مسلسل ----آموزش نظامی - بنیادهای نظری «تروریسم»\nحسن رحیم‌پور ازغدی اردیبهشت‌ماه ۹۰ در هیئت تخصصی «مفهوم‌شناسی و مبانی نظری تروریسم» همایش بین‌المللی «ائتلاف جهانی علیه تروریسم برای صلح عادلانه» در بحثی کارشناسی به بررسی مبانی نظری تروریسم پرداخت.\nرحیم‌پور ازغدی در این سخنرانی، به بررسی مبانی نظری تروریسم پرداخته است که به نظر می‌رسد با توجه به شرایط خاص منطقه و ایجاد زمینه برای بازسازی سازمان‌های تروریستی انتشار آن خالی از لطف نباشد.\n۱. امروز، بیش از هر وقت دیگر، به تعریفی دقیق از «تروریسم» نیازمندیم؛ چون درست در لحظه‌ای که ما و شما درباره تروریسم گفت‌وگو می‌کنیم، هزاران هزار جوان مسلمان در زندان‌هایی که مستقیم یا با واسطه، متعلق به ارتش‌های اشغال‌گر آمریکا، ناتو و «صهیونیسم» است، با برچسب «تروریسم»، شکنجه می‌شوند و زنان و مردان جوان مسلمان، به دست رژیم‌های دیکتاتور، سکولار و دست‌نشانده از مراکش تا اردن، بحرین، یمن و سایر حکومت‌های دست‌نشانده، به نام «تروریست» و به جرم مبارزه با استبداد و امپریالیسم، شکنجه می‌شوند. هم‌چنین گروه‌هایی که ارتش‌های اشغال‌گر غربی در عراق، افغانستان، پاکستان، لبنان، سوریه و... سازماندهی کرده‌اند، هم‌زمان مشغول ترور مردم بی‌گناه در کوچه و خیابان هستند و این ترور‌ها را به نام «اسلام» می‌نویسند.\nمدتی پیش، وقتی رسانه‌های غربی به طور ناگهانی اعلام کردند اسامه بن‌لادن را در پاکستان کشتند، به پروژه‌ای فکر کردم که غرب از سپتامبر ۲۰۰۱ آغاز کرد و در ظرف یک دهه تا امروز، میلیون‌ها انسان را به خاک و خون کشید. در دههٔ گذشته، شاهد سناریویی تروریستی و وحشیانه علیه اسلام و مسلمین بودیم. ترور «اسلام» و ارعاب «مسلمین»، هدف پروژه ۱۱ سپتامبر تا امروز بوده است.\nبعد از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، خطر ریزش و فروپاشی رژیم‌های دیکتاتور، سکولار و دست‌نشاندهٔ غرب در جهان اسلام، از شمال آفریقا تا خلیج فارس و از شرق آسیا تا آسیای میانه به وجود آمد و احتمال برافروختن انقلاب‌های اسلامی زنجیره‌ای پدیدار شد؛ انقلاب‌هایی به نام خدا، نه با رویکرد سوسیالیستی، نه لیبرالیستی و نه ارتجاع مذهبی.\nوقتی خطر این انقلاب‌ها جدی شد، پس از فروپاشی کمونیسم، «اسلام» را به مثابه راه رهایی ملّت‌ها، رقیب و آلترناتیو اصلی غرب شناختند؛ پس باید آن را هم سرکوب و هم بدنام می‌کردند.\nدو ساختمان در نیویورک به طرز مشکوکی منفجر می‌شود. هیچ دادگاهی تشکیل نشده و هیچ سندی ارائه نمی‌دهند. هم‌چنین تا امروز، به هیچ کمیتهٔ حقیقت‌یاب مستقل و بی‌طرفی، اجازه تحقیق دربارهٔ این مسئله را نمی‌دهند. ناگهان اعلام می‌کنند عامل این انفجار‌ها، شخصی مسلمان بوده که در افغانستان مخفی شده است.\nگروهی که غرب و متحدان عرب آن، علیه ارتش شوروی در افغانستان سازماندهی و تجهیز کرده و تا چندی پیش «مسلمانانی خوب» بودند، ناگهان به «مسلمانان بد»، تبدیل می‌شوند و نمایندهٔ اصلی اسلام در سراسر جهان اعلام و معرفی می‌شوند!! آنان را نماینده و سخن‌گوی اصلی اسلام در جهان تعریف کردند و هرگز معلوم نشد که انفجارهای نیویورک چگونه انجام شد و بن‌لادن، چه وقت و چگونه کشته شد! و آیا کشته شد یا مرد و یا هیچ کدام؟ به تازگی یا چند سال پیش؟ ابتدا و انتهای پروژهٔ ۱۱ سپتامبر، کاملاً مشکوک و مبهم است. نه ابتدا و نه انتهای آن، هرگز شفاف نشده و نخواهد شد. صورت مسئله در رسانه‌های غرب و در سطح جهان، تغییر یافت؛ در ازای دو ساختمان، دو کشور اسلامی را بمباران و اشغال کردند، میلیون‌ها مسلمان را آواره کردند و صد‌ها هزار نفر را کشتند. هم‌چنین ده‌ها هزار زن و مرد مسلمان را زندانی و شکنجه کرده و به آنان تجاوز کردند. غارت منابع ملی و ساختن پایگاه‌های دائمی نظامی را در کشورهای اسلامی، تشدید کردند، بمباران‌های رسمی مردم در مرزهای افغانستان و پاکستان و عراق، همه روزه شد. انفجارهای تروریستی را علیه مردم بی‌گناه در کوچه و خیابان برای سال‌ها و سال‌ها آغاز کردند. کل صورت مسئله را به مسئلهٔ یک گروه و یک شخص تبدیل کرده و فریب رسانه‌ای بزرگ آغاز شد تا آدمیان نپرسند چه اتفاقاتی در کشورهای اسلامی می‌افتد؟\nشکنجه‌گر یا پلیس بد می‌گوید: «همهٔ مسلمانان تروریست‌اند»؛ اما پلیس خوب می‌گوید: «نه، همهٔ مسلمانان تروریست نیستند؛ ولی همهٔ تروریست‌ها مسلمان‌اند. پس بین مسلمان‌ها نیز آدم‌های خوب پیدا می‌شود». سپس معیاری برای آزمودن و تشخیص مسلمان خوب از مسلمان بد اعلام می‌کنند: ما کشور‌هایشان را اشغال کرده، به ناموسشان تجاوز می‌کنیم و منابع ملی آنان را به غارت می‌بریم. اگر تسلیم شدند، استثنائاً «مسلمان خوب» هستند؛ و اگر نه طبق قاعده، «تروریست» هستند.\nرژیم‌های دیکتاتور و سکولار وابسته به غرب در مصر، تونس، بحرین، یمن، اردن، مراکش و بعضی دیگر از کشور‌ها در آسیای میانه و خاورمیانه و شمال آفریقا، مشغول شکنجهٔ مردم و جوانان مسلمان هستند؛ اما هم‌چنان اسلام، «تروریسم» است.\nمسلمانان را از شمال آفریقا تا شرق آسیا، از آسیای میانه تا بالکان، بکشید و شکنجه و غارت کنید و در همان حال، آنان را «تروریست» بنامید تا نه تن‌ها تسلیم شوند، بلکه شرمنده نیز باشند و فکر «مقاومت» را به سر راه ندهند، حتی «حکم جهاد» را از قاموس خود، حذف کنند؛ جهادی که برای مهار خشونت، استبداد و امپریالیسم آمده است، باید فلج شود و جهاد قلابی برای مسلمان‌کشی باید احیاء گردد!!\n«بنیادگرایی» و «تروریسم» را برای شرمنده‌سازی حریفان سیاسی در سراسر جهان، به برچسب سیاسی تبدیل می‌کنند، نوعی پیش‌داوری ایدئولوژیک و تبلیغاتی برای نشنیدن استدلال و سخنان مسلمانانی که بیش از یک قرن است تحت اشغال، استعمار و استبداد‌های وابسته به غرب می‌باشند.\nاگر همین امروز، از «تروریسم»، تعریفی دقیق، کالبد‌شناسانه و مینیاتوری ارائه نکنیم، دستمان از جنبه «سیاسی»، باز است؛ اما از نظر «حقوقی»، بسته خواهد بود. اگر تروریسم را زیر میکروسکوپ بگذاریم، رسانه‌های غرب، همواره تروریسم را به گونه‌ای معنا می‌کنند که طرف مخالف آنان، در هر حال، «تروریست» از آب درآید. هدف آنان ارعاب مخالفان، سرکوب مقاومت‌ها و منفعل‌سازی و شرمنده‌کردن ملت‌هایی است که تحت اشغال قرار دارند؛ هر کس «مقاومت» کند، «تروریست» است.\nاین شیوه‌ای تروریستی در تعریف «تروریسم» است. تروریسم را چگونه تعریف کنیم که نتوانند آن را از نظر حقوقی، تفسیر به رأی کنند و بتوان آن را در هر دادگاه بی‌طرف، ردیابی، افشاگری و مجازات کرد. امروز، کدام دادگاه بی‌طرف در روابط بین‌الملل وجود دارد؟ دادگاه لاهه؟! این دادگاه فقط برای حاکمان یا دیکتاتورهایی طراحی شده که تاریخ مصرفشان برای غرب گذشته است و یا در برابر ارباب سابق، سرکشی کنند و در غیر این صورت، برای تهدیدهای جدید و مخالفان غرب به کار می‌رود. دادگاه لاهه، هنگامی «دادگاه» می‌شود که جورج بوش، تونی بلر و سران صهیونیسم را به اتهام جنایات جنگی و به دلیل قتل عام میلیون‌ها مسلمان در افغانستان، عراق، فلسطین و لبنان به محاکمه بکشاند.\nاگر تروریسم را «ارعاب و کشتار افراد بی‌گناه به روش ناجوان‌مردانه» بدانیم، تعریف ما شامل دو قید خواهد بود، خواهش می‌کنم به این دو قید، توجه کنید: «ارعاب و کشتار افراد بی‌گناه» به روش «ناجوانمردانه».\nقید اول این است که قربانیان آن با هیچ توجیه قانونی، مستحق مرگ یا وحشت نبودند و قید دوم آنکه روش ارعاب و کشتار، «ناجوانمردانه» بوده است. اگر تروریسم، این است، هر مسلمانی می‌داند که این عناوین در شریعت اسلام، همواره جزء محرمات بوده است. قتل نفس و ارعاب مردم و روش غیراخلاقی در مبارزه، سه حرام شرعی و خط قرمز در سنت اسلامی و قرآنی و در مکتب اهل‌بیت پیامبر (ص) است.\n۲. روابط کنونی حاکم بر جهان در عرصهٔ بین‌الملل، «تروریست‌پرور» است. تروریسم دولتی، شیوه اشغال‌گران است و بدین وسیله فرهنگ «ترور» را جهانی کرده‌اند. «تروریسم دولتی»، منشأ «تروریسم ضد دولتی» می‌شود. تروریسم امپریالیستی اشغال‌گرانه آمریکا، ناتو و اسرائیل در جهان، بسترسازی برای «تروریسم بین‌الملل» بوده است. قوانین بین‌الملل و قطع‌نامه‌ها و ترکیب شورای امنیت را یک طرفه، ناقص و غیرمنصفانه بسته‌اند و به همین شیوه نیز اجرا می‌کنند. توزیع قدرت در نهادهای بین‌المللی، ناعادلانه، جانب‌دارانه و تروریست‌پرور است.\nوقتی توزیع قدرت، غیرمنصفانه باشد، روش‌های مقاومت علیه «قدرت» به سوی خشونت، تمایل پیدا می‌کند و قدرت، «ضد قدرت» را می‌پروراند.