سپاس آقای اسکورسیزی | ایران آنلاین\n1400/6/19 - 09:06\nفیلم شطرنج بازی\nسپاس آقای اسکورسیزی\nبه بهانه تماشای سخه ترمیم شده شطرنج باز\nیک وقتی حافظ گفته بود «بس نکته غیر حسن بباید که تا کسی مقبول طبع مردم صاحب نظر شود» همین است که یکی با اینکه حسن دارد، معروف می‌شود و یکی که همان حسن را دارد معروف نمی‌شود.\nهمان‌طور که همام تبریزی خودش می‌گوید که: «همام را سخن دلفریب و شیرین است ولی چه سود که بیچاره نیست شیرازی» این‌طوری است که بیچاره همام معروف نمی‌شود اما حافظ معروف است. اینکه حافظ چطور معروف شده است و اینکه همام معروف نیست را باید بررسی کرد. همین است که در این صفحه که اسمش را گذاشته‌ایم صد نکته غیر حسن هر بار درباره یکی از شخصیت‌های معروف می‌رویم و می‌گوییم چرا او معروف است و چه کارها کرده و چه کارها که نکرده است. در این هفته به سراغ بهرام صادقی می‌رویم و درباره او حرف می‌زنیم..\nبهرام صادقی شبیه به افسانه است. شبیه به آن شخصیت‌هایی که انگار هیچ وقت حضور نداشته‌اند. درست مثل رستم یا سهراب که فکر می‌کنید نبوده اما انگار یک وقتی زندگی کرده است. درست عین همان شعر آقای فردوسی که نوشته است: «که رستم یلی بود در سیستان منش کرده‌ام رستم داستان» این است که بهرام صادقی هم انگار یلی بوده در اصفهان اما شبیه افسانه‌هاست. شبیه سایه است. شبیه آدم‌هایی است که انگار نیستند و فقط اسمی ازشان هست. او یکی از سایه‌های ادبیات ایران است. کسی است که عین یک سایه بعدازظهری پرداغ تابستان می‌آید و در خنکایش می‌شود استراحت کرد و بعد یکهو این سایه محو می‌شود و تمام می‌شود. او البته سایه‌ای بی‌تکرار است. سایه‌ای که یک‌بار آمده و رفته است. چرا حالا به او می‌گویم سایه، چرا به او می‌گویم افسانه.\nفکر کنید یک نفر توی زندگی‌اش کتاب‌های زیادی می‌نویسد و معروف می‌شود اما همین آقای بهرام صادقی فقط و فقط دو کتاب از او منتشر شده است و به اندازه کافی آدم مشهوری است. او معروف است تنها و تنها با دو کتاب که نام‌شان را شنیده‌اید و آنها را خوانده‌اید یکی رمان «ملکوت» است و یکی هم مجموعه داستان «سنگر و قمقمه‌های خالی» است که چندین و چند داستان در خودش جا داده است و تمام. درست مثلاً مثل بیژن نجدی که فقط دو کتاب داستان تمام شده دارد و یک کتاب داستان ناتمام دارد و خلاص و حالا بیژن نجدی است. یکی از مهم‌ترین داستان‌نویس‌های ایرانی. بهرام صادقی که به لحاظ دوره پیش‌تر از نجدی است با دو کتاب مشهور است. کتاب‌هایی که هنوز هم طرفدار دارد و خوانده می‌شود و حتی براساس آنها فیلم هم ساخته شده است. مثل فیلم «ملکوت» که خسرو هریتاش آن را در سال 1355 ساخته است. فیلمی که سرنوشتی عجیب دارد. درست عین سرنوشت شخصیت قصه‌ای صادقی نوشته است. این فیلم تنها یک‌بار در جشنواره فیلم تهران به نمایش درمی‌آید و دیگر اکران نمی‌شود و نسخه‌ای هم از آن در آرشیو سازمان سینمایی و آرشیو ملی وجود ندارد. انگار چنین فیلمی ساخته نشده است. بهمن فرمان‌آرا هم که تهیه‌کننده فیلم بوده، می‌گوید نسخه‌ای از فیلم در دستش نیست و این‌طوری است که یکی از آثار اقتباسی سینمای ایران گم شده است و هیچ رد و نشانی ازش نیست. یا بعدتر هم که مانی حقیقی فیلم سینمایی «اژدها وارد می‌شود» را ساخت با اقتباسی از داستان ملکوت صادقی و اصلاً این کتاب را در فیلم می‌بینیم. فیلمی که یک دروغ حقیقت نما در خودش دارد.\nالبته این بخشی از حسن یک آدم است که براساس کاری که کرده فیلم هم ساخته بشود. شاید به داستان‌هایی بر بخوریم که براساس آنها فیلم ساخته شده است اما نویسنده آنها مشهور بودن صادقی را ندارد.\nاما حالا می‌خواهم به سمت یکی از همشهری‌های بهرام صادقی بروم. یکی از داستان‌نویسان اصفهانی که خیلی تأثیر بر ادبیات گذاشت. هوشنگ گلشیری که یک وقتی درباره جوانمرگی در ادبیات ایران حرف زده بود و گفته بود خیلی از داستان‌نویس‌های ایرانی جوانمرگ شده‌اند. کسانی که یا در جوانی مرده‌اند یا حتی پیر شده‌اند و خلاقیت‌شان را از دست داده‌اند و دیگر داستان ننوشته‌اند. بهرام صادقی هم یکی از همان جوانمرگ‌هاست. اما او در نوع خودش جوانمرگ است. اجازه بدهید مسأله دیگری را باز کنم و دوباره به این مسأله جوانمرگی برگردم.\nیکی از مشکلاتی که در ایران داریم این است که مردمان ایرانی شفاهی هستند. این یعنی چه؟ مثلاً اگر شاهنامه توسط آقای ابوالقاسم فردوسی نوشته می‌شود مردم خودشان آن را نمی‌خوانند و یک نقال پیدا می‌شود و این داستان‌ها را برایشان روایت می‌کند. اگر داستانی نقل می‌شود، سینه به سینه است. اگر تاریخی نوشته نمی‌شود برای این است که مردمان لازم ندیده‌اند آن تاریخ ثبت و ضبط شود آن را سینه به سینه نقل کرده‌اند و برخی از آنها فراموش شده است و برخی از آنها هم با هزار چاشنی دروغ به ما رسیده است و حالا آنچه می‌شنویم همان اصل داستان نیست و یک چیز دیگر است. این را نوشتم که بگویم ما ایرانی‌ها همه‌مان مرض شفاهی داریم. دل‌مان می‌خواهد تعریف کنیم یا تعریف‌ها را بشنویم. این مرض گریبان بهرام صادقی را هم می‌گیرد. داستان‌نویسی که تکنیک‌های بی‌بدیلی در داستان‌هایش ارائه می‌کند و وقتی داستان‌هایش را می‌خوانید انگار یک صدای متفاوت در ادبیات ایران است وقتی که به جوانمرگی می‌رسد دیگر داستان نمی‌نویسد. او داستان تعریف می‌کند. تعریف داستان برای دوستانش. برای آنهایی که به طور اتفاقی دیده است. این نقلی است از دوستانش که می‌گویند اگر او را به‌صورت اتفاقی می‌دیده‌اند و از او می‌پرسیدند داستان تازه چه‌خبر؟ صادقی هم می‌گوید داستانی نوشته است این‌طور و آن‌طور و بعد اگر دوباره او را ببینید و از او بپرسید از داستان این‌طور و آن‌طورت چه خبر او می‌گفته کدام داستان؟ من چنین داستانی ندارم ولی یک داستان نوشته‌ام آن‌طور و این‌طور.\nاینجاست که شفاهی بودن به کمک فراموشی می‌آید و با جوانمرگی خودش را جفت و جور می‌کند و یکی از داستان‌نویس‌های برجسته ادبیات ایران را زمین می‌زند. اما اگر به برخی داستان‌نویس‌های جوانمرگ نگاه کنید آن‌ها تا پیرسالی هم زنده بوده‌اند اما بهرام صادقی در 47 سالگی هم بر اثر ایست قلبی می‌میرد. او جوانمرگ در جوانمرگ است. هم در جوانی مرده است و هم در ادبیات آدم جوانی است. این است که بهرام صادقی یکی از حیف‌های ادبیات ایران به‌شمار می‌رود. یکی از دریغ‌هایی که آدم نمی‌داند چطور می‌تواند فقدان آنها را جبران کند. چطور می‌شد اگر او داستان‌های دیگری هم می‌نوشت. چطور می‌شد اگر او داستان‌های شفاهی‌اش را هم می‌نوشت. داستانی که پر است از تخیل و تکنیک. این‌طور که سنگر و قمقمه‌های خالی و ملکوت را می‌بینیم پر هستند از همین تخیل و تکنیک. اما امان از فراموشی. او یکی از سایه‌های فراموشی در ادبیات ایران است. شخصیتی که هم هست و هم نیست. همان سایه‌ای که می‌آید و می‌رود و آدم می‌ماند که سایه وجود دارد یا وجود ندارد. شما حس و حال‌تان با سایه‌ها چطور است؟\nسال گذشته در جشنواره «ایل چینما ریتراتو» تعداد زیادی از فیلم‌های مرمت شده مثل «از نفس افتاده» (ژان لوک گدار)، «مرد فیل‌نما» (دیوید لینچ)، «استراتژی عنکبوت» (برناردو برتولوچی)، «ژنرال» (باستر کیتن) که همگی توسط سینماتک بولونیا مرمت شده بودند به نمایش درآمدند و به همین موازات فیلم «شطرنج باد» به کارگردانی محمدرضا اصلانی و تهیه‌کنندگی بهمن فرمان‌آرا هم که در سال ۱۳۵۵ اکران ناموفقی در جشنواره فیلم تهران داشت بعد از ۴۴ سال، توسط همین کمپانی سینماتک بولونیا و با پشتیبانی و حمایت بنیاد فیلم مارتین اسکورسیزی و با کمک مالی بنیاد جرج لوکاس مرمت و در دوازدهمین جشنواره فیلم «لومیر» در لیونِ فرانسه به نمایش درآمد. «شطرنج باد» با هنرنمایی محمدعلی کشاورز، فخری خوروش، شهره آغداشلو و اکبر زنجانپور در نقش‌های اصلی، داستان خانه‌ای اشرافی را روایت می‌کند که در آن پس از مرگ یک زن ثروتمند میان وارثان او کشمکشی آغاز می‌شود که خیلی زود رنگ جنایی و مالیخولیایی به خود می‌گیرد. این فیلم اثری است درباره فساد فراگیر قاجاری و نیز شکاف‌های اجتماعی و ظهور طبقه متوسط در دوره پهلوی، که از خلال روایتش به‌نوعی آینده ایران را پیش‌بینی می‌کند. نسخه بازسازی شده فیلم که در اصل با نور پایین فیلمبرداری شده، ۴۵ سال پس از ساختش، همچنان بیننده را تحت تأثیر قرار می‌دهد. منتقدان «شطرنج باد» را یکی از «پرجزئیات‌ترین و خلاقانه‌ترین» آثار سینمای متفاوت ایران برشمرده‌اند. اکران نسخه ترمیم شده این فیلم پس از سال‌ها، ورق را تا حدود زیادی برگرداند و بسیاری از منتقدان ایرانی و غیرایرانی زبان به تمجید فیلم باز کردند و از محاسن فیلم نوشتند و داستان 44ساله این فیلم. محمدرضا اصلانی متولد سال ۱۳۲۲ رشت و فارغ‌التحصیل هنر و نقاشی از دانشکده هنرهای تزئینی تهران است. او دوره آموزش فیلمسازی را در وزارت فرهنگ و هنر گذراند. اصلانی فعالیت حرفه‌ای خود را در سینما از ۱۳۴۶ با ساخت فیلم مستند «جام حسنلو» آغاز کرد و مستندهایی نظیر «بدبده»، «تاری‌خانه»، «فهرج»، «ابوریحان بیرونی»، «میراث شیشه» و «کودک و استثمار» را در کارنامه دارد. اصلانی در سال‌های اخیر داوری بسیاری از جشنواره های معتبر را بر عهده داشته و اکنون رئیس هیأت مدیره انجمن مستندسازان ایران است. ساخت مجموعه‌های تلویزیونی «سمک عیار»، «غبار نور»، «منطق الطیر» و نگارش فیلمنامه‌های سینمایی چون «سوزنبان»، «تنگنا»، «مرثیه»، «صبح روز چهارم» در کنار انتشار سه دفتر شعر «شب های نیمکتی و روزهای باد»، «بر تفاضل دو مغرب» و «سوگنامه سال‌های ممنوع» و تدریس در دانشکده‌های «سینما و تئاتر» و «سوره» از جمله دیگر فعالیت‌های اصلانی به‌شمار می‌رود. در ادامه بخش‌هایی از این اظهار نظرها درباره فیلم را می‌خوانیم و البته نقل‌هایی از خود محمدرضا اصلانی درباره فیلم و داستان‌هایش.\nماجرا این بود که وقتی فیلم در جشنواره جهانی تهران به نمایش درآمد، با شرایط نامناسبی پخش شد و کسی نتوانست فیلم را با نور یا کیفیت درست ببیند. متأسفانه هیچ کس این فیلم را با کیفیت درست و کامل ندید! بنابراین بدون اینکه به خودشان زحمت بدهند و فیلم را کامل ببینند به فیلم حمله کردند و گفتند فیلم نامه مشکل دارد و قابل فهم نیست! طبیعی است وقتی نیمی از فیلم حذف شود دیگر قابل فهم نخواهد بود. آقای محمدرضا اصلانی نسخه فیلم را برای من به پاریس فرستادند و زمانی که من در حال مکاتباتی با مؤسسات اروپایی بودم و داشتم تقاضای ترمیم فیلم را پیگیری می‌کردم، چند نفر از شاگردان آقای اصلانی بدون آنکه شناختی از فیلم و از سیستم کاری کشورهای غربی داشته باشند، بدون هماهنگی درست، برای ترمیم فیلم با سینماتک‌ها یا جاهای دیگر مکاتبه کردند. این افراد می‌خواستند کمک کنند اما آشنایی با این کار نداشتند. مسأله این است که اگر نامه‌ای که درست نوشته نشده است، به مرکزی داده شود، ارزش کار را پایین می‌آورد. کسی که متخصص کاری نیست و خودش را وسط می‌اندازد تا خود را مطرح کند، در واقع مثل سدی جلوی پا می‌شود. اصولاً غرور شخصی را باید در مقابل مسأله نجات میراث فرهنگی کنار گذاشت و کار را به‌کاردان سپرد. خلاصه به‌خاطر این دلایل مجبور شدم کمی صبر کنم تا زمان نامه‌های اشتباهی که از طرف افراد مختلف فرستاده شده، بگذرد و اسم فیلم از فهرست درخواست‌ها خارج شود. این مسأله و این افراد کار من را عقب انداختند! برای مسائل حقوقی فیلم هم نیاز به زمان بود. بالاخره سال ۱۳۹۷ یکی از شاگردان آقای اصلانی، آقای میلانی، آقای احسان خوشبخت را به من معرفی کردند و به لطف آقای خوشبخت توانستم با مسئول بخش ترمیم سینماتک بولونیا وارد بحث و گفت‌و‌گو شوم و درخواست اصلی را بدهم. مسئول سینماتک بولونیا فیلم را به مراکزی که بودجه ترمیم را تأمین می‌کنند، معرفی کردند؛ خصوصاً به مرکز مارتین اسکورسیزی، فیلم فاندیشن (Film Foundation) که من قبل‌تر با آنها هم در مذاکره بودم. این مذاکرات بالاخره نتیجه داد و آنها وقتی «شطرنج باد» را دیدند بشدت جذب فیلم و متوجه ارزش فیلم و جایگاه تاریخی آن در سینمای ایران شدند. بعد از چندین ماه بحث و گفت‌و‌گو درباره سبک و ارزش هنری فیلم و مسائل حقوقی فیلم در نهایت، فیلم فاندیشن (FilmFoundation) و چینه تکا (یا همان سینماتک) بولونیا (Cineteca di Bologna) در ایتالیا و مرکز ایماژ روتروه (Image Retrouvée) در پاریس هزینه ترمیم تکنیکی فیلم را تقبل کردند. این شانس بزرگی بود که آنها ترمیم فیلم را به عهده گرفتند، زیرا چینه تکای بولونیا یکی از مهم‌ترین و پیشرفته‌ترین مراکز ترمیم فیلم در دنیاست و امکاناتی که دارند و افرادی که آنجا کار می‌کنند از بهترین‌ها محسوب می‌شوند. فیلم «خشت و آینه» ابراهیم گلستان هم به کمک این سازمان ترمیم شده است. از خصوصیات ترمیم «شطرنج باد» این بود که این فیلم رنگی است و بقیه فیلم‌های ایرانی ترمیم شده در این مرکز سیاه و سفید بودند و رنگی بودن این فیلم به زمان و دقت و کار بیشتری نیاز داشت و بخصوص که این فیلم یک نمونه از فیلم‌های ارزشمند رنگی ایرانی در تاریخ سینمای ایران است.\nگفت‌وگوی گیتا اصلانی (دختر محمدرضا اصلانی) با فرانک آرتا/ روزنامه شرق\nگفتند فیلم‌ساز بدی هستی\nاین فیلم از دست رفته و فراموش‌شده بود. نمی‌دانم سروصدای این کار چطور پیچید و جشنواره بولونیا که بیشتر جشنواره‌ای برای فیلم‌های کلاسیک است، چطور آن را ردیابی و کشف کرد که بعد، دخترم نگاتیو اصلی فیلم را به آنها رساند. جشنواره بولونیا هر سال ۵۰ فیلم برای مرمت به بنیاد اسکورسیزی پیشنهاد می‌دهد که برای امسال این بنیاد، دو فیلم را پذیرفت که یکی از آنها شطرنج باد بود. شورای سازمان اسکورسیزی در حالی این فیلم را برای ترمیم انتخاب کرد که در ایران و زمان اکران آن را اسنوپ کردند و حتی بعضی‌ها الان هم می‌نویسند «تصاویر این فیلم بد نیست، ولی نه داستان دارد، نه کاراکتر دارد»؛ از این حرف‌های این‌طوری هم می‌زنند، در حالی که دو دفعه هم درست و حسابی آن را ندیده‌اند. من یک کار تاریخی نساختم، هرچند که وجوه تاریخی داستان هم کاملاً حفظ شده، ولی فقط یک کار تاریخی نکردم. در واقع یک فلسفه تاریخ را مطرح کردم. همان زمان اکران مصاحبه‌ای با من کردند و پرسیدند فلسفه تاریخ چه ربطی به سینما دارد؟ اصلاً این حرف‌های گنده‌گویی چیست؟ درحالی‌که الان تازه ربط میان سینما و فلسفه مطرح و بسیاری معتقدند که سینما یک امر فلسفی است. چه موقع این بحث مطرح شد؟ از دهه ۹۰ قرن بیستم، در حالی که «شطرنج باد» برای دهه ۷۰ قرن بیستم است. یعنی ۲۰ سال قبل از این ما فلسفه تاریخی داشتیم، ولی آن زمان این حرف را مسخره کردند، 30 سال گفتند فیلمساز بدی هستی! به این دلیل تا سال 86 دیگر فیلم نساختم. یک آقایی که مدیر فرهنگی هم است، در چشم من نگاه کرد و گفت شما معلم خیلی خوبی هستی، ولی فیلمساز خیلی بدی هستی. به‌همین راحتی این را گفت. به یک آدم بسیار محترم فرهنگی که در یکی از نهادهای فرهنگی مملکت مشغول است، با این‌که مترجم قابلی هم است، گفتم چرا «سمک عیار» را چاپ نکردی؟ گفت آقای اصلانی سواد شما خیلی بالاست و برای همین دیگران می‌ترسند اشکالات‌تان را به شما بگویند. آقای فلانی سالی چهار تا فیلم می‌ساخت، فیلمساز خیلی خوبی بود، ولی من فیلمساز بدی بودم به همین خاطر نباید فیلم می‌ساختم!\nگفت و گوی اصلانی با شهروند آنلاین\nو اما تیتراژ\nزاهد، خوشنویس خیلی خوبی بود و من اصرار داشتم که تیتراژ فیلم با همین خط ثلث نوشته شود.\nیکی از عناوین تیتراژ، همین «اثرات مخصوص» است، کار مهدی بهمن‌پور. اثرات مخصوص همان اسپشیال‌افکت و تروکاژهای صحنه است و مهدی بهمن‌پور در این زمینه کارهایی را روی لباس‌ها و اشیا انجام می‌داد؛ در سینمای ایران همیشه لباس‌هایی که به تن بازیگر می‌کنند، نو به نظر می‌رسد که فاجعه است؛ درحالی‌که در سینمای جهان برای کارهای تاریخی، تمهیداتی در نظر می‌گیرند و می‌توانند کاری کنند تا لباس‌ها به تن بازیگر بنشیند و نو و پف‌کرده نباشد که انگار تازه از خیاطی آمده است؛ حتی «لوکینو ویسکونتی» لباس‌ها را در آب‌نمک می‌خواباند. بهمن‌پور درباره اشیا هم کارهایی انجام داد که تازه و برق‌انداخته نباشند. او گرافیست و کاریکاتوریست بود و کار آفیش و پوستر فیلم را هم انجام داد. آخرین نوشته‌های تیتراژ هم آیه‌ای از سوره تکاثر است که با صدای احمد رسول‌زاده قرائت هم می‌شود: «مشغول داشت شما را نبردکردن با یکدیگر به انبوهی/ تا آنگه که مردگان در گور بشمرید...» این ترجمه، نزدیک‌ترین لحن به زیبایی زبان قرآنی است؛ چندان کاری به دقت ترجمه میبدی ندارم، بلکه لحن ترجمه‌اش برایم مسأله بود. درواقع این ترجمه، شرحی است بر تفسیری که استادش، خواجه عبدالله انصاری صورت داد. این تیتراژ، نوعی براعت استهلال برای کل فیلم است، مثل پرلود در موسیقی که یک مقدمه اولیه از کل کار را مطرح می‌کند و همان ابتدا به بیننده می‌گوید که کار چه فضا و چه حالتی دارد، ضمن اینکه این آیه، بسیار درخشان و درواقع اسطوره هشدار به انسانیت است و به کسانی که با هم می‌جنگند، هشدار می‌دهد. این فیلم بقدری سرکوب شد که دیگر نتوانستم عوامل آن را جمع کنم. این فیلم خیلی‌ها را سرخورده کرد از جمله شهرام گلچین که با اینکه چند کار دیگر هم انجام داد اما دیگر آن اشتیاق را برای کار هنری از دست داد. مهدی بهمن‌پور هم بعد از شطرنج باد از ایران رفت و به ایتالیا مهاجرت کرد؛ آنجا مدتی کاریکاتور کار کرد، اما الان نمی‌دانم چه می‌کند و خبری از او ندارم.\nچو مهره شطرنج در برد و مات\nتجربه تماشای نسخه تصحیح‌شده فیلم شطرنج باد ساخته محمدرضا اصلانی، تجربه بدیعی برای تماشاگران و منتقدان سینمای ایران بود. فیلمی که در سال 1355 ساخته شد و به دلایل مختلف فنی و تکنیکی مهجور و مغفول واقع شد تا زمانی که بنیاد اسکورسیزی و در پروژه موسوم به سینمای جهان بهسازی و با همکاری سینه‌تک بولونیا برای نمایش در هفدهمین دوره کلاسیک‌های کن عرضه شد و به لطف اینترنت به دست مخاطبان ایرانی هم رسید.\nفیلم با میزانسن‌هایی خیره‌کننده و با بهره‌گیری از المان‌های معماری و نقاشی ایرانی دوره قاجار تصاویر شگفت انگیزی را خلق کرده است که با استفاده متعدد فیلمساز از قاب‌های چشم نواز و تقارن‌هایی حساب‌شده، تصویری متفاوت با هر آنچه در سینمای ایران تا آن روز - و شاید در نظری رادیکال بتوان گفت تا به امروز- خلق شده، پیش چشم می‌آورد. همه چیز خیره‌کننده و تا حد زیادی مهندسی شده در اجرا پیش رفته است. اصلانی در گفت وگویی با روزنامه اعتماد به این موضوع اشاره می‌کند که شیوه نورپردازی فیلم را از تابلوی استنساخ اثر محمودخان ملک‌الشعرا، نقاش، شاعر و هنرمند دوره قاجار، وام گرفته و اساساً سکانس آغازین فیلم که حاج عمو در حال تنظیم بنچاق و سند است، از همان نقاشی گرته‌برداری شده است. اجرای این ایده نیاز به تصویربرداری از صحنه‌هایی داشت که نورپردازی آن با نور طبیعی شمع و چراغ‌های پی‌سوز و گردسوز صورت می‌گرفت. محمدرضا اصلانی با همفکری هوشنگ بهارلو تصویربردار فیلم، تصمیم به استفاده از لنزهای ویژه‌ای کردند که چند سال قبل از فیلم شطرنج باد، استنلی کوبریک در فیلم بری لیندون از آن بهره گرفته بود. کار درخشانی که مشخصاً به لحاظ فنی سال‌ها از زمان ساخت فیلم در ایران پیش‌روتر بود و شاید همین هم سبب شد در زمان اکران فیلم به دلایل فنی، فیلم با وضوح مناسبی برای تماشاگران به نمایش درنیاید و منتقدان سخت به آن بتازند. اما در نسخه اصلاح‌شده، کار دشوار و درخشان کارگردان و تصویربردار کاملاً به چشمم می‌آید و آن را به لحاظ اجرا در ردیف بهترین و پیچیده‌ترین فیلم‌های تاریخ سینما قرار می‌دهد.\nفیلم در پخش مجدد، این بار با استقبال گسترده‌ای مواجه شد. نسل تازه فیلم‌بین‌ها و سینه‌فیلی‌ها، از کشف دوباره این فیلم به مثابه دیدار با یک جواهر سخن می‌گفتند و گویی این بار تاریخ در مسیر عکسش برای فیلم اصلانی تکرار می‌شد. پیچیدگی‌های بصری فیلم، ارجاعات ادبی و هنری و قاب‌بندی‌هایی که به تحلیل‌های نمادپردازانه و فرمال راه می‌داد، فیلم را به یکی از مباحثات محافل حقیقی و مجازی سینمادوستان تبدیل کرده بود. آیات قرآن کریم و ترجمه آن در ابتدای فیلم، رختشورهایی که با توجه به لوازم و پوششان تصویری از آینده خانه را نشان می‌دهند و راویان اصلی قصه هستند و نمای پایانی که با صدای اذان به تصویری از پنجاه سال بعد از قصه اصلی فیلم پیوند می‌خورد، مطالبی بود که در صحبت‌های پایان‌ناپذیر طرفداران فیلم مدام تکرار و به آن ارجاع داده می‌شد. اما در مواجهه با فیلم، یک سؤال مدام ذهن را درگیر می‌کند. آیا فیلم واقعاً سزاوار این میزان ستایش و توجه است؟ فیلم همان‌قدر که مورد توجه قرار گرفته فیلمی بی‌نقص است یا دیده‌نشدنش در همه این سال‌ها و مهجور واقع‌شدنش رنگی از تقدس به آن بخشیده و وجهه‌ای روشنفکرانه در پی ستایش از فیلم به‌وجود می‌آورد؟ فیلم در روایت تودرتوی خود الکن به نظر می‌رسد. از بسط و گسترش روابط بین شخصیت‌های اصلی و فرعی فیلم تا حدی ناتوان است و بسیاری از اوقات نوع رابطه بین این شخصیت‌ها و نقش‌هایشان بر مخاطب پوشیده می‌ماند. سیر وقایع نامشخص و سربسته است تا حدی که شاید به طور قطع نتوانیم بگوییم که چه کسی علیه کدام شخصیت توطئه می‌کند، این توطئه‌ها چطور برنامه‌ریزی و طرح‌ریزی شده‌اند و اینها کجا با هم هماهنگ شده‌اند که توطئه را به این ظرافت و دقت اجرا کنند؟ ابتر ماندن توطئه مرگ حاجی و پنهان شدنش و پیدا شدنش با آن کیفیت در کدام سیر روایی رخ می‌دهد؟\nداستان فیلم در نگاه اول، بسیار سرراست به‌نظر می‌رسد و دست‌کم دو فیلم «پرده آخر» واروژ کریم‌مسیحی و «شیطان‌صفتان» هانری ژرژ کلوزو بر همین مبنا بنا شده‌اند. زنی ثروتی کلان به ارث برده و اطرافیانش می‌کوشند او را به مرز جنون رسانده و اموالش را تصاحب کنند. طرفه آنکه پرده آخر را متأثر از شطرنج باد می‌دانند و فیلم اصلانی را وام‌گرفته از شیطان‌صفتان. هرچند اصلانی در گفت وگوهای متعدد خود به این نکته اشاره کرده است که در زمان ساخت فیلم، شیطان‌صفتان را ندیده بوده است. اما تفاوتی چشمگیر بین این دو فیلم و فیلم اصلانی وجود دارد. سیر وقایع که قرار است به جنون کاراکتر محوری فیلم منجر شود از نقشه‌ای برخوردار است که با ریزه‌کاری‌های دقیقی به این منظور قرار است رسیده شود اما در شطرنج باد اساساً تلاش برای کشف رمز نقشه و پلانی که به این منظور چیده شده است، با شکست مواجه می‌شود.\nفیلم داستانی را تعریف می‌کند و گره‌هایی در ذهن می‌افکند که گاه پاسخی به آن نمی‌دهد و گاهی پاسخی متناقض برای آن در آستین دارد. از پنهان و پیدا شدن حاج‌عمو که نه برای مخفی‌شدنش منطقی دیده می‌شود و نه در پیدا شدنش تا بوی مرداری که از نعش نامجود در سرداب پیچیده است و مواردی دیگر، مخاطب را در کلاف هزارتویی گرفتار می‌کند که در نهایت ره به جایی نمی‌برد.\nبا همه اینها نمی‌توان از مؤلفه‌های پررنگ سیاسی و اجتماعی فیلم چشم پوشید. فیلم با نمایش طبقه محذوف آن سال‌ها، همان رخت‌شورها که بواقع راوی اصلی همان نیم‌چه روایت موجود فیلم هستند، آنها را وارث نهایی آن چیزی می‌داند که طبقه‌ای که خود را مالک مملکت در سال‌های ابتدایی سده می‌دانست نوعی هشدار پیشگویانه می‌توان دانست و آن نمای غریب پایانی که دوربین با حرکتی درخشان گویی پنجاه سال را در یک نما می‌پیماید و سرنوشت محتوم کشور در آستانه انفجار را به نمایش می‌گذارد.\nفیلم اصلانی، مانند آنچه بر سر فیلم در همه این سال‌ها آمده آمیزه‌ای همه چیز است. از قاب‌های درخشان، تصاویر چشم نواز برگرفته از سنت‌های ایرانی و مسائل تکنیکی و فنی فراتر از زمان ساخت فیلم گرفته و پیچیدگی‌های بیهوده و ضعف‌های روایی فیلم و کارگردانی استادانه صحنه‌های پیچیده و گاه شلوغ آن بگیرید تا قصه‌ای که از پیدا شدن نگاتیو فیلم و تأیید و تکذیب مداوم این قصه، هر آنچه بخواهید در پرونده فیلم ضبط شده است. اما در هر صورت نمی‌توان از اهمیت فیلم چشم پوشید. فیلمی که اگر در زمان خود درست دیده می‌شد و ظرایف اجرا و ضعف‌های آن بدرستی در معرض نقد قرار می‌گرفت با کارگردانی چیره‌دست مواجه نبودیم که در کارنامه‌اش تنها دو فیلم داستانی و انبوهی فیلم مستند دارد. اگرچه فیلم‌های مستند اصلانی در جای خود واجد ارزش‌های فراوانی است اما این اتفاق‌ها، سینمای ایران را از داشتن فیلمسازی که توانایی جور دیگر نگریستن دارد محروم کرد.\nوقتی فیلم اصلانی سر از دفتر اسکورسیزی درآورد\nکم پیش می‌آید که ماجرای ترمیم یک فیلم، به جذابیت داستان خود فیلم باشد، اما فیلم شطرنج باد، به کارگردانی محمدرضا اصلانی یک استثنا به شمار می‌رود. این فیلم که تنها دو بار در ایران به نمایش درآمد، یک بار برای منتقدانی که خصمانه به تماشای آن نشسته بودند و دومین بار هم در یک سینمای خالی، سرانجام قربانی نقدهایی شد که آن را بد توصیف کرده بودند.\nاصلانی که اکنون 76 سال دارد و ساکن تهران است، در این باره می‌گوید: این اتفاق بزرگی برای من است. از سوی دیگر، ترمیم این فیلم باعث می‌شود به مخاطب این فرصت داده شود که بتواند از زاویه دیگری به سینمای ایران نگاه کند و با فیلمسازانی آشنا شود که به‌دلیل پیچیدگی‌های فیلم‌هایشان به حاشیه رانده شده‌اند.\nاین فیلم نه تنها با نگاهی نقادانه به فساد خاندان قاجار نور افکنده بود، بلکه نمایانگر قدرت زنان و شکاف اجتماعی نیز بود. به همین دلیل فرصت دیده شدن نیافت و اندکی پس از دو اکران، گفته شد که این فیلم گم شده است. گیتا اصلانی دختر او در این باره می‌گوید: پس از اکران فیلم پدرم، منتقدها گفتند این فیلم هیچ معنا و مفهومی ندارد و کارگردان تلاش کرده فقط یک اثر روشنفکرانه بسازد تا از سینمای اروپا تقلید کند. هفت سال پیش که من در حال تحصیل در مقطع دکتری بودم، می‌خواستم رساله‌ام را درباره سینمای مؤلف در ایران بنویسم. از آنجایی که این فیلم هم بخشی از این سینما است، شروع کردم به گشتن برای پیدا کردن یک نسخه از آن.\nگیتا اصلانی که به نویسندگی و تدریس در پاریس مشغول است، آرشیو فیلم‌های بین‌المللی را گشت اما حتی یک نسخه از آن را پیدا نکرد. گیتا از برادر خود امین در تهران خواست که به او کمک کند. در آرشیوها و لابراتوارهای ایران نیز این فیلم موجود نبود. به نظر می‌رسید شطرنج باد براستی گم شده است. تا اینکه در سال 2014، امین در یک مغازه خنزرپنزرفروشی با یک قوطی فیلم رو به رو می‌شود که به گفته فروشنده برای دکور استفاده می‌شود. مانند یک داستان تمام عیار، او در این قوطی یک نسخه از فیلم گمشده پدرش را پیدا کرد. پس از این اتفاق افسانه‌ای، فیلم به پاریس ارسال می‌شود تا ترمیم آن آغاز شود. مؤسسه مارتین اسکورسیزی، نهاد فیلم پروژه سینمای جهان و سینتکا دی بولوگنا در همکاری با یکدیگر کار را آغاز می‌کنند.\nشطرنج باد، سرگذشت خانواده‌ای اشرافی است که به‌دنبال فوت بزرگ خانواده، نهاد خانواده هویت خود را از دست می‌دهد و میان اعضای آن بر سر تصاحب ثروت بر جای مانده مناقشه در می‌گیرد. فخری خوروش، با صورت لاغر و استخوانی خود توانسته به خوبی در نقش خانم کوچک (وارث خانم بزرگ) ظاهر شود و احساس فلاکت و ناامیدی را به مخاطب القا کند. خانم کوچک قادر به راه رفتن نیست و به همین علت تحت سلطه مردان اطراف خود اعم از پدرخوانده، برادرزاده‌های او، بازپرس محلی و... قرار گرفته است؛ اما همه آنها به‌دنبال تصاحب ثروت او هستند و سرنوشت این دختر برای آنها هیچ اهمیتی ندارد. او با کمک ندیمه خود علیه آنها طغیان می‌کند تا با وجود فضای بسته و ناتوانی جسمی‌اش از حقوق خود دفاع کند. در این میان روابطی که میان اعضای این خانواده شکل می‌گیرد بر پیچیدگی اوضاع می‌افزاید و کنترل اوضاع از دست خارج می‌شود و در نهایت این ثروت بادآورده، تمام اعضای خانواده را قربانی می‌کند.\nداستان منحصربه‌فرد این فیلم تنها یکی از ویژگی‌های برجسته آن است؛ طراحی صحنه و دکور آن مطابق با مینیاتور ایرانی در نسخه ترمیم شده تحسین برانگیز و الهام‌بخش است. در کشاکش داستان، می‌توان ردی از تأثیر آثار جنایی و رازآلود ادگارآلن پو هم جست. تأثیر استادان بزرگ سینمای اروپا مانند پیر پائولو پازولینی، لوچینو ویسکونتی و رابرت برسون هم به وضوح در فیلم پیداست. با وجود آنکه 44 سال از ساخت فیلم گذشته اما کارگردانی آن با شاخص‌های کنونی همخوانی دارد؛ فیلمبرداری مطابق با صحنه‌های مختلف فیلم انجام شده و در پس زمینه فیلم، بسته به سکانس برای تشدید احساس ترس و تهدید در مخاطب، صدای پارس سگ، هیاهوی باد، زوزه گرگ‌ها به گوش می‌خورد. جالب آنکه کارگردان تلاش کرده در برخی سکانس‌ها برای القای احساس انزوا، رخوت و خفگی، صدای نفس کشیدن کاراکترها بلندتر از معمول باشد. شیدا قرچه‌داغی هم که موسیقی فیلم را ساخته، از موسیقی اصیل ایرانی الهام گرفته تا احساس و فضای اشراف‌زادگی ایرانی را تشدید کند.\nاصلانی درباره واکنش‌ها به این فیلم می‌گوید: انتظار چنین استقبال پرشوری را نداشتم. البته خیلی خوشحالم که این فیلم در نهایت، شرافتمندانه به نمایش درآمد و توسط لنزی که به سینمای پوپولیست و پروپاگاندا متعلق است، نمایش داده نشد.\nرابین بیکر سرپرست آرشیو ملی BFI که فیلم شطرنج باد را در برنامه اکران جشنواره فیلم لندن گنجانده، می‌گوید: من تصور می‌کنم این فیلم بر کانون فیلمسازی جهان اثر بگذارد، جاه‌طلبی آن در ابعاد مختلف حیرت‌انگیز است. طنین این فیلم بسیار بلندتر از جغرافیای سینمای ایران است. شوکه‌کننده است. به جرأت می‌توانم بگویم بینندگان هرگز مانند این فیلم را ندیده‌اند، تفاوتی هم ندارد سلیقه‌شان در فیلم چگونه باشد؛ این فیلم نه تنها انتظارات از سینمای ایران بلکه از فرهنگ ایران را دگرگون می‌کند.