Aktywność zagraniczna rosyjskiego kapitału poza sektorem energetycznym. Iwona Wiśniewska - PDF\nAktywność zagraniczna rosyjskiego kapitału poza sektorem energetycznym. Iwona Wiśniewska\nDownload "Aktywność zagraniczna rosyjskiego kapitału poza sektorem energetycznym. Iwona Wiśniewska"\n1 Aktywność zagraniczna rosyjskiego kapitału poza sektorem energetycznym Iwona Wiśniewska Warszawa 2011\n2 Aktywność zagraniczna rosyjskiego kapitału poza sektorem energetycznym SPIS TREŚCI Tezy / 2 1. Metalurgia nieżelazna / 4 2. Metalurgia żelaza / Branża diamentowa / Sektor węglowy / Sektor chemiczny / Sektor maszynowy / Transport / Telekomunikacja / Sektor bankowy / Inne sfery rosyjskiej aktywności zagranicznej / Prognozy / 45 Copyright by Ośrodek Studiów Wschodnich im. Marka Karpia Cytowanie za podaniem źródła\n3 Tezy Aktywność zagraniczna rosyjskiego kapitału poza sektorem energetycznym 1. Transakcje zawierane przez koncerny pozaenergetyczne uzyskały największą wartość spośród pojedynczych rosyjskich inwestycji zagranicznych. Liderem pod tym względem jest kontrolowany przez biznesmena rosyjskiego pochodzenia Leonida Bławatnika koncern chemiczny Basell, który za ok. 19 mld USD przejął kontrolę nad amerykańskim Lyondell Chemical (w konsekwencji światowego kryzysu gospodarczego rosyjski inwestor musiał jednak ograniczyć swoje zaangażowanie w tym koncernie). Należy zauważyć, że dzięki ekspansji zagranicznej rosyjskie spółki metalurgii kolorowej i stalowej czy sektora chemicznego umacniają swoją pozycję na międzynarodowych rynkach. Dzięki inwestycjom zyskują globalne znaczenie w całym sektorze (metalurgia kolorowa) czy w poszczególnych segmentach danego sektora (metalurgia żelazna). Aktywne kapitałowo są również rosyjskie podmioty telekomunikacyjne i finansowe. Jednak spółki z tych branż są stosunkowo słabe zwłaszcza w porównaniu ze swoimi zachodnimi konkurentami. Pozycję dominującą udaje im się uzyskać w zasadzie jedynie na rynkach krajów Wspólnoty Niepodległych Państw. 2. Głównym kierunkiem rosyjskich inwestycji zagranicznych pozaenergetycznych są rynki krajów Wspólnoty Niepodległych Państw i Unii Europejskiej. Aktywność w tych regionach jest wynikiem m.in. ich fizycznej bliskości oraz politycznych i ekonomicznych interesów rosyjskich na tym obszarze. W ostatnich latach rosyjskie koncerny dynamicznie angażują się również w projekty w innych regionach świata, zwłaszcza w Ameryce, ale także w Afryce i Azji Południowej. Poszerzenie obszaru zainteresowania jest przede wszystkim związane z poszukiwaniem przez rosyjskie koncerny nowych rynków zbytu i nowych źródeł surowców. Ponadto jest to również efekt dążeń rosyjskich holdingów do zmiany ich charakteru z regionalnych na globalne. Aktywność zagraniczna Rosji postępuje mimo dość niekorzystnego wizerunku rosyjskiego kapitału za granicą. Wiele rosyjskich projektów inwestycyjnych zostało zablokowanych z obawy przed potencjalnym zagrożeniem, jakie kojarzono z przyjściem rosyjskich koncernów. Rosyjskie firmy, dostrzegając problem, starały się poprawiać swój obraz za granicą i budować pozytywny wizerunek. 2\n4 3. Kryzys gospodarczy, choć w kilku przypadkach wymusił wycofanie się rosyjskiego kapitału z niektórych inwestycji zagranicznych, to jednak w większości przypadków nie tylko nie zahamował rosyjskich inwestycji zagranicznych, ale wręcz je zdynamizował. Rosyjska ofensywa kapitałowa szczególnie widoczna była na obszarze państw byłego ZSRR. Przy czym w skupowanie przecenionych aktywów znacznie bardziej niż przed kryzysem zaangażowane były rosyjskie podmioty państwowe, które miały dostęp do publicznych zasobów finansowych. W najbliższych kilku latach można spodziewać się rozszerzania przez rosyjskie podmioty zaangażowania kapitałowego za granicą. Rosyjskie spółki deklarują chęć zaangażowania się w kolejne projekty inwestycyjne poza granicami Rosji. W większości mają przy tym możliwość zgromadzenia odpowiednich środków finansowych dla swojej aktywności, dodatkowo obecne władze rosyjskie silnie wspierają ich aktywność zagraniczną. Pewnym ograniczeniem dla tych inwestycji jest negatywna opinia o biznesie rosyjskim na międzynarodowych rynkach. W kampanię dotyczącą zmiany wizerunku Rosji zaangażowały się władze i koncerny rosyjskie, jednak jak dotychczas działania te mają ograniczone znaczenie. 3\n5 1. Metalurgia nieżelazna Sytuacja w rosyjskim sektorze nieżelaznym W branży metalurgii nieżelaznej w Rosji istnieje bardzo wysoki poziom koncentracji własności, ok. 92% wpływów kolorowej metalurgii zapewniają obecnie 3 holdingi: Norylski Nikiel kontrolowany przez państwo mimo faktycznie prywatnej własności 2, UC Russkij Aluminij Olega Deripaski 3 i Uralska Kompania Górniczo-Hutnicza (UGMK) Iskandera Machmudowa. Są one na rynku rosyjskim monopolistami w poszczególnych rodzajach produkcji: aluminium UC Rusal, nikiel i platynoidy Norylski Nikiel lub dominują na rynku miedzi UGMK i Norylski Nikiel. Oprócz wielkich przedsiębiorstw skoncentrowanych w wymienionych holdingach jest w Rosji wiele mniej znanych drobnych przedsiębiorstw specjalizujących się w produkcji rzadkich metali nieżelaznych (wolframu, lantanoidów i in.). Wśród nich m.in. firma Wierchniesaldinskoje Mietałłurgiczeskoje Proizwodstwiennoje Objedinienije Awisma (WSMPO-Awisma) monopolista w produkcji tytanu 4, mająca również znaczne udziały w amerykańskim rynku tego metalu. Rosyjski sektor metalurgii kolorowej został sprywatyzowany w latach 90. Obecnie w większości nadal pozostaje formalnie w rękach prywatnych biznesmenów, choć niewątpliwie są oni w pełni lojalni wobec Kremla 5. Widoczny jest też interes Kremla w uzyskaniu bezpośredniego wpływu na tę branżę. W 2006 roku państwowy pośrednik handlu uzbrojeniem Rosoboroneksport przejął pakiet większościowy w WSMPO-Awisma. W 2008 roku państwo zdołało przejąć kontrolę nad Norylskim Niklem, mimo iż formalnie nie posiada udziałów w tym koncernie. Rośnie również wpływ państwa na Rusal, w konsekwencji bowiem emisji akcji tego koncernu przeprowadzonej w styczniu 2010 roku państwowy Wnieszekonombank wykupił ok. 3% akcji, co wraz z udziałami lojalnego wobec władzy Deripaski zapewniło państwu pakiet większościowy w Rusalu. 1 Do sektora metalurgii nieżelaznej (inaczej kolorowej) należy hutnictwo aluminium, niklu, kobaltu, cyny, ołowiu, miedzi, tytanu i metali szlachetnych platynoidów, złota itd grudnia 2008 roku nadzwyczajne zebranie akcjonariuszy Norylskiego Niklu (NN) wybrało nową radę dyrektorów, na której czele stanął przedstawiciel państwa Aleksandr Wołoszyn. Formalnie NN jest własnością prywatnych udziałowców, głównymi z nich są skonfliktowani ze sobą Władimir Potanin (29,9%) i Oleg Deripaska (25%). Dzięki konfliktowi udziałowców państwo spełnia rolę rozjemcy i przejmuje kontrolę nad koncernem, latem 2008 roku na dyrektora generalnego NN wybrano Władimira Strżałkowskiego (dawny współpracownik Putina w merostwie Petersburga). Więcej na temat konfliktu między Potaninem a Deripaską: Powstaje rosyjskie imperium metalurgii nieżelaznej, Iwona Wiśniewska, Tydzień na Wschodzie, OSW, W styczniu 2010 roku przeprowadzona została emisja 10% UC Rusal, w której konsekwencji udziały Deripaski w koncernie zmniejszyły się do 47,6%, Sualu 15,9%, a Glencore 8,6%, zwiększył natomiast do 17,1% swój udział Michaił Prochorow. Rosyjska państwowa korporacja Wnieszekonombank, za specjalnie wydzielone z budżetu FR pieniądze, wykupiła 3%. 4 Największy na świecie producent tytanu 27 tys. ton w 2007 roku, tj. prawie 30% światowej produkcji. 5 Na skutek centralizacji władzy w Rosji przeprowadzonej w czasie prezydentury Władimira Putina państwo uzyskało szereg instrumentów pozwalających mu kontrolować podmioty gospodarcze w Rosji lub przejmować w nich udziały. 4\n6 1.2. Rosyjska ekspansja zagraniczna w sektorze metali nieżelaznych Zagraniczna ekspansja rosyjskich koncernów z branży metali nieżelaznych trwa od początku obecnej dekady, głównym kierunkiem inwestycji były zasoby surowcowe i kombinaty metalurgiczne w regionach, z którymi rosyjskie firmy współpracowały jeszcze w czasach ZSRR, głównie w byłych republikach Związku Radzieckiego. Rosyjskie firmy zdołały przejąć kontrolę nad Mikołajowskimi Zakładami Glinokrzemianów na Ukrainie (Rusal w 2000 roku) i Ormiańskim Aluminium (Rusal, 2000), mimo prób nie udało im się dotychczas przejąć natomiast zasobów kazachstańskich (głównie Pawłodarskiego Kombinatu Glinokrzemianów). Rosyjskie koncerny sporadycznie starały się również uzyskać dostęp do zasobów poza regionem, np. Rusal przejął zarząd nad przedsiębiorstwem wydobywczym boksytów i zakładami glinokrzemianu w Gwinei, Norylski Nikiel zaś dzięki przejęciu (2002) amerykańskiego producenta platynoidów firmy Stillwater 6 uzyskał dostęp do zasobów RPA i zaangażował się (w 2001) w budowę zakładu wzbogacania rud w Finlandii 7. Inwestycje zagraniczne kompanii z sektora metalurgii kolorowej największy rozmach uzyskały jednak dopiero w latach Transakcje z udziałem koncernów z tej branży miały w tym okresie charakter globalny i osiągnęły największą wartość spośród wszystkich inwestycji zagranicznych dokonanych przez rosyjskie firmy. Aktywność rosyjskich koncernów z tego sektora widoczna była w zasadzie na wszystkich kontynentach. Dla przykładu, na skutek fuzji (2007) aktywów aluminiowych Rusalu i Sualu oraz szwajcarskiej firmy pośredniczącej w handlu metalami Glencore rosyjski kapitał przejął kontrolę nad zakładami glinokrzemianu w Irlandii, na Jamajce i we Włoszech oraz nad hutą aluminium w Szwecji. Można również zaobserwować rosnące zaangażowanie Rusalu na rynku chińskim (jednym z największych konsumentów aluminium na świecie). Dzięki transakcjom zawartym przez Norylski Nikiel rosyjski kapitał rozszerzył swoją obecność na rynkach Kanady, RPA, Botswany i Australii. Głównym kluczem tych inwestycji były miejsca występowania zasobów metali nieżelaznych: boksytów, niklu czy złota oraz bliskość rynków zbytu produkcji (Europy, USA i Azji Południowej). Światowa recesja spowodowała spadek popytu na metale nieżelazne ze względu na ograniczenie produkcji w branżach będących ich głównym odbiorcą (np. przemyśle motoryzacyjnym) oraz spadek o połowę cen tych metali (miedzi, ołowiu, cynku, aluminium czy niklu). Te niekorzystne dla branży procesy odbiły się na wynikach finansowych koncernów w niej funkcjonujących. Problemy te szczególnie dotknęły UC Rusal. Spółka m.in. zmuszona była wstrzymać produkcję w swoich zakładach na Jamajce. Ponadto Rusal miał trudności ze spłatą zaciągniętych kredytów (ok. 15 mld USD, przy wartości spółki szacowanej na 21,5 mld USD). Rusal skorzystał m.in. z pomocy państwa, otrzymując kredyt na 4,5 mld USD na spłatę części zagranicznych długów, porozumiał się też z bankami co do restrukturyzacji części dłu- 6 W 2002 roku NN przejął 51% udziałów w Stillwater (jedyny w USA producent platynoidów, posiadający kopalnie również w RPA), do 2007 roku zdołał zwiększyć swoje udziały do 55%. 