00094 005335 21532306 na godz. na dobę w sumie\nISBN: 978-832-680-828-9 Rok wydania: 2012\nLEKTURY SZKOLNE Z OMÓWIENIEM Władysław Stanisław Reymont Chłopi Warszawa 2012\nSpis treści Tom I. Jesień Rozdział I Rozdział II Rozdział III Rozdział IV Rozdział V Rozdział VI Rozdział VII Rozdział VIII Rozdział IX Rozdział X Rozdział XI Rozdział XII Tom II. Zima Rozdział I Rozdział II Rozdział III Rozdział IV Rozdział V Rozdział VI Rozdział VII Rozdział VIII Rozdział IX Rozdział X Rozdział XI Rozdział XII Rozdział XIII Tom III. Wiosna Rozdział I Rozdział II Rozdział III Rozdział IV Rozdział V Rozdział VI Rozdział VII Rozdział VIII Rozdział IX Rozdział X Rozdział XI Tom IV. Lato Rozdział I Rozdział II Rozdział III Rozdział IV Rozdział V Rozdział VI Rozdział VII Rozdział VIII Rozdział IX Rozdział X Rozdział XI Rozdział XII Rozdział XIII O powieści Wieś, której już nie ma Lipce i reszta świata Epicki zegar W gromadzie żyję, to i z gromadą trzymam W chałupie Chłopskie portrety Chłopi od kuchni literackiej O autorze Chłopów Metryczka książki\nTom I Jesień Rozdział I – Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus! – Na wieki wieków, moja Agato, a dokąd to wędrujecie, co? – We świat, do ludzi, dobrodzieju kochany – w tyli świat!... – zakreśliła kijaszkiem łuk od wschodu do zachodu. Ksiądz spojrzał bezwiednie w tę dal i rychło przywarł oczy, bo nad zachodem wisiało oślepiające słońce; a potem spytał ciszej, lękliwiej jakby... – Wypędzili was Kłębowie, co? A może to ino niezgoda?... może... Nie zaraz odrzekła, wyprostowała się nieco, powlekła ciężko starymi wypełzłymi oczami po polach ojesieniałych, pustych i po dachach wsi, zanurzonej w sadach. – I... nie wypędzali... jakżeby... dobre są ludzie – krewniaki. Niezgody też nijakiej być nie było. Samam ino zmiarkowała, że trza mi w świat. Z cudzego woza to złaź choć i w pół morza. Trza było... roboty już la mnie nie miały... na zimę idzie, to jakże – darmo mi to dadzą warzę abo i ten kąt do spania?... A że rychtyk i ciołka odsadzili od maci... a i gąski, bo to już zimne nocki, trza zagnać pod strzechę, tom i zrobiła miejsce... jakże, bydlątek szkoda, Boże stworzenie też... A ludzie dobre, bo mię choć latem przytulą, kąta ani tej łyżki strawy nie żałują, że se człowiek kiej jaka gospodyni paraduje... A na zimę we świat, po proszonym. Niewiela mi potrza, to se u dobrych ludzi uproszę i do zwiesny z Panajezusową łaską przechyrlam, a jeszcze się coś niecoś grosza uścibi – to rychtyk la nich na przednówek... krewniaki przeciech... A już ta Jezusiczek przenajsłodszy biedoty opuścić nie opuści. – Nie opuści, nie – zawołał gorąco i wstydliwie wsadził jej w garść złotówkę. – Dobrodzieju nasz serdeczny, dobrodzieju! Przypadła mu do kolan roztrzęsioną głową, a łzy jak groch posypały się po jej twarzy szarej i zradlonej jak te jesienne podorówki. – Idźcie z Bogiem, idźcie – szeptał zakłopotany podnosząc ją z ziemi. Zebrała drżącymi rękami torby i kijaszek z jeżem na końcu, przeżegnała się i poszła szeroką, wyboistą drogą ku lasom; raz wraz tylko odwracała się ku wsi, ku polom, na których kopano kartofle, i na te dymy pastusich ognisk, co się snuły nisko nad ścierniskami – poglądała żałośnie, aż i zniknęła za przydrożnymi krzami. A ksiądz usiadł z powrotem na kółkach od pługa, zażył tabaki i rozłożył brewiarz, ale oczy ześlizgiwały mu się z czerwonych liter i leciały po ogromnych, w jesiennej zadumie pogrążonych ziemiach, to po bladym niebie błądziły