\nاصلانی این فیلم را در 33 سالگی کارگردانی کرد و پس از آن به راه خود در مسیر فیلمسازی، نویسندگی، شاعری و پژوهش ادامه داد. او درباره آینده می‌گوید: من امیدوارم بتوانم اثر تازه‌ای بسازم که 10 سال زمان صرف نوشتن فیلمنامه‌اش کرده‌ام. اما از آنجایی که در ایران نام من به عنوان یک کارگردان غیرتجاری جا افتاده، هیچ تهیه‌کننده‌ای حاضر به ریسک نمی‌شود تا با پروژه من همکاری کند.\nبا همه این تفاسیر، شطرنج باد نشانگر استعداد بی‌بدیل او در فیلمسازی است؛ اما دختر او گیتا هدف شخصی دیگری از تلاش برای به نمایش درآمدن شاهکار پدر دارد: وقتی پدرم نسخه ترمیم شده فیلمش را دید، گفت انگار به دیدن تراپیست رفته است. گویا تماشای دوباره فیلم باعث شده بود او بار دیگر یادش بیاید چرا از ابتدای زندگی‌اش می‌خواسته فیلمساز شود. او واقعاً خوشحال است. از هیچ‌چیز پشیمان نیست. پدرم می‌گوید این فیلم برایش حکم فرزندی را دارد که سال‌ها گمش کرده بود؛ اما اکنون دوباره یکدیگر را پیدا کرده‌اند.\nما جهان را می‌بینیم و جهان ما را\nحمید ناصری مقدم/ فیلمساز\nمیدان هفت‌تیر بودم، سال‌ها پیش. توی شلوغی و هیاهوی یکی از میادین پرتردد تهران، محمدرضا اصلانی را دیدم که از مقابلم می‌آید. آن‌موقع برای من، او فقط یک مستندساز بود. یک فیلمسازِ به قولی هنری و خاص و طبیعی بود که کسی او را نشناسد. از کنارش عبور کنند و او را نبینند یا دست‌کم نشناسند. من ولی می‌شناختمش و دوست داشتم به‌جای همه آنها که در آن شلوغی بودند به او سلام کنم. به او بگویم ممنون که اینقدر با فکر و با فرهنگ و با هنری. بگویم دست‌مریزاد که اینقدر دقیق و عمیق هستی. اینقدر ساده از کنار هر چیزی عبور نمی‌کنی. او را می‌دیدم ولی تصاویر «جام حسنلو» در ذهنم رژه می‌رفتند و چه از این بهتر برای یک فیلمساز که فیلمش در ذهن‌ها ماندگار شود. آن لحظه حس کردم که اصلانی حتی بیشتر از فیلم‌هایش مهجور مانده. به هم رسیدیم، سلام کردم، نگاهم کرد و جوابی گرم به من داد. جز آن هم توقع نداشتم.\nنوبت دیگر او را در جلسه رونمایی از کتاب «زبان زنده» منوچهر انور دیدم، پیش از فاجعه کرونا. محفل صبح‌های پنجشنبه مجله بخارا. اصلانی اولین‌بار به خاطر شعر‌هایش شهره محافل هنرمندان شده بود، سال‌ها پیش. سه دفتر شعر از او چاپ شده و همه پیش از انقلاب: «شب‌های نیمکتی، روزهای باد» «بر تفاضل دو مغرب» «سوگ‌نامه سال‌های ممنوع». پس چه انتخابی بهتر از اصلانی برای سخن گفتن در جلسه‌ای که میزبان آن منوچهر انور است. انور که هم ادیب است و هم گوینده مستند (حتماً صدای او را در «باد صبا» به‌خاطر دارید) و هم همکار اصلانی که با صدای دلنشینش در مستندهای «جام حسنلو» و «چیغ» او را همراهی کرد.\nسومین دیدار من مربوط به‌همین دوران کرونایی است؛ نه خیلی سال پیش. قرار بود نسخه‌ای از فیلم «چیغ» را از استاد بگیرم و برای یکی از دوستان کُردم ارسال کنم. احتمالاً می‌توانید تصور کنید که چه خانه و چه انرژی میزبان من بود؛ پر از هنر، پر از نقاشی. می‌دانستم که اصلانی فارغ‌التحصیل نقاشی از دانشگاه هنرهای تزئینی (دانشگاه هنر فعلی) است. ریشه‌های دانش و عشق و مهارت او در نقاشی و ادبیات را می‌توان به وضوح در فیلم‌های او دید. آن روز ماسکم را از روی صورتم برنداشتم، روی زمین نشستم و گپ زدیم ولی قلباً دوست داشتم کرونا نباشد تا مجبور نباشم در آن دیدار عجله کنم. همنشینی با چنین استادانی در حد چند دقیقه هم غنیمت است.\nاصلانی متولد ماه آخر پاییز 1322 است در رشت. جزو اولین‌های شعر حجم بوده و همراه مهدی سحابی (مترجم «در جست‌و‌جوی زمان از دست رفته»)، حسین رسائل، منوچهر صفرزاده، فرشید ملکی و قدسی قاضی‌نور در یک گروه هنری بودند که به قول خود اصلانی نفری صد تومان گذاشتند و کتاب اولش را منتشر کردند. طرح جلد «شب‌های نیمکتی، روزهای باد» را مهدی سحابی طراحی کرد که در آن نام کتاب را تبدیل به فرمی گرافیکی کرد.\nاصلانی به مرور از شعر نو به سوی سینمای نو کشیده شد. فیلم‌هایی که او ساخته هنوز هم تازه هستند. اصلانی یک فیلمساز متفاوت است. اولین اثرش «جام حسنلو» است که در سال 1346 فریدون رهنما آن را تهیه کرد، بجز در ابتدای فیلم، در ادامه هیچ اطلاعات مستقیمی از شیء مورد نظر داده نمی‌شود. اصلانی هیچ نگاه باستان‌شناسانه به جام حسنلو ندارد که بخواهد مشخصات فیزیکی یا ظاهری آن را در گفتار بیاورد یا از زمان تولد جام بگوید چرا که او اعتقاد دارد این امر موجب می‌شود تا شیء در همان زمان گذشته مُرده بماند. اصلانی روایت خودش را از جهان پیرامونش دارد و بنابراین او جام را نیز دارای روایت می‌بیند و این روایت را به شکل موازی با داستان منصور حلاج و یک موسیقی اپرایی به پیش می‌برد. جهان‌هایی که شاید در ذهن مخاطب عام جدا از هم به نظر بیایند اما در نگاه اصلانی همنشین هم شده‌اند. او در این فیلم مفهومی را آغاز می‌کند که در اغلب آثار آتی‌اش تکرار می‌شود و آن مربوط به نگاه است: ما جهان را می‌بینیم و جهان ما را. از همین رو است که در فیلم‌های اصلانی بارها نماهای درشت از چشم انسان می‌بینیم که نشانه‌ای از این جهان‌بینی است. نهایتاً اینکه او جام را ما به ازای انسان می‌گیرد.\nاو در سال 1350 مستندهای «جامع فهرج» و «تاری‌خانه» را می‌سازد فیلم‌هایی از دو مسجد باقیمانده از قرن اول اسلامی در ایران. نگاه او باز هم صرفاً یک نگاه باستان‌شناسانه و تاریخی و میراثی نیست بلکه او تلاش می‌کند تا بین معماری ایران-اسلامی و ادبیات عرفانی پیوندی ایجاد کند. از نگاه او این دو مسجد فقط دو بنا نیستند بلکه به گفته خودش دو حضور قدسی هستند. اصلانی «مش اسماعیل» را در سال 1353 «ابوریحان بیرونی» را در 1354 و «کودک و استثمار» را در سال 1359 می‌سازد. «کودک و استثمار» همان طور که از نامش پیداست درباره کودکانی است که از آنها در مشاغل مختلف استفاده می‌شود. یکی از بهترین مستندهای اجتماعی که نزدیک به 7 سال وقت صرف تحقیق میدانی آن شد و به قول خود فیلمساز یک مقاله سینمایی است.\n«چیغ» محصول 1375 است. موسیقی آن از آرش شهریاری، فیلمبردار آن مرتضی پورصمدی، تدوینگر آن کامران شیردل و راوی گفتار متنش منوچهر انور. مجموعه‌ای از بهترین‌های سینمای مستند ایران. «چیغ» سه روایت را دنبال می‌کند. در روایت ظاهری بافتن و ساختن چیغ است. حصیری منقوش که چادرنشینان کُرد ایران آن را برای سیاه‌چادرهای خود با پشم و نخ و نِی می‌بافند. روایت دیگر فیلم مربوط به داستان خلقت است از نگاه اسطوره‌های کُرد که به قولی یکی از کامل‌ترین اسطوره‌ها را میان اقوام دارند و روایت سوم ترجیع‌بند هاتف اصفهانی است. فیلمساز بافته شدن چیغ را با آفرینش انسان، همگام به پیش می‌برد. او سوژه را فقط نشان نمی‌دهد بلکه آن را مجدداً خلق می‌کند، با آن گفت‌و‌گو می‌کند و از مخاطب دعوت می‌کند تا نگاهی دوباره به جهان پیرامونش داشته باشد. در نمونه‌های یاد شده می‌بینیم که نقاشی و شعر و ادبیات چگونه و با چه تعمقی وارد سینمای‌اش شده‌اند و این همان است که فیلم‌هایش را ادیبانه و شاعرانه و چشمنواز کرده است.\nاصلانی گاهی فقط نویسنده است و بجز اشعار و فیلمنامه و گفتار متن فیلم‌های خودش می‌توان به فیلمنامه‌هایی اشاره کرد که برای دیگران نوشته است: «سوزن‌بان» و «سوی شهر خاموش» منوچهر طیاب، «صبح روز چهارم» کامران شیردل، «تنگنا» و «مرثیه» امیر نادری، «باغ سنگی» پرویز کیمیاوی.\nاو همچنین بجز چند سریال تلویزیونی مثل «سمک عیار» و «منطق‌الطیر» دو فیلم سینمایی نیز در کارنامه دارد. دومی «آتش سبز» است محصول 1386 با بازی عزت‌الله انتظامی، میناوحید، مهدی احمدی، مهتاب کرامتی، فرخ نعمتی، آهو خردمند و پگاه آهنگرانی و با آهنگسازی محمدرضا درویشی. اما فیلم اول او محصول 1355 فیلمی است که این روزها نام اصلانی را مجدداً بر سر زبان‌ها رانده است. فیلمی که سال گذشته توسط سینماتک بولونیا و با حمایت بنیاد فیلم مارتین اسکورسیزی و نیز با کمک مالی بنیاد جرج لوکاس ترمیم شد تا فیلم پس از سال‌ها بتواند حیاتی دوباره پیدا کند. شاید این کمترین ستایش از هنرمندی باشد که حرف‌اش گفت‌و‌گو است و دیدن و دیده شدن.\nکله‌گنده‌ها، کله‌خرده‌ها، الماس، قاطبه، مشت و اصلانی\nح. هاتف/ شاعر\nسنت تولید اثر ادبی در ایران دست‌کم در پنج قرن گذشته عموماً مبتنی بر جای‌گیری اثر در یکی از دو قطب خلسه یا جیغ‌وداد بوده است. بخش مهمی از ادبیات پانصد سال گذشته هم لابد و ناچار در یکی از این دو قطب جای می‌گیرد؛ مثلاً مکتب بازگشت نمود خلسه است و خواب‌های کهن دیدن چنانچه اغلب بازگشتی‌ها نسبتی وثیق با منقل داشتند، شعر مشروطه جیغ‌وداد است و کم نبودند شاعران و نویسندگان مشروطه که شکنجه‌های عجیب شدند، تبعیدهای غریب شدند، تزریق‌های دقیق شدند. ولی این پرسش را باید هرروز با خود مطرح کرد: آیا پیشانی‌نوشت آدمیزاد همیشه منتر و معطل ماندن برای بهبود وضعیت است؟ پاسخ ایرانی به این پرسش منفی است و منفی‌بودن پاسخ این پرسش عجیب‌تر و درس‌آموزتر از آن است که به نظر می‌رسد.\nمکتب ایرانی، مکتب بزرگمهر حکیم و ابوریحان بیرونی و ابن‌سینا و خواجه نصیر است؛ یعنی مثل خواجه نصیر کنار هلاکوی سفاک ماندن، وزیرش شدن، تا حد توان کتاب و سند از قلعه‌های اسماعیلیان نجات دادن، رصدخانه ساختن، اساس الاقتباس و اخلاق ناصری و تحریر اقلیدس نوشتن، شاگرد تربیت کردن، خط‌های فکری بسیار مهمی را که جز در ایران کنامی ندارند از خطر نابودی نجات دادن و به وقتش سر بر بالین گذاشتن و از این خواب کوتاه آشفته برخاستن. این همان کاری است که ابوریحان بیرونی با محمود غزنوی کرد، ابن سینا با شمس‌الدوله دیلمی و بزرگمهر، دوهزار سال پیش، با انوشیروانی که امروز دادگر و خردمندش می‌خوانند ولی هرکه می‌داند می‌داند که نه دادگر بود نه خردمند. ایرانیان موفق ایرانیانی بوده‌اند که نه جیغ‌وداد کرده‌اند نه پناهی جسته‌اند؛ بلکه رفته‌اند در دل آنچه در دل آن رفته‌اند و تکه‌ای الماس را در آن دل حفظ کرده‌اند و اجازه بلعیدنش را نداده‌اند و به میراث به نسل‌های بعد منتقلش کرده‌اند. سرنوشت ایرانی زیستن در دل آنچه در دل آن باید زیست و درعین‌حال تکه‌ای الماس را در مشت فشردن است.\nدر پانصد سال گذشته دو جریان ادبی در ادبیات فارسی این مهم را دریافتند: شاعران سبک هندی و اصفهانی در قرن ده و یازده هجری و جریان شعر دیگر در دهه چهل خورشیدی قرن چهارده هجری. تک‌چهره‌هایی هم بوده‌اند نه متعلق به هیچ‌یک از این‌دو جریان؛ برای مثال نیما یوشیج، که بیست سال از رضاخان کوچک‌تر و دوازده سال از احمدشاه بزرگ‌تر بود و وقتی آن‌دو و جماعت نگون‌بخت هوادار این یا آن داشتند گلوی هم را می‌دریدند و خون هم را می‌مکیدند، تصمیم گرفت مسیر ادبیات فارسی را عوض کند. سال 1304 خورشیدی که سرانجام زور رضاخان بر احمدشاه شکوفه کرد، جناب نیما دو سه سالی بود که خودش می‌دانست چه کرده است. الماس تراش نویی خورده بود.\nنیما شخصاً اهل فکر بود و ضرورت «فکر» در ادبیات مدرن یکی از نمودهای اصلی آن تراش نویی بود که به خون دل به الماس داد. کم بودند کسانی که این تراش ظریف تازه را ببینند؛ سهل است، کم بودند کسانی که اصولاً الماس را ببینند. بین «پیروان» نیما کله‌گنده‌ترین‌ها از قبیل اخوان و شاملو هم چندان نشانه‌ای از رؤیت این تراش نشان نداده‌اند. نخستین جریانی که خود را مستقیم بر وضعیت جدید مستقر کرد، یا مستقر دید، موج نو بود و سپس، پس از سه چهار سالی، شعر دیگر. اصلانی اینجا می‌ایستد، در قامت جوانی بیست‌ودوساله، بی‌آنکه امروز بتوان ردی فیزیکی از او در دو مجلد شعر دیگر دید و به‌تنهایی و در تنهایی، همچنان که امروز به‌رغم ظاهر است، همچنان که سرنوشت ایرانی است، آنچه را عموم شعر دیگری‌ها در موفق‌ترین کارهایشان پس از سه چهار سال خواهند کرد، تئوریزه می‌کند. بعید است حتی مطرح‌ترین نام‌ها در جریان شعر دیگر فهمیده باشند اصلانی در آن گفت‌وگوی تاریخی در جزوه شعر شماره شش چه گفت (هم‌نسل‌ها در ایران معمولاً همدیگر را غول شاخدار می‌بینند و حرف‌های هم را به زبان مریخی می‌شنوند)؛ و بعید است حتی امروز عمده اعضای قشنگ جامعه ادبی از همه جریان‌ها بی‌استثنا هیچ از آن گفت‌وگو فهمیده باشند. بماند همه آنچه اصلانی در قریب به شصت سال پس از آن گفته و نوشته است.\nآنچه نیما و اصلانی بر آن تأکید داشته‌اند، پیش از همه ضرورت فکر در ادبیات مدرن است. شاعر و نویسنده مدرن نمی‌تواند از اندیشیدن سر باز بزند. طبعاً قرار نیست فیلسوف شود؛ بلکه قرار است ذهنش در هرآنچه می‌نویسد منسجم و هرآنچه می‌نویسد، در ذهن خودش، مدلل باشد. شاعر و نویسنده مدرن نمی‌تواند به‌نظریه بی‌توجه باشد؛ بلکه باید در ذهن خودش دقیقاً بداند چه می‌کند، یا دست‌کم بداند معنای آنچه کرده است چیست و آنچه کرده در کجای تاریخ می‌نشیند و خودش نشسته یا ایستاده یا چرت می‌زند؛ گو هرگز نداند چه خواهد کرد. کدام آدمیزاد می‌داند؟ نیما با همین فرمان موفق شد رمانتیسیسم را در ادبیات فارسی پشت سر بگذارد و دریچه‌های مهمی به سمبولیسم باز کند و دست‌کم به‌لحاظ تکنیکی دستاوردهای مهمی برای تسهیل حرکت به سوی ایماژیسم در ادبیات فارسی به جا بگذارد. اصلانی اما از همان آغاز و در همان گفت‌وگو به شکلی کاملاً رادیکال چرخشی اساسی را به ادبیات فارسی پیشنهاد کرد: کنارگذاشتن استعاره و حرکت به سوی مجاز. و البته چه در شعر و چه در سینما شخصاً به این پیشنهاد پایبند ماند؛ و مگر چنین رادیکالیته‌ای می‌تواند بهایی جز همانی داشته باشد که تا امروز پرداخته است؟ توجه به تکنیک براک و معنای آنچه او در نقاشی کرد، کاملاً هم‌مسیر با همین کنارگذاشتن استعاره و حرکت به سوی مجاز است و همان سویه‌ای است که می‌توان به شکلی واضح در «جام حسنلو» و «تهران هنر مفهومی» و عموم شعرهای اصلانی دید. مخاطب هزار و اندی سال عادت‌کرده به استعاره البته که اگر سوءهاضمه نگیرد چه بگیرد؟ عموم مخاطبان اصلانی گرفتار همان دردی شدند که عموم مخاطبان نیما گرفتارش شده بودند: قولنج. در مخاطبان نیما کله‌گنده‌ترها همان‌هایی بودند که به‌اصرار آن‌قدر از جامه بریدند که قد قامت کوتاه خودشان شود. کله‌خرده‌ترها هم نگاه می‌کردند. هی نگاه می‌کردند. باز نگاه می‌کردند.