć setki kilometrów siłą bezwładu. Kiedy więc historyk pisze o „generalnej ofensywie” i o „natarciu szerokim frontem”, upraszcza opis tysiąca pojedynczych starć. Działania wojenne na Kresach były z natury rzeczy lokalne i fragmentaryczne, pełne zrywów i chaosu. Aby uchwycić tę specyficzną atmosferę, trzeba odwołać się do wspomnień świadków i do opisów literackich. Szczęśliwym trafem opowiadania Izaaka Babla, bolszewickiego kawalerzysty uczestniczącego w kampanii polskiej, są jednym i drugim:\nTrzydziestego pierwszego przeszliśmy do natarcia pod Cześnikami. Szwadrony zgromadziły się w lesie obok wsi i o szóstej rano ruszyły na nieprzyjaciela. Nieprzyjaciel oczekiwał nas na wzgórzu, do którego było trzy wiorsty jazdy. Przegalopowaliśmy trzy wiorsty na znużonych do cna koniach i kiedyśmy wpadli na szczyt wzgórza, zobaczyliśmy zamarły mur czarnych mundurów i pobladłych twarzy. To byli Kozacy, którzy zdradzili nas na początku polskiej wojny i zostali uformowani w brygadę pod dowództwem esauła Jakowlewa. Ustawiwszy jeźdźców w czworobok, esauł czekał na nas z gołą szablą. W jego ustach błyszczał złoty ząb, czarna broda leżała na piersi jak ikona na nieboszczyku. Karabiny maszynowe przeciwnika szyły z dwudziestu kroków, ranni zwalili się w naszych szeregach. Stratowały ich kopyta naszych koni i zderzyliśmy się z nieprzyjacielem, ale czworobok jego ani drgnął, więc rzuciliśmy się do ucieczki. W ten sposób sawinkowcy osiągnęli nietrwałe zwycięstwo nad szóstą dywizją.\nPrzeciwnicy Babla znosili podobne trudy i przeżywali podobne nastroje:\n5 VIII 1920\nLas pod Brodami\nJestem w tej chwili tak zmęczony, że nie mogę bardzo myśli zebrać – nie wiem, od czego zacząć – tyle nocy nieprzespanych, ciągle ten huk i terkot.\nWyglądamy wszyscy jak prorocy – wychudli, obrośnięci, niewyspani.\nCo ja bym dał, żeby tak w tej chwili znaleźć się w Kielcach -\nParę dni temu w bitwie pod Mikołajowem, na naszym prawym skrzydle, Bolszewicy rozbili szwadron 11 pułku ułanów i zarąbany został Lolek Garbiński [...] dostał szablą w skroń. Tak ludzie giną jak muchy. Najgorsza rzecz z rannymi – do kolei 100 km, upał, automobili nie ma, podwód również. Mój gródecki bezpośredni dowódca pchor. Bogusławski [...] urwał mu granat stopę, w dwa dni umarł na zakażenie [...].\nZdobywamy Łopatyn o godzinie 11 w nocy – rozkwaterowani zasypiamy, konie rozsiodłane – naraz odzywa się z 10 kulomiotów ze wszystkich stron, z każdego ogródka strzały, ledwie że prawie bez strat wycofaliśmy się – całą noc staliśmy w ławach naokoło miasta gotowi do szarży, a później do południa znowu zdobywaliśmy ten sam Łopatyn – od południa przez trzy godziny w pieszym szyku zdobywaliśmy most na Styrze – trzy razy mieliśmy most w rękach i dopiero za czwartym razem na stałe – eo ipso całą noc w pogotowiu, aby go utrzymać itd., itd., i tak co dzień, co dzień, co dzień po kilku ubywa z szeregu.\nKażą iść konie czyścić -\nCałuję rączki Kochanym Rodzicom, proszę nie zapominać o mnie i Braci uściskać [...]\nkochający syn Kazik\nOgólne opisy pomijają specyfikę ludzkich losów. Po polskiej stronie można wskazać na nastoletnich ochotników – jeszcze w studenckich czapkach, niezdolnych udźwignąć ciężkich angielskich karabinów; pułkownika – „buchającego honorem uszami i nozdrzami”, który wolał przebić się szpadą, niż poddać bolszewikom; jeńców rozbierających się na śniegu do bielizny, żeby bolszewicy nie mogli rozpoznać i rozstrzelać oficerów. Po stronie sowieckiej można odwołać się do naszkicowanych przez Babla portretów: komendanta dywizji Pawliczenki – pastucha z Kubania, który pojechał do domu specjalnie po to, żeby zatłuc