\nتا وقتی آمریکا و ناتو هر زمانی و به هر سرزمینی که بخواهند هجوم می‌آورند، تا وقتی مسلمانان از چچن و کشمیر تا بالکان و بوسنی تحت ستم و تحقیراند، تا وقتی رژیم‌های وابسته به غرب، مشغول دیکتاتوری و شکنجه جوانان مسلمان هستند، نبرد و مبارزه، ادامه خواهد یافت؛ هر چند نامش را «تروریسم» بگذارید. هیچ کس به سبب یک نام، از حق خود دست نمی‌کشد. در این می‌ان، تنها تروریست‌های واقعی هستند که سوء‌استفاده می‌کنند و سوار بر موج خون و خشونت به پیش می‌روند؛ بمباران دائم مردم پاکستان و افغانستان، شکنجه نهادینه‌شده صهیونیست‌ها علیه فلسطینی‌ها، جنگ‌های تجاوزگرانهٔ شش دههٔ گذشته علیه لبنان و مصر و سوریه و اردن توسط صهیونیست‌ها و ارتش‌های غربی، اشغال و کشتار و غارت و شکنجه در عراق و افغانستان و آنچه ارتش‌های غربی در لیبی و سپس سوریه انجام می‌دهند و هم‌چنین بمب‌گذاری‌های خیابانی در عراق و پاکستان علیه مردم بی‌گناه که تا قبل از این هرگز سابقه نداشته است.\nنظام بین‌الملل و بافت شورای امنیت نیز بر بنیان ارعاب و تروریسم بنا شده است. وقتی «حقّ وتو» را به دارندگان سلاح کشتار جمعی و بمب اتم می‌دهند، همه باید بفهمیم که «فرهنگ ترور» بر جهان، حاکم است؛ یعنی هر کشوری که قدرت کشتار بیشتر دارد، در یک طرف و بقیه، همهٔ ملّت‌ها و دولت‌های جهان در طرف دیگر ترازو قرار می‌گیرند.\nمگر «فرهنگ ترور» چیست؟ توزیع قدرت جهانی، نه براساس دموکراسی جهانی، بلکه بر اساس مالکیت بمب اتم؛ این همان فرهنگ ترور است.\n۳. فرهنگ سیاسی مدرن غرب، نوعی «بنیادگرایی ماتریالیستی تروریست‌پرور» است. فرهنگ سیاسی مدرن غرب، ارزش‌های سکولار، از اساس، خشونت‌ساز است؛ و روش‌های غیراخلاقی را در سیاست، موجّه کرده است. به نقطهٔ آغاز سیاست مدرن در غرب باز گردیم، به لحظه‌ای که سیاست و قدرت، «سکولاریزه» و دنیوی شد. به کلمات امثال «ماکیاولی» و «هابز»، پدران فلسفهٔ سیاسی سکولار و مدرن، توجه کنید که چه طنین وحشیانه و خشنی دارد. یکی، از مناسبات سیاسی و انسان، «قداست‌زدایی» کرد و دیگری، انسان را ذاتاً گرگ انسان نامید. این، آغاز فرهنگ ترور در عصر مدرن و آغاز تئوریزه شدن «خشونت در سیاست» است. شعارهایی از این قبیل که «سیاست بین‌الملل، علم است و از اخلاق، جداست یا سیاست از شریعت الاهی جداست»، نطفهٔ تروریسم را بست.\n«تروریسم مدرن»، روزی متولد شد که ماکیاولی در کتاب شهریار نوشت: «طریق عمل سیاسی بیش از دو راه ندارد: یکی، رفتار منطبق با قوانین و اخلاق که ویژهٔ انسان است؛ ولی موفق و کارآمد نیست و شهریاران جهان را به هدف نمی‌رساند و دیگری، از راه اعمال زور و ترس که طریق حیوانی است؛ ولی چون شهریاران را به هدف می‌رساند، باید آن را برگزید».\nهم‌چنین او به صاحبان قدرت و رسانه در غرب آموخت که علیه تروریسم و به نفع صلح و به نفع دموکراسی و آزادی شعار دهند و در همان حال، «تروریسم» را در دنیا رایج و نیز دموکراسی‌های مردمی را سرکوب کنند.\nماکیاولی می‌گوید: «پادشاه مآل‌اندیش می‌داند که هیچ پادشاهی برای بدقولی خود ضرر نکرده است. شهریاران جهان نباید بر سر قول و عهد‌ها بمانند، بلکه باید ترس را چنان عاقلانه مستقر کرده که بتوانند ملّت‌ها را کنترل کنند. با ترس می‌توان بر بشریت حکومت کرد، نه با محبّت».\nفرهنگ «سیاست مدرن» در غرب، فرهنگ «تروریست‌پرور» است، این فرهنگ بود که بمب هسته‌ای و شیمیایی و میکروبی منفجر کرد. در جهان به اصطلاح مدرن، التهاب و بی‌ثباتی و ناامنی به‌طرز بی‌سابقه‌ای در تاریخ بشر، نهادینه شده است. هر لحظه امکان دارد بمبی در گوشه‌ای از دنیا منفجر شود یا هر شبی ممکن است هواپیما‌ها و تانک‌های اشغال‌گران وارد خانهٔ شما شوند.\nهم «قتل و ارعاب بی‌گناهان» و هم «روش‌های ناجوان‌مردانه» که دو قید «تروریسم» بوده، تحقق یافته است. به جای آنکه به دنبال جوجه‌تروریست‌ها بگردید، در پی «پدران تروریسم» باشید.\nتبعیض در مواجهه با جنبش‌های کنونی مردم مسلمان در شمال آفریقا و خاورمیانه را بنگرید. در سوریه، ناگهان غرب، طرف‌دار حقوق مردم می‌شود. در مصر، تونس، اردن، بحرین، یمن، مراکش و الجزایر، غرب در کنار حکومت‌ها و علیه مردم است، اما در لیبی، وارد عملیات نظامی می‌شود. این در حالی است که حکومت لیبی سال‌هاست که دیگر انقلابی نیست و مواضع ضد غربی ندارد. تسلیم شده و حتی حاضر شده بود که اسرائیل را به رسمیت بشناسد، ولی در بحرین و یمن، غرب به نفع حکومت و علیه مردم، به دست‌نشاندهٔ خود در رژیم آل‌سعود و رژیم بحرین، دستور جنگ و حتی اشغال نظامی می‌دهد. این تجسم ماکیاولیسم و دامن زدن به خشونت در غرب آسیای اسلامی (خاورمیانه) است.\nدر فلسفهٔ سیاسی دنیامحور و غیر‌اخلاقی «مدرن»، اصالت با جنگ است؛ زیرا جنگ آنان را به قدرت و ثروت می‌رساند. «صلح» صرفاً، فاصلهٔ بین دو جنگ است و در اساس، چیزی بیش از آتش‌بسی موقت برای تجدید قوا و سپس جنگ و اشغالی دیگر نیست. اگر یک گام به عقب باز گردیم، به بنیاد هستی‌شناختی و فلسفی ترور می‌رسیم.\n۴. «انسان‌شناسی مادی» و «هستی‌شناسی سکولار»، خشونت‌پرور و ذاتاً تروریستی است. وقتی جهان هستی، فاقد مبدأ و معاد الاهی و بی سر و ته دانسته شود، انسان، «بلاتکلیف» شده و زندگی او بی‌معنا و عبث خواهد بود. وقتی زندگی فاقد «معنویت» شود، اخلاق، عدالت و حقوق بشر صرفاً الفاظی تبلیغاتی می‌شوند؛ برخورد ابزاری با کلمات.\nدر «انسان‌شناسی سکولار»، مسئولیت الاهی و روح الاهی انسان بی‌معنا می‌شود. «اخلاق»، نسبی، شخصی و قراردادی شده و «خودمحوری»، نظریه‌پردازی و توجیه و بلکه تقدیس می‌شود. «قدرت، ثروت و لذّت»، اصالت یافته و «خدا، آخرت و عدالت» به حاشیه می‌رود. «کرامت انسان»، بازی‌چه شده و جان انسان، ارزان می‌شود. نفرت، جنگ و رقابت غیراخلاقی در شخصیت انسان‌ها و در روابط بین‌الملل، اصالت می‌یابد. خدمت به انسان‌ها، احمقانه یا ریاکارانه دانسته می‌شود. «برابری و برادری» رویا گشته و جهان، زشت و بی‌معنا می‌شود، پس چرا انسان، زیبا باشد؟\nوقتی «اصالت لذّت و منفعت»، مبنای «علوم انسانی» شده و فلسفهٔ معطوف به قدرت و ثروت، بنیاد «علوم اجتماعی» و «ایدئولوژی‌های مادی مدرن» شود، «تروریسم»، دقیقا در آن لحظه، متولد شده است.\nاما در انسان‌شناسی قرآن و اسلام چه می‌بینید؟ روح انسان، نفخهٔ رحمانی و موجودی الاهی است؛ گران‌ترین و مقدس‌ترین پدیده بر روی زمین.\nقرآن می‌فرماید: قتل یک انسان بی‌گناه، برابر با قتل هفت میلیارد انسان است. زندگی، امانت خداست و حفظ و دفاع از زندگی، «تکلیف شرعی» است. خدمت به انسان‌ها، راه نزدیکی به خداوند است. اهانت به انسان‌ها و خشونت علیه آنان، گناه کبیره و نابخشودنی است. «جهاد» در این فرهنگ، برای مهار خشونت، حذف اشغال‌گری، دفاع از حقوق مادی و معنوی انسان‌های بی‌گناه و ملّت‌های تحت ستم و اشغال است.\nاسلام از آنجا که ضد خشونت و مدافع زندگی و کرامت انسان است، جهاد و قصاص را واجب کرده زیرا «قصاص» برای دفاع از «زندگی» است. در «جهاد» نیز اخلاق جنگی و حقوق اسیران و شکست‌خوردگان را واجب و شکنجه و هتک حرمت و قتل اسیران را حرام کرد.\nخداوند برای مهار اشغال‌گری و تروریسم، «جهاد» و «قصاص» را واجب کرد. جنبش‌های پارتیزانی ضد اشغال‌گر، گروه‌های آزادی‌بخش و مبارزان علیه استعمار و استبداد، علیه ستم و تحقیر انسان، علیه پدران خشونت و در خدمت بشریت، عمل می‌کنند و مبارزهٔ آنان مقدس است زیرا آدم‌کشان و متجاوزان را مهار می‌کنند.\n«اسلام‌شناسی غربی»، اسلام‌شناسی دروغین است. اسلام را باید از متن اسلام شناخت. اسلام، هر نوع تهدید علیه جان بی‌گناهان و امنیت عمومی را مصداق «محاربه» دانسته و مستحق مجازات شدید می‌داند. اسلام، جهاد علیه اشغال‌گران را واجب و مایهٔ عزت خواند؛ ولی «جهاد» روش دارد.\nجهاد قرآنی، کشتار بی‌گناهان نیست. اسلام به دنبال پیروزی غیراخلاقی حتی بر دشمن بی‌اخلاق نیست. مبنا و هدف سیاست اسلامی، اخلاق و اخلاقی است. قرآن کریم می‌فرماید: «وَلَا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى». حتی در برابر دشمن بی‌اخلاق، شما بی‌اخلاق نباشید. دشمنان شما، معلم شما نیستند. آنان بی‌گناهان را می‌کشند ولی شما نکشید. مبادا دشمنی با آن کسان، شما را برانگیزاند تا از مرزهای عدالت، عبور کنید و حقوق دشمن و اخلاق را زیر پا بگذارید. در همهٔ لحظات شکست یا پیروزی، حقوق، اخلاق و عدالت را پاس دارید و حرمت نهید؛ این است فرمان اسلام. والسلام علیکم و رحمه‌الله و برکاته.


