EMERYTURY PAŃSTWOWE CZY RYNKI KAPITAŁOWE. Podstawa racjonalnego wyboru między OFE i ZUS WARSZAWA, 2014 WARSZAWSKI INSTYTUT STUDIÓW EKONOMICZNYCH - PDF\nEMERYTURY PAŃSTWOWE CZY RYNKI KAPITAŁOWE. Podstawa racjonalnego wyboru między OFE i ZUS WARSZAWA, 2014 WARSZAWSKI INSTYTUT STUDIÓW EKONOMICZNYCH\nDownload "EMERYTURY PAŃSTWOWE CZY RYNKI KAPITAŁOWE. Podstawa racjonalnego wyboru między OFE i ZUS WARSZAWA, 2014 WARSZAWSKI INSTYTUT STUDIÓW EKONOMICZNYCH"\n1 WARSZAWA, 2014 EMERYTURY PAŃSTWOWE CZY RYNKI KAPITAŁOWE Podstawa racjonalnego wyboru między OFE i ZUS MACIEJ BITNER WARSZAWSKI INSTYTUT STUDIÓW EKONOMICZNYCH Al. JEROZOLIMSKIE 99/18, WARSZAWA t.: // e.:\n2 1. Streszczenie Przeciętnemu pracownikowi trudno jest znaleźć kryteria, którymi powinien się posłużyć przy podejmowaniu tej decyzji. Z tego powodu zdecydowaliśmy się przeprowadzić badanie, którego celem jest sformułowanie takich kryteriów wyboru. Pomimo potrzeby przyjęcia wielu założeń, jesteśmy pewni, że wynik badania wskazuje na szereg istotnych okoliczności podejmowanego przez Polaków wyboru. Najważniejszą z nich jest silne uzależnienie korzyści i ryzyka decyzji od wieku pracownika OFE są zdecydowanie bardziej opłacalne dla ludzi młodych niż dla osób zbliżających się do wieku emerytalnego. Nie zmienia to jednak faktu, że wybór ZUS czy OFE w swojej istocie jest uzależniony od preferencji indywidualnych jedni są bardziej skłonni do ryzyka, inni mniej. Badanie naukowe nie zastąpi indywidualnego wyboru, daje jedynie pewną podstawę do tego, by mógł on być bardziej racjonalny i świadomy. Z punktu widzenia pracownika objętego obowiązkiem składkowym, wpłaty do OFE oraz ZUS są przymusową lokatą z myślą o emeryturze. Od generowanych przez fundusze stóp zwrotu bądź od waloryzacji subkonta w ZUS zależeć będzie stan konta emerytalnego, na podstawie którego wyliczana jest emerytura. Składki są więc niejako lokowane lub inwestowane w OFE bądź w ZUS na podobieństwo oszczędności zgromadzonych na kontach bankowych. Dla przyszłego emeryta ważne jest to, ile wpłacił na swoje konto w OFE lub ZUS i ile z niego będzie miał po latach. Jest to dla niego swoista inwestycja w przyszłość. Zatem wybór, gdzie kierować składkę emerytalną, powinien być dokonywany w oparciu o te same ogólne kryteria, których zwykle używa się przy porównywaniu przedsięwzięć inwestycyjnych zysku i ryzyka. Legislator zdecydował, że ten wybór ograniczony jest tylko do części składki emerytalnej zaledwie 2,92% z ponad 19,5% jakie płacimy od naszych płac. Podstawę do wyliczenia części emerytury pochodzącej z tej składki stanowi w naszym badaniu długookresowa prognoza makroekonomiczna Komisji Europejskiej, która przewiduje, że liczba ludności Polski będzie malała w tempie 0,3% rocznie i to mimo zakładanej poprawy współczynnika dzietności z 1,4 do 1,56. Oznacza to, że tempo wzrostu całej gospodarki będzie w Polsce niższe niż tempo wzrostu PKB per capita i w latach wyniesie 1,37% rocznie, co przełoży się na średnią waloryzację subkonta na poziomie 1,43% rocznie. Jeśli chodzi o OFE, to zakładamy, że inwestują one tylko w akcje, a w całym okresie prognozy oczekiwana stopa zwrotu z rynku akcji jest równa historycznej stopie zwrotu ze światowego rynku akcji. W latach światowe rynki giełdowe dały zarobić 5,2% ponad inflację w skali roku. Gdyby OFE inwestowały w światowy portfel akcji nie ponosząc kosztów transakcyjnych i bez obciążenia opłatami na rzecz PTE, tyle właśnie powinny zarobić. Wartość tę należy jednak skorygować w dół. Naszą propozycją jest odjęcie różnicy między benchmarkiem inwestycyjnym dla lat a historycznymi wynikami OFE, co akurat pokrywa się ze średnią opłatą za zarządzanie za ten okres. Policzona w ten sposób średnia roczna stopa zwrotu dla OFE w okresie prognozy to 4,72%. Pod względem oczekiwanego zysku OFE są więc lepsze niż subkonto ZUS. Państwowy ubezpieczyciel wygrywa jednak pod względem ryzyka wartość subkonta nigdy nie będzie maleć, a w OFE zdarzają się ujemne stopy zwrotu. Choć inwestowanie w ZUS wiąże się z ryzykiem odnośnie tempa wzrostu polskiej gospodarki, w naszej analizie nie będziemy brali tego aspektu pod uwagę. Zakładamy jeden scenariusz wzrostu PKB i do niego odnosić będziemy zmienne wyniki OFE. Innymi słowy w naszym badaniu 2\n3 subkonto w ZUS jest instrumentem bez ryzyka, a OFE to instrument obciążony niepewnością, a więc ryzykowny. Z punktu widzenia oszczędzającego na emeryturę ryzyko inwestowania w OFE przejawia się w prawdopodobieństwie, że wyniki inwestycji będą niepomyślne. Na potrzeby niniejszego badania utożsamiamy zły wynik OFE z dokonaniem błędnego wyboru do końca lipca 2014 roku. Ryzyko jest więc prawdopodobieństwem, że w efekcie wyboru OFE nasz portfel emerytalny będzie w chwili przejścia na emeryturę wart mniej niż gdybyśmy wybrali ZUS. Prawdopodobieństwo to zostało policzone na podstawie symulowanych portfeli zawierających instrumenty o charakterystykach odpowiadających historycznym cechom światowego rynku akcji. Wyniki badania dla osoby o przeciętnym wynagrodzeniu (blisko 4 tys. złotych) przedstawia Tabela 1: Tabela 1 Najważniejsze wyniki badania symulacyjnego Wiek 25 K/M 35 K/M 45 M 55 M Zysk o tyle średnio emerytura będzie wyższa w przypadku wyboru OFE 433 zł 169 zł 45 zł 3 zł Ryzyko prawdopodobieństwo, że emerytura z OFE będzie niższa niż 1,0% 6,9% 19,9% 33,2% gdyby wybrać subkonto w ZUS Oczekiwana emerytura z części składki kierowanej do OFE 921 zł 522 zł 268 zł 112 zł Oczekiwana emerytura z części składki kierowanej na 501 zł 357 zł 225 zł 110 zł subkonto w ZUS Oczekiwana strata pod warunkiem, że OFE będą gorsze od ZUS 40 zł 37 zł 27 zł 12 zł Zmniejszenie emerytury z subkonta w wyniku błędnego wyboru OFE -8% -10% -12% -10% Źródło: Opracowanie własne Subkonto w ZUS traktujemy w badaniu jako punkt odniesienia, zysk oznacza więc różnicę w wielkości emerytury na korzyść OFE wyrażoną w złotówkach w skali miesiąca. Najważniejszym wnioskiem z obserwacji wyników jest bardzo silna zależność zysku i ryzyka od wieku oszczędzającego. Dla mężczyzny w wieku 55 lat (kobieta w tym wieku trafia obowiązkowo do ZUS), który będzie kierował składki do OFE przez dwa lata oczekiwany zysk jest bardzo mały przy dużym ryzyku, że emerytura w wyniku wyboru oszczędzania w funduszach zmniejszy się. Z kolei dla dwudziestopięciolatka ryzyko to wynosi jedynie 1%, zaś oczekiwana korzyść to 433 zł. Różnice w wieku emerytalnym powodują, że kobiety powyżej 42. roku życia są w gorszej sytuacji jeśli chodzi o wybór OFE niż mężczyźni. Przykładowo dla kobiety mającej 45 lat oczekiwana korzyść z wyboru OFE to 34 złote przy ryzyku 21% obie wartości gorsze od tych widocznych w tabeli. Stopniowe wyrównywanie wieku emerytalnego spowoduje w końcu, że sytuacja młodszych kobiet nie będzie różnić się od mężczyzn. Sam fakt możliwości stracenia na inwestycji w OFE nie prezentuje jednak pełni obrazu. Ważny jest także ilościowy wymiar oczekiwanej straty w sytuacji, kiedy ryzyko słabych wyników OFE się zrealizuje. Korzystając z symulacji, można tę stratę oszacować, sprawdzając średnią wartość portfeli emerytalnych OFE wtedy, gdy dają one niższą emeryturę niż ZUS. Okazuje się, że w pesymistycznym wariancie emerytura z OFE byłaby o około 10% niższa niż ta z ZUS. Znowu daje przy tym o sobie znać wiek oszczędzającego okazuje się na przykład, że 55-latek ryzykuje utratą 12 zł miesięcznie po to, by zyskać 3 zł, a więc potencjalna korzyść jest cztery razy mniejsza od potencjalnej straty. Z kolei 25-latek ryzykuje 40 złotych, mogąc zyskać ponad dziesięciokrotnie więcej. Innymi słowy jego emerytura w przypadku 3\n4 mało prawdopodobnego słabego wyniku OFE (1% szansy, że taki słaby wynik wystąpi) obniży się średnio o 40 złotych, podczas gdy oczekiwana wartość wygranej, a więc zwiększenia swojej emerytury miesięcznej to aż 433 złote. W tabeli widoczne są wyniki dla osób zarabiających przeciętne wynagrodzenie. Jednak wskaźnik ryzyka ma zastosowanie również w przypadku osób lepiej bądź gorzej zarabiających. Oczekiwana korzyść (i oczekiwana warunkowa strata) zmieni się dla nich proporcjonalnie do zarobków. Szczegółowe obliczenia w zależności od dokładnego wieku i zarobków prezentuje aplikacja na naszej stronie internetowej dostępna również na telefony komórkowe pod nazwą Kalkulator OFE vs. ZUS. Warto do niej zajrzeć, gdyż oszacowanie możliwego zysku oraz wytłumaczenie, o jakie ryzyko chodzi, przybliża inwestora do podjęcia racjonalnej decyzji. Jej ostatni krok będzie musiał jednak wykonać sam, oceniając swoją tolerancję względem ryzyka i ważąc oczekiwane korzyści. 2. Wprowadzenie Wybór ZUS czy OFE, przed którym stoi 16 milionów Polaków płacących składki emerytalne, powinien być przemyślany i racjonalny. Niestety przeciętnemu pracownikowi trudno jest znaleźć kryteria, którymi powinien się posłużyć przy podejmowaniu tej decyzji. Próżno szukać ich w prasie, gdzie spór dotyczy przede wszystkim społecznych aspektów podejmowanego wyboru. Nie znajdziemy ich też na rządowych stronach informacyjnych emerytura.gov.pl poza kilkoma sugestiami, że lepiej zaufać państwowemu ubezpieczycielowi, nie ma tam żadnych obiektywnych kryteriów, które jednej osobie wskazałyby na OFE, a innej na ZUS. Z tego powodu zdecydowaliśmy się przeprowadzić badanie, którego celem jest sformułowanie takich kryteriów wyboru. Zdajemy sobie sprawę z konieczności przyjęcia szeregu założeń, jednak jesteśmy przekonani, że jego wynik wskazuje przed jakim wyborem stoją Polacy decydując o części swojej składki emerytalnej. Wybór ZUS czy OFE w swojej istocie jest uzależniony od preferencji indywidualnych jedni są bardziej skłonni do ryzyka, inni mniej. Jednym bardziej zależy na wyższej emeryturze, dla innych jest to mniej istotne. Badanie naukowe nie zastąpi tego wyboru, buduje co najwyżej bazę informacyjną do tego by mógł on być bardziej racjonalny. Nim przejdziemy do bardziej pogłębionej analizy problemu, przypomnijmy, co właściwie jest przedmiotem danego nam wyboru. Otóż do 31 lipca 2014 musimy podjąć decyzję, czy chcemy, aby 2,92% naszego wynagrodzenia zamiast do ZUS-u trafiało na konta w Otwartych Funduszach Emerytalnych. Jeżeli złożymy w ZUS-ie stosowną deklarację, uzależnimy (maksymalnie) 15% emerytury pochodzącej z obowiązkowego systemu od inwestycji podejmowanych w naszym imieniu przez zarządzających funduszami. Jeżeli zdecydujemy się nie kierować składki do OFE, trafi ona do ZUS-u, gdzie zostanie zewidencjonowana na specjalnym rachunku zwanym subkontem, a następnie wydana na bieżące wypłaty świadczeń. W zamian za to otrzymamy od państwa emeryturę proporcjonalną do wartości odprowadzonych składek, powiększonych o odsetki. Te ostatnie określone są przez średni wzrost gospodarczy za ostatnie pięć lat (powiększony każdego roku o inflację). Wybór nie dotyczy więc ani pozostałych 16,6% wynagrodzenia (całość składki emerytalnej to 19,52% - patrz Wykres 1) ta trafia do ZUS-u na subkonto oraz na konto podstawowe, gdzie istnieje z kolei jeszcze inny mechanizm naliczania odsetek. Nie wybieramy także tego, co stanie się z dotąd 4\n5 zgromadzonym przez nas w OFE kapitałem. Ten w większości (51,5%) został na początku lutego przejęty przez ZUS w zamian za zapisy na subkontach, reszta zaś zainwestowana głównie w akcje nadal znajduje się na rachunkach w OFE i będzie dalej pomnażana w naszym imieniu przez te instytucje. OFE nie będą jednak wypłacały emerytur w tej kwestii także nie mamy wyboru. Na 10 lat przed osiągnięciem ustawowego wieku emerytalnego wszystkie składki zaczynają obowiązkowo płynąć do ZUS, a nasz kapitał zgromadzony w OFE zacznie być stopniowo miesiąc po miesiącu spieniężany, a środki z jego sprzedaży będą trafiały do ZUS, gdzie również zostaną zapisane na indywidualnych subkontach (jest to tak zwany suwak bezpieczeństwa). W myśl nowej ustawy nie ma więc żadnej dywersyfikacji źródeł finansowania emerytur. Ostatecznie emeryturę będzie wypłacał ZUS, a jej podstawą będzie suma zapisów na kontach podstawowych i subkontach. To, co uzyskujemy wybierając OFE, to jedynie wsparcie zapisów w ZUS kapitałem z OFE na etapie akumulacji. Wykres 1 Podział wynagrodzenia brutto na składki emerytalne 2,92% 4,38% 12,22% Pozostała część wynagrodzenia brutto Składka na subkonto w ZUS Składka do OFE lub na subkonto Składka na podstawowe konto w ZUS Źródło: Opracowanie własne. Mimo tego, że decydujemy tylko o jednej siódmej składki emerytalnej oraz tego, że na 10 lat przed emeryturą środki te i tak zaczną przepływać na konta w ZUS, nasz wybór ma swoje ilościowe znaczenie. Dla osoby, która dopiero zaczyna pracę owe piętnaście procent składki przełoży się bowiem na kilkaset złotych w skali miesiąca, czyli kilka tysięcy w skali roku. Jeżeli od naszej decyzji zależy, ile tych tysięcy będzie, nie jest to dla większości osób kwestia bez znaczenia. Ci, który głoszą taki pogląd, opierają go na przekonaniu, iż stopy zwrotu z OFE będą w długim okresie na zbliżonym poziomie co waloryzacje na subkoncie w ZUS. Nim zastanowimy się, czy takie założenie jest rozsądne, przybliżmy ogólniejsze podejście, które proponujemy zastosować do interesującego nas zagadnienia. 