swojego pana; rannego anarchisty Sidorowa, który marzył o słońcu Italii i zamierzał zdezerterować po raz piąty; kozaka Pryszczepy: „cham, ale nie natrętny, wylany z partii, przyszły gałganiarz, niefrasobliwy syfilityk, bałaguła”, który z zemsty wieszał psy, palił krowy i mordował staruszki. Równie barwnymi postaciami byli cywile: stary Gedali z Żytomierza, w cylindrze i z pejsami, który mówił „tak” rewolucji i „tak” szabasowi; Romuald, wikary i kastrat, „który na pewno zostałby biskupem, gdyby nie był szpiegiem”, „który zwracał się do nas «towarzysze»” i o którym pisze Babel: „obojętnie [go] zastrzeliliśmy”.\nBez wątpienia, na wojnie polsko-bolszewickiej walczono bezpardonowo. Polacy często rozstrzeliwali pojmanych komisarzy. Sowieci rozstrzeliwali schwytanych oficerów, a księżom i dziedzicom podrzynali gardła. Obie strony niejednokrotnie mordowały Żydów. Okrucieństwo niejako wisiało w powietrzu. Żołnierz żył w nieustannym chaosie i zagrożeniu. Rzadko znajdował schronienie w wygodnym okopie lub odzyskiwał pewność siebie na łonie swojego pułku. Częściej był sam – w lesie lub na warcie gdzieś na skraju wsi – nie wiedząc, czy nagły atak nastąpi z przodu czy też z tyłu; nie wiedząc, czy linia frontu przesunęła się w przód czy może wstecz. Zasadzki i wypady wzbudzały panikę i zachęcały do odwetu. Spotkania z nieprzyjacielem były rzadkie, ale krwiożercze.\nŚwieżo upieczona Litewsko-Białoruska Republika Rad – w skrócie: Lit-Bieł – nie była w lutym 1919 roku dobrze przygotowana do wojny ani pod względem politycznym, ani militarnym. Czołową postacią na tym obszarze był nietuzinkowy Ormianin Aleksander Miasnikow, który przewodził tu ruchowi komunistycznemu od momentu, kiedy w marcu 1917 roku pojawiły się pierwsze „frontowe rady”, aż do upadku Lit-Bieła w kwietniu 1919 roku. Wraz z Michaiłem Frunzem Miasnikow zorganizował w 1917 roku Komitet Frontowy w Mińsku, który przekonał do sprawy rewolucji miejscowe oddziały carskie, a w lipcu powstrzymał oddziały generała Korniłowa maszerujące na Piotrogród, gdzie miały dokonać prawicowego zamachu stanu. Po rewolucji październikowej Miasnikow został przewodniczącym Rady Komisarzy Narodowych Obszaru Zachodniego oraz dowódcą sowieckiej Armii Zachodniej. Na początku 1918 roku zorganizował opór przeciw antybolszewickim oddziałom generała Dowbora-Muśnickiego, ale jego kampanię przerwała niemiecka okupacja. Dowbór-Muśnicki, który trzymał w swoim ręku Mińsk, został internowany przez Niemców; Miasnikow wycofał się do Smoleńska. Na zachodzie władza Sowietów była nadzwyczaj krucha. Bolszewicy z trudem zachowywali przewagę – nawet wśród bratnich rewolucjonistów. Jeszcze długo po ich zwycięstwie w Piotrogrodzie w mińskiej radzie większość mieli mieńszewicy i eserzy. W listopadzie 1917 roku Miasnikow przeżył tylko dlatego, że jego przyjaciele na wschodzie wysłali mu na pomoc pociąg pancerny. Bolszewicy byli górą, ponieważ stanowili jedyną frakcję, która potrafiła kierować armią.\nSowiecka Armia Zachodnia (16. Armia) miała garnizon w Smoleńsku i składała się z czterech części: Pskowskiej (Litewskiej) Dywizji Piechoty, 17. (Witebskiej) Dywizji Strzeleckiej, „Zachodniej Dywizji Strzelców” oraz oddziałów 2. Obszaru Obrony Frontu. Pod koniec 1918 roku cała armia liczyła jedynie 19 tysięcy ludzi. Brak było artylerii i kawalerii – ogółem wszystkie oddziały posiadały 8 dział i 261 koni. W następnych miesiącach liczebność armii wzrastała w wyniku poboru i mobilizacji zdolnych do służby członków partii, osiągając pod koniec lutego 46 tysięcy ludzi. Ale i tak siły te – zarówno pod względem wielkości, jak i jakości – nie były wystarczające do utrzymania obszaru o rozmiarach Anglii i Walii łącznie. Rekruci nadawali wojsku charakter czerwonej gwardii: byli przydatni do patrolowania okolicy, ale trudniej ich było użyć w działaniach ofensywnych bądź akcjach zakrojonych na szerszą skalę. Centralny Komisariat Wojny Trockiego przywiązywał do 16. Armii najmniejsze znaczenie. Na razie potencjalny konflikt z Polską był bowiem na drugim planie.