Wielka Księga Armii Krajowej [autor zbiorowy] << KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE\nISBN: 9788324034314 Data wydania:\n„Twym obowiązkiem będzie walczyć z bronią w ręku. Zwycięstwo będzie Twoją nagrodą, zdrada karana jest śmiercią!” Przysięga Armii KrajowejFenomen w ogarniętej wojną Europie. Największa podziemna organizacja państwowa i jej armia. Setki tysięcy patriotów walczących z okupantem za ojczyznę i niezłomnie wierzących w zwycięstwo.Armia Krajowa – chwalebny rozdział polskiej historii.Oddajemy do rąk czytelników książkę wyjątkową. Wielka Księga Armii Krajowej opowiada o historii polskiej armii podziemnej w sposób kompleksowy i pasjonujący. Jej autorami są wybitni znawcy i pasjonaci II wojny światowej. Szeroko ujęta tematyka obejmuje m.in. początki Polskiego Państwa Podziemnego, kluczowe decyzje i motywacje dowódców, zagrożenia konspiracyjnego życia, spektakularne akcje i niezwykłe metody walki, kontrowersyjną działalność egzekutorów, bohaterstwo ludzi, którzy „nie sypnęli”, działalność kobiet, tragiczne dylematy w ostatnich miesiącach wojny.To historia męstwa i poświęcenia, wzbogacona setkami zdjęć (również niepublikowanymi) i relacjami świadków. To hołd oddany polskim bohaterom.\nProlog Czortków 1940 Pierwsze powstanie II wojny światowej Stanisław M. Jankowski Adam Bruckner, za udział w powstaniu czortkowskim skazany na 10 lat pobytu w łagrze Dwudziestego trzeciego stycznia 1940 r. na biurko Józefa Stalina trafił ściśle tajny raport 322/BŁ o napadzie na wartowników 17. Samodzielnego Zmotoryzowanego Lekkiego Batalionu Inżynieryjnego Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej (RKKA), a także na szpital miejski i biuro pocztowo-telegraficzne w Czortkowie. Do zdarzenia miało dojść w nocy z 21 na 22 stycznia1. W raporcie nie padło słowo „powstanie”, lecz „wystąpienie”. Znalazła się w nim również informacja o zatrzymaniu czterdziestu uczestników i jednego z przywódców zrywu. Stalin nie zwrócił większej uwagi na dokument. Wiedząc o zainteresowaniu dyktatora procesami, można jednak przypuszczać, że kilka miesięcy później – we wrześniu 1940 r. – jego stalowy wzrok zatrzymał się na innym raporcie zawierającym informację o siedemdziesięciu pięciu „polskich nacjonalistach” oskarżonych o „zorganizowanie się w uzbrojonych grupach w celu obalenia istniejącego w ZSRS ustroju politycznego, na drodze zorganizowania zbrojnego powstania i odnowienia burżuazyjno-szlacheckiego państwa polskiego”2. Co naprawdę wydarzyło się w Czortkowie zimą 1940 r.? Dokumenty o „zbrojnym powstaniu” można znaleźć dzisiaj w Moskwie, Kijowie, Nowym Jorku, Londynie i Warszawie. Potwierdzają fakt zaatakowania okupacyjnego garnizonu sowieckiego w niewielkim kresowym mieście w ówczesnym województwie tarnopolskim (obecnie na Ukrainie). Do walki stanęło ponad stu konspiratorów, a pomagały im dwie młode kobiety. Posiadali kilka pistoletów, noże i jedną szablę. Za pomysł przerwania niewoli – nie pierwszy i nie ostatni w dziejach Polski – życiem zapłaciło dwudziestu pięciu patriotów. Pięćdziesięciu innych skazano na wieloletni pobyt w poprawczych obozach pracy. Pierwsze powstanie w dziejach II wojny światowej wybuchło zatem nie przeciwko Niemcom, lecz Sowietom. W PRL-u cenzura pilnowała, aby nawet jednym słowem nie wspomniano o tym powstaniu w prasie, mediach oraz w nekrologach. O powstaniu w Czortkowie nadal nie ma najmniejszej wzmianki w podręcznikach. Pytani o datę profesorowie historii – sprawdzałem – zaczynają się zastanawiać, w którym to było wieku... „Zegarmistrze” z Armii Czerwonej Przez długie lata po zakończeniu II wojny światowej daty 17 września 1939 r. nie należało łączyć ze słowami „nóż w plecy”. Tego dnia, po przekroczeniu Zbrucza w rejonie Husiatynia, trzydzieści trzy samochody pancerne 1. Brygady Zmotoryzowanej RKKA popędziły w kierunku Czortkowa, jednego z najpiękniejszych miast kresowych. Do wschodniego skraju miasta dotarły o 14:30. Trzy godziny później Czortków został opanowany3. O tym powiatowym mieście nad Seretem, niedaleko granicy Rzeczypospolitej z Rumunią, można przeczytać w przedwojennych przewodnikach. Najserdeczniej pisze o nim Jarosław Abramow Newerly, wspominając: (...) każdego szanującego się czortkowianina, który miał własną piwniczkę wina i to jakiego! Palce lizać! Sam miód! Żyliśmy w tym naszym Czortkowie jak w raju, nie wiedząc o tym, i dopiero Sowieci nam to uświadomili, jak do nas wkroczyli. Ich wejście było szokiem. Dosłownie. Jak jakiś makabryczny sen. Nikt się nie spodziewał, że ten potop nas zaleje. Ta szarawa, dzika szarańcza. W smrodzie benzyny i spalin. W płaszczach bez pagonów, obszarpana, głodna. Rabująca wszystko, co na drodze. Od razu nazwaliśmy ich „zegarmistrzami”4. Czortków nad Seretem. Najpiękniejsze z miast kresowych Określenie „zegarmistrz” szło za oddziałami Armii Czerwonej od pierwszego dnia inwazji. Dlaczego? Wyjaśnienie można znaleźć m.in. w Warszawie, w Zestawieniu zdobycznego uzbrojenia i mienia zagarniętego w okresie kampanii polskiej spisanym przez Sowietów według stanu z 1 listopada 1939 r. W pozycji 288 wpisano sto czterdzieści sześć zegarków złotych, a ostatnia w zestawieniu pozycja podaje „zagarnięcie sześciuset jeden zegarków różnych”5. Niestety, Sowieci nie poprzestawali tylko na zegarkach. Konfidenci przeciwko kontrrewolucji W dokumentach czasu inwazji wielokrotnie pojawia się informacja o „przejawiających się nastrojach powstańczych” wśród polskich nacjonalistów. W ramach działań prewencyjnych na terenie Zachodniej Ukrainy czekiści aresztowali w tym czasie trzy tysiące dziewięćset czternaście osób – „obszarników, byłych ludzi z bogatej burżuazji, oficerów wojska polskiego i osadników, właścicieli ziemskich, kapitalistów, agentów polskiego wywiadu, rezydentury, funkcjonariuszy policji i żandarmerii”6. Nie wszystkich wpychali od razu za kraty. W Czortkowie uwięzili tylko sto pięćdziesiąt osób, gdyż za bardziej przydatne uznano umieszczenie wśród mieszkańców miasta agentury „celem rozpracowania i zlikwidowania kontrrewolucyjnych organizacji”7. Nowo pozyskanych współpracowników – czytaj: konfidentów – skierowano do miast, które „w najbliższych dniach będą nasze”8. Jedną z aresztowanych w Czortkowie osób był prezes miejscowego sądu. Po zajęciu miasta przez Sowietów zgłosił się z kluczami do bramy więzienia, a „na wszelki wypadek” zabrał z domu mydło i szczoteczkę do zębów. Rewidujący sędziego enkawudziści pokroili mydło w poszukiwaniu czegoś zabronionego przez sowiecki regulamin więzienny, a szczoteczkę skonfiskowali. Znaczek z serii wydanej przez Pocztę ZSRS w pierwszą rocznicę „oswobodzenia Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi” Do cel sąsiadującego z budynkiem sądowym więzienia „dopychano” również dowożonych z granicy „pieriebieszczików”, jak zwykło się określać uchodźców z województw przyłączonych do Rzeszy lub objętych administracją GG. Między wrześniem a grudniem 1939 r. raporty Zarządu Głównego Wojsk Pogranicznych NKWD potwierdziły sto osiemdziesiąt tysięcy osób ujętych na granicy. Z włączonych do ZSRS województw kresowych pod okupację niemiecką dziennie próbowało się przedzierać dwa tysiące mężczyzn, kobiet, dzieci. Schwytanych stawiano przed Kolegiami Specjalnymi NKWD, w skrócie OSO (Osoboje Sowieszczanije). Ten pozasądowy organ represji ferował nieodwołalne wyroki bez obecności oskarżonego i adwokata. Za naruszenie granicy wysyłano na trzy, a nawet osiem lat pobytu do jednego z pięćdziesięciu obozów lub do jednej z czterystu „kolonii poprawczych” Związku Sowieckiego. Esperantyści, czyli szpiedzy Więźniowie oczekujący na wysłanie do kolonii poprawczych i obozów byli przetrzymywani w przepełnionych celach „wielkiego gmachu z czerwonej cegły, usytuowanego w centrum miasta, w pobliżu dawnego starostwa i sądu”9. Razem z „pieriebieszczikami” przebywali w nich aresztowani mieszkańcy Czortkowa, Buczacza, Kopyczyńców oraz Zaleszczyków. Co, poza próbą ucieczki, trzeba było zrobić, by trafić do sowieckiego więzienia? Niewiele. Potwierdza to historia siedemnastoletniego Jana Tokarskiego z Gdańska, którego wojna zaskoczyła w Zaleszczykach. Chłopak spędzał tam wakacje u rodziny. Pod koniec sierpnia zranił poważnie nogę, skacząc do Zbrucza. Zawiadomieni telefonicznie rodzice zdecydowali, aby został pod opieką krewnych i do domu wrócił dopiero w pierwszych dniach września. Nie zdążył. Dwudziestego piątego września rano przyszli po niego ukraińscy milicjanci. Z wieloosobowej celi, do której trafił, Tokarski zapamiętał dwóch współwięźniów: Od września siedział urzędnik sądowy, zatrzymany jako „prowokator”. Jego przestępstwo polegało na tym, że się rozpłakał i coś powiedział do robotników rozbijających polskiego orła na budynku sądowym. W czasie rewizji mieszkania znaleziono w biurku korespondencję w języku esperanto. Tłumaczył czekistom każde zdanie, słowo po słowie. Nie mogli sprawdzić, bo żaden nie znał tego języka. Przesłuchiwano go jako podejrzanego o przesyłanie informacji o charakterze wywiadowczym i pewnego listopadowego dnia wywołano z celi. Nie wrócił. (...) Najmłodszego z osadzonych nazywaliśmy „Młodym” albo „Ziutkiem”. Zrywał plakat z kołchoźnikiem całującym sołdata w hełmie z czerwoną gwiazdą i cytatem ze Stalina o „naszej armii – wyzwolicielce”. Tymi plakatami oklejono prawie wszystkie czortkowskie domy na ulicy Mickiewicza. I uczniowie zaczęli zakładać się, kto więcej zerwie. „Młody” chciał wygrać zakład, ale dopadli go ukraińscy milicjanci. W czasie przesłuchania mimo ciężkiego bicia nie ujawniał dziewięcioletniego brata, który pomagał w „kontrrewolucyjnym przestępstwie”, bo tymi słowami określano niszczenie plakatów propagandowych10. Carska armia śpiewała lepiej Propagandowe plakaty reklamujące miłość chłopów i wojska mogły bezpiecznie wisieć w Czortkowie jedynie tam, gdzie mieszkała ludność żydowska lub biedota, nieświadoma ukraińskiego zagrożenia. Nieujawniane przez ponad pół wieku raporty o nastrojach ludności i antysowieckich wystąpieniach mówią o zrywaniu obwieszczeń, rzucaniu „karczemnych przekleństw pod adresem władzy sowieckiej”11, wspominają nawet o groźbach interwencji Japonii, która w porozumieniu z Anglią i Francją, wspólnie z wojskami polskimi we Francji miałaby wygonić bolszewików z terytorium Polski12. Już 4 października 1939 r. do Berii dotarł szyfrogram o tworzącej się we Lwowie polskiej konspiracji i planowanym w tym mieście wystąpieniu zbrojnym, o czym dowiedziano się z „rozmów przez agenturę podsłuchanych na ulicach”13. Konfidenci dostarczyli też nazwiska „członków kontrrewolucyjnej, faszystowskiej organizacji Związek Strzelecki”14. Do Moskwy zaczęły spływać meldunki o znalezieniu w piwnicy pewnego domu dwunastu karabinów maszynowych, a w lwowskim klasztorze św. Teresy „pięciu bomb lotniczych, granatów, jednego motocykla, jednego pistoletu i wojskowego umundurowania”15. W jednym z nich cytowano wypowiedź aresztowanego Dmitrija Kapaka ze Stanisławowa, który zapewniał zgromadzoną na ulicy młodzież, że „przed wkroczeniem Armii Czerwonej życie było lepsze, Armia Czerwona jest źle ubrana, źle zabezpieczona i źle śpiewa. Carska armia śpiewała lepiej od Armii Czerwonej”16. Franciszek Siegel – uczestnik powstania. Zdjęcie przedwojenne U Wasilewskich na Grunwaldzkiej 6 O Armii Czerwonej, a szczególnie jej oddziałach stacjonujących w Czortkowie, codziennie rozmawiano w willi Wasilewskich przy ul. Grunwaldzkiej 6. Jeśli za najczęstsze miejsce składania przysięgi konspiracyjnej można uznać kościół pw. św. Stanisława, to willę przy Grunwaldzkiej niewątpliwie trzeba nazwać miejscem obrad sztabu planowanego powstania. Willa Wasilewskich przy ul. Grunwaldzkiej 6 – miejsce, w którym zaplanowano powstanie Właścicielom willi, Aleksandrze Wasilewskiej „Lilce” i jej bratu Kazimierzowi imponowała obecność dwóch młodych oficerów, nazywanych „lwowiakami”: Kowalskiego i Woszczyńskiego. O ile pierwsze nazwisko było fikcyjne, o tyle drugie pozostało w pamięci w kilku różnych wersjach: Woszczelski, Woszyński, Wołszyński albo Woczelski, a niekiedy z imieniem Zbigniew lub Janusz. „Lwowiacy” chwalili się utrzymywaniem łączności z kierownictwem organizacji konspiracyjnej we Lwowie, a także odbieraniem instrukcji od polskich władz wojskowych w Paryżu. Inny gość willi, student Adam Fidler, imponował wszystkim opowieścią – trudną do sprawdzenia – o ostrzelaniu z karabinu maszynowego wkraczających do Czortkowa sowieckich samochodów pancernych. Zapewniał, że karabin jest dobrze ukryty i w każdej chwili może „pracować” ponownie. „Lilka” Wasilewska szczególnie zapamiętała rekomendacje studenta przez podnajmującego jeden z najmniejszych pokoi Heweliusza Malawskiego „Gizka” vel „Michała”17, technika dentystycznego przedstawiającego się jako podporucznik lub porucznik Wojska Polskiego. Każdy może być konspiratorem Czortkowianie zapytani nawet pół wieku później o „Gizka” (zastępowego w 5. drużynie harcerskiej) bez namysłu opowiadają o różnych jego pomysłach. Na zbiórki przynosił petardy, świece dymne, maski gazowe. Cieszyła go zabawa w wojsko, wydawanie rozkazów. Jego dwaj starsi bracia byli oficerami. Jan był prokuratorem wojskowym. O służbie drugiego, Felicjana, „Gizek” wspominał, przytykając palec do ust. Nie udało się ostatecznie wyjaśnić, czy rzeczywiście Felicjan służył w II