7 Więcej na ten temat: Peeter Vahtra, Expansion or Exodus? Trends and Developments in Foreign Investments of Russia s Largest Industrial Enterprises, Turku School of Economics and Business Administration 1/\n7 gów. Mimo tych działań konieczne okazało się przyciągnięcie do koncernu nowych inwestorów. Na początku 2010 roku przeprowadzono emisję 10,6% akcji spółki, ze sprzedaży uzyskano 2,2 mld USD 8. Konsekwencją kłopotów finansowych Rusalu było zahamowanie jego ekspansji zagranicznej. Dodatkowo zagrożone zostały niektóre inwestycje tego koncernu, np. przejęcie zakładów glinokrzemianu w Gwinei, które rząd tego kraju postanowił odebrać koncernowi, zarzucając mu nieuczciwość (aktywa zakupione zostały po zaniżonej cenie) czy licencje na zagospodarowanie złóż glinokrzemianu w Indonezji (rząd grozi ich odebraniem, jeśli Rusal nie przyspieszy inwestycji). Niektóre koncerny (te, które okresu minionej prosperity nie wykorzystały na zadłużenie się ponad miarę swoich możliwości) wykorzystały jednak kryzys do skupowania atrakcyjnych, a przecenionych aktywów. Ekspansję kontynuował m.in. fundusz inwestycyjny Władimira Ioricha, skupując aktywa w Kanadzie, aktywność utrzymał również Aliszer Usmanow (przejął koncern wydobywczy specjalizujący się w złożach szelfowych). Rosyjska ekspansja w czasie kryzysu była jednak szczególnie widoczna w państwach WNP, m.in. Kazachstanie i Kirgistanie, gdzie skupowano złoża surowcowe (złota, srebra), przy czym w branżę tę angażowały się koncerny, których domeną był dotychczas sektor metalurgii żelaza. Większość dotychczasowych rosyjskich inwestycji w tej branży dotyczyła przejęć istniejących i funkcjonujących już aktywów, co pozwalało na szybkie zwiększenie produkcji i realizację zysków. Jednak koncerny z tej branży, np. Rusal, gotowe były również do zaangażowania się w czasochłonne i drogie projekty od podstaw, tzw. greenfield. Było to w dużej mierze wynikiem niedoborów rosyjskich zasobów i koniecznością eksploatowania ich poza Rosją. Wybrane rosyjskie inwestycje zagraniczne w sektorze metalurgii nieżelaznej Inwestor rosyjski Przejmowane aktywa Wartość transakcji/rok zawarcia Uwagi Norylski Nikiel (kontrolowany przez państwo, formalnie własność Władimira Potanina i Olega Deripaski) 100% LionOre (kanadyjska firma wydobywająca nikiel i złoto w RPA, Botswanie i Australii) 6,4 mld USD/2006 LionOre posiada udziały m.in. w spółkach: Tati Nickel (85%) w Botswanie, Nkomati (50%) w RPA, BlackSwan, Silver Swan, Lake Johnston, Waterloo i Honeymoon Well w Australii Norylski Nikiel 20% Golden Fields (RPA, producent złota) 1,16 mld USD/ W wyniku emisji udziały Deripaski w UC Rusal zmniejszyły się z 56,7% do 47,6%. Jednak dzięki inwestycji Wnieszekonombanku, który kupił za pieniądze wydzielone na ten cel z budżetu państwa ponad 3% akcji koncernu, kontrola nad Rusalem pozostała w rosyjskich rękach. 6\n8 Inwestor rosyjski Przejmowane aktywa Wartość transakcji/rok zawarcia Uwagi Norylski Nikiel OM Group Inc. (Finlandia, Australia) 408 mln USD/2007 OM Group sprzedało NN swoje aktywa niklowe znajdujące się w Finlandii (Harjavalta) i Australii (Cawse) Czelabińskie Zakłady Cynku 100% Brock Metal (Wielka Brytania) Ok. 16 mln USD (koszt transakcji)/2007 Brock Metal jest producentem cynkowych i aluminiowych stopów do odlewów pod ciśnieniem Czelabińskie Zakłady Cynku 100% Nova Trading& Commerce AG (Szwajcaria, Zug) Bd/2006 Nova Trading&Commerce jest właścicielem Nova Cynk zajmującej się wydobyciem i wzbogaceniem rud ołowiano-cynkowych na złożu Akżał w Kazachstanie Rusal 20% Queensland Alumina producent glinokrzemianu (Australia) 401mln USD/2005 Jeden z największych producentów glinokrzemianu na świecie Rusal Fabryka Bloków Katodowych (Chiny) 3 mln USD (wraz z inwestycjami)/ 2006 Fabryka produkuje 15 tys. bloków rocznie, tj. połowę tego, ile potrzebuje Rusal Rusal 90% Aroaima Mining Company (AMC, Gujana) Bd/2006 AMC kopalnia boksytów Rusal Zakłady przerobu glinokrzemianu Friguia (Gwinea) 19 mln USD/2006 (wartość spółki według wyceny ekspertów wynosiła wówczas 250 mln USD) W 2009 roku rząd Gwinei (nieskutecznie) chciał denacjonalizować spółkę, a w 2011 zablokował eksport tlenku glinu, oskarżając koncern o nieprzestrzeganie norm ekologicznych (trwają negocjacje) Rusal (Oleg Deripaska 56,7%, właściciele Sualu 18,9%, Michaił Prochorow 14%, Glencore 10,3%) Fuzja z rosyjskim Sualem i szwajcarskim Glencore, w konsekwencji powstał United Company Rusal. Aktywa pozarosyjskie: 100% zakładów glinokrzemianu Aughinish w Irlandii, 44% Eurallumina (Sardynia) oraz 93% Widalco i Alpart na Jamajce, 100% szwedzkiej huty aluminium Kubal (Kubikenborg). Koncern kontroluje ok. 10% światowego wydobycia glinokrzemianu i 10% produkcji aluminium 10,6 mld USD (wymiana akcji)/2007 UC Rusal jest jednym z największych holdingów aluminiowych na świecie, łączna wartość jego aktywów szacowana była w marcu 2007 roku na ok. 31 mld USD. W czasie kryzysu gospodarczego koncern popadł w poważne kłopoty finansowe (ponad 15 mld USD długu). Koncern zdecydował się na przeprowadzenie dodatkowej emisji 10% akcji Rusalu, w której konsekwencji Deripaska stracił większość w koncernie, jednak brakujące akcje przejął rosyjski państwowy Wnieszekonombank 7\n9 Inwestor rosyjski Przejmowane aktywa Wartość transakcji/rok zawarcia Uwagi UC Rusal 49% w JV z China Power Investment Corp. Bd/2008 Podpisane zostało memorandum w sprawie budowy huty aluminium w zachodnich Chinach o mocy 500 tys. ton UC Rusal 51% w JV z China Power Investment Corp. Bd/2008 Podpisane memorandum o współpracy przy wybudowaniu kompleksu wydobywczego boksytów i produkcji 2,8 mln ton glinokrzemianu rocznie w Gwinei UC Rusal Joint venture (JV): Rusal (51%), Antam (49%; Indonezja, producent boksytów, złota i niklu) Projekt szacowany na ok. 1,5 2 mld USD/2007 Strony podpisały memorandum w sprawie budowy na Zachodnim Kalimantanie kompleksu boksytowo- -glinokrzemianowego. Projekt przewiduje prace na dwóch złożach Munggu Pasir i Pantas UC Rusal 77,5% akcji firmy ALSCON (Nigeria) 250 mln USD/2007 Do ALSCON należą huta aluminium, port i elektrownia gazowa Gallagher Holdings Limited (należąca do Aliszera Usmanowa) 12,32% akcji + opcje pozwalające na zwiększenie pakietu do 17% w australijskiej Medusa Mining (producent złota i miedzi na Filipinach i Australii) 17 mln USD/2007 Medusa Mining posiada licencje na wydobycie złota i miedzi na Filipinach, m.in. Panaon Gold Project, Masapelid Gold Project, Philsaga, Das- Agan, Anoling, Sajgon, opcje na wykup 70% Apical, Sinug-ang, Corplex. W Australii kompania zaangażowana jest w projekty Braemore, Anti Dam, Kurnalpi Polymetall (Aleksandr Nesis 24%, Aleksandr Mamut 19%), czeski fundusz PPF Petera Kellnera 24,9%, 24,8% na giełdzie) 100% udziałów Three K Exploration and Mining Limitedw, właściciela licencji na Warwarińskie złoże złota i miedzi w Kazachstanie 235 mln USD/2009 Polymetall największy w Rosji i trzeci na świecie producent srebra i czwarty w Rosji złota. Udziały wykupione od międzynarodowej korporacji Orsu Metal Corporation Renova (należąca do Wiktora Wekselberga) Harmony Gold Mining (RPA) Bd/2007 Podpisane memorandum o współpracy. Harmony jest 5. producentem złota na świecie. Renova najbardziej zainteresowana jest udziałami w budowie magazynów uranu na złożach eksploatowanych przez Harmony w RPA 8\n10 Inwestor rosyjski Przejmowane aktywa Wartość transakcji/rok zawarcia Uwagi Epion Holdings (własność Aliszera Usmanowa) 20% Nautilus Minerals (Kanada) 43,5 mln USD/2006 Nautilus jest światowym liderem w wydobyciu złota i miedzi z dna oceanu Gazmetall Holding Cyprus (należąca do Aliszera Usmanowa) Prawie 20% australijskiej Mount Gibson (wydobycie rudy złota) 76,5 mln USD/2006 Usmanow odsprzedał australijskie aktywa w styczniu 2008 z ok. 270 mln USD zysku za 363 mln USD Gazmetall Holding Ltd 22,3% Nautilus Minerals Inc. (Kanada) Bd/2008 Spółka wydobywcza metali kolorowych ze złóż szelfowych Bluecone Limited, spółka córka Siewierstali (należącej do Aleksieja Mordaszowa) 22% akcji firmy Celtic Resourses (Irlandia); do końca września 2007 roku zwiększył udziały do 26%, pozostałe 74% spółka wykupiła w 2008 roku 54,5 mln USD/2007 ponad 150 mln USD/2008 Celtic jest producentem miedzi i złota, posiada aktywa m.in. w Rosji (złoża miedzi i złota) i Kazachstanie (molibden) Siewierstal 50,1% Hight River Gold Mines (Kanada) 45 mln USD/2008 Właściciel złóż złota w Rosji i Burkina Faso Siewierstal 93,38% Crew Gold (zarejestrowana w Kanadzie, z siedzibą w Wielkiej Brytanii) Pierwsze 26,59% w 2009 roku kupiła za 95 mln USD, resztę akcji wykupiła w 2010 roku za ok. 300 mln USD Crew Gold kompania wydobywająca złoto, zagospodarowuje złoże Lefa (złoto) w Gwinei Siewierstal 21,71% Intex Resources ASA (Norwegia) 12,5 mln USD/2010 Intex jest spółką geotechniczną i wydobywczą, posiada m.in. złoża molibdenu w Norwegii i diamentów na Grenlandii. Siewierstal zamierza wykupić również pozostałe akcje spółki Pala Investments Holdings Ltd., fundusz inwestycyjny Władimira Ioricha 13,3% Avoca Resources (Australia, producent złota) 21 mln USD/2007 Fundusz dysponuje ok. 1 mld USD. Iorich jest byłym współwłaścicielem Meczela rosyjskiego koncernu stalowego 9\n11 Inwestor rosyjski Przejmowane aktywa Wartość transakcji/rok zawarcia Uwagi Pala Investments i Pala Assets (Władimira Ioricha) 15% Anatolia Minerals Development (Turcja, producent złota) 40,38 mln USD/2007 Kompania posiada kilka złóż złota w Turcji, największym z nich jest Соpler Gold (6,3 mln uncji) Pala Investment AG 60% Dumas Contracting Ltd. (Kanada) Bd/październik 2008 Dumas jest jedną z największych i najnowocześniejszych spółek usługowych sektora wydobywczego, oferuje usługi i sprzęt Pala Investment 27% Crowflight Minerals (Kanada) 15 mln USD/2009 Crowfight Minerals producent niklu, posiada złoże Bucko Lake Nickel Mine w Kanadzie Magnitogorski Kombinat Hutniczy (MMK) 5,37% Fortescue (Australia, producent złota) Ok. 200 mln USD/ Skup akcji postępuje od 2006 r. Złoże złota w regionie Pilbara w zachodniej Australii Wierchniesaldinskoje Mietałłurgiczeskoje Proizwodstwiennoje Objedinienije (WSMPO)- Awisma (kontrolowane przez państwowy Rosoboroneksport) JV z Kerala Minerals and Metals Ltd. (Indie) Bd/2007 Podpisane zostało memorandum, które zakłada utworzenie spółki dostarczającej tytan do India s Hindustan- Aeronautics Limited (HAL). W planach jest również budowa zakładu przetwórstwa gąbki tytanowej w Indiach WSMPO- -Awisma 50,1% SETAB Nikopol (Ukraina) Bd/2005 SETAB Nikopol producent rur tytanowych 10\n12 Inwestor rosyjski Przejmowane aktywa Wartość transakcji/rok zawarcia Uwagi Tremadon Ventures Ltd. (Wyspy Dziewicze, spółka należy do Aleksandra Abramowa i Aleksandra Frołowa, udziałowców Evraz Group) 9,99% Highland Gold (Jersey) 16,5 mln USD/2009 Tremadon Ventures wykupiła udziały od Primerod International Limited należącej do Romana Abramowicza, głównego właściciela Evrazu. Highland Gold posiada złoża złota w Rosji i Kirgistanie Millhouse LLC (należy do Romana Abramowicza) 1,5% Kinross (Kanada), spółka wydobywająca złoto Millhouse w zamian za te udziały oddał swoje dwie spółki (100%) Northern Gold LLC i Regionruda LLC, właścicieli licencji na badania i wydobycie na złożach złota na Czukotce (Dwojnoje i Wodorazdielnoje) Finalizacja transakcji nastąpiła w sierpniu 2010 roku. Kinross jest jedną z największych spółek złotowych na świecie, drugim największym producentem złota w Rosji Źródła: Agencje informacyjne, strony internetowe koncernów 1.3. Pozycja międzynarodowa rosyjskich koncernów sektora metalurgii nieżelaznej Rosyjskie koncerny z sektora metalurgii nieżelaznej, w zasadzie jako jedyne spośród rosyjskich podmiotów gospodarczych, mają globalny charakter 9 i są kluczowymi podmiotami gospodarki światowej, przez co mogą współokreślać sytuację na rynku światowym. Swój globalny charakter zawdzięczają przede wszystkim bogatym zasobom surowcowym znajdującym się na terytorium Rosji. FR jest trzecim na świecie (po Chinach i USA) producentem aluminium i wytwarza 20% światowej produkcji tego metalu. UC Rusal jest jednym z dwóch (obok Rio Tinto Alcan) największych na świecie producentów aluminium, przypada na niego ok. 12,5% tego rynku (roczna produkcja aluminium ok. 3,8 mln ton) i 16% produkcji glinokrzemianu. Natomiast 40-procentowy udział w światowej produkcji niklu i 50-procentowy w produkcji palladu zapewnia holdingowi Norylski Nikiel głównemu rosyjskiemu producentowi miejsce globalnego lidera. Ten sam holding jest też jednym z liderów w światowej 9 Swój globalny charakter zawdzięczają m.in. dużej swobodzie w transporcie i eksporcie surowców i produktów, co jest kluczowym problemem np. w przypadku rosyjskiego sektora gazowego zdominowanego przez Gazprom. 