\n12 lutego 1919 roku Joakim Wacetis, sowiecki naczelny wódz, przekształcił Front Północny w Dowództwo Zachodnie. Tym sposobem Armia Zachodnia i operacje w Estonii oraz na Litwie, które nadal uważał za najważniejsze, znalazły się pod jedną komendą. W pierwszym rozkazie, opisującym zadania nowego frontu, Wacetis wymienił „rozpoznanie w głąb” aż do Tylży, Brześcia, Kowla i Równego. Nakazał również szczególną ochronę głównych węzłów kolejowych, to znaczy Wilna, Lidy, Baranowicz i Łunińca.\nW ramach Armii Zachodniej specjalną rolę odgrywała Zachodnia Dywizja Strzelców Polskich. Dekretem nr 115 z 21 października 1918 roku Sowiecka Wojenna Rada Rewolucyjna rozkazała zebrać w jednym oddziale wszystkich Polaków służących w Armii Czerwonej. Po okresie szkoleniowym w rejonie Moskwy i służbie nad Donem Zachodnia Dywizja została skierowana do Mińska, by uczestniczyć w natarciu na strefę okupacyjną Ober-Ostu. 5 stycznia 1919 roku Dywizja starła się w Wilnie z Samoobroną. Pierwszego dowódcę i kronikarza tej formacji Stefana Żbikowskiego zastąpił generał Łągwa, członek PPS-u. Komisarzem politycznym dywizji był Adam Sławiński. Osiem tysięcy ludzi z tej jednostki podzielono na kilka pułków, z których każdy nosił polską nazwę: 1. Pułk Rewolucyjny Czerwonej Warszawy, 2. Pułk Lubelski, 3. Pułk Siedlecki, 4. Czerwony Pułk Warszawskich Huzarów, 5. Pułk Litewsko-Wileński, 6. Pułk Ułanów Mazowieckich. Pułki te tworzyły trzy brygady piechoty, wyposażone we wsparcie artyleryjskie i kawaleryjskie. Zachodnia Dywizja stopniowo utraciła swój wyłącznie polski charakter, ale pozostała główną siłą w sowieckiej kampanii politycznej na zachodzie, stanowiąc jednostkę szturmową rewolucji.\nArmia Czerwona znajdowała się pod ścisłym nadzorem politycznym. Każdy dowódca miał „anioła stróża” w osobie oficera politycznego, potocznie zwanego komisarzem, który kontrolował jego rozkazy. Każdy oddział miał radę wojenną, której przewodniczyli dowódca i komisarz. Każda dywizja miała trybunał rewolucyjny, który tropił polityczne odchylenia. Komisariat Wojny Trockiego sprawował ścisły nadzór nad dowódcami, a partia bolszewicka – nad komisarzami. Nawet w 1919 roku, kiedy uwaga Trockiego była skupiona na frontach wojny domowej, zawsze można się było spodziewać krótkiej inspekcji w Armii Zachodniej: wyskakiwał ze swojego pociągu pancernego, budząc wszędzie strach, ale i podnosząc ducha oraz skuteczność działania. Na skutek upolitycznienia Armia Czerwona stała się nowym i dziwnym światem, gdzie nawet entuzjastów mogła oszołomić galopująca biurokratyzacja i towarzyszący jej żargon. Rewolucyjny obyczaj wymagał skracania nazw, co rodziło fałszywe wrażenie, że samej biurokracji ubywa. Nowicjusz na Zapfroncie znajdował się pod opieką wojenruka i politruka, a otrzymywał rozkazy od swojego komdiwa, ze swojego politoddieła, z RWS, od nasztariewwojensowa, gławkoma, narkoma, priedriewwojensowriespa, a nawet od samego priedsownarkoma [skróty te znaczą odpowiednio: Front Zachodni, instruktor wojskowy, oficer polityczny, dowódca dywizji, wydział polityczny, Rewolucyjna Rada Wojenna, szef Sztabu Rewolucyjnej Rady Wojennej, głównodowodzący, komisarz ludowy, przewodniczący Rewolucyjnej Rady Wojennej (Trocki), przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych (Lenin)].