سایت شخصی دکتر علی ططری بررسی روابط ایران و اروپا در دوره ترکمانان آق قویونلو - سایت شخصی دکتر علی ططری\nزمان انتشار : 2016/02/28 - 11:48\nمجله: تاریخ روابط خارجی » بهار ۱۳۸۶ – شماره ۳۰ [علمی-ترویجی]\n(۲۳ صفحه – از ۱۸ تا ۴۰)\nروابط سیاسی ایران و اروپا در دورۀ قراقویونلوها به لشکرکشیهای فرمانروایان این سلسله به گرجستان محدود می شد. آنها به دلیل داشتن روابط مسالمت آمیز با عثمانی ارتباط چندانی با اروپا نداشتند، اما آق قویونلوها به ویژه در زمان اوزون حسن، به سبب توسعه طلبی عثمانی ها با آنها دشمنی داشتند. این امر، از یک سو، برای حکومتهای منطقه ای به خصوص امپراتوری طرابوزان فرصتی فراهم کرد تا با ازدواج شاهزاده خانمهای خود با امرای آق قویونلو با ایشان ارتباط برقرار کنند و از این راه در مقابل فشارهای عثمانی برای خود حامی سیاسی ـ نظامی به وجود آورند و از سوی دیگر، دولتهای اروپایی از جمله جمهوری ونیز را بر آن داشت که با فرستادن سفیر و مجهز کردن آق قویونلوها به اسلحۀ گرم، آنها را در جهت منافع سیاسی ـ اقتصادی خود علیه عثمانی به جنگ وادارند، جنگی که نتیجه ای جز شکست نظامی از عثمانی و همچنین شکست سیاسی روابط ایران و اروپا نداشت. در این مقاله، روابط آق قویونلوها با اروپا و اهداف و فرجام سیاسی ـ اقتصادی آن روابط و دستاوردهای مثبت و منفی آن بررسی شده است.\nکلید واژه: آق قویونلو، اوزون حسن، عثمانی، طرابوزان، جمهوری ونیز، آناتولی.\nروابط ایران و اروپا به ویژه پس از حملۀ مغول به ایران همواره از مسائل مهم و مورد توجه بوده است؛ بنابراین، پژوهش حاضر به بررسی روابط ایران و غرب در دورۀ حکومت ترکمانان آق قویونلو پرداخته است. در بررسی روابط ترکمانان با دولتهای اروپایی، باید به نقش عثمانی و تأثیر آن بر معادلات منطقه ای و بین منطقه ای توجه خاصی داشت؛ زیرا محرک و دلیل اصلی و واقعی این روابط، ترکان عثمانی بوده اند و اگر کشورگشایی ها و زیاده خواهی های اوزون حسن آق قویونلو را در آناتولی مزید بر علت بدانیم، متوجه می شویم که عثمانی، کلید رمز گشای روابط پیچیدۀ اروپا و ترکمانان است.\nظهور چهره ای بارز به نام سلطان محمد دوم (فاتح) در پهنۀ سیاست بین الملل که از یک سو، رقیب قدرتمند ترکمانان (آق قویونلوها) در منطقه بود و از سوی دیگر، به دلیل سیاست توسعه طلبانه اش به سمت غرب، دشمن سرسختی برای کشورهای اروپایی به شمار می رفت، سبب شد که حکام قدرتمندی چون اوزون حسن به درستی دریابند که مقابله با چنین مشکلی مستلزم پذیرش درخواست برقراری ارتباط و در نهایت اتحاد با دولتهای اروپایی و حاکمان منطقه به ویژه امپراتوری طرابوزان است؛ زیرا بیم آن می رفت که دشمن مشترک، هر یک از آنها را به ضعف و زوال دچار کند؛ پس، هدف مشترک یعنی تضعیف و یا حتی براندازی عثمانی مهم ترین و اصلی ترین دلیل ایجاد روابط میان ترکمانان (به ویژه اق قویونلوها) و اروپا بود. اهمیت موضوع زمانی آشکار شد که سلطان محمد دوم، قسطنطنیه را از دست اروپا گرفت، دنیای مسیحیت نیز در صدد جبران این شکست برآمد، اما پایداری عثمانی ها در نگهداری از قسطنطنیه سبب شد که این امر به آرزویی دست نیافتنی برای اروپاییان تبدیل شود.\nتسلط ترکان عثمانی بر آبراههای بسفر و داردانل و مچنین راههای تجاری شرق به غرب سبب شد که اروپاییان بیش از پیش موقعیت خود را در خطر ببینند. بروز این مشکلات، دولتهای اوپایی را بر آن داشت تا با ایجاد ارتباط با متحدی قدرتمند در دنیای شرق، علیه عثمانی وارد عمل شوند؛ پس ترکمانان آق قویونلو، بهترین گزینۀ انتخابی بودند. عظمت و شهرت اوزون حسن پس از زوال تیموریان و قراقویونلوها و ازدواج وی با شاهزادۀ طرابوزانی، دسپینا خاتون، همچنین دشمنی و رقابتش با عثمانی ها کافی بود تا نظر دولتهای اروپایی را به سمت او جلب کند.\nدر اروپا هنوز خبری از استعمارگران اسپانیایی، پرتغالی و انگلیسی نبود، اما متقدمین آنها یعنی دولت ـ شهرهای کوچکی که هدفشان به دست آوردن سود بیشتر از تجارت و داد و ستد کالا میان شرق و غرب بود و فکر تصرف منابع شرق را در سر می پروراند، در جای جای این قاره حضور فعال داشتند. آنان در کنار تجارت، به تبلیغ دین مسیح (ع) نیز توجه داشتند و اغلب، مبلغان و کشیشان مذهبی را با خود می بردند؛ کاری که بی گمان زمینه ساز تسلط اقتصادی بر مناطق مورد نظرشان بود. البته، آزادسازی مزار مقدس و تسلط بر سرزمین مصر و شاهراههای اقتصادی منطقه نیز از دیگر اهداف آنها در برقراری روابط سیاسی ـ اقتصادی با شرق بود.\nبا توجه به این نکته که دورۀ حکومت ترکمانان آق قویونلو هنوز دوره ای ناشناخته است و مطالعات و تحقیقات صورت گرفته کامل و کافی نیست و همۀ زوایای تاریخی این دوره بررسی نشده است، در این پژوهش به بررسی روابط آق قویونلوها می پردازیم.\nروابط خارجی ایران و اروپا در دورۀ آق قویونلو\nالف ـ روابط آق قویونلوها با امپراتوری طرابوزان:\nبحث از روابط آق قویونلوها با امپراتوری طرابوزان به جز از نظر بررسی روابط آن دو با یکدیگر از آن جهت که مدخلی است بر جستجوی دلائل اصلی و زمینه های ارتباط آق قویونلوها با اروپاییان از اهمیت ویژه ای برخوردار است، به همین سبب در این قسمت به بررسی روابط آق قویونلوها با امپراتوری طرابوزان پرداخته شده است.\nپیشینۀ روابط آق قویونلوها با امپراتوری طرابوزان قدمتی بیش از دورۀ حکومت اوزون حسن دارد، روملو در این باره می نویسد:\n«در آغاز قرن پانزدهم میلادی / قرن نهم هجری قمری میان طرابوزان و آق قویونلوها روابط نزدیکی برقرار بود، تا آنجا که در سال ۱۴۲۰م. / ۸۲۳ ه.ق هر دو دولت به اتفاق به محاصرۀ ارزنجان پرداختند که در آن واقعه امپراتوری طرابوزان منجنیق، توپ و مواد انفجاری را در اختیار آق قویونلوها گذارده بود.» (همو، ۱۳۴۷، ص ۳۰۹).\nاین اتحاد سیاسی بر پایۀ خویشاوندی نزدیکی استوار بود که از طریق ازدواج پدربزرگ اوزون حسن یعنی زالوی سیاه با دختر الکسیس چهارم به وجود آمده بود (هینتس، ۱۳۶۲، ص ۴۰ ـ ۴۱)، اما در دورۀ اوزون حسن اوضاع قدری متفاوت بود؛ هر روز بر تهدید عثمانی علیه طرابوزان افزوده می شد و لازم بود که این امپراتوری متحدی قدرتمند در منطقه داشته باشد؛ البته نباید فراموش کرد که:\n«روابط آق قویونلوها با طرابوزان تابعی از تحولات منطقه ای بود. به عبارت دیگر، به تناسب افزایش تهدیدات خارجی علیه طرابوزان با قدرت گیری آق قویونلوها این روابط توسعه می یافت. هر چند روابط با آق قویونلوها تا زمان روی کار آمدن اوزون حسن، دوستانه و توأم با حسن نیت بود، سقوط قسطنطنیه، تکیه گاه مهم منطقه ای طرابوزان و از شرکای تجاری آنان به دست سلطان محمد فاتح و حساسیت موقعیت امپراتوری، مناسبات آن دو را وارد مرحلۀ جدیدی کرد و ازدواج سیاسی اوزون حسن با دسپینا خاتون تأکیدی بر همکاری های سیاسی ـ نظامی آن دو بود.» (حسن زاده، ۱۳۷۹، ص ۱۴۷).\nاز دیگر مواردی که سبب اتحاد طرابوزان با اوزون حسن شد، کوشش اروپاییان برای تحریک و تشویق آن دو در ایجاد این اتحاد بود. آنها می خ.استند که جبهۀ ضد عثمانی را متحدتر و منسجم تر از قبل تشکیل دهند و از موجودیت آخرین حکومت مسیحی شرق یعنی امپراتوری طرابوزان به نفع خود دفاع کنند. مسامحۀ مذهبی اوزون حسن در این امر کمک شایانی به اروپاییان کرد. در این اتحادیه چند هدف مجزا دنبال می شد؛ بدین صورت که امپراتوری طرابوزان با اتحاد با ترکمانان می کوشید از موجودیت کشورش دفاع کند و عثمانی را از خاک خود بیرون براند، از سوی دیگر، دولتهای اروپایی همچون ونیز، در قالب سیاستهای مذهبی، خواستار منافع اقتصادی خود بودند.\nکالویوانیس چهارم، امپراتور طرابوزان، در اواخر سال ۸۶۲ ق / ۱۴۵۷ م. برای تحقق این اهداف، سفیری به دربار آمد فرستاد. هنگامی که این سفیر پیشنهاد اتحاد علیه عثمانی را مطرح کرد، اوزون حسن نیز خواستار ازدواج با دختر امپراتور شد و در مقابل متعهد شد که با جان و مال خد از امپراتوری طرابوزان در برابر عثمانی حمایت کند (سفرنامه های ونیزیان در ایران، ۱۳۴۹، ۲۹۳ ـ ۲۹۴) اوزون حسن از این کار چند هدف داشت: نخست آنکه می خواست برای استوار ساختن پایه های قدرت خود در برابر حریف نیرومندی چون سلطان محمد فاتح با خاندان امپراتوری طرابوزان وصلت کند؛ دوم آنکه در کرانۀ دریای سیاه، خویشاوندی و متحدی مطمئن بیابد (طاهری، ۱۳۴۹، ص ۴۲). در مقابل، امپراتوری طرابوزان می کوشید تا با اوزون حسن پیمان دوستی ببندد و چون از طرف عثمانی احساس خطر می کرد، تنها با گذاشتن شرایطی برای این ازدواج از جمله آنکه دسپینا خاتون در دین خود (مسیحیت) باقی بماند (سفرنامه های ونیزیان در ایران، ۱۳۴۹، ص ۲۹۳)، چاره ای جز قبول خواستۀ اوزون حسن ندید، اما با توجه به گزارشهای منابع موجود، گویا امپراتور با ازدواج دخترش و اوزون حسن چندان موافق نبود و برخلاف میل باطنی خود، ایالت کاپادوکیه در آناتولی را به عنوان جهیزیه به دخترش داد و در مقابل، از اوزون حسن تعهد گرفت که در برابر حمله های احتمالی عثمانی از او دفاع کند (هینتس، ۱۳۶۲، ص ۴۱).\nآنها پس از موافقت با این ازدواج سیاسی، در سال ۸۶۲ ق / ۱۴۵۸ م. قراردادی رسمی امضا کردند (همان، ص ۴۲).