11\n13 produkcji platynoidów (13%) i jednym z większych producentów miedzi (2,5%) 10. Rosja zajmuje również szóste miejsce pod względem wielkości wydobycia wśród producentów złota na świecie (przypada na nią ponad 6% światowej produkcji tego kruszcu), przy czym pod względem wielkości zasobów jest na drugiej pozycji (po RPA). Dzięki ekspansji zagranicznej obserwowanej w ostatniej dekadzie silna pozycja rosyjskich koncernów tej branży na międzynarodowym rynku umocniła się jeszcze bardziej. Kontrolują one obecnie już nie tylko rosyjskie surowce, ale też uzyskały dostęp do zasobów w innych częściach świata, dzięki czemu w dużym stopniu uniezależniły się od dostawców i zapewniły sobie możliwość realizacji pełnego cyklu produkcyjnego w oparciu o własne zaplecze surowcowo-produkcyjne. Obecna pozycja nie zaspokoiła aspiracji rosyjskich podmiotów, które dążą do bycia niekwestionowanym światowym liderem tej branży. Można zatem spodziewać się kolejnych inwestycji Cele ekspansji koncernów metalurgii nieżelaznej Jednym z głównych motorów inwestycji rosyjskich koncernów metalurgii nieżelaznej, zwłaszcza holdingów aluminiowych, była potrzeba zdobycia przez rosyjskie holdingi własnego zaplecza surowcowego. Deficyt boksytów, z których wytwarza się glinokrzemian, niezbędnego surowca do produkcji aluminium, był bolączką tej branży jeszcze w czasach radzieckich, mimo iż sektor ten dysponował zasobami Azji Centralnej i Ukrainy 11. Po rozpadzie ZSRR jednym z głównych zadań rosyjskich holdingów było odzyskanie kontroli nad zasobami WNP oraz uzyskanie dostępu do złóż poza tym regionem (np. glinokrzemian w Indonezji czy Wietnamie). Ponadto inwestycje zagraniczne pozwalają umacniać międzynarodowe znaczenie tych koncernów i neutralizować konkurentów (np. de facto przejęcie przez Rusal Sualu), a także dywersyfikować swoją działalność pod względem geograficznym i sektorowym (np. koncerny aluminiowe skupują udziały w branży miedzianej). Działalność inwestycyjna rosyjskich koncernów wpisuje się przy tym w ogólnoświatowy trend obserwowany w tej branży. Kolejne decyzje o przejęciach, zwłaszcza przez Rusal mający ambicje bycia niekwestionowanym liderem na tym rynku, są w dużej mierze odpowiedzią na ekspansję innych podmiotów z tej branży, głównie multinarodową Rio Tinto. Drogą do realizacji tego celu jest m.in. trwająca konsolidacja rosyjskich aktywów z tej branży, prowadząca do utworzenia megaholdingu metalurgii nieżelaznej kontrolującego nie tylko produkcję aluminium, ale również niklu, złota czy miedzi, poprzez połączenie UC Rusal z Norylskim Niklem 12. Realizacja tego przedsię- 10 Za informacjami podawanymi przez Norylski Nikiel, 11 W ZSRR rodzima produkcja glinokrzemianu wystarczała na zaspokojenie 60% potrzeb sektora aluminiowego. Resztę sprowadzano z Gwinei, Australii i innych krajów. Po roku 1991 największe kombinaty glinokrzemianowe: Pawłodarski (Kazachstan) i Mikołajowski (Ukraina) znalazły się za granicą. Rosyjskie przedsiębiorstwa aluminiowe utraciły w zasadzie własne zaplecze surowcowe. 12 W grudniu 2007 roku otworzyła się możliwość fuzji aktywów UC Rusal z Norylskim Niklem. Główny udziałowiec tej pierwszej kompanii Oleg Deripaska nabył prawo do przejęcia pakietu kontrolnego w NN. Dotychczas nie udało mu się przejąć kontroli nad koncernem. 12\n14 wzięcia doprowadziłaby do monopolizacji całego rosyjskiego sektora metalurgii nieżelaznej przez lojalnego wobec Kremla rosyjskiego biznesmena Olega Deripaskę. Zainteresowanie rosyjskich biznesmenów inwestycjami w tym sektorze wynika m.in. ze stale rosnących w ostatnich latach cen tych surowców, co gwarantuje wysokie zyski. Szczególnie atrakcyjne wydają się inwestycje w sektorze złota. W większości zakupy w tej branży miały charakter inwestycji portfelowych. Biznesmeni korzystali na dywidendach i rosnącej kapitalizacji firm, w które zainwestowali. Tego rodzaju inwestycje pozwalały rosyjskim biznesmenom efektywnie pomnażać środki przez nich zarabiane. Ekspansja zagraniczna koncernów metalurgii nieżelaznej i umacnianie ich międzynarodowego znaczenia pozwala jednocześnie realizować cele wyznaczone przez Kreml w polityce zagranicznej Rosji, tj. podnoszenie prestiżu międzynarodowego Rosji i jej znaczenia ekonomicznego dla światowej gospodarki. Z tego względu państwo silnie wspiera ekspansję rosyjskich koncernów. Przedstawiciele tych firm są w zasadzie w stałym składzie oficjalnych rosyjskich delegacji zagranicznych, a rosyjscy urzędnicy promują rodzime firmy poza granicami Rosji. 2. Metalurgia żelaza 2.1. Sytuacja w rosyjskim sektorze metalurgii żelaza W Rosji istnieją, powstałe jeszcze w latach , cztery ośrodki hutnictwa (huty sąsiadujące ze złożami węgla i rud żelaza): północny (czerepowiecka Siewierstal), centralny (kombinaty hutnicze Nowolipiecki i Oskolski); uralski (huta Magnitogorska, Meczel, NOSTA i Niżnietagilski Kombinat Hutniczy) oraz syberyjski (kombinaty hutnicze: Zachodniosyberyjski i Kuźniecki). W procesie prywatyzacji w latach 90. wszystkie one przeszły w prywatne ręce (w większości stały się częścią rosyjskich grup finansowo-przemysłowych). Obecna struktura sektora powstawała w trakcie toczących się od tamtego czasu, z niewielkimi przerwami, wojen stalowych (wrogich przejęć, wymuszonych bankructw etc.). W efekcie własność w sektorze jest kontrolowana przez kilka kompanii. Do liderów rosyjskiego hutnictwa żelaza zalicza się cztery holdingi, które decydują o sytuacji w sektorze: Evraz Holding, Magnitogorski Kombinat Hutniczy (MMK), Siewierstal i Nowolipiecki Kombinat Hutniczy (NLMK). Te cztery spółki wytwarzają 70% rosyjskiej stali. Z aktywniejszych graczy na rosyjskim rynku hutnictwa żelaza należy jeszcze wymienić grupę Meczel oraz Gazmetal zarządzającą koncernem Metaloinvest (produkuje znaczne ilości wzbogaconych rud żelaza, ale nie dysponuje wystarczającą liczbą hut, aby je przerobić). Należy podkreślić, że własność w rosyjskim sektorze metalurgii żelaza jest zdecydowanie mniej skoncentrowana aniżeli w przypadku sektora metalurgii kolorowej. Mimo wielu prób podejmowanych przez rosyjskich biznesmenów (ostatnio najgorętszym zwolennikiem konsolidacji był Aliszer Usmanow, szef Gazmetalu) nie udało się doprowadzić do połączenia rosyjskich kombinatów. 13\n15 Średnio 50% rodzimej produkcji stali przeznaczona jest na eksport. Sprzedaż zagraniczna odbywa się poprzez traderów zarejestrowanych poza granicami FR, ale w większości kontrolowanych przez rosyjskich producentów. Hutnictwo żelaza dzieli czwarte/piąte miejsce z hutnictwem metali nieżelaznych w rankingu najważniejszych towarów eksportowych FR (po ropie, gazie i wyrobach przemysłu maszynowego) Rosyjska ekspansja zagraniczna w sektorze metali żelaznych W konsekwencji wzrostu światowych cen stali zwiększyły się możliwości inwestycyjne rosyjskich koncernów. Ich zagraniczna aktywność kapitałowa wzrosła zwłaszcza w połowie obecnej dekady. Szczególną aktywnością zagraniczną wykazały się zwłaszcza Evraz i Siewierstal. Evraz kupił m.in. 91,5% amerykańskiej Oregon Steel Mills, czeskie Vitkovice Steel oraz 75%+1 akcję włoskiej firmy Palini e Bertoli. Siewierstal zainwestował natomiast ok. 1 mld USD w amerykański Rouge Industries oraz włoski Lucchini. Głównym sposobem rosyjskich inwestycji zagranicznych były przede wszystkim przejęcia i połączenia aktywów, bardzo rzadko były to inwestycje tzw. greenfield, budowania od początku nowych hut. W branży stalowej miało miejsce również jedno z bardziej spektakularnych niepowodzeń inwestycyjnych rosyjskich firm. Odnotowano m.in. fiasko połączenia Siewierstali z luksemburską grupą Arcelor. Fuzja ta zapowiedziana została wiosną 2006 roku, właściciel Siewierstali Alieksiej Mordaszow porozumiał się już co do warunków połączenia 13. Jednak ofertę Mordaszowa w czerwcu 2006 roku przebił hinduski Mittal Steel. Branża stalowa, podobnie jak metalurgia nieżelazna, została dotknięta kryzysem gospodarczym. Spowolnienie gospodarcze w budownictwie, przemyśle maszynowym czy stoczniowym mocno ograniczyło popyt na wyroby stalowe, ceny stali spadły o połowę. W konsekwencji koncerny stalowe zmuszone były do szukania oszczędności i redukowania produkcji (w Rosji zanotowano 45-procentowy spadek). Trudne warunki gospodarcze, mimo iż silnie wpłynęły na wyniki finansowe rosyjskiej branży metalurgii żelaza, to jednak jedynie w niewielkim stopniu ograniczyły jej ekspansję zagraniczną, dla przykładu Evraz Group w związku ze zmianą światowej koniunktury wycofał się z inwestycji w Cape Lambert Iron Ore Ltd australijską spółkę wydobywającą rudę. Kryzys pomógł jednak rosyjskim koncernom w wejściu na dotychczas pilnie broniony przed nimi ukraiński rynek stalowy. Konsorcjum rosyjskich inwestorów, najprawdopodobniej z Evrazem na czele, przejęło większościowy pakiet Przemysłowego Związku Donbasu (ISD), który poza hutami na Ukrainie posiada również zakłady w Polsce i na Węgrzech. Przy czym fundusze na wykupienie ukraińskiego koncernu wyłożył rosyjski państwowy bank Wnieszekonombank. Dzięki tej inwestycji rosyjski kapitał umocnił się również na unijnym rynku stalowym. Duże sukcesy, zwłaszcza na 13 Siewierstal miała zapłacić 10 mld USD za ok. 1/3 udziałów w Arcelor. W sfinansowaniu oferty Siewierstali swoje wsparcie oferowali podobno inni rosyjscy biznesmeni, wśród nich wymieniany był m.in. Roman Abramowicz. 