\nArmia polska była przygotowana do wojny jeszcze gorzej. Bolszewicy mieli przynajmniej naczelne dowództwo i rok doświadczenia w koordynowaniu działań wojennych. Polacy nie mieli ani jednego, ani drugiego. Ustawa o organizacji sił zbrojnych została uchwalona przez Sejm dopiero 26 lutego 1919 roku – dwa tygodnie po rozpoczęciu walk z Rosją sowiecką. Do tej pory kraj był broniony przez zlepek oddziałów, które pozostały w Polsce po pierwszej wojnie światowej i które łączyła tylko przysięga na wierność złożona Rzeczypospolitej i Józefowi Piłsudskiemu, jej naczelnemu wodzowi.\nW momencie uchwalenia tej ustawy Polska dysponowała 110 tysiącami czynnych żołnierzy. W kwietniu liczba ta wzrosła do 170 tysięcy, w tym 80 tysięcy kombatantów. Zarodkiem armii były siły Polnische Wehrmacht – 9 tysięcy ludzi pozostałych z oddziałów zwerbowanych w latach 1917-1918 przez Niemców. W pierwszych tygodniach niepodległości doszło około 75 tysięcy ochotników, głównie z Legionów Piłsudskiego, które walczyły po stronie Austrii aż do ich rozwiązania w 1917 roku. W grudniu 1918 roku wchodzące w skład armii niemieckiej pułki poznańskie opowiedziały się po stronie Polski. Pobór ogłoszony 7 marca 1919 roku podwoił liczebność wojska, ale w praktyce tylko nieliczni poborowi podjęli służbę w tym samym roku. Wydatki na wojsko wyniosły w 1919 roku 49 procent polskiego dochodu narodowego i proporcjonalnie były większe niż w jakimkolwiek innym kraju świata – poza Rosją sowiecką.\nW ciągu następnych miesięcy różne polskie oddziały przybywały z zagranicy. W kwietniu przyjechała z Francji armia polska dowodzona przez generała Józefa Hallera – 50 tysięcy dobrze uzbrojonych weteranów, wyszkolonych przez oficerów francuskich. Do armii tej dołączyła część Legionu Bajońskiego – polskiej kompanii wchodzącej w skład Legii Cudzoziemskiej. W czerwcu polska dywizja generała Lucjana Żeligowskiego dotarła do Lwowa po słynnym trzymiesięcznym marszu wokół Bałkanów aż z Odessy, gdzie walczyła u boku „białych”. Pod koniec 1919 roku przybył do kraju polski oddział z Murmańska, a w czerwcu 1920 roku zawinęła do Gdańska jednostka z Władywostoku z 10 tysiącami żołnierzy z Polskiej Brygady Syberyjskiej pułkownika Rumszy na pokładzie. Trzy ostatnie formacje składały się z polskich rekrutów w armii carskiej, którzy zostali odcięci od kraju na skutek wybuchu rewolucji w Rosji.\nNiezależne jednostki tworzyli również Kresowiacy. Wileńska Samoobrona miała swoje odpowiedniki w Mińsku i Grodnie. Większość żołnierzy z tych formacji, zaskoczona szybkimi postępami Sowietów w strefie Ober-Ostu, dotarła na własną rękę do linii polskich. W pierwszym tygodniu niepodległości powstał w Warszawie Komitet Obrony Kresów. Jego prezesem został książę Eustachy Sapieha, a składał się on głównie z arystokratów, których zasadniczym celem było odzyskanie okupowanych posiadłości kresowych. Komitet zorganizował i sfinansował tak zwaną Dywizję Litewsko-Białoruską (pod dowództwem generała Iwaszkiewicza), która rozpoczęła zaciąg w Szczuczynie, Zambrowie i Łapach; ostatecznie przyciągnęła jednak mniej ochotników z Kresów niż z miast centralnej Polski.