3. Wybór ZUS czy OFE w paradygmacie zysk-ryzyko Z punktu widzenia pracownika objętego obowiązkiem składkowym, OFE oraz ZUS są przymusową inwestycją. Jak już napisaliśmy, od generowanych przez fundusze stóp zwrotu bądź od waloryzacji subkonta w ZUS zależeć będzie stan konta emerytalnego, na podstawie którego wyliczana jest emerytura. Składki inwestowane są więc w OFE bądź w ZUS. Jeżeli tak, wybór gdzie je kierować powinien być dokonywany w oparciu o te same ogólne kryteria, których zwykle używa się przy porównywaniu przedsięwzięć inwestycyjnych. 5\n6 Każda alternatywa inwestycyjna zaś da się przedstawić jako wybór dokonywany na dwóch płaszczyznach zysku i ryzyka 1. Zysk, czyli spodziewana stopa zwrotu z inwestycji, jest oczywiście tym atrakcyjniejszy im jest wyższy. Ryzyko, czyli szansa na to, że zysk będzie inny od oczekiwanego, jest zaś elementem bezwzględnie niepożądanym. W tym paradygmacie możemy natrafić na dwie sytuacje, w których decyzja jawi się jako oczywista. Po pierwsze, jeżeli wybieramy między inwestycjami o identycznym ryzyku, powinniśmy wybrać tę, która daje wyższy zysk. Po drugie, jeśli spodziewany zysk jest na identycznym poziomie, powinniśmy minimalizować ryzyko. Niestety żadna z powyższych sytuacji często się nie przytrafia. Zamiast tego mamy do czynienia z wyborami, które różnią się zarówno pod względem zysku, jak i ryzyka. W szczególności wyższy zysk występuje w towarzystwie wyższego ryzyka i odwrotnie mniejszemu ryzyku towarzyszy niższy zysk. Taki stan rzeczy ma proste uzasadnienie. Gdyby było inaczej, ludzie wybieraliby wyłącznie atrakcyjne inwestycje, czyli te które oferują duży zysk i małe ryzyko. Na nieatrakcyjne o niskim zysku i wysokim ryzyku nie byłoby chętnych. Wtedy jednak sprzedawcy atrakcyjnych inwestycji mogliby zażądać za nie wyższych cen, a więc obniżyć oferowany inwestorom zysk. Ci zaś, którzy oferują nieatrakcyjne inwestycje zmuszeni byliby do zwiększenia oferowanych inwestorom zysków, obniżając ceny swoich produktów. W rezultacie z powrotem wrócilibyśmy do sytuacji, w której zysk i ryzyko rosną lub maleją jednocześnie, czyli takiej, kiedy wybór między inwestycjami przestaje być oczywisty. W tym momencie nasuwa się pytanie o źródła owej nieoczywistości. Są one trojakie. Po pierwsze wysokość spodziewanego zysku może być trudna do oszacowania. Po drugie nie ma pełnej jasności czym dokładnie jest ryzyko, o którym mówimy. Po trzecie wreszcie każdy inwestor ma indywidualną tolerancję wobec ryzyka zależną od jego cech charakteru, majątku czy planów życiowych. Z tych powodów udzielanie porad inwestycyjnych jest tak trudne i wiąże się z tak dużą odpowiedzialnością. Jeżeli wykonywane uczciwie, polega bowiem na dokładnym oszacowaniu możliwego zysku, przełożeniu na konkret skomplikowanego pojęcia ryzyka oraz wczuciu się w sytuację konkretnego inwestora. To ostatnie zaś nigdy nie może być pełne, gdyż napotyka na nieprzekraczalną barierę subiektywizmu. Tym niemniej oszacowanie możliwego zysku oraz wytłumaczenie, o jakie ryzyko chodzi, przybliża inwestora do podjęcia racjonalnej decyzji. Jej finalny krok będzie musiał ostatecznie wykonać sam, jednak w kwestii zysku i ryzyka analizy eksperckie stanowią potencjalnie cenną wskazówkę. Dlatego też nasze badanie skupiać się będzie wokół tych dwóch zagadnień. 4. Zyski w ZUS Zacznijmy od oczekiwanego zysku z emerytalnej inwestycji w ZUS. Jak wspomnieliśmy, zależy on od przyszłego wzrostu gospodarczego. Dokładna formuła to średnie tempo wzrostu PKB za ostatnie pięć lat liczone w ujęciu nominalnym, czyli powiększone o inflację. Oszacowanie przyszłej inflacji nie jest jednak konieczne. Interesuje nas bowiem realny zysk a nie wyrażona w złotówkach kwota, która będzie zapisana na subkoncie. Realnie zaś nasze składki powiększają się tylko o realny wzrost PKB. To jest więc kluczowa zmienna, której wartość trzeba oszacować, by dowiedzieć się, ile zarobimy posyłając składki na subkonto. Skąd jednak można wiedzieć, jakie będzie w najbliższych dekadach tempo wzrostu polskiej gospodarki? Prognozowanie tempa wzrostu gospodarczego na pewno nie należy do łatwych rzeczy. Nie trudno sobie przypomnieć, ile warte były prognozy sporządzane w 2007 roku, czyli tuż przed tym, jak przyszedł 1 Co najmniej od czasu przełomowego artykułu Harry ego Markowitza Portfolio Selection. 6\n7 światowy kryzys. Należy jednak zauważyć, że o ile nie jest łatwo zgadnąć, czy wzrost gospodarczy za trzy lata będzie wynosił -2%, 1%, 3% czy 5%, o tyle prognozy długoterminowe rządzą się zupełnie innymi prawami. Po pierwsze, wyniki uzyskiwane w poszczególnych latach nie są tak ważne jak ogólny trend. Z punktu widzenia przyszłego emeryta praktycznie bez znaczenia jest czy PKB rośnie w kolejnych latach w tempie 4%, 2%, 5%, -1% czy w tempie 3%, 2%, 1%, 4%. W ciągu tych czterech lat stan jego konta powiększy się o 10%. Ustawodawca jeszcze wzmocnił ten efekt wprowadzając waloryzację średnią ruchomą (za ostatnie pięć lat), która dodatkowo przybliża waloryzacje subkonta do długoterminowego trendu. Patrząc tylko z punktu widzenia samych waloryzacji, kluczowe są ostatnie lata przed nabyciem uprawnień do świadczenia, gdyż końcowe waloryzacje obejmują zarówno składki wpłacane na początku jak i pod koniec życia zawodowego. Wydaje się więc, że kolejność ma jakieś znaczenie, a więc druga przykładowa ścieżka wzrostu PKB jest lepsza od pierwszej. Jednak to zjawisko jest w znacznej mierze neutralizowane przez wzrost płac (także powiązany ze wzrostem PKB), który im szybszy na początku kariery zawodowej tym wyższa wartość tych składek, które doświadczają waloryzacji najwięcej razy. Po drugie, przewidywanie ogólnego trendu jest znacznie prostsze niż zgadywanie wyników dla poszczególnych lat. Przedział możliwych wartości jest bowiem dużo bardziej zawężony. Pewien pogląd, czego można się spodziewać w przyszłości dają doświadczenia historyczne. Przykładowo gospodarka światowa w latach rozwijała się w średnim tempie 3% rocznie. Prawie połowa tego wzrostu wynikała jednak ze wzrostu populacji, zaś PKB per capita rosło w tempie 1,6% 2. Wynik ten maskuje oczywiście spore zróżnicowanie. Były przecież kraje, które nie wykorzystały swoich szans rozwojowych oraz te, które rozwijały się szybciej. Do tej drugiej grupy należą państwa, które u progu minionego stulecie były relatywnie biedne, a w jego trakcie doganiały liderów, kopiując w dużej mierze gotowe już rozwiązania. Technologiczni liderzy nie byli jednak w czołówce państw najszybciej się rozwijających. Tempo wzrostu PKB per capita w Szwajcarii czy Wielkiej Brytanii w latach było na poziomie 1,4%, a więc poniżej średniej światowej 3. Trudno w ogóle wskazać państwo, które nie będąc względnie biednym doganiającym bogate, rozwijałoby się w długim okresie w tempie per capita przekraczającym 1,5%. Rekordzistą pozostają Stany Zjednoczone, którym udało się utrzymać dokładnie taką średnią przez ostatnie dwa stulecia. W kontekście tych informacji wyłaniają się trzy czynniki niezbędne do sporządzenia sensownej prognozy tempa wzrostu PKB Polski. Po pierwsze trzeba przyjąć jakiś scenariusz demograficzny, który da podstawę do przeliczenia tempa wzrostu PKB na mieszkańca na tempo wzrostu całej gospodarki. Po drugie trzeba założyć tempo wzrostu PKB per capita dla technologicznych liderów. Po trzecie trzeba przyjąć tempo doganiania najbogatszych krajów przez Polskę. Jak prognozuje się te trzy czynniki? Najmniej kontrowersji budzi zwykle prognoza demograficzna. Liczba dzieci jest już znana, co daje bardzo dobrą podstawę do przewidywań dotyczących liczby osób dorosłych w horyzoncie kilkudziesięciu lat. Wskaźnik urodzeń zaś cechuje stosunkowo mała zmienność, co powoduje, że także prognozowana liczba dzieci w kolejnych latach także obciążona jest niewielkim błędem. Gdyby zaś liczba dzieci przypadająca na kobietę systematycznie rosła lub malała, skutki takich zmian byłyby wyraźnie widoczne dopiero za co najmniej czterdzieści lat. W horyzoncie prognozy emerytalnej, a wiec na sześćdziesiąt lat naprzód, czynnik demograficzny da się więc relatywnie najlepiej oszacować. 2 Patrz: Thomas Piketty, Capitalism in XXI Century, 2014, tabele 2.1 i Credit Suisse Yearbook\n8 W niniejszej analizie postanowiliśmy wykorzystać długookresową prognozę makroekonomiczną Komisji Europejskiej 4, która w swojej demograficznej części przewiduje, że liczba ludności Polski będzie malała w tempie 0,3% rocznie i to mimo zakładanej poprawy współczynnika dzietności z 1,4 do 1,56. Oznacza to, że tempo wzrostu całej gospodarki będzie w Polsce niższe niż tempo wzrostu PKB per capita. To ostatnie wyznacza z jednej strony założone długookresowe tempo wzrostu per capita dla najbogatszych państw (na poziomie 1,2% rocznie, a więc 0,3 pkt proc mniej niż historyczne maksimum) oraz tempo doganiania tych krajów przez Polskę. To ostatnie jest uważane za najbardziej kontrowersyjny element prognozy KE, gdyż zakłada się tam, że względne relacje zamożności między krajami nie ulegną zmianie, a w szczególności że Polska nie dogoni swoich zachodnich sąsiadów nawet w perspektywie najbliższych pięćdziesięciu lat. Z jednej strony takie założenie martwi powinniśmy oczekiwać i wymagać od polskiej gospodarki więcej z drugiej strony jednak tempo wzrostu PKB per capita na poziomie 1,8% rocznie 5 to dwudziestowieczne tempo wzrostu Danii i Holandii, a wiec krajów, które osiągnęły w tym czasie względny sukces gospodarczy. Oczywiście w pewnym sensie w naszym zasięgu 6 jest dwudziestowieczne tempo wzrostu na poziomie Finlandii, Norwegii czy Japonii (sięgające a nawet przekraczające 2,5% rocznie), jednak trudno zakładać, że będzie to scenariusz bazowy. Nie zapominajmy, że wielu krajom nie udało się uniknąć tak zwanej pułapki średniego dochodu 7, w następstwie czego w ogóle zaprzestały konwergencji i ich dystans do liderów zamiast maleć, ponownie się zwiększał. Prognoza ma odzwierciedlać nie nasze marzenia tylko realistyczne (a nawet lekko pesymistyczne) oczekiwania. W tym sensie sięgnięcie do zewnętrznego jej źródła wydaje nam się dobrym rozwiązaniem. Prognoza Komisji Europejskiej wymaga jednej drobnej zmiany, gdyż rozpoczyna się ona w 2010 roku i nie uwzględnia spowolnienia w Europie wynikłego z kryzysu w strefie euro. To, że rzeczywiste wyniki polskiej gospodarki były gorsze od prognoz, nie oznacza jednak, że straciliśmy cztery lata, w których doganianie Zachodu miało być zgodnie z prognozą najszybsze. Konwergencja została jedynie opóźniona przyjmujemy zatem, że produktywność pracy wróci na ścieżkę prognozowaną przez KE począwszy od 2016 a nie jak w oryginale od 2011 roku. Dodatkowo, by objąć emerytalne plany dzisiejszych szesnastolatków musimy rozszerzyć okres prognozy do 2066 roku, co uczyniliśmy poprzez przedłużenie lub interpolację trendów. Zakładamy więc, że tempo wzrostu PKB w latach wyniesie 1,37% 8 w skali roku, co przełoży się na średnią waloryzację subkonta na poziomie 1,43% 9 rocznie. 4 The 2012 Ageing Report. 5 W przeliczeniu na zatrudnionego nawet 2,2% rocznie. Różnica wynika z szybkiego w Polsce tempa zwiększania się udziału osób w wieku poprodukcyjnym. W efekcie tempo wzrostu PKB per capita nieco zaniża w porównaniu z innymi krajami faktyczny wzrost PKB w przeliczeniu na zatrudnionego w naszym kraju. 6 Taki pogląd prezentuje m.in. Marcin Piątkowski zobacz Poland s New Golden Age Shifting from Europe s Periphery to Its Center, The World Bank Policy Research Working Paper 6639, październik Zobacz na przykład: Maciej Bukowski, Jan Gąska, Aleksander Śniegocki. Między Północą a Południem pułapki status quo i wyzwania modernizacji Polski do roku 2050, WISE Różnica między 1,5% z Ageing Report wynika z tego, że konwergencja będzie przebiegała w gorszych warunkach demograficznych w naszej prognozie pomijamy lata , gdyż z punktu widzenia horyzontu prognozy należą one do przeszłości. 