14\n16 rynku amerykańskim, zanotowała Siewierstal, przejmując kilka walcowni blach. Spółka ta weszła również, poprzez swoją łotewską spółkę córkę, na rynek polski, wykupując majątek upadającej spółki Technologie Buczek z Sosnowca. Głównym kierunkiem tych inwestycji jest rynek europejski i amerykański. Na razie przeżywający od kilku lat boom budowlany rynek azjatycki w niewielkim stopniu stał się obszarem rosyjskiej ekspansji kapitałowej. Państwa azjatyckie pozostają przede wszystkim ważnym rynkiem zbytu rosyjskiej stali, dotyczy to zwłaszcza Chin (absorbują ok. 16% rosyjskiego eksportu), ale również Korei Płd. czy Malezji. Znaczenie tego rynku, jako alternatywnego rynku zbytu, dla rosyjskich przedsiębiorstw wzrastało wraz z rosnącym protekcjonizmem rynku europejskiego i amerykańskiego. Wybrane zagraniczne inwestycje rosyjskie w sektorze metalurgii żelaza Inwestor rosyjski Przejmowane aktywa Wartość transakcji/ rok zawarcia Uwagi JV (50/50) Nowolipieckiego Kombinatu (NLMK, kontrolowany przez Władimira Lisina) i szwajcarską Duferco Nowolipiecki Kombinat (NLMK) 100% Winner Steel Inc. (USA) 100% DanSteel A/S (Dania) 221 mln USD/2007 Winner Still posiada zakłady galwanizacyjne w Pensylwanii (możliwości produkcyjne ok. 1,2 mln t rocznie) 104 mln USD/2006 DanSteel największy producent stali w Danii Nowolipiecki Kombinat (NLMK) 100% Beta Steel (USA) 400 mln USD/2008 Beta Steel specjalizuje się w produkcji blach walcowanych na gorąco w USA i Kanadzie Nowolipiecki Kombinat (NLMK) NLMK International BV, spółka córka NLMK 100% John Maneely Co. (USA) 100% Novexco i Novex Trading SA (właściciel m.in. Steelco Mediterranean Trading Ltd., Tuscany Intertrade i Moorfield Commodities Company pośrednicy handlu stalą) 3,5 mld USD/2008 Jonh Maneely produkuje rury, posiada zakłady w USA i Kanadzie; ściśle współpracuje z Beta Steel 77 mln euro/2008 Na traderów tych przypada 80 90% eksportu NLMK (NLMK przeznacza na eksport 9 mln t, tj. ok. 60% swojej produkcji) 15\n17 Inwestor rosyjski Przejmowane aktywa Wartość transakcji/ rok zawarcia Uwagi Evraz Group (82,6% należy do cypryjskiej Lanebrook kontrolowanej przez Romana Abramowicza 50% oraz Aleksandra Abramowa i Aleksandra Frołowa) IPSCO (Kanada) 4 mld USD/2008 Zakłady produkcji rur w Kanadzie i USA. Aktywa te weszły w skład spółki córki Evraz Inc. NA Evraz Group 100% Privat Group (Ukraina) 3 mld USD/2007 Nabyte przez Evraz aktywa obejmują m.in. kombinat wydobywczoprzetwórczy GOK Suchaja Bałka, Dniepropietrowskie Zakłady Metalurgiczne, kombinat koksochemiczny Evraz Group 75%+1 akcja Palini e Bertoli (Włochy; w 2007 roku zwiększył udziały do 100%) 70 mln euro (wraz z wykupem długów)/2005 Palini jest koncernem stalowym Evraz Group Evraz Group Evraz Group Vitkovice Steel (Czechy) 91,5% Oregon Steel Mills (USA) 73% Strategic Minerals Corporation (USA) 287 mln USD/2005 Czeskie przedsiębiorstwo specjalizuje się w produkcji stalowych wyrobów walcowanych 2,3 mld USD/2007 Amerykańska córka Evrazu Oscar Acquisition Merger Sub wchłonie Oregon Steel, powstała firma będzie się nazywać Evraz North America 110 mln USD/2006 Producent m.in. wanadu Evraz Group 54,19% akcji Highveld Steel &Vanadium (RPA) + opcje na wykup 24,9% od Credit Suisse (która wykupiła te udziały w imieniu Evrazu) 678 mln USD (szacowana łączna suma tych transakcji)/2006 Evraz prowadzi również rozmowy o przejęciu manganowej podgrupy Transalloys, która posiada udziały w Highveld Steel &Vanadium. W konsekwencji transakcji Evraz Group przejmie 30% światowego rynku wanadu 16\n18 Inwestor rosyjski Przejmowane aktywa Wartość transakcji/ rok zawarcia Uwagi Evraz Group 10% Delong Holdings Ltd. (Chiny) 1,5 mld USD (cena za przejęcie 100%)/2008 Evraz przejął także opcje na zwiększenie udziałów do 51% oraz zobowiązał się wykupić również pozostałe udziały. Jednak na transakcję nie zgodził się chiński urząd antymonopolowy Evraz Group 16% Cape Lambert Iron Ore Ltd. (Australia), wcześniej posiadał już 4% akcji; wyprzedał udziały w 2009 roku 34 mln USD/2008 Evraz kupił udziały tuż przed kryzysem, zmiana koniunktury zmusiła ją do wycofania się z inwestycji Konsorcjum rosyjskich inwestorów (zorganizowane przez szwajcarską spółkę Corbofer kontrolowaną przez Aleksandra Katunina, byłego współwłaściciela Evraz Group; członkami konsorcjum są Evraz Group i Gazmetall 50% + 2 akcje Przemysłowego Związku Donbasu (ISD; Ukraina) Szacowana wartość transakcji 2 2,5 mld USD/2010 ISD posiada dwie huty na Ukrainie i kombinaty w Polsce i na Węgrzech Titan Acquisition Sub, 100% spółka córka Evraz Group Siewierstal (Aleksieja Mordaszowa) 93,4% Claymont Steel (USA) specjalizującej się w produkcji cienkiej blachy w USA i Kanadzie 564,8 mln USD (z uwzględnieniem długu spółki w wysokości ok. 163,8 mln USD)/2007 Claymont Steel produkuje ok. 400 tys. t rocznie cienkiej blachy Rouge Industries (USA) 286 mln USD/2004 Siewierstal wykupiła amerykańską firmę, kiedy ta zbankrutowała Siewierstal 82% Lucchini (Włochy), akcje skupowane w latach Ok. 850 mln USD/2005 Lucchini to drugi największy koncern stalowy we Włoszech. W 2010 roku spółka zakończyła działalność ze stratą w wysokości ok. 0,6 mld USD Siewierstal 61,5% African Iron Ore Group Ltd. 37,5 mln USD/2008 African Iron Ore Group dysponuje złożami rudy żelaza Putu Range w Liberii Siewierstal North America (spółka córka Siewierstali) 100% Sparrows Point (USA) 810 mln USD/2008 Sparrow Points producent blach 17\n19 Inwestor rosyjski Przejmowane aktywa Wartość transakcji/ rok zawarcia Uwagi Siewierstal Siewierstal 100% WCI Steel Inc. (USA) Esmark Incorporated (USA) 140 mln USD/2008 WCi Steel producent blach 77 mln USD/2008 Esmark producent blach Severstal Lat Silesia (50,1% Siewierstal, 49,9% łotewski Felix Hoiding) Majątek upadłej spółki Technologie Buczek w Sosnowcu (Polska) Ok. 18 mln USD/2008 Technologie Buczek producent rur Siewierstal Magnitogorski Metakombinat (MMK) Gallagher Holdings Ltd. (Aliszer Usmanow) Gallagher Holdings Ltd. Meczel (kontrolowany przez Igora Ziuzina) 16,5% Core Mining Limited (zarejestrowana na wyspie Man) 50%+1 akcja Atakas Metalurji (Turcja), powstało JV MMK i Atakas Group 19,9% Mount Gibson Iron Ltd. (Australia) 27% Strike Resources (Australia) 100% Ductil Steel (Rumunia) 15 mln USD/2010 Siewierstal posiada opcje na wykup również pozostałych akcji spółki. Core Mining kontroluje licencje na badania złóż żelaza w Kongo i Gabonie 102 mln USD/2007 Atakas Metalurji jest częścią Atakas Group, która wraz z MMK planuje na terenie Turcji budowę kompleksu metalurgicznego w dwóch strefach ekonomicznych Turcji: w Stambule i Iskenderun, o wartości 1,1 mld USD 77 mln USD/2006 Mound Gibson Iron jest producentem hematytu (rudy żelaza) 100 mln USD/2008 Strike Resources posiada udziały w złożach rudy żelaza w Peru 221 mln USD/2008 Ductil producent prętów stalowych Źródła: Agencje informacyjne, strony internetowe koncernów Pozycja międzynarodowa rosyjskich koncernów sektora metalurgii żelaza Rosja jest czwartym na świecie producentem wyrobów hutniczych, wyprzedzają ją tylko Chiny, Japonia i USA. W 2006 roku produkcja stali w FR sięgnęła prawie 71 mln ton 14, co odpowiadało ponad 6% światowego wytwórstwa w tej branży. Rosja jest również jednym z największych eksporterów stali na świecie (przypada na nią ponad 8% światowego eksportu). 14 Za International Iron and Steel Institute, 18\n20 Dzięki zagranicznej ekspansji Evraz Group stał się największym rosyjskim koncernem stalowym, wyprzedzając dotychczasowego krajowego lidera koncern Siewierstal. Evraz był czwarty na świecie w tej branży pod względem kapitalizacji, na koniec 2007 roku jego wartość giełdową wyceniono na ponad 30 mld USD. Zakupy nowych aktywów pozwoliły zwiększyć produkcję stali przez Evraz Group do ponad 18 mln ton, co wprowadziło ten koncern do pierwszej dziesiątki największych producentów stali na świecie (w 2006 roku 13. pozycja). Rosnąca aktywność inwestycyjna Siewierstali zwiększa znaczenie również tego koncernu w branży, choć dotychczas efekty tej ekspansji są zdecydowanie skromniejsze niż w przypadku Evrazu. W konsekwencji Siewierstal pozostaje poza pierwszą dziesiątką liderów tej branży. Pozostałe rosyjskie przedsiębiorstwa znalazły się poza pierwszą dwudziestką. W przypadku poszczególnych segmentów sektora stalowego znaczenie rosyjskich koncernów dla światowego rynku jest znacznie istotniejsze. Dynamiczna ekspansja Evraz Group w Ameryce Północnej pozwoliła temu koncernowi na zdominowanie (80%) rynku grubo walcowanej blachy w USA, rosyjski koncern (dzięki udziałom w Oregon Steel Mills) stał się również największym na świecie producentem szyn. Obecna pozycja nie odpowiada aspiracjom rosyjskich metalurgów, prawdopodobne jest umacnianie się tych koncernów na światowym rynku poprzez konsolidację rosyjskich aktywów z tej branży oraz dalszą zagraniczną ekspansję kapitałową. Evraz Group zapowiedział już dalsze akwizycje, które mają wprowadzić koncern do pierwszej piątki największych producentów stali na świecie. Dalszą aktywność inwestycyjną sygnalizuje Siewierstal, która zainteresowana jest zwłaszcza aktywami w USA Cele ekspansji koncernów metalurgii żelaza Rosyjskie kombinaty pracują na maksimum swoich obecnych technicznych możliwości, dalszy ich rozwój uzależniony jest od inwestowania w nowe aktywa. Przejmowanie zagranicznych hut jest tym bardziej atrakcyjne dla rosyjskich kombinatów, że m.in. pozwala w łatwy sposób utrzymać lub zwiększyć produkcję stali bez konieczności dokonania wielomiliardowych inwestycji w modernizację przestarzałych technologii w hutach na terytorium Federacji Rosyjskiej. Kolejnym istotnym celem rosyjskiej ekspansji metalurgicznej jest zwiększanie produkcji gotowych wyborów stalowych i odchodzenie od sprzedaży nieprzetworzonej stali. Zagraniczna aktywność rosyjskich koncernów wpisuje się ponadto w ogólnoświatowe trendy konsolidacyjne, obserwowane w tej branży. Inwestycje rosyjskie są poniekąd wymuszone silną konkurencją światową m.in. ze strony kombinatów chińskich czy indyjskich, jak również regionalnych potentatów, tj. koncernów ukraińskich czy kazachstańskich. Kolejnym istotnym czynnikiem motywującym rosyjski kapitał do aktywności zagranicznej był wysoki protekcjonizm (m.in. kwotowanie dostaw stali) na rynku amerykańskim i europejskim. Wykupywanie udziałów w hutach już funkcjonujących w tych regionach okazało się dla rosyjskich spółek doskonałym sposobem ominięcia barier dostępu do tych rynków. Stąd też 19\nAktywność gospodarcza Rosji za granicą w latach 2004 2010\nAktywność gospodarcza Rosji za granicą w latach 2004 2010 Prezentacja raportu opracowanego przez Aleksandrę Jarosiewicz Marka Menkiszaka Ewę Paszyc Iwonę Wiśniewską Warszawa, sierpień 2011 Plan prezentacji\nKomentarzeosw. numer 31 28.12.2009 ośrodek studiów wschodnich im. marka karpia\nZarobić na kryzysie w Rosji: przypadek Giennadija Timczenki Wojciech Konończuk Trwający od jesieni 2008 roku kryzys gospodarczy w Rosji przyniósł znaczące osłabienie wielkich przedsiębiorstw rosyjskich,\nCo warto wiedzieć o gospodarce 2015-07-13 16:06:46\nCo warto wiedzieć o gospodarce 2015-07-13 16:06:46 2 Norwegia w dużej mierze swój sukces ekonomiczny zawdzięcza bogactwom naturalnym, w szczególności wydobyciu ropy naftowej i gazu ziemnego. Z jednej strony


Salomon Cappadocia Ultra-Trail – 100 mil szczęścia\nTurcja, Cappadocia, październik 2016, 115 km\nBalony o wschodzie słońca.\nJuż ten jeden powód powinien wystarczy, aby zdecydować się odwiedzić Kapadocję. Szczególnie w październiku, kiedy w Polsce już zimno i słota, na trasach biegów króluje błoto, a słońce jest towarem deficytowym.\nSmaki w Turcji należą do mocno korzennych. Gorące, mocno doprawione pieczone warzywa.