\nدرآمد اصلی طرابوزان از بازرگانی و تجارت تأمین می شد، به همین سبب کمتر به تقویت نیروی نظامی خود می پرداختند؛ آن گونه که پیش از این نیز به خاطر همین ضعف خراجگزار سلجوقیان روم، مغولان، تیموریان و عثمانی ها شده بودند؛ بنابراین برای رهایی از این وضعیت و گریز از تهاجم طوایف ترک اطراف آناتولی در دوره های مختلف، به وصلت سیاسی شاهزاده خانمهای طرابوزانی با رمنروایان و حکام منطقه متوسل می شدند تا این ضعف را در سایۀ متحدان خویشاوندشان جبران کنند، حسن زاده می نویسد:\n«ازدواج امرای آق قویونلو از جمله قتلغ بیگ، قرایولوک عثمان بیگ و اوزون حسن با شاهزاده خانم طرابوزانی در راستای هین سیاست بود.» (همو، ۱۳۷۹، ص ۱۴۷).\nاز یک سو، این زن می توانست افزون بر انتقال اخبار و اطلاعات دربار اوزون حسن، در تحریک و تهییج وی در جنگ عثمانی مؤثر باشد و بدین ترتیب، رابطۀ طرفین بیش از پیش مستحکم و پابرجا می شد و از سوی دیگر، اوزون حسن با این ازدواج وارد بخشی از پیمانی می شد که علیه عثمانی بسته شده بود و به اتحادیۀ حاکمان طرابوزان، گرجستان و قرامان می پیوست (رویمر، ۱۳۷۹، ص ۱۸۳)؛ با همۀ این احوال:\n«این ازدواج سیاسی هر چند سرانجام نیکی برای هر دو طرف معامله نداشت ولی برای اندک مدتی قدرت و نفوذ ونیزیان را در ایران تضمین کرد.» (یوسف جمالی، ۱۳۷۶، ص ۳۱۲).\nسرانجام امپراتوری طرابوزان:\nپس از ایجاد اتحاد منطقه ای میان آق قویونلوها، گرجستان، قرامان و طرابوزان، متحد اخیر با اطمینان و پشتگرمی هم پیمانان خود می کوشید از قید ترکان عثمانی رهایی یابد، اما هنوز مدتی زیاد از این پیمان مشترک نگذشته بود که امپراتور طرابوزان درگذشت و برادرش دیوید (۸۶۲ ـ ۸۶۵ / ۱۴۵۸ ـ ۱۴۶۱ م) جانشین او شد. دیوید نیز مانند برادر، سیاستهای خصمانه علیه عثمانی را پی گرفت و سفرایی به دربار متحدان پیشین و نزد دیگر دولتهای اروپایی فرستاد. همچنین با فرستادن سفیری به دربار اوزون حسن از وی خواست که از سلطان عثمانی بخشش خراج سالانه سه هزار سکۀ طلا را درخواست کند (هینتس، ۱۳۶۲، ص ۱۴۸)، اما در واقع، این سه هزار سکۀ طلا که امپراتوری طرابوزان تعهد کرده بود سالانه به عثمانی بپردازد. «فقط بهای مهلتی بود که سلطان عثمانی به دلیل جنگ هایش با آلبانی ها و مجارها ـ که با یکدیگر همدست شده بودند، ـ به او داده بود و به محض اینکه از این جنگ ها فارغ می شد، ناگزیر به یکسره کردن کار امپراتوری طرابوزان همت می گماشت.» (اوزون جارشلی، ج ۲، ۱۳۷۰، ص ۵۳۰، ۵۳۱).\nسرنوشت اتحاد میان اوزون حسن، طرابوزان، گرجستان و قوامان برخلاف تصور آنها رقم خورد؛ زیرا از طریق جاسوسانش از همۀ وقایع و روابط پنهانی آنها آگاهی یافت و این به نفع هیچ یک از طرفین متحد نبود. امپراتوری طرابوزان که می کوشید دشمنی خود را با عثمانی پنهان نگهدارد، با این کار به نابودی خود سرعت بخشید و عثمانی تصمیم گرفت که کار آن را یکسره کند؛ از سوی دیگر، دیوید که از تهدید و حملۀ عثمانی آگاه شده بود، کوشید با ایجاد جنگی صلیبی علیه عثمانی ها به پاپ متوسل شود و با درخواست کمک از شارل هفتم، پادشاه فرانسه (حسن زاده، ۱۳۷۹، ص ۱۴۹) و اتحاد با ایران و گرجستان در برابر عثمانی بایستد؛ عثمانی به محض آگاه شدن از این روابط، تصمیم خد را عملی ساخت؛ البته، در این میان، اوزون حسن حتی مادرش، سرای خاتون و شیخ حسن کرد را به اردوی سلطان عثمانی فرستاد و برای جلوگیری از نابودی طرابوزان کوششهای بی نتیجه ای انجام داد (همان، ص ۱۴۸).\nسلطان محمد فاتح با درک وضعیت به وجود آمده و پیش از آنکه وچکترین فرصتی به امپراتوری طرابوزان بدهد تا از هم پیمانانش کمک بگیرد، با حمله از دو محور خشکی و دریا، در ۲۶ اکتبر ۱۴۶۱ سبب تسلیم و در نهایت انقراض این امپراتوری شد (اوزون جارشلی، ج ۲، ۱۳۷۰، ص ۵۳۱). این رویداد به امپراتوری ۲۵۹ سالۀ طرابوزان به عنوان آخرین حکومت مسیحی منطقه پایان داد و بیش از پیش به استیلای ترکان عثمانی بر منطقۀ حساس آناتولی و راههای تجاری آن کمک کرد. بدیهی است که این امر خوشایند اوزون حسن و سیاستهای توسعه طلبانۀ او نبود؛ به ویژه آنکه راههای ارتباطی و تجاری به اروپا تا حد زیادی از کنترل وی و هم پیمانانش خارج شد.\nب ـ روابط آق قویونلوها با اروپا:\nدر دورۀ آق قویونلوها برخلاف دورۀ حکومت قراقویونلوها روابط ایران و اروپا به اوج خود رسید. در این زمان، ایران ارتباط سیاسی ـ اقتصادی گسترده ای با دولتهای اروپایی برقرار کرد. غلبۀ اوزون حسن بر جهانشاه قراقویونلو و ابوسعید تیموری، اتحاد با گرجیان و امپراتوری طرابوزان، او را به عنوان یک چهرۀ سیاسی شاخص معرفی کرد و شهرت جهانی یافت (میر جعفری، ۱۳۷۹، ص ۳۲۵). این وقایع همزمان بود با سقوط قسطنطنیه در ۸۵۷ ق / ۱۴۵۳ م. که به وحشت اروپا از عثمانی و تداعی خاطرۀ جنگهای صلیبی منجر شد. با انتشار خبر شکست جهانشاه قراقویونلو، هم پیمان عثمانی، در سال ۸۷۲ ق. دولتهای اروپایی تصمیم گرفتند با ایجاد روابط سیاسی، اقتصادی و نظامی هر چه بیشتر به اوزون حسن نزدیک شوند؛ به عبارت دیگر:\n«با افزایش قدرت آق قویونلوها و بلند آوازه شدن نام امیرحسین بیگ، فرستادگان فرمانروایان کشورهای مختلف متوجه دربار پادشاه با بندر شدند.» (همان).\nدر این زمان، حکومت تازه نفس عثمانی می توانست افزون بر غرب، برای شرق نیز خطر بزرگی به شمار آید. با فتح استانبول، سلطان محمد فاتح به اعتبار و شهرت کم نظیری دست یافت و با فتوحات جدید خود در اروپا، گویا قصد داشت که همۀ این قاره را تسخیر کند؛ پیشروی پی در پی او به سمت اروپا لرزه بر اندام دولتهای اروپایی انداخت؛ چرا که دولت ـ شهرهایی همچون ونیز که با استفاده از تجارت دریایی و مستعمره هایی که در دیگر نقاط به ویژه در سواحل دریای مدیترانه داشتند، ثروت هنگفتی از داد و ترانزیت کالا به دست آورده بودند و وئجود قدرتی به نام عثمانی منافع آنها را به مخاطره می انداخت.\nدولتهای اروپایی تا پیش از ظهور اوزون حسن در صحنۀ سیاست، به دو دلیل عمده توانایی مقابله با ترکان عثمانی را نداشتند: نخست، نبود انسجام و اتحاد میان این دولتها و دوم، نداشتن متحدی قوی در مشرق زمین برای همکاری و حتی کمک جنگی در مواقع لزوم. این دلائل در نهایت تا مدتی سبب سکوت اروپاییان در مقابل فتوحات رعدآسای عثمانی شده بود؛ البته نباید این کونه پنداشت که آنها در این سالها هیچ اقدامی علیه عثمانی ها انجام نداده بودند، بلکه عملکردهایشان در این مدت (پیش از قدرت گیری اوزون حسن) به نتیجۀ شایان توجهی منجر نشده بود. در این هنگام، سلطان محمد فاتح از پشت جبهۀ خود یعنی شرق، آسوده خاطر بود؛ زیرا جهانشاه قراقویونلو متحد وی بود و از جانب او خطری احساس نمی کرد و بی گمان یکی از دلائل پیشرفت تولیۀ سلطان عثمانی در اروپا این آسایش خیال بوده است، اما با روی کار آمدن اوزون حسن اوضاع تغییر کرد و معادلات منطقه ای نیز دچار فعل و انفعالات محسوسی شد. در این وضعیت پاپ و دولتهای اروپایی مانند آلبانی، روسیۀ سفید یا دوک نشین مسکو، دوک ملداوی، دوک نشین بورگندی، رومانی، مجارستان، ناپل، جنوا و ونیز در صدد برآمدند با نامه نگاری و فرستادن سفیر با اوزون حسن ارتباط برقرار کنند. اوزون حسن نیز در مقابل، سفیرانی با نامه و هدیه به این سرزمینها فرستاد (حسن زاده، ۱۳۷۹، ص ۱۵۲).\nاروپاییان از برقراری ارتباط با ایران افزون بر جلوگیری از توسعه طلبی عثمانی در غرب اهداف دیگری را نیز دنبال می کردند:\n«نخست، تسهیل حرکت جهانگردان اروپایی و دعات عیسوی برای یافتن سرزمین های تازه یا کشف راه های جدید دریایی و زمینی یا اقناع حس کنجکاوی یا پراکندن اصول آیین مسیح و روم، حفظ و برقراری و دوام امنیت در سراسر راه های بازرگانی اعم از زمینی و دریایی و دادن تأمین جانی و مالی به سوداگرانی که از مشرق زمین کالا می خریدند یا کالاهای ساخت اروپا را به کشورهای شرقی می فروختند.» (طاهری، ۱۳۴۹، ص ۴۲).\nهمچنین در نیمۀ اول قرن نهم هجری قمری / پانزدهم میلادی مهم ترین علاقۀ معنوی اروپاییان در رویکرد به شرق شبیه همان عقیدۀ کهن جنگهای صلیبی، یعنی آزادسازی مزار مقدس بود که البته خیال فتح مصر را هم باید بدان افزود. با سقوط قسطنطنیه انگیزۀ دستیابی مجدد به آنجا به اهداف بالا اضافه شد و اروپاییان بیش از پیش برای یافتن متحدانی در شرق و تشکیل اتحادیه ای منطقه ای کوشیدند. بازتاب این موضوعها نخستین بار در فتوای پاپ نیکلاس پنجم تجلی یافت (۳۰ اکتبر ۱۴۵۳) که در آن، همۀ ملتهای مسیحی را به جنگ صلیبی علیه ترکان عثمانی فرا خواند و سپس سفیری به نام فرانسیسکن لودوویکودا بولونیا را به شرق فرستاد تا متحدانی برای اروپا بیابد (رویمر، ۱۳۷۹، ص ۱۸۱). این سفیر، پس از مسافرت به گرجستان در سال ۸۶۳ ـ ۸۶۴ ق / ۱۴۵۳ م. در شهر آمد با اوزون حسن دربارۀ اتحاد علیه عثمانی مذاکره کرد. اوزون حسن برای آنکه نشان دهد به اتحاد با طرابوزان و اروپا پایبند و مقید است، همراه سفیر پاپ، سفیری نزد دربارهای اروپایی فرستاد. این سفیران در اواخر دسامبر ۱۴۶۰ وارد رم شدند (هینتس، ۱۳۶۲، ص ۴۵). اهالی رم با دیدن سفیر اوزون حسن تعجب کردند؛ زیرا در میان سفیران تنها این سفیر مسلمان بود و با لباسی جالب توجه در رم ظاهر شده بود. به هر روی، میان سفیر و دولتهای اروپایی مذاکره هایی انجام شد و در نهایت نمایندۀ اوزون حسن به آنان اطمینان داد که ایران در مقابل تهاجم عثمانی در غرب، به دولتهای اروپایی کمک می کند (همان).