9 Waloryzacja subkonta jest wyższa, ponieważ sięga cztery lata wstecz, a polskie PKB systematycznie zwalnia. 8\n9 5. Zyski w OFE Znając prognozę waloryzacji na subkoncie, możemy przyjrzeć się oczekiwanym stopom zwrotu z inwestycji OFE. Nim przedstawimy nasze prognozy w tym względzie, należałoby przybliżyć mechanizm generowania zysków przez fundusze. Zgodnie z nową ustawą zakazującą OFE inwestowania w obligacje skarbowe, wypracowywane dla uczestników stopy zwrotu mogą pochodzić przede wszystkim z dwóch źródeł: akcji i obligacji przedsiębiorstw 10. Te pierwsze stanowić będą znaczącą większość portfela po pierwsze ze względu na wyższą dochodowość, bardziej odpowiadającą celowi inwestycyjnemu funduszy emerytalnych, po drugie ze względu na dużo lepiej rozwinięty w Polsce rynek na te instrumenty. Od nich wypadałoby więc zacząć. Co sprawia, że posiadanie akcji przekłada się na stopy zwrotu, a więc pozwala przyszłym emerytom potencjalnie pomnażać stan swoich rachunków? Najważniejszym czynnikiem decydującym o zyskowności inwestycji giełdowych są dywidendy wypłacane przez spółki. Akcja, jako ułamkowa część przedsiębiorstwa, uprawnia posiadacza do otrzymywania części zysku, którą spółka w danym roku zdecyduje się przekazać swoim właścicielom. Te kilka procent, o które w rezultacie powiększa się kapitał akcjonariuszy, wydaje się stanowić niewielką kwotę (porównywalną niekiedy z dzienną zmianą kursu akcji), jednak w długim okresie, jeśli jest reinwestowane, odpowiada za większość wypracowanej stopy zwrotu. Przykładowo w USA w ciągu minionych pięćdziesięciu lat wzrostowi kursu indeksu S&P 500 inwestorzy zawdzięczają jedynie 20% wypracowanej w tym okresie stopy zwrotu reszta to wynik reinwestycji dywidend. W tym aspekcie akcje niewiele różnią się od obligacji, które także przekazują część wypracowanego przez spółki zysku, tyle że w formie z góry ustalonych odsetek (kuponów) wypłacanych także w tych latach, gdy zysku nie ma. I tu sukcesywne reinwestowanie otrzymywanych kuponów pozwala inwestorom pomnażać kapitał. Choć dywidendy ani kupony nigdy nie są ujemne, mogą przestać być wypłacane lub zostać obniżone. Taka sytuacja lub nawet groźba jej nadejścia powoduje wyprzedaż akcji lub obligacji spółek, prowadząc do spadku ich cen. Nawet więc jeżeli inwestor co roku może liczyć na dywidendę, jako że posiada w portfelu spółki o stabilnej pozycji na rynku, nie ma gwarancji, że cena ich akcji będzie utrzymywała się powyżej poziomu, za które ją nabył. Wręcz przeciwnie fluktuacje cen akcji odbijające zmieniające się oczekiwania odnośnie przyszłych zysków i dywidend są na porządku dziennym. Do tego nie należy zapominać, że pewna grupa spółek giełdowych co roku zawiesza działalność lub bankrutuje, a w efekcie ich akcje często stają się z tego powodu bezwartościowe. Pobieranie dywidend jak i przysłowiowe odcinanie kuponów od obligacji nie jest więc pozbawione ryzyka dokładniejszą próbę jego oszacowania podejmiemy w kolejnej części niniejszego opracowania. Wróćmy jednak do pytania, jakiego zarobku w skali roku można spodziewać się z inwestycji na rynku akcji. Problem ten od dawna jest intensywnie badany w literaturze finansowej 11 i dzięki temu całkiem dobrze rozumiany. Ogólnie można spotkać się z trzema kategoriami rozwiązań. Wszystkie jednak zakładają, że prognozowany zarobek będzie średnio rzecz biorąc taki, jakiego oczekują dzisiaj 10 W przyszłości pewnym uzupełnieniem portfela mogą być listy zastawne długoterminowe instrumenty emitowane przez banki dla sfinansowania kredytów hipotecznych, jednak na razie rynek na nie zupełnie się nie rozwinął. 11 Zobacz na przykład: Aswath Damodaran, Equity Risk Premiums (ERP): Determinants, Estimation and Implications The 2013 Edition, March 2013 oraz: John H. Cochrane, Presidential Address: Discount Rates, The Journal of Finance VOL. LXVI, NO. 4, August\n10 inwestorzy. Różnica dotyczy sposobu dotarcia do tych oczekiwań. Po pierwsze można spytać inwestorów bezpośrednio to podejście ankietowe. Po drugie można założyć, że inwestorzy oczekują tyle, ile dotąd dały zarobić rynki akcji to podejście historyczne. Po trzecie można policzyć oczekiwaną stopę zwrotu z rynku akcji, zestawiając prognozy zysków i dywidend z bieżącymi wycenami indeksów rynkowych to podejście implikowane. Wyniki oszacowań różnymi metodami prezentuje Tabela 2. W ostatniej kolumnie nie widnieje jednak oczekiwana stopa zwrotu z rynku akcji, lecz tak zwana premia za ryzyko, czyli różnica między oczekiwanym zyskiem z rynku akcji a stopą zwrotu z instrumentów bez ryzyka (obligacji skarbowych). Mówiąc o premii za ryzyko dotyka się bowiem istoty sprawy oczekiwań inwestorów odnośnie rynku akcji z wyłączeniem oczekiwań odnośnie poziomu stóp procentowych i przyszłej inflacji. Te, choć w różnych latach są inne, można łatwo odczytać patrząc na rentowności długoterminowych obligacji skarbowych. Oczekiwana stopa zwrotu z rynku akcji może zostać w każdej chwili obliczona poprzez dodanie oczekiwanej premii za ryzyko do rentowności dziesięcioletnich obligacji skarbowych, najczęściej amerykańskich, gdyż większość szacunków dokonywanych jest w oparciu o rynek USA. Po dodaniu do otrzymanych wyników rentowności amerykańskich obligacji skarbowych z początku 2014 roku (3,04%), otrzymamy oczekiwaną stopę zwrotu z rynku akcji w przedziale od 6,44% do 8,54%. Tabela 2 Szacunki premii za ryzyko na rynku akcji. Metoda Źródło Opis Wynik Profesorowie finansów 5,5% Ankietowa Fernandez et al Analitycy 5,0% (mediana Przedsiębiorstwa 5,2% odpowiedzi) CFO Survey 2013 Dyrektorzy finansowi w korporacjach 3,4% Ibbotson Associates Rynek amerykański ,62% Historyczna Credit Suisse Yearbook 2014 Rynek światowy ,30% Implikowana Damodaran.com 2014 Na podstawie indeksu S&P 500 4,96% Źródło: opracowanie własne Powyższe metody, spośród których rosnącą popularnością cieszy się metoda implikowana ze względu na jej wartości prognostyczne, wymyślone zostały jednak do innego celu niż ten, który przyświeca naszemu badaniu. W finansach bowiem oczekiwana stopa zwrotu z rynku akcji (i blisko związana z nią premia za ryzyko) stanowi przede wszystkim kamień węgielny teorii wyceny przedsiębiorstw. Z punktu widzenia finansów spółek kluczowe znaczenie mają jednak najbliższe dwie dekady, my zaś poszukujemy prognozy stóp zwrotu na rynkach akcji przez najbliższe sześćdziesiąt lat. O ile więc implikowana premia za ryzyko może być cenną wskazówką na najbliższe dziesięć lat, o tyle ekstrapolowanie jej bardzo daleko w przyszłość byłoby błędem. Jest to o tyle ważne, że obecnie premia ta jest na wysokim poziomie w stosunku do historycznych stóp zwrotu. Ekstrapolacja jej na kolejne dekady oznaczałaby przyjęcie w naszych kalkulacjach niebezpiecznie wysokich stóp zwrotu 12. Z tego powodu zdecydowaliśmy się przyjąć założenie nie tylko zgodne ze zdrowym rozsądkiem i proste, ale też bardziej konserwatywne. W badaniu zakładamy więc, że oczekiwana stopa zwrotu z rynku akcji jest równa historycznej stopie zwrotu ze światowego rynku akcji w całym okresie prognozy. W latach światowe rynki giełdowe dały zarobić 5,2% w skali roku ponad inflację. Gdyby OFE inwestowały w światowy portfel 12 Efekt ten w pewnej mierze ograniczony jest obecnie przez niskie w relacji do historycznych wartości stopy procentowe. Realne oprocentowanie amerykańskich dziesięcioletnich obligacji skarbowych wynosiło na początku roku 0,74%. Dlatego oczekiwana realna stopa zwrotu z rynku akcji policzona metodą implikowaną wynosi 4,96% + 0,74% = 5,7%. 10\n11 akcji nie ponosząc kosztów transakcyjnych i bez obciążenia opłatami na rzecz PTE, tyle właśnie powinny zarobić. To jednak dopiero punkt wyjścia dla dalszych korekt. Prognozę dla całego rynku akcji trzeba dostosować do warunków działania OFE. W tym celu trudno nie zauważyć, że OFE: nie działają na rynku światowym lecz przede wszystkim w Polsce; oprócz akcji mają w portfelu także obligacje korporacyjne; są obciążane opłatą za zarządzanie; inwestują, ponosząc koszty transakcyjne. W naszym badaniu postanowiliśmy uwzględnić jedynie dwie ostatnie kwestie, zaniedbując dwie pierwsze. Przyczyny tej ostatniej decyzji są następujące. Po pierwsze OFE będą zwiększały alokację za granicą. Do 2016 roku limit inwestycji zagranicznych wzrośnie do 30%, a niewykluczone że będzie dalej podnoszony lub nawet zniesiony. Po drugie wyceny akcji polskich są ściśle związane z sytuacją na rynkach światowych. Jeżeli inwestorzy na świecie oczekują stopy zwrotu na poziomie 5,2% rocznie, to nie będą bez istotnych powodów (o których za chwilę) żądać od polskich akcji mniej bądź więcej. Innymi słowy globalnymi rynkami finansowymi rządzi zasada arbitrażu nie należy się spodziewać, by dało się bez ponoszenia większego ryzyka zarobić więcej na jednym rynku niż na drugim. Po trzecie obligacje korporacyjne nie będą miały dużego udziału w portfelach OFE (poniżej 20%), dlatego spadek jego dochodowości z tego tytułu będzie umiarkowany 13. Po czwarte OFE będą dużo inwestowały w polskie akcje, których oczekiwana stopa zwrotu jest trochę wyższa niż akcji światowych 14 ze względu na wyższe ryzyko inwestowania w na rynkach wschodzących, do których nasz ciągle należy 15. Zakładamy więc, że wyższa dochodowość polskich akcji i inwestowanie w mniej dochodowe obligacje korporacyjne dadzą efekty, które łącznie będą się znosić. Stopę zwrotu na poziomie 5,2% pozostaje więc skorygować o koszty transakcyjne i opłaty za zarządzanie. Tu posłużyliśmy się historycznymi wynikami OFE. Rozsądne wydaje się bowiem założenie, że jakość zarządzania funduszami pozostanie na podobnym poziomie, co w minionych latach. Efektywność zarządzania funduszami mierzymy, biorąc pod uwagę łączny wpływ na wynik kosztów transakcyjnych i opłat za zarządzanie. Zakładamy więc, że oczekiwana stopa zwrotu z OFE z poziomu 5,2% rocznie zmniejszy się o tyle samo, o ile zmniejszyła się historyczna stopa zwrotu funduszy w stosunku do benchmarku składającego się z indeksu obligacji skarbowych i indeksu WIG. Benchmarków takich może być jednak wiele. Trzeba zdecydować się w szczególności na wybór indeksu obligacji, założyć określony poziom alokacji akcje-obligacje oraz pewną częstotliwość rebalansowania, czyli przywracania portfelowi zadanych proporcji. W naszym badaniu skorzystaliśmy z obliczeń prof. Andrzeja Sławińskiego i dr. Dobiesława Tymoczki, na które powołał się w Rzeczpospolitej Andrzej 13 Realna stopa zwrotu z obligacji korporacyjnych w USA od 1926 roku to około 3% rocznie, czyli o 2,2 pkt. proc. mniej niż zarobek na światowych akcjach w zbliżonym okresie. Udział obligacji korporacyjnych w portfelach OFE będzie w najbliższych latach mały ze względu na ich małą podaż w Polsce i słabą znajomość zagranicznych emitentów przez polskie OFE. Tak jednak powinno pozostać, gdyż obecnie sensem istnienia OFE jest osiąganie istotnie wyższych stóp zwrotu niż waloryzacje ZUS, a to jest możliwe tylko przy znaczącej alokacji w akcje. 14 Jak podaje Credit Suisse Yearbook 2014 akcje światowe to ciągle w 85% akcje krajów rozwiniętych. 15 Patrz: Aswath Damodaran, Country Risk and Company s exposure, September Korzystając z tej pracy oraz ze zaktualizowanych danych na stronie damodaran.com, uzyskaliśmy oczekiwaną różnicę w stopach zwrotu na korzyść polskich akcji na poziomie 1,31 pkt proc. rocznie. 11\n12 Sołdek: Rzeczywiście w analizowanym przez autorów okresie od początku 2001 r. do III kw r. średnia roczna stopa zwrotu OFE (średnia ważona aktywami poszczególnych OFE) wyniosła 8,69 proc. bez opłat, natomiast benchmark 35 proc. WIG i 65 proc. Indeks Polskich Obligacji Citibank, czyli hipotetyczny OFE 9,18 proc. Różnica blisko 50 pkt bazowych 16. Wynik, który otrzymali Sławiński i Tymoczko jest o tyle szczęśliwy, że po przeliczeniu stóp zwrotu na wartości realne 17 dokładnie pokrywa się z inną liczbą średnią opłatą za zarządzanie w latach , wynoszącą rocznie 0,48 pkt proc. Przyjmujemy więc, że stopy zwrotu OFE będą realnie niższe niż stopy zwrotu z akcji światowych o 0,48 pkt proc rocznie, a więc o tyle, ile realnie OFE były dotąd gorsze od krajowego benchmarku i jednocześnie o tyle, ile pobierały dotąd za zarządzanie. Jest to ostrożne założenie, gdyż przyjmujemy, że umiejętności zarządzających wystarczają jedynie na pokrycie kosztów transakcyjnych. Z przywoływanej analizy Sołdka wynika zaś, że porównanie OFE z innym benchmarkiem lub w nieco innym okresie daje korzystniejsze wyniki dla funduszy. Jednocześnie pomijamy fakt, że opłata za zarządzanie w funduszach jest obecnie niższa niż historyczna średnia (w 2012 roku wyniosła 0,42%), a portfelem łatwiej będzie zarządzać przy braku gwarantowanej minimalnej stopy zwrotu oraz mechanizmu wyrównywania niedoboru kapitałem PTE. Z drugiej strony wyższy niż dotąd udział akcji w portfelu może podnieść koszty zarządzania zakładamy zatem, że wymienione trzy czynniki znoszą się i pozostajemy przy wartości 0,48 pkt proc. To zaś oznacza, że prognozowana przez nas średnioroczna realna stopa zwrotu OFE wynosi 4,72%. 