\nیکی از ویژگی‌هایی که ایماژیسم اصلانی در ایران را به‌رغم چند دهه تأخر تاریخی به نسبت ایماژیسم اروپایی تشخص می‌بخشد، همین تبیینی است که اصلانی به اعتبار تخصصش در هنرهای تجسمی به تبیین مادر در قالب مکتب ادبی ایماژیسم می‌افزاید: توجه به زبان روزمره، پرهیز از هر امر تزئینی و دکوراتیو، ضرورت پلاستیسیسته‌ای متبلور در تصاویر پلاستیک (ملموس) واجتناب از استعاره‌پردازی و در عوض حرکت به سوی مجاز، به‌عنوان شاخص‌های ادبی، با شعور اصلانی در کنار تغییر روابط اشیاء و مفاهیم و از این طریق تلاش برای شناختن آنها (به جای قراردادن یکی به جای دیگری در قالب استعاری)، به‌عنوان شاخصی تجسمی، مقتبس از کار براک، می‌نشینند. درواقع حرکت‌های دوربین در «جام حسنلو»، از زوایای مختلف، بارها و بارها و هر بار با تغییری کوچک به نسبت قبلی، به یمن ساعات متمادی فیلم‌برداری از ابژه‌ای خرد به کوچکی یک جام، همچنان که کنار هم جای‌دادن تصاویر متعدد با بیشینه تنوع ممکن از بازتاب‌های کج‌ومعوج و متعدد ابژه‌ای کلان به گستردگی تهران در قاب آینه در «تهران هنر مفهومی»، هردو یعنی حرکت‌هایی بر پایه مجاز و نه استعاره. شناخت مجازی یعنی مشکوک‌بودن نامحدود هم به ابژه هم به چشمان خود، بنابراین از هزار زاویه بر آن نورتاباندن، واکنشش را به هر چیز (یعنی روابطش را با چیزهای دیگر) مدام سنجیدن، یعنی خرده‌خرده و طی زمانی طولانی شناختن و هرگز به میزان شناخت حاصل‌شده بسنده‌نکردن، یعنی شناخت مدرن؛ شناخت استعاری یعنی اطمینانی متفرعنانه به چشمان خود داشتن، سراسیمه پی تشخیص مشابهتی بین ابژه با هر چیز دیگر له‌له‌زدن، مشابهت را بیرق فتح سرزمین ابژه دیدن و علمش کردن، درنتیجه خود را صاحب‌اختیار ابژه دیدن و درنتیجه ابژه را به جای آن چیز یا آن چیز را به جای ابژه نشاندن و از این مسیر حذف کامل یکی از آن‌دو (مستعار منه! همان که ظاهراً در کلام ظاهر است) از فرایند شناخت و تقلیل‌دادن شناخت دیگری (مستعار له) به فقط یکی از هزاران جنبه ماهوی‌اش که شباهتی است با چیزی دیگر، یعنی دفعتاً و ناگهان شناختن به جرقه مشنگ رمانتیک، یعنی شناخت مشنگ رمانتیک. و استعاره یک گرفتاری بزرگ تاریخی است: گنجشکی می‌تواند خودش را رنگ کند جای قناری جا بزند، به علاقه مشابهت.\nقطعاً قاطبه اینها را نمی‌فهمد؛ ولی سرنوشت ایرانی زیستن در قاطبه است نه توجه به قاطبه؛ بلکه کاملاً برعکس: سرنوشت ایرانی کسب توانایی بی‌توجهی به قاطبه در عین زیستن در قاطبه و بذل تمامی توجه به مشت و تکه‌ای الماس را در مشت فشردن است.\nجست‌وجویی به‌دنبال خاستگاه فکری محمدرضا اصلانی در گفت‌وگوی 55 سال پیش او با ماهنامه «جزوه شعر»\nکاش شاه بادبادک‌ها نبودم\nبرخی حرف‌ها و نکته‌ها و رویدادهای ادبیات و هنر و فرهنگ که بارها درباره‌شان شنیده‌ایم، منابع خود را گم کرده‌اند؛ به‌راستی آنها اولین‌بار کجا مطرح شده بودند؟ در این صفحه، هر بار سراغِ یک یا چند مورد از این روایت‌های آشنا که چاپ اول‌شان را از یاد برده‌ایم، می‌رویم.\n55 سال پیش در چنین روزهایی، یعنی شهریورماه 1345، محمدرضا اصلانی که آن روزها 23سال داشت، خودش را به خیابان لاله‌زار نو رساند؛ پیچید توی کوچه پشت سینما تاج و آن‌جا به‌دنبال کاشی شماره 14 چشم دواند و سپس از در دفتر ماهنامه «جزوه شعر» داخل شد. آن روز قرار بود سردبیر مجله با اصلانی گفت‌وگویی مبسوط صورت دهد تا در ویژه‌نامه‌ای که برای آقای شاعر تدارک می‌دیدند منتشر شود. یحتمل بی‌سابقه بود که نشریه‌ای بخواهد همه صفحات نشریه‌اش را در قالب ویژه‌نامه به شاعری 23ساله اختصاص دهد. از این جهت، شماره ششم «جزوه شعر»، در تاریخ مطبوعات ادبی می‌تواند یگانه باشد، دست‌کم تا همان موقع. در این شماره، علاوه بر گفت‌وگوی مفصل اسماعیل نوری‌علا با محمدرضا اصلانی، دو شعر بلند نیز از اصلانی منتشر شده است. اصلانی موقع گفت‌وگو، کتاب شعر «شب‌های نیمکتی، روزهای باد» را به‌تازگی منتشر کرده و بخشی از گفت‌وگو در رابطه با همین کتاب است، اما موضوع‌هایی که طی این گفت‌وگو مطرح می‌شود، به این کتاب محدود نمی‌ماند؛ اصلانی در جوانی نیز نشان می‌دهد، مثل همین یکی دو دهه اخیر که بارها با مطبوعات به گفت‌وگو نشسته، نگاهی خیره و دقیق به جهان دارد و هستی و چیستی هنر را با ظرافتی که مختص به خود اوست دنبال می‌کند. در اهمیت این گفت‌وگو با ری ح. هاتف که شاعر و منتقد است، ادعایی بزرگ را مطرح کرده بود.او گفته بود برخی ملاحظات اصلانی در این گفت‌وگو، پس از نیم قرن هنوز فهم نشده است، از جمله در رابطه با استعاره.\nاین گفت‌وگو را مرور می‌کنیم با هدفی هم‌راستا با هدفِ صفحه «اَبَرروایت/منبع اصلی». می‌خواهیم ببینیم محمدرضا اصلانی که در دو دهه اخیر با هر اظهار نظری، تلنگری مهم به ادبیات و هنر وارد آورده و همواره از زاویه‌ای ظاهراً مخالف‌خوان اما در واقع پیش‌برنده و هشداردهنده با ماجراها برخورد کرده، از کی و از کجا مجهز به چنین دستگاه فکری شده است؟ آیا می‌توان نشانه‌هایی از بروز اصلانی امروز را در گفت‌وگوی 55سال پیش او یافت؟\nتجهیز به تفکر انتقادی به جای مخالف‌خوانی\nمحمدرضا اصلانی را در همه این سال‌ها، به تمایز در هستی‌شناسی‌اش می‌شناسیم. اخیراً ویدیویی کوتاه از او دست‌به‌دست شده که در آن از ارزش‌های خلاقیت می‌گفت. می‌گفت شما اگر هنر و خلاقیت تولید کنید دارید اعتراض می‌کنید. می‌گفت شما اگر تریاکی نباشید دارید اعتراض می‌کنید، شما دزدی نکنید دارید اعتراض می‌کنید. به این فکر می‌کردم که این حرف‌ها، با وجود این‌که به لحاظ کنش سیاسی و مبانی مسئولیت اجتماعی می‌تواند تقلیل‌گرایانه نیز به نظر برسد، چرا اینقدر مورد استقبال واقع شده و به این نتیجه می‌رسیدم که جدای از خلاقانه‌بودنِ طرح چنین ایده‌ای، اعتمادبه‌نفس و عزت نفسی که اصلانی با این گزاره‌ها به دیگران می‌بخشد نیز عامل استقبال از آن می‌تواند باشد. شما فکر کنید کسی هستید که دروغ نمی‌گویید و دزدی نمی‌کنید. لابد گمان می‌کنید تجهیز به این هنجارهای اخلاقی، ساده و علی‌السویه است اما اصلانی با این حرف‌ها به شما اعتمادبه‌نفس می‌دهد و تلویحاً می‌گوید که موقعیت شما بر انفعال استوار نیست. چنین روحیه‌ای را همواره در اصلانی می‌توان رصد کرد. مثلاً می‌توانیم به نخستین گفت‌وگویی که او با مطبوعات انجام داده، وقتی که تنها 23سال داشته است، سرک بکشیم و به مواردی برسیم که او خلاف جریان غالب، رأیی صادر می‌کند که در ابتدا ضربه‌زننده و چه‌بسا برخورنده به نظر برسد. او عادت ندارد با نوعی از همدلی محافظه‌کارانه و نیز توافقی معمول، سر شما را شیره بمالد. او حتی شده با مخالفتی که مثل پتک بر سرتان کوبیده می‌شود، شما را دعوت به آگاهی می‌کند. به این موارد در گفت‌وگوی شهریورماه 1345 با او دقت کنید:\n*شاعر جوان، در حالی که دعوت به گفت‌وگویی مهم شده تا در قالب ویژه‌نامه‌ای مبسوط درباره خودش داد سخن بدهد و این موقعیت خطیر می‌تواند او را دچار غروری منحط کند، غیر قابل پیش‌بینی عمل می‌کند؛ از طرفی می‌گوید بابت نوشتن شعر خجالت می‌کشد [و در طول گفت‌وگو متوجه می‌شویم که این حرف هیچ از سر تواضع نیست] و از طرف دیگر، بحث را به موضوع هایی مهم‌تر می‌کشاند که در آنها غیر قابل پیش‌بینی است، هم غیر قابل پیش‌بینی است و هم حرف‌هایی می‌زند که دیگر شاعران، به خاطر ملاحظات صنفی، هیچ‌گاه به آنها اذعان نمی‌کنند، به طور مثال او به جای اینکه به عنوان شاعر بگوید که شاعران کار مهمی می‌کنند و به عزت‌نفسی کاذب دامن بزند، واقع‌گرایانه می‌گوید: «ادبیات به طور اعم و شعر به طور بخصوص یک خلاقیت منفی است، یعنی آن حالت مثبت خلاقیت علمی را ندارد. [...] اگر به تاریخ ادبیات نگاه کنیم فکر نمی‌کنم ادبیات هیچ دردی را دوا کرده باشد، ولی گفته می‌شود چون انسان ناچار است بگوید».\n*تجهیز محمدرضا اصلانی به تفکر انتقادی، صرفاً به بازی او در زمین نقد جهان و نقد دیگری محدود نمی‌شود. او خودش را هم بی‌رحمانه نقد می‌کند. اتخاذ چنین روشی، علاوه بر کمک به باورپذیری سویه‌های انتقادی مباحثِ او، سبب می‌شود که صورت بهبودیافته بحران‌هایی را که از آنها حرف می‌زند، در وهله نخست عاید خودش شود. اصلانی می‌گوید: «مثل شناگری نبودم که روی موج‌ها شنا کنم. چنین موجی به صورت من نخورده است، به همین دلیل ، کار من هیچ مضمونی ندارد، مگر یکی دو تا که متأسفم مضمون پیدا کرده‌اند». حالا شما ممکن است بگویید نکند یکی از این «یکی دو تا» که می‌گوید، همان شعر معروف «شاه بادبادک‌ها»یش باشد که خیلی دوستش دارید؟ شعری که شاید معروف‌ترین اثر شاعرش در همه این شصت سال باشد. نکند اصلانی به شعر کالت خودش هم رحم نکند؟ اما نگرانی شما ظاهراً بجاست، چون او دقیقاً به همین شعر اشاره می‌کند: «[متأسفم که مضمون پیدا [کرده]. مثل آن قطعه شاه بادبادک‌ها». در این دستگاه فکری قرار نیست کسی در جمود و رخوتی لذتناک باقی بماند.\nدعوت به شعر ناب\nدر دهه پنجاه میلادی، تئودور آدورنو با مقاله «شعر و فاجعه»، صورت‌بندی جدیدی از آینده شعر ارائه داد و نوشت که «سرودنِ شعر پس از آشویتس، وحشیانه و به دور از تمدن و فرهنگ است». هربرت مارکوزه نیز همان وقت‌ها در یادداشتی با عنوان «شعر غنایی پس از آشویتس»، بار دیگر مضمون این جمله را به نوعی احیا و این بار نوشتن شعرِ پس از فاجعه را مشروط به این کرد که «اگر شعر، در قالب بیگانگی آشتی‌ناپذیر، وحشتی را که وجود داشت مجدداً ارائه دهد».\nاین موضوع، بارها و بارها در همه این سال‌ها بین روشنفکران دست‌به‌دست شده است. در تازه‌ترین مورد، مراد فرهادپور در گفتاری که اسفندماه سال گذشته در انجمن علمی دانشجویی زبان و ادبیات فارسی دانشگاه علامه طباطبایی درباره شعر ناب ارائه کرد، در تلاش بود با صورتبندی آدورنو از شعر غنایی در مقاله «شعر غنایی و جامعه»، شعر نیما را مصداق شعر ناب بخواند و سپس به تأسی از نظریات آلن بدیو، این شعر را رخدادی در ادبیات فارسی معرفی کند؛ شعری که محصول شکست انقلاب مشروطه بوده است.\nفرهادپور این بار خلاف همیشه، دعوت به شعر ناب را ـ که عموماً در مقابل شعر متعهد تعریف می‌شود ـ مد نظر قرار داده بود چون آن را نوعی مقاومت منفی در برابر جریان غالب فرهنگ می‌دانست. او می‌گفت که شعر صوفیانه فارسی را نمونه‌ای از شعر ناب پس از تجربه شکست در برابر مغول می‌داند،البته که شعر صوفیانه قدمتی بیش از این تاریخ دارد، اما آنچه مراد فرهادپور به‌یک‌باره در واپسین روزهای قرن اخیر در اسفندماه 1399 به عنوان دستاوردی مطالعاتی به آن رسیده، 55سال پیش در همین گفت‌وگوی محمدرضا اصلانی در شماره ششم «جزوه شعر» مطرح شده است، هم با اشاره به تصوفِ مورد اشاره فرهادپور هم با اشاره به شعر غنایی و عاشقانه تئودور آدورنو: «اگر ادبیات را ورق بزنیم هیچ وقت به حمله مغول برنمی‌خوریم. به این برنمی‌خوریم که چند میلیون نفر در نیشابور یا کاشان یا ری کشته شده‌اند. [...] یک اندیشمند [...] باید یک برداشت از این حادثه داشته باشد، اما می‌بینیم که از یک طرف برای هلاکوخان فتحنامه فرستاده می‌شود و از طرف دیگر همان شب تعزیه‌ای ساخته می‌شود برای المستعصم. یعنی هیچ وقت مردم و نفس‌های مردم و هستی به صورت خیلی قابل لمس در شعر وجود ندارد. فلسفه‌ای هم اگر هست و در کلیت از این مسائل ریشه می‌گیرد بالاخره به تنزل [...] کشیده می‌شود، مثل تصوف، این است که ما در زمان حمله مغول اشعار عاشقانه زیبایی داریم، انگار که آنها را در بهترین مجالس بزم گفته‌اند. حتی به دوره مشروطیت هم که نگاه می‌کنیم می‌بینیم که شعر یک مقاله منظوم و رابطه‌اش با مردم خام است». محمدرضا اصلانی چنین بحران و خلأیی را نیم قرن پیش و در 23سالگی شناسایی کرد. با این حال، چون رصد تاریخی ما، همواره با نقصان و فراز و فرود و چاله‌هایی روبه‌رو است، امروز، پس از 55 سال باید بیاییم اینجا بنویسیم که خب... ما که این را نیم قرن پیش از یک شاعر و هنرمند و متفکر شنیده بودیم که!\nریشه در تیزآب\nمحمد ابراهیمیان/ منتقد\n«مشغول داشت شما را نبرد کردن با یکدیگر به انبوهی. تا آنگه که بمردید، تا آنگه که مردگان در گور بشمردید. کلا کلا، نشاید نشاید نشاید، از جستن راه رستگی مشغول بودن، نشاید نه نه نه؛ آری آگاه شوید. پس باز نشاید؛ آری آگاه شوید. اگر شما می‌دانید دانستنی، بی‌گمان مشغول ندارد شما را نبرد کردن با یکدیگر به انبوهی. براستی که شما آتش دوزخ خواهید دید. باز آن را می‌خواهید دید دیدنی، به چشم، بر بی‌گمانی. پس آنگه براستی که شما را بخواهند پرسید از نازِ این جهان.»\nشطرنج باد با ترجمه خواجه ابوالفضل رشیدالدین میبدی از سوره التکاثر، در تفسیر کشف الاسرار و عدةالابرار آغاز می‌شود. آغازی که هشداری گزنده و هولناک است از سرانجام حرص و بیش‌خواهی آدمیان. در تفسیر سورآبادی در باب این آیات چنین آمده است: «که حریصان دنیا را هر روز حرص بر دنیا زیادت بود تا آن وقت که حریص را در گور نهند، آن حرص وی کرم گردد، روی در وی نهند، او را می‌خورند تا هیچ چیز نماند؛ آنگه حرص در آن کرمان بجنبد، یکدیگر را می‌خورند تا با یکی افتد، حرص در وی بخیزد، سر فروآرد دنبال خویش را فرا خوردن گیرد، همی خورد تا با سر رسد، قطره‌ای آب زرد شود بچکد به خاک لحد فروآغازد، آنگه از آدمی به کناره رسد. این است که گفت حَتّی زُرتُمُ المَقَابِر.» این آیات و این تفسیر، شاه کلید ورود به دنیای تاریک و گورمانندِ شطرنج باد است. گوری لبالب از کرمان حریص تا آنگه که از آخرین کرم هیچ نماند و خالی گور، آغازی باشد بر داستانی دیگر.\nنخستین سکانس فیلم، همان طور که محمدرضا اصلانی در گفت‌و‌گوهای مختلف بیان کرده است، با تأثیر از تابلوی «استنساخ» اثر محمود خان ملک‌الشعرا (صبا) آغاز می‌شود و حاج عمو را پس از مرگ خانم بزرگ در حال تنظیم سند برای تصاحب املاک به جای مانده نشان می‌دهد. اصلانی با تأثیرپذیری از وجوه اکسپرسیونیستی این نقاشی و سایه‌های شوم و توطئه‌آمیز موجود در تابلو، همین الگو را در کل فضای فیلم می‌گستراند. همچنان که طبق گفته خودش، در تصویربرداری فیلم از تأثیر نقاشی‌های ژرژ دُ لاتورِ فرانسوی نیز بی‌بهره نمانده است: «در فیلم شطرنج باد تمهید رنگ‌ها بر اساس تابلوهای ژرژ دُ لاتور که قرمز است، مورد استفاده قرار گرفته. بر خلاف رامبراند و کارواج که نور چهل و پنج درجه خارج از صحنه است؛ او نور مرکزی صحنه را انتخاب می‌کند. حتی یک جاهایی اُور اکسپوز است و در جاهایی آندر اکسپوز. در این حد کنتراست دارد. چهره یک جاهایی سوخته است.»* سایه حاج عمو از همان اولین نما چنان بر تمام فیلم سایه افکنده است که حتی در غیابِ پررمز و رازش، وحشت و هول و ولای حضور دوباره او نه تنها روح و روان اقدس الملوک را به بازی می‌گیرد، که تماشاگر را هر لحظه در اضطراب و تشویش بازگشت نگه می‌دارد.