Oddziale Sztabu Generalnego, tzw. dwójce (tj. w polskim kontrwywiadzie). Władysław Kaczan, przyszły powstaniec, tak oceniał „Gizka”: Imponował informacjami z Paryża. Wiedział więcej od oficerów mieszkających na Grunwaldzkiej, a przecież oni kontaktowali się z organizacją we Lwowie. Wszędzie było go pełno: na zajęciach „Sokoła” czy „Strzelca”, nielegalnych – bo zabronionych przez władze sowieckie – zbiórkach harcerskich. „Potrafił być sugestywny i zarażać innych swoim patriotyzmem” – komplementował zastępowego o. Reginald Wiśniowski. Na podstawie przekazanych przez niego informacji można wywnioskować, którzy harcerze czortkowskiej „piątki” wyróżniali się najbardziej. Rówieśnik „Gizka”, Tadeusz Bańkowski, wspomina natomiast: W październiku 1939 założyliśmy z Malawskim i Kamińskim (Henrykiem) organizację konspiracyjną, której celem była walka z wrogiem, sabotaż itp. W grudniu przyjechali por. Kowalski i ppor. Woszczyński, którzy powiedzieli, że są z ramienia organizacji we Lwowie przeznaczeni na teren Czortkowa. Byli to ludzie ofiarni, zdecydowani... Przed świętami Bożego Narodzenia z ust do ust przekazywano sobie informację, że „wkrótce się zacznie”. Kolega wciągał do tajemnicy kolegę. Wystarczyło złożyć przysięgę organizacyjną, zgodzić się na wykonywanie rozkazów „wszystkich przełożonych” oraz zapewnić o „punktualnej obecności w każdym miejscu i o każdej godzinie w dniu podjęcia walki o wolność”. – A broń? – przed złożeniem przysięgi zadał pytanie Bolesław Witkowski. – Broń jest w magazynach i będzie wydana. – A kiedy zaczynamy? – Niedługo z Rumunii przyjedzie łącznik z wiadomością o terminie uderzenia na okupanta, a ja wówczas przekażę wam dzień i godzinę – odpowiedział „człowiek z bródką”18. Nie znamy dokładnie jego tożsamości. Wiemy, że mieszkał lub tylko odwiedzał Wasilewskich w ich willi. Być może przedstawiał się nazwiskiem Pańczuk albo Zacharczuk, bowiem takich lokatorów widywano na Grunwaldzkiej. Bolesław Witkowski ocenił jego wiek na ok. 45 lat, a wzrost jako średni. „Nosi angielski wąsik i bródkę” – dodał. Do Rumunii pociągiem albo kuligiem... „Człowiek z bródką” został również zapamiętany jako „człowiek z Borszczowa”, z którą to miejscowością utrzymywał kontakt, bo i tam – jak zapewniał – planowano atak na okupacyjne wojska sowieckie. Mówiło się o jego stopniu oficerskim i służbie w Centrum Wyszkolenia Kawalerii w Grudziądzu lub Centrum Szkolenia Artylerii w Toruniu. Stanisław Muszyński wspomina: Na zebraniu z dowódcami „człowiek z Borszczowa” przedstawił nam zadania, jakie zaplanowano. Pierwsza grupa powinna sterroryzować funkcjonariuszy NKWD i opanować więzienie, druga – opanować koszary i zdobyć większe zapasy broni oraz amunicji, trzecia – wedrzeć się na stację kolejową i przygotować pociągi do przewiezienia oficerów i powstańców do Zaleszczyk, ewentualnie bezpośrednio do Rumunii, czwarta – zająć szpital i umożliwić rannym oficerom dotarcie na stację kolejową19. Most kolejowy w Zaleszczykach. Stąd miała prowadzić droga do wolności, którą powstańcy widzieli za granicą sowiecko-rumuńską Władysław Kaczan zapamiętał inną kolejność planowanych działań powstańczych: Najpierw postanowiono zdobyć koszary i szpital. Broń miała być wykorzystana do zaatakowania endkawudzistów na dworcu i w więzieniu. Nikt rozsądny nie zaprotestował przeciwko opanowaniu stadniny księcia Lubomirskiego z końmi zarodowymi i wyruszenia saniami do Zaleszczyk. Nie pomyślano, że w stadninie mogą być trzy czy cztery pary sanek... A jak ewakuować resztę ludzi? Konno? Co z tymi, którzy nigdy nie siedzieli w siodle? Przy śniegu miejscami na chłopa wysokim, w nocy, po nieodmiecionych drogach trzydzieści kilometrów? A później szarpanie z sowieckimi pogranicznikami, bo nie zaproszą do przejazdu. Nie zdziwiłbym się, gdyby ten kulig do Zaleszczyk był jednym z szalonych projektów „Gizka” Malawskiego20. Natychmiast przerwać przygotowania! Malawski jako organizator powstania pojawia się również w relacji Bronisława Łozińskiego, który w listopadzie 1939 r. zaczął współpracować z „wojskową konspiracją” o nazwie Polska Organizacja Walki z Wrogiem (POWW), organizowaną w Czortkowie przez prof. Józefa Opackiego, peowiaka z czasu I wojny światowej, komendanta czortowskiego Hufca Harcerzy Kresowych i równocześnie kierownika kształcenia Lwowskiej Komendy Harcerzy: Józef Opacki – organizator struktur konspiracyjnych i tajnego nauczania w Czortkowie Skoncentrowaliśmy się na werbunku oraz zbieraniu informacji o działalności NKWD i osobach kolaborujących z władzami sowieckimi. W ostatnich dniach grudnia 1939 r. w domu moich rodziców, gdzie mieszkałem, zjawił się Heweliusz Malawski w towarzystwie młodzieńca, którego przedstawił jako oficera kawalerii, czasowo mieszkającego u niego. Rozpoczął rozmowę od oświadczenia, że na terenie całego Podola jest organizowany w łączności ze Lwowem zryw powstańczy przeciwko sowietom, że wojsko polskie stacjonujące w Rumunii powraca do Polski i weźmie udział w tym zbrojnym wysiłku. Jego zadaniem jest zorganizowanie grupy powstańczej regionu Czortkowa. Wie o naszej tajnej organizacji i prosi tylko o podzielenie się posiadaną bronią i zapasami amunicji21. Bronisław Łoziński – uczestnik powstania. Skazany na 6 lat pobytu w łagrze Łoziński zaprzeczył istnieniu konspiracji i wyruszył do prof. Opackiego z pytaniem, jak należy się zachować. Profesor był przerażony wiadomością. „To jakaś prowokacja albo pomysł »Gizka«” – ocenił. Pamiętał rozmowę, jaką odbył we Lwowie zaledwie dwa tygodnie wcześniej. Ostrzegano go przed podobnymi inicjatywami. Po chwili zastanowienia Opacki podjął decyzję, aby nie dopuścić do jakiejkolwiek walki na terenie Czortkowa. – Pójdziesz do „Gizka” i stanowczo zażądasz przerwania przygotowań do jakiejkolwiek akcji zbrojnej – zażądał od Łozińskiego. – A jeżeli nie będzie chciał mnie posłuchać? – Powołasz się na najwyższy autorytet władzy polskiej – zdecydował Opacki22. W niedzielę 21 stycznia 1940 r. przed południem, w pobliżu kościoła ojców dominikanów Łoziński przekazał „Gizkowi” słowa Józefa Opackiego. – Za późno, żeby odwołać – odpowiedział „Gizek”. – Za późno? – Zaczynamy dzisiaj o północy!23 Na Moskala z szablą i straszakiem Dwudziestego pierwszego stycznia na korytarzu szpitala rozlega się okrzyk „Zwezda!” (ros. gwiazda). Sanitariusz, z którym uzgodniono to hasło, otwiera ciężkie szpitalne drzwi. Z korytarza napastnicy kierują się do dyżurki. Pierwszy z nich ma w ręce rewolwer, inni tylko noże. Przewracają prycze z wartownikami, obezwładniają ich. Schodzący z pierwszego piętra oficer zdążył wystrzelić. Ucieka. W czasie poszukiwań chorych lub rannych jeńców dociera informacja o zbliżającym się oddziale wojskowym. Głos strzałów pod szpitalem wywołuje popłoch. Powstańcy opuszczają szpital z zaledwie jednym zdobytym karabinem. Pozostałości polskiego pomnika, wzniesionego w 1933 r. na cmentarzu rzymsko-katolickim dla uczczenia pamięci Czortkowian poległych w walce o wolność Ojczyzny w latach 1918–1920. W jego okolicy, w nocy z 21 na 22 stycznia 1940 r., zgromadzili się uczestnicy powstania. Pomnik został zniszczony w latach 1939–1941 Niewiele lepszymi rezultatami mogą się pochwalić grupy, do których należało opanowanie koszar batalionu inżynieryjnego. Dysponują trzema rewolwerami, jednym straszakiem, granatem i bagnetem. Jest też szabla, z którą Wilhelm Strojewski przyszedł na zbiórkę na cmentarzu. Zostają podzieleni na dwie grupy. Wyruszają po sygnale gwizdkiem wydanym przez por. Zbigniewa Wołszyńskiego. Dwóch wysuwa się naprzód. Mają skrycie podejść do wartownika, zabić go i z jego karabinem, na czele kilkunastu innych powstańców, wedrzeć się do koszar. Skradających się Polaków wartownik wzywa do zatrzymania. „Usłyszawszy wołającego wartownika »Stoi, kuda bieżysz?« (ros. stój, dokąd idziesz?) wiedziałem, że po tym ostrzeżeniu zacznie strzelać. Odwróciłem się i zacząłem uciekać” – zeznał później Tadeusz Schodnicki, jeden z powstańców. W tym samym momencie rozlega się gwałtowna strzelanina po drugiej stronie koszar. Wołszyński ponownie gwiżdże, tym razem trzykrotnie. Porzuciwszy karabin, powstańcy wycofują się i... rozchodzą do domów. Potyczka w koszarowej kuchni Lepiej powiodło się tylko grupie dowodzonej przez plut. Stanisława Skowronka. Wyrwał on karabin wartownikowi, na którego rzuciło się kilku powstańców. W. Pasicznik zginął zakłuty nożami, a prowadzeni przez Skowronka napastnicy wpadli do koszarowej kuchni. W czasie szarpaniny z politrukiem Konstantinem Tirtysznym Skowronek stracił siły i zaczął wołać o ratunek. Powstańcy zaatakowali politruka nożami, ale wycofali się z kuchni po pierwszym strzale z nagana. Nerwowe szukanie karabinów przerwała kanonada na dziedzińcu koszarowym. Konspiratorzy jeden za drugim opuścili koszary. Skowronek wybiegł ze zdobytym karabinem, ale widząc zbliżającą się tyralierę czerwonoarmistów, rzucił broń do śniegu. Karabin był bezużyteczny, bo w wartowni nie znaleziono amunicji. Nikt z atakujących nie przypuszczał, że przed zaśnięciem żołnierze ukryją naboje pod siennikami... Konspiratorom z grupy „Kolej” również nie udało się wykonać zadania. Dwie godziny przed rozpoczęciem walki zebrali się w jednym z mieszkań w centrum miasta. Na zbiórkę z bronią przyszli tylko Bolesław Witkowski i Józef Pelczar. Pojawiła się grupa dowodzona przez Edwarda Prażanowskiego, a wówczas wyruszyli w kierunku dworca kolejowego. Pelczar po aresztowaniu zeznawał: Nim doszliśmy do kościoła, usłyszeliśmy z daleka dobiegające odgłosy wystrzałów. Prażanowski poprowadził nas za róg i zaczął strzelać ze swojego rewolweru. Ja też wystrzeliłem do biegnących krasnoarmiejców. Chciałem wystrzelić jeszcze raz, nacisnąłem na spust, ale pistolet nie wypalił (...). Wtedy Prażanowski krzyknął, abym uciekał, co też zrobiłem24. Kilkunastu Polakom udało się umknąć pod osłoną nocy, a inni – otoczeni – oddali browningi. Śledztwo zaczęło się właśnie od przesłuchań powstańców z „grupy kolejowej”. Ocznaja stawka Po poznaniu kilkunastu nazwisk z grupy „kolejowej” sowieccy śledczy postanowili przyspieszyć pozyskanie informacji metodą nazwaną w języku rosyjskim ocznoj stawkoj (ros. spotkanie w cztery oczy). Przesłuchujący zapisał: Oskarżeni Tadeusz Kądzielewski i Włodzimierz Kaczan oświadczyli, że nie mają żadnych osobistych animozji (...). Pytanie: Oskarżony Kądzielewski, czy widzieliście tego człowieka w nocy 21 stycznia 1940 roku? Opowiedzcie szczegółowo, co o nim wiecie? Odpowiedź: Włodzimierza Kaczana z kolegą, którego nazwiska nie znam, spotkałem koło kościoła. Włodzimierz Kaczan powiedział mi, że zamierzają zaatakować stację kolejową i oddział NKWD. Nie mogę powiedzieć, ile osób liczyła grupa atakująca. Rozmawialiśmy o godzinie 9 wieczorem. Poszedłem na górę miasta, na cmentarz, a Włodzimierz Kaczan z kolegą pozostali obok kościoła. Nic więcej o nim nie wiem. Pytanie: Oskarżony Kaczan, czy potwierdzacie zeznania Kądzielewskiego? Odpowiedź: Nie przyznaję się, abym powiedział Kądzielewskiemu, że zamierzam napaść na stację kolejową i siedzibę NKWD. Nie brałem udziału w napadzie25. W protokole nie zabrakło podpisów Tadeusza Kądzielewskiego, Włodzimierza Kaczana i prowadzącego konfrontację, starszego pełnomocnika powiatowego oddziału NKWD – Gudiłowa. Władysław Kaczan – uczestnik powstania, skazany na 6 lat pobytu w łagrze „Kłamać, łgać, ile sił w płucach...” Starszy pełnomocnik Gudiłow okazał się jednak bezradny w czasie przesłuchań Edwarda Chorzępy: Zdążyłem wyrzucić rewolwer do śniegu, więc uparcie powtarzałem, że patrol zatrzymał mnie w drodze do rodziny. Początkowo siedziałem w „jedynce” sam, ale po pewnym czasie wprowadzono do celi więźnia, który na powitanie powiedział, że spotkaliśmy się na cmentarzu przed wymarszem grup, na które nas podzielili dowódcy (...). Odpowiedziałem, że musiał mnie pomylić z kimś innym. Prowokacja nie udała się. (...) Z celi doprowadzano pojedynczo na przesłuchania, które z reguły odbywały się nocą. Zaczynano od zmuszania do podniesienia rąk i szczegółowych oględzin delikwenta, z zaglądaniem nawet w usta. Następnie bito, a przy podsuwaniu protokołu do podpisania badający wzywał: „Nu, priznajsia” (ros. przyznaj się). Bito polanem, kopano. Przesłuchania powtarzały się. Po odmowie podpisania protokołu ciągle bili, a ja łgałem, ile sił w płucach26. Chorzępa, syn oficera Korpusu Ochrony Pogranicza, od pierwszego przesłuchania nie przyznał się do udziału w walce. Kłamał również przed sądem w Odessie i ostatecznie został uniewinniony. Wychowany na dobrego patriotę... Na uniewinnienie nie mógł jednak liczyć Tadeusz Schodnicki. Zgubiły go odwaga i szczerość, zalety wykorzystywane przez enkawudzistów jako materiał dowodowy przy pisaniu aktu oskarżenia i w czasie procesu. Z protokołu z przesłuchania Schodnickiego wynika, że padło m.in. pytanie o uczestnictwo w powstaniu „mającym na celu obalenie władzy sowieckiej”27. „Tak, przyznaję się do winy” – odpowiedział przesłuchiwany. A dalej znajdują się zdania potwierdzające „czynny udział w kontrrewolucyjnym powstaniu zbrojnym, skierowanym przeciwko władzy sowieckiej i mającym na celu doprowadzenie do odrodzenia byłej Polski”28. Na pytanie Friedłanda, szefa grupy operacyjnej w więzieniu w Tarnopolu: „Co skłoniło was do wzięcia czynnego udziału w powstaniu?” Tadeusz Schodnicki miał odpowiedzieć: Eugeniusz Wolański – uczestnik powstania. Zdjęcie wykonane po aresztowaniu. Skazany na 10 lat pobytu w łagrze Państwo polskie wychowało mnie na dobrego patriotę i dlatego ustanowienie władzy sowieckiej na Zachodniej Ukrainie przyjąłem niechętnie, w związku z czym postanowiłem walczyć z władzą sowiecką poprzez osobisty udział w kontrrewolucyjnym powstaniu29. Czy rzeczywiście 9 lutego 1940 r., o godzinie 23:00, po niemal trzech tygodniach śledztwa Tadeusz Schodnicki, dwudziestoletni rolnik, członek Związku Strzeleckiego i Stronnictwa Narodowego odpowiadał tak pełnymi patosu słowami? Tego nie dowiemy się nigdy. Nie uda się też sprawdzić, dlaczego inny powstaniec, Leon Banduryk, swoim podpisem uwiarygodnił zdanie: „Brałem udział w kontrrewolucyjnym zbrojnym powstaniu. Celem powstania było obalenie władzy radzieckiej i odrodzenie państwowości polskiej”30. Znaczenie podpisu O odrodzeniu państwa polskiego napisano w protokołach kilku zeznań. Jak to możliwe, że takie same zdania padły z ust różnych konspiratorów? Czytanie tych dokumentów potwierdza, jakie znaczenie miało złożenie podpisu przez przesłuchiwanego – którą to zasadę wbijano czekistom do głowy podczas szkolenia. W śledztwie – przypominano – wcześniej czy później musi nastąpić dzień, na który czeka przesłuchiwany, zmęczony brakiem snu, głodem, panującym w celi zimnem, biciem, siedzeniem na nodze taboretu i wielogodzinnym zadawaniem tych samych pytań. Śledczy powinien wyczuć, kiedy warto podsunąć protokół, a wówczas pojawi się na nim podpis pod każdym, najbardziej nawet nieprawdopodobnym faktem. Michał Hen, do 21 stycznia „niezorientowany” – jak zapewniał czekistów – w „żadnych konspiracjach”, najpierw nie pamiętał nic, a później przypomniał sobie, że to Edward Starowski „wzywał do ataku na szpital”31. „Od Starowskiego dowiedziałem się o zbiórce na cmentarzu – ujawnił – ale nie zdążyłem tam dojść, bo na ulicy Mickiewicza spotkałem »Gizka« Malawskiego, Żuka, sierż. Kozaka, córkę Kozaka – Jadwigę i jeszcze trzy nieznane mi osoby”32. – Zaczynamy powstanie – miał oznajmić „Gizek” i ruszyli pod szpital. Michała Hena wskazali inni przesłuchiwani koledzy. Stwierdzili, że bardzo chciał wynieść ze szpitala rannych i chorych. – Malawski polecił pozostanie na ulicy mnie, Żukowi, córce Kozaka, Jadwidze, i jednemu z Wygnanki – kłamał Michał Hen. – Kto wam otworzył drzwi do szpitala? – Pracowali tam dwaj sanitariusze, którzy przyszli do szpitala na nocny dyżur i otworzyli nam drzwi33. – Podajcie ich nazwiska! – Nie znam nazwisk, nie widziałem ich nigdy wcześniej34. Przesłuchiwani w Tarnopolu Polacy niektórych faktów i nazwisk nie pamiętali, o innych nie chcieli powiedzieć, jeszcze inne zmieniali po rozmowach w celi ze współoskarżonymi. W więzieniu tworzyły się grupy ustalające, co powiedzieć, a o czym nie wspomnieć ani słowem. Trzydziestu trzech nadal poszukiwanych? Trzynastego marca zastępca naczelnika oddziału NKWD w obwodzie tarnopolskim, starszy lejtnant bezpieczeństwa państwowego Siedow, podpisał zgodę na przekazanie obwodowej prokuraturze kompletu protokołów przesłuchań powstańców. Nazajutrz można było już napisać pierwsze zdania aktu oskarżenia „uczestników antysowieckiego wystąpienia w mieście Czortkowie”. Po uzyskaniu akceptacji komisarza Sierowa lejtnant Siedow zgodził się ujawnić prokuratorom nazwiska ukrywających się nadal trzydziestu trzech uczestników powstania. Pięciu z nich oficjalnie figurowało wśród nieujętych, ale zostali już przesłuchani i wkrótce mieli stanąć przed sądem. Przed prokuratorami postanowiono ukryć kilka informacji o nieudolności czekistów z grupy operacyjnej. Chodziło m.in. o porażkę podjętej w grudniu 1939 r. sprawy rozpoznania operacyjnego pod kryptonimem „Powstańcy”. Czekiści nie poznali planów konspirujących Polaków, ich uzbrojenia, miejsc spotkań. Nie przekazali żadnej informacji o dowódcach, którzy – jak ujawniły przesłuchania – mieszkali w willi Wasilewskich przy Grunwaldzkiej 6. Nie rozpoznano nazwisk kilku starszych chłopców, w porozumieniu z „Gizkiem” Malawskim werbujących kolegów czy odbierających od nich przysięgę na chórze w kościele dominikanów. Nie ustalono nazwy organizacji odpowiedzialnej za przygotowanie powstania, bo zniknęli oficerowie mieszkający w willi na Grunwaldzkiej 6 oraz „człowiek z bródką” i Heweliusz Malawski. Nie potwierdziły się podejrzenia o współpracy kierownictwa ZWZ w Paryżu ze sztabem powstańczym i Malawskim, na co mógł wskazywać fakt przedzierania się przez granicę dwóch emisariuszy, schwytanych w pobliżu Czortkowa 12 stycznia 1940 r. Wysłani do kraju z francuskiej stolicy emisariusze zaczęli zeznawać dopiero po sześciu tygodniach pobytu w więzieniu NKWD na moskiewskiej Łubiance. Gadatliwi emisariusze z Paryża Emisariuszom z Paryża pamięć wróciła pod koniec lutego 1940 r. Jeden z nich, Stanisław Adam Żymierski „Paweł” – brat gen. Michała Żymierskiego „Roli” – ujawnił szczegóły łączności pomiędzy rządem RP a Komendą Główną ZWZ w Paryżu oraz bazą łączności zagranicznej ZWZ o kryptonimie „Bolek” w Bukareszcie. Przesłuchanie jego brata, Józefa Bronisława „Piotra”, pozwoliło wpisać do protokołu m.in. informacje o strukturze ZWZ i szyfrowaniu meldunków w oparciu o Dziady Adama Mickiewicza. Zeznania Niezgalskiego i Łozowskiego – ich dokumenty wystawiono na takie nazwiska – były najlepszym „prezentem” noworocznym dla Wydziału VII (szyfrów) Głównego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego NKWD ZSRS. „Do 1 lutego każdy kurier miał posiadać jako znak umowny czarną i białą agrafkę, a od 1 lutego znakiem rozpoznawczym były narysowane na czymkolwiek trzy gwiazdy, z których środkowa miała koniecznie być czerwona” – ujawnił emisariusz „Piotr”. Podał również przesłuchującym konspiracyjne hasło: „Przychodzę od Pana Jana”35. „Bagiński powiedział nam – sypał emisariusz – że zostaniemy wysłani z zadaniami Związku Walki Zbrojnej: ja – do Lwowa, a brat Stanisław – do Warszawy. Mieliśmy dostarczyć instrukcje i rozkazy Sztabu Głównego do Lwowa i Warszawy”36. Śledztwo upewniło przesłuchujących o niewydaniu w Paryżu rozkazu do działań powstańczych. O tym, że ani rząd Rzeczypospolitej na uchodźctwie, ani Komenda Główna ZWZ nie wzywali do powstania, nie wspomniano oczywiście prokuratorom przygotowującym akty oskarżenia. Nie było o tym mowy także w czasie rozpraw sądowych w Tarnopolu i Odessie. Wyrok śmierci za odwracanie uwagi Sąd Obwodowy w Odessie w sprawozdaniu z pracy 30 września 1940 r. wpisał skazanie na karę śmierci siedmiu uczestników powstania, a na karę pobytu w obozach pracy innych siedmiu, nazwanych „niedobitkami burżuazyjnych nacjonalistów, ich pomocników – kapitalistów, szlachciców i innych wyrzutków żywiących nienawiść do narodów uwolnionych przez władzę radziecką”37. Eugeniusz Piotrowski – uczestnik powstania. Zdjęcie wykonane po aresztowaniu. Skazany na karę śmierci Wacław Zdunek – uczestnik powstania, skazany na karę śmierci Jeden ze skazanych, Michał Rawluk, gdy wyliczono mu jego przestępstwa, dowiedział się o „odpowiedzialnym zadaniu, jakie mu wyznaczono: odwracaniu uwagi wartownika Armii Czerwonej, aby umożliwić napad z tyłu na żołnierzy garnizonu Armii Czerwonej z zamiarem obalenia władzy radzieckiej i ustanowienia byłej Polski pańszczyźnianej”38. Na karę śmierci – zdaniem sądu – zasłużył również Kazimierz Kratus „uzbrojony w rewolwer typu Mauzer, aktywny uczestnik powstania zbrojnego celem obalenia władzy radzieckiej i powołania byłego państwa polskiego”39. Podczas odczytywania wyroku skazani – fakt niespotykany w sądach, nie tylko sowieckich – usłyszawszy swoje nazwisko, kłaniali się, a ich koledzy wybuchali śmiechem. Żołnierze konwoju sypali przekleństwami, kopniakami przypominając Polakom, zachowującym się na sali sądowej niczym na scenie kabaretu, o zachowaniu ciszy40. Nieodpowiedzialni, czyli niegroźni Sądzony w Tarnopolu Władysław Kaczan zapamiętał adwokata, który podjął się jego obrony i na sali sądowej nazwał swojego klienta „nieodpowiedzialnym”: Wywodził, że nie mieliśmy szans pokonania granicy, strzeżonej przez doborowe oddziały wojsk pogranicznych. A skoro nieodpowiedzialni, to nie mogli nic zdziałać przeciwko władzy radzieckiej. Tak ratował moją skórę. Tadek Herman, Kazik Plecan, Edek Butra, Heniek Gawryluk i siedemnastoletni Edek Starowski – wyliczał nazwiska kolegów – niemalże wstydzili się wysyłki na osiem lat do obozów poprawczych. Ja – zamiast dziękować – byłem wściekły na adwokata. Marzyła się piątka za bohaterstwo, a on sprowadził – jak to się mówi – sprawę do parteru, nazywając durakiem (głupkiem – przyp. SJM) niegroźnym dla władzy sowieckiej41. Niegroźną dla władzy sowieckiej głupotą tłumaczyła się również Aleksandra Wasilewska „Lilka”. Do Sądu Obwodowego w Tarnopolu dopiero w styczniu 1941 r. dostarczono jej akt oskarżenia i protokół zeznań spisanych tuż po aresztowaniu, 23 stycznia 1940 r. W protokole zapisano przebieg rozmowy z przesłuchiwaną: – Organy władzy sowieckiej dysponują dowodami, że wasze mieszkanie było punktem spotkań członków powstańczej organizacji, która przygotowywała powstanie zbrojne przeciwko władzy radzieckiej. Czy to potwierdzacie? – Tak, potwierdzam, że w moim domu zbierali się członkowie powstańczej organizacji. Organizacja ta stawiała sobie za cel zniesienie władzy radzieckiej. – Jest nam wiadomo, że 21 stycznia 1940 r. przed zorganizowaniem powstania, na polecenie dowódców, przyszywaliście do beretów „znaczki śmierci”. Czy to potwierdzacie? – Tak, potwierdzam. Znaczki śmierci przyszyłam do trzech lub czterech beretów. Do czego im te beretki były potrzebne – nie wiedziałam. Później domyśliłam się42. „Lilka” przyznała się do przyszycia „trupich” czaszek z metalu do kilku beretów i wymyśliła... spektakl teatralny, do którego zamierzano berety wykorzystać. Kłamstwo nie ochroniło jej przed wyrokiem za „uczynek graniczący ze współuczestnictwem w kontrrewolucyjnej bandzie i dlatego zasługujący na surową karę”43. Wyrok ośmiu lat łagru za przyszycie emblematów śmierci i niepowiadomienie władz o planowanym w willi na Grunwaldzkiej 6 powstaniu zamykał serię procesów „polskich nacjonalistów”. Aleksandra Wasilewska „Lilka” – właścicielka willi przy ul. Grunwaldzkiej 6. Skazana na 8 lat pobytu w łagrze za przyszywanie „trupich” czaszek do beretów Maria Eichel – druga z kobiet uczestniczących w powstaniu. Skazana na 5 lat pobytu w łagrze Rada Najwyższa odmawia ułaskawienia „Nacjonaliści” polscy nie zostali jeszcze skazani prawomocnymi wyrokami sądowymi, gdy wykonano dwa pierwsze wyroki śmierci. W drugi dzień świąt Bożego Narodzenia 1940 r., godzinę przed północą rozstrzelano plut. Stanisława Skowronka. Drugi z podoficerów Wojska Polskiego, najstarszy wiekiem i stopniem w grupie atakującej szpital, sierż. Leon Kozak, na egzekucję czekał do 17 marca następnego roku. Sąd Najwyższy ZSRS zatwierdził również wyroki śmierci wydane w Tarnopolu i Odessie, a Prezydium Rady Najwyższej ZSRS odmówiło ułaskawienia skazanych. Wyroki wykonano w grudniu 1940 r. oraz w styczniu i lutym 1941 r. Nie jest znane miejsce pochowania straconych Polaków. Nie udało się też ustalić kulisów sprawy Tadeusza Grądalskiego, któremu wyrok śmierci zamieniono na dziesięć lat pobytu w poprawczym obozie pracy. Odzyskał wolność, tak jak pozostali, po przywróceniu stosunków dyplomatycznych pomiędzy rządem RP i rządem ZSRS. Zwolnienia nie doczekał niestety Franciszek Studziński (zmarł w więzieniu w Odessie) i Piotr Herman zmarły w więzieniu w Tarnopolu. Wyjaśnienia Piotra Hermana, że jako ojciec nie mógł przecież ujawnić planów syna – Tadeusza, wykpiono najpierw w śledztwie, a później skrytykowano w czasie procesu przed Sądem Obwodowym w Tarnopolu. Zmarł w tarnopolskim więzieniu. Pozwólcie wykrywać wrogów klasy pracującej... Do więzienia w Tarnopolu przywieziono także Władysława Zaleskiego, strażnika więziennego. Nie sądzono go z powstańcami. Zaleski odpowiadał za współpracę, do której nie doszło, gdyż żadna z grup powstańczych nie pojawiła się pod więzieniem. Wśród dokumentów pochodzących z ukraińskich archiwów nie ma materiałów agenturalnych, a do takich zaliczono donosy więźniów – konfidentów. Nie istnieją też akta jego sprawy kontrolno-śledczej ani protokół rozprawy, na której usłyszał wyrok śmierci. Zachował się jedynie list Zaleskiego: Piotr Herman – skazany na 2,5 roku za niedoniesienie na syna, Tadeusza, uczestniczącego w powstaniu. Zmarł w więzieniu w Tarnopolu Ufam, że sprawiedliwy Sąd Radzieckiego Związku od kary mnie uwolni, a ja ze swej strony będę się starał wykrywać i wydawać w ręce sprawiedliwości wrogów klasy pracującej, którzy po dzień dzisiejszy kryją się pod różnymi płaszczykami, korzystając z rozmaitych stanowisk. Proszę uprzejmie Gr[-ażdanina – przyp. SJM] Prokuratora o zarządzenie dodatkowego przesłuchania mnie, ponieważ mam jeszcze do zeznania, czego nie zeznałem w czasie rozprawy z uwagi na stan psychiczny, w jakim się znajdowałem. Proszę uprzejmie Gr[-ażdanina – przyp. SJM] Prokuratora o przychylne załatwienie mej prośby i darowanie mi tak ciężkiej kary, na którą nie zasłużyłem, gdyż nigdy nie byłem wrogiem Związku Sowieckiego i niczym nigdy nie zasłużyłem ani jednostce, ani całości potęgi ZSRS. W dowód wdzięczności za darowanie mi kary przyrzekam, że pójdę pracować na najniebezpieczniejsze placówki, jakie