6. Ryzyko ZUS Z naszej analizy wynika, że prognozowany zysk OFE jest wyższy o 3,29 pkt proc. rocznie od waloryzacji subkonta w ZUS. Gdyby było odwrotnie, moglibyśmy na tym zakończyć badanie, gdyż pod względem ryzyka bezsprzecznie wygrywa, naszym zdaniem, subkonto w ZUS. Nie twierdzimy przy tym, że ZUS jest pozbawiony ryzyka. Ryzyko to jednak uczestnik systemu ponosi bez względu na to, czy będzie kierował część składki do OFE. Jeżeli trudności budżetowe spowodują w przyszłości konieczność obniżenia emerytur wypłacanych przez państwo, dotknie to w identyczny sposób tych, którzy na etapie akumulacji wspierali się OFE, jak i tych, których składki płynęły wyłącznie do ZUS. Jednocześnie warto zaznaczyć, że scenariusza bankructwa ZUS nie uważamy za prawdopodobny. By przekonać się, że nie grozi nam emerytalna katastrofa wystarczy szereg prostych obliczeń. Według prognoz demograficznych KE w 2060 roku będzie pracować o ok. 30% mniej osób niż dzisiaj. Jednocześnie liczba osób po 67. roku życia wyniesie 10,5 mln. Zakładając, że część świadczeń emerytalnych będzie (tak jak dziś) wypłacana jako renty wdowie, finansowane z osobnego funduszu rentowego, liczba świadczeniobiorców do 2060 roku wzrośnie z obecnych 6,3 miliona do 9 milionów, a więc o około 40%. Przy tempie wzrostu PKB w latach na poziomie 1,5% rocznie, zarobki przeciętnego Polaka wzrosną do tego czasu trzykrotnie. Łączne wpływy do FUS, mimo spadku liczby pracujących, będą wciąż dwa razy większe. To akurat wystarczy, by podzielić środki pomiędzy większą liczbę emerytów i zlikwidować dotację z budżetu państwa do FUS (dziś na poziomie jednej trzeciej 16 Andrzej Sołdek, OFE nie boją się zmian, Rzeczpospolita, 21 lutego Inflacja w latach wyniosła 2,83%. 12\n13 wpływów). W 2060 ZUS będzie więc bez kłopotów stać na wypłacanie realnie tej samej kwoty przeciętnej emerytury, co dzisiaj, czyli ok zł na osobę 18. Przy okazji ryzyka w ZUS mówi się czasem także o zmienności waloryzacji na koncie podstawowym, zestawiając ją z ryzykiem w OFE 19. W tym kontekście wspomina się także o korzyściach z dywersyfikacji, jakie miały by przynosić fundusze, dzięki niskiej korelacji z waloryzacjami na koncie podstawowym w ZUS. Nie ma jednak najmniejszego powodu, żeby waloryzacja w ZUS wykazywała się taką wysoką zmiennością jak w latach Wzorem subkonta, przyznającego roczną premię na zasadzie wieloletniej średniej ruchomej, można zmniejszyć zmienność wirtualnych zapisów w ZUS niemal do zera. Byłoby to rozsądnym posunięciem, gdyż zmienność waloryzacji niczemu nie służy, generuje jedynie ryzyko rozbilansowania się systemu w sytuacji, gdyby w jakimś roku wypadała wartość ujemna (ustawa każe zaś waloryzować co najmniej o inflację, co w takim wypadku oznacza waloryzację powyżej długookresowych możliwości płatniczych ZUS). Gdy zmiany w tym duchu nastąpią, dodanie OFE zamiast subkonta do emerytalnego portfela nie zmniejszy jego zmienności (przy rozsądnych założeniach na temat korelacji OFE-ZUS oraz wyższej niż dotychczasowa wariancji stóp zwrotu z akcyjnych OFE). Dywersyfikacja portfela emerytalnego w celu stabilizacji jego wyników z roku na rok nie ma więc sensu, gdyż eliminuje ryzyko wirtualne, którego de facto nie ma. Z punktu widzenia wyboru między subkontem w ZUS a OFE ma znaczenie natomiast ryzyko związane z przyszłym trendem wzrostu PKB w Polsce. Jeżeli w ciągu najbliższych pięćdziesięciu lat będzie on o 0,5 pkt proc. niższy lub wyższy niż zakładane 1,5%, będzie to miało istotne znaczenie dla naszej emerytury. Z tej perspektywy brak silnej korelacji między długoterminowymi wynikami inwestycji na giełdach światowych a wzrostem PKB w Polsce ma pewne implikacje dla dywersyfikacji portfela w nieco szerszym sensie. Jeżeli Polska gospodarka będzie się rozwijać szybciej niż zakłada to prognoza KE, nasze emerytury będą wyższe. W takiej sytuacji łatwiej znieść ewentualne niepowodzenie inwestycyjne OFE. Z drugiej strony niższe tempo wzrostu PKB, zaowocuje niższymi emeryturami i w takiej sytuacji OFE mogą stanowić pewną rekompensatę. Z czterech możliwych scenariuszy przy wyborze OFE bardzo dotkliwy jest więc tylko jeden (niższe PKB, złe wyniki OFE), zaś przy postawieniu na subkonto w ZUS najgorszy scenariusz realizuje się zawsze, jeżeli tylko PKB będzie rosło wolniej (dwa z czterech scenariuszy). W dalszej analizie jednak z trzech powodów nie będziemy brali tego aspektu pod uwagę. Po pierwsze uważamy ryzyko inwestowania w OFE za bardziej istotne i kwantyfikacja tego ryzyka w celu jego lepszego zrozumienia stanowi podstawowy cel niniejszego opracowania. Po drugie szacowanie prawdopodobieństwa spadku tempa wzrostu PKB w Polsce jest z gruntu arbitralne i odebrałoby część wiarygodności niniejszemu opracowaniu. Po trzecie wprowadzenie ryzyka trendu wzrostu PKB w Polsce spowodowałoby niepotrzebne skomplikowanie badania i utrudniłoby komunikację jego wyników. Dlatego zakładamy jeden scenariusz wzrostu PKB i do niego odnosić będziemy zmienne wyniki OFE. Innymi słowy w naszym badaniu subkonto w ZUS jest instrumentem bez ryzyka. Jego wyniki są więc z tego powodu mniej korzystne dla OFE. 18 Ten wynik nie jest prognozą wysokości przyszłych emerytur, co najwyżej jej dolną granicą. Nawet bez przyspieszenia tempa wzrostu PKB emerytury mogą być wyższe dzięki zwiększeniu powszechności systemu lub utrzymaniu w części dotacji budżetowej do ZUS. Należy przy tym pamiętać, że nowo przyznawane emerytury w 2060 roku będą wyższe niż średnie wypłacane emerytury. 19 Patrz na przykład: Piotr Żuk, Stopa zwrotu, dywersyfikacja ryzyka i wysokość emerytury w systemie emerytalnym w Polsce. Kolegium Zarządzania i Finansów SGH 2012 rok. 13\n14 Liczba lat 7. Ryzyko OFE Wyniki inwestycyjne OFE zależą od sytuacji na światowych rynkach akcji. Wahania zysków i cen spółek przekładają się na zmienność stóp zwrotu, które mogą czasem przybrać wartości ujemne. Jak jednak często coś takiego może się zdarzyć? Czy w horyzoncie 10 lub 15 lat ciągle można stracić? Na tego typu pytania można odpowiedzieć tylko zwracając się w kierunku przeszłości do ponad stu lat doświadczeń z inwestowaniem na międzynarodowych rynkach kapitałowych. Nie chodzi przy tym o to, by bezpośrednio przenieść przeszłość w przyszłość, lecz wykorzystać doświadczenia historyczne do oszacowania ogólnych prawidłowości zachowania się stóp zwrotu z giełdy tak, by na ich podstawie przygotować symulację, która pozwoli lepiej zwizualizować ryzyko, z którym mamy tu do czynienia Wykres 2 Historyczne stopy zwrotu na światowym rynku akcji % -30% -20% -10% 0% 10% 20% 30% 40% 70% Stopa zwrotu netto w skali roku Źródło: Opracowanie własne. Obserwacja rocznych stóp zwrotu możliwych do osiągnięcia na światowych giełdach w latach (patrz Wykres 2) każe zauważyć, że większość wyników pada w pobliżu średniej, jednak raz na kilkanaście lat zdarzają się skrajnie niekorzystne rezultaty. Warto przyjrzeć momentom, w których padają. Najgłębsza strata miała miejsce w 2008 roku, kiedy to wartość akcji spadła o 41%. Największy zysk przyniósł zaś rok 1933, kiedy to zarobić można było 68%. To drugie wydarzenie nie jest przypadkowe nastąpiło po okresie dotkliwych strat z pierwszych trzech lat Wielkiego Kryzysu. Po kryzysowym 2008 roku także nastąpiło silne odreagowanie giełdy urosły o 29%. Choć w obu wypadkach długo trzeba było jeszcze czekać na całkowite odrobienie strat (ostatnio do 2013 roku), daje się w danych zaobserwować zależność polegającą na powrocie rynku do trendu. Oznacza to, że roczne stopy zwrotu nie są względem siebie niezależne; seria korzystnych wyników zwiększa prawdopodobieństwo niekorzystnych i odwrotnie. Innymi słowy pasmo nieustających sukcesów bądź 20 Źródłem informacji na temat historycznych stóp zwrotu na rynkach światowych jest dla nas Credit Suisse Global Investment Returns Sourcebook\n15 Prawdopodobieństwo porażek jest dużo mniej prawdopodobne niż wskazywałoby na to prawdopodobieństwo tych zjawisk w oparciu o to, co zdarza się w pojedynczych latach. Powyższe obserwacje skłaniają do przyjęcia powszechnie stosowanej w literaturze finansowej 21 metody aproksymacji rozkładu stóp zwrotu wielowymiarowym rozkładem log-normalnym. Jego parametry (średnią, wariancję i korelację międzyokresową) można wyestymować na podstawie historycznych danych. Następnie można wygenerować hipotetyczne stopy zwrotu (zachowujące ogólne właściwości tych historycznych) i użyć ich do przeprowadzenia symulacji inwestycji na rynku akcji. Kluczowe są tu przy tym nie roczne wyniki, lecz skumulowane kilkunasto- lub kilkudziesięcioletnie stopy zwrotu. Przyszłego emeryta interesuje bowiem nie to, ile może stracić w jednym roku, lecz jakie jest prawdopodobieństwo straty w całym okresie oszczędzania. Wykres 3 oraz Wykres 4 pokazują, że dopasowanie symulowanych wartości do rzeczywistych danych jest zadowalające. Wprawdzie rozkłady trochę się różnią, jednak z punktu widzenia oceny ryzyka liczy się częstotliwość występowania niepomyślnych zdarzeń. Ta zaś jest zbliżona lub nawet większa w przypadku symulowanych wartości. 0,14 0,12 Wykres 3 Porównanie danych rzeczywistych i symulowanych dla okresu dziesięcioletniego 0,1 0,08 0,06 Wartości rzeczywiste Symulacje 0,04 0,02 0 0,5 0,7 0,9 1,1 1,3 1,5 1,7 1,9 2,1 2,3 2,5 2,7 2,9 3,1 3,3 3,5 3,7 3,9 4,1 4,3 4,5 4,7 4,9 5,1 Skumulowana dziesięcioletnia stopa zwrotu brutto Źródło: Opracowanie własne. 21 Patrz na przykład Charles P. Jones and Jack W. Wilson, Probabilities Associated with Common Stock Returns, The Journal of Portfolio Management Fall Formalne uzasadnienie lognormalnych stóp zwrotu można znaleźć w: Walter A. Rosenkrantz, Why Stock Prices Have a Lognormal Distribution March\n16 Prawdopodobieństwo Wykres 4 Porównanie danych rzeczywistych i symulowanych dla okresu piętnastoletniego 0,16 0,14 0,12 0,1 0,08 Wartości rzeczywiste Symulacje 0,06 0,04 0,02 0 0,7 0,9 1,1 1,3 1,5 1,7 1,9 2,1 2,3 2,5 2,7 2,9 3,1 3,3 3,5 3,7 3,9 4,1 4,3 4,5 4,7 4,9 5,1 Skumulowana piętnastoletnia stopa zwrotu brutto Źródło: Opracowanie własne. Mamy więc dobrą podstawę do oceny ryzyka inwestycji na rynku akcji. Trzeba jednak jeszcze odpowiedzieć sobie na pytanie, jak je mierzyć. Z punktu widzenia oszczędzającego na emeryturę ryzyko wyboru OFE przejawia się w prawdopodobieństwie, że wyniki inwestycji będą niepomyślne. Niepomyślne nie znaczy przy tym wyłącznie negatywne. Na potrzeby niniejszego badania przyjmujemy, że zły wynik OFE tożsamy jest z dokonaniem złego wyboru do końca lipca 2014 roku. Ryzyko jest więc utożsamione z prawdopodobieństwem, że wybierając OFE wybierzemy źle i w efekcie nasz portfel emerytalny będzie wart mniej niż gdybyśmy wybrali ZUS. Prawdopodobieństwo to zostanie policzone na podstawie symulowanych portfeli zawierających instrumenty o charakterystykach odpowiadających historycznym cechom światowego rynku akcji. 8. Badanie założenia Symulacyjne badanie oparte jest na następujących założeniach: Wszystkie obliczenia dokonywane są w wartościach realnych w cenach z 2014 roku. Tempo wzrostu wynagrodzeń oraz oczekiwana długość życia na emeryturze wzięte są z prognoz przygotowanych przez Komisję Europejską (AWG 2010). Emerytura z 2,92% wynagrodzenia brutto odprowadzanych obowiązkowo co miesiąc w formie składek jest pochodną kapitału emerytalnego zgromadzonego z tego tytułu w OFE bądź zapisanego w ZUS oraz oczekiwanego czasu życia na emeryturze. Kapitał emerytalny stanowi suma przekazanych do ZUS lub OFE składek powiększonych odpowiednio o waloryzacje i stopy zwrotu. Przeliczenie kapitału emerytalnego na miesięczną emeryturę dokonuje się poprzez podzielenie go przez oczekiwaną liczbę miesięcy życia na emeryturze. Subkonto waloryzowane jest średnim pięcioletnim realnym tempem wzrostu PKB wynoszącym według prognoz KE 1,43% w skali roku. Tempo wzrostu PKB, a tym samym waloryzacja subkonta, są traktowane jako pozbawione ryzyka przygotowano więc tylko jeden wariant prognozy. 