Pokazowa egzekucja bohaterów „Gryfa” w Sianowie | egzekucja\nPokazowa egzekucja bohaterów „Gryfa” w Sianowie\nZginęli w święto Matki Bożej...\nW historii Kaszub okresu drugiej wojny światowej jest wiele przykładów ofiarowania życia w obronie Kościoła i Polski. W imię obrony tych wartości ginęli także żołnierze Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Kaszubski” (później przemianowanej na „Gryf Pomorski”), utworzonej 24 grudnia 1939 r. przez por. Józefa Dambka. Niedawno 16 lipca minęła 73 rocznica tragicznego wydarzenia w Sianowie, gdzie w odpust Matki Bożej Szkaplerznej powieszono publicznie czterech partyzantów „Gryfa”.\nW 1939 roku na czele organizacji stanął główny jej założyciel por. Józef Dambek. Podziemna konspiracja niepodległościowa po rozszerzeniu aktywności na całe Pomorze, zmieniła nazwę na Tajną Organizację Wojskową „Gryf Pomorski”.\n22 czerwca 1941 r. wojska niemieckie ruszyły na Rosję Sowiecką. Na zapleczu frontu Niemcy chcieli mieć spokój i poprzez wzmożone aresztowania szczególnie aktywnych patriotów, chcieli zastraszyć ludność na Kaszubach. Obawiali się, że na tych terenach może dojść do wystąpień antyniemieckich i dlatego organizowali pokazowe egzekucje.\nTakim odrażającym mordem była egzekucja 4 żołnierzy „Gryfa Kaszubskiego”, dokonana w Sianowie przed Sanktuarium Maryjnym, 16 lipca 1941 r.\nTo wydarzenie zostało opisane, na podstawie oświadczeń rodzin ofiar, na stronie internetowej Urzędu Marszałkowskiego Województwa Pomorskiego poświęconej działalności Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski”. Czytamy tam:\n„W dniu 16 lipca 1941 r. w Sianowie, kiedy przypadał odpust Matki Boskiej Szkaplerznej odbyła się publiczna egzekucja więźniów obozu koncentracyjnego Stutthof. Straceni zostali partyzanci z powiatu kartuskiego Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Kaszubski”: Antoni Naczk z Tuchlina, Jan Dąbrowski z Kamienicy Królewskiej, Franciszek Paszka z Kartuz i Józef Głodowski z Gowidlina. Zorganizowali i kierowali tą egzekucją miejscowi gestapowcy na czele z Janem Kaszubowskim”.\nNa dzień przed egzekucją gestapo aresztowało kilkudziesięciu mężczyzn z powiatu kartuskiego. Część z nich przetrzymywano w Kartuzach.\nJak podaje naoczny świadek tych wydarzeń, syn zamordowanego Antoniego Naczka – Józef Naczk z Tuchlina:\nW dniu egzekucji 16 lipca 1941 r. przywieziono do Sianowa czterech wyżej wymienionych więźniów Stutthofu kilku do pomocy przy postawieniu szubienicy (…). Przywieziono też tych aresztowanych mężczyzn z Kartuz. Osoby zgromadzone w tym czasie w kościele też zostały zmuszone do oglądania tej publicznej egzekucji. Gdy szubienica została już poatawiona, gestapowcy ubrani w mundury wydali rozkaz ustawienia ławki pod nogi skazańców, założenia im powrozów na szyję, a następnie usunięcia ławki spod nóg skazańców. Śmierć przez powieszenie nastąpiła natychmiast. Gestapowcy na czele z Janem Kaszubowskim zaplanowali i wykonali ten mord na kaszubskich bohaterach – partyzantach „Gryfa” w Sianowie w czasie i miejscu szczególnym. Zdawało im się, że triumf Hitlera jest już bliski po zwycięstwie nad Polską i Francją, kiedy wojska niemieckie w pośpiechu od paru tygodni parły nieustannie na Moskwę. Jako miejscowi gestapowcy wiedzieli, ze Sianowo jest miejscem szczególnym – świętym dla Kaszub – jest to Sanktuarium Matki Bożej Sianowskiej Królowej Kaszub. W dniu 16 lipca 1941 r., w którym to dniu dokonano mordu, przypadał w Sianowie odpust Matki Boskiej Szkaplerznej.\nW ten sposób ci gestapowcy dokonali zamachu nie tylko na Polskę, ale i na Kościół Święty. Ludność kaszubska, która przybyła w tym dniu do Sianowa, do Swojej Królowej, w tych latach szczególnej próby, spotkała się z pogromem swoich bohaterów – partyzantów „Gryfa Kaszubskiego”.\nNa miejscu stracenia miejscowa ludność postawiła spontanicznie cztery brzozowe krzyże. Pod tymi krzyżami po wojnie gromadziła się młodzież (…). Ludność miejscowa, wśród której żywa była pamięć o pomordowanych, upamiętniła to wydarzenie tablicą na miejscowym Urzędzie Gminy w Sianowie. W stanie wojennym w 1982 r. ta tablica została usunięta. Nie ma również krzyży na miejscu egzekucji.\nMieszkanka Wejherowa, Eleonora Szopińska, córka jednego ze straconych, wspomina:\nMój ojciec Jan Dąbrowski był przed wojną kupcem branży drzewnej, a matka Helena Dąbrowska – nauczycielką. (…) Rodzice byli członkami Polskiego Związku Zachodniego. Mój ojciec po zajęciu Pomorza przez Niemców nie ukrywał przynależności do narodu polskiego, a nawet publicznie śpiewał Hymn Polski, przewidywał rychły upadek Hitlera. Wstąpił do Tajnej Organizacji Wojskowej Gryf Kaszubski”, także mama była zaprzysiężona do „Gryfa”.\nOjca aresztowano w Sierakowicach, a dokonało tego gdyńskie Gestapo na czele z Janem Kaszubowskim vel Hansem Kassnerem. Po przesłuchaniu w Gdyni na Gestapo wywieźli ich do obozu Stutthof. Mój ojciec dostał nr obozowy 10703. Wszystkie te okoliczności przesłuchania i przez kogo, mama dowiedziała się od szefa SS w Gdyni (powinno być szefa Gestapo – dop. autora) Herberta Teuffela, którego w pewnym stopniu przekupiła, wożąc mu kilka krotnie znaczne ilości drobiu, szynek wędzonych, jajek, masła. Po uzyskaniu informacji, że ojciec znajduje się w Stutthofie i nie będąc świadoma, że jest to obóz zagłady, udała się tam w celu odwiedzenia swojego męża (…). Mama zobaczyła ojca zaprzężonego do wozu-rolwagi (platformy) z innymi więźniami ciągnącego ten zaprzęg z dłużycą (ściętymi drzewami). Mama widząc w oczach ojca wielki niepokój, ostrzeżona została przez ojca: „uciekaj stąd, bacz, by ciebie tu nie zamknęli, wracaj do dzieci i chroń je”\nZ ciężkim sercem wróciła do domu. (…)Za wszelką cenę postanowiła wydostać ojca z obozu. Nadal jeździła do Herberta Teuffela do Gdyni, który łudził ją obietnicami, że ojca zwolni. Kiedy odwiedziła go, ten oznajmił jej: ”proszę jechać do domu, pani mąż jest wolny”. Mama była tą wiadomością uradowana, powiadomiła nas troje dzieci, że ukochany tata powróci. Na drugi dzień, kiedy czekaliśmy na powrót taty, przyszedł policjant z Sierakowic o nazwisku Beiler rodem z Bawarii. Znaliśmy go dobrze, był przychylny naszej rodzinie. Mama podzieliła się z nim wielką radością naszej rodziny, że mąż został zwolniony ze Stutthofu (…). Niemiec na to stał się bardzo niespokojny i przedłużał swój pobyt u nas. Wreszcie (…) wręczył mamie ze łzami w oczach zawiadomienie o śmierci ojca.\nOpisy tego tragicznego wydarzenia są przejmujące, ale wśród rodzin ofiar przebija smutek, że do tej pory nie znalazło to odbicia w popularno-naukowej literaturze opisującej działalność konspiracji niepodległościowej na Kaszubach. Wydarzenie to nie zostało ujęte historii działalności Gryfa Kaszubskiego , później przemianowanego na Gryf Pomorski. Wyjątek stanowi strona internetowa Urzędu Marszałkowskiego poświęcona T.O.W. „Gryf Pomorski”, do którego opracowania przyczynił się autor tego artykułu.\nTragedia sprzed 73 lat powinna być wpisana do historii Sanktuarium Maryjnego w Sianowie. Naprzeciwko tym oczekiwaniom wyszedł obecny kustosz Sanktuarium ks. kanonik Eugeniusz Grzędzicki.\nPo spotkaniu w Sanktuarium w dniu 16 lipca 2014 r. tj w 73 rocznicę Mordu Sianowskiego, prezesa Kaszubsko-Kociewskiego Stowarzyszenia im. Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski” Romana Dambka i Eleonory Szopińskiej córki powieszonego Jana Dąbrowskiego z ks. kanonikiem uzgodniono, że na froncie ołtarza polowego zostanie umieszczona granitowa tablica upamiętniająca czterech bohaterskich żołnierzy „Gryfa Kaszubskiego”, a pomnik ze starą tablicą usuniętą z budynku gminy, który znajduje się na cmentarzu zostanie przeniesiony spod śmietnika pod główny Krzyż cmentarza na godne miejsce.\nNie trzeba było długo czekać. 14 września 2014 r. w Święto Matki Boskiej Siewnej w Sanktuarium Maryjnym w Sianowie miała miejsce podniosła uroczystość. W czasie uroczystości odpustowych podczas Mszy Świętej koncelebrowanej przez J.E. ks. Arcybiskupa Tadeusza Gocłowskiego dokonano odsłonięcia i poświęcenia tablicy na froncie ołtarza poświęconej czterem powieszonym żołnierzom „Gryfa”.\nPrzy odsłonięciu i poświeceniu tablicy asystowały dzieci pomordowanych: Eleonora Szopińska (82 lata) i Józef Naczk (90 lat), bratanek dowódcy „Gryfa” – Roman Dambek oraz poseł do Parlamentu Europejskiego Anna Fotyga i poseł na Sejm RP Janusz Śniadek.\nŚrodowisko Gryfa Pomorskiego pragnie gorąco podziękować ks. kanonikowi Eugeniuszowi Grzędzickiemu – Kustoszowi Sanktuarium za szybką i zdecydowaną reakcję na nasze wieloletnie oczekiwania.\nTym sposobem nastąpił triumfalny powrót bohaterów z Gryfa” w chwale na należne im miejsce Sanktuarium Sianowskiego.\nWszystkich, którym sprawa miłości do Boga i do Ojczyzny jest równie bliska i ważna, jak była dla tych, którzy oddali życie na ołtarzu Ojczyzny, zapraszamy do współpracy i do uczestnictwa w naszych spotkaniach i uroczystościach.