lub zatrzymywały się na parobku, pochylonym nad pługiem. – Walek... bruzda krzywa... te... – zawołał unosząc się nieco i chodził już oczami krok za krokiem za parą tłustych siwków, ciągnących pług ze skrzypem. Zaczął znowu bezwiednie przebiegać czerwone litery brewiarza i poruszać ustami, ale co chwila gonił oczami siwki, to stadko wron, które ostrożnie, z wyciągniętymi dziobami podskakiwały w bruździe i raz wraz, za każdym świstem bata, za każdym nawrotem pługa, podrywały się ciężko, padały zaraz na zorane zagony i ostrzyły dzioby o twarde, zeschłe skiby. – Walek! a śmignij no prawą po portkach, bo zostaje! Uśmiechnął się, bo jakoż po bacie prawa już równo ciągnęła, a gdy konie doszły do drogi, uniósł się żywo, poklepał je przyjaźnie po karkach, aż wyciągały do niego nozdrza i przyjacielsko obwąchiwały twarz. – Heeet – aa! – wołał śpiewnie Walek, wyciągnął błyszczący jakby ze srebra pług, uniósł go lekko, pociągnął konie lejcami, że zatoczyły krótki łuk, wraził krój błyszczący w rżysko, śmignął batem, konie pociągły z miejsca, aż zgrzytnęły orczyki – i orał dalej wielki łan ziemi, co pod prostym kątem spadał od drogi po pochyłości i niby długi wątek zgrzebnych skib rozciągał się aż ku wsi, leżącej nisko i jakby zatopionej w czerwonawych i żółtawych sadach. Cicho było, ciepło i nieco sennie. Słońce, chociaż to był już koniec września, przygrzewało jeszcze niezgorzej – wisiało w połowie drogi między południem a zachodem, nad lasami, że już krze i kamionki, i grusze po polach, a nawet zeschłe twarde skiby kładły za się cienie mocne i chłodne. Cisza była na polach opustoszałych i upajająca słodkość w powietrzu, przymglonym kurzawą słoneczną; na wysokim, bladym błękicie leżały gdzieniegdzie bezładnie porozrzucane ogromne białe chmury niby zwały śniegów, nawiane przez wichry i postrzępione. A pod nimi, jak okiem ogarnąć, leżały szare pola niby olbrzymia misa o modrych wrębach lasów – misa, przez którą, jak srebrne przędziwo rozbłysłe w słońcu, migotała się w skrętach rzeka spod olch i łozin nadbrzeżnych. Wzbierała w pośrodku wsi w ogromny podłużny staw i uciekała na północ wyrwą wśród pagórków; na dnie kotliny, dokoła stawu, leżała wieś i grała w słońcu jesiennymi barwami sadów – niby czerwono – żółta liszka, zwinięta na szarym liściu łopianu, od której do lasów wyciągało się długie, splątane nieco przędziwo zagonów, płachty pól szarych, sznury miedz pełnych kamionek i tarnin – tylko gdzieniegdzie w tej srebrnawej szarości rozlewały się strugi złota – łubiny żółciły się kwiatem pachnącym, to bielały omdlałe, wyschłe łożyska strumieni albo leżały piaszczyste senne drogi i nad nimi rzędy potężnych topoli z wolna wspinały się na wzgórza i pochylały ku lasom. Ksiądz ocknął się z zapatrzenia, bo długi, żałosny ryk rozległ się gdzieś niedaleko, aż wrony poderwały się z krzykiem i skośnym rzutem leciały na kopaniska – a czarny migocący cień biegł za nimi dołem po rżyskach i podorówkach. Przysłonił ręką oczy i patrzył pod słońce – drogą od lasów szła jakaś dziewczyna i ciągnęła za sobą na postronku dużą, czerwoną krowę; gdy przechodziła obok, pochwaliła Boga i chciała skręcić, aby księdza pocałować w rękę, ale krowa szarpnęła ją w bok i znowu ryczeć zaczęła. – Na sprzedanie prowadzisz, co? – Ni... ino do młynarzowego bysia... a stójże, zapowietrzona... Wściekłaś się czy co! – wołała zadyszana, usiłując powstrzymać, ale krowa ją pociągnęła, że już obie gnały w dyrdy, aż kurz je zakrył