16\n17 W rzeczywistości PKB może odchylić się w górę lub w dół od ścieżki prognozowanej przez KE, co spowoduje względną poprawę lub pogorszenie wyników subkonta w ZUS. Tego ryzyka nie uwzględniamy, skupiając się przede wszystkim na ryzyku związanym z wyborem OFE. Stopy zwrotu z OFE policzone są przy założeniu, że fundusze całość środków lokują w zdywersyfikowany portfel akcji światowych. Założone w okresie prognozy stopy zwrotu OFE odzwierciedlają w swoich charakterystykach stopy zwrotu uzyskane na globalnym rynku akcji w latach zgodnie z Credit Suisse Sourcebook Różnią się od nich tylko pod względem średniej, którą skorygowano w dół w oparciu o różnicę między benchmarkiem inwestycyjnym dla lat a historycznymi wynikami OFE. Średnia roczna stopa zwrotu dla OFE w okresie prognozy to 4,72%. Odchylenie standardowe rocznych realnych stóp zwrotu przyjęto na historycznym dla światowego rynku akcji poziomie 17,5%. Założono przy tym, że stopy zwrotu będą miały rozkład logarytmicznonormalny charakteryzujący się wielostopniową autokorelacją odpowiadającą podobnym zależnościom w historycznych danych. Prawdopodobieństwo, że kapitał na subkoncie będzie większy niż w OFE (przyjęta miara ryzyka) policzone zostało w oparciu o milion symulowanych ścieżek stóp zwrotu i odpowiadających im portfeli emerytalnych. W badaniu uwzględniono suwak bezpieczeństwa (przekierowywanie środków z OFE do ZUS na 10 lat przed emeryturą) oraz opłatę od składki wysokości 1,75%. 9. Badanie wyniki Wyniki badania dla osoby o przeciętnym wynagrodzeniu (blisko 4 tys. złotych) przedstawia Tabela 3 Tabela 3 Zysk i ryzyko wyboru OFE dla mężczyzn (M) i kobiet (K) przy średniej płacy w zależności od wieku Wiek 25 K/M 35 K/M 45 M 55 M Zysk o tyle średnio emerytura będzie wyższa w przypadku wyboru OFE 433 zł 169 zł 45 zł 3 zł Ryzyko prawdopodobieństwo, że emerytura z OFE będzie niższa niż 1,0% 6,9% 19,9% 33,2% gdyby wybrać subkonto w ZUS Oczekiwana emerytura z części składki kierowanej do OFE 921 zł 522 zł 268 zł 112 zł Oczekiwana emerytura z części składki kierowanej na 501 zł 357 zł 225 zł 110 zł subkonto w ZUS Oczekiwana strata pod warunkiem, że OFE będą gorsze od ZUS 40 zł 37 zł 27 zł 12 zł Zmniejszenie emerytury z subkonta w wyniku błędnego wyboru OFE -8% -10% -12% -10% Źródło: Opracowanie własne Subkonto w ZUS traktujemy jako punkt odniesienia. Drugi i trzeci wiersz tabeli przedstawiają różne wartości zysku i ryzyka związanego z wyborem OFE zależnie od wieku uczestnika systemu. Zysk oznacza różnicę w wielkości emerytury na korzyść OFE wyrażoną w złotówkach w skali miesiąca. Ryzyko jest zaś prawdopodobieństwem, że wybierając OFE będziemy mieli niższą emeryturę niż gdyby wybrać ZUS. 17\n18 Część emerytury z OFE albo subkonta Najważniejszym wnioskiem z obserwacji wyników jest bardzo silna zależność zysku i ryzyka od wieku oszczędzającego (uwidoczniona dodatkowo na: Wykres 5 Emerytura z OFE i z ZUS oraz ryzyko wyboru OFE.). Wraz z wiekiem zysk maleje, a ryzyko rośnie. Dla mężczyzny w wieku 55 lat 22, który będzie kierował składki do OFE przez dwa lata oczekiwany zysk jest bardzo mały przy wysokim ryzyku, że emerytura w wyniku wyboru oszczędzania w funduszach zmniejszy się. Z kolei dla dwudziestopięciolatka ryzyko wynosi jedynie 1%, zaś oczekiwana korzyść to 433 zł. Różnice w wieku emerytalnym powodują, że kobiety powyżej 42. roku życia są w gorszej sytuacji jeśli chodzi o wybór OFE niż mężczyźni. Przykładowo dla kobiety mającej 45 lat oczekiwana korzyść z wyboru OFE to 34 złote przy ryzyku 21% obie wartości gorsze od tych widocznych w tabeli. Stopniowe wyrównywanie wieku emerytalnego spowoduje w końcu jednak, że sytuacja kobiet nie będzie różnić się od mężczyzn z punktu widzenia systemu emerytalnego kobiety w wieku 42 lat i młodsze już są w identycznej sytuacji co mężczyźni. Wykres 5 Emerytura z OFE i z ZUS oraz ryzyko wyboru OFE zł 900 zł 800 zł 700 zł 600 zł 500 zł 400 zł 300 zł 200 zł 100 zł 0 zł OFE ZUS Ryzyko Wiek oszczędzającego 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% Źródło: Opracowanie własne. Ciekawe jest także, jaki jest ilościowy wymiar straty w sytuacji, kiedy ryzyko słabych wyników OFE się zrealizuje. Korzystając z symulacji, można odpowiedzieć na to pytanie, sprawdzając średnią wartość portfeli emerytalnych OFE w sytuacji, gdy dają one niższą emeryturę niż ZUS. Okazuje się, że w pesymistycznym wariancie emerytura z OFE jest o około 10% niższa niż ta z ZUS. Znowu daje przy tym o sobie znać wiek oszczędzającego okazuje się na przykład, że 55-latek ryzykuje utratą 12 zł miesięcznie po to, by zyskać 3 zł, a więc potencjalna korzyść jest cztery razy mniejsza od potencjalnej straty. Z kolei 25 latek ryzykuje relatywnie niewiele. Jego emerytura w przypadku mało prawdopodobnego słabego wyniku OFE obniży się średnio o 40 złotych, czyli dziesięć razy mniej niż może dzięki funduszom zarobić. Choć w Tabela 3 widoczne są wyniki dla osób zarabiających przeciętne wynagrodzenie, wskaźnik ryzyka ma zastosowanie również w przypadku osób lepiej bądź gorzej zarabiających. Oczekiwana korzyść 22 Musi być to mężczyzna, gdyż zgodnie z ustawą kobieta w tym wieku nie ma prawa wyboru jej składki automatycznie trafiają do ZUS. Wybór w przypadku kobiet pojawia się dla wieku 52 lat lub poniżej. 18\n19 (i oczekiwana warunkowa strata) faktycznie jest inna, jednak zmienia się proporcjonalnie do zarobków. Porównanie oczekiwanej korzyści dla osób o różnych dochodach przedstawia Tabela 4. Tabela 4 Zysk i ryzyko wyboru OFE w różnych scenariuszach według wieku i poziomu wynagrodzeń Scenariusz Bazowy Wiek 25 lat 35 lat 45 lat 55 lat % 71 7% 19 20% 1 33% % 106 7% 28 20% 2 33% % 169 7% 45 20% 3 33% % 254 7% 67 20% 4 33% Wyższe PKB Słabsze OFE % 67 11% 17 24% 1 36% % % 25 24% 1 36% % % 40 24% 2 36% % % 60 24% 3 36% % 41 17% 10 31% 1 42% % 62 17% 15 31% 1 42% % 99 17% 25 31% 1 42% % % 37 31% 2 42% Wyższe PKB i słabsze OFE % 35 23% 8 36% 0 45% % 52 23% 12 36% 1 45% % 84 23% 19 36% 1 45% % % 28 36% 1 45% Bazowy bez suwaka % 117 7% 40 18% 7 33% % 174 7% 59 18% 11 33% % 278 7% 94 18% 18 33% % 417 7% % 26 33% Oprócz rezultatów scenariusza bazowego znajdują się w niej wyniki symulacji dla czterech alternatywnych scenariuszy skonstruowanych po to, by sprawdzić jej wrażliwość na początkowe założenia. Warto pokrótce omówić te scenariusze. Pierwszy z nich rozważa lepszą sytuacje w Polskiej gospodarce, a więc także wyższe waloryzacje na subkoncie w ZUS. Zakładamy w nim, że tempo wzrostu w każdym roku będzie wyższe o 0,5 pkt proc. Zmiana ta nie zmniejsza w istotny sposób różnicy między OFE a ZUS. Z jednej strony bowiem waloryzacje są bliższe stopom zwrotu z OFE, z drugiej szybsze tempo wzrostu płac podnosi składki, a tym samym emeryturę z obu źródeł. W takim wariancie wyższe jest za to ryzyko wyboru OFE, jednak 19\n20 wzrost ten wynika nie ze zwiększonego prawdopodobieństwa, że OFE wypadną gorzej, lecz z wyższych wymagań, jakie się im stawia, czyli wyższej średniej emerytury z subkonta w ZUS. Prawdziwie pesymistyczny dla OFE jest dopiero scenariusz drugi. Zakładamy w nim, że stopa zwrotu z funduszy będzie zgodna z prognozą analityków Credit Suisse, na którą powołują się autorzy Przeglądu Systemu Emerytalnego 23. Ci zakładają premię za ryzyko na poziomie zaledwie 3,5%. Po dodaniu do tego wyniku realnej rentowności amerykańskich obligacji z początku 2014 roku (0,74%) i odjęciu opłaty za zarządzanie (0,48%) otrzymujemy realną stopę zwrotu z OFE wysokości 3,76%. Założenie to znacząco, bo o ponad połowę zmniejsza korzyści z wyboru OFE. Cały czas jednak dla osób młodych sięgają one w skali miesiąca kilkuset złotych. Rośnie także ryzyko, co jest szczególnie widoczne u osób młodych, ale niebędących już na początku kariery zawodowej. Dla 35-latka w tym scenariuszu szansa na to, że ZUS da mu większą emeryturę niż OFE wynosi aż 17%. Trzeci scenariusz jest połączeniem dwóch pierwszych mamy tu i wyższe tempo wzrostu PKB i mniejszą stopę zwrotu z funduszy. W takiej sytuacji korzyści są zbliżone do tych w poprzednio analizowanym wariancie, ryzyko zaś jest relatywnie najwyższe przekracza 10% nawet w przypadku osób najmłodszych. Oczekiwana strata pod warunkiem, że OFE wypadną gorzej niż ZUS dla osoby o przeciętnym wynagrodzeniu jest w tym scenariuszu o połowę wyższa niż wariancie bazowym. Wynosi 61 zł, czyli 10% emerytury, którą można byłoby uzyskać, wybrawszy subkonto. Czwarty scenariusz jest już czysto hipotetyczny, gdyż skonstruowano go dla rozważenia, co byłoby, gdyby suwak bezpieczeństwa nie był obowiązkowy. Jest to zatem scenariusz bazowy, w którym składki emerytalne trafiają do OFE aż do samego końca okresu oszczędzania, a kapitał nie jest stopniowo przenoszony do ZUS na 10 lat przed emeryturą. W tym wariancie oczekiwane korzyści z wyboru OFE są dwa razy większe. Co ciekawe ryzyko wyboru funduszy wcale nie jest większe, co wskazuje, że suwak bezpieczeństwa nie jest dobrze skonstruowany i nie służy interesom przyszłych emerytów. 23 Patrz: Przegląd funkcjonowania systemu emerytalnego. Bezpieczeństwo dzięki zrównoważeniu. Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej oraz Ministerstwo Finansów, Warszawa czerwiec 2013 ss oraz Credit Suisse Yearbook\nwww.wise-institute.org.pl WARSZAWA, 2014 EMERYTURY PAŃSTWOWE CZY RYNKI KAPITAŁOWE Podstawa racjonalnego wyboru między OFE i ZUS MACIEJ BITNER WARSZAWSKI INSTYTUT STUDIÓW EKONOMICZNYCH Al. JEROZOLIMSKIE


Polscy motocykliści o niewpuszczeniu "Nocnych Wilków" do Polski | proKapitalizm - Portal zwolenników wolności\nPolscy motocykliści o niewpuszczeniu „Nocnych Wilków” do Polski\n25 kwietnia 2015 Temat dnia, Polityka, Polska, Społeczeństwo, Kraj 5 komentarzy\nOświadczenie: Na stronie Ministerstwa Spraw Zagranicznych ukazała się informacja o odmowie wjazdu na terytorium Polski zorganizowanej grupy motocyklistów:\nDecyzję MSZ-u uważam za haniebną i tchórzliwą. Uzasadnienie niepoważne. Władze 38 milionowego narodu przestraszyły się 30 rosyjskich motocyklistów, odmawiając im prawa do odwiedzenia grobów ich dziadów. Ta decyzja obraża mnie i każdego myślącego Polaka.\nREZOLUCJA 30 TYS. POLSKICH MOTOCYKLISTÓW ZEBRANYCH NA XII MOTOCYKLOWYM ZLOCIE GWIAŹDZISTYM IM. KSIĘDZA UŁANA ZDZISŁAWA JASTRZĘBIEC PESZKOWSKIEGO NA JASNEJ GÓRZE.\nOrganizator Jasnogórskich Zlotów Motocyklowych im. Księdza Ułana Zdzisława\nMSZ, Nocne wilki, Wiktor Węgrzyn, motocykliści, motocyklowy rajd katyński\n5 Responses to Polscy motocykliści o niewpuszczeniu „Nocnych Wilków” do Polski\nMyślę, że Szwaby kazały, żeby załatwić problem – jak zwykle – naszymi rękami. A że Polska nie jest suwerenna to robi to, co jej każą\n25 kwietnia 2015 o 19:10\nLubie p.Wegrzyna i popieram jego wysilki w sztabie p.Grzegorza Brauna bo na niego bede glosowac ale nie jestem pewna czy dobrze robi stajac murem za rosyjskimi motocyklistami\nkról życia napisał(a):\n26 kwietnia 2015 o 09:16\nJesienią będzie zdziwienie, że Motocyklowy Rajd Katyński nie wiedzie do Rosji, na zasadzie wzajemności. A może o to chodziło, aby Polacy nie oddawali czci i hołdu pomordowanym przez Rosję Sowiecką polskim obywatelom i dlatego była prowokacja wjazdu rosyjskich „Nocnych Wilków”??? Tylko kto w ten sposób zagrał, nasze jelity i SS czy Putin i jego rosyjskie odmiany SS??? A może wspólne działanie SS niemieckich, rosyjskich i izraelskich w ramach państwowej polityki historycznej tych państw? A może Rosja zagra jeszcze inaczej – jesienią pozwoli wjechać Rajdowi Katyńskiemu i powie MY nie jesteśmy małostkowi, jesteśmy wspaniałomyślni i szlachetni albo pozwolą wjechać, aby jeszcze bardziej sprowokować jakimś zajściem? Zobaczymy jesienią, na przełomie sierpnia i września!\n26 kwietnia 2015 o 09:20\nI jeszcze uwaga NIE „Grób nieznanego żołnierza”, a „Grób Nieznanego Żołnierza” – NNN, a nie nnn i ŻŻŻ, a nie żżż!\n26 kwietnia 2015 o 12:29\n„Rosja zagra jeszcze inaczej – jesienią pozwoli wjechać Rajdowi Katyńskiemu”.\nPrzychylam się do tej opcji. Putin, mając we władzach III RP tak debilnych wrogów, nie musi się wysilać, by cały czas być górą.