mi tylko zostaną powierzone, na których wytrzymam bez zawahania się najmniejszego44. Na próżno szukać w aktach protokołu egzekucji. Nie wiadomo więc, czy faktycznie zapomniano o karze za nieudaną współpracę z powstańcami i wykorzystano strażnika Zaleskiego do współpracy na „najniebezpieczniejszych placówkach”. Nastroje w społeczeństwie były nerwowe... Datę 21 stycznia 1940 r. po raz pierwszy znalazłem w Instytucie Piłsudskiego w Nowym Jorku. Zbierając materiał do książki o emisariuszu Janie Karskim, chciałem jak najwięcej wiedzieć o łączności pomiędzy rezydującym we Francji rządem Rzeczypospolitej oraz Komendantem Głównym ZWZ a okupowanym krajem. Skłamałbym, pisząc, że nie zaskoczyła mnie informacja o powstaniu. Do dzisiaj posiadam, wśród tysięcy innych dokumentów, sprawozdanie Teodora Martyniuka, bowiem takim nazwiskiem legitymował się emisariusz Franciszek Moskal. Przepisałem go słowo po słowie: W Czortkowie w woj. tarnopolskim w nocy z 27 na 28 stycznia45 około godziny II–ej wybuchło lokalne powstanie. Ja ze względu na metody i efekt końcowy nazwałbym to raczej „awanturą czortkowską”. Nastroje w społeczeństwie były nerwowe, spowodowane ciągłym filtrowaniem z Rumunii wiadomości o rzekomej obecności tam wojsk francuskich i polskich. Jeden z oficerów, podobno nawet nie wyższych (kapitan) zorganizował w przeciągu niespełna dwóch tygodni komitet dla przygotowania powstania, które miało wybuchnąć równocześnie w całej Małopolsce 2 II 194046. Przygotowania do owego powstania nie były bardzo tajne, także ze względu na to, że samo kierownictwo mogłoby się w niedługim czasie samo zdekonspirować – przyspieszono wybuch. Z powodu nienależytego przygotowania powstał w mieście niesamowity chaos i żaden z zamierzonych celów nie został osiągnięty (zdobycie koszar, więzienia i dworca). Po około dwugodzinnej bezcelowej strzelaninie, w której brało udział dużo osób niewtajemniczonych, „powstanie” się zakończyło. Skutek był taki, że zamordowano dziewięciu bolszewików47 i że w dwóch następnych dniach NKWD aresztowało przeszło 600 osób z Czortkowa i okolicznych wiosek48. Dziwię się, że ZWZ nie dowiedziało się wczas o tym, co było niemal publiczną tajemnicą, i nie oszczędziło setek aresztowanych49. Dwa dni później zgłosiłem temat Bolesławowi Wierzbiańskiemu, szefowi „Nowego Dziennika”. Nie spodziewałem się, że poszukiwania będą trwały ponad dwanaście lat. W tym czasie udało się uzyskać dostęp do zamówionych w Moskwie i Kijowie kilkunastu tysięcy stron dokumentów o polskich konspiracjach na terenach Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi50. Z GARF-u w Moskwie (Gosudarstviennyj Arhiv Rossijskoj Fiedieracyi, czyli Państwowego Archiwum Federacji Rosyjskiej) przywiozłem zeznania aresztowanych i sądzonych Polaków, w Instytucie Sikorskiego w Londynie i w instytucie w Stanford znalazłem relacje uczestników powstania. Władysław Kaczan – uczestnik powstania. Fotografia wykonana w 1995 r. podczas uroczystości 50. rocznicy zakończenia II wojny światowej Po pierwszych „ostrożnych” spotkaniach zdecydowali się ze mną korespondować i rozmawiać Polacy, którzy przed wojną i w czasie okupacji mieszkali na Kresach. Pomogło opublikowanie artykułów w nowojorskim „Nowym Dzienniku”51 i w „Tygodniku AWS”52. Moje prywatne archiwum zaczęło pęcznieć od fotografii, dokumentów, relacji i... następnych adresów. Kwerendy w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej i archiwum „KARTY” pozwoliły nie tylko poszerzyć moją wiedzę, ale i pozyskać unikatowe materiały. W styczniu 2005 r. w krakowskim Pałacu Sztuki została otwarta fotograficzno-dokumentalna wystawa „Powstańczy zryw w Czortkowie w styczniu 1940 roku”. Przyjechał ze Szkocji Władysław Kaczan, emerytowany lotnik RAF-u, jeden z trzech żyjących jeszcze wówczas uczestników powstania. Z Krakowa wystawa pojechała „w Polskę”. Pułkownik „Prawdzic” melduje z Bukaresztu Informację o „setkach aresztowanych” znalazłem w raporcie sporządzonym na podstawie rozmowy z Włodzimierzem Boronieckim, absolwentem czortkowskiego gimnazjum. Dziesiątego lutego 1940 r. Boroniecki przedarł się przez granicę sowiecko-rumuńską z informacjami o wydarzeniach, jakie miały miejsce na terenie okupacji rosyjskiej. Z przekazanej przez uciekiniera relacji skorzystał płk Stanisław Rostworowski „Prawdzic”, w kwietniu 1940 r. meldując gen. Kazimierzowi Sosnkowskiemu o szczegółach „akcji dywersyjnej w okręgu lwowskim ZWZ”53. Wyliczał akty sabotażu: uszkodzenie destylarni w Drohobyczu, wiercenie dziur w cysternach, wykolejenie pociągu pod Borszczowicami oraz domagał się zgody na zniszczenie węzłów w Podwołczyskach i Husiatynie, „ażeby w ten sposób odciąć komunikację ZSRS z okupacją”54. Wnioskował również prowadzenie „dalszej drobnej dywersji w terenie dla – jak argumentował – podtrzymania ducha”, a powstanie określał jako „akcję, która mimo że się nie udała, wywarła jak najlepsze wrażenie na ludności”55. Wysyłając do Komendy Głównej ZWZ meldunek z przytoczonym wyżej zdaniem, „Prawdzic” nie wiedział – bo wiedzieć nie mógł – o wyrokach śmierci kilka miesięcy później ferowanych w Tarnopolu, Odessie, Kirowogradzie. Nie zaryzykowałby zapewne słów o „jak najlepszym wrażeniu”, gdy do rodzinnego miasta dotarła wiadomość o dwudziestu pięciu wyrokach śmierci i pięćdziesięciu czortkowiakach skazanych na wieloletni pobyt w łagrach. We wspomnianym meldunku płk Rostworowski wymienia m.in. aresztowanych: „Grzegorza”, „Albina”, „Huberta”, „Zenona” i „Piotra”56. To ważna informacja dla każdego, kto chciałby pisać o utworzeniu w Czortkowie zrębów późniejszego inspektoratu ZWZ-AK. Rozszyfrowanie tych pseudonimów potwierdza obecność w szeregach powstańczych m.in. Tadeusza Grądalskiego („Grzegorz”), Klotylda Atamaniuka („Albin”), Adama Zgody („Zenon”), Tadeusza Hermana („Hubert”), Kazimierza Plecana („Piotr”). Sądzeni w Tarnopolu i Odessie z wyrokami od ośmiu do dziesięciu lat zostali wysłani do poprawczych obozów pracy w ZSRS. Pojechali tam jako żołnierze dwóch konspiracyjnych organizacji: ZWZ-AK i tej drugiej, stworzonej przez „Gizka” Malawskiego. Straty poniesione w 1940 r. nie powstrzymały mieszkających w Czortkowie rówieśników „Gizka” przed ponownym podjęciem walki z okupantem, tym razem niemieckim. W wielkim powstaniu w 1944 r. mieli wziąć udział żołnierze wszystkich struktur oraz oddziałów, brygad i dywizji partyzanckich AK. O służbie w największej w Europie armii podziemnej i cenie, jaką konspiratorzy płacili za swoją odwagę, opowiada księga, którą trzymają Państwo w rękach. 1 Raport nr 322/BŁ Ławrientija Berii do Józefa Stalina, Wiaczesława Mołotowa i Klimenta Woroszyłowa o wypadkach w Czortkowie, w: Polskie podziemie na terenach Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi w latach 1939 –1941, Warszawa-Moskwa 2001, s. 257. 2 Uzasadnienie wyroku Sądu Obwodowego w Odessie z 30 września 1940 r. AIPN UI/400/F. 3 C.K. Grzelak, Kresy w czerwieni, Warszawa 2001, s. 319. 4 J. Abramow-Newerly, Granica sokoła, Warszawa 1995, s. 38. 5 C.K. Grzelak, Kresy w czerwieni, op. cit., aneks. 6 Szyfrogram nr 44 W. Mierkułowa i I. Sierowa do NKWD ZSRS, w: Polskie podziemie.., op. cit., s. 175. 7Ibidem, s. 157. 8Ibidem. 9 Relacja Jana Tokarskiego w zbiorach S.M. Jankowskiego. 10 Relacja w zbiorach S.M. Jankowskiego. 11Polskie podziemie..., op. cit., s. 187. 12Ibidem, s. 205. 13Ibidem, s. 193. 14Ibidem, s. 192. 15Ibidem, s.179. 16Ibidem, s. 190, 191. 17 Imię lub pseudonim „Michał” znaleziono tylko w: Notatka II Oddziału GIGB NKWD ZSRS dotycząca polskiego podziemia w zachodnich obwodach USRS i BSRS, luty 1940, w: Polskie podziemie.., op. cit., s. 261. 18 Protokół przesłuchania Bolesława Witkowskiego z 24 stycznia 1940 r., AIPN AIPN U1/414/F. 19 Relacja Stanisława Muszyńskiego, w: P. Młotecki, Powstanie w Czortkowie, „Karta” 1991, nr 5, s. 33. 20 Relacja Władysława Kaczana w zbiorach S.M. Jankowskiego. 21 Relacja Bronisława Łozińskiego, w: P. Młotecki, Powstanie w Czortkowie, op. cit., s. 30, 31. 22Ibidem, s. 32. 23Ibidem, s. 33. 24 Protokół przesłuchania Józefa Pelczara, AIPN UI/414/F. 25 Protokół przesłuchania Włodzimierza Kaczana AIPN/ UI /419/F. 26 P. Młotecki, Powstanie w Czortkowie, op. cit., s. 31, 32. 27 Protokół przesłuchania Tadeusza Schodnickiego, AIPN UI/393/F. 28Ibidem. 29Ibidem. 30 Protokół przesłuchania Leona Banduryka, AIPN UI/414/F. 31 Protokół przesłuchania Michała Hena, AIPN UI/416/F. 32Ibidem. 33 W innych przesłuchaniach i relacjach mówi się o jednym sanitariuszu, który współpracował z powstańcami przy opanowaniu szpitala i podaje się nazwisko Kajstura. Protokół przesłuchania Włodzimierza Żuka, AIPN UI/457, w: Polskie podziemie..., op. cit., s. 1167. 34Ibidem, s. 1168. 35 Protokół przesłuchania Józefa Bronisława Żymierskiego z 29 lutego 1940 r., w: Polskie podziemie..., op. cit., s. 869. 36Ibidem, s. 871. 37 Uzasadnienie wyroku Sądu Obwodowego w Odessie, AIPN UI/415/56, s. 1. 38Ibidem, s. 4. 39Ibidem, s. 5. 40 Na podstawie relacji Zygmunta Krzyżanowskiego, Hamilton, 17 marca 2000. 41 Relacja Władysława Kaczana, Kraków, 24 stycznia 2005. 42 Protokół przesłuchania Aleksandry Wasilewskiej, AIPN UI/412/F. 43 Wyrok Sądu Obwodowego w Tarnopolu w procesie Aleksandry Wasilewskiej, AIPN UI/409/F. 44 List Władysława Zalewskiego z prośbą o ułaskawienie z 1 listopada 1941 r., AIPN UI/409/F. 45 Błąd. Powstanie wybuchło w nocy z 21 na 22 stycznia 1940 r. 46 W tym czasie nie planowano powstania w „całej Małopolsce”. 47 Zginęło 3 żołnierzy Armii Czerwonej, a 3 zostało rannych. 48 Dostępne jak dotąd źródła sowieckie podają informację o aresztowaniu 128 osób. Przygotowując cytowane sprawozdanie, emisariusz korzystał z informacji pochodzących z niekompetentnych źródeł i relacji o wątpliwej wartości. Moskal dotarł z Paryża do kraju 5 stycznia 1941 r., a więc prawie dwanaście miesięcy po powstaniu. 49 Fragment sprawozdania Franciszka Moskala vel Teodora Martyniuka, w: Archiwum Kancelarii Cywilnej Prezydenta RP, teczka Wydziału Społecznego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, sygn. XIV/1. 50 Dokumenty udostępnione przez Centralne Archiwum Federalnej Służby Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej oraz Państwowe Archiwum Służby Bezpieczeństwa Ukrainy – nigdy wcześniej nieujawniane – umożliwiły dwujęzyczne wydanie sześciu tomów dokumentacji dotyczącej dziejów polskiego podziemia na Zachodniej Ukrainie i Zachodniej Białorusi w latach 1939–1941, zob. Polskie podziemie na terenach Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi w latach 1939 –1941, Warszawa-Moskwa 2001. 51 S.M. Jankowski, Kulisy powstania w Czortkowie, „Przegląd Polski”, dodatek do „Nowego Dziennika”, 22 maja i 2 czerwca 2000. 52 S.M. Jankowski, Cztery pistolety, bagnet i szabla, „Tygodnik AWS” nr 6, 6 lutego 2000. 53 Meldunek 392 z 5 kwietnia 1940 r. w: Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, t.6. Uzupełnienia, Londyn 1989, s. 45, 46. 54Ibidem. 55Ibidem. 56 Pseudonimy rozszyfrowane w: Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, t. 6. Uzupełnienia, Londyn 1989.\nWojna miała trwać niedługo... Początki Polskiego Państwa Podziemnego Anna Gabryś Maszerujący polscy jeńcy. Okolice Gorlic, wrzesień 1939 r. „Dla polskiego ruchu oporu charakterystyczne są dwa zjawiska: konspiracja i powstanie. (...) Dzięki konspiracji można żyć własnym życiem poza jawną rzeczywistością, którą określa »okupant«. Konspiracja obejmuje wszystkie dziedziny życia państwowego i narodowego, od nielegalnego aparatu państwowego do niepozornej podziemnej akcji opiekuńczej włącznie”1 – tymi słowami opisał polski ruch oporu niemiecki oficer Reinhard Gehlen w raporcie złożonym u schyłku wojny najprawdopodobniej Heinrichowi Himmlerowi. Dzisiaj podejrzewa się, że Gehlen chciał wykazać dowództwu SS niemożność wykorzystania polskiego modelu konspiracji. Przypadkiem zaś celnie opisał zjawisko, którego nie potrafią zrozumieć obcokrajowcy przyglądający się historii Polski, szczególnie okresowi II wojny światowej. Polacy wiedli bowiem podwójne życie: jedno w konspiracji, a drugie oficjalne, ujęte w ramy ścisłych zarządzeń obu okupantów. Co więcej, ta kompleksowość nie była ograniczona do eskapistycznych fantazji, ale realizowała się w pełnowymiarowym projekcie pod nazwą „Państwo”. Polskie Państwo Podziemne i Armia Krajowa, jako jego zbrojne ramię, są przykładem walki o wolność wszelkimi dostępnymi metodami, w tym na drodze zbrojnej, w liczbie uczestników przekraczającej wyobrażenia. W kulminacyjnym momencie (w połowie 1944 r.) członkiem tej militarnej formacji działającej w konspiracji był nawet co dziesiąty obywatel okupowanego kraju. AK, licząca wówczas trzysta – trzysta osiemdziesiąt tysięcy członków (według różnych szacunków), skupiała w szeregach więcej żołnierzy niż Wojsko Polskie w czasie pokoju. Praktycznie każdy z akowców wstąpił do tej formacji ochotniczo. Jak jakiekolwiek obce siły mogły się mierzyć z potęgą tej podziemnej organizacji? Czy zjawisko AK mogli zrozumieć obcy, szczególnie najeźdźcy, nawet tak przenikliwi, jak Gehlen? Gdy wojna przychodzi za wcześnie Wojna wybuchła w złym momencie dla Polski. Rozwój gospodarczy, dopiero co wpędzony w ruch po krachu z początku lat 30., właśnie nabierał tempa. Kwitła kultura – literatura, sztuki piękne, muzyka. W latach 1918–1939 zdążyło dorosnąć