\nمحمدرضا اصلانی در کنار شخصیت‌های فیلم که همگی چون مهره‌های شطرنج، سرد و بی‌روح و آماده کنار زدن یکدیگر به نظر می‌رسند؛ از خانه به‌عنوان شخصیتی مستقل که هدف غایی آدم‌های حاضر در فیلم است پرده‌برداری می‌کند. به خانه ارواح، روح می‌بخشد؛ هرچند چنان سرد و دلگیر و رو به زوال و سالخورده که پایان خویش را به تماشا نشسته است. آیینه‌ها را در جای‌جای خانه قرار می‌دهد و بواسطه آن، گذشته را به حال، و حال را به آینده متصل می‌کند. فیلم آکنده از کشمکش‌های درونی و بیرونی شخصیت‌ها در جهت تصاحب خانه و مال و اموال اقدس الملوک است و در این مسیر به رساله‌ای وحشت‌زا از طمع‌کاری و افزون‌خواهی آدمیان تبدیل می‌شود. شخصیت‌هایی که دو به دو و بی‌خبر از توطئه دیگری، در حال طراحی یک بازی مرگبار با یک مهره‌چینی پیچیده هستند تا ضمن به جنون رساندن اقدس الملوک، دست برتر را در پایان ماجرا داشته باشند و پس از افتادن تمامی مهره‌های پیاده، خود را پادشاه پیروزِ ملک اعیانی بخوانند. در تاریخ سینما و از دیرباز، طرح توطئه در جهت تصاحب املاک صاحب‌خانه، به‌دلیل موقعیت ترسناک و امکاناتی که داستان در جهت اجرای پیچیدگی‌های روایی و فرمی و شخصیتی در اختیار فیلمنامه‌نویسان و کارگردانان قرار می‌دهد، از مقبولیت زیادی برخوردار بوده است. فارغ از دو نسخه چراغ گاز (تورولد دیکینسن-1940، جرج کیوکر-1944) و شیطان‌صفتان (هانری ژرژ کلوزو-1955) یا آثاری همچون ربکا (دافنه دو موریه/آلفرد هیچکاک-1940) که به خانه به‌عنوان عنصری مستقل و صاحب تشخص و گاهی هولناک نگاه می‌کردند، نمونه‌های دیگری نیز وجود دارند که می‌توانند منبع الهام کارگردان برای رسیدن به ایده نهایی شطرنج باد باشند. در این میان فیلمی که می‌تواند در کنار شیطان صفتان از بقیه آثار اینچنینی نقش پررنگ‌تری در تأثیرگذاری بر شطرنج باد ایفا کند، پیشخدمت (جوزف لوزی-1963) با فیلمنامه هارولد پینتر است که داستان تلاش یک خدمتکار برای به چنگ آوردن خانه اربابی را بازگو می‌کند. خانه در شطرج باد، چون پیشخدمت ضمن حضور غالب خود، چه در فلاش‌بک‌ها که تقریباً تمامی زمان فیلم را در بر می‌گیرند و چه در فلاش‌فوروارد‌های کوتاهی که زنان رختشور را در آینده‌ای نه چندان دور، در حیاط خانه رو به اضمحلال در حال حرافی و بدگویی نشان می‌دهند، حضوری تأثیرگذار و محوری دارد و دوربین هوشنگ بهارلو، در تمامی فیلم به چرخیدن در فضاهای داخلی و دالان‌ها و سرداب و اتاق‌های بی‌روحی مشغول است که به ضرب نور شمع و چلچراغ‌های قاجاری روشن مانده‌اند. فیلم وقتی شروع می‌شود که چند روزی از چهلم خانم بزرگ گذشته است. حاج عمو در فکر تصاحب املاک و سندسازی و کوتاه کردن دست اقدس الملوک از ارث مادری به سر می‌برد. شعبان و رمضان، دو برادرزاده حاج عمو هر کدام به نوعی همین نقشه را در سر دارند و کنیزک، همراه و همدم اقدس الملوک که زخمی کهنه را از مرگ پدرش به دست اتابک بر جسم و جان دارد با شیطان‌صفتی بتدریج در نقش یک بانوی مرگبار ظاهر می‌شود و با حضور همیشگی‌اش، خود را به هر کدام از اعضای خانه نزدیک می‌کند تا چون طعمه‌ای جذاب حتی برای اقدس الملوک افلیج؛ بازی‌گردان این شطرنج نفرین شده باشد. در این میان، اصلانی چهاربار ما را به آینده‌ای میبرد که زنان رختشور در حیاط خانه ضمن شستن و آبکشی لباس‌ها، با پچ‌پچه و همهمه در حال بازگویی داستان افول خاندان خانم بزرگ و اتابک هستند. ما چهاربار و در مقاطع مختلف به سراغ زنان رختشور می‌رویم، در حالی که همچنان کنیزک میدان‌دار جمع به‌نظر می‌رسد. در این میان نکته‌ای که جلب توجه می‌کند این است که در هر مراجعه به این آینده خالی از سکنه، وضعیت خانه، حیاط و درختان فرسوده‌تر از مراجعه قبلی به‌نظر می‌رسد تا جایی که در چهارمین و آخرین سکانس حضور زنان رختشور، که چون موتیفی هشداردهنده از زبان طبقه فرودستی که مالک ملک اربابی شده بدنامی یک تاریخ را گواهی می‌دهد؛ جز خرابی و سرما و وزیدن باد و غیاب آفتاب، هیچ خبری نیست. موتیف‌هایی که شباهتی انکارناپذیر با صحنه‌های حضور همسرایان و هم‌آوازان در نمایشنامه‌های اساطیری و تراژیک یونان باستان دارند و بعد از هربار مراجعه، بیننده را آماده مواجهه با سقوطی دیگر تا لحظه نهایی به پایان رسیدنِ یک دوران تاریخی می‌کنند. تاریخی که با حضور روزنامه شفق سرخ به‌عنوان نماد یک دوران سپری شده در دستان شعبان، خود را به رخ می‌کشد. در انتهای فیلم و در سکانسی کلیدی و رازگشا، جایی که هر کدام از اعضای خانه به بهانه‌ای اقدس الملوک را در خانه تنها گذاشته‌اند تا هر یک نقشه خود را بی‌خبر از توطئه دیگری عملی کنند، اقدس الملوک در ترس و وحشت و در اوهامی که از نشانه‌های حضور حاج عمو به سراغش آمده است، از پله‌ها سقوط می‌کند و خود را به سرداب می‌رساند و در آنجا حاج عمو و کنیزک را در کنار یکدیگر و در خزینه حمام می‌بیند. خنده‌های بی‌امان حاج عمو با شلیک گلوله اقدس الملوک قطع می‌شود و خودش نیز در اثر وحشت و فشار عصبی وارد شده در کنار جسد حاج عمو جان می‌دهد. حالا کنیزک چون شیطان مجسم، به مانند یکی از پریان مرگبار دریایی از میان لایه‌های بخار سر از آب بیرون می‌آورد و در نمایی ضدنور و سراپا تاریک بالای جنازه‌ها می‌ایستد. بخش اصلی مأموریت انجام شده و حالا تنها برادرزاده‌های دلال حاج‌عمو مانده‌اند که یکدیگر را از پای درآورند. هدفی که برای رسیدن به آن صبر چندان زیادی لازم نیست. از این‌رو کنیزک را می‌توان در جایگاه ابلیسی تصور کرد که با دامن زدن به طمع دیگر شخصیت‌های داستان، چون همان تفسیر ابتدای متن، آدم‌ها را بسان کرم‌های حریص به جان هم می‌اندازد تا در نهایت از آن خانه و آن جمع هیچ نماند و آخرین کرم هم طعمه زیاده‌خواهی خود شود. در پایان کنیزک با برداشتن تابلو نقاشی اتابک از دیوار خانه به‌عنوان شمایل یک دوران فراموش شده، ضمن رسیدن به هدف خود، خانه و اموال اتابک و خانم بزرگ را بدون وارث به پسرک پادو می‌سپارد و قبل از ترک آنجا، چادر دایه را به عاریه می‌گیرد. دایه به‌عنوان قدیمی‌ترین ساکن این خانه و کسی که اقدس الملوک را بزرگ کرده است، چادرش را به مثابه نقابی که چهره واقعی کنیزک را پنهان می‌کند، به آن عفریته می‌بخشد. حالا کنیزک در حالی که نوای اذان به قرینه آیات قرآن در ابتدای فیلم به گوش می‌رسد و شروعی دوباره را انذار می‌دهد، دو لنگه در را باز می‌کند. نور صبحگاهی کوچه را روشن کرده است. شیطان/فاحشه بعد از افول و سقوط خاندان قاجاری در کوچه‌ها به راه می‌افتد اما دیگر نیازی به بستن دروازه‌های اندرونی دیده نمی‌شود. حالا درهای یک خانه، یک خاندان و یک تاریخِ سرمازده رو به هجوم اغیار گشوده شده است. خانه و خاندان و تاریخی که دیگر چیزی برای فتح شدن ندارند. دوربین بالا می‌رود و ما ظواهر زندگی امروزی را بر پشت بام‌ها می‌بینیم. این‌جا دیگر داستان فیلم تنها به اواخر دوران قاجار منحصر نمی‌شود، همان‌طور که حرص آدمیان زمان و مکان نمی‌شناسد و سقوط خانه‌ها و خاندان‌ها فقط در یک برهه تاریخی خاص اتفاق نخواهد افتاد و انسان‌ها همچنان مشغول خواهند ماند به نبرد کردن با یکدیگر به انبوهی. این است که گفت حَتّی زُرتُمُ المَقَابِر.\n*کتاب هستی آیینه، محمدرضا اصلانی در گفت‌و‌گو با آرش سنجابی؛ نشر اختران\nتاریخ هنر و لذت حال\nعلیرضا کریمی صارمی/ عکاس و مدرس دانشگاه\nدر اینجا سؤالی مطرح می‌شود: چرا باید تاریخ خواند؟\nپاسخ این است که انسان معاصر لازم است از تجارب و عملکرد پیشینیان خویش و سایر ملل در برنامه‌ریزی جهت ایجاد زندگی بهتر بهره ببرد. زمانی که ما تاریخ را خردمندانه دنبال کنیم و عوامل تأثیرگذار در زندگانی خویش و جهانیان را در کتاب‌های تاریخی معتبر جست‌و‌جو کنیم، در واقع تلاشی کرده‌ایم تا با آگاهی بیشتر نسبت به گذشتگان و نیاکان خود خالق اندیشه‌ای نو برای ساختن جهانی زیباتر باشیم تا به انسانی خردمند همراه با تفکری انتقادی و سازنده تبدیل شویم.\nمی‌توان گفت اگر هر انسانی به جست‌و‌جوی پیدایش چیزهایی برآید که از راه‌های بی‌شمار بر زندگی او و جهان پیرامونش تأثیر گذاشته‌اند، وظیفه دشواری را آغاز کرده است. با پژوهش در باب گذشتگان خود درمی‌یابد روزگاری زبان مادری‌اش وجود نداشته، دینش ناشناخته بوده، کشاورزی در کار نبوده است، جانوران هنوز رام و اهلی نشده بودند و روزگاری انسان حتی افروختن آتش را نمی‌دانسته است. پژوهش درباره این موضوع‌ها وقت و نیرو می‌خواهد. اما این پژوهش‌ها ارزش کوشش را دارند، زیرا به همه ما که به تاریخ فرهنگ و هنر عشق می‌ورزیم مربوط می‌شود و همین پژوهش‌هاست که از ما انسان‌هایی هوشمند می‌سازد.\nالبته علاقه عمیق ما به تاریخ تنها به شرح وقایعی که در طول سده‌ها بر ملل مختلف گذشته است منحصر نمی‌شود بلکه سیر دگرگون شدن همه پدیده‌های انسانی که می‌تواند پر از رمز و راز نیز باشد یکی از جوانب دیگر علم تاریخ است. شاید به‌همین دلیل است که تاریخ تمدن و تاریخ هنر از جذاب‌ترین بخش‌های تاریخ هستند، چرا که تمدن و هنر وسعتی به گستردگی زندگی ما انسان‌ها دارند. ابوالفضل بیهقی مورخ سده پنجم هجری قمری می‌گوید: «غرض من آن است که تاریخ پایه‌ای بنویسم و بنایی بزرگ افراشته گردانم، چنانکه ذکر آن تا آخر روزگار باقی ماند». عبدالحسین زرین کوب معتقد است: «تاریخ نه آیینه عبرت است نه کارنامه جهل و خیانت. تاریخ راستین، سرگذشت زندگی انسان‌هاست که زندگی کرده‌اند و حتی در راه آن مرده‌اند. اما آنچه برای مورخ اهمیت دارد آن نیست که این انسان‌ها چگونه مرده‌اند، آن است که اینها چگونه زیسته‌اند؟ کسی که تاریخ را چنان که هست می‌نگرد به کمک آن می‌تواند فاصله زمان را در هم نوردد و زندگی کنونی خویش را در زندگی انسان‌های گذشته و در دنباله آن مشاهده کند. لیکن این فایده وقتی حاصل تواند شد که تاریخ تنها سرگذشت فرمانروایان و نام آوران نباشد، سرگذشت همه مردم و داستان زندگی تمام طبقات باشد.»\nپیترناتانیل استیرنر نیز می‌گوید: «تنها بواسطه مطالعه تاریخ و گذشته می‌توانیم به چگونگی تحول بعضی چیزها پی ببریم، تنها بواسطه تاریخ می‌توانیم عواملی که باعث تغییر و تحول شده‌اند را درک کنیم، تنها بواسطه تاریخ می‌توانیم درک کنیم که چه عواملی از یک نهاد یا جامعه بر تغییر و تحول دخیل اند.»\nپس تاریخ فقط بازگشت به گذشته نیست بلکه داستانی حقیقی از زندگی است. درک تاریخ وسیله‌ای است جهت روشنگری و ایجاد نگرشی عمیق، که می‌تواند دستاوردهایی سودمند برای مردمان امروز و فردا داشته باشد. تاریخ علمی است که ما را از رویدادهای گذشته آگاه می‌سازد، زیرا از خرد سرچشمه می‌گیرد و دانشی است ژرف و گسترده. تاریخ علمی است برای قوام بخشیدن به اندیشه یک ملت، برای رسیدن به تفکری نو و ایجاد جامعه‌ای پویا و فهیم که خردورزی، ژرف‌اندیشی و روشنگری را به‌همراه خواهد داشت. در برخی موارد نیز ممکن است با بخش‌هایی از تاریخ ملت‌ها، افسانه و داستا‌ن‌های خیالی و بعضاً کذب و بغض آلود که از سر کینه و دشمنی به رشته تحریر درآمده است روبه‌رو شویم. در چنین مواردی، مورخ، تاریخ یک ملت را چنان پریشان و مشوش می‌نگارد که با واقعیت بسیار فاصله دارد. بی‌تردید این خیانت است، چرا که فهم تاریخ و اعتماد به آن را دچار مشکل می‌سازد و این بی‌اعتمادی موجبات بی‌تفاوتی و سردرگمی نسل‌های بعدی را در پی خواهد داشت.\nتاریخ شاخه‌های مختلفی دارد که مطالعه هر کدام از آنها اسبابی برای نواندیشی علاقه‌مندان آن است. یکی از این شاخه‌ها «تاریخ هنر» است که همواره موجبات تفکر و تعمق در هنر را فراهم می‌نماید. اما اینکه پیدایش تاریخ هنر چگونه بوده است، لازم است بدانیم که: «در سال ۱۷۶۴ یک اروپایی به‌نام یوهان وینکلمان که روی آثار و اشیای هنری دوران باستان یونان و روم باستان مطالعه می‌کرد، برای نخستین بار کتابی به‌نام تاریخ هنر درباره این دوران نوشت. او در این کتاب آثارمعماری، تندیس‌ها و حجاری‌های به جای مانده این دو تمدن را معرفی کرد. وی با طبقه‌بندی آثار و اشیای باستانی از قدیم به جدید، اصطلاح سبک و دوره‌های هنری را به کار برد. وی عقیده داشت که سبک در هر فرهنگی از نسلی به نسل دیگر تغییر و تحول پیدا می‌کند و سبک یا شیوه در هنر بستگی به نوع جهان بینی یک فرد یا یک جامعه دارد. هرگاه تولیدات هنری یک جامعه در دوره‌ای معین، دارای ویژگی‌های ظاهری و ساختاری مشخص باشد و یا در جزء و کل، یک مجموعه هماهنگ را عرضه کند از کلمه سبک درباره آن استفاده می‌شود مثل سبک کلاسیک یا رُمانسک. وینکلمان درباره هنر یونان و دوره رنسانس می‌گوید: هنر یونان بیانگر باورهای مذهبی، فرهنگی و فضای زندگی اجتماعی مردم آن زمان و هنر دوره رنسانس نیز حاصل باورهای مردم عصر خویش است و تفاوت هنر آنها ناشی از باورهای متفاوت این دو جامعه در دو زمان مختلف از تاریخ است. در تاریخ هنر می‌توان دریافت که انسان برای رسیدن به حقیقت و آرمان‌هایش چه مراحلی را پیموده است. تاریخ هنر، دست آفریده‌های انسان را از سپیده دم تاریخ تا زمان حاضر معرفی کرده و به شرح، توصیف و مقایسه آنها می‌پردازد. هنر نتیجه ذوق، حس زیبایی شناسی هنرمندان، تجربه‌ها و آموخته‌های آنها است. با مشاهده آثار هنری اقوام و ملل جهان بر تجربه انسان افزوده می‌شود و افق دید او گسترش می‌یابد.»\nارنست گامبریج می‌گوید: «تصور می‌کنم کسب دانشی درباره تاریخ هنر به ما کمک می‌کند که بفهمیم چرا هنرمندان به شیوه خاصی کار می‌کردند یا چرا در پی مقاصد معینی بوده‌اند. از همه بالاتر، مطالعه این تاریخ راه خوبی است برای تیزکردن چشمان ما از جهت آنکه ویژگی‌های خاص آثار هنری را دقیق‌تر بنگریم و در نتیجه حساسیت خود را نسبت به تفاوت‌های ظریف آنها افزونی بخشیم.»\nحال با توجه به این نظرات ارزشمند، لازم است با کنجکاوی ودقت بیشتری به پیدایش هنر و مطالعه دقیق تاریخ هنر همت گماشت، زیرا آنچه در باب پیدایش نگاه‌های متفاوت در هنرمعاصر مشاهده می‌شود چنین به‌نظر می‌رسد که دارای پیشینه‌ای تاریخی و برخاسته از سبک‌ها و مکتب‌های به‌وجود آمده در گذشته است. با وجود این امروزه هنرمندان، اندیشه برآمده از تاریخ را با زمانه خود همسو نموده و تلاش می‌نمایند تا به بیانی خاص و باب روز دست یابند. در این رابطه علی رامین مترجم کتاب هنر مدرن، در صفحه آغازین این کتاب چنین می‌نویسد: «شاید یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های هنر مدرن، سر کشیدن به حوزه‌های فرهنگی و تمدنی غیر از فرهنگ و تمدن غربی است. چنان که می‌دانیم یکی از منابع الهام‌گیری امپرسیونیست‌ها در آغاز فعالیت شان، نقاشی ژاپنی و بویژه چاپنقش‌های ژاپنی بوده است. در نمایشگاه بین‌المللی پاریس که در سال ۱۸۶۷ برگزار گردید بسیاری از چاپنقش‌های ژاپنی به نمایش گذارده شدند و در نتیجه، ژاپونیسم، اصطلاح فرانسویان برای زیباشناسی ژاپن، مورد توجه محافل هنری باب روز در پاریس قرار گرفت. چاپنقش‌های ژاپنی به میزان قابل توجهی نقاشان امپرسیونیست را در فرانسه، امریکا و کشورهای دیگر تحت تأثیر قرار دادند. این سنت تأثیرگیری از حوزه‌های فرهنگی غیرغربی، از گوگن و تأثیرپذیری او از زندگی و فرهنگ ساکنان تاهیتی که بگذریم، در قرن بیستم با الهام‌گیری هنرمندان برجسته‌ای همچون هانری ماتیس و پابلوپیکاسو از نقاب‌ها و مجسمه‌های آفریقایی و هنر بَدویان قویاً دنبال می‌شود و در نتیجه توجه جهانیان به ارزش‌های هنری و فرهنگی اقوام کمتر شناخته شده در اقصی نقاط جهان و زبان و بیان خاص هنری آنها جلب می‌گردد.»\nشاید یکی از هزاران نمونه تأثیرگرفته از تاریخ هنر را بتوان در آثار ارزشمند جکسون پالک [پولاک] ، نقاش امریکایی، که با شیوه‌های بدیعِ رنگ ورزی خود توجه برانگیز شد نام برد. پالک تحت تأثیر سوررئالیسم قرار گرفته بود، ولی بتدریج برای طبع آزمایی در هنر آبستره، خود را از آن صور خیالی غریبی که بر نقاشی‌هایش سایه افکنده بود، فارغ ساخت. از آنجا که از شیوه‌های سنتی کلافه شده بود، بوم خود را بر زمین نهاد و شروع به چکاندن و افشاندن و ریختن رنگ روی آن کرد تا بدین وسیله آرایش‌های شگرفی را به وجود آورد. او احتمالاً خاطره‌ای از نقاشان چینی در ذهن داشته است که این شیوه‌های غیرمتعارف را به کار می‌بردند و نیز از روش سرخ پوستان امریکایی اطلاع یافته که برای مقاصد جادوگرانه خویش، تصاویری را در شِن به وجود می‌آوردند.\nدر پایان لازم به ذکر است که دانستن تاریخ هنر همانگونه که تأثیرات شگرفی بر اندیشه و نوع نگاه بزرگان هنر جهان داشته است در زمان حال نیز می‌تواند در هنر معاصر تأثیر‌گذار باشد و با آگاهی از گذشته هنر بتوان به دستاوردهای جدیدی در اندیشه و خلاقیت دست یافت و تاریخ هنر بتواند پایه مستحکمی باشد برای این خیزش عظیم، در هنر امروز. پس با یقین و اطمینان کامل می‌توان اذعان نمود که دانستن تاریخ هنر اندیشه‌ای نو، همراه با خلاقیتی برگرفته از دانش گذشتگان در ذهن هنرمندان معاصر ایجاد می‌کند و موجب ارتقای سیر تکاملی هنر معاصر در زمان حال خواهد شد.\nمنابع مورد استفاده شده برای نوشتن این مطلب در دفتر روزنامه موجود است.