Zbliżenie Polski i Indii może być skutkiem ubocznym zimnej wojny USA z Chinami | 300Gospodarka.pl\nStrona główna Newsy Zbliżenie Polski i Indii może być skutkiem ubocznym zimnej wojny USA z Chinami\nDelhi, Indie, Fot. Shutterstock.com\nPaństwa Europy-Środkowo Wschodniej coraz śmielej patrzą na Indie jako na ważnego partnera, który stanowi ekonomiczną, polityczną i ideologiczną przeciwwagę dla Chin.\nSzansa na faktyczne zbliżenie zależy jednak od Delhi – pisze Observer Research Foundation, wpływowy, niezależny indyjski think tank.\nZe względu na dynamiczny wzrost Indii jako istotnej w skali globalnej siły gospodarczej, relacje ekonomiczne pomiędzy nimi a państwami Europy Środkowo-Wschodniej (EŚW) zaczęły w ciągu ostatnich 20 lat poprawiać się i wzmacniać.\nJednak zdaniem Iwana Lidarewa, autora artykułu opublikowanego przez ORF, wciąż są one stosunkowo słabe, biorąc pod uwagę potencjał.\nWartość dwustronnego handlu między całym regionem a Indiami szacowana jest obecnie zaledwie na 6 mld dol.\nZgodnie z danymi Banku Światowego, w 2018 roku wartość pochodzącego z Indii importu do Polski wyniosła jedynie 2,1 mld dol., co czyni z tego państwa mniej istotne dla Polski źródło dóbr i usług od np. Kazachstanu, Wietnamu czy Turcji.\nZ kolei wartość polskiego eksportu do Indii wyniosła wówczas 819 mln dol. – mniej niż eksportu do Arabii Saudyjskiej lub Kanady.\nWedług Lidarewa, zauważalne są jednak oznaki zmiany trendu i zwiększenia wzajemnego zainteresowania państw EŚW i Indii.\nJako przykłady autor artykułu podaje otwarcie Zagranicznego Biura Handlowego Polskiej Agencji Inwestycji i Handlu w Mumbaju i uruchomienie bezpośrednich lotów między Warszawą a Delhi przez PLL LOT.\nNajistotniejszym powodem rozpoczęcia procesu zacieśnienia stosunków między Warszawą i innymi środkowoeuropejskimi stolicami a Delhi mają być skutki konfliktu między państwami zachodnimi a Chinami, który autor artykułu nazywa „zimną wojną”.\nPaństwa EŚW zaczynają dostrzegać w Indiach nie tylko bezpieczniejszego i łatwiejszego partnera handlowego, lecz także demokratyczne państwo, do którego ideologicznie podobne są bardziej niż do komunistycznych Chin.\nTo sprawia, że przed obiema stronami otwierają się nowe możliwości rozwoju współpracy. Jak jednak zastrzega Lidarew, to zbliżenie będzie miało szansę odnieść sukces jedynie wówczas, gdy Indie zmienią swoje tradycyjnie pasywne podejście do regionu i zaczną bardziej aktywnie działać na rzecz współpracy.\nAutor oryginalnego artykułu dla ORF Iwan Lidarew jest byłym doradcą przy bułgarskim Zgromadzeniu Narodowym.\nAzjaAzja PołudniowaAzja WschodniaeksportEŚWEuropaEuropa Środkowo-Wschodniageopolitykahandelhandel międzynarodowyimportIndiemainpolitykaPolska


Strony związane z hasłem: ubrania - strona 1 - SEO Katalog stron www\nFirma Lukas dedykuje swoją ofertę osobom, które pragną kupić wysokiej jakości ubranka dla dzieci w atrakcyjnych cenach. Wieloletnie doświadczenie w produkcji ubrań i znajomość potrzeb najmłodszych powodują, że zainteresowanie naszą odzieżą bezustannie rośnie. Sprzedajemy body, koszulki, pajacyki, komplety i wiele innych ubrań uszytych z pierwszorzędnych gatunków tkanin. Oferujemy wygodne ubrania charakteryzujące się ładnym i solidnym wykonaniem i modnym designem. Wszystkie z oferowanych ubrań dostępne są w różnych kolorach i rozmiarach.


Powiatowe Jednostki Organizacyjne - Portal - SP Opoczno\nW celu wykonywania swoich zadań Powiat Opoczyński utworzył także następujące jednostki pozostające w jego strukturze organizacyjnej.\nJest podmiotem leczniczym w skład, którego wchodzą następujące jednostki organizacyjne: Szpitalnictwo, Transport Sanitarny, Zakład Opiekuńczo – Leczniczy, Przychodnia Rejonowa w Opocznie, Gminne i Wiejskie Ośrodki Zdrowia, stanowiące filie Szpitala Powiatowego, Przychodnia Specjalistyczna, Dział Diagnostyki Laboratoryjnej, Dział Diagnostyki Obrazowej oraz działy administracyjne szpitala. Rada Społeczna przy Szpitalu jest organem inicjującym i opiniodawczym Powiatu Opoczyńskiego oraz organem doradczym Dyrektora. Radą kieruje Przewodniczący, którym jest Starosta Opoczyński lub osoba przez niego wyznaczona. Pozostali członkowie to przedstawiciel Wojewody i przedstawiciele wybrani przez Radę Powiatu w Opocznie.\nW strukturze samorządu powiatowego funkcjonuje od 1999 roku. Z dniem 1 stycznia 1999 roku istniejący wcześniej Rejonowy Urząd Pracy przekształcony został w Powiatowy Urząd Pracy. Od 2010 r. urząd pracy funkcjonuje w nowej strukturze organizacyjnej, dostosowanej do realizacji zadań wynikających ze zmian wprowadzonych w 2008 roku ustawą o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. W ramach Centrum Aktywizacji Zawodowej skupione zostały aktywne formy przeciwdziałania bezrobociu - pośrednictwo pracy, poradnictwo zawodowe i organizacja szkoleń. Referat Usług Rynku Pracy zajmuje się pośrednictwem pracy, poradnictwem zawodowym, pomocą w samodzielnym i aktywnym poszukiwaniu pracy oraz szkoleniami a Referat Instrumentów Rynku Pracy realizuje zadania aktywnej pomocy osobom bezrobotnym.\nJest jednostką organizacyjną przy pomocy której Zarząd Powiatu wykonuje czynności zarządcy dróg powiatowych z zakresu planowania, budowy, przebudowy, remontu, utrzymania i ochrony dróg powiatowych.\nRealizuje zadania z zakresu pomocy społecznej i rehabilitacji społecznej mające na celu poprawę funkcjonowania rodziny, zapobieganie i przeciwdziałanie sytuacjom kryzysowym i dysfunkcjonalności rodzin.\nPoradnia Psychologiczno - Pedaogiczna w Opocznie\nPoradnia jest placówką oświatową, udzielającą pomocy psychologiczno-pedagogicznej dzieciom, młodzieży, ich rodzicom oraz nauczycielom wychowawcom, wspomagającą przedszkola, szkoły i placówki w zakresie zadań dydaktyczno-wychowawczych i opiekuńczych.\ni Dom Pomocy Społecznej dla Dorosłych w Drzewicy.\nDomy te są samodzielnymi budżetowymi jednostkami organizacyjnymi o zasięgu ponadgminnym, podległe bezpośrednio Zarządowi Powiatu Opoczyńskiego. Są to placówki stacjonarne, umożliwiające mieszkańcom zarówno pobyt stały, jak i czasowy – zapewniające całodobową opiekę oraz zaspakajanie niezbędnych potrzeb bytowych, społecznych i religijnych w formach i zakresie wynikającym z indywidualnych potrzeb.\nPowiatowa Placówka Opiekuńczo-Wychowawcza "Pałacyk" w Mroczkowie\ni Powiatowa Placówka Opiekuńczo-Wychowawcza „Przystań” w Żarnowie\nPlacówki realizują zadania w zakresie instytucjonalnej pieczy zastępczej określone w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 roku o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Do zadań Placówki należy, w szczególności: zapewnienie dziecku całodobowej opieki i wychowania oraz zaspokojenie jego niezbędnych potrzeb, w\nszczególności emocjonalnych, rozwojowych, zdrowotnych, bytowych, społecznych i religijnych; realizowanie przygotowanego we współpracy z asystentem rodziny plan pomocy dziecku; umożliwienie kontaktu dziecka z rodzicami i innymi osobami bliskimi, chyba że sąd postanowi inaczej; podejmowanie działań w celu powrotu dziecka do rodziny; zapewnienie dziecku dostępu do kształcenia dostosowanego do jego wieku i możliwości rozwojowych; objęcie dziecka działaniami terapeutycznymi; zapewnienie korzystania z przysługujących świadczeń zdrowotnych; współpraca z sądami, powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie w Opocznie, Organizatorem Rodzinnej Pieczy Zastępczej oraz innymi osobami i instytucjami.


Noce na najwyszym pitrze. Wszystkie informacje o Noce na najwyszym pitrze zostały zaktualizowane 2022.\nInformacje, które udało nam się zgromadzić na temat Noce na najwyszym pitrze, zostały starannie sprawdzone i uporządkowane, aby były jak najbardziej przydatne. Prawdopodobnie trafiłeś tutaj, aby dowiedzieć się więcej na temat Noce na najwyszym pitrze. W Internecie łatwo zgubić się w gąszczu stron, które mówią o Noce na najwyszym pitrze, a jednocześnie nie podają tego, co chcemy wiedzieć o Noce na najwyszym pitrze. Mamy nadzieję, że dasz nam znać w komentarzach, czy podoba Ci się to, co przeczytałeś o Noce na najwyszym pitrze poniżej. Jeśli informacje o Noce na najwyszym pitrze, które podajemy, nie są tym, czego szukałeś, daj nam znać, abyśmy mogli codziennie ulepszać tę stronę.\nThe Attic Nights (w aciskiej Noctes Atticae ) s kompilacj staroytny z II th wieku ze wzgldu na gramatyk Gellius , podzielona na dwadziecia ksiek notatek na kultur czasu (streszczenia ksiek, pamitki osobiste kursy, badania, itp) , z których utracono ósmy.\nFrontispiece do aciskiego wydania Nuits Attiques (1706)\nZachowano 2 autorów\nAulu-Gelle otrzymuje tradycyjne wyksztacenie odpowiadajce jego statusowi spoecznemu i dlatego musi przebywa w Atenach , gdzie uczszcza na kursy i konferencje znanych mistrzów. To wanie podczas tego pobytu skomponowa Noce na poddaszu : nada im ten tytu, poniewa, jak sam pisa, skomponowa ten utwór w Atenach, a wic w Attyce , w zimowe wieczory. Literatura , to sztuka , tym filozofia The historia The law The geometrii The medicine , e nauki przyrodnicze i meteorologii i geografii s ich tematyka.\nWreszcie na kocu wiata jest kraj zwany Albania, gdzie rodz si mczyni, których wosy staj si biae od dziecistwa i którzy lepiej widz w nocy ni w dzie. "\nJest rzecz oczywist, e autor nie mówi o Albanii ; II th century, obecny Albania nie jest koce wiata. Byaby to Wielka Brytania, której Albion jest zwyk greck nazw ( lub od Ptolemeusza ), która jest utrwalona w gaelickim imieniu Alba (gen. Alban , dat. Albain ) Szkocji. Przywouje równie Hyperborejczyków o tak biaej skórze, mieszkaców dalekiej pónocy, a czasem zamieszkujcych Angli, Irlandi lub nie tylko.\nZehnacker i Fredouille 2005 , s. 337.\nNoce na poddaszu , ksika IX.\nJohn Ayto i Ian Crofton, Brewer's Britain & Ireland: Historia, kultura, folklor i etymologia 7500 miejsc na tych wyspach . WN, 2006. ( ISBN 0-304-35385-X )\nHubert Zehnacker i Jean-Claude Fredouille , Literatura aciska , Pary, Presses Universitaires de France, wyd. "Kwadryga", 2005 , 520 s. ( ISBN 2-13-055211-0 )\nPHI Latin Texts : Latin text (red. K. Marshall, 1968).\nBiblioteka aciska : tekst aciski (tylko niektóre ksiki).\nremacle.org : tekst aciski i tumaczenie na jzyk francuski tylko dla ksiek od I do III (wyd. Nisard z 1865 r.); tumaczenie wszystkich ksiek (red. Garnier).\nNoctes atticae , zdigitalizowany rkopis z 1483 r. Somni\nMamy nadzieję, że informacje, które zgromadziliśmy na temat Noce na najwyszym pitrze, były dla Ciebie przydatne. Jeśli tak, nie zapomnij polecić nas swoim przyjaciołom i rodzinie oraz pamiętaj, że zawsze możesz się z nami skontaktować, jeśli będziesz nas potrzebować. Jeśli mimo naszych starań uznasz, że informacje podane na temat _title nie są całkowicie poprawne lub że powinniśmy coś dodać lub poprawić, będziemy wdzięczni za poinformowanie nas o tym. Dostarczanie najlepszych i najbardziej wyczerpujących informacji na temat Noce na najwyszym pitrze i każdego innego tematu jest istotą tej strony internetowej; kierujemy się tym samym duchem, który inspirował twórców Encyclopedia Project, i z tego powodu mamy nadzieję, że to, co znalazłeś o Noce na najwyszym pitrze na tej stronie pomogło Ci poszerzyć swoją wiedzę.


Enduro Parts (10) Usuń filtr\nWykonane z aluminium i malowane proszkiem na kolor czarny\nZestaw montażowy amortyzatora skrętu 950SE\nZestaw montażowy wykonany idealnie pod dany motocykl. Stworzony zgodnie ze sztuką, tak by pracował amortyzator a nie jego mocowanie. Każdy zestaw robiony indywidualnie gdyż wiele osób chce inne podwyższenia, kolor anody i proszku a także dodatkowych rzeczy. Zestawy wykonane przeważnie z aluminium oraz stali. Przeważnie robimy anodę i ocynk koloru czarnego. Zestaw montażowy amortyzatora skrętu KTM 950SE Amortyzator skrętu KTM 950SE


JB 03.01.2021 17:05\n130 metrów - tak daleko w drugiej serii skoczył Kamil Stoch. Dostał za niego wszystkie noty po 19,5 punktu, ale jeden z dziennikarzy utrzymywał, że dwóch sędziów dało mu "20". - Nie wiedziałem o tym - odpowiedział zaskoczony Stoch i później dowiedział się, ile właściwie dali mu sędziowie. - To i tak miłe, że zostałem w ten sposób nagrodzony - mówił Polak.\nPo pierwszej serii Kamil Stoch był liderem konkursu w Innsbrucku o 0,7 punktu przed Anze Laniskiem i 3,4 punktu przed Ryoyu Kobayashim. Po słabszych skokach Halvora Egnera Graneruda i Karla Geigera prowadził także w klasyfikacji generalnej 69. Turnieju Czterech Skoczni. Żeby wygrać konkurs i utrzymać pozycję w klasyfikacji TCS potrzebował jednak świetnego skoku w drugiej serii.\nNiezwykły skok Stocha dał mu zwycięstwo i prowadzenie w klasyfikacji generalnej TCS!\nI taki oddał! 130 metrów na Bergisel, która od tego sezonu ma rozmiar skoczni usytuowany na 128. metrze, było ciosem nokautującym rywali. Polak świetnie wylądował i został doceniony przez sędziów. Ci dali mu łącznie 58,5 punktu za styl - każdy z sędziów dał mu po 19,5 punktu.\nJeden z dziennikarzy na konferencji prasowej zadał jednak pytanie w taki sposób, że sugerował Polakowi, że ten dostał dwie "dwudziestki". - Zupełnie o tym nie wiedziałem, a bardzo mnie to cieszy - odparł Stoch. Po chwili dowiedział się, że w wynikach nie widnieje jednak ani jedna "nota marzeń", choć jego punkty za styl w drugiej serii i tak były najwyższe spośród wszystkich skoczków. - To i tak miłe, że zostałem tak nagrodzony przez sędziów. Sama próba była bardzo dobra, to było niesamowite uczucie wygrać w taki sposób - stwierdził Polak.\nMałysz już za Stochem! 350 występów w PŚ. "Jestem odpowiednio doświadczony"\nJego drugie zwycięstwo w Innsbrucku było także 37. wygraną i 74. podium w całej karierze. Osiągnął to w konkursie, dzięki któremu ma już więcej występów w Pucharze Świata od Adama Małysza - ten niedzielny był jego 350., odkąd zadebiutował w PŚ w 2004 roku. - To tylko świadczy o tym, że jestem odpowiednio doświadczony - śmiał się Polak.\nPrzed konkursem w Bischofshofen, który zakończy zmagania w 69. Turnieju Czterech skoczni i wyłoni jego zwycięzcę, skoczków czeka dzień przerwy. Kwalifikacje odbędą się dopiero 5 stycznia, a konkurs tradycyjnie w Święto Trzech Króli. Jak poniedziałek zamierza wykorzystać Stoch? - Zacząłem czytać kolejną książkę Harlana Cobena. Jutro jest dzień, kiedy prawdopodobnie go skończę, żeby głowa trochę odpoczęła od skoków - zdradził Stoch.