młode pokolenie, dla którego niepodległość była jedyną znaną formą istnienia państwa. Wraz z atakiem Niemiec 1 września 1939 r. i agresją Sowietów 16 dni później to młode państwo, ciągle „na dorobku”, zostało ponownie zmuszone do zejścia do podziemia. Na szczęście, obok młodzieży – dwudziestolatków wychowanych w duchu patriotycznym na powieściach Sienkiewicza i malarstwie Matejki – stali starsi, zaprawieni w pracy konspiracyjnej. Nauczeni na zajęciach praktycznych – w „Strzelcu”, bojówkach PPS, w Legionach, w harcerstwie – potraktowali okupację nie tylko jako sprawdzian swoich umiejętności, ale i powrót do ciągle żywych zachowań. W pierwszej połowie września w środowisku żołnierskim panowało przeświadczenie, że atak niemiecki można powstrzymać. Te nadzieje rozwiało dopiero wkroczenie Sowietów, szczególnie w obliczu opuszczenia przez najwyższe władze terenu Polski i internowania przywódców państwa w Rumunii. Wrześniowe wydarzenia udowodniły, że nie wystarczy dobre wyszkolenie żołnierzy i olbrzymi zapał bitewny. Nowoczesna wojna opierała się w znacznie większym stopniu na technologii. O losach wrześniowej kampanii zdecydowała liczba czołgów, samolotów i wyposażenia, w tym broni. Klęska była trudna do zaakceptowania dla młodego społeczeństwa wychowanego w kulcie niepodległości, a przede wszystkim w uwielbieniu dla odrodzonego – i zwycięskiego w 1920 r. – Wojska Polskiego. Wtedy, jesienią 1939 r., mało kto zdawał sobie sprawę z tego, że na jeden czołg polski przypada niemal pięć czołgów niemieckich i tyle samo samolotów niemieckich na jeden polski, choć przed wojną polscy piloci zdobywali pierwsze miejsca w międzynarodowych zawodach lotniczych. Okolice Teatru Wielkiego w oblężonej Warszawie, w tle plakat propagandowy „Do broni!”, Warszawa, wrzesień 1939 r. Tymczasem już pod koniec września wielu obywateli zmobilizowanych do udziału w walkach wróciło do rodzin, o ile nie trafili do licznych obozów jenieckich tworzonych przez obu okupantów. Przynieśli do domów doświadczenie wojny. Ten czas naznaczyły bezładne migracje ludności we wszystkich możliwych kierunkach – ewakuacje cywilów, władz, urzędów, masowa ucieczka na wschód przed zbliżającymi się Niemcami. Później powrót na zachód po wkroczeniu Sowietów... Pracownik krakowskiego banku Tadeusz Kudliński wspominał po latach, że 3 września polecono wszystkim zatrudnionym zebrać się w gmachu wraz z rodzinami i bagażami – czekała ich bowiem ewakuacja. Ostatecznie wieczorem tego samego dnia dyrektor powiadomił zgromadzonych, że jedynie „mężczyźni mają się ewakuować własnym przemysłem (...), dyrektywą oficjalną jest kierunek północno-wschodni”. Na drodze do Sandomierza zobaczyli, jak wygląda „oficjalna ewakuacja miasta”: Jechały nawet wozy straży pożarnej wypucowane na połysk, i mniej efektowne – z Zakładu Oczyszczania Miasta, posuwały się wszelakie samochody ciężarowe z przeróżnymi dobytkiem, jak na przykład wanny miedziane z sanatorium krynickiego; także i zaprzęgi konne. Pierwszeństwa przejazdu domagały się sygnałami w rosnącym zagęszczeniu samochody osobowe wiozące oficerów i co lepszych obywateli cywilnych. Bokami szosy popychano obładowane ręczne wózki, nawet dziecinne, piechurzy szli pochyleni pod ciężarem tłumoków. Chmura kurzu przesłaniała ten żałosny obraz przypominający biblijny exodus2. Tadeusz Kudliński, po pokonaniu pięciuset kilometrów (głównie na piechotę), dotarł do Równego przed 17 września. Na miejscu zastał więc jeszcze spokój... Powrócił ostatecznie do Krakowa i, jak wielu innych wrześniowych pielgrzymów, starał się nadążyć za wydarzeniami ostatnich tygodni: Funkcjonariusze policji pomagają ludności cywilnej podczas nalotów na Warszawę, wrzesień 1939 r. Dolegało poczucie haniebnej klęski, zawiodło dowodzenie wojskiem, zwłaszcza naczelne, oraz przygotowanie wojenne. Wstyd budziła rejterada wodza, prezydenta i rządu do Rumunii. Nieco nadziei wniosły oddziały wojska ocalałe od pogromu, które przeszły na Węgry i dalej. Szeptano o klęskach, ale także o męstwie załogi Westerplatte i gdańskiej poczty, o bohaterskiej obronie Helu (wszak bili się do 1 października!). Wspominano wielkie bitwy, jak samodzielna akcja Kleeberga z Armią „Polesie”, jak samorzutna obrona Warszawy. Ale przygnębiała znów kapitulacja stolicy, gdzie defiladę odbierał sam Hitler3. Wkrótce Kudliński zaangażował się w działalność konspiracyjną – mimo klęski, a może właśnie z powodu klęski i doświadczeń września. Takich jak on, cywilów, było znacznie więcej. Ich droga do walki w podziemiu wyglądała inaczej niż droga zawodowych wojskowych. Wśród tych ostatnich brakowało bowiem gremialnego zapału do konspiracji, gdyż wybierali zgodną z etosem Wojska Polskiego walkę z otwartą przyłbicą. Przykładem innej postawy niech będzie mjr Henryk Dobrzański, znany pod pseudonimem „Hubal”. Przeszedł wkrótce do legendy – jak większość partyzantów – stając się symbolem oporu. Partyzantkę wybrał nie tylko on, ale i inne liczne oddziały, rozsiane po całej Polsce. „Jędrusiów” – zwanych tak od pseudonimu Władysława Jasińskiego, dowódcy oddziału partyzantów „Odwet” – można było spotkać na Mazowszu, na Podlasiu, na Lubelszczyźnie i w wielu innych rejonach kraju jeszcze w czasie kampanii wrześniowej. Działali również na terenach okupowanych przez Sowietów – w województwie nowogródzkim czy na Białostocczyźnie. Lokalne walki pozwalały miejscowej ludności wierzyć, że Wojsko Polskie ciągle bije się za Polskę, warto więc trwać w oporze mimo przewagi okupantów. Oddział mjr Henryka Dobrzańskiego „Hubala” – jedyna jednostka, która nie zaprzestała walki po klęsce wrześniowej. W środku w białym szaliku mjr Hubal. Okolice Tomaszowa Mazowieckiego, przełom 1939/1940 r. Upoważnienie datowane na 28 lutego 1940 r. podpisane przez dowódcę Oddziału Wydzielonego Wojska Polskiego mjr Henryka Dobrzańskiego „Hubala” O wolność naszą i... naszą Pierwsze dni okupacji oraz zachowanie najeźdźców niewątpliwie wpłynęły na stopień zintensyfikowania aktywności konspiracyjnej. Między terenami zajętymi przez Niemców a ziemiami, do których wkroczyli Sowieci, szybko ujawniały się różnice. W tej drugiej strefie znacznie większe zaangażowanie przejawiali cywile popierający wprowadzenie nowej władzy (np. „spontanicznie” tworzący lokalne rady – sowiety). To także miało wpływ na społeczeństwo i jego potrzebę przeciwstawienia się okolicznościom. Najważniejszą potrzebą było jednak zaprowadzenie porządku. Maria Janion wspominała po latach: Szybko się wtedy zorientowałam, że w czasie wojny najgorsza jest taka szczególna dezorientacja. Nie wiadomo, gdzie są nasi i co nasi robią. Są jakieś bombardowania, jakieś wiadomości o tym, że tu Niemcy weszli, a tam odstąpili, ale nie wiadomo, co to wszystko znaczy i czym się dla nas skończy4. Dezorientacja i osamotnienie – poczucie opuszczenia przez sojuszników – zdominowały nastroje społeczne. „Francja w stanie wojny z Niemcami”, „Wojska francuskie wkroczyły do Zagłębia Saary”, „Lotnicy francuscy i angielscy w Polsce”, „Francuzi prą naprzód”, „Porty niemieckie zbombardowane przez lotników angielskich” – głosiły nagłówki dzienników polskich w pierwszych dwóch tygodniach wojny5. Oczekiwano stanowczych działań aliantów. Tymczasem Anglia i Francja wypowiedziały wprawdzie wojnę III Rzeszy, ale nie były w żaden sposób zobowiązane do wystąpienia także przeciwko ZSRS. W polskiej prasie zaś, ukazującej się w jeszcze nieopanowanych przez najeźdźców miastach, drukowano apele o to, by „pracować i żyć normalnie”6. Minister propagandy Michał Grażyński w wystąpieniu radiowym przedrukowanym w „Ilustrowanym Kuryerze Codziennym” nawoływał: „jedna jest tylko droga: kto jest żołnierzem, musi walczyć na froncie, kto jest poza wojskiem, musi pracować na rzecz wojny”7. Wojna z dnia na dzień stawała się wojną nie o zwycięstwo, ale o honor. Nota redakcyjna w „Polsce Zbrojnej” przywoływała tradycje walk: „Wiekowa tradycja walk z hordami najeźdźców weszła nam w krew”8. Jak wspominał Tadeusz Kudliński, Polacy byli rozczarowani zachowaniem najwyższych władz wojskowych. Poczucie wstydu musiało szczególnie dotkliwie doskwierać żołnierzom pragnącym dalej walczyć. Przyświecały im te same co zawsze, tradycyjne powody – każde pokolenie pragnęło dorównać legendzie, jaką były otaczane powstania narodowe, i marzyło o czci oddawanej nadal żyjącym powstańcom czy legionistom. Niemiecki plakat propagandowy z 1940 r., przedstawiający brytyjskiego premiera Arthura N. Chamberlain’a na tle zbombardowanej w 1939 r. Warszawy Konspiracja naturalna dla tego społeczeństwa, potrzeba porządku i chęć walki zgodna z tradycją oręża polskiego oraz umiłowanie wolności – tak można określić podstawy, z których wyłaniało się Polskie Państwo Podziemne. Przyświecał mu cel odzyskania niepodległości, choć, wedle słów Władysława Sikorskiego przytoczonych przez Jana Karskiego, chodziło nie tylko o niepodległość, „ale także o nowoczesne, demokratyczne państwo europejskie, które zagwarantuje obywatelom polityczne swobody i postęp społeczny”9. Bez względu na niekorzystną sytuację na frontach września, bez względu na opuszczenie granic kraju przez najwyższe władze Rzeczypospolitej, do takiej czy innej formy walki garnęły się zastępy młodzieży i starszych Polaków. Sam zapał społeczny jednak nie wystarczał, konieczna była także organizacja i, przede wszystkim, zaplecze polityczne, które sterowałoby działaniami militarnymi. I to zarówno tymi o charakterze otwartym – dopiero 28 września skapitulowała Warszawa, a w niektórych częściach kraju nadal trwały walki – jak i prowadzonymi w konspiracji. A wojna miała trwać niedługo... Mężczyzna w rogatywce z zerwanym orłem, Warszawa, wrzesień 1939 r. Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej 1 J. Rydel, Polska konspiracja i ruch powstańczy w świetle tzw. Raportu Gehlena, w: „Burza” w Polsce Południowej, Materiały Komisji Historycznej nr 33, Polska Akademia Nauk Oddział w Krakowie, Kraków 1996, s. 49 i n. 2 T. Kudliński, Starość nie radość, Kraków 1992, s. 34, 35, 38. 3Ibidem, s. 65. 4Maria Janion o początku wojny, Klęska jest klęską, w rozmowie z Kazimierą Szczuką, „Gazeta Wyborcza”, 31 sierpnia 2009, http://wyborcza.pl/1,97737,6977769,Maria_Janion_o_poczatku_wojny__Kleska_jest_kleska.html#ixzz3hfoia6TL, dostęp: 12.07.2015. 5 Wybór z dzienników: „Chwila”, „Czas”, „Dziennik Powszechny”, „Express Poranny”. 6 Rozkaz Naczelnego Wodza dla ludności cywilnej, „Ilustrowany Kuryer Codzienny”, nr 248, 10 września 1939. 7 „Ilustrowany Kuryer Codzienny”, nr 248, 10 września 1939. Michał Grażyński objął tekę ministra propagandy 2 września 1939 r. 8 „Polska Zbrojna”, nr 259, 18 września 1939. 9 J. Karski, Tajne państwo. Opowieść o polskim Podziemiu, Warszawa 2004, s. 113.\n„Jesteśmy w służbie sprawy nadrzędnej” Kluczowe postaci Armii Krajowej Marek Gałęzowski Kapitulacja Powstania Warszawskiego. Na pierwszym planie: w kapeluszu i z opaska na rękawie gen. Tadeusz Komorowski „Bor”, obok oficer niemiecki mjr Kurt Fischer Dostępne w wersji pełnej\n<a href="https://cyfroteka.pl/ebooki/Wielka_Ksiega_Armii_Krajowej-ebookRO/p0406164i040" target="_blank" title="Wielka Księga Armii Krajowej [autor zbiorowy] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE" > <img src="https://cyfroteka.pl/images/BRD.png" style="border:none;background:none transparent;box-shadow:none;-webkit-box-shadow:none;-webkit-border-radius:0;border-radius:0;" alt="Wielka Księga Armii Krajowej [autor zbiorowy] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE"/></a>


Снять квартиру w powiat sejneńskiie долгосрочно без посредников - m2bomber.com\nОбъект PL-623069175 не найден. Возможно, он удалён по истечению срока давности, либо находится в процессе публикации.\nWynajmę lokal mieszkalny 5 pokoi - 500 zł / 1 os. Łomża, podlaskie\nOferuję do wynajmu lokal mieszkalny, w którym znajduje się 5 pokoi dla max 12 osób, przygotowany w bardzo dobrym standardzie dla pracowników lub firmy. Powierzchnia lokalu, to 130 m2, co daje lokatorom dużo przestrzeni i komfortowe mieszkanie. Lokal składa się z : - 5 oddzielnych pokoi 1-4 osobowych, - 3 TV i internet - dwie łazienki z prysznicem, 3 toalety, - oddzielna przestronna kuchnia - dobrze wyposażona, - dodatkowo w lokalu znajduje się pralka, lodówka, żelazko itp. Pokoje są ładnie urządzone i wyposażone we wszystkie potrzebne meble.\nKleosin 3 oddzielne pokoje! Kleosin, białostocki, podlaskie\nNEGOCJACJA! Posiadamy klucze, prezentacja możliwa w dogodnym dla Państwa terminie. Mieszkanie umeblowane i wyposażone (możliwość doposażenia). 3 oddzielne pokoje. Czynsz najmu 1200 zł brutto - do negocjacji! Piętro 1 z 4. Do czynszu najmu należy doliczyć:


LEJEK Z SITKIEM I REGULATOREM NAPEŁNIANIA - Bimber Hobby\nLejek z odcięciem dopływu.\nLejek z regulatorem przepływu. Idealny lejek do nalewania, wina, piwa, soku i innych płynów do butelki.\nBlokada napełniania zapobiega przelaniu płynu w butelce.\nŚrednica lejka: 12 cm\nWysokość lejka: 22cm\nWysokość lejka z uchwytem: 26cm\nUmieścić lejek w butelce.\nNapełnić lejek dowolnym płynem\nPo napełnieniu, uszczelka na wylocie lejka, zamyka dopływ płynu do butelki.\nWyjąć lejek z butelki za pomocą uchwytu (pomimo znajdującego się płynu w lejku, nic się nie rozlewa).\nWykonany z tworzywa sztucznego, posiada atest do kontaktu z artykułami spożywczymi.