\nرابطه با جمهوری ونیز:\nونیز در آن زمان یک دولت ـ شهر بود و به صورت جمهوری اداره می شد، این جمهوری: «به دلیل موقعیت خاص و دسترسی به آب های آزاد، دارا بودن ناوگان جنگی و تجاری قدرتمند و بنادر مجهز، یکی از قطب های مهم بازرگانی در اروپا به شمار می رفت.\nدامنۀ مستعمرانش تا جزایر کرت و قبرس در دریای مدیترانه کشیده شده بود و به همراه رقیب خود، جنوا کالاهایی جون پارچه های ابریشمی و ادویه جات چین، هند، ایران، مصر و عثمانی را از طریق دریای سیاه و مدیترانه به اروپا منتقل می کرد و با حمل کالاها و فراورده های اروپایی به ممالک شرقی، ثروتی هنگفت به دست می آورد. در واقع، پیش از کشف راه های دریایی منتهی به هند، راه های زمینی به خصوص راه های کاروان رو ایران به آناتولی از اهمیت ویژه ای برخوردار بود.» (حسن زاده، ۱۳۷۹، ص ۱۴۹).\nاین راههای تجاری شرق که به مستملکات ونیز منتهی می شدند، سود فراوانی به جیب بازرگانان ونیزی سرازیر می کردند، اما با تسلط عثمانی بر آناتولی و دریای مدیترانه و حتی دست اندازی به مستعمرات ونیزی ها اوضاع تا حدی به ضرر آنها رقم خورد. ونیزی ها که تا این زمان در ظاهر می کوشیدند روابطشان را با شرق و حتی عثمانی حفظ کنند، به تدریج به این نتیجه رسیدند که در شرق به متحدانی همسو نیاز دارند تا از دست اندازیهای روز افزون عثمانی جلوگیری کنند. این موضوع با تداوم موفقیتها و پیشرویهای سپاه عثمانی بغرنج تر شد؛ به ویژه زمانی که مستملکات ونیزی ها همچون موره و آلبانی به دست عثمانی افتاد.\nدر یک برداشت کلی می توان گفت که تسلط عثمانی بر قسطنطنیه، بسته شدن راههای تجاری اروپا به مشرق زمین و احتمال تصرف اروپا به دست سلطان محمد فاتح بیش از پیش سبب گرایش پاپ و دولتهای اروپایی به ویژه ونیز به اتحاد علیه عثمانی شد. ونیزی ها در ظاهر امر قصد داشتند با استفاده از نفوذی که در اروپا به دست آورده بودند، نبرد اروپا و عثمانی را به یک چنگ صلیبی دیگر تبدیل کنند؛ اما اینها همه دلائلی خود ساخته بود برای مقاصد پنهانی سران ونیز و دیگر حکومتهای اروپایی که با استفاده از ابزار مختلف در پی رسیدن به منافع سیاسی ـ اقتصادی خود بودند یا به قولی:\n«غریزۀ سود جویی و میل بازاریابی از انگیزه هایی بودند که بازرگانان را از قدیمی ترین زمان ها و از دورافتاده ترین نقاط مغرب زمین به سوی ایران می کشانید.» (طاهری، ۱۳۴۹، ص ۳۱).\nونیزیان بیش از هر امری در طلب منافع شخصی خود بودند:\n«هدف اصلی جمهوری ونیز بیشتر از آنکه بخواهد خود را سرگرم تعصبات مذهبی نماید، تأمین منافع تجاری با هر یک از دولت ها بدون در نظر گرفتن اینکه پیرو کدام دین و یا مذهبی هستند، بود. بدین جهت، جمهوری ونیز تا زمانی که خللی در منافعش ایجاد نم شد، از جبهه گیری خصمانه علیه دولت و حکومتی که در مقابلش قرار داشت، خودداری می کرد.» (اوزون چارشلی، ج ۲، ۱۳۷۰، ص ۵۳۴).\nاز سوی دیگر، روند جنگهای صلیبی که در به ثروت و قدرت رسیدن ونیزی ها بسیار اثر داشت، نشان داد که ایشان چندان به غیرت و تعصب دینی پایبند نبوده اند؛ زیرا: «برای سربازان صلیبی که عازم مشرق بودند کشتی و خواربار و اسلحه تهیه می کردند و از این راه سود فراوانی به دست می آوردند و حتی از سرکیسه کردن صلیبیان نیز خودداری نمی کردند.» (نوائی، ج ۱، ۱۳۷۷، ص ۱۱۷).\nافزون بر این، در آن هنگام رویدادی دیگر به وقوع پیوست که نیاز ونیز را به ارتباط با ایران بیشتر کرد و آن «هجوم لشکریان عثمانی به جزیرۀ یوبیا واقع در مجمع الجزایر یونان بود که نزدیک به سه قرن ونیزیان آن را در تصرف داشتند.» (طاهری، ۱۳۴۹، ص ۴۱).\nبی گمان، منافغی که این مجمع الجزایر برای ونیز داشت بی حساب بوده است؛ زیرا ونیزی ها افزون بر تسلطی که بر ترانزیت تجاری این ناحیه داشتند به راحتی می توانستند به اهداف سیاسی و مذهبی خود در آنجا دست یابند، به ویژه آنکه، این جزایر به جز موقعیت مهم استراتژیک از ثروتمندترین بندرهای تجاری یونان به شمار می آمدند.\nهمزمان با این وقایع در ایران چه گذشت؟ در این هنگام، اوزون حسن «دولت آق قویونلو را به تشکیلات نظامی منظمی وابسته کرده بود دولتش را به صورت دولتی منظم و با اصول قانونی درآورد.» (اوزون چارشلی، ۱۳۷۲، ص ۴۸).\nاکنون این پرسش مطرح می شود که اوزون حسن از دشمنی با عثمانی چه اهدافی را دنبال می کرد؟ شرکت اوزون حسن در اتحادیۀ مخالفان عثمانی تصادفی نبود و مهم تر آنکه وی در جایگاهی نبود که منافع خود و حکومتش را نادیده بگیرد. از این دیدگاه، لازم است که در یک دسته بندی اجمالی، دلائل تیرگی روابط ایران و عثمانی بررسی شود:\nالف ـ دشمنی ایران با ترکان عثمانی که از دوره های پیش به صورت متناوب وجود داشت، کینه ای دیرین را به وجود آورده بود که این وضعیت جدید می توانست فرصتی برای انتقام گرفتن باشد.\nب ـ ازدواج سیاسی اوزون حسن با دسپینا خاتون که به ایجاد رابطۀ خویشاوندی با امپراتوری طرابوزان و به تعبیری، با جمهوری ونیز منجر شد و به نوعی تعصب خویشاوندی میان اوزون حسن و آنان به وجود آورد.\nپ ـ سقوط امپراتوری طرابوزان و تصرف نواحی تحت تسلط این امپراتوری مسیحی که حکام آن، خانوادۀ همسر و همچنین متحد اصلی وی در منطقه بودند، نمی توانست برای او خوشایند باشد.\nت ـ دلائل اقتصادی نیز به نوبۀ خود در تشویق اوزون حسن برای دشمنی بیشتر با عثمانی مؤثر بود. مواردی همچون تسلط عثمانی آناتولی ، ابراههای بسفر و داردانل و شاهراه تجاری شرق به غرب که در این سالها، حکومتهای ایرانی واسطۀ اصلی این شاهراه بودند و از طریق ترانزیت کالا سود هنگفتی به دست می آوردند و حال، اوزون حسن نمی خواست این موقعیت را از دست بدهد. همچنین وعده های اقتصادی که ارو پاییان در صورت پیروزی به او داده بودند، بی تأثیر نبود.\nث ـ اوزون حسن خود را جانشین قانونی ایلخانان و تیموریان می دانست و حکومت بر بخش وسیعی از آناتولی را سهمی از این میراث می پنداشت.\nافزون بر این، جاه طلبیهای اوزون حسن برای به دست آوردن قدرت و نفوذ بیشتر در منطقه، جلوگیری از کشورگشایی سلطان محمد فاتح در شرق و در نهایت، تحریک پاپ و دولتهای اروپایی به ویژه جمهوری ونیز با حمایت عناصر درونی حکومت یعنی دربار و حرمسرا پی گیری می شد، سبب شد اوزون حسن تصمیم بگیرد علیه سلطان محمد فاتح بجنگد؛ بدین ترتیب، وی که به خوبی می دانست به تنهایی توان درگیری با عثمانی را ندارد با دلگرمی و اتکا به هم پیمانانش وارد روابط سیاسی نافرجامی شد که نتیجۀ آن قابل پیش بینی بود؛ از سوی دیگر، سلطان محمد فاتح نیز به این نتیجه رسیده بود که ناگزیر است با شرق بچنگد؛ به ویژه فعالیت ونیز علیه عثمانی در منطقه که باعث شده بود برخی از هم پیمانان عثمانی تعهد خود را زیر پا بگذارند و به پادگانهای عثمانی حمله کنند. جاسوسان عثمانی هم از وقایع پیش آمده آگاهی یافتند و اخبار دریافتی را به سلطان محمد اتح رسانیدند، این جریان، رفته رفته او را به جنگ با شرق مصمم کرد.\nجمهوری ونیز که حتی پس از فتح استانبول برای کاهش بحران در منطقه و تجدید پیمان صلح با عثمانی، نماینده ای را رهسپار بابعالی کرده بود، با تصویب مجلس سنا و حمایتهای بی دریغ پاپ به: «مجارها و اسکندر بیگ متوسل شد و با پاپ، پادشاه فرانسه، سلطان نشین ناپل و حتی آق قویونلوها و آل قرامان متحد گردید.» (اوزون چارشلی، ج ۲، ۱۳۷۰، ص ۵۳۴). وسفیرانی نزد آنها فرستلد و همچنین برای اطلاع از اوضاع ارتش و توان آق قویونلوها به تناوب چند سفیر روانۀ دربار اوزون حسن کرد.\nکیرینی، نخستین سفیر ونیز، در سال ۸۶۸ ق / ۱۴۶۳ م. به ایران فرستاده شد و در آمد به حضور اوزون حسن رسید (حسن زاده، ۱۳۷۹، ص ۱۵۰). اوزون حسن، در اواخر سال ۸۶۹ ق. فردی به نام قاسم حسن را با نامه و هدیه هایی به نمایندگی از جانب خویش به دربار دوک ونیز فرستاد (طاهری، ۱۳۴۹، ص ۶۲). در نتیجۀ این تبادل سفیر و اطلاع نسبی اوزون حسن از وضعیت اروپا و اعلام حمایت ضمنی ایشان، وی تصمیم گرفت برای آگاهی یافتن از میزان توانایی ونیزیان در حمایت از ایران، سفیران دیگری را به ونیز بفرستد؛ بدین ترتیب، در سال ۸۷۷ ق / ۱۴۷۲ م. حاجی محمد را به ایتالیا فرستاد تا با ونیزیان علیه ترکان عثمانی به رایزنی بپردازد و همچنین بتواند در حد توان از آنان کمک مالی و نظامی بگیرد (هینتس، ۱۳۶۲، ص ۷۲ ـ ۷۳).\nکاترینوزنو در سفرنامۀ خود، نام چهار تن از سفیران اوزون حسن را در ونیز آورده است: «حاجی محمد، مراد، نیکولو و چفارسا» مردانی که همه «مقرب شاه» بودند و «با پیشنهادهای فراوان» و با هدف بستن پیمانی نظامی بر ضد عثمانی و همچنین «سلطان مصر» به ایتالیا فرستاده شدند. گویا بر اساس این پیمان، ونیزی ها بایست «با نیروی دریایی خود به هر دوکشور عثمانی و مصر حمله می بردند.» (سفرنامه های ونیزیان در ایران، ۱۳۴۹، ص ۲۱۲).