\nProces fuzji różnych jednostek i ich dowództw był długi i żmudny. Większość wyższych oficerów pełniła wcześniej służbę w armii austriackiej. Generał Szeptycki był gubernatorem austriackiej strefy okupacyjnej na południu Polski; Tadeusz Rozwadowski był w 1913 roku generałem, pełnił funkcję inspektora w cesarsko-królewskiej armii, a w 1918 roku został komendantem Polnische Wehrmacht i ministrem spraw wojskowych w utworzonej przez Niemców Radzie Regencyjnej. Piłsudski, naturalnie, dobierał sobie ludzi, którzy służyli z nim w Legionach, takich jak podpułkownik Edward Rydz-Śmigły (dowódca tajnej POW), pułkownik Władysław Sikorski czy generał Kazimierz Sosnkowski. Niektórzy oficerowie służyli w armii carskiej: generał Wacław Iwaszkiewicz, generał Dowbór-Muśnicki (dowódca oddziałów antybolszewickich na Białorusi, a wcześniej komendant 1. Korpusu Polskiego), generał Aleksander Osiński (komendant 3. Korpusu Polskiego). Żaden z Polaków nie wspiął się jednak na wyższe szczeble w sztabie carskim, gdzie obowiązywała zasada wykluczająca katolików, ani w sztabie pruskim – w tym wypadku z powodu zwykłych uprzedzeń. Poznańskie dostarczyło najlepszych podoficerów, ale niewielu oficerów. Niektórym Polakom udało się służyć w kilku armiach. Generał Józef Haller trzy razy zmieniał strony. W marcu 1918 roku przeszedł ze swoim austriackim pułkiem Legionów na stronę rosyjską w proteście przeciw traktatowi brzeskiemu; w Rosji walczył u boku polskiego korpusu z bolszewikami, a po ucieczce przez Murmańsk objął dowództwo armii polskiej we Francji.\nW 1919 roku wszyscy ci żołnierze musieli wyzbyć się starych wojskowych nawyków i przystosować się do nowego ładu. W lutym utworzono Ministerstwo Spraw Wojskowych kierowane przez generała Leśniewskiego; powstał również Sztab Naczelny (pod dowództwem generała Szeptyckiego, a następnie generała Stanisława Hallera), który stanowił kierownictwo operacyjne. Generał Rozwadowski został wysłany do Paryża jako oficer łącznikowy między Polską a rządami aliantów. Trzeba było ustalić od nowa reguły musztry, formy szkolenia, typy komend, zasady starszeństwa – słowem, to wszystko, bez czego armia nie może istnieć. Tarcia były nieuchronne. Jednostki wyposażone we francuskie karabiny otrzymały amunicję niemiecką; oficerowie „austriaccy” czuli się urażeni, służąc pod dowództwem „carskich” kolegów, których „pokonali”; jednostki Poznaniaków niechętnie szły do walki na wschód, kiedy na zachodzie Poznań był ciągle zagrożony przez Niemców. Dopiero w lipcu 1919 roku postanowiono używać wyłącznie francuskich podręczników i regulaminów oraz skorzystać ze szkolenia oferowanego przez Francuską Misję Wojskową, której przewodził generał Henrys. Pomimo przeszkód patriotyzm jakimś sposobem zatriumfował: wojsko polskie, martwe od 1831 roku, odrodziło się.\n1. Polska Dywizja Kawalerii stanowi znakomity przykład owych różnorodnych początków całej armii. Składała się z sześciu pułków. 8. Pułk Ułanów był na wskroś „cesarsko-królewski” i rekrutował się z synów galicyjskiej szlachty. 9. Pułk Ułanów również wywodził się z Galicji, ale jego skład był bardziej „demokratyczny”. Wielu oficerów z tej jednostki, przyodzianej w angielskie mundury, służyło w austriackiej Landwehrze lub w Legionach. Jeszcze bardziej egzotyczny był 14. Pułk Ułanów – z wyszkolenia i w dużej mierze z pochodzenia rosyjski. Żołnierze tej jednostki spędzili w siodle już pięć lat, walcząc w pierwszej wojnie na froncie wschodnim, a w wojnie domowej na Kubaniu. Do Polski przyszli z generałem Żeligowskim. Austriacki ekwipunek, w który zostali wyposażeni, mieli w głębokiej pogardzie. Oficerowie zachowali swoje wysokie kaukaskie kulbaki, długie cugle, krótkie strzemiona oraz brawurowy styl jazdy. 1. (Krechowiecki) Pułk Ułanów służył wcześniej u Rosjan w Legionie Puławskim. 2. Pułk Szwoleżerów był poprzednio legionem austriackim. 