» Krótki żakiet\nKrótki żakiet bardzo gustowny i stylowy. Półokrągły dekolt delikatnie i subtelnie odsłania szyję. Długie i proste rękawy optycznie wysmuklają ręce. Żakiet zapinany jest z przodu na mały efektowny zamek. Dodatkowo posiada po kokach kieszenie ozdobione finezyjnymi patkami dodającymi powabnego uroku. Taliowany krój ślicznie modeluje sylwetkę i podkreśla jej walory nadając jej atrakcyjnego wyglądu. Modnie plisowany tył z piękną kokardą dodaje urzekającego wdzięku. Krótki żakiet damski to doskonała propozycja do stworzenia swobodnej jak i bardziej formalnej stylizacji.\nzapięcie z przodu na zamek,\nplisowany tył z kokardą.


Opinie STROOPER DIRECT BART STROOPER Karpno - Forum, zarobki, kontakt, telefon i e-mail - GoWork.pl\nSTROOPER DIRECT BART STROOPER\nOpinie o STROOPER DIRECT BART STROOPER\nKatarzyna Kowal 04.07.2017 13:00\nJestem zadowolona z usług tej firmy . Byłam w tym roku na kwiatach i sprzątaniach i nie mam żadnego zarzutu. Wypłaty regularnie , gdy raz poprosilam o zaliczkę to bez problemu ja dostalam. Umowa tez odrazu podpisana. Więc ogólnie na rok 2017 uważam to za dobrą firmę której można zaufac i pewnie jeszcze za rok tam pojadę.\nombre 27.10.2014 15:24\nrzadko przestrzegam przed działającymi agencjami agencjami ale tym razem to ja Was ostrzegę. przestrzegam przed firmą http://www.strooper-direct.nl/pl/ . omijajcie to ścierwo z daleka, jak najdalej. własnie przeglądam salaris jednego z pracowników , po kilku tygodniach pracy do wypłaty 0,00 !!!!!!!!!!! . Nie licząc kilku małych zaliczek , obciążony kosztami kursu j.holenderskiego, odbyte jakies 2 godziny, w sumie za ten kurs ok 300 euro.. tyogdniówki do wypłaty np, - 25, -70, -40 / wiadomo czemu pisze minus/ , albo 15 euro na reke po przepracowaniu 26 godzin w tygodniu. zadnej umowy, zadnego wakacyjnego, jakies diety dzienne odliczane od pensji wiele wiele innych szmaciarstw. omijajcie te padline z daleka ! jak najdalej. podawajcie swoim znajomym i slijcie w eter informacje : tam się nie da pracowac. mały cytat z opowieści z pierwszej ręki " Przyjechalismy do firmy Strooper 11 Sierpnia 2014. Do dnia dzisiejszego nie dostaliśmy żadnych papierów tj. Umowa,solarisy. Zeskanowano nam tylko dowody osobiste, karty ubezpieczeniowe i karty bankomatowe. Jeśli chodzi o prace gdzie i z kim idziesz dowiadywalismy sie smsem około godziny 20stej. Praktycznie każdego dnia chodziliśmy do innej pracy. Gdy ktoś z nas źle się czuł bądź był chory i prosil o wolne był szantażowany tym że jeśli się nie pójdzie do pracy to go wyrzucą. Wyplaty- pierwsza była po 4tygodniach a mialo być za wszystki przepracowane dotąd godziny a dostaliśmy tylko 250 euro. Następne przelewy mialy być co tydzień a były co 2-3 tygodnie i tylko po 200euro. Oczywiście musieliśmy się sami prosic o to żeby nam wysłano pieniądze. Kłamano nas prosto w oczy że wysłali pieniądze a przychodziły one tydzień później. Stawka była 6 euro na godzinę. Soboty i Niedziele byly płacone jak za normalny dzień. Wakacyjne?czegoś takiego tutaj nie było wogòle. Byliśmy tutaj prywatnym samochodem i mieli nam płacić 0,19 centa za kilometr i płacone na paliwo. Ja zrobiłem swoim samochodem około 600km a dostałem za paliwo tylko 20euro. 10 października musialem jechać z dziewczyną do Eindhoven w prywatnych sprawach a to było 170km. Przed wyjazdem pojechaliśmy do biura upomnieć się, prosić o to żeby w ten dzień zrobili nam przelew. Powiedziano nam wtedy prosto w oczy ze wyslą. O 12 00 gdy byliśmy już w Eindhoven przysłano nam smsa ze około godz 12 00 że zrobiono nam przelew. Do godziny 17 30 staliśmy pod bankomatem i nic. Gdyby nie znajomy który nam pożyczył tego dnia na paliwo nie dojechalibyśmy do domu. W Niedzielę wieczorem powiedziano mi, że mam iść do pracy w pole do ścinania kapusty ale odmówiłem ponieważ nie miałem pieniędzy na śniadanie. Przez telefon uslyszałem wtedy że jeśli nie pójde to mogę się pakować razem z dziewczyną a w poniedziałek przyszedl nam przelew w kwocie 200euro. W środe poszedłem ostatni raz do pracy a w Piątek nam powiedziano że nas wurzucają bo niby źle pracowaliśmy a do tej pory w żadnym miejscu gdzie pracowaliśmy nikt nam tego nie powiedział a wręcz przeciwnie bo byli z nas zadowoleni. Zapewne chodziło o tamten poniedzialek gdy odmówiłem pójścia do pracy. W Sobote szef przyjechał wyrównać nam wszystkie godziny i tu szok. Dostałem tylko 150 euro a moja dziewczyna 100euro. Umowy miał wysłać razem z zestawem godzin na meila. Do tej pory nic nie przysłał. Każdą godzinę notowaliśmy i wyszło że mi zalega jeszcze 400 euro a mojej dziewczynie 300euro. Potraktowano nas gorzej jak psy. Tydzień spaliśmy w samochodzie. Dzwoniliśmy do SNCU i kazano nam ich postraszyć ich kontrolą. W Piątek 24 października zadzwonił w końcu do nas szef Bart Strooper i kazał nam przyjechać do biura a nie szantażować. Przedstawiliśmy mu nasze godziny i sumy zaległych pieniędzy. On oczywiście nie miał naszych godzin. Czekał na meila 30 minut i nic nie przyszlo. Powiedział że nie może tak być aby były pracownik Stroopera spał w samochodzie. Zaoferował nam nocleg na wekend a jutro ma przyjechać z pieniędzmi. " a to ciag dalszy tej opowieści " Masz na papierze ile zarobilismy.. (0,0 euro - widziałem salaris) Diety 23e były raz na tydzień mowiono że to dodatek a teraz nam powiedzieli że to odciagali. Jakiś smieszny kurs holenderskiego gdzie bylismy 2razy pobrali nam pieniadze wcześniej nikt nie mówił że platny a teraz kasa zabrana a dotego nas szantazowali ze jak nie bendziemy chodzić to nas wyrzucą" wystarczy ? zapomnijecie o tej firmie.\nZostaw opinię o STROOPER DIRECT BART STROOPER - Karpno\nChcę otrzymywać powiadomienie emailem o nowych opiniach w wątku STROOPER DIRECT BART STROOPER Karpno\nUWAGA: Pamiętaj, aby Twoja opinia była zgodna z regulaminem i jak najbardziej merytoryczna - zależy nam na tym, by nasi użytkownicy mogli - także dzięki Twojemu wpisowi - dowiedzieć się jak najwięcej o pracy w firmie STROOPER DIRECT BART STROOPER\nPamiętaj, aby Twoja opinia była zgodna z regulaminem i jak najbardziej merytoryczna - zależy nam na tym, by nasi użytkownicy mogli - także dzięki Twojemu wpisowi - dowiedzieć się jak najwięcej o pracy w firmie STROOPER DIRECT BART STROOPER\nUstaw powiadomienia o nowych opiniach i ofertach STROOPER DIRECT BART STROOPER\nMarcin Dalecki Ogrodrew\nPiotr Dalecki Dallas\nFundacja In Natura\nJarosław Napiątek Usługi Transportowe\nCentrum Biurowe Bemowo Joanna Przedpelski\nŁącki Zbigniew Best Zbych\nMechanika Pojazdowa Dawid Skiba\nUsługi Gastronomiczne Marko Marek Kulas\nUsługi Leśne Marcin Breza\nJacek Socha Ekologiczne Gospodarstwo Rolne


Kawały o starszych - Humor - Forum Watchtower\nKawały o starszych\nStarted by brooklyn_hunter, 2004-12-06, 12:47\nNapisano 2004-12-06, godz. 12:47\nPo zakończonym spotkaniu z nadzorcą obwodu starsi zboru siedząc wygodnie w swoich fotelach dyskutują jeszcze o tym i owym.\nW końcu pada pytanie: ”Co właściwe czyni kobiety, że są tak piękne i ponętne?"\nPierwszy starszy uważa, że są to ich ładne oczy,\ndrugi mówi, to są ich piękne włosy,\ntrzeci zapewnia, że są to ich smukłe dłonie.\nWreszcie pada śmiała odpowiedź: „To są ich piersi.”\nW tym momencie wstaje wysłannik Towarzystwa Strażnica i przerywa debatę mówiąc:\n„Bracia kończymy, gdyż któryś z was jeszcze się zapomni i prawdę powie.”\nNapisano 2005-05-02, godz. 16:31\nhmmm... ten pierwszy nigdy nie wymówiłby słowa "kobiety"... raczej "niewiasty", a na słowie "ponętne" raziłby go piorun z nieba...\nNapisano 2005-05-17, godz. 11:56\nTrójca Święta postanawia wybrać się na wycieczkę krajoznawczą po świecie i zastanawiają się wspólnie dokąd mają polecieć.\nOjciec: -„Może polecimy do Jeruzalem.”\nSyn: -„W żadnym wypadku, tam zebrałem tylko przykre doświadczenia. A co powiedzielibyście na górę Synaj?”\nOjciec: - "Tam już więcej nie pojadę. Kiedyś Żydzi uczynili przy niej złotego cielca i zadrwili sobie ze mnie.”\nDuch Święty: -„A może by tak w inną stronę, np. do Brooklynu. Tam to jeszcze nigdy nie byłem.”\nNapisano 2005-05-17, godz. 12:00\nBrooklynu Sp Bez Odpowiedzialności, ma się rozumieć.\nNapisano 2005-05-17, godz. 12:14\nOd przyjmowania gości jest Iszbin, niech on się lepiej sam w tej sprawie wypowie .\nNapisano 2005-08-05, godz. 09:46\nTabelka przeliczeniowa czasu dla żon braci starszych.\nKiedy małżonek do Ciebie mówi, myśli on wtedy:\nKochanie, potrzebuję 1 minutę aby omówić coś z braćmi. - 20 minut\nSerduszko, na pewno możesz chwilkę poczekać. Będę za kilka minut znów przy Tobie. - 45 minut\nNajmilsza, może powinnaś już jechać lepiej do domu, ja przyjadę zaraz po Tobie. - 2 godziny\nSkarbie, idę dziś wieczorem z wizytą pasterską. Nie wrócę zbyt późno! - godzina 23:00\nNajsłodsza, dziś mamy nasze kwartalne spotkanie o godzinie 14:00. To potrwa tylko około 2 do 3 godzin. Wrócę do domu na kolację. - 8 godzin\nOdnośnie innych spotkań powinnaś czas, który Twój małżonek Ci poda, pomnożyć z liczbą starszych biorących w nich udział.\n(np. 10 minut w biblioteczce sali razy 6 starszych = 60 minut).\nZłotko, wiem, że zaniedbywałem Cię ostatnio z powodu wszystkich tych spotkań i spraw organizacyjnych, a Ty jednak zawsze okazywałaś mi zrozumienie.\nSpędźmy jutro razem cały dzień - 5 minut\nNapisano 2005-11-09, godz. 12:03\nŚwieżo pod wrażeniem nużącego Kursu Służby Królestwa, na ławce w parku siedziało czterech starszych zboru rozmawiając ze sobą.\n"Wiecie", mówi jeden z nich, "jesteśmy teraz na prawdę dobrymi przyjaciółmi.\nMoże powinniśmy wykorzystać tą sposobność i porozmawiać wspólnie o problemach osobistych, które nas gnębią".\nWszyscy kiwnęli przytakująco głową.\n"Pozwólcie, że jako pierwszy się wam zwierzę.\nOtóż, ...mam skłonności do nadużywania alkoholu" - zaczął jeden z nich.\nReszta westchnęła głośno.\nWtedy zabrał głos drugi starszy:\n"Ponieważ, Ty Bracie byłeś taki szczery wobec nas, odważę się przyznać, że nie mogę się oprzeć grom hazardowym. Wiem, że to jest wielkim złem, ale nie potrafię się od tego powstrzymać. Czasami mnie nawet nęci zabrać na ten cel pieniądze ze skrzynki dobrowolnych datków.”\nZnów zabrzmiało potrójne westchnienie.\nPo tym rzekł trzeci: "Kochani bracia, jestem w całkowitej rozterce, gdyż podkochuję się od dłuższego czasu w pewnej zamężnej siostrze z naszego zboru."\nI tym razem westchnęli wszyscy razem.\nJednak ostatni z nich zagadkowo milczał. Po tym jak inni namówili go, aby w końcu wyznał im swój problem, rzekł:\n"No dobrze - jednak nie wiem, jak powinienem się wyrazić..."\n- "Spróbuj Bracie, twoja tajemnica pozostanie na zawsze między nami".\n"Niech Jehowa mi pomoże" - rzekł on.\n"Rzecz jest mianowicie taka - ja jestem niepoprawnym plotkarzem".\nNapisano 2005-11-09, godz. 12:46\nHe, he, he! Świetne! Proszę o więcej!\nHe, he, he! Również dobre!\nNapisano 2007-05-07, godz. 13:40\nPewien gość przyszedł do sklepu zoologicznego i postanowił sobie kupić papugę.\nSprzedawczyni mówi, że ma tylko jedną, ale ona była juz jakis czas u rodziny Swiadków Jehowy i nie radzi mu aby ją brał.\nGość koniecznie chciał i też ją zabrał.