10 Najlepszych Nadzorców Budowlanych w Gliwicach, 2018\nNadzorcy Budowlani w Gliwicach, 2018\nM-Proj Marcin Węglarz\nZlecenie dotyczyło przebudowy domu jednorodzinnego. Zlecenie zostało wykonane fachowo, szybko i w miłej atmosferze.\nOFERTA FIRMY Współpracujemy z instytucjami państwowymi, firmami budowlanymi, deweloperami, bankami oraz klientami indywidualnymi. Zasięg działania to województwo śląskie, dolnośląskie i małopolskie a w zakresie kosztorysowania praca zdalna – cała Polska. Zakres wykonywanych usług: •\tpełnienie funkcji kierownika budowy •\tpełnienie funkcji inspektora nadzoru, inwestora zastępczego •\tsporządzanie kosztorysów ogólno-budowlanych, drogowych, instalacji oraz sieci zewnętrznych w tym kosztorysów do banków •\tprzygotowanie obmiarów robót z terenu, pomiary z projektów •\tkompleksowe sporządzanie ofert przetargowych dla firm wykonawczych wszystkich branż •\tprowadzenie obsługi pod kątem rozliczenia inwestycji, również FIDIC , przygotowywanie\nProponuję usługi w zakresie - uzyskiwanie pozwoleń na budowę wraz ze wszystkimi niezbędnymi uzgodnieniami, dopuszczaniem do użytkowania obiektu budowlanego; - kontrola stanu technicznego (pięcioletnia, roczna i okresowa) obiektu budowlanego, prowadzenie książki obiektu budowlanego; - wykonywanie projektów konstrukcyjno – budowlanych ; - wykonywanie opinii i ekspertyz obiektów budowlanych; - nadzór, organizacja i kontrola placu budowy; - kierownictwo budowy; www: www.proj-bud.eu e-mail: biuro@proj-bud.eu\nOferuję pełen zakres usług zgodnie z poniższą ofertą: - Pełnienie funkcji kierownika budowy lub inspektora nadzoru robót budowlanych. - Świadectwa charakterystyki energetycznej. - Aranżacje oraz projekty wnętrz. - Okresowe kontrole budynków zgodnie z art. 63 pkt 1 ust. 1-3 „Prawa budowlanego”. - Projekty budowlane. - Inwentaryzacje budowlane. - Weryfikacja budowlana budynków deweloperskich (mieszkania, domy) przeznaczonych do odbioru. - Sporządzanie, weryfikacja i ocena kosztorysów budowlanych. - Sporządzanie i prowadzenie książek obiektów budowlanych. - Wykonywanie opinii technicznych. - Doradztwo i przygotowanie obiektów do przekazania w użytkowanie. Lokalizacja: woj. śląskie. Preferowane\nDołącz do naszych Nadzorców Budowlanych\nPowiązane strony: nadzór budowlany\nBiuro Budowlane Adam Biegun\nKOMPLEKSOWA OBSŁUGA INWESTYCJI - Koncepcje i optymalizacje inwestycji, - Dokumentacja terenowo-prawna, - Projektowanie wielobranżowe, - Inwentaryzacje, - Orzeczenia i ekspertyzy, - Kierownictwo budowy, - Nadzory inwestorskie, - Certyfikaty i audyty energetyczne\nInż. Szymon Kasprzyk\nKosztorysowanie robót budowlanych, wyceny szkód górniczych, projekty, adaptacja nadzór budowlany. Usługi architektoniczne. Obsługujemy inwestorów prywatnych jak również firmy budowlane jako stała współpraca. Działamy na rynku woj. Śląskie w obrębie Gliwic.\nIKUZO ENGINEERING Sp. z o.o.\nABM - Anna i Bartosz Michalscy s.c.\nNasza firma jest pracownią architektoniczną oraz prowadzi działalność w zakresie obsługi nieruchomości polegającą na wycenie, zarządzaniu oraz pośrednictwie. Wspólnikami i właścicielami firmy są Anna i Bartosz Michalscy. Podstawowym obszarem działania naszej firmy jest teren Śląska oraz Kraków i Wrocław. Obsługujemy zarówno klientów indywidualnych jak również firmy i instytucje publiczne. Działamy nieprzerwanie od 1999 roku. Posiadamy uprawnienia architektoniczne bez ograniczeń, uprawnienia do szacowania nieruchomości, licencję zarządcy oraz pośrednika nieruchomości. Zatrudniamy fachowy personel. Biorąc pod uwagę nasze kwalifikacje oraz doświadczenie, na zlecenie naszych klientów jesteśmy w stanie przeprowadzić cały proces inwestycyjny - od\nUsługi Inżynierskie i Doradztwo Budowlane inż. Michał Grabarczyk\n"Sekretem doświadczenia jest wiedzieć to, czego nie wiedzą inni." Firma Usługi Inżynierskie i Doradztwo Budowlane inż. Michał Grabarczyk została założona w 2014 roku. Siedziba firmy mieści się w Gliwicach, główny obszar świadczenia usług to województwo Śląskie. Z firmą związane są osoby z dużym doświadczeniem zawodowym, łącząc w sobie pasję i rzetelność zawodową. Wieloletnie doświadczenie współpracujących z nami inżynierów zdobyliśmy w renomowanych biurach projektowych oraz firmach budowlanych. Nasz zespół inżynierski posiada głęboką wiedzę techniczno-budowlaną, która dostarczy Państwu bezpiecznych i praktycznych rozwiązań na każdym etapie planowania, realizacji jak i w trakcie użytkowania obiektu. Szeroki zakres działalności firmy pozwala\nPracownia Projektowa MIPLAN s.c. (powstała w 2009 roku.) DOKUMENTACJA PROJEKTOWA Oferujemy projekty Architektoniczne oraz Budowlane, Projekty konstrukcji, Projekty Wykonawcze wszelkiego rodzaju konstrukcji budowlanych i inżynierskich: żelbetowych, stalowych, drewnianych. Posiadamy duże doświadczenie w projektowaniu obiektów kubaturowych, hal magazynowych jak również konstrukcji drewnianych-szkieletowych zdobyte w najlepszych śląskich biurach projektowych. Wykonujemy również profesjonalne inwentaryzacje architektoniczne oraz inwentaryzacje budowlane ( dokumentacja odtworzeniowa ) dla budowli wszelkiego rodzaju; od domków jednorodzinnych po obiekty zabytkowe. DIGITALIZACJA ARCHIWALNEJ DOKUMENTACJI Oferujemy konwersje archiwalnej\nPracownia Architektoniczna silesiaarchitects oferuje szeroki zakres usług projektowych i doradczych: - Projekty koncepcyjne, budowlane, przetargowe i wykonawcze; - Projektowanie wnętrz prywatnych i komercyjnych; - Inwentaryzacje budowlane - Doradztwo prawne w zakresie prawa budowlanego; - Projektowanie ogrodów, terenów zielonych i przestrzeni publicznych; - Projektowanie obiektów architektury dla dzieci (domki na drzewie, projekty indywidualne); - Projektowanie domów jednorodzinnych i adaptacja projektów typowych; - Przebudowy, rozbudowy i modernizacje; - Wizualizacje, animacje, materiały marketingowe, broszury handlowe; - Inwentaryzacje mieszkań dla celów sprzedażowych; - Autorski nadzór budowlany; - Kompleksowa obsługa\nWykonujemy: - Świadectwa energetyczne (certyfikaty energetyczne) potrzebne do zawiadomienia o zakończeniu budowy/rozbudowy obiektu budowlanego oraz do zawarcia transakcji kupna/sprzedaży/wynajmu nieruchomości - projektowane charakterystyki energetyczne do projektów budowlanych - audyty energetyczne Oferujemy Państwu usługi inżynieryjno-konsultingowe z zakresu certyfikacji energetycznej. Zawieramy kompleksowe umowy ze spółdzielniami mieszkaniowymi, deweloperami, biurami architektonicznymi oraz agencjami nieruchomości. Obsługujemy również klientów indywidualnych i firmy. Wykonujemy świadectwa energetyczne (certyfikaty energetyczne) dla: istniejących jak i nowo budowanych mieszkań mieszkań istniejących budynków\nPlanujesz budowę? Nie wiesz od czego zacząć? Potrzebujesz osoby która pomoże Ci w spełnieniu swojego marzenia o własnym domu? Zadzwoń ! Świadczę usługi w zakresie: - Kierownik Budowy, - Inspektor Nadzoru Inwestorskiego, - Kosztorysant, - Odbiory techniczne mieszkań i domów od developerów, - Doradztwo techniczne oraz pomoc na każdym etapie budowy i podczas jej planowania, Jeśli szukasz osoby która zajmie się Twoją budową kompleksowo i rzetelnie a nie tylko będzie prowadziła Dziennik Budowy to dobrze trafiłeś!\nGRUPA SPEKTRUM Biuro Projektowe\nJestem inżynierem budownictwa. Pracuje już 9 lat. Posiadam uprawnienia budowlane bez ograniczeń. Zajmuje się wykonawstwem i nadzorem. Współpracuje z kilkoma osobami. Jestem zainteresowany wykonywaniem robót budowlanych typu zbrojenie, betonowanie, murowanie, prace ziemne. Wszystko zależy od budowy. Jestem otwarty na wszelkie propozycje i chętny do współpracy. Jeśli nie wykonawstwo to proponuję swoje usługi jako nadzór budowlany, kierownik budowy. Proszę o kontakt i zawsze można porozmawiać.\nFamily Paradise sp.z.oo\nBiuro projektów architektonicznych, kompleksowa obsługa inwestycji.\nSodro Complex sp. z o.o.\nNadzór budowlany Mateusz Grieger\nPani Agnieszka fachowo pomogła mi w odbiorze mieszkania. Znalazła mankamenty, które uwzględnił deweloper. Polecam, solidna osoba, solidna firma!\nGoczołowie Architekci Studio Autorskie\nZakres działalności : - projektowanie budynków mieszkalnych jednorodzinnych, wielorodzinnych i użyteczności publicznej ( usługi, handel, gastronomia ) - adaptacje projektów typowych budynków jednorodzinnych i sporządzanie projektów zagospodarowania terenu. - projektowanie zmian sposobów użytkowania lokali użytkowych. - kierowanie i nadzorowanie robót budowlanych. - załatwianie formalności związanych z uzyskiwaniem pozwoleń budowlanych.\nNasza działalność rozpoczęła się w 2012 roku. Nasza specjalność to nadzór nad budową, remontem, przebudową, kierownik budowy, inspektor nadzoru inwestorskiego, na terenie Zabrze, Gliwice, Katowice, Ruda Śląska, Bytom.\nBUD-MAR Marcin Gorzkowski\nOferuję pełnienie funkcji kierownika budowy lub inspektora nadzoru inwestorskiego w okolicach Gliwic, Rybnika, Tarnowskich Gór, Katowic, Knurowa, itp. Wykonuję przeglądy budynków roczne i pięcioletnie w zakresie konstrukcji budynku Doradztwo wyboru optymalnych rozwiązań przy wznoszeniu nowych budynków, remoncie istniejących, rewitalizacji. Pomoc w sprawach formalno-prawnych dotyczących inwestycji budowlanych. Posiadam uprawnienia budowlane w specjalności konstrukcyjno-budowlanej oraz należę do Śląskiej Okręgowej Izby Inżynierów Budownictwa. Prowadzę działalność gospodarczą, wystawiam faktury VAT.\nKierownik budowy, nadzory, usługi projektowe, sprzedaż i adaptacja projektów gotowych (typowych). Całość na www.domur.com.pl\nBiuro Projektów i Realizacji Inwestycji.... Fdabo sp.k.\nRozmowa przebiegła dobrze w profesjonalnej atmosferze. Szukałem wszystkich porad odnośnie budowy a firma załatwia wszystko, że można brzuchem do góry leżeć...aż chce się budować.\nPolecam BIURO PROJEKTOWO - USŁUGOWE ERAN MARCIN RANIOWSKI. Błyskawiczny kontakt w terenie. Rozmowy przebiegały krótko. Profesjonalna i szybka obsługa. Wiele spraw załatwia ERAN zdalnie przez internet. Jest własnie w trakcie realizacji mojego zlecenia dla ERANU. Polecam wszystkim.\nBUDOWLANIEC-NADZOR MGR INZ STEFAN KONIECZNY\nDziałamy w branży od 2003 roku. Nasza specjalność to nADZÓR BUDOWLANY, na terenie ŚLASKIE,OPOLSKIE,MAŁOPOLSKIE.\nPracownia Architektoniczna "Archidea" s.c. S. Bondek M.Galuk\nWww.abig.pl PROJEKTOWANIE - projekty budynków mieszkalnych, jedno i wielorodzinnych oraz zespołów osiedli i budynków mieszkalnych - adaptacje projektów typowych - projekty budynków użyteczności publicznej: biurowych, administracyjnych, usługowych, handlowych, oświatowych, itp. - projekty obiektów przemysłowych: siedziby firm, zakłady produkcyjne: hale produkcyjne, magazynowe wraz z zapleczem socjalnym i technicznym. - projekty zagospodarowania terenu: ukształtowanie terenu i nawierzchni drogowych (drogi, chodniki, place, sieci i przyłącza infrastruktury technicznej) - projekty sieci i przyłączy infrastruktury technicznej - projektowanie krajobrazu (projekty zieleni i otoczenia obiektów) - projekty i aranżacje wnętrz - remonty, przebudowy i\nRzetelny, terminowy, fachowiec - wart polecenia, służy radą i pomocą. Dobra relacja na stopie inwestor - kierownik.\nPolecam wszystkim Www.kierownik-budowy.pl. Nadajemy na tych samych falach, czuję profesjonalizm i pozytywne podejście. Oferteo znowu mi się sprawdziło.\nNasza działalność rozpoczęła się w 2014 roku. Nasza specjalność to realizacji pod stan deweloperski, na terenie GOP Śląsk.\nBob Biuro Organizacji Budownictwa Smuda Piotr\nOferuję nadzory budowlane (kierownik budowy/inspektor nadzoru) oraz okresowe kontrole budynków. Działam w rejonie aglomeracji oraz Rybnika i Żor. Umiarkowane ceny i pełen profesjonalizm. Cena za kierowanie budową domu jednorodzinnego: 1500 zł Cena obejmuje: a) Do 10 wizyt na budowie celem skontrolowania prac b) Opracowanie specyfikacji dla wykonawców, stanowiących podstawę do sprawdzenia, czy roboty zostały wykonane zgodnie ze sztuką i umową. c) Doradztwo techniczne Posiadam uprawnienia konstrukcyjno-budowlane bez ograniczeń. Kontakt: 516 320 997 lub rkawalec@wp.pl\nPodobne zlecenia: kierownik budowy Gliwice, nadzór Gliwice, poszukuję kierownika budowy Gliwice, kierownik budowy praca Gliwice, praca kierownik budowy Gliwice, odbiór elektryczny domu Gliwice