Miejsca | DZIENNIK ORNITOLOGA | Strona 2.\n2015/08/10 @ 16:20\t(Literatura, Ludzie, Miejsca, Świat)\nŚwiat dziecka odsłania swoje tajnie dopiero w późniejszym wieku, gdy człowiek przebrnie już pierwsze dziesięć lat, a potem zacznie podążać ku chwilom młodzieńczym, latom dojrzałym i zweryfikuje w umyśle to, co przeżył. Najwrażliwsi twórcy, wirtuozi muzyczni, wielcy rzeźbiarze, architekci czy geniusze malarstwa relacjonują, że w czasach dzieciństwa działo się w nich coś niezwykłego, miały miejsce groźne wydarzenia, jakieś przerażające tragedie, wojny, wypadki, albo miała miejsce przesadna dominacja matki lub ojca, częstokroć przeradzającą się w terror psychiczny. Taki młody umysł bywa trwale szlifowany przez kolejne lata i jeśli wychodzi z nich ukształtowany, pełen witalności, prędzej czy później zrodzi coś, co go pozytywnie oszołomi i popchnie ku dalszym działaniom. Dziecko posiada wrodzoną mądrość, nie wiadomo skąd się biorącą, kieruje się też dziwną logiką, która częstokroć prowadzi je ku tragicznym rozwiązaniom, a wtedy zdarza się, że taki mały chłopiec lub dziewczynka nie umieją sprostać naporowi świata i odbierają sobie życie, w makabryczny sposób oddzielają się od bliskości rodziców i pełni życia. Zdumiewająco mądre bywa spojrzenie dwulatka, trzylatka, pięciolatka, jakby istoty te żyły jeszcze w tajemniczym świecie przed narodzinami, jakby niosły w sobie zanikającą szybko wiedzę o metempsychicznej podróży. Stąd zapewne biorą się opowieści o poprzednich bytach, licznych wcieleniach, reinkarnacjach i tak rodzi się przekonanie o ponadnaturalnym charakterze naszej egzystencji. Dziecko ma dobrą naturę, ale potrafi też być okrutne, eksperymentować na owadach i ptakach, dręczyć koty i psy, a nade wszystko terroryzować dorosłych płaczem i histerią, rzucaniem się na podłogę, nagłą ucieczką. Gdy jednak uspokaja się patrzy jasnymi oczyma na kolorowe klocki i białe chmury, tonące w błękicie nieba, patrzy na świat przez zielone szkiełko i obdarza czułością strzeliste kształty drzew za oknem swojego domu. Jean-Marie Gustave Le Clézio w zbiorze opowiadań pt. Mondo i inne historie próbuje zrozumieć psychikę dziecka i odważnie eksperymentuje z nią, tworząc zdumiewające fabuły (historie), które stają się też rodzajem poetyckich diagnoz, chwilowych wyodrębnień i ustaleń. To jest odkrywanie zakamarków myśli i nieustanne wpatrywanie się w lśniące źrenice, odbijające świat i będące zagadką samą w sobie – to analiza ruchów i gestów stale rosnącego ciała, dopiero, co wydostającego się z matni niemowlęctwa, a już wyraźnie podążającego ku chwilom ostatnim i zaczynającego decydować o samym sobie.\nMondo z adaptacji filmowej opowiadania\nMondo jest cygańskim dzieckiem i ma około dziesięciu lat. Nikt nie wie skąd się wziął, nikt nie potrafi powiedzieć, kiedy po raz pierwszy pojawił się w mieście nad ciepłym morzem. Jego niezwykła wrażliwość każe mu czekać na świt, jak na centralne kosmiczne wydarzenie, pośród którego jego rozwibrowana świadomość odgrywa bardzo ważną rolę: Mondo bardzo to lubił: siedział na plaży, objął rękami kolana i patrzył, jak wschodzi słońce. O czwartej pięćdziesiąt niebo było czyste i szare, nad morzem unosiło się tylko kilka lekkich chmurek. Słońce nie pojawiło się od razu, ale Mondo czuł, że nadchodzi z drugiej strony widnokręgu, wyłania się powoli jak rozniecony płomień. Najpierw blada aureola rozlała się plamą w powietrzu i dało się odczuć dziwną wibrację, od której drżał horyzont, jakby ktoś wprawiał go w ruch. Wtedy nad wodą pojawiła się tarcza, rzuciła snop światła prosto w oczy, a morze i ziemia nabrały tej samej barwy. Zaraz potem wyszły pierwsze kolory i pierwsze cienie. Ale lampy uliczne paliły się nadal mętnym, zmęczonym światłem, bo nie było jeszcze wiadomo na pewno, czy dzień się rozpoczął. Mondo to młodociany włóczęga, pytający ludzi czy chcieliby go adoptować, przystający przy charakterystycznych osobach, spotykanych na plaży albo w mieście. Próbując rozmawiać z nimi, wpatruje się w ich twarze szeroko otwartymi oczyma – czy to będzie wędkarz Giordan, wielbiciel ptaków Dadi, udawany Kozak, grajek Cygan, wyplatacz krzeseł, sklepikarka Ida lub sprzedawcy ze straganów. Po skwarnym dniu wchodzi powoli do morza i wpatruje się w dal, zanurza się w wodzie i wygrzewa w promieniach, a często też zasypia na plaży, pod rozgwieżdżonym niebem. Jest czuły dla ludzi i dla przyjaciół-sprzętów, przyjaciół-urządzeń, pośród których jest wielka łódź. Czasem marzy, że zabierze go na morze, gdzieś daleko, za horyzont błękitu i rozpłynie się w nim niczym poranna mgiełka. Le Clézio zbudował narrację tej opowieści na zasadzie częstego powtarzania imienia Mondo i dorzucania nowych zdarzeń. Nie złamał przy tym wielkiej tajemnicy tego chłopca, który na początku i na końcu czytania jest tak samo niedookreślony, zwiewny, jakby zbudowany z kolorowych cząstek i fantomów człowieczeństwa. Pisarzowi udało się ukazać byt ludzki, przez chwilę egzystujący w jakimś miejscu na ziemi, a potem nagle znikający, jak miliony innych bytów, jak rośliny, ryby, kraby, ptaki i większe zwierzęta. To istnienie wpatruje się z uwagą w inne istnienia, czasem im towarzyszy, czasem czegoś się od nich uczy, ale przez cały czas głęboko czuje swoją odrębność, bolesną inność i wyrzucenie poza nawias społeczeństwa. Nieco stabilizacji pojawia się w jego życiu za sprawą spotkanej Wietnamki Thi Chin, ale Mondo nie rozumie, że kobieta go pokochała i może nawet chciałaby w przyszłości widzieć w nim towarzysza na resztę życia. Chłopiec traktuje ją tak samo jak przyjaciółki-salamandry i przyjaciół-świerszczy, jak morskie ptaki i kamienie, nie dostrzegając jej wielkiego zaangażowania w jego losy. Gdy Mondo zniknie, zabrany z ulicy przez Pomoc Społeczną, tylko ona będzie go szukała na komisariacie policji. Historia tego niezwykłego romskiego chłopca, to opowieść o ludzkiej samotności, o godnym jej przeżywaniu, w zamian za niczym nieograniczoną swobodę, za powiew wolności w obliczu ziemskich żywiołów i jakże dziwnych, tajemniczych, dobrych i złych innych ludzi.\nLullaby jest małą dziewczynką, która pewnego dnia postanawia nie chodzić już do szkoły, włóczy się po klifie, odwiedza stary, opuszczony grecki dom, przygląda się roślinom, owadom i morzu. Żyje w jakimś wyobcowanym, trudnym do zrozumienia świecie i kluczem do niego może być tragedia, którą kiedyś przeżyła, nagłe odejście matki i oddalenie ojca, który stale podróżuje do wielu krajów świata. Lullaby próbuje pisać do niego listy, zamyśla się nad ptakami unoszącymi się nad wodą i kontempluje samą siebie w różnych miejscach. Nieco wytchnienia dają jej spotkania z małym chłopcem, który chodzi na ryby i czasem rozmawia z nią. Te dziwne wagary są rodzajem wyprawy w głąb siebie, chociaż umysł dziecka nie jest do tego przygotowany, a zewsząd czyhają zagrożenia, które w końcu materializują się w postaci zboczeńca, próbującego seksualnie wykorzystać dziecko. Na szczęście udaje się jej uciec i na chwilę wraca do świata, choć był już taki moment, kiedy myślała, że umiera. To było jednak tylko zaśnięcie, a może letarg spowodowany głodem, smutkiem, rozpaczą, czającą się pośród dziwnych chwil. Ucieczka od świata jest jej sposobem na obłaskawienie traumy, jaką przeżyła, utraty nie do wyobrażenia i bólu, który zaczął się w niej krzewić. Le Clézio pokazuje jak delikatność dziewczynki zderza się z groźną materią świata i często balansuje na granicy życia i śmierci, jak choćby w chwili zsuwania się Lullaby wraz z kamieniami z klifu, albo desperackiego pływania w morzu. Jej dobre serce każe przyglądać się istnieniu z czułością, ale ból w całym ciele rozsadza trzewia i powoduje, że staje się kimś, kim nie chciałaby być. To jest eksperyment na samej sobie, w którym wszystko zostało wypaczone, a sam jego instrument jest rozregulowany, nienadający się do tego rodzaju przedsięwzięć. Świat dorosłych, reprezentowany tutaj przez ojca, mężczyznę ścigającego ją pośród skał, czy dyrektorkę szkoły, jest przeciwieństwem jej wewnętrznego rozedrgania i odrzuca ją raz po raz. Dlatego stroni od niego i ucieka od samej siebie, pragnie oddalić tragedię, którą przeżyła i zbudować nową przestrzeń dla egzystencji: Na niebie żarzyło się słońce. Lśniły białe skały, piana oślepiała jak śnieg. Człowiek był szczęśliwy, jak na końcu świata. Już na nic nie czekał, nikogo nie potrzebował. Jej dziecinna naiwność i brak wiedzy powodują jednak, że wszystko przybiera formę rojeń, staje się ułudą, fantasmagorią, która prawie przeobraża się w rzeczywiste umieranie w greckim domu. Nie wiemy jakie będą dalsze dzieje Lullaby, ale możemy przypuszczać, że skrajne doświadczenia wywrą ogromny wpływ na jej losy i albo doprowadzą do kreacji artystycznych, powstania jakichś dzieł, obudzenia się zdolności ponadnaturalnych, albo – niestety – do szaleństwa i zaprzepaszczenia wszystkich ludzkich szans i wzniosłych potencjalności. Pisarz pokazuje jakie głębokie przepaście otwierają się w umyśle dziecka nadwrażliwego i nagle straszliwie doświadczonego przez los, uciekającego pozornie ze szkoły, ale tak naprawdę próbującego poskładać kawałki rozbitego lustra, w którym zastygły szczątki obrazów z czasu ciepła i szczęśliwości, poczucia bezpieczeństwa i rodzicielskiej bliskości, nieustającej czułej opieki.