\nW domu, na drugi dzien rano papuga krzyczy na cały głos przed sniadaniem:\n"Tekst dzienny, tekst dzienny..."\n"idź na głoszenie, idź na głoszenie..."\nPo południu w zależności od dnia papuga krzyczała: "Zebranie, zebranie..." albo "studium, studium..."\nTrwało to tak przez cały tydzien, aż gość nie wytrzymał.\nNastepnego ranka, jak papuga sie rozdała, wyciagnął ją z klatki i rzucił nią o ścianę.\nPapuga zsuwając się cała we krwi po ścianie w dół, resztkami swoich sił zawołała tylko:\n"Zadnej krwi, żadnej krwi..."\nNapisano 2007-05-08, godz. 07:39\nto byl moj dowcip.. ktos podbiera cudze kawaly.??? hihihiih\nNapisano 2007-11-28, godz. 10:50\nPrzychodzi Świadek do Jehowy, a tam... (>>)\nUżytkownik Adelfos edytował ten post 2007-11-28, godz. 10:51\nNapisano 2008-03-24, godz. 20:50\nznam osobiście starszego, który zdecydował się prowadzić podwójne życie i robi wiele dobrego od środka. Nie chcę przytaczać szczegółów aby mu i sprawie nie zaszkodzić...\nWywiad dziala! Oto dane, ktore udalo mi sie przechwycic podczas "spaceru" wokol Chelm[...]ca.\nZe wzgledu na zmylenie grafologow pisze (w rekawiczkach rzecz jasna) bez polskich znakow.\noperacja: Stare drzewo;\nkryptonim: Starszy z Boru;\nhaslo: Nie wywoluj wilka z lasu;\nodezwa: A rznij pan...\nNie bylo latwo, gdyz rozmowy prowadzono wspak.\nUżytkownik Adelfos edytował ten post 2008-03-24, godz. 21:18\nNapisano 2008-03-30, godz. 16:17\na ja myślałem że na końcu będzie że prześladowana papuga oddała życie za prawdę he he...\nNapisano 2008-10-15, godz. 23:49\nNasza siostra jedzie autobusem i czyta Strażnicę. Kobieta obok pyta nagle:\n– daleko do Nowego Świata?\n– Najpierw będzie upadek religii fałszywej, potem Armagedon i dopiero nowy świat.\n– Aha... Czyli 3 przystanki?\nProgram TV dla Braci :\nPIONIER – TV ROZRYWKOWYCH CHRZEŚCIJAN PROPONUJE:\n8:00 – KAWA CZY HERBATA - CZYLI JAK ZACHOWAĆ SIĘ NA STUDIUM BIBLIJNYM\n10:05 – TELETURNIEJ BIBLIONERZY\n12:00 – KLEKS - MAGAZYN DLA NAZNACZONYCH\n13:15 – Z KAMERĄ WŚRÓD NADZORCÓW\n16:30 – "R" JAK RADOŚĆ\n19:00 – WIADOMOŚCI\n21:00 – ĆWICZENIE CIELESNE JEST TYLKO TROCHĘ POŻYTECZNE - MAGAZYN SPORTOWY\n23:00 – WIELKA NIERZĄDNICA - THRILLER\npożyczone stąd: link\nNapisano 2010-08-25, godz. 17:01\nZ forum JWD, opowiedziane jako historia z życia:\nPo zebraniu, na Sali Królestwa, starszy zboru zwraca się do jednego z braci: "Niech brat przyjrzy się toaletom!" (słowa te miały oznaczać wyznaczenie do czynności porządkowych)\nBrat wszedł do WC, szybko wyszedł i odpowiedział: "Toalety są nadal na swoim miejscu. Do widzenia!"\nNastępnie brat zabrał żonę i pospieszyli do wyjścia.\nStarszy zboru osłupiał. Natomiast wspomniany brat powiedział później żonie, że przecież oczekuje się posłuszeństwa i postępowania dokładnie według instrukcji, więc on się po prostu do tego zastosował.\nNapisano 2010-09-21, godz. 14:07\n- i społeczność ŚJ ?\n- widoki są piękne,\n- często rzygać się chce\n- i wysiąść się nie da...\nNapisano 2010-09-27, godz. 15:14\nJa dodam anegdotę. Otóż podczas głoszenia bracia natrafili na mojego dziadka. W czasie ostrej dyskusji brat jako jeden z argumentów dlaczego "chodzi po domach i naucza" powiedział, że <<ukończył szkołę teokratyczną...>>. Na to dziadek odparował, że jego ksiądz nie chodzi po domach a też ukończył <<szkołę demokratyczną>>. Dziadek się emocjonował i nawet nie wiedział o czym bracia mówili\nNapisano 2010-09-27, godz. 19:28\nNo to też autentyczne przeżycie.\nSłowem wstępu. ŚJ maja w zwyczaju wstawać i śpiewać pieśni na stojąco.\nPo zebraniu brat podchodzi do mównicy i mówi:\n- Odśpiewamy pieśń : "U Boga kłamstwo jest niemożliwe". Jeśli to możliwe poproszę o powstanie.\nZbór był zmieszany i nie wiedzieli co zrobić.\nNapisano 2010-09-27, godz. 19:45


Były selekcjoner Argentyny trenerem Arkadiusza Milika? - Goal.pl\nGoal.pl › Ligue 1 › Były selekcjoner Argentyny trenerem Arkadiusza Milika?\nŹródło: L'Equipe 20:53, 9. lutego 2021 Michał Wachowski 0\nByły selekcjoner Argentyny trenerem Arkadiusza Milika?\nDziennikarze L’Equipe donoszą, że działacze Olympique Marsylii czynią starania w kierunku pozyskania byłego selekcjonera reprezentacji Argentyny i Chile – Jorge Sampaoliego. Możliwe, że zostanie on nowym opiekunem zespołu Arkadiusza Milika.\nKlub z Lazurowego Wybrzeża poszukuje nowego szkoleniowca po tym, jak do dymisji podał się przed tygodniem Andre Villas-Boas. Tymczasowo drużynę z francuskiej Ligue 1 prowadzi Nasser Larguet. Docelowo działacze Marsylii chcą jednak zatrudnić kogoś innego.\nDyrektor sportowy klubu, Pablo Longorii wymarzył sobie sprowadzenie na Stade Velodrome Jorge Sampaoliego. To uczeń Marcelo Bielsy i trener z dużym doświadczeniem, jakie zdobywał w Sevilli, Santosie i reprezentacjach Chile oraz Argentyny.\nWażna decyzja dla Arkadiusza Milika\nSprawę komplikuje jedynie to, że Sampaoli ma nadal ważny kontrakt z Atletico Mineiro. Chcąc go pozyskać działacze Marsylii musieliby zapłacić argentyńskiemu klubowi rekompensatę. Media donoszą, że obie strony będą o tym w najbliższym czasie rozmawiać.\nZawodnikiem OM jest Arkadiusz Milik. Reprezentant Polski trafił tam na wypożyczenie w czasie styczniowego okna transferowego. Ma zostać we Francji do czerwca 2022 roku.


Data dodania: 2019-12-02 15:25:24\nInformujemy, że z dniem 1 grudnia 2019 roku otwarta została dla zwiedzających ruchoma szopka. Tegoroczna ekspozycja z powodów technicznych jest nieco mniejsza niż w poprzednich latach, ale i tak warta zobaczenia. Zapraszamy w dni powszednie od godziny 10 do godziny 18. Natomiast w niedziele i święta od godziny 14 do godziny 18.\nPonieważ trwa adwent w centralnym miejscu ruchome szopki stoi drabinka. Każdego dnia mała figurka Jezusa przybliża się do miejsca, w którym niebawem stanie kołyska. Otwarcie pełnej ekspozycji nastąpi w noc wigilijną po Pasterce. Będzie to we wtorek 24 grudnia około godziny 22 (Msza rozpocznie się o godzinie 21).\nDo zwiedzania zapraszamy zarówno dzieci jak i dorosłych. Zapraszamy także tych, którzy odwiedzają jarmark bożonarodzeniowy we Wrocławiu. Warto choć na chwilę zatrzymać się w kościele NMP na Piasku, gdzie już od ponad 50 lat rozbłyskują światła ruchomej szopki.


Historia Gabonu « Oficjalna strona Delegatury Zakonu Braci Mniejszych Kapucynów w Gabonie | Official Site of the Delegation of the Order of Friars Minor Capuchin in Gabon | Site officiel de la délégation de l'Ordre des Frères Mineurs Capucins au Gabon\nNajwcześniejszymi mieszkańcami Gabonu byli Pigmeje, leśni myśliwi, którzy mieszkali w małych rodzinnych społecznościach nad brzegami rzek. W wieku XVI zaczęli napływać na te tereny przedstawiciele wielkiej rodziny ludów Bantu, grupy Goloa, Nkomi i Irungu. Na południowym zachodzie osiedliły się ludy Punu, które migrowały z terenu Konga, a południowo-zachodni kraniec kraju zajęły grupy Nzebi i Teke. W wieku XVIII natomiast na północy pojawiły się ludy Fang przybyłe z Kamerunu, przyprowadzone tu według legendy przez Pigmejów, a na południu zadomowili się Kita i Kwele. Zatem w epoce przedkolonialnej na terenie Gabonu znajdowały się małe państewka plemienne, a część kraju podległa była średniowiecznemu Królestwu Konga.\nW 1472 roku Gabon został odkryty prze okręty portugalskie, w następnych latach Portugalczycy rozpoczęli badanie obszaru wybrzeża i ze względu na pelerynowy, kapturowy kształt największej zatoki nadali temu terenowi nazwę Gabio, tak nazywano kurtkę marynarską. Portugalczycy nie interesowali się jednak za bardzo nowym terenem, inwestując raczej w pobliskie wyspy Św. Tomasza, Książęcą i Fernando Po (Bioko). Większe zainteresowanie Gabon wzbudzał wśród francuskich, duńskich i brytyjskich żeglarzy, którzy przypływali regularnie na wybrzeże prowadząc z miejscowymi plemionami handel kością słoniową, cennymi gatunkami drewna i niewolnikami.\nW 1849 roku została założona stolica kraju Libreville, w której najpierw zostali osiedleni uwolnieni przez Francuzów niewolnicy. Miasto zaczęło się rozrastać wokół wojskowego fortu, zbudowanego sześć lat wcześniej przez francuskiego oficera Bouët-Willaumez’a, na terenie wykupionym od lokalnych szefów: króla Denis’a i króla Louis’a. Libreville było później bazą dla innego oficera Pierre’a Savougan’a de Brazza, który organizował wyprawy odkrywcze w górę rzeki Ogooué i zapewnił wpływy francuskie w sąsiednim Kongu (jego imieniem nazwana jest stolica Republiki Konga – Brazaville).\nW roku 1886 rząd francuski wyznaczył gubernatora dla Gabonu, kraj stał się kolonią, dwa lata później został częścią Konga Francuskiego, a od 1910 roku wszedł w skład Francuskiej Afryki Równikowej. W 1911 roku północna część kraju została oddana Niemcom, ale powróciła w dawne granice po Pierwszej Wojnie Światowej.\nW 1940 roku Gabon został podporządkowany rządowi Vichy, a w 1946 stał się „zamorskim terytorium” Francji. W tym czasie burmistrz Libreville, Leon Mba, założył pierwszą partię polityczną Movement Mixte Gabonais (MMG), która była lokalnym ramieniem panafrykańskiego Rassemblement Democratique Africain (RDA). W odpowiedzi, w 1948 roku, jego przeciwnik polityczny i deputowany do parlamentu francuskiego Jean-Hilaire Aubame stworzył własną organizację Union Democratique et Sociale Gabonaise (UDSG). Partia Leona Mba przeorganizowała się następnie w Bloc Democratique Gabonais (BDG) i wygrała wybory w marcu 1957 r., sam Leon Mba został wiceprezydentem rady rządowej, a następnie premierem autonomicznej już Republiki Gabonu w ramach Wspólnoty Francuskiej.\nDnia 17 sierpnia 1960 roku została ogłoszona niepodległość Gabonu, pół roku później Leon Mba został wybrany na prezydenta państwa i pełnił ten urząd do swojej śmierci w 1967 roku. Przez czas swoich rządów stopniowo odsuwał od władzy opozycję. Na początku sformułował rząd koalicyjny z Aubame jako ministrem spraw zagranicznych, później różnice między obu politykami spowodowały rozwiązanie Zgromadzenia Narodowego i ogłoszenie nowych wyborów. Przed wyborami Mba został obalony przez wojskowy zamach stanu, a Aubame został zaproszony do sformułowania rządu tymczasowego. W takiej sytuacji interweniowało wojsko francuskie przywracając do władzy Leona Mba, a w wyborach 12 kwietnia 1967 roku partia BDG uzyskała 31 na 47 mandatów w Zgromadzeniu Narodowym.\nPo śmierci Leona Mba nowym prezydentem został w październiku 1967 roku Albert-Bernard Bongo, w marcu następnego roku wprowadził w kraju system jednopartyjny z rządzącą Parti Democratique Gabonais (PDG), przeszedł także na Islam zmieniając imię na El Hadj Omar Bongo. Został ponownie wybrany w kolejnych wyborach w 1979 roku, otrzymując 99,87% głosów. W roku 1986 zostaje potwierdzony na swym urzędzie, wynikiem głosowania: 99,97%. Podobnie było podczas wyborów w 1998 roku i w roku 2005. W sumie Omar Bongo Ondimba rządził 42 lata, aż do swojej śmierci w 2009 roku. Tak długa jego kariera na najwyższym urzędzie w państwie jest czymś rzadko spotykanym w pełnym różnych wstrząsów afrykańskim świecie polityki i świadczy o ciągłym, dużym poparciu dla Omara Bongo ze strony obywateli Gabonu. Po śmierci Omara Bongo nowym prezydentem kraju został jego syn, Ali Ben Bongo, pełniący wcześniej obowiązki ministra obrony narodowej.