\nپس از ورود فرستادگان دربار آمد به ونیز، مجلس سنا و بزرگان جمهوری به این نتیجه رسیدند که فرستاده ای را به دربار اوزون حسن بفرستند تا بتوانند بیش از پیش وی را علیه عثمانی تحریک کنند. این شخص کسی نبود جز بزرگ زاده ای به نام کاترینوزنو که پیشینۀ خانوادگی اش نشان از حضور در شرق داشت. وی خواهرزادۀ دسپینا خاتون، همسر اوزون حسن بود و در آن زمان، شاید برای این مأموریت بهترین گزینه به شمار می آمد. خویشاوندی کاترینوزنو با دربار و همچنین پیشینۀ پدرش در شرق می توانست از دلائل مؤثر در گماردن او بدین منصب باشد. وی نسبت به دیگر فرستادگان ونیزی از اختیارات تام، تعداد همراهان و حتی مزد بیشتری برخوردار بود. مهم ترین هدف ونیزی ها از ایجاد ارتباط با اوزون حسن و «فرستادن کاترینوزنو به ایران آن بود که وی پیام دوک و سنای ونیز را جهت حمایت از حسن بیگ برای جنگ با دولت و جلوگیری از پیشرفت سلطان محمد به متصرفات اروپایی به حسن بیگ برساند و به صورت شفاهی او را از کمک نظامی دولت ونیز مطلع سازد.» (یوسف جمالی، ۱۳۷۶، ص ۷۴).\nبه عبارت دیگر، زنو مأموریت داشت به اوزون حسن بگوید که دولت متبوعش حاضر است:\n«یکصد کشتی مسلح و تعداد زیادی کشتی های بزرگ و کوچک دیگر را مسلح کند و از راه دریا به امپراتوری عثمانی حمله برد، مشروط بر آنکه وی با همۀ نیروهای خود از راه خشکی به ترکان بتازد.» (سفرنامه های ونیزیان در ایران، ۱۳۴۹، ص ۲۱۲).\nچنان که از منابع و مأخذ برمی آید، زنو با حمایتهای دسپینا خاتون به اهداف خود رسید و با اوزون حسن پیمانی بست و با پافشاری، وی را ترغیب کرد که در نامه ای به امیر گرجستان، او را به جنگ با عثمانی تحریک کند. بی گمان، فعالیت مؤثر ونیزی در ایران، افزون بر آنکه نتایج پرباری برای اروپا داشت، نشان دهندۀ اوج روابط ایران و ونیز بود؛ البته این بدان معنی نیست که ایران فقط پذیرای سفیران ونیز بوده است، دربار اوزون حسن شاهد حضور فرستادگانی از دیگر کشورهای اروپایی مانند لهستان، مجارستان، ملداوی و … نیز بود.\nپس از پایان یافتن مأموریت زنو، جوزافا باربارو، دیگر سفیر ونیزیان برای ادامۀ مذاکرات پیشین به دربار اوزون حسن فرستاده شد. در آن هنگام، حاجی محمد، سفیر ایران، در ونیز حضور داشت و به اتفاق باربارو به ایران بازگشت (۱۲ فوریه ۱۴۷۳ / ۸ ـ ۸۷۷ ق). باربارو در این باره می گوید:\n«ما از ونیز با دو کشتی رو ر به راه نهادیم و دو کشتی بزرگ دیگر به دنبال می آمدند و پر از سپاهی و مهمات جنگی بود و اینها به غیر از تحف و هدایایی بود که عالیجناب سینیور برای حسن بیگ توسط ما فرستاده بود.» (همان، ص۴۸).\nهدیه هایی که باربارو به دربار اوزون حسن آورده بود به جز پارچه های زربفت و ظرفهای سیمین و … تجهیزات نظامی از قبیل «شانزده توپ بزرگ، دویست گلوله کمان از مفرغ و آهن، یک هزار تفنگ، سه هزار سمبۀ آهنی برای گلوله ها، باروت» و … را نیز شامل می شد و همچنین «یک قوج تفنگدار و توپچی زیر فرمان سه سرهنگ و یک فرمانده کل به نام توماس آو ایمولا» به خدمت اوزون حسن درآمدند. (همان، ص ۴۹؛ هینتس، ۱۳۶۲، ص ۷۴).\nالبته افزون بر این، سفیران ونیزی به اوزون حسن قول داده بودند که در صورت حمله به عثمانی حدود یکصد کشتی جنگی در اختیار وی بگذارند. از آنجایی که ایران بایست به نفع سیاستهای اروپا به ویژه ونیز با عثمانی وارد جنگ می شد، ونیزیان درصدد کسب اطلاع از چگونگی وضعیت سپاه ایران و میزان توانایی آن برآمدند. باربارو در این باره اطلاعات و آمار جالبی از سپاهیان و حتی چارپایان و چادرهای سپاه اوزون حسن نوشته است (سفرنامه های ونیزیان در ایران، ۱۳۴۹، ص ۷۵).\nاز دیگر گزاشهای معتبری که دربارۀ روابط ایران و ونیز مطالب شایان توجهی دارد، سفرنامۀ جووان ماریا آنجوللو است؛ او که اتفاقی و حتی اجباری در لشکر عثمانی حضور یافته بود، اطلاعات دقیقی از روابط اروپاییان با شرق و وقایع و ویژگیهای دربار اوزون حسن ارائه می کند. این سفرنامه همراه دو سفرنامۀ پیشین به لحاظ تاریخی و سیاسی مکمل یکدیگرند و در شناخت روند حوادث و تحلیل وقایع این دوره به پژوهشگران کمک شایان توجهی می کنند؛ به ویژه آنکه سفرنامۀ آنجوللو از این دیدگاه که وقایع و اتفاقات سپاه عثمانی (سپاه دشمن) را به درستی ثبت کرده، از اهمیت بسیاری برخوردار است و بدین روی، بر غنای تحقیق و مطالعه دربارۀ تاریخ این دوره افزوده است. در این میان، سفرنامۀ دیگری وجود دارد که با دیگر سفرنامه ها اندکی متفاوت است. این سفرنامۀ معتبر که آمبروزیو کنتارینی در تاریخ ۲۳ فوریه ۱۴۷۳ / ۸۷۷ ـ ۸۷۸ ق. نگارش آن را آغاز کرد و با پایان سفر خود در تاریخ ۱۰ آوریل ۱۴۷۷ / ۸۸۱ ـ ۸۸۲ ق. آن را به پایان رسانید (همان، ص ۱۱۵) گویای آن است که هدف و انگیزۀ مسافرت نویسنده، سیاسی ـ دینی بوده است، به ویژه آنجا که می گوید:\n«من، آمبروزیو کنتارینی، فرزند مسر بندتتو، از سوی حضرت فرمانروای ونیز در شورای پردگادی به سفارت در دربار اعلاحضرت اوزون حسن، پادشاه ایران منصوب شدم که به پاس نیات صادقانۀ مخدوم خود، حضرت فرمانروای ونیز و به جهت خیر و صلاح عالم مسیحیت و به افتخار نام خداوند ما عیسای مسیح و مادر بزرگوارش، ترس از خطر را فراموش کنم و با دلشادی و خرسندی برای خدمت فرمانروا و دین نصارا به سفر روم …» (همان).\nمطالعۀ سرگذشت سفیران ونیزی در این دوره، نشان می دهد که آنها به جز اهداف سیاسی و اقتصادی، اهداف دینی را نیز دنبال می کرده اند؛ آن گونه که در اغلب مسافرتها چند کشیش نیز با سفیران همراه بوده این. از سویی، می دانیم که اوزون حسن تسامح مذهبی داشت و همسرش هم از آمدن روحانیون مسیحی استقبال شایانی می کرد؛ اما این بدان معنا نیست که وی در پی تغییر دین یا گرایش به مسیحیت بوده، بلکه جلب توجه هر چه بیشتر ونیزی ها به سمت ایران مهم ترین انگیزۀ این تسامح بوده است.\nاهداف مشترک ایران و اروپا موجبات روابط گستردۀ خارجی را در این دوره از تاریخ ایران فراهم آورده و همین ارتباط در نهایت موجب شد که اروپا به ویژه جمهوری ونیز، ایران را به جنگ با عثمانی تحریک کند؛ امری که فرجام خوشی برای ایران به ارمغان نیاورد. اوزون حسن با حمایت و پشتیبانی غرب، به تدریج برای نبرد با عثمانی آماده شد، اما برای آغاز جنگ هنوز یک مشکل وجود داشت و آن هم دسترسی به سلاح گرم بود که به رغم وهده های متحدان، اوزون حسن هنوز به آن دست نیافته بود؛ البته ونیزان برای او اسلحه فرستاده بودند اما برای دسترسی به آنها نیاز بود تا سرزمین قرامان را فتح می کند و آنگاه از راه دریا اسلحه ها را تحویل بگیرد.\nاوزون حسن صلاح دید مدتی نظاره گر جنگ اروپاییان با سلطان محمد فاتح باشد تا در موقعیت مناسب یعنی زمانی که متحدن اروپایی ضربۀ اساسی را بر ترکان عثمانی وارد کردند، ازپشت سر حملۀ خود را آغاز کند. او در سال ۸۷۷ ق / ۱۴۷۲ م. به متصرفات عثمانی یورش برد (میر جعفری، ۱۳۷۹، ص ۲۹۷) و در این میان، توانست نظر شاهزادگان ترکمنی را که مورد غضب سلطان عثمانی قرار گرفته بودند، جلب کند و حتی به آنان وعدۀ احیای موقعیت پیشینیانشان را بدهد (شاو، ج ۱، ۱۳۷۰، ص ۱۲۵).\nدر اواخر سال ۸۷۷ ق. یک ناوگان ونیزی حامل تجهیزات وعده داده شده و یک ناوگان متعلق به نیروهای متحد اروپایی به سوی دریای اژه روانه شدند. فردی به نام آدمیرال پی یترو موچینیو «با ناوگانی مرکب از نود و نه کشتی گالی ونیزی، ناپلی، قبرسی و متعلق به پاپ وارد شده و ضمن محاصره و تسخیر شهرها، استحکاماتی در ساحل ایجاد کرد.» (رویمر، ۱۳۷۹، ص ۱۸۵).\nسلطان محمد هم که دیگر می دانست نبردی شدید در پیش است، خود را برای آن آماده کرد. سرانجام، جنگ سختی در اطراف رود فرات و سپس در نزدیکی ترجان و ناحیه ای به نام اوچ آغرلو با مرکزیت اتلق بلی به وقوع پیوست (میر جعفری، ۱۳۷۹، ص ۲۹۸). در نبردهای اولیه، پیروزی با سپاه ترکمانان بایندری بود، تا آنجا که توانستند سه شهر بزرگ توقات، ملطیه و سیواس را تصرف کنند، اما در مرحلۀ نهایی جنگ که در ۱۲ اوت ۱۴۷۳ / ریع الاول ۸۷۸ در نزدیکی ترجان اتفاق افتاد، اوزون حسن شکست خورد (هنتیس، ۱۳۶۲، ص ۷۹). بازرگان گمنام ونیزی در این باره مینویسد:\n«اوزون حسن با بی صبری منتظر رسیدن توپخانه ای بود که دولت فخیمۀ ما فرستاده بود، اما چه سپاهیان امدادی و چه توپ های ونیزی با سرعتی که مقتضای زمان بود، نرسیدند و حال آنکه لشگر ترک که به خوبی مجهز به توپخانه بود به موقع به مرزهای ایران رسید. حسن بیگ از این ماجرا نگران شد اما ناگزیر در حالی که هر ساعت چشم به راه رسیدن قوای امدادی ایرانیان و توپخانۀ ونیزیان بود، همچون شاهان بزرگوار بر آن شد که با لشگری که همراه خود داشت با دشمن رویارویی می شود.» (سفرنامه های ونیزیان در ایران، ۱۳۴۹، ص ۳۹۶ ـ ۳۹۷).\nعلت شکست اوزون حسن، دسترسی نداشتن به سلاح گرم یا توپ و تفنگی بود که ونیزیان برایش فرستاده بودند. جالب است که بعدها همین اتفاق یعنی برتری نظامی عثمانی و در اختیار داشتن سلاح آتشین در جنگ چالدران علت اصلی شکست صفویان شد. افزون بر این، کوتاهی اروپاییان در حمایت از اوزون حسن نیز از دیگر دلائل شکست وی به شمار می آید.