\nKolejne nadwrażliwe dziecko Le Clézio umieścił pośród mrocznych i groźnych krajobrazów Islandii, w okolicach góry Reydarbarmur, co dowolnie przetłumaczyć można jako Wielorybia Krawędź. Akcja rozgrywa się dwudziestego pierwszego czerwca bliżej nieokreślonego roku w krainie wąwozów, lodowców i chmur kłębiących się wokół wyniosłych szczytów. Chłopiec imieniem Jon zostawia rower u podnóża góry i zaczyna wspinaczkę po kamieniach, skalnych półkach, krawędziach rozpadlin i wielkich, zastygłych bloków lawy. W jego oczach i w rozpłomienionej świadomości świat jawi się jako rewir krystalicznej czystości i harmonii: W pięknym czerwcowym świetle góra była dobrze widoczna. W miarę jak się zbliżał, Jon dostrzegał, że jest mniej regularna, niż się wydawała z daleka; jej jednolita bryła wystawała z bazaltowej płaszczyzny niczym wielki zrujnowany dom. Niektóre ściany sięgały szczytu, inne urywały się w połowie wysokości, czarne wyrwy żłobiły mury jak ślady uderzeń. U podnóża góry płynął strumień. Jon nigdy takiego nie widział. Strumień był przejrzysty, koloru nieba, sunął powoli, wijąc się przez zielony mech. Jon zbliżył się ostrożnie, macając ziemię końcem stopy, żeby nie zapaść się w wodę. Przykląkł na brzegu strumienia. Błękitna woda płynęła, szemrząc, gładka i czysta jak szkło. Na dnie strumienia leżały małe kamyczki i Jon wyciągnął rękę po jeden z nich. Woda była lodowata i głębsza, niż myślał, musiał zanurzyć rękę po pachę. Chwycił palcami biały półprzezroczysty kamyk w kształcie serca. W zachowaniu chłopca jest coś dziwnego, jakby niósł w sobie wielką tajemnicę, a to, co robi, miało zakończyć się jakimś tajemnym rytuałem. Czytelnik może być na początku zdezorientowany, ale szybko zauważy, że wyprawa Jona ma charakter poszukiwawczy, choć cel nie należy do normalnych destynacji przy tego typu zachowaniach. Przez cały czas mamy wrażenie, że dojdzie do tragedii a upadek drobnego ciała z wysokości lub czyn samobójczy są na wyciągnięcie ręki. Tymczasem Jon szuka samego siebie w coraz wyższych partiach góry, próbuje odpowiedzieć sobie na podstawowe pytania egzystencji: skąd się wziął, ku czemu podąża, i jaki będzie finał jego życia. W pewnym momencie pogrąża się we śnie, a gdy się budzi (jeśli rzeczywiście ma to miejsce) zauważa małego chłopca, który przygląda mu się uważnie i jest otoczony sakralną jasnością. Nawiązuje z nim rozmowę i mówi, że wszedł na górę, bo chciał spojrzeć na świat z takiej wysokości, z jakiej patrzą na siego ptaki. Pomiędzy dziećmi zawiązuje się nić porozumienia, choć ich rozmowy nie mają głębszego sensu i są prostym dialogiem o wszystkim i niczym. Spotkany towarzysz jest fantomem, może poczętym z wyobraźni Jona, a może tylko oniryczną zjawą, która pojawiła się w umyśle zmęczone i zmorzonego snem dziecka. Nie można też wykluczyć, że islandzka natura, chłód i lęk spowodowały, że jego mózg wygenerował wizję na jawie, taką samą, jak w pismach Swedenborga. Kimkolwiek ów chłopiec, spotkany u szczytu by nie był, staje się on alter ego Jona i uczy go prostoty, odnalezionej w smaku wody deszczowej, w kształcie kamienia czy blasku światła, a nawet wprowadza go w przestrzeń kosmiczną: Jon podał rękę chłopcu i poszli razem na szczyt góry. Chłopiec szedł lekko, nieco go wyprzedzając, nagimi stopami ledwo dotykał ziemi. Doszli tak do końca pokrytej lawą równiny, tam, gdzie góra królowała nad ziemią wysuniętą niczym cypel. Jon spojrzał na otwierające się przed nim niebo. Słońce zupełnie już znikło za horyzontem, ale blask wciąż oświetlał chmury. W oddali nisko nad doliną kładł się lekki cień maskujący ukształtowanie terenu. Nie było widać ani jeziora, ani wzgórz i Jon nie poznawał znajomych miejsc. Bezbrzeżny przestwór wypełniało jednak światło, więc widział wszystkie chmury, podłużne jak smugi dymu rozciągnięte w żółtym i różowym powietrzu. Wyżej zaczynał się głęboki błękit, również rozwibrowany słońcem, i Jon dostrzegł biały punkt Wenus błyszczący samotnie jak latarnia morska. Ich spotkanie, tak proste jak gra na drumli, tak ostateczne jak pojawienie się gwiazd na wieczornym niebie, przeradza się w unię nie do wyrażenia i może ratuje bohatera opowiadania przed podjęciem jakichś karkołomnych decyzji. Następnego dnia zauważywszy, że nie ma już jego kompana, a nawoływanie nic nie daje, schodzi powoli z góry Reydarbarmur, wsiada na rower i pędzi do domu, w którym rodzice śpią i nie mają pojęcia o tym, co stało się wieczorem i w nocy, co wydarzyło się w umyśle małego Jona i jak gwałtownie zderzył się z ostatecznością, otarł się o wieczność i ponurą nieuchronność.\nJuba to berberyjski chłopiec, który czuwa przy kole wodnym, umieszcza w jarzmach ogromne woły, a po pracy odprowadza je ku domostwom. To spadkobierca starożytnych wojowników, branych często w niewolę przez Rzymian, nieustannie marzący i zatopiony w rozpalonej słońcem krainie czerwonej ziemi, stalowej rzeki i dalekich białych brył cmentarza. Jego życie jest jak sen na jawie i jawa pośród snu, gdy przygląda się ludziom, słyszy dalekie odgłosy, szybuje w przestworzach na wielkim sępie, albo wspina się po schodach opuszczonej świątyni Diany i wyobraża sobie, że jest królem, prowadzącym w górę swoją piękną królową Kleopatrę Selenę. Wszystko tutaj rozmywa się w marzeniu i lekko drży jak dalekie obrazy pośród rozgrzanego powietrza, jak fatamorgana – wszystko rodzi się i umyka w jednej chwili jak oddech, jak sen, jak piękny kształt w źrenicy: Juba odchyla głowę i patrzy w niebo. Widzi powolny kolisty ruch pozostawiający fosforyzujące bruzdy, widzi przezroczyste sfery, widzi światła zazębiające się w przestworzach. Hałas wodnego koła wypełnia przestrzeń, obraca się bez końca wraz ze słońcem. Tak wodne koło staje się analogonem tarczy zegara, a woły chodzące w kółko są jak wskazówki, stale odmierzające czas, bezlitosne dla żywych i umarłych. Tajemniczym bytem jest też Daniel, bohater opowiadania pt. Ten, który nigdy nie widział morza, pragnący mieć na imię Sindbad i nieustannie podróżować po dalekich akwenach. To chłopiec o czarnych oczach, chodzący do liceum i mający tylko jedno, wielkie marzenie – zobaczyć morze i poczuć na plaży jego wspaniały oddech. Pewnego dnia ścieli elegancko swoje łóżko w internacie i ucieka ku falom i bryzom, a gdy dociera na brzeg, biega po nim jak upojony jakimś narkotycznym napojem: Morze było daleko, na skraju piaszczystej równiny. Lśniło w słońcu, migotało, zmieniało barwy – bezmiar błękitu robił się szary, zielony, prawie czarny, piaszczysta ławica przybierała kolor ochry, bielały grzywy fal. Daniel nie wiedział, że morze jest tak daleko. Ciągle biegł, ręce zgiął w łokciach, serce waliło mu w piersi. Teraz piasek pod jego stopami zrobił się twardy jak asfalt, wilgotny i zimny. W miarę jak zbliżał się do morza, hałas fal potężniał, wypełniał przestrzeń jakby światłem pary. Dźwięk na początku łagodny i powolny, stawał się niepokojący i nagły jak pociągi na żelaznych mostach lub też cofał się pośpiesznie niczym wody rzeki. Ale Daniel się nie bał. Wciąż biegł co tchu, prosto przed siebie w chłodnym powietrzu, nie patrząc na boki. Kilka metrów przed frędzlą piany zatrzymał się, uderzony zapachem głębiny. Czuł palący ból w pachwinie, ostry zapach słonej wody tamował mu oddech. Tak chłopiec zaczyna życie pośród alg i ukwiałów, zaprzyjaźnia się z polipem Wiattem, łowi ryby i skorupiaki, a potem przyrządza je na ogniu w starej puszce. Narażając życie, wchodzi głęboko w odkrytą podczas odpływu przestrzeń, a potem, gdy wody zaczyna przybywać, rusza szybko ku piaskom nadbrzeżnym. Jest szczęśliwy, dostrzega piękno morza, widzi cudowne rośliny i zwierzęta, zatrzymuje się przy skałach i kontempluje linię horyzontu. Choć szuka go policja i nauczyciele ze szkoły, choć rodzice z trudem godzą się na jego utratę, nikomu nie udaje się go znaleźć, a narrator opowiadania, jego kolega z klasy, mówi, że młodzież przyjmuje za pewnik, że Daniel podróżuje po świecie. Nie można wykluczyć, że pewnego dnia ruszył brzegiem morza i dotarł nie wiadomo gdzie, tak jak nie można założyć, że nie utopił się podczas jakiegoś przypływu. Czując się wyobcowanym w świecie samochodów i sklepów, rozgwaru miejskich ulic i szkoły, porzucił wszystko jak Lullaby i ruszył na spotkanie swojemu przeznaczeniu, rozpłynął się najdoskonalej w sinej przestrzeni, w jego mistycznej chwili pierwszej i ostatniej: Kiedy morze było całkiem nisko, następowało coś w rodzaju iluminacji. Daniel szedł wśród skał po dywanie z alg, a słońce lśniło w wodzie i na kamieniach, zalewając wszystko blaskiem. Wiatr zamierał. Nad podmorską równiną rozciągało się przepastne błękitne niebo objęte dziwną jasnością. Daniel czuł żar w głowie i na ramionach, zamykał oczy przed oślepiającym migotaniem. Wszystko przestawało istnieć, było tylko niebo, słońce i sól tańcząca po skałach. Czy Daniel rozmył się lekko pośród mgieł i oparów, czy zniknął tak samo nagle, jak się pojawił? Nie wiadomo, gdy wszelki słuch o nim zaginał, powoli, bezpowrotnie ludzie przestali go wspominać i zajmować się jego losem.\nAlia mieszka w osadzie biedaków nazywanej Groblą Francuzów, codziennie chodzi z wiadrem po wodę do pompy i przygląda się spotykanym ludziom. Któregoś dnia zobaczyła Martina, mężczyznę o ogorzałej skórze, który miał niezwykle wyraziste, lśniące oczy. Zachwyciła się nimi i zaczęła interesować się tym co robi, przyglądała się jak się poruszał i wybudował sobie dziwaczny dom z desek i papy na samym końcu Grobli, tuż przy bagnach. Szybko zaprzyjaźniła się z nim, a on zaczął opowiadać jej dziwne historie o krainie szczęśliwości, z której przybył i w której nie mógł żyć, bo dostrzegał wielkie kontrasty, nie godził się na sąsiedztwo bogactwa i biedy, przesytu i cierpienia. Wraz z Alią zaczęły przychodzić do domu Martina inne dzieci, a ten opowiadał im różnorakie dydaktyczne historie, baśnie z przeszłości i współczesności. Najbardziej spodobała się im opowieść o krainie Hazaran i małej dziewczynce nazywanej Koniczynką, która miała w sobie piękno i dobroć nie do opisania. Tak jak do św. Franciszka z Asyżu przychodziły do niej zwierzęta, a ona: Żyła sama w pasterskim szałasie na pustkowiu, wśród zarośli i skał i nikt się nią nie opiekował. Była tak samotna i smutna, że zaprzyjaźniły się z nią polne zwierzątka. Często do niej przychodziły, rano lub wieczorem, rozmawiały z nią, żeby ją rozerwać, kręciły się dokoła i opowiadały różne historie, bo Koniczynka rozumiała ich język. Była wśród nich mrówka imieniem Zoe i rozmaite motyle, żółte, czerwone, brązowe i niebieskie. Był też uczony skarabeusz imieniem Kepr i wielki zielony pasikonik, wygrzewający się w słońcu na liściach. Przerażająca bieda Koniczynki budzi litość w zwierzętach i pasikonik namawia ją, by odmieniła swoje życie i weszła do krainy Hazaran, gdzie wszyscy są szczęśliwi, wszystko rozumieją i nieustannie coś nowego tworzą. Nauczycielami staje się tutaj skarabeusz i pasikonik, bo wejście możliwe jest tylko po rozwiązaniu zagadek, które zada bogato ubrany minister. Dziewczynka rozstrzyga filozoficzne kwestie, a wtedy przybywają ptaki, które zabierają ją do krainy Hazaran, mającej wszelkie cechy dziecinnego raju, w którym: wszystko było wielkie i piękne, były tam ogrody pełne kwiatów i motyli, rzeki tak jasne, jakby były ze srebra, bardzo wysokie drzewa, pokryte wszelkiego rodzaju owocami. Mieszkały tam wszystkie ptaki świata. Przelatywały z gałęzi na gałąź, nie przestając śpiewać, a kiedy Koniczynka się zjawiła, otoczyły ją i serdecznie powitały. Były strojne w różnokolorowe pióra i tańczyły przed Koniczynką, bardzo zadowolone, że mają taką księżniczkę jak ona. Królem tej krainy był słowik, a Koniczynka została jego ulubioną księżniczką, która mieszkała w pałacu i umilała mu czas śpiewem. Martin snuje przed dziećmi opowieści o radości i dobru jakby chciał oddalić od nich całe zło świata i przeczuwaną tragedię, nieuchronne zdarzenia, które kiedyś nadejdą. Okazuje się, że dramat rozegra się szybciej niż się spodziewał i nawet post, jego tajemna broń, niczego nie zmieni – przyjadą studenci architektury, robotnicy i inżynierowie i każą wynieść się wszystkim mieszkańcom osady. Wtedy Martin, niczym Mojżesz, ruszy ze swoim „ludem”, w kierunku rzeki i przeprowadzi przez bród wszystkich – wskaże drogę ku nowym czasom, ku nieuchronności, którą przeczuwał i którą chciał oddalić od słuchających go z uwielbieniem dzieci. Podobną naturę do Koniczynki ma Petite Croix, niewidoma dziewczynka, która chodzi na kraniec swojego miasteczka i chłonie słuchem i dotykiem świat. Swojego