15. Pułk Ułanów składał się z Poznaniaków noszących staroświeckie mundury i rogatywki ze szkarłatnym otokiem. Ich konie były wyjątkowo rosłe, a pruski ekwipunek – wyjątkowo ciężki. Każdy żołnierz woził ze sobą lancę, szablę, bagnet, maskę przeciwgazową, saperkę i menażkę. W marszu podzwaniali i chrzęścili niczym oddział średniowiecznych rycerzy. W każdym z tych pułków lokalne tradycje były silne, a patriotyzm narodowy relatywnie słaby. Jednostki te były niczym sześciu synów marnotrawnych zrodzonych z jednej polskiej matki i trzech różnych ojców. Po raz pierwszy skierowano je na pole bitwy w kwietniu 1920 roku.\nGłówną rolę w organizowaniu armii polskiej odegrał Kazimierz Sosnkowski – wiceminister spraw wojskowych. Choć nie skończył jeszcze 34 lat, miał już na swoim koncie uformowanie kilku armii. W roku 1908 we Lwowie, kiedy był jeszcze studentem, z własnej inicjatywy założył Związek Walki Czynnej – jedną z wielu podobnych, paramilitarnych organizacji patriotycznych. W 1914 roku został szefem sztabu Legionów Piłsudskiego. W 1917 zastąpił Piłsudskiego w wydziale wojny Rady Regencyjnej i założył Polnische Wehrmacht. W 1918 po pobycie w więzieniu Spandau został przeniesiony do twierdzy magdeburskiej, gdzie dołączył do Piłsudskiego – który nazywał go swoim „sumieniem” i „aniołem stróżem”. Sosnkowski miał cechy, których brakowało twórcy Legionów: takt polityczny i łatwość w nawiązywaniu kontaktów osobistych. W 1919 roku powierzono mu zadanie przekonania demokratycznych instytucji nowego państwa do nadrzędnych interesów wojskowych Piłsudskiego. Jego przemówienia w Sejmie, jego osobisty udział w obradach nad ustawami wojskowymi, jego znajomość rzeczy – to wszystko obudziło zaufanie i zrodziło wolę polityczną u początkowo niechętnych parlamentarzystów. Ten młody człowiek – wysoki i zwracający na siebie uwagę, ale o skromnych wymaganiach i bardzo obowiązkowy – dokonał wyczynu porównywalnego z osiągnięciami Trockiego czy Carnota, na co rzadko zwracano uwagę poza kręgami polskimi.\nPoczątkowo tylko niewielka część polskiej armii mogła być wysłana na front sowiecki. Przez cały rok 1919 Armia Czerwona nie była w stanie przeprowadzić znaczącej ofensywy, większość polskich wojsk została więc wykorzystana do bardziej pilnych zadań na froncie ukraińskim, czechosłowackim i niemieckim. „Dziesięć Tysięcy” wysłane w lutym 1919 roku w strefę Ober-Ost podzielono na dwie grupy. Zgrupowanie Północne pod dowództwem generała Iwaszkiewicza stacjonowało w Wołkowysku, a Południowe kierowane przez generała Listowskiego w Brześciu. Dowódcą tego frontu białoruskiego został generał Szeptycki, który zastąpił generała Wejtkę. Polacy dysponowali dwunastoma batalionami piechoty, dwunastoma szwadronami kawalerii i trzema kompaniami kawalerii, dorównując sowieckiej Armii Zachodniej po drugiej stronie frontu pod względem jakości, lecz nie liczebności.\nIlość sprzętu wojskowego dostępnego w 1919 roku w Europie Wschodniej była nadzwyczaj ograniczona. Wojna polsko-bolszewicka została stoczona za pomocą nadwyżek z wojny światowej. Obie strony musiały polegać na tym, co udało im się wyprosić lub zdobyć w walce. Sowiecka Armia Zachodnia dostała swoją część zdobyczy z wojny domowej: japońskie karabiny z Syberii, angielskie działa z Archangielska i Kaukazu. W późniejszym okresie Polacy mieli tę przewagę, że otrzymywali bezpośrednie dostawy od aliantów, szczególnie z Francji. Dywizje piechoty – o sile od 2 do 8 tysięcy ludzi – miały na wyposażeniu od 40 do 250 karabinów maszynowych i od 12 do 70 haubic. Jedynie armia generała Hallera, całkowicie wyekwipowana we Francji, była wyposażona zgodnie ze standardami przyjętymi w wojnie światowej. Dywizje kawalerii ciągnęły ze sobą trzy lub cztery ciężkie karabiny maszynowe umieszczone na wozach – tak zwane taczanki. Transport