100 tysięcy złotych na pomoc psychologiczną dla uczniów. Warszawa podjęła decyzję w sprawie rządowej nagrody | Warszawa Nasze Miasto\nMichał Skorupka 18 października 2021, 18:59\nWarszawa jest liderem wśród polskich miast pod względem liczby zaszczepionych mieszkańców. Znakomity wynik stolicy został doceniony przez rząd, który przekaże miastu nagrodę w wysokości 100 tysięcy złotych na przeciwdziałanie pandemii. Jak poinformował Rafał Trzaskowski, kwota ta zostanie przeznaczona na pomoc psychologiczną dla dzieci i młodzieży.\nW ramach rządowego programu "Gmina na medal", pierwsze 500 gmin w kraju, w których poziom wyszczepienia mieszkańców przekroczy próg 67 procent, otrzyma nagrodę w wysokości 100 tysięcy złotych. Środki te mają zostać przeznaczone na przeciwdziałanie COVID-19, czyli wszelkie czynności związane ze zwalczaniem zakażenia, zapobieganiem rozprzestrzenianiu się wirusa, profilaktyką oraz zwalczaniem skutków, w tym społeczno-gospodarczych tej choroby.\nLiderem wśród polskich miast, które osiągnęły wymagany poziom jest Warszawa. W stolicy w pełni zaszczepionych jest już ponad 68 procent osób. Prezydent stolicy właśnie ogłosił, na co zostaną przeznaczone środki pochodzące z rządowej nagrody.\n100 tysięcy złotych na pomoc psychologiczną dla uczniów\nJak alarmują lekarze i specjaliści, kryzysy psychiczne wśród dzieci i młodzieży to palący problem, który jeszcze się nasilił w czasie pandemii, dlatego kwotę 100 tys. zł w całości przeznaczymy na wsparcie psychologiczne dla uczniów. Środki te pozwolą wesprzeć działalność miejskich poradni psychologiczno-pedagogicznych - informuje Rafał Trzaskowski.\nPrezydent stolicy podkreślił, że uzyskanie tego wsparcia było możliwe dzięki odpowiedzialnej postawie warszawianek i warszawiaków. Dziękując za nią przypomniał, że już ponad 1,2 mln mieszkańców Warszawy jest w pełni zaszczepionych.\nOd początku akcji szczepień przeciw koronawirusowi dokładamy wszelkich starań, aby zapewnić mieszkańcom jak najlepszy dostęp do szczepień. Dlatego uruchomiliśmy niemal 80 punktów szczepień, 4 punkty szczepień powszechnych, punkty wakacyjne, punkty plenerowe podczas festynów czy koncertów, a także szczepimy uczniów w szkołach, organizujemy punkty wymazowe, gdzie można wykonać testy na obecność COVID-19 oraz prowadzimy kampanie informacyjne. Jak widać po liczbie zaszczepionych mieszkańców, te działania przynoszą realne efekty - mówi Renata Kaznowska, zastępca prezydenta m.st. Warszawy.\nWiceprezydentka podkreśliła, że priorytetem stolicy było również odpowiednie przygotowanie do walki z COVID-19 miejskich podmiotów leczniczych, w tym Szpitala Południowego, który zwrócono Warszawie pod koniec sierpnia.\nW Szpitalu Południowym uruchomiliśmy rekordową liczbę 236 łóżek dla pacjentów zakażonych wirusem SARS-CoV-2, a już przygotowywane są kolejne miejsca i cały czas zatrudniany jest personel - dodała Renata Kaznowska.\nSzczepienia przeciw COVID-19 w Warszawie - najnowsze dane\nUrząd Miasta Stołecznego Warszawy poinformował w specjalnym komunikacie, że łączna liczba w pełni zaszczepionych mieszkańców stolicy wynosi 1 221 515 osób, czyli 68 procent.\nNajwięcej zaszczepionych mieszkańców Warszawy (minimum jedną dawką) jest w grupie powyżej 70 roku życia (niemal 87 proc.). Kolejno najwięcej osób zaszczepionych to warszawiacy i warszawianki w wieku 20-39 lat (ponad 83 proc.) oraz mieszkańcy 40-59 lat (ponad 80 proc.).\nCo najmniej jedną dawkę szczepionki przyjęło również ponad 76 proc. osób w przedziale 60-69 lat. Warszawa może się też pochwalić bardzo wysokim odsetkiem szczepień wśród młodzieży - ponad 64 procent - informują władze stolicy.\nNOWE Willa "Szeliga" i pensjonat Nestorowiczówny w Otwocku w rejestrze zabytków\nWarszawa - szczepienia. Ile jest zaszczepionych osób - 25.01.2022?\nKoronawirus, Warszawa. Brak wolnych respiratorów na oddziałach covidowych. "Sprawdzają się czarne scenariusze"\nW szpitalach w Warszawie przygotowane są 104 respiratory dla pacjentów covidowych. Urządzeń jednak zaczyna brakować. Jak przekazał stołeczny ratusz, rankiem 8...\nrespiratory warszawa 2021\nrespiratory szpitale warszawa


Jak rozpocząć karierę stylistki rzęs? - blog - LoveLash\n» Jak rozpocząć karierę stylistki rzęs?\nJak rozpocząć karierę stylistki rzęs?\nPraca stylistki to pasjonująca przygoda, która każdego dnia jest w stanie przynieść nam wiele radości i satysfakcji z zadowolenia naszych klientek. By jednak móc zbierać obfite plony swojej pracy, w pierwszej kolejności należy się do niej odpowiednio przygotować. Jak zatem rozpocząć karierę stylistyki? Jakie kroki należy podjąć, by móc stać się profesjonalną, wykwalifikowaną stylistką, do której ciężko o wolny termin bez wcześniej rezerwacji? Przyjrzyjmy się tematowi z bliska. Ciekawi? Zaczynamy!\nInstruktor - kompleksowa naukowa od A do Z\nJeśli zdecydujemy się już na konkretną firmę szkoleniową, warto postawić na najbardziej doświadczonego instruktora, który pokaże nam kompleksowo prawidłowe wykonanie zabiegu. Jak poznać, że mamy do czynienia z profesjonalistą? Wystarczy spojrzeć na pracę jego kursantów oraz zamienić z naszym potencjalnym instruktorem parę zdań. Prócz przekazania wiedzy teoretycznej, większość szkolenia opiera się na części praktycznej. Wielogodzinna nauka pozwala na opanowanie różnych technik, dzięki czemu rzęsy naszych klientek będą prezentować się wyjątkowo atrakcyjnie. Instruktor zazwyczaj zaczyna od podstawowych metod przedłużania rzęs metodą 1:1, która jest bazą do nauki pozostałych metod. Po paru miesiącach praktyk i odpowiedniego przygotowania nadjedzie czas na szkolenie z metod objętościowych, ekspresowych czy przedłużania rzęs dolnych.\nSamodzielna praca - postaw na jakość i precyzję wykonania\nPo ukończeniu szkolenia przychodzi czas na samodzielną pracę. By móc wyróżnić się na tle konkurencji postaw na najwyższą jakość oferowanych usług, dokładność i precyzję wykonywanych zabiegów. Pomimo tego, że początki mogą być najtrudniejsze, a odnalezienie się w nowej roli będzie wymagało trochę czasu, warto jednak być pewnym siebie i uśmiechać się do nowo przybyłych klientek. Każda kobieta, która przyjdzie do naszego salonu, pragnie czuć, że oddaje się w ręce prawdziwego profesjonalisty. Musimy więc otoczyć ją poczuciem bezpieczeństwa, pokazać, że mamy odpowiednią wiedzę oraz doświadczenie, które sprawia, że opuści nasz salon z ogromnym uśmiechem na ustach.\nPrócz tego, że doskonale odnajdziemy się w roli stylistyki, musimy także zadbać o odpowiednią reklamę oferowanych przez nas usług. W związku z tym, warto wykonywać zdjęcia przed oraz po wykonaniu swojej pracy. By móc pochwalić się efektami swojej pracy, warto założyć ekskluzywny album, który będzie tworzył nasze portfolio, jak również stworzyć własną stronę internetową oraz profil na mediach społecznościowych, który pozwoli na doskonałą reklamę naszych stylizacji oraz zdobycie nowych klientek.\nCo więcej, warto także wprowadzić zniżki i rabaty dla stałych klientek, które polecają nasze stylizację i zachęcają swoje znajome czy rodzinę do skorzystania z naszych usług. Powinny one otrzymywać od nas atrakcyjne rabaty i zniżki. To spowoduję, że zarówno my będziemy mieć pełne ręce roboty, a nasi klienci będą bardzo zadowoleni z uzyskanego efektu swoich rzęs oraz zapłaconej za nie ceny.\nMiła aranżacja salonu ma znaczenie!\nPrócz najwyżej jakości stylizacji, warto zadbać także o aranżację wnętrz naszego salonu. Klientki prócz tego, że przychodzą do stylistki upiększyć swój wizerunek, dodatkowo traktują ten czas jako moment relaksu i oderwania od codziennych obowiązków i spraw. Dlatego aranżacja naszego salonu oraz warunki zapewnione podczas wykonywania zabiegu powinny być także przemyślane. Relaksacyjna muzyka, zapalone świece, miły zapach unoszący się w salonie czy filiżanka aromatycznej, świeżo mielonej kawy sprawią, że każda klienta będzie zachwycona pobytem w naszym salonie.\nJak rozpocząć karierę stylistki? Przede wszystkim wiedza, rozwój, zdobycie doświadczenia a później jakość wykonania swoich prac. Pomimo ogromnej konkurencji na rynku, serce i zaangażowanie włożone w prace pozwoli na osiągnięcie sukcesu w niedługim czasie. Do dzieła!.


Jak zwyciężyć depresję? | WYPRZEDAŻ, USZKODZONE \_ Wyprzedaż Poradniki, psychologia \_ Problemy, cierpienie Poradniki, psychologia \_ Dla kobiet Poradniki, psychologia \_ Dla mężczyzn Poradniki, psychologia \_ Psychologia NOWOŚCI WYPRZEDAŻ | Księgarnia Katolicka Fundacji Lux Veritatis\nJak zwyciężyć depresję?\nProducent: Falvo Serafino\nOszczędzasz 16% (2,40 zł).\nJeżeli pogrążasz się w smutku, twojemu życiu brakuje słońca, czujesz się nieszczęśliwy – mamy dla ciebie dobrą wiadomość. Nie jesteś skazany na czarne myśli i niemoc, to nie jest zestaw, jaki dla ciebie zaplanował Bóg! Jako Jego dziecko zawsze masz dostęp do Bożej radości i pokoju.\nKsiążka Jak zwyciężyć depresję ma swój cel: abyś odkrył obecność Jezusa w twoim życiu. A dla Niego wszystko jest możliwe, także uzdrowienie z depresji. Czytaj i otwieraj się na interwencję Bożej miłości!


Kolejny transfer do siatkarskiej drużyny Avii Świdnik - Dziennik Wschodni\nKolejny transfer do siatkarskiej drużyny Avii Świdnik\nŻółto-niebiescy w środę potwierdzili kolejnego, nowego zawodnika. Tym razem do zespołu Avii dołączył rozgrywający Michał Tomczak.\nNajnowszy nabytek świdniczan ma 25-lat, jest wychowankiem UKS Tempo Olsztyn, a w swojej karierze zakładał także koszulki: AZS Olsztyn, UKS Centrum Augustów, Pekpol Ostrołęka, a ostatnio BAS Białystok.\n– Michał to bardzo ambitny, dobry rozgrywający, którego głównymi atutami są spokój i dokładność. Mimo młodego wieku jest już ograny. Ma odmienny styl gry od Wiktora Nowaka, co zaprocentuje na korzyść zespołu – chwali zawodnika trener Witold Chwastyniak.\n– Od chłopaków, którzy tutaj grali słyszałem wiele pozytywnych słów o Avii, przede wszystkim o tym, że klub jest bardzo dobrze zorganizowany. Świetne opinie zebrałem też na temat trenera Witolda Chwastyniaka. To wszystko sprawiło, że bardzo chciałem dołączyć do Avii – mówi Michał Tomczak.\n– Jak byłem młodszy, to zaliczyłem jeden sezon w pierwszej lidze. Potem z różnych względów, głównie uczelnianych grałem w drugiej lidze. Avia daje mi szansę ponownie zagrać na zapleczu PlusLigi i tę szansę chcę w pełni wykorzystać. Będę rywalizował z bardzo dobrym, młodym rozgrywającym. Taka rywalizacja mnie nakręca i motywuje, jednak przede wszystkim będziemy z Wiktorem współpracować, tak aby drużyna wygrywała mecze. A kto będzie grał, to już zdecyduje trener. A co mogę dać Avii? Przede wszystkim dużo spokoju, dobrych wyborów i zaangażowanie – dodaje nowy zawodnik żółto-niebieskich.\nAvia Świdnik ma nowego przyjmującego\nMKS Avia Świdnik ma nowego atakującego


Światowid na Kaponierze - Pomniki Poznania\nW grudniu 1973 roku na ówczesnym Rondzie Kopernika postawiony został niezwykły, oryginalny pomnik. Znajdował się on na skwerze przy wyjściu z podziemnego przejścia pod rondem Kaponiera w kierunku nieistniejącego już kina „Bałtyk”, które znajdowało się w zburzonym przed kilku laty budynku.\nRzeźba zbudowana została z nałożonych na siebie pięciu granitowych, trzytonowych segmentów. Na poszczególnych blokach umieszczone zostały nazwy i odległości z Poznania do poszczególnych stolic europejskich. Na znajdującym się najwyżej kamiennym segmencie umieszczony został zegar z czterema podświetlanymi tarczami. Mechanizm tego zegara został wyprodukowany w Czechosłowacji i skonstruowany był tak, że sterowany był z zegara-matki umieszczonego na szczycie budynku, w którym znajdowało się kino „Bałtyk”.\nW związku z rozebraniem budynku kina „Bałtyk” oraz kompleksowym remontem Ronda Kaponiera, rzeźba Światowida została zdemontowana. Miejmy nadzieję, że po zakończeniu remontu i zbudowaniu nowego biurowca „Bałtyk”, Światowid powróci na swoje miejsce i znów będzie kusił poznaniaków by odważyli się wyjechać i poznać inne miejsca.\nJacek Y. Łuczak, Spacerownik poznański, bez miejsca i daty wydania, s. 196.