گاه شناسی زندگی استاد محمد فتح الله «گولن» - صفحه انترنیتی فتح الله گولن\nWritten by fgulen.com. Posted in زندگی.\n1941 به اساس معلومات تذکرۀ تابعیت، استاد محمد فتح الله گولن در سال در قریۀ کوروجوک از مربوطات ولسوالی حسن قلعه (پاسینلر)، ولایت ارزروم ترکیه دیده به جهان گشوده است. پدرش رامز افندی امام مسجد و مادرش رفیعه خانم، خانم خانه بود. استاد محمد فتح الله گولن فرزند دوم خانواده بود. پنج برادر داشت و دو خواهر. دو برادر و یک خواهرش در کودکی وفات کرده بودند.\n1946 در سال 1946 شامل مکتب ابتدایه گردید. خانوادۀ اش بنا به مشکلاتی در سال 1950 به قریۀ الوار کوچ کرد، به همین دلیل استاد مکتب ابتدایه را صرف الی صنف چهارم ادامه دهد. در سال 1951 هنگامی که هنوز کودک بود، قرآن کریم را حفظ نمود. بعداً تعلیمات ابتدایه اش را که ناتمام مانده بود، تکمیل کرد.\n1951 در سال 1951 برای اولین بار به خارج از محلۀ بود و باش شان سفر نمود. هر روز از دهکدۀ الوار تا حسن قلعه جهت آموزش دروس تجوید پیاده رفت و آمد می کرد.\n1952 از اواخر سال 1952 الی سال 1958 در مدرسۀ کورشونلویِ ارزروم و سایر مدارس آن زمان از جمله کمهان، اسدپاشا و مرادپاشا آموزش دید و با علمای مطرح آن زمان آشنا گردید؛ برعلاوه در حلقۀ صحبت ارباب بزرگ تصوف مانند حضرت افۀ الواری نیز اشتراک کرد.\nهمچنان در سال 1952 برای اولین به وعظ و خطابت آغاز کرد.\n1954 هنگامی که در ارزروم مشغول فراگیری دروس مدرسه بود، به تاریخ 10 جنوری 1954 مادرکلانش مونسه خانم و پدرکلانش شامل آغا یکی پی دیگری با تفاوت یک ساعت وفات کردند.\n1956 در سال 1956 به واسطۀ ملا محمد کرکینجی با حرکت رسالۀ نور و طلاب آن آشنا گردید.\n1957 در سال 1957 با استفاده از ایام ماه مبارک رمضان در آمسایا، توکات و سیواس وعظ ها و خطبه های ایراد کرد.\n1958 آموزش دروس فقه را که در سال 1956 نزد ملا عثمان بکتاش آغاز نموده بود، در اواخر سال 1958 تکمیل کرد.\n1959 در رمضان سال 1959 به ادرنه سفر کردند. در امتحانی که برای بست های خالی سمت مفتی گری راه اندازی شده بود، مؤفق گردید. می خواست به عنوان امام اول مسجد اوچ شرفلی مقرر گردد. اما به دلیل اینکه هنوز دورۀ عسکری را سپری نکرده بود، به تاریخ 6 اگست 1956 رسماً به عنوان امام دوم مسجد اوچ شرفلی مقرر گردید.\nبه تاریخ 28 می 1959 در امتحانی که از طرف ریاست امور دینی برگزار شده بود، اجازه نامۀ خطابت را دریافت کرد. تقریباً 9 ماه بعد در 20 فبروری 1960 گواهینامۀ واعظی و خطابت را نیز بدست آورد.\n1961 در ماه نومبر 1961 به عسکری رفت. تا قبل از رفتن به عسکری، در مسجد اوچ شرفی و مسجد آکمسجد ولایت ادرنه انجام وظیفه می نمود.\n1961 دورۀ عسکری اش از تاریخ 10 نومبر 1961 آغاز یافت.\n1962 در ماه جون 1962 دورۀ آموزش ابتدایی نظامی را در انقره تمام کرد و به اسکندرون مقرر گردید. در جریان عسکری به محض مساعد شدن فرصت به وعظ و خطابت ادامه می داد. به ویژه هنگامی که در ولایت اسکندرون بود، هر جمعه به مسجد مرکزی می رفت و خطابه ایراد می کرد. در نخستین ماه های که به اسکندرون مقر گردیده بود، مریض شد و به هدف تبدیلی هوا به ارزروم سفر کرد. در جریان سفر به ارزروم، کنفرانسی را در مورد حضرت مولانا حلال الدین محمد بلخری برگزار کرد و در جریان ایام ماه رمضان 1963 متداوماً در ارزوم وعظ نمود.\n1963 در اوکتوبر 1963 ترخیص خویش را از اسکندرون دریاف کرد. بعد از اتمام وظیفۀ عسکری، به ارزروم برگشت و مدتی در آنجا باقی ماند.\n1964 در ارزروم به وعظ و تبلیغ پرداخت. به اسم «ملای ادرنه ای» مشهور بود. در بهار 1964 دوباره به ادرنه برگشت کرد و به تاریخ 4 جولای 1964 در «کی یک» به حیث استاد کورس قرآن کریم احراز وظیفه نمود. در عین حال، در مسجد دارالحدیث، مسجد اسکی جامع ادرنه و چندین مسجد دیگر خطابه ایراد می کرد.\n1965 خطابه ای که به مناسبت عید سعید فطر در مسجد اسکی جامع ادرنه ایراد فرموده بود، مورد بهانه قرار گرفت و به تاریخ 3 فبروری 1965 به محکمه جلب شد. به تاریخ 5 می اجازه نامۀ خطابت اش به حالت تعلیق درآمد. بنا به بعضی مشکلات، به تاریخ 23 جولای 1956 دوباره در «کرک لاره لی» به عنوان خطیب مقرر گردید.\n1966 بعد از اینکه مدت 8 ماه در «کرک لاره لی» انجام وظیفه کرد، به تاریخ 11 مارچ 1966 در ازمیر به حیث خطیب مقرر گردید. در آنجا سمت مدیریت کورس قرآنکریم کاستانه پازری را به عهده داشت و در عین حال در مسجد کاستانه پاززی تبلیغ می کرد. برعلاوه، به ولایات و ولسوالی های همجوار ازمیر سفر می کرد و به عنوان مبلغ سیار خطابه های ایراد می فرمود و الی اخطاریۀ 21 مارچ 1971 به وعظ و تبلیغ ادامه داد.\nدر ماه اپریل سال 1966 مقاله اش نشر شد. پس از اینکه استاد گولن به عنوان مدیر کورس کاستانه پازاری مقرر گردید، چهار مقاله اش در مجلۀ «غربت» که از طرف شاگردانش مثل عبدالله آیماز و فهمی کورو در هر سه ماه ترتیب و نشر می شد، منتشر گردید.\n1968 به تاریخ 18 فبروری 1968 از طرف ریاست امور دینی جمهوری ترکیه به حیث استاد رهنما به سفر حج رفت.\n1969 در این سال انجمن های مانند «انجمن بیداری» و «آیدینلر» تأسیس گردید. این انجمن ها به هدف برگزاری مجالس و صحبت های دینی در قهوه خانه ایجاد شده بود. بدین ترتیب استاد گولن ساحۀ فعالیت خویش را توسعه بخشید و صحبت های دینی را از محوطه مساجد بیرون کرد و حتی وارد مجالس قهوه خانه ها نیز گردانید. کنفرانس ها، مجالس و صحبت های دینی را در والایات و ولسوالی های همجوار ازمیر برگزار کرد.\n1970 در اواخر سال تعلیمی 1970 از مدیریت کورس کاستانه پازاری کناره گرفت و لیلیه ای را در «گوزلیالی» بنا کرد و به تعلیم و تربیت شاگردان ادامه داد.\n1971 با تطبیق اخطاریۀ 21 مارچ 1971، استاد گولن در 2 می 1971 توقیف گردید و الی 9 نومبر 1971 مدت 6 ماه تحت توقیف بود. بعد از رهایی، در 11 نومبر 1971 طی عریضه ای دوباره درخواست احراز وظیفه نمود. در این جریان پروسۀ محاکمه ایشان نیز ادامه داشت.\nاستاد قبل از اینکه توقیف گردد، خطیب برحال بود و رسماً از طرف ریاست امور دینی جمهوری ترکیه به این سمت گماشته شده بود. بنابرآن، بعد از رهایی استاد گولن از توقیف، ادارۀ متذکره معاش تمامی ایامی را که استاد در توقیف سپری کرده بود، برایش پرداخت کرد. استاد گولن با قسمتی از این معاش تعدادی از کتب را خریداری کرد و قسمت دیگر آن را صرف حوایج شاگردانش نمود.\nطی جوابیۀ عریضه مؤرخۀ 11 نومبر، به تاریخ 6 دسمبر 1971 وظیفه اش را دوباره احراز کرد.\n1972 به تاریخ 17 جنوری 1972 از طریق ادارۀ فتوا، نامۀ دوم را دریافت کرد. در نامه چنین تذکر یافته بود:\n«طبق مکتوب شماره 04631 مؤرخۀ 6 دسمبر 1971 ریاست امور دینی، احراز وظیفه کرده اید اما به اساس امر شفاهی مقام ولایت، از تاریخ 15 جنوری 1972 الی امر ثانی از وعظ و خطابت ممنوع می باشید. موضوع جهت آگاهی برای تان تقدیم است.»\nبه تاریخ 23 فبروری 1972 در ولسوالی بالکسیر ولایت ادرمیت به حیث خطیب مقرر گردید. مدت 28 ماه در ادرمیت انجام وظیفه کرد. در همین جریان، فیصلۀ محکمه که به دنبال اخطاریۀ 12 مارچ 1971 کار تحقیق آن آغاز گردیده بود، در 20 سپتمبر 1972 اعلان گردید.\nاستاد گولن از تابستان سال 1972 الی 1974 مدت سه سال در ادرمیت کمپ ها و پروگرام های تابستانی را جهت آگاهی و تربیت روحی شاگردانش برگزار کرد.\nمحور بحث خطابه های سال های 1972 الی 1974 استاد را موضوعات عبادات، نماز و قرآن کریم تشکیل می داد.\n1972 و انجمن آکیزیلی: انجمن آکیزیلی، از طرف نفی آکیزیلی و همسرش پمبه زهرا آکیزیلی در25 فبروری 1972 تحت عنوان «کانون تعلمیات متوسطه و عالی آکیزیلی» طی سندی که در دفتر ثبت و تهیۀ اسناد رسمی «کارشیاک» ترتیب یافت، تأسیس گردید. آقای آکیزیلی و همسرش ملکیت شخصی شان را همراه با ساختمان دو طبقه ای آن به این کانون وقف کردند. تأسیس انجمن متذکره در شمارۀ 14306 مؤرخۀ 14 سپتمبر 1972 در جریدۀ رسمی جمهوری ترکیه تسجیل یافت و منتشر گردید.\n1973 استاد گولن در نومبر 1973 برای بار دوم به زیارت حج سفر کرد. در دین سفر به وکالت دوست نزدیک ا ش (ناجی شنچه کی جیر) به حج رفته بود.\n1974 در 18 می 1974 قانون عفو نافذ گردید. جزای «ممنوعیت وظیفوی» که به تاریخ 20 سپتمبر 1972 از طرف محکمه در مورد استاد صدور یافته بود، لغو شد.\nدر 29 جون 1974 از شهر ادرمیت تبدیل شده و در شهر مانیسا به حیث خطیب مقرر گردید. مدت دو سال و سه ماه در مانیسا انجام وظیفه کرد.\nدر 20 سپتمبر 1974 مطابق سوم رمضان در شب جمعه پدرش جناب رامز افندی وفات کرد.\nمحور بحث خطابه های استاد را طی سال های 1975 – 1976 موضوعات توحید، سلسلۀ نبوت، قرآن و علم، ارشاد و تبلیغ تشکیل می دهد.\n1975 در سال 1975 سلسلۀ کنفرانس های را پیرامون موضوعات قرآن و علم، داروینیزیم، نسل طلایی، عدالت اجتماعی و نبوت برگزار کرد. در سال 1976 دایرۀ این سلسله کنفرانس ها توسعۀ یافت و به اضافۀ ازمیز، در شهر های انقره، چورم، مالاتیا، دیاربکر، قونیه، انتالیا و آیدین نیز کنفرانس های برگزار شد.\n1976 در 28 سپتمبر 1976 از مانیسا تبدیل شد و به سمت خطیب در محلۀ بورنوای شهر ازمیر مقرر گردید. الی تاریخ 5 سپتمبر 1980 این وظیفه اش را ادامه داد.\nمحور بحث موعظه های استاد را طی سال های 1976 الی 1980 در بورنوا بین، موضوعاتی چون زن در آئینه قرآن، عبادت، حشر، تقدیر، نماز، حج، ذکات، روزه، مؤیدات، مسؤلیت، ملک-جن-روح، تربیت اطفال و خانواده، ساختار اجتماعی و اقتصادی، جزا و مکافات، اخلاق، پرسش ها و پاسخ ها تشکیل می داد.\nدر 8 سپتمبر 1976 انجمن معلمان ترکیه (TÖV) ایجاد گردید و هدفش این بود که تمامی معلمانی را که در مناطق مختلف ترکیه مشغول تربیت و آموزش شاگردان بودند در تحت یک سقف با هم یکجا سازد.\n1977 استاد گولن در 26 اگست 1977 برای نخستین در استانبول (مسجد ینی جامع) خطابه ایراد و خطابۀ دومی اش هم در 9 سپتمبر در مسجد سلطان احمد.\nدر دسمبر 1977 در چوکات یک ماموریت رسمی به آلمان سفر کرد و در بعضی شهر های آلمان مثل هامبورگ و برلین کنفرانس های را تدویر نمود.\n1979 در اول فبروری 1979 مجلۀ سزینتی (تراوش) آغاز به نشر کرد و استاد گولن سرمقاله های این مجله را می نگاشت.\nدر سال 1979 اتحادیۀ داکتران ترکیه (TÜTAV) به منظور ارایه خدمات در داخل و خارج ترکیه، از طرف داکتر محمود آکدوآن و دوست هایش ایجاد گردید که امروزه در قالب گروپ شفاخانه های شفا فعالیت می نماید.\n1980 قبل از کودتای 12 سپتمبر 1980، استاد آخرین با در 5 سپتمبر خطابه ای را ایراد کرد و در همین زمان به خطابت و وعظ خاتمه داد. به تاریخ 10 سپتمبر 1980 طی نامه ای به مدت 20 روز از خطابت و خطابت منع گردید. سپس این مدت به 45 روز دیگر نیز تمدید شد. هر چند به تاریخ 25 نومبر 1980 در چنک قلعه به عنوان خطیب مقر گردید اما بنا به شرایط ناگوار، مریضی ای عاید حالش گردید و به تاریخ 20 مارچ 1981 از سمت امامت و خطابت استعفا داد.\nدر عریضۀ استعفایه اش نکات ذیل تذکر یافته بود: «بنا به مریضی که عاید حالم می باشد، نمی توانم به وظیفه ام را ادامه دهم. لذا معاش بدون کار و زحمت بنده را روحاً ناراحت می سازد، بناءً از مقام محترم خواهشمندم استعفای بنده را قبول فرمایید.»\nبه سبب کودتای نظامی 1980 و تدابیر شدید حکومت نظامی ممکن نبود به وعظ و خطابت ادامه دهد، لذا به اناطولیه سفر کرد و از جاهای مختلفی دیدار نمود.\n1981 در جنوری 1981، اسمش شامل لستی گردید که از طرف ادارۀ حکومت نظامی تحت پیگرد و تعقیب قرار داشتند و تصاویرش در کنار تصاویر انارشیست ها در مکان های عامه مانند بس استیشن ها به نصب گردید.\nدر سال 1981 «انجمن تعلیمات متوسطه و عالی آکیکا» تحت ریاست جمال الدین گورلک تأسیس گردید. این انجمن طی قرار نمبر 1980/345:980/647 مؤرخۀ 24. 11. 1980 محکمۀ حقوقی ازمیر ثبت سجل گردید.\n1983 در 12 فبروری 1983 خانه اش در شهر ازمیر بطور ناگهانی از طرف نیروهای حکومتی بازرسی شد. هدف از این بازرسی دستگری مادرش بود. اما از اینکه مادرش در همان لحظه در خانه حضور نداشت، نتوانستند او را دستگیر کنند.\nدر 19 دسمبر 1983 اولین کتابش تحت عنوان «پرسش های شگفت انگیز عصر» به چاپ رسید.\n1985 در7 مارچ 1985، کتاب دیگرش تحت عنوان «موازین و یا چراغ های راه» به نشر رسید. متن کتاب متذکره در مجلۀ تراوش (سزینتی) در بخش «سخنان وجیز» به نشر می رسید.\nدر 22 سیپتمبر 1985، منزل استاد گولن واقع در محلۀ التونیزادۀ شهر استانبول، از طرف نیروهای حکومتی تلاشی گردید اما بعد از 3 – 4 ساعت بازرسی مؤفق به دستگیری او نشدند.\n1986 استاد گولن که آخرین بار به تاریخ 5 سپتمبر 1980 در بورنوای شهر ازمیر خطابه ایراد کرده بود، بعد از شش سال وقفه اولین بار در 6 اپریل 1986 در محفل افتتاحیۀ مسجد چاملیجۀ در شهر استانبول به منبر بالا شد و خطابه ایراد کرد. این خطابه اش مصادف بود با شب معراج و استاد در آن پیرامون «اهمیت معراج از دیدگاه مسلمانان» بحث نموده بود.\nدر 25 جولای 1986 برای سومین بار به حج سفر کرد.\nهنگامی استاد محمد فتح الله گولن در حج بود، به تاریخ 8 اگست 1986 از طرف نیروی های حکومتی جلب شد. استاد دوست های زیادی در مدینه منوره داشت، آنها بسیار اصرار کردند که استاد در مدینه بماند، اما پیشنهاد یکی از آنها را نپذیرفت. به ترکیه رفت تا بی گناهی خویش را ثابت سازد. بعد از رسیدن به ترکیه به قوماندانی نیروهی های شهر ازمیر رفت و اظهارات خویش را بیان کرد. از طرف سارنوال مورد تحقیق قرار گرفت و در نتیجه بی گناه ثابت شد و امر توقیفی اش لغو گردید.