Mark King - Lubi - SportoweFakty.pl\nMark King - lubi\nMark King lubi Komentarz\nSprawa marginalna celowo rozdmuchana. Ciemnoskórzy Amerykanie od zawsze określają każdego o jasnym kolorze skóry mianem WHITE i co? czy z tego powodu ktoś jest karany? nie, nigdy.A jak sędzia użył powszechnego NORMALNEGO określenia to robi się aferę. W jaki sposób szybko, skrótowo miał określić ciemnoskórego człowieka siedzącego wśród osób o jasnym kolorze skóry? Kompletna dęta bzdura.\nCiekawe. Biały jest biały, ale czarny już czarny nie jest. Hmm\nCzy gdyby chodziło o rudego albo łysego zawodnika i sędzia powiedziałby "zobacz na rudego/łysego ..." też byłaby afera? Nie sądzę. To już zakrawa na paranoję\nJest niemal pewne, że czwórka rumuńskich arbitrów nie prędko zostanie wyznaczona do kolejnego meczu. Jestem zdania, że to było ich ostatnie. Zakładając, że całą winą zostanie obciążony techniczny Coltescu, to co zawiniła pozostała trójka? Ale wg. UEFA jeden za wszystkich, wszyscy za jednego.\nJak by to była drużyna np. z RPA i byłoby na ławce wielu czarnych zawodników i jeden rozrabiający biały, to pewnie sędzia wskazując na niego powiedziałby: "Zobacz na tego białego" i wtedy pewnie żadnej sprawy by nie było! Żenada!\no co, klękamy?\nCzarnoskórego nazwał czarnym, to co miał powiedzieć ,że to jest zielony?Ktoś tu zwariował.\nco w tym zlego--czarny to czarny,w usa tez czarni mowia white na bialych,ale bialy nie moze powiedziec black na czarnego bo dla czarnuchow jest zle--banda\nNo chyba jakoś musiał sędzia odróżnić, o kogo mu chodzi, no nie? Jakby powiedział "białas", to by się czarny też obraził, prawda? A tak na marginesie, to cały problem w mieszaniu się kolorów skóry na świecie - Europa historycznie zawsze była biała i ucywilizowana i taka powinna zostać na wieki wieków\nw Bayernie RL ma kolegow czytaj zespol,ktory GRA ,a nasza reprezentacja....?to dno!!majac Roberta,to my moglibysmy wygrac,ale nie z taka druzyna jak wczoraj!!\nmoim zdaniem to proste, ta która zagoni rywalkę wygra a ta z nich która da się zagonić przegra:)\nBo ja wiem ... Nie był to klasyczny strzał wnerwionego tenisisty. Kobita refleksem się nie popisała.\nTo zemsta za powołanie organizacji tenisowej. USTA było przeciwne i ATP oraz Rożer!\nTrzeba go zniszczyć za podważanie autorytetów!\n"Nie zrobił tego celowo czy złośliwie, ale pani sędzia zaczęła się dusić, a sprawa stała się poważna".\nMasz rację Rafał. Sprawa stała się poważna, bo stała się poważna. hahaha\n@Piotr Lazuryk: Tę kobietę boli, gdy patrzy na Serbucha.Brzydziła się piłeczki, którą on trzymał w ręku i krzyczała Heeelp. Heeelp! hahaha\n16:59 Tenis. Cykl ITF: deblowy tytuł Piotra Matuszewskiego. Pandemia przerwała występ Wojciecha Marka\n16:56 "Gdyby mogli cofnąć czas, zatrzymaliby go". Wichniarek wytknął Bayernowi wielki błąd\n16:54 Puchar Świata w Zakopanem. Polacy znokautowali rywali w I serii. Słaby występ Niemców\n16:49 PKO Ekstraklasa. Lech Poznań pozbył się stopera. Skorzystało Zagłębie Lubin\n16:41 Kim jest człowiek, który jako pierwszy wszedł zimą na K2 bez użycia tlenu?\n16:32 PlusLiga. Dziesiąta porażka PGE Skry Bełchatów stała się faktem. Jastrzębianie z kompletem punktów\n16:25 PKO Ekstraklasa. Wzmocnienie Rakowa Częstochowa. Wyczekiwany transfer bramkarza\n16:17 PŚ w Zakopanem. Kibice przed skocznią. Policja apeluje\n16:17 Żużel. Były zawodnik Falubazu wierzy w nowego juniora. "Może być z niego pożytek"\n16:04 Piłka ręczna. MŚ 2021. Mocne słowa Patryka Rombla. Tak zmotywował drużynę


około: więcej jak 3 godz.\nBlok czekoladowy z dodatkiem mleka w proszku, kruchymi herbatnikami i bakaliami. Słodki przysmak, który przypomni każdemu czasy dzieciństwa.\nmigdały - 40 g\nżurawina - 30 g\nherbatniki maślane - 80 g\nwoda - 125 g\ncukier - 90 g\nkakao naturalne - 40 g\nmleko w proszku, pełne, niegranulowane - 275 g\norzechy włoskie migdały rodzynki żurawina\n40 g 40 g 30 g 30 g\nPrzesypać do miski z połamanymi herbatnikami\nmasło woda cukier kakao naturalne\n250 g 125 g 90 g 40 g\nmleko w proszku, pełne, niegranulowane\nPo tym czasie przemieszać całość łopatką\nFormę keksową o długości 25 cm wyłożyć folią spożywczą. Herbatniki pokruszyć na 3-4 części. Do naczynia miksującego włożyć orzechy włoskie, migdały, rodzynki i żurawinę, rozdrobnić z użyciem MS – obroty 6, czas 3 s. Przesypać do miski z połamanymi herbatnikami. Do naczynia miksującego włożyć masło, dodać wodę, cukier i kakao, podgrzewać- temp. 45C, obroty 2, czas 3 min. Następnie przez otwór w pokrywie dodawać stopniowo mleko w proszku, wymieszać – obroty 3, czas 1,5 min. Po tym czasie przemieszać całość łopatką. Masę przełożyć do miski z rozdrobnionymi wcześniej bakaliami i herbatnikami, dokładnie wymieszać. Następnie przełożyć masę do przygotowanej keksówki (nakładać ją ciasno, by w środku nie powstały pęcherzyki powietrza), wyrównać powierzchnię za pomocą łopatki. Wstawić do lodówki do stężenia na co najmniej 6 h. Gotowy blok wyjąć z formy, kroić na 1 cm plastry.


Placuszki kokosowe - Paulina Hofman\nPlacuszki kokosowe są bardzo sycące, a sama mąka jest wymagająca. Zachowuje się ona zupełnie inaczej podczas pieczenia/smażenia niż pszenna. Nigdy nie zapomnę prób z leniwymi, które próbowałam zrobić właśnie z tej mąki. Totalny niewypał! Leniwe praktycznie się rozpłynęły w wodzie, drugą partię zrobiłam z mąką pszenną i były cudowne, dla przypomnienia: leniwe fit.\nJeśli obawiacie się przygotowania placków z samej mąki pszennej dodajcie wiórek kokosowych lub 1/3 części mąki pszennej – placuszki kokosowe wyjdą na 100%. Jeśli chcecie, aby były bardziej puszyste ubijcie pianę z białek.\n75 ml mleka bez laktozy/mleka kokosowego lub maślanki\ndodatkowo: truskawki/migdały/syrop klonowy\nWszystkie składniki mieszamy razem (ewentualnie ubijamy białka wcześniej i delikatnie łączymy je z sypkimi składnikami). Ciasto odstawiamy na kilka minut tak, aby mąka kokosowa i wiórki zgęstniały. Na patelni rozgrzewamy odrobinę oleju kokosowego i smażymy placki z obu stron. Placuszki kokosowe podajemy z truskawkami, migdałami i syropem klonowym (u mnie opcja 0 kalorii).\nmąka kokosowa przepisyplacki bez tłuszczuplacki bezglutenoweplacki fitplacki kokosoweplacuszki kokosoweprzepisy na placki\nSałatka z pomidorami i orzechami\nCiasto z cukinią i bananami (FIT)


Autostrada A4 drożeje. GDDKiA: Nieuzasadniona podwyżka uderza w kierowców [OTO NOWE STAWKI] - Dziennik.pl\n31 lipca 2020, 16:42 aktualizacja 31 lipca 2020, 16:42 Ten tekst przeczytasz w 1 minutę\nGrupa Stalexport Autostrady, do której należy spółka SAM, poinformowała o złożeniu wniosku do GDDKiA w sprawie podniesienia od 1 października opłat z obecnych 10 do 12 zł na każdej bramce, czyli z 20 do 24 zł za cały odcinek. Kierowcy korzystający z płatności elektronicznych nadal mają płacić mniej, choć również tu przewidywana jest podwyżka - z 7 do 8 zł na każdym placu poboru opłat.\nPrzedstawicie spółki SAM oświadczyli, że planowana podwyżka "wynika ze wzrostu kosztów eksploatacji i utrzymania projektu". GDDKiA - jak wynika ze stanowiska tej instytucji - sprzeciwia się podwyżce, jednak nie będzie w stanie jej zablokować, jeżeli wszystko odbędzie się w zgodzie z zapisami umowy koncesyjnej.\nBezzwłocznie po otrzymaniu wniosku od koncesjonariusza, GDDKiA zwróciła się z prośbą o rozważenie okoliczności, które mogłyby wpłynąć na zmianę propozycji Stalexportu w zakresie podwyższenia stawki opłat za przejazd. W stanowisku przesłanym do Stalexportu wskazujemy m.in. błędne założenia dotyczące przygotowanej i przedstawionej przez SAM prognozy ruchu - poinformował zespół prasowy GDDKiA.\nGDDKiA zwraca uwagę, że już teraz część dróg określonych w załączniku do umowy koncesyjnej jest w sposób bardzo istotny obciążona ruchem i posiada znikome rezerwy przepustowości. Zaproponowany wzrost stawek opłat przyczyni się bezpośrednio do zwiększenia ruchu na tych drogach, co może istotnie negatywnie wpłynąć na możliwości obsługi przez nie ruchu lokalnego - czytamy w stanowisku Dyrekcji.\nW okresie pandemii wiele instytucji, podmiotów finansowych i przedsiębiorstw podejmuje zgoła odmienne działania, obniżając stawki opłat. GDDKiA zwraca uwagę, że wprowadzenie wnioskowanej przez koncesjonariusza podwyżki nie znajduje uzasadnienia w obecnej sytuacji - podsumowali w stanowisku przedstawiciele Dyrekcji.\nautostrada A4 A4 opłata opłata za przejazd autostradą stawka samochód podwyżka cena\nTo skandal, bo ta spolka przejela juz darmowa i gotow autostade panstwowa i za kilkdziesiat kilometrow rznie kierowcow wiecej niz kosztuja duoz dzluzsze autostrady przez gory i tunele np. we Wloszech\nnie można tam jakiejś S-ki puścić bokiem ? bo już to zaczyna się robić śmieszne\nNo, nie można. Jest tajny załącznik, w którym państwo nasze zobowiązało się nic tam w okolicy nie inwestować do końca trwania umowy...\nCeny wyższe a co chwile ograniczenia prędkości jazda jednym pasem i remonty. W naszym kraju płaci się za jeden przejazd tyle co w innych krajach kosztuje winieta na miesiąc a rządzący udają że nie wiedzą.\ntylko skorumpowany komunista mógł podpisać tak niekorzystną dla obywateli umowę , teoretyczne państwo !


Dobrej jakości stylowe sprzęty biurowe w przestrzeni domu | Typowe Projekty\nDobrej jakości stylowe sprzęty biurowe w przestrzeni domu\nWspółcześnie pomimo dużej ilości zróżnicowanych styli aranżacyjnych daje się zawsze zauważyć jakiś element officowy.\nNajczęściej rzucającym się w oczy to fotele biurowe obrotowe, które co roku coraz lepiej zaznaczają swoją obecność w tysiącach polskich domów.\nFotele biurowe obrotowe to integralny dodatek do mieszkaniowej pracowni czy biurka komputerowego. Fotele znacznie się spopularyzowały na przestrzeni ostatnich lat. Wcześniej postępowo działający odbiorcy wybierali bardziej krzesła obrotowe.\nCzy niniejszy temat jest według Ciebie absorbujący? Jeżeli tak, to opublikowana tutaj wciągająca treść (http://www.wajnert.pl/produkty/fotele) niezwykle wciągająca treść (http://www.wajnert.pl/produkty/fotele) też jest warta uwagi!\nObecnie fotele biurowe obrotowe stanowią dodatek bez, którego przestrzeń domowa jest najzwyklej niepełna. Styl officowy coraz powszechniej wchodzi do domów odbiorców.\nPamiętaj, że jesteśmy w witrynie (https://www.slubnystyl.pl/oferta/dekoracja-sali-weselnej.html). Czekamy na Ciebie z kolejnymi wpisami, które są niebywale interesujące. Myślimy, że namówimy Cię do kliknięcia w podany link.\nOdznacza się on specyficznym „urokiem” oraz umiejętnością do błyskawicznego wpisania się w obecny wystrój. Zakupując fotel biurowy jest niezmiernie niewielka szansa, że nie wkomponuje się on w zaaranżowaną już przestrzeń.\nCzym kusi nabywców fotel biurowy nowoczesny styl jest jedną z odpowiedzi. Razem z upowszechnianiem stylu biurowego w codziennych przestrzeniach domowych producenci w swoich nowych projektach idą zarówno w stronę estetyki wykonania oraz komfortu. Fotel biurowy nowoczesny wygląd zwyczajnie posiadać musi, w innym wypadku istnieje niewielka szansa, że zainteresuje on nowocześnie zorientowanego konsumenta.\nW przestrzeni rynkowej bez większych kłopotów można błyskawicznie odnaleźć biurowy wariant, który wkomponuje się w priorytetowe potrzeby nabywcy i jego możliwości finansowe. Pragnąc nabyć fotel biurowy nowoczesny konsument powinien traktować zakup jak inwestycję, która ma się zwracać z każdym dniem.