\nبا این حال، خبر شکست اوزون حسن، موجی از حزن و اندوه را در اروپا به وجود آورد. او که در این جنگ کمک مستقیمی ار اروپا نگرفت به خوبی دریافت که دیگر از متحدان مسیحی کاری برنمی آید؛ بنابراین، «سفرای اروپایی را مرخص کرد و مجدداً توسط زنو، سفیر ونیزی نامه هایی به پادشاهان اروپا مبنی بر اظهار امیدواری در آغاز جنگ مجدد علیه عثمانی فرستاد.» از آن سو، کنتارینی هم در پاسخ به نامۀ او به ایران فرستاده شد. (حسن زاده، ۱۳۷۹، ص ۱۵۲).\nپس از جنگ اتلق بلی و صلح میان ایران و عثمانی، رود فرات مرز غربی ایران با عثمانی شد. پس از آن، میان حکومت آق قویونلو و امپراتوری عثمانی صلحی به نسبت پایدار برقرار شد که در نتیجۀ آن، دربار آمد دیگر جایی برای سفیران اروپایی نداشت و اوزون حسن حتی برخی از آنها را از دربار اخراج کرد.\nرویداد دیگری که در واپسین سالهای عمر اوزون حسن اتفاق افتاد، متارکۀ او و دسپینا خاتون بود که بیش از هر امری به شکست اوزون حسن از عثمانی و حمایت نکردن اروپاییان از وی ارتباط داشت.\nپس از شکست اوزون حسن، بسیاری از متحدان وی در آناتولی مجدد به سلطۀ عثمانی تن در دادند و کشورهای اروپایی نیز پی بردند که اوزون حسن دیگر توان مقابله با سلطان محمد فاتح را ندارد. رابطۀ جانشینان اوزون حسن با عثمانی نیز از ثبات و آرامش نسبی برخوردار بود و همین امر سبب قطع رابطۀ سیاسی آنها با اروپا شد و از این دوره سندی مبنی بر وجود ارتباط میان آنان و اروپاییان در دست نیست.\nدلائل اقتصادی اتحاد اروپا:\nایجاد ارتباط و یا اتحاد اروپا با شرق آن روز، افزون بر مسائل سیاسی و دینی می توانست دلائل مهم تری هم داشته باشد. در بحث از روابط، یکی از مهم ترین مسائلی که باید در نظر گرفته شود، انگیزه های اقتصادی برقراری یک ارتباط است. تردیدی نیست که در دورۀ مورد بحث، منافع اقتصادی اروپاییان به خطر افتاده بود. توسعه و تجهیز روز افزون ارتش و ناوگان دریایی عثمانی و همچنین سقوط روم شرقی و بسته شدن تنگه های استراتژیک بسفر و داردانل، ضربۀ جبران ناپذیری بر منافع اقتصادی دولتهای اروپایی وارد آورد؛ آنها نمی توانستند مسدود شدن راههای تجاری به شرق را تحمل کنند؛ زیرا شاهرگ حیات اقتصادی اروپا بود.\nبا نگاهی به فعالیتها و آمار کالاهای تجاری اروپا در می یابیم که از راههای تجاری شرق، سود بسیاری به این قاره وارد می شده است. یکی از آثار مثبت جنگهای صلیبی برای اروپاییان رونق تجترت، با مشرق زمین بود. آنان، این داد و ستد تجاری را حتی تا چین پیش بردند. جمهوریها و دولت ـ شهرهای کوچکی همچون ونیز و جنوا با ناوگانهای مجهز نظامی و تجاری توانستند جای جای دریای مدیترانه را در نوردند و با ساختن مستعمره های بزرگ و کوچک، پایگاههای تجاری وسیعی برای خود به وجود آوردند.\n«افتادن شهر قسطنطنیه به دست ونیزیان و رفت و آمد عیسویانی که برای زیارت بیت المقدس یا شرکت در جنگهای صلیبی از اروپا به مشرق زمین می رفتند، تدارک مواد غذایی و اسلحه و وارد کردن کالاهای شرقی مانند حریر ایرانی، دیبای شرقی، ادویه هندی و ظروف چینی موجب شد که حوزۀ ونیز به صورت یک مرکز عظیم تجارتی درآید. ونیزیان، فلفل، دارچین، زنجبیل، کندر، چوب چینی، تریاک، زردچوبه و هل را از مشرق زمین به اروپا می رسانیدند و کتان روسی، پارچه های پشمی قبرسی، پوست سمور و دیگر حیوانات و سایر کالاهای اروپایی را به مشرق زمین می رسانیدند.» (نوائی، ج ۱، ۱۳۷۷، ص ۱۱۶).\nبا توجه به این مطالب، فتح قسطنطنیه ضربۀ مخربی بر پیکرۀ اقتصاد دولتهای اروپایی به ویژه دولت ـ شهرهای ایتالیایی وارد آورد و برتری دریایی ونیز، جنوا و پیزا را درهم شکست و مقدمات چیرگی کشورهایی چون اسپانیا، فرانسه، پرتغال، هلند و انگلستان را در عرصۀ دریاها فراهم کرد؛ بدین ترتیب، می توان گفت که درهم شکستن قدرتهایی که با ناوهای کوچک خود، بازرگانی در مشرق و برتری تجارت دریایی را در دست داشتند، از نتایج دراز مدت فتح قسطنطنیه بود (طاهری، ۱۳۴۹؛ ص ۴۲ ـ ۴۳).\nگفتنی است که تسلط ترکان عثمانی بر قسطنطنیه و اروپای شرقی برای همۀ حکومتهای اروپا ناخوشایند نبود، بلکه اوضاع پیش آمده برای برخی از آنها سودمند بود:\n«کشورهای لهستان و مجارستان به علت مجاورت و ارتباطی که با مسلمانان داشتند به دو دلیل علناً با دولت عثمانی مخالفت نمی کردند: یکی آنکه یارای مقاومت در برابر آن دولت را نداشتند و دیگر آنکه، این ارتباط از نظر فرهنگی و اقتصادی کاملاً به نفع آنها بود و اگر گاهی هم با جمهوری ونیز اظهار همدردی و همگامی می کردند، فقط جنبۀ لفظی داشت و عملاً دست به هیچ گونه اقدام خصمانه ای نمی زدند.» (کنتارینی، ۱۳۴۹، ص ۲).\nمیزان صدمۀ مالی و خسارت اقتصادی که از جانب عثمانی به اروپاییان دارد آمد، یکسان نبود؛ برخی به دلیل مسامحه و سازش کمتر لطمه خوردند و حتی سود مادی نصیبشان شد، اما برخی دیگر، چون جنوا، پیزا و به ویژه ونیز که پرچم جنگ با عثمانی را در دست داشتند، بسیار متضرر شدند؛ پس، بی گمان می توان به این نتیجه رسید که مهم ترین دلیل برقراری روابط بین شرق و غرب همانا عوامل اقتصادی بوده است.\nدر دورۀ آق قویونلو به جز دوره ای کوتاه، آن هم در زمان حکومت اوزون حسن آق قویونلو، روابط ایران و اروپا بسیار محدود بوده است. این دورۀ کوتاه، هر چند به روابط نافرجام ایران و غرب معروف شده است، هنوز جای بحث دارد. بررسی جنبه های مثبت و منفی روابط ایران و اروپا بهترین راه برای درک نتیجۀ برقراری این ارتباط است.\nبه جز تنظیم مبادلات اقتصادی میان شرق و غرب، بی گمان به رسمیت شناختن حکومت آق قویونلو از سوی قدرتهای بزرگ اروپایی آن زمان و تثبیت جایگاه ایران در منطقه، ورود برخی اختراعات و دستاوردهای جدید اروپاییان به ایران و پدیدار شدن هنر ایرانی در شهرهای اروپایی مهم ترین جنبه های مثبت برقراری ارتباط میان ایران و اروپا بوده است. سرپرسی سایکس در مورد تبادل سفیران و تأثیر هنر و صنعت ایرانی در اروپای آن روز می نویسد:\n«پایدارترین نتیجۀ این هیئت های سیاسی و نمایندگان همانا اقامت یک عده از صنعتگران فلزی ایران در ونیز بوده است. ایشان در آنجا از هنرهای خودشان مسطوره و نمونه ای عالی و برجسته ای رواج دادند. این نقشه ها و طرح ها تا نورنبرگ و اگسبرگ اشاعت و انتشار یافت و کتاب هایی در آنجا از این الگوها نوشته شد که در آنها طرح های عجیب مشبک کاری و درهم را با زرگری وفق داده اند و با آن منطبق ساختند. این کتاب ها مخصوصاً کتاب ویرجبل سولیزتومبرگ به تمام اطراف و اکناف انتشار یافت و حتی به انگلستان رسید؛ چنان که کارهای زرگری زمان ملکه الیزابت شاهد صادقی است بر نفوذ صنایع ایران.» (همو، ج ۲، ۱۳۳۰، ص۲۰۲ ـ ۲۰۳).\nبی گمان، از این دوره به بعد بود که توجه کشورهای اروپایی به موقعیت تجاری و نظامی ایران در منطقه جلب شد؛ بنابراین، تقویت توان نظامی ایران در پیشبرد اهداف سیاسی، اقتصادی اروپا مهم به نظر رسید. آمدن مستشاران نظامی به ایران و مجهز کردن آق قویونلوها به اسلحۀ گرم و به کارگیری آن در نبردهای مختلف داخلی و خارجی ـ در واپسین سالهای عمر اوزون سن ـ نخستین گام اروپاییان در رسیدن به اهدافشان بود.\nاین روند به لحاظ سیاسی چه سودی برای ایران داشت؟ اگر بپذیریم که ایران در زمان اوزون حسن از نظر سیاسی و نظامی جنبۀ ابزاری یافته بود و در جنگ با عثمانی، نرسیده به موقع کمکهای نظامی غرب، شکست سنگینی را بر او تحمیل کرد و موجب از دست رفتن نواحی غرب و شمال غربی خاک ایران و مسدود شدن مرز غربی ایران تا رود فرات شد و خسارت جبران ناپذیری بر کشور وارد آورد، بی گمان به ذهن می رسد که این رابطه به لحاظ سیاسی شکست خورد و هیچ سودی برای ایران نداشت، اما باید توجه کنیم که برقراری همین ارتباط نافرجام، مقدمه و تجربه ای شد برای صفویان که با آگاهی بیشتر (به ویژه در زمان شکوفایی سیاسی و اقتصادی آنها) روابط دیپلماسی ایران و اروپا را از سر گیرند و در این راه به جز جنبۀ سیاسی و اقتصادی، شکوه و عظمت فرهنگ ایرانی ـ اسلامی و هنر و معماری ایران را در اروپا به نمایش بگذارند.\nاوزون چارشلی، اسماعیل حقی، تاریخ عثمانی، ج ۲ برگردان: وهاب ولی، تهران: مؤسسه مطالعات فرهنگی، ۱۳۷۰٫\nــــــــــــ ، تاریخ عثمانی، ج ۱، برگردان: وهاب ولی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۰٫\nــــــــــ ، «نگاهی به تشکیلات دولتهای قراقویونلو و آق قویونلو»، برگردان: وهاب ولی، مجله تحقیقات تاریخی، ش ۸، بهار ۱۳۷۲٫\nحسن زاده، اسماعیل، حکومت ترکمانان قراقویونلو و آق قویونلو، تهران: سمت، ۱۳۷۹٫\n۵٫دهخدا، علی اکبر، لغت نامۀ دهخدا؛ تهران: مجلس، ۱۳۲۵٫\nروملو، حسن، احسن التواریخ، به کوشش و تصحیح چارلز نورمن سبدن، تهران: کتابخانه صدر، ۱۳۴۷٫\nروبمر، ه ر، «سلسله های ترکمانان»، تاریخ ایران دوره تیموریان (پژوهش از دانشگاه کمبریج)، برگردان: یعقوب آژند، تهران: جامی، ۱۳۷۹٫\nسابکس، سربرمی، تاریخ ایران، ج ۱، برگردان: سید محمد تقی فخر داعی گیلانی، تهران: چاپخانه نگین، ۱۳۳۰٫\nسفرنامه های ونیزیان در ایران، برگردان: منوچهر امیری، تهران: خوارزمی، ۱۳۴۹٫\nشاو، استانفورد جی و ازل کورال شاه، تاریخ امپراتوری عثمانی و ترکیه جدید، ج ۱، برگردان: محمود رمضان زاده، مشهد: آستان قدس رضوی، ۱۳۷۰٫\nطاهری، ابوالقاسم، تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران از مرگ تیمور تا مرگ شاه عباس، تهران: فرانکلین، ۱۳۴۹٫\nکنتارینی، آمبروسیو، سفرنامه آمبروسیو کنتارینی، برگردان: قدرت الله روشنی، تهران: امیرکبیر، ۱۳۴۹٫\nمعین، محمد، فرهنگ معین، چ ۱۳، تهران، ۱۳۷۸٫\nمیر جعفری، حسین، تاریخ تیموریان و ترکمانان، اصفهان: سمت و دانشگاه اصفهان، ۱۳۷۹٫\nنوائی، عبدالحسین، ایران و جهان، ج ۱، چ ۴، تهران: هما، ۱۳۷۷٫\nهینتس، والتر، تشکیل دولت ملی در ایران، برگردان: کیکاووس جهانداری، چ ۳، تهران: خوارزمی، ۱۳۶۲٫\nیوسف جمالی، محمد کریم، زندگانی شاه اسماعیل اول، کاشان: محتشم، ۱۳۷۶٫\n . آق قویونلوها، یکی از قبایل بیست و چهار گانۀ اوغوز بودند که بر بیقهای خود گوسفندان سفید ترسیم می کردند. آنها پس از برچیدن حکومت قراقویونلوها و آخرین بازماندۀ تیموریان یعنی ابوسعید تیموری به اوج قدرت سیاسی ـ نظامی رسیدند و سرانجام در سال ۹۲۰ق. به دست شاه اسماعیل اول صفوی از بین رفتند (یوسف جمالی، ۱۳۷۹، ص۳۱۱ ـ ۳۱۴؛ حسن زاده، ۱۳۷۹، ص۷۱ ـ ۷۲).