przyjaciela, starego Bahtiego pyta o chmury i błękit, o piaski i rośliny, a przy tym rozmawia z pszczołami, jaszczurkami i wężami, przeczuwa kołującego w górze krogulca. Ma niezwykłą wyobraźnię i tworzy w niej rozległe wizje, rekompensując w ten sposób tragizm swojej sytuacji życiowej. Choć jest mała, potrafi tworzyć imitowane dialogi z otoczeniem, wykorzystując swoją wiedzę i wiadomości zasłyszane lub nabyte w szkole. Tak pszczoły „mówią” jej o odwiedzinach roślin i pojawia się tu prawdziwy atlas botaniczny: Co widziałyście? – pyta Petite Croix – Widziałyśmy żółty kwiat słonecznika, czerwony kwiat ostu, kwiat ocotillo podobny do węża z czerwoną głową. Widziałyśmy wielki płowy kwiat kaktusa Pitaya, koronkowy kwiat dzikiej marchwi, blady kwiat wawrzynu. Widziałyśmy trujący kwiat senecio, poskręcany kwiat indygo, lekki kwiat czerwonej szałwii. I co jeszcze? Doleciałyśmy bardzo daleko, do kwiatu, który się świeci na dzikim floksie i pożera pszczoły, widziałyśmy czerwoną gwiazdę meksykańskiej lepnicy, ogniste koło, kwiat mlecza. Fruwałyśmy nad agaritą, długo piłyśmy nektar stokrotki i wodę cytrynowej mięty. Byłyśmy też na najpiękniejszym kwiecie, jaki istnieje, na tym, co wyrasta bardzo wysoko na ostrych jak szable liściach juki, a jest tak biały jak śnieg. Wszystkie te kwiaty są dla ciebie, przynosimy ci je w podzięce. Dziewczynka nie może tego zobaczyć, ale jej wyobraźnia jest dynamiczna jak płomień i rodzą się w niej stale wyraziste kształty. Żyje w czasach wojny koreańskiej, słyszy odgłosy wojskowych samolotów lecących z bombami na wschód i zastanawia się dlaczego w ludzkim świecie jest tyle zła. Rozmawia z żołnierzem, który pojawia się przy niej realnie albo jest ułudą, zrodzoną z potrzeby obcowania z drugim człowiekiem. Potrafi wyczuć ogromy kosmiczne, pojawienie się gwiazd nad horyzontem i poddaje się tej mocy, czuje więcej i lepiej od dzieci, które widzą i coraz bardziej rozprzestrzenia w sobie własny, koherentny świat skrajnych wyobrażeń i obrazów bez utwierdzonych w barwie kształtów.\nGłównym bohaterem opowiadania pt. Pasterze jest kilkunastoletni chłopiec Gaspar, który ucieka z domu i włócząc się po pustkowiach natrafia na grupkę dzieci, pasących kozy w dolinie Genny, tuż przy rozległych wzgórzach. Autor nie precyzuje dokładnie miejsca akcji, rozmywając wszystko w niedopowiedzeniach i poetyckich ubarwieniach, ale możemy przyjąć, że zdarzenia rozgrywają się gdzieś w Afryce, na co wskazuje pojawiająca się szarańcza, piękny biały ibis na mokradłach, czerwone piaski, liczne termitiery i grzechotnik, zsuwający się podstępnie z gałęzi drzew. Pasterzom przewodzi buńczuczny Abel, a w grupie rówieśniczej znaczenie ma też Augustyn i Antoine, choć Gaspar szczególnie zaprzyjaźnia się z małą dziewczynką Kaf. Dni mijają im na przemierzaniu stepu, polowaniu na zające, przepiórki i kuropatwy, na pilnowaniu stada kóz, którym przewodzi stary kozioł Hatrous. Dzieci muszą odganiać na pół zdziczałe psy, przygotowywać sobie posiłki, a przy tym porozumiewają się dziwnymi cząstkami słownymi, jakby ledwie morfemami, które rozumieją hasłowo. Ich egzystencja pełna jest naturalnego piękna, widoków doliny i wzgórz, ogromnego księżyca i mgieł unoszących się rano nad ziemią. Ale nic nie da się porównać z widokiem nocnego nieba i gwiazd rozpostartych szeroko nad równiną i odbijających się w sensualnej świadomości i wyobraźni dzieci: Światła przypominały flotyllę u brzegu horyzontu. Łączyły się ze sobą, niezwykłymi figurami porywając niebo. Na ziemi nie było już nic, prawie nic. Piaskowe wydmy osnuł cień, trawy wchłonął mrok. Stado kóz i owiec, skupionych wokół czarnego kozła, postępowało w milczeniu w górę doliny. Gaspar i Augustin szeroko otwartymi oczami wpatrywali się w niebo. Tam w górze zapalały się ludy, ptaki, węże, drogi wijące się między oświetlonymi miastami, rzeki, mosty; wychodziły nieznane zwierzęta, byki, psy o roziskrzonych oczach, konie – Enif… kruki o rozpostartych skrzydłach i lśniącym upierzeniu, giganci w koronach z diamentów stali bez ruchu, wpatrzeni w ziemię – Alnilam, Jouyera… noże, lance i szpady z obsydianu, płomienny latawiec zawieszony w podmuchu pustki. Rzeczywistość astralna staje się dla dzieci lustrzanym odbiciem świata ziemskiego, licznych opowieści i mitów, zasłyszanych bajek i legend, a przy tym ma w sobie coś z tajemnicy pierwszej kosmogonii, reprezentowanej przez przedwiecznych tytanów. Choć mają po kilka, kilkanaście lat, nie stają się rodziną, bo więzi seksualne jeszcze nie zostały zawiązane – ledwie postawili pierwszy krok w młodzieńczość, stale tkwiąc w swoich pierwszych latach i analizując świat obrazowo, idyllicznie, z nieodzownymi chwilami okrucieństwa i przemocy. Gaspar uczestniczy wraz z nimi we wznoszeniu domu z trzcin i gliny, bierze udział w polowaniach z Ablem i ma szansę stać się najważniejszą osobą w grupie, jednak skłóca się z przywódcą, gdy ten chce zabić pięknego, śnieżnobiałego ibisa. Zanim jednak dojdzie do konfliktu pomiędzy chłopcami, ramię w ramię przemierzają dolinę, wchodzą na wzgórza i zaczajają się nocą na grzechotnika, zabijając go ostrymi kijami. Niestety z nadejściem pory suchej i utratą codziennych zdobyczy, z głodem nie do wytrzymania, dochodzi do starcia pomiędzy chłopcami. Gaspar nie może pojąć jak można chcieć zabić ptaka, który jest w jego myślach wyobrażeniem bóstwa mokradeł, kształtem tak czystym i pięknym jak blask dalekich konstelacji. Zdarzenie na bagnach przeważa szalę i broniąc się przed uderzeniami kamieni, miotanych w jego kierunku przez Abla, Gaspar umyka ku dalekiemu miastu, gdzie zgłosi się na komisariat i powie, że po prostu zabłądził. Jego ucieczka od cywilizacji miała w sobie coś ze snu, dziwnego marzenia o wolności totalnej, a przy tym wzbogaciła jego wnętrze, przydała nowych dekoracji życiu, no i pozwoliła mu poznać cudowną Kaf. Odprowadzając dawnych towarzyszy myślą, skonstruuje w wyobraźni dalsze ich dzieje i zobaczy jak: Przeszli przez czerwone wydmy i szli na północ lub na wschód w poszukiwaniu nowej wody. Może dalej, po przebyciu muru z wyschniętych kamieni, znaleźli inną dolinę, podobną do Genny, z lśniącym okiem stawu wśród trawy. Wysokie palmy kołysały się na wietrze i można było zbudować dom z gałęzi i gliny. Na równinach i w wąwozach będą żyły pustynne zające, na polankach przed świtem usiądą ptaki. Może nawet nad mokradłem pojawi się wielki biały ptak i uniesie nad ziemią jak wielki kołujący samolot. Ostatecznie ibis stanie się powodem zerwania Gaspara z grupką pasterskich dzieci, ale ocali jego ludzka godność i może da impuls do zmiany życia i wejścia w nową, symboliczną i mityczną przestrzeń. W takim kontekście opowiadanie pt. Pasterze, staje się relacja na temat drogi przeznaczenia, a nade wszystko jest opowieścią o próbie naruszenia sfery świętości, której strzeże strażnik obszarów tajemnicy, chłopiec imieniem Gaspar.\nZbiór pt. Mondo i inne historie zalicza się niezmiennie do arcydzieł współczesnej literatury francuskiej, a po roku 2008, kiedy to przyznano Le Clézio Nagrodę Nobla, tom ten zyskuje coraz więcej entuzjastów w świecie. Można go ustawić w jednym szeregu z takimi arcydziełami literatury światowej, których bohaterami są dzieci, jak Mały Książę, Antoine’a de Saint-Exupéry’ego, Władca Much Williama Goldinga czy Koniokrady Williama Faulknera, a ciąg ten można by znacznie wydłużyć. Czytelny jest zamysł autorski pisarza, który chciał pokazać tę samą wrażliwość i głębię przeżyć, tę samą migotliwość wyobraźni i sensualny wymiar zdarzeń małych istot, opisywanych na tle czterech ziemskich żywiołów, pod różnymi szerokościami geograficznymi. To czytelne przesłanie na temat dobra i piękna ludzkiego wnętrza, dopiero się kształtującego, zapisującego literami dni i morfemami miesięcy, zdaniami pierwszych lat białą tablicę, czystą w chwili urodzin. Dorośli często zapominają co przeżywali jako malcy, jakie burze rozgrywały się w ich umysłach i jakie, często karkołomne, plany miewali. Stąd się biorą te częste ucieczki dzieci z domu, te wyprawy za horyzont i ku ciepłym morzom – tak rodzą się marzenia o wielkiej przygodzie, byciu kapitanem klipra lub hersztem bandy piratów. Szczególnie interesujące są tutaj rekonstrukcje wnętrz i osobowości dziewczynek, tym bardziej, że dokonane przez dorosłego mężczyznę, niosącego w sobie wspomnienia dzieciństwa, ale przecież mogącego się tylko domyślać, co dzieje się w dorastającej Lullaby, małej Kaf, czy nieco starszej Petit Croix lub Alii. W takim ujęciu proza Le Clézio, z tego zbioru, ma wymiar eksperymentalny i orbituje ku jego pierwszym książkom, takim jak choćby debiutancki Protokół. Tak jak Adam Pollo, bohater tej powieści chciał otworzyć świat w swojej świadomości, tak wskazani wyżej bohaterowie ośmiu odrębnych historii próbują świat w sobie skonstruować, a pisarz staje się jakby drugim dnem i moderatorem ich działań. Jakże prawdziwe są te portrety i jak chwytają za serce, a przy tym nie przestają być wspaniałą kreacją pisarską, która ma liczne zakamarki i głębie, potrafi zaskakiwać i krzepić, syntetyzować i generować analizy, adekwatne do konkretnych typów osobowych, rozsianych po świecie, stale rodzących się i znikających nie wiadomo gdzie. J. M.G. Le Clézio jest pisarzem globalnym, który z równą lekkością opisuje krainy afrykańskie, jak i tropikalne wyspy Oceanu Spokojnego czy Indyjskiego, Paryż z lat międzywojennych, brzegi Morza Śródziemnego, albo meksykańskie bezdroża u stóp wielkich wulkanów. Ale jego globalność zasadza się też w uniwersalnym języku prozy, którego stał się prawdziwym mistrzem, spożytkował doświadczenia setek lat literatury francuskiej i z każdego z wielkich mistrzów wziął cząstkę, element, który po przetworzeniu zalśnił pełnym światłem na kartach jego powieści, opowiadań i książek eseistycznych. Jakże niezwykłą przygodą czytelniczą jest śledzenie losów, myśli i wyborów dzieci sportretowanych w zbiorze pt. Mondo i inne historie, jak wspaniałe efekty daje takie studiowanie świadomości dziecka w odmiennych przestrzeniach i różnym czasie rozgrywania się, gdzieś w świecie i gdzieś we wszechświecie.\nJ.M.G. Le Clézio, Mondo i inne historie, przeł. Hanna Igalson-Tygielska, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2011, s. 288.\n2015/04/22 @ 6:50\t(Miejsca, Natura)\nSzybki skok rowerem do lasu i zachwyt nad brzozami połyskującymi w porannym słońcu… Drzewa te układają się w ciągi graficzne i są trudne do sfotografowania, bo biel i czerń to barwy kontrastowe, wzajemnie się znoszące pośród milionów pikseli. Dopiero błękit nieba w tle ustala proporcje i pozwala odwzorować to, co nieuchwytne, ulotne, zwiewne. No ale zachwyt zachwytem, ale czas wracać do pracy, bo stale coś czeka na biurku, wciąż pojawiają się nowe wyzwania, a i opracowanie archiwum z wielu lat wymaga ogromnego nakładu pracy i długich ciągów godzinowych. Jednak takie chwile na łonie natury są niepowtarzalne i bezcenne…