\n1987 در نومبر 1987، روزنامه زمان از شهر انقره به شهر استانبول نقل مکان کرد. این روزنامه در 3 نومبر 1986 در انقره فعالیت خویش را آغاز کرده بود.\n1988 اولین شمارۀ مجلۀ امید نو در جولای 1988 منتشر گردید. این مجله هر سه ماه بعد به نشر می رسید. استاد گولن سر مقاله های مجلۀ متذکره را می نوشت. «در اقلیم متواضع امید نو» عنوان اولین عنوان اولین سرمقالۀ ای بود که استاد برای مجلۀ امید نو نگاشته بود.\n1989 سه سال بعد از خطابه ای که در سال 1986 در مسجد چاملجه ایراد کرده بود، در 13 جنوری 1989 در مسجد ینی جامع اوسکودار یکبار دیگر به منبر بالا شد و بار دیگر به ایراد خطابه و وعظ آغاز کرد. در مدت یک سال «سنت پیامبر اکرم (ص) را با تمامی ابعادش» به بحث گرفت. این خطابه ها، بعداً در قالبی کتابی تحت عنوان نور جاویدان تدوین گردید و منتشر شد. در سال 1989، برعلاوۀ سلسله وعظ های که در اوسکودار ایراد می کرد، به شهر های انقره، ارزروم، ازمیر و استانبول سفر می کرد و در مساجد این شهر تبلیغ می نمود. این سلسله وعظ ها الی 16 جون 1991 ادامه داشت.\nدر 26 نومبر 1986 در خطابۀ روز یکشبنه پیرامون اوضاع آسیای میانه صحبت کرد. مشکلات و رنج های مسلمانان آسیای میانه و ظلم و ستمی را که در آذربایجان بالای آن ها جریان داشت، یادآوری کرده و مردم، صنعت کاران و تاجران ترکیه را به کمک برادران مسلمان شان در آسیای میانه دعوت نمود.\n1990 به تاریخ 11 جنوری 1990، در تشکیل هیئت 11 نفری که خالد اسندر ریاست آن را به عهده داشت، برای اولین بار به گرجستان سفر کرد و به تعقیب آن وارد آذربایجان شد.\nاستاد در 24 نومبر 1990 به اروپا سفر کرد. نخست وارد شهر امستردام هالند گردید و بعد از یک هفته از آنجا به بلژیک رفت. از لیلیۀ شاگردان که در مرکز بلژیک شهر بروکسل موقعیت داشت دیدار نمود و بعد از یک سخنرانی از آنجا به آلمان سفر کرد.\n1991 در کنفرانسی تحت نام «رسالت جهان شمولِ جاویدان» که از 19 الی 22 سپتمبر 1991 برای چهار روز به مناسبت هفتۀ میلاد خجستۀ پیامبر اسلام حضرت محمد (ص) از طرف روزنامۀ زمان در سالون ورزشی «عبدی اپیکچی» در استانبول برگزار شده بود، اشتراک نمود و خطابه ای نیز بدین مناسبت ایراد فرمود.\nروزنامۀ زمان از تاریخ 8 اوکتوبر 1991 آغاز به نشر مقالات و اشعار استاد گولن کرد. این روزنامه مقالات استاد را در بخش جداگانه ای تحت عنوان «اکادمی» هفتۀ یکبار نشر می شد. ، در سال 1996 از مجموعِ مقالاتی که تحت عنوان متذکره در روزنامۀ زمان نشر می شد دو کتاب استاد گولن به نام های «از فصلی به فصل دیگر» و «منشور» ترتیب یافت. روزنامۀ زمان الی اکنون هم مقالات استاد را نشر می کند. از سال 2006 بدین سو عنوان ستونی که مقالات استاد در آن منتشر می شود از «اکادمی» به «از فراز منبر» تغیر نام کرد و نوشته های استاد از تاریخ متذکره الی اکنون تحت همین عنوان منتشر می گردد.\n1992 در سال 1992 لطیف اردوآن مصاحبه ای ویژه را با استاد انجام داد. این مصاحبه زندگی استاد را به معرفی می گیرد. مصاحبۀ متذکره تحت عنوان «دنیای کوچکم» از تاریخ 2 مارچ 1992 الی 4 اپریل طی مدت 32 روز در روزنامۀ زمان نشر می شد و بعد از آوردن یک سلسله اصلاحات و اضافات در نومبر 1995 در قالب کتابی تحت همین نام به چاپ رسید. این کتاب تا کنون 47 بار به چاپ رسیده است.\nدر 2 اپریل 1992 برای اولین بار به امریکا سفر کرد و مدت 35 روز درین کشور اقامت گزید. از 25 ایالت دیدار کرد. با ترکان مقیم در امریکا و شاگردانی که در آنجا مشغول فراگیری تعلیم بودند ملاقات نمود. سپس برای مدت یک روز به کانادا سفر کرد و بعضی مکان های مهم را در این کشور زیارت نمود.\nدر جریانی که استاد در امریکا به سر می برد، آقای تورگوت اوزل رئیس جمهور همان وقت ترکیه نیز برای تداوی به امریکا سفر کرده بود. استاد گولن در 2 می 1992 در شفاخانه به زیارت ایشان رفت.\nسپس به آسترالیا سفر کرد و مدت ده روز در آن کشور اقامت نمود. استاد گولن در این جریان، در مساجد سدنی و ملبورن آسترالیا خطابه های ایراد فرمود. با شاگردان و ابتاع ترکیه مقیم در آسترالیا دیدار کرد. در محفلی به مناسبت سنگ تهداب لیلیۀ شاگردان اشتراک کرد. در برگشت، نخست به بلژیک آمد و سپس وارد ترکیه گردید. این سفر استاد تقریباً مدت 50 روز طول کشید و استاد گولن در اواخر می 1992 عازم ازمیر گردید.\n1993 در اول جنوری 1993، اولین شمارۀ مجلۀ علمی، فرهنگیِ فونتین The Fountain (آبشار) از چاپ برآمد. این مجله، در هر سه ماه یکبار چاپ می شد. ترجمۀ انگلیسی مقالات استاد به عنوان سرمقاله در این مجله استفاده می شود همچنان اشعار و نوشته های استاد نیز در این مجله منتشر می شود.\nدر 17 اپریل 1993، تورگوت اوزل ششمین رئیس جمهور ترکیه، در محلۀ چانکایا مریض گردید و به شفاخانه پوهنتون حاجت تپه منتقل شد. اما از اثر حملۀ ناگهانی قلبی نجات نیافت و در انقره وفات کرد. در 22 اپریل 1993 پس از ادای نماز جنازه اش در مجسد فاتح، در مکان مخصوصی در توپ کاپی که برایش تخصیص داده شده بود، به خاک سپرده شد. مقامات عالی رتبه ترکیه در مراسم تشیع جنازۀ رئیس جمهور اشتراک داشتند، استاد گولن نیز در کنار مقامات عالی رتبه در این مراسم حضور داشت.\nدر 28 جون 1993، مادرش خانم رفیعه گولن در شهر ازمیر وفات کرد. نماز جنازه مرحومی به تاریخ 30 جون 1993 در مجسد فاکولتۀ شرعیات پوهنتون دوکوز ایلول (9 سپتمبر) به امامت شخص خود استاد گولن ادا گردید.\n1994 در 29 جون 1994 در محفل افتتاحیۀ اتحادیۀ نویسندگان و ژورنالستان ترکیه در هوتل «دیده من» که تعداد زیادی از روزنامه نگاران، نویسندگان، هنرمندان، دانشمندان، سیاستمداران، صنعت کاران و اشخاص سرشناس ترکیه تشریف آورده بودند، اشتراک کرد و خطابه اش را تحت عنوان « برگشت از دموکراسی ممکن نیست» ایراد فرمود. این سخنرانی استاد گولن، بازتاب گسترده ای در رسانه ها داشت.\nدر 30 نومبر 1994 در مقر دفتر صدارت با صدر اعظم آن وقت ترکیه آقای تانسو چیلر ملاقات کرد. این ملاقات پیرامون قانون مبارزه علیه تروریزیم که در پارلمان تحت بحث و مشاجره قرار داشت صورت گرفت. هدف صدر اعظم از این دیدار، گرد آوری دیدگاه های متفاوت در خصوص این قانون بود.\n1995 در سال 1995، نوریه آکمن خبرنگار روزنامۀ صباح و ارتغرل اوزکک خبرنگار روزنامۀ حریت، مصاحبۀ های اختصاصی ای را با استاد گولن انجام دادند. محور بحث این مصاحبه ها را اوضاع آن زمان ترکیه، ملاقات استاد گولن با صدر اعظم، اسلام، سیاست، زن و معارف تشکیل می داد.\nاستاد گولن در 20 مارچ 1995، بولنت آجه ویت رئیس عمومی حزب دموکرات ترکیه (DSP) را در خانه اش در شهر انقره زیارت کرد. ملاقات دوم اش با او به تاریخ 23 مارچ 1997 در تلویزیون سمان یولو در استانبول و ملاقت سوم اش هم در 4 فبروری 1998 قبل از سفر به واتیکان در شهر استانبول صورت گرفت. موضوع بحث این ملاقات ها را بیشتر از مسایل سیاسی، مباحث تصوفی و فلسفی تشکیل می داد.\nدر 10 می 1995 با حکمت چتین رئیس عمومی حزب جمهوری خلق ترکیه (CHP) و در 15 جون 1995 با مسعود یلماز رئیس عمومی حزب وطن ترکیه (ANAP) دیدار کرد.\nدر 20 می 1995، طی محفلی که از طرف «كانون فرهنگی ترك ها» (Türk Ocakları Vakfı) برگزار شده بود، «جايزۀ خدمات دنیای ترک» برای استاد محمد فتح الله گولن تفویض گردید. زیرا، به اساس تشویق و کوشش های استاد گرامی، چند باب مکتب و نهاد تعلیمی در ممالک ترک نژاد تأسیس گردیده بود.\nاستاد محمد فتح الله گولن با صدر اعظم تانسو چيلر برای بار دوم در 9 جون 1995 ملاقات کرد. چيلر در محفل فراغت شاگردان ليسۀ خصوصي يامانلر شركت كرده بود. بعد از ختم محفل، استاد گولن و صدر اعظم چیلر مدت 45 دقيقه باهم ملاقات كردند.\nاستاد گولن، در 2 جولاي 1995 جهت تماشاي شش صد و سی و چهارمین دور مسابقات تاریخی پهلوانی كركپنار به ولایت ادرنه سفر کرد. استاد مورد استقبال گرم مردم ادرنه قرار گرفت. سپس، پهلوان‌هاي را كه درجه کسب کرده بودند، تبریکی داد.\nاستاد محمد فتح الله گولن در 3 جولاي 1995 برای اولین بار روی صفحه تلویزیون (شکبۀ رادیو تلوزیون ترکیه یا TRT) ظاهر گردید و در مورد دیدگاه هایش معلومات داد. رحا مختار گردانندۀ برنامۀ خط آتش در شبکۀ TRT، استاد گولن را در یکی از استدیوهای این شبکه در استانبول دعوت کرده بود. جناب استاد از طریق این برنامه به سوالات آقای رحا مختار پاسخ گفت.\nدر 25 جولاي 1995 برای استاد محمد فتح الله گولن از طرف انجمن سربازان قواي مسلح تركيه تشكرنامه ای اهدا گردید. این تشکر نامه جهت سپاس گذاری از اهدای 50 ملیون لیره ای بود که استاد گولن به انجمن فوق الذکر بخشش کرده بود. استاد در همان زمان، علیه چتین کایا روزنامه نگارِ روزنامه جمهوریت، دعوی اعاده حیثیت را در محکمه به راه انداخته بود. در نتیجۀ این دعوی، چتین کایا مجبور گردید 50 ملیون لیره به عنوان غرامت برای استاد گولن بپردازد. استاد گولن این 50 ملیون لیره را به انجمن فوق الذکر بخشش کرد.\nايوب جان گزارشگر روزنامه زمان، طویل ترین و جامع ترین مصاحبه را با ا ستاد گولن انجام داد. اين مصاحبه تحت عنوان «سياحت به سوي افق» از 13 اگست الی 23 اگست 1995 در 13 بخش در روزنامۀ زمان منتشر گردید. استاد محمد فتح الله گولن در اين مصاحبه در مورد زندگي و اهداف اش، دين، تصوف، تعصب مذهبي، فلسفه، ادبيات، سياست، و گشايش مكاتب در آسیای ميانه و يك سلسله مسايل ديگر معلومات ارايه فرمود.\nاستاد محمد فتح الله گولن، شام سه شنبه 15 اگست 1995 در عقد نکاح حاكان شكور عضو تیم فوتبال گالاتا سراي اشتراك كرد و در آن شاهد نکاح بود.\nسلسله مصاحبه های استاد با روزنامۀ جمهوریت در سال 1995 ادامه داشت. محور بحث این سلسله مصاحبه را موضوعاتی چون جمهوريت، جدايي دين از سياست، شريعت، تعليم و تربيه، دموكراسي، حقوق زن و بعضی مباحث دیگر تشکیل می داد. نشر این سلسله مصاحبه ها به تاریخ 20 اگست 1995 آغاز گردید.\nدر 19 سپتمبر 1995، اتحادیۀ نويسندگان و ژورنالستان مسابقه ای را به منظور گردآوری کمک برای اطفال بوسنیا تحت شعار «همه چيز فدای اطفال بوسنیا» برگزار کرد. با پولی که از درک نمایش این مسابقه بدست آمد، برای اطفال بوسنیا ساختمان یک باب مکتب اعمار گردید. این مسابقه را استاد محمد فتح الله گولن و مارادونا با اتفاق هم تماشا كردند.\nاستاد گولن در سال های 1995 یک سلسله ملاقات ها و صحبت های را با سیاست مداران مطرح ترکیه منجمله صدر اعظم تانسو چیلر و انجام داده بود. به همین اساس در محافل سیاسی از او به گرمی نام گرفته می شد. در ملاقاتی که به تاریخ 8 اوکتوبر 1995 با عده ای از خبرنگاران داشت، خاطر نشان ساخت که بعضی حلقه ها در میان نیروهای مسلح آمادگی کودتا را دارند.\nمحکمۀ مبارزه علیه جرایم سیاسی ترکیه (DGM) به تاریخ نومبر 1995 در مورد این اظهارات استاد تحقیقات را آغاز کرد. استاد اظهارات خویش را در 3 صفحه تحریر نمود و ارسال محکمه کرد. محکمۀ متذکره در 20 نومبر 1995 قرار «لغو پیگرد» را در مورد استاد صادر کرد.\nدر سال 1995، تماس های استاد محمد فتح الله گولن برعلاوه با رهبران سياسي با رسانه‌ها نيز ادامه داشت. چنانچه در 18 اوکتوبر 1995 از روزنامۀ ملیت دیدار کرد و با مسؤلین این روزنامه صحبت و گفتگو کرد. در 18 اوكتوبر 1995 با شبکۀ تلویزیونی هالندي بنام NMO مصاحبه کرد. در اين مصاحبه به سوالات مطروحه پیرامون زندگي اش، نظريات و فعاليت‌هايش، اسلام و جدائي دين از سياست پاسخ ارايه فرمود.\nدر سال‌هاي1995، 1996، 1997 و 1998 در دعوت های افطاری ماه های رمضان، که تحت نام های محافل اهدای جوایز به منظور تشویق مسامحه و همدیگر پذیری، فعالیت های در جهت «دست به دست هم براي فرداي بهتر» و مراسم عيد مباركي كه از طرف اتحاديه ژورنالستان و نويسندگان برگزار می شد، اشتراك می ورزید.\nاستاد در این سال ها، از یک طرف با بزرگان دینی و روحانیون مسلمان و از طرف دیگر در چوکات گفتتمان ها و فعالیت های بشردوستی و همدیگرپذیری با بزرگان سایر ادیان از جمله مونسنیور جورج مارویچ رئیس مجمع تشکیلات روحانیون کاتولیک های ترکیه، پیر لیگی جیلیتا سفیر کبیر واتیکان در انقره، بارت هومولوس اثقف اعظم استانبول – روم، متوفا کاراکین و جانیشین او مسروف متافیان رهبران جماعت ارمنی، اپیسکوپوس یوسف سا اسقف جماعت کاتولیک سریانی، یوسف چتین و هوریپیسکوپوس سمول آکدیمیر اسقفان سابق جماعت سریانی، پیشوایان جماعت موسوی و دیود آسیو پیشوای یهودیان استانبول دیدارها و ملاقات های را انجام می داد.\n1996 قاسم گولك رئيس اسبق حزب جمهوري خلق ترکیه (CHP) كه در ايالات متحد امريكا تحت تداوي قرار داشت و به سن 91 سالگي وفات شد، وصیت نموده بود که نماز جنازه اش به امامت استاد محمد فتح الله گولن خوانده شود. استاد گولن به تاریخ 22 جنوری 1996 در شهر انقره در مراسم تشیع جنازه قاسم گولک اشتراک کرد و نماز جنازه به امامت استاد ادا گردید.\nدر اول مارچ 1996 «سعدی مظلوم اوغلو» نواسۀ حضرت افۀ الواری در ارزروم وفات کرد. سعدی افندی یکی از استادان دورۀ کودکی استاد گولن بود. استاد گولن به محض دریافت خبر فوت سعدی افندی، به طرف ارزروم حرکت و نماز جنازۀ مرحومی در 2 مارچ 1996 به امامت استاد محمد فتح الله گولن خوانده شد. روزنامۀ زمان نیز پیام تصلیت در رابطه به وفات سعدی افندی منتشر کرد.\nاستاد محمد فتح الله گولن در 26 مارچ 1996 آقای آیدین مندرس عضو پارلمان ترکیه را که در اثر حادثۀ ترافکی فلج شده بود، در مركز طبي بايندر در اتاقش زيارت كرد. و برای بار دوم به تاریخ 1 جولای 1996 زمانی از او دیدار کرد که در شهر شيكاگوی ايالات متحد امريكا تحت معالجه قرار داشت.\nاستاد محمد فتح الله گولن و بارت هومولوس اثقف اعظم استانبول – روم که در سال های اخیر پیرامون مسامحه و همدیگر پذیری تماس های زیادی داشتند، در 4 اپریل 1996 با هم دیدار کردند و پلی از دیالوگ را میان مسلمان و غیر مسلمانان ترکیه ایجاد نمودند.\nدر 18 اپريل 1996 برای نخستین بار جوایز «تاجران و صنعتکاران سال» از طرف اتحاديه صنعتكاران و تاجران تركيه به اشخاص و نهادهاي كه مستحق آن شده بودند، طی محفلی در هوتل ديديمان در انقره اهدا گردید. استاد گولن که برنده جایزه مسامحه و همدیگر پذیری شناخته شده بود در لابه لای سخنرای اش از معماران مفکورۀ مسامحه و همدیگر پذیری چون حضرت مولانا جلال الدین محمد بلخی، یونس امره، ملا احمد یوسوی و سایر پیشقدمان این راه یاد آور شد.\nبه تاریخ 17 سپتمبر 1996 جنازۀ خانم حنیفه استا اوغلو مادرِ همسرِ «یشر توناگر خواجه افندی» در مقبرۀ توپ کاپی سرای به خاک سپرده شد. نماز جنازۀ متوفی پس از نماز ظهر به امامت استاد محمد فتح الله گولن، در محوطۀ مسجد فاتح استانبول ادا گردید. در مراسم تدفین و نماز جنازه عده کثیری از مردم اشتراک کرده بودند. متعاقباً، استاد محمد فتح الله گولن با آقای رجب طیب اردوآن شهردار شهر استانبول (صدر اعظم فعلی ترکیه) دیدار و گفتگو نمود.