\n . مؤسس و مقتدرترین پادشاه سلسلۀ ترکمانان آق قویونلو بود که با از میان بردن ابوسعید تیموری و جهانشاه قراقویونلو، حکومت نیرومندی به وجود آورد.\n . سلطانن محمد دوم از سلاطین به نام و مقتدر عثمانی بود که در سال ۱۴۵۱م. به تخت سلطنت نشست و اندکی پس از آن در سال ۱۴۵۳م. قسطنطنیه را فتح و امپراتوری بیزانس را ساقط کرد (اوزون چارشلی، ۱۳۷۰، ص ۱۶۷ ـ ۱۶۸).\n . در پی فتح استانبول به دست لاتن ها «الکسی کومنن، از افراد سلسلۀ کومنن که به طرابوزان فرار کرده بود، در سال ۶۰۱ ق / ۱۲۰۴ م. امپراتوری با همین نام تأسیس نمود.» این امپراتوری از راه بازرگانی کسب درآمد می کرد و به لحاظ قرار گرفتن در مسیر تجارت میان شرق و غرب و همچنین داشتن روابط مستحکم تجاری با دولت ـ شهرهای اروپایی از جمله ونیز از موقعیت سیاسی ـ اقتصادی مهمی برخوردار بود؛ به همین سبب در معادلات سیاسی منطقه نقش مؤثری داشت (اوزون چارشلی، ۱۳۷۰، ص ۵۴ـ ۶۱ و ۵۲۹ ـ ۵۳۰).\n . آمد «نام شهری قدیمی و مستحگم در شمال بین النهرین و آن با سنگهای سیاه بنا شده و شط دجله آن را چون هلالی احاطه کرده است و در قرب آن چشمهایی است که شهر را آب دهد و امروز به دیار بکر معروف است.» (لغت نامه دهخدا، ۱۳۲۵، مدخل آمد).\n. Franciscan Ludovico da Bologna\n . هینتس در کتاب تشکیل دولت ملی در ایران عقیده دارد که پاپ کالیکست سوم در سال ۱۴۵۶ م / ۱۸۶۰ ـ ۱۸۶۱ ق. یکی از راهیان فرانسیسکانی به نام لود وویکو دا بولونیا را برای تحریک علیه عثمانی به شرق فرستاده است؛ در حالی که نوشته های رویمر در ذکر سال و نام پاپ با آن تناقض دارند (هینتس، ۱۳۶۲، ص ۴۳ ـ ۴۴).\n . برای اطلاع بیشتر از روند پیشروی و تصرف عثمانی در آناتولی و برخورد آن با آق قویونلوها، ر، ک، به: استانفورد جی. شاو و ازل کورال شاو، ص ۱۲۳ ـ ۱۲۶٫\n. Catetino Zeno\n . مسطوره در اینجا به معنی کالا است (معین، ۱۳۷۸، مدخل مسطوره).\nکلیدواژه ها : آق قویونلو,ترکمانان,علی ططری


مدیرعامل باشگاه فولاد :امتیاز گرفتن مقابل پرسپولیس در آزادی یک برد است\tمدیرعامل باشگاه فولاد :امتیاز گرفتن مقابل پرسپولیس در آزادی یک برد است\nخانه لیگ برتر مدیرعامل باشگاه فولاد :امتیاز گرفتن مقابل پرسپولیس در آزادی یک برد است\nمدیرعامل باشگاه فولاد :امتیاز گرفتن مقابل پرسپولیس در آزادی یک برد است\nتاریخ انتشار : دوشنبه ۱۱ مرداد ۱۳۹۵ | ۲۳:۲۵\nمدیرعامل باشگاه فولاد گفت: اینکه ما مقابل پرسپولیس در ورزشگاه آزادی به تساوی رسیده‌ایم یعنی برد.\nعلیرضا اژدری‌زاده در خصوص دیدار امروز اظهار داشت: به نظرم بازی خوبی بود. کسب نتیجه تساوی مقابل پرسپولیس آن هم در آزادی عالی بود. امیدوارم این روند ادامه پیدا کند و فولاد به جایگاه اصلی خود که جزو تیم‌های بالای جدول است، برسد.\nمدیرعامل باشگاه فولاد در مورد اینکه هواداران پرسپولیس معتقد بودند که بازیکنان فولاد وقت‌کشی کرده‌اند، گفت: به هر حال فوتبال است و هر کسی نظری دارد. مطمئنا بازیکنان تاکتیک را اجرا کردند و حالا کمی با صبر و حوصله بوده است.\nبرچسب ها : بازی پرسپولیس و فولاد, بازیکن تیم فولاد خوزستان, علیرضا اژدری زاده, مدیرعامل باشگاه فولاد\nتغییرات گسترده مدیریتی در تیم سرخپوشان\nمخالفت قطعی باشگاه فولاد خوزستان با جدایی عبدالله زاده\nکری مدیر فولاد خوزستان برای پرسپولیسی ها


سیر تا پیاز اورجت - مجله آموزشی سلامت دندان\nمجله آموزشی سلامت دندان > وبلاگ > ارتودنسی دندان > سیر تا پیاز اورجت\nبهاریفوریه 3, 2022بدون نظر\nنوشته شده در فوریه. 03, 2022 در 5:52 ق.ظ آوریل 29, 2022\nمال اکلوژن و ناهنجاری‌های فکی و دندانی طیف بزرگی را در بر می‌گیرند. یکی از این ناهنجاری ها، اورجت (Overjet) نامیده می شود.در شرایط طبیعی باید دندان‌های جلو فک بالا با فاصله کمی جلوتر از دندان‌های فک پایین قرار گیرند. درصورتی‌که دندان‌های بالا بیش از این مقدار جلوتر باشد اصطلاحاً گفته می‌شود اورجت زیاد وجود دارد. آیا فرزند دلبند شما نیز به این عارضه مبتلاست؟ درباره راه‌های درمانی آن چه می‌دانید؟ در این مقاله با ما همراه باشید تا درباره‌ی اُورجت بیشتر بخوانیم.\nاورجت به چه نوع ناهنجاری گفته می‌شود؟\nدر وضعیت نرمال و استاندارد، دندان های جلویی فک بالا باعث پوشیده شدن 2 تا 3 میلیمتر از دندان های جلویی فک پایین می شوند. در صورتی که این میزان بیش از اندازه باشد و دندان های فک پایین بیش از اندازه پوشیده شده باشند، به اصلاح بیمار دچار اورجت شده است. اورجت می تواند به دلیل مشکلات فکی، مشکلات دندانی و یا ترکیبی از آن ها به وجود آمده باشد. برخی از این مشکلات عبارتند از:\nبرای مطالعه بیشتر: واترپیک یک وسیله کاربردی برای بهداشت دهان\nعلل اورجت دندان چیست؟\nمکیدن طولانی مدت انگشت شست، لب و زبان مکیدن انگشت در تمام کودکان یک امر طبیعی و روتین می باشد، اما در صورتی که این کار بیش از اندازه طولانی شود و این عادت اشتباه تا بعد از رویش دندان های دائمی نیز ادامه یابد، امکان آسیب به فک و دندان کودک وجود دارد و ناهنجاری هایی مانند اورجت برای کودک به وجود می آید. بنابراین کودکان حتما باید بعد از 4 سالگی این عادت را ترک کنند. در صورتی که کودک برای ترک مکیدن انگشت دست خود دچار مشکلاتی شد، باید برای راه حل به کلینیک دندانپزشکی مراجعه کرده تا با کمک گارد انگشت، این مشکل رفع گردد.\n"لکه‌های سفید روی دندان بعد از ارتودنسی" چرا ؟\nشاید این مطلب هم برایتان جالب باشد: درباره سنگ لوزه بیشتر بخوانید\nانواع اورجت کدامند؟\nبیشتر بخوانید، بیشتر بدانید: از حفره خشک دندان و درمان آن چه می‌دانید؟\nروش‌های درمانی اورجت\nشاید هدگیر ظاهر مناسبی نداشته باشد، اما نتیجه خوبی در روند درمان ایجاد می کند. نتیجه آن مشابه با Herbst بوده که بعد از استفاده از Herbst از بریس استفاده می کنند. اما بیمارانی که از هدگیر استفاده می کنند، نتیجه موفقت آمیز تا حدود 93 درصد دارند.\nویتامین‌ها و مواد معدنی مورد نیاز برای سلامت دندان\nاین ابزار متحرک بوده که برای درمان اورجت حدود 9 تا 12 ماه مورد استفاده قرار می گیرد. به طور معمول از پلیت آرواره های بالا و پایین تشکیل شده و دارای کی پیچ برای تنظیم هفتگی می باشد.\nدرمان اورجت تا چه اندازه اهمیت دارد؟\nدر این مقاله با یکی از ناهنجاری‌های فک و دندان آشنا شدیم. جالب است بدانید که تحقیقات نشان می‌دهد که افرادی که دارای بیش از ۳ میلی‌متر جلو زدگی و اورجت دندانی هستند، احتمال آسیب به دندان‌هایشان دو برابر بالاتر از افراد دیگر است. بنابراین درمان این ناهنجاری را جدی بگیرید. امید است این مطلب برایتان مفید بوده باشد. شما هم نظرات و تجربیات خود را در کامنت با ما به اشتراک بگذارید.\nبهاری فوریه 3, 2022\nواترپیک یک وسیله کاربردی برای بهداشت دهان


ده روسی و سرمربی گری! – كانون هواداران افراطی آ.اس رم\nده روسی و سرمربی گری!\nدانیله ده روسی در یک تور آموزشی : ملاقات با میهایلوویچ و ساباتینی در کاستلدبول\nبازیکن سابق رم منتظر گرفتن مجوز است که به او این امکان را می دهد تا کار خود را به عنوان سرمربی آغاز کند\nخستگی ناپذیر در زمین ، خستگی ناپذیر حتی بیرون از زمین . با انگیزه زیاد به زودی ماجراجویی جدید فوتبالی اش را آغاز می کند . این یک دنیله ده روسی در نسخه سرمربی است که این روزها از یک مرکز ورزشی به یک مرکز ورزشی برای جلسات یادگیری و حرفه ای می گذراند. این را گاتزتا توضیح می دهد ، که از سفر کاپیتان سابق جالوروسی به بولونیا می گوید ، جایی که او با مارکو دی وایو ، میهایلوویچ و بیش از همه والتر ساباتینی ، که سالهای مهمی را در پایتخت داشت ، ملاقات کرد. ده روسی از دیچه سابق جالوروسی تشکر کرد که به فکر نیمکت پریماورا برای او بود و سپس به لوسیانو زائوری سابق سپرده شد. کاستلدبول تنها آخرین مرحله از سفر تازه او است ، سپس منتظر است تا بتواند مجوز را دریافت کند تا بتواند به طور قطعی کار خود را به عنوان سرمربی آغاز کند.