\nاستاد محمد فتح الله گولن در 27 سپتمبر 1996 جهت اشتراک در محفل سنگ تهداب کالج سرحات به ادرنه سفر کرد و به اتفاق آقای حسین توپ سنگ تهداب این کالج را گذاشت.\nدر 30 سپتمبر 1996 نشستی به مناسبت سومین سالگرد تأسیس اتحادیۀ نویسندگان و ژورنالستان تحت عنوان «همه دست به دست هم به سوی فرادی بهتر» برگزار گردید. تعداد زیادی از افراد سرشناس ترکیه در این کنفرانس اشتراک داشتند. استاد محمد فتح الله گولن نیز در این کنفرانس اشتراک کرد و خطابه ای نیز ایراد فرمود.\nدر 16 اوکتوبر 1996، ایوان گینوف خبرنگار روزنامۀ بلغاریاییِ «ترود» مصاحبه ای را با استاد انجام داد. استاد در این مصاحبه، به سوالات مطروحه پیرامون موضوع بالکان ها، ترکیه و دیالوگ پاسخ ارایه کرد.\nبه تعقیب رسانه های چاپی بلغارستان، خبرنگاران شبکه های تلویزیونی این کشور نیز به ترکیه آمدند و با استاد محمد فتح الله گولن مصاحبه های را با ایشان انجام دادند. روزنامۀ «24 ساعت» و روزنامۀ «ترود»، پر تیراژ ترین روزنامه های بلغارستان، به استاد لقب «معلمی بنا کنندۀ پل های دیالوگ» دادند و از او به نیکی یاد کردند. در عین حال، استاد محمد فتح الله گولن به تاریخ 3 نومبر 1996 از طریق شبکۀ تلویزیونی وارنوا به عنوان «شخصی پیشقدم در میدان معارف و فرهنگ» به مردم بلغارستان معرفی گردید.\nدر 24 اوکتوبر 1996 آسیا بانک ششمین نهاد تجاری ترکیه افتتاح گردید. در محفل افتتاحیه، استاد محمد فتح الله گولن، معاون صدر اعظم و آقای تانسو چیلر وزیر خارجه (صدر اعظم اسبق ترکیه) نیز اشتراک کرده بودند. تانسو چیلر، اظهار خوشی اش را به مناسبت افتاح این بانک چنین به زبان آورد: «برای استاد محترم محمد فتح الله گولن که وسیلۀ گشایش چنین نهادی نهایت مهم گردیده است تبریک می گویم.»\n1996 صحبتی با روزنامه نگاران: استاد محمد فتح الله گولن که در سال های اخیر جایگاه ویژه ای را در اذهان عامه کسب کرده بود، خبرنگاران متعدی همواره به ملاقاتش می آمدند. شاهین الپای یکی از خبرنگاران ترکیه، در مورد نظریات استاد این جملات را بکار برده است: «استاد محمد فتح الله گولن، در رأس یک جماعت بزرگ اسلامی قرار دارد. او مخالف استفاده از اسلام به عنوان آیدیالوژی سیاسی است و تقسم افراد جامعه ترکیه را به دو گروه دیندار و بی دین قبول ندارد.»\nدر 8 نومبر 1996، پوهنتون فاتح توسط سلیمان دمیریل رئیس جمهور همان وقت ترکیه در شهر استانبول افتتاح گردید. در محفل افتتاح این پوهنتون آلپ ارسلان ترکش، رضا آکچه لی و تعداد زیادی از سیاستمداران، دانشمندان و صنعتکاران ترکیه نیز اشتراک داشتند. استاد محمد فتح الله گولن با رئیس جمهور و مهمانان دیگر از نزدیک دیدار و گفتگو کرد. جریان افتتاح پوهنتون از تلویزیون سمان یولو به طور زنده نشر می شد.\nبه تاریخ 6 دسمبر 1996، کالج بویوک کویومجو (زرگر بزرگ) در قونیه افتتاح گردید. در این محفل استاد محمد فتح الله گولن، شهردار قونیه آقای خلیل اورن و تعداد زیادی از وکلای پارلمان اشتراک داشتند.\nدر سال 1996 این کتاب های استاد به چاپ رسیدند: اعلای کلمۀ الله و یا جهاد، عصر و نسل – 6، افکاری در حال سبز شدن، از فصلی به فصل دیگر – 3، پیغمبر (ص) به عنوان رهبر نظامی (به زبان انگلیسی)، ترجمۀ انگلیسی نور جاویدان، به سوی جنت مفقود (ترجمۀ انگلیسی) و ترجمۀ بعضی کتاب های استاد به زبان های خارجی.\n1997 محمود بیرم خواجه افندی یکی از علمای شناخته شده ترکیه، در 16 جنوری 1997 وفات کرد. نماز جنازه او در روز جمعه به تاریخ 17 جنوری 1997 در مسجد فاتح استانبول پس از نماز جمعه به امامت استاد محمد فتح الله گولن خوانده شد. محمود بیرم خواجه افندی در مقبرۀ ادرنه کاپی به خاک سپرده شد.\nنورالدین گولن کاکای استاد محمد فتح الله گولن در سال 1997 به عمر 88 سالگی وفات کرد. در نمازه جنازه مرحومی که به تاریخ 30 جنوری 1997 در مسجد ابو اسحاق به امامت استاد محمد فتح الله گولن خوانده شد، تعدادی زیادی از مردم ترکیه اشتراک کرده بودند. سپس جنازۀ نورالدین گولن به دهکدۀ آبائی شان کوروجوک منتقل گردیده و در آنجا به خاک سپرده شد.\nدر 10 فبروری 1997 استاد محمد فتح الله گولن با تعداد زیادی از تاجران و منسوبین رسانه ها به مناسب عید سعید فطر در محلۀ التونی زاده دیدار کرد. در این دیدار با تمامی مهمانی که به مناسبت عید مبارکی نزد استاد آمده بودند، تک تک صحبت نمود.\nدر 23 فبروری 1997 برای افراد و نهاد های که به جهان ترک خدمات ارزنده ای را انجام داده بودند از طرف انجمن هنرمندان و نویسندگان جوایز اهدا گردید. برای استاد گولن نیز جهت قدردانی زحماتش در راستای گشایش مکاتب در جمهوری های آسیای میانه و و سایر نقاط دنیا، مدال اهدا گردید.\nدر 13 مارچ 1997، حاجی کمال اره مز دوست دیرینۀ استاد محمد فتح الله گولن، وفات کرد. نماز جنازۀ مرحومی به تاریخ 15 مارچ 1997 به امامت استاد خوانده شد.\nاستاد محمد فتح الله گولن به تاریخ 29 مارچ 1997 مصاحبه ای را با تلویزیون سمان یولو انجام داد. در این مصاحبه پیرامون بحران سیاسی که در همان زمان دامن گیر ترکیه بود، چالش های نظام، جدایی دین از سیاست، لیسه های امام خطیب (مدارس دینی)، مسئله چادر پوشیدن دختران و کودتا های نظامی صحبت های داشت. این مصاحبه در بسیاری از رسانه های دیگر نیز منعکس گردید و بعدها در قالب کتابی به چاپ رسید.\nپیر لیگی جیلیتا سفیر کبیر واتیکان در انقره و جورج ماروویچ نماینده این کشور در استانبول، به تاریخ 14 اپریل 1997 استاد محمد فتح الله گولن را در منزلش در محلۀ التونی زادۀ استانبول ملاقات کردند.\nاستاد محمد فتح الله گولن، در 16 اپریل 1997 به شبکۀ تلویزیونی «کانال D» دعوت گردید. در این مصاحبه در مورد اوضاع سیاسی ترکیه صحبت کرد.\nدر 30 می 1997 مصاحبه ای را با مجلۀ «تایم» انجام داد و در این مصاحبه روی موضوعاتی چون روابط مسلمانان ترکیه با حزب رفا و یا دیدگاه مسلمانان ترکیه در مورد رژیم آن زمان و بعضی مسایل سیاسی و اجتماعی دیگر بحث نمود.\nدر 11 جون 1997 به ایالات متحدۀ امریکا سفر کرد و الی 30 سپتمبر در همین کشور باقی ماند. استاد محمد فتح الله گولن که بنا به مشکلات صحی چند مدتی در امریکا تحت تداوی قرار داشت، انجیوگرافی قلب را مؤفقانه سپری کرد.\nدر جریانی که استاد در امریکا بسر می برد، اوضاع سیاسی ترکیه با چالش های مواجه بود و حکومت تغیر کرد. نیوال سیوندی اولین خبرنگاری بود که در امریکا با استاد مصاحبه ای را انجام داد. این مصاحبه از 20 جولای 1997 الی 29 جولای در ده قسمت در روزنامۀ قرن جدید منتشر گردید. سپس به تاریخ 30 سپتمبر 1997 در قالب کتابی به چاپ رسید.\nیاسمین چونگر، خبرنگار روزنامۀ ملیت مصاحبه ای را با استاد انجام داد. موضوع این مصاحبه را مباحثی چون بحران سیاسی ترکیه پس از کودتای 28 فبروری، جدایی دین از سیاست، اتاترک و رابطۀ حکومت جمهوری ترکیه با شریعت اسلامی تشکیل می داد. روزنامۀ ملیت مصاحبۀ مذکور را از 30 اگست 1997 به نشر گذاشت.\nهنگامی که استاد در امریکا به سر می برد، کاردینال جان اوکونر اسقف اعظم کاتولیک های نیویارک به ملاقتش آمد. اسقف متذکره معاون دست راست پاپ جان پاول دوم و شخص با نفوذ در سازمان ملل متحد بود. استاد و کاردینال جان اوکونر در فضای گرم و صمیمی با هم صحبت و گفتگو کردند.\nبرعلاوه، لیون لیفی رهبر همان وقت اتحاد اصلاحات یهودی ها و دوست هایش و همچنان پروفیسور داکتر سیدنی گریفت رئیس بخش تحقیقات پوهنتون کاتولیک های امریکا نیز با استاد دیدار کردند.\nاستاد گولن در 30 سپتمبر 1997 از امریکا برگشت کرد و به ترکیه آمد.\nبه تاریخ 25 دسمبر 1997 در محفلی که از طرف اتحادیۀ نویسندگان و ژورنالیستان به مناسبت «اهدای جوایز ملی همدیگر پذیری» برگزار شده و رئیس جمهور سلیمان دمیریل نیز یکی از اشتراک کننده گان این محفل بود، استاد نیز اشتراک کرد.\nدر سال 1997 این آثار استاد به چاپ رسیده اند:\nمنشور – 2، اساسات عقیدۀ اسلامی (ترجمۀ انگلیسی)، مروارید های حکمت (ترجمۀ انگلیسی)\n1998 استاد محمد فتح الله گولن در 8 فبروری 1998 به واتیکان سفر کرد. در 9 فبروری ملاقاتی را تحت نام «دیالوگ میان ادیان» با پاپ جان پاول دوم رهبر کاتولیک های جهان انجام داد و در 10 فبروری به ترکیه برگشت کرد.\nدر 19 فبروری 1998 هیئت سه نفری ای از «اتحادیه کلیسا های جهان برای صلح در شرق میانه» به دیدار استاد آمد و ملاقاتی را تحت نام صلح انجام داد.\nدر 25 فبروری 1998، با «علی یاهو باکسی دارون» پیشوای راهبان قدس، در ساختمان اتحادیۀ نویسندگان و ژورنالیستان در تکسیم استانبول دیدار کرد.\nاستاد گولن به تاریخ 27 فبروری 1997 در برنامۀ «نطقۀ عطف» که بطور مستقیم از شبکۀ NTV نشر می شد، دعوت گردید. در این برنامه به سوالات مطروحه پیرامون موضوعاتی چون جدایی دین از سیاست، اسلام سیاسی، ملاقات با پاپ، جمهوریت و اتاترک پاسخ ارایه فرمود.\nبه تاریخ 7 مارچ 1998 سمپوزیمی را در مورد «دیالوگ میان فرهنگ ها» برگزار شد. در این سمپوزیم استاد محمد فتح الله گولن، بارت هومولوس اثقف اعظم استانبول – روم، یوسف چتین اسقف جماعت سریانی استانبول، خالد آخاشش سفیر واتیکان، صلاح الدین کیا مفتی استانبول و عدۀ دیگری از پیشوایان ادیان سماوی اشتراک کرده بودند.\nدر 9 مارچ 1997 هیئت سه نفری ای از «کنفرانس سران سازمان های یهودی» تحت ریاست لیون لیفی به زیارت استاد آمدند.\nدر 27 مارچ 1997 «انجمن دهۀ 2000 ترک» مدالی را برای استاد به پاس خدماتی که ایشان در راستای تعلیم و تربیه و گشایش مکاتب انجام داده بودند، اهدا کرد.\nدر اول اوکتوبر 1998 گروهی از خبرنگاران تلویزیون او آر تی روسیه مصاحبه ای را با استاد انجام دادند. استاد در این مصاحبه به سولات مطرح شده پیرامون روابط مردم ترکیه و روسیه جواب ارایه فرمود.\nدر اول اوکتوبر 1998 مجله یامور (باران) آغاز به نشر کرد. این مجله در هر سه ماه یکبار چاپ می شد. در این مجله اشعار استاد، دیدگاه ها و مقالات اش در مورد هنر و ادبیات منتشر می گردید.\nدر سال 1998 این کتاب استاد به چاپ رسید:\nدیالوگ و همدیگر پذیری\nدر محور ارشاد\nآنگاه که هیکل روح مان را بر می افرازیم – 1\nبُعد میتافزیک هستی – 1\nبُعد میتافزیک هستی – 2\nتأمّلاتی در سورۀ فاتحه\n1999 استاد محمد فتح الله گولن در 21 مارچ 1999 بنا به مشکلات صحی به ایالات متحدۀ امریکا سفر کرد و تا اکنون نیز در این کشور بسر می برد.\nدر 18 جون 1999 بخشی های از سخنرانی استاد در شبکۀ A TV ترکیه نشر شد، متقاقباً در مورد این گفته های استاد تحقیقات آغاز گردید و در 16 اوکتوبر 2000 نتیجۀ تحقیقات متذکره به محکمۀ مبارزه علیه جرایم سیاسی ترکیه (DGM) محول گردید. بعد از برگزاری 18 جلسۀ قضایی، محکمۀ متذکره فیصله اش را در مورد این قضیه به تاریخ 10 مارچ 2003 صادر نمود. در فیصلۀ محکمه چنین تذکر یافته بود: «این قضیۀ نمی تواند قبل از سپری شدن 5 سال دوباره به محکمه راجع گردد. دوسیۀ قضیۀ هذا به مثابه یک دوسیۀ مطرح ناشده بسته می گردد.»\nاستاد گولن که در جریان اقامتش در امریکا عملیات قلبی را سپری کرده است، با این وجود به نوشتن مقالات هفته وار و ماهوار ادامه می دهد.\nدر سال 1999 این آثار استاد به چاپ رسیده اند:\nمنشور – 3\nترجمۀ عربی نور جاویدان\n2000 در سال این آثار استاد به نشر رسیده اند:\nاز قرآن به ادراک - 1\nاز قرآن به ادراک – 2\nعصر و نسل- 7\nمضراب شکسته - 2\nمجموعه دعا ه\nموازین و یا چراغ های بر فراز راه\nدر سال 2001 این آثار استاد به نشر رسیده اند:\nاز فصلی به فصل دیگر 4\nتپه های زمردین قلب – 2\nاستاد گولن از زمانی که در امریکا به سر می برد، درس ها و صحبت های دینی را مانند گذشته ادامه می دهد. دروس و سخنرانی های متذکره، اولین بار در اول دسمبر 2001 تحت عنوان «کوزۀ شکسته» در صفحۀ انترنتی herkul.org منتشر گردید. سپس تحت عنوان بامتلی به شکل صوتی و تصویری نشر شد.\n خارج شدن دسته ای از مردم از شهر و دیار شان به قصد تربیت روح و تزکیۀ نفس با خواندن کتاب و شنیدن سخنرانی های دینی برای مدت یکی دو ماه که معمولاً در چمنزارها و دامنه های کوه ها انجام می یابد.\nCreated on 14 خرداد 1392 .


چهارشنبه ۱۴ مرداد ۱۳۹۴ - - ساعت ۲۰:۳۷ 2018 Mar 24\nتاریخ انتشار خبر : ۱۴ مرداد ۱۳۹۴ - ۰۸:۰۳\nدر بیانیه خانه کارگر استان قزوین به مناسبت روز خبرنگارعنوان شد؛\nدر این بیانیه‌ای خانه کارگر استان قزوین آمده است: معتقدیم خبرنگار وجدان همیشه بيدار جامعه کارگری است و به عنوان ديده بان بايستي در تلاش براي اطلاع رساني درست، دقيق و کامل حوادث و رويدادها برآيد .\nپایگاه خبری،تحلیلی ندای البرز، خانه کارگر استان قزوین به مناسبت روز خبرنگار بیانیه‌ای صادر کرد.\nخبرنگار را وجدان همیشه بیدار جامعه کارگری دانست.خبرنگاری مستندی بر حضور اندیشه انسان است تا ضرورت تحلیل پیرامون اوضاع و انتقال اطلاعات را نمایان سازد.«نون و القلم و مایسطرون» کلامی است که پروردگار متعال به حرمت قلم و ارزش والای آن قسم خورده است.هفدهم مرداد ۱۳۷۷، روزی که محمود صارمی، خبرنگار ایرانی به دست اندیشه محدود طالبان به شهدا پیوست و سال بعد به پاس قدردانی از مقام و حرفه خبرنگاری شهید صارمی، با تصمیم شورای فرهنگ عمومی کشور، هفدهم مرداد به نام«روز خبرنگار» نامگذاری شد.\nمعتقدیم خبرنگار وجدان همیشه بیدار جامعه کارگری است و به عنوان دیده بان بایستی در تلاش برای اطلاع رسانی درست، دقیق و کامل حوادث و رویدادها برآید . به حقیقت امر اطلاع رسانی که بخش مهمی از فرآیند آگاه سازی جامعه را به ویژه در بخش‌های کارگری و صنعت شامل می‌شود؛ رسالت خطیر روزنامه نگاران و خبرنگاران است و قدم نهادن و برداشتن در این وادی نیز خود رسالتی به مراتب خطیر‌تر.\nخانه کارگر استان قزوین ضمن تبریک روز خبرنگار به همه تلاشگران عرصه خبر به خصوص خبرنگاران و عکاسان ، آرزوی سلامتی و موفقیت آن‌ها را از درگاه ایزد منان خواستاریم و امید است در «دولت تدبیر و امید» دسترسی خبرنگاران به منابع خبری، آمار، کار‌شناسان، مسوولان هر سازمانی تسهیل شود. خبرنگاران، چشم بینا و زبان صادق و گویای مردم در عرصه تحولات و رخدادهاست و رسالت حرفه‌ای خود را همواره از دریچه تعهد، صداقت و امانت داری تعریف می‌کنند. همراهی جامعه رسانه‌ای کشور به‌ویژه خبرنگار دانا و توانا با تحولات علمی و رشد و توسعه حیرت انگیز فن آوری‌های ارتباطات و اطلاعات و برنامه ریزی برای جبران عقب ماندگی ها در این عرصه ضرورتی است که می تواند آنان را در مواجهه با امپراتوری رسانه‌ای غرب توانمند و آماده سازد.\nبرچسب ها : بیانیه,خانه کارگر استان قزوین,خبرنگار,وجدان بیدار