obłokiem. A potem wlókł się ciężko po piaszczystej drodze Żyd szmaciarz, pchał przed sobą taczki dobrze naładowane, bo raz wraz przysiadał i ciężko dyszał. – Co tam słychać, Moszku? – Co słychać?... Komu dobrze, to i dobrze słychać... Kartofle chwalą Bogu obrodziły, żyto sypie, kapusta będzie. Kto ma kartofle, kto ma żyto, kto ma kapustę – temu dobrze słychać! – Pocałował księdza w rękaw, założył na kark pas od taczek i pchał dalej, lżej już, bo zaczynał się spadek łagodny. A potem szedł środkiem drogi w kurzawie, bo zamiatał nogami, ślepy dziad, prowadzony przez tłustego kundla na sznurku. A potem leciał od lasu chłopak z butelką, ale ten ujrzawszy księdza przy drodze okrążył go z dala i biegł na przełaj pól do karczmy. To znowu chłop z sąsiedniej wsi wiózł zboże do młyna albo Żydówka pędziła stado kupionych gęsi. A każdy pochwalił Boga, zamienił słów parę i szedł w swoją drogę, odprowadzany życzliwym słowem i spojrzeniem księdza, któren, że już słońce było coraz niżej, powstał i krzyknął do Walka: – Doórz do brzózek i do domu... na nic się konie zmachają. I poszedł wolno miedzami, odmawiał półgłosem modlitwy i jasnym, pełnym kochania spojrzeniem ogarniał pola... ...Rzędy kobiet czerwieniły się na kopaniskach... rozlegał się grochot zsypywanych do wozów kartofli... miejscami orano jeszcze pod siew... stada krów srokatych pasły się na ugorach... długie, popielate zagony rdzawiły się młodą szczotką zbóż wschodzących... to gęsi niby płaty śniegów bieliły się na wytartych, zrudziałych łąkach... krowa gdzieś zaryczała... ogniska się paliły i długie, niebieskie warkocze dymów ciągnęły się nad zagonami... Wóz zaturkotał albo pług zgrzytnął o kamienie... to cisza znowu obejmowała ziemię na chwilę, że słychać było głuchy bełkot rzeki i turkot młyna, schowanego za wsią, w zbitym gąszczu drzew pożółkłych... to znowu śpiewka się zerwała lub krzyk nie wiadomo skąd powstały leciał nisko, tłukł się po bruzdach i dołach i tonął bez echa w jesiennej szarości, na ścierniskach oprzędzonych srebrnymi pajęczynami, w pustych sennych drogach, nad którymi pochylały się jarzębiny o krwawych, ciężkich głowach... to włóczono role i tuman szarego, przesłonecznionego kurzu podnosił się za bronami, wydłużał i pełzał aż na wzgórze i opadał, a spod niego niby z obłoku wychylał się bosy chłop, z gołą głową, przewiązany płachtą – szedł wolno, nabierał ziarna z płachty i siał ruchem monotonnym, nabożnym i błogosławiącym ziemi, dochodził do końca zagonów, nabierał z worka zboża, nawracał i z wolna podchodził pod wzgórze, że najpierw głowa rozczochrana, potem ramiona, a w końcu już był cały widny na tle słońca z tym samym błogosławiącym ruchem siejby; z tym samym świętym rzutem rozrzucał zboże, co jak złoty pył kolistym wirem padało na ziemię. Ksiądz szedł coraz wolniej, czasem przystawał, aby odetchnąć, to znowu obejrzał się na swoje siwki, to przyglądał się chłopakom, obtłukującym kamieniami ogromną gruszę, aż hurmem przybiegli do niego i chowając ręce za siebie całowali w rękaw sutanny. Pogładził ich po głowach i rzekł upominająco: – Nie łamcie ino gałęzi, bo na bezrok gruszek mieć nie będziecie. – My nie rzucalim na gruszki, ino że tam jest gapie gniazdo – ozwał się śmielszy. Ksiądz się uśmiechnął dobrotliwie i zaraz znowu przystanął przy kopaczach. – Szczęść Boże w robocie! – Boże zapłać, dziękujemy! – odpowiedzieli razem, prostując się, i ruszyli wszyscy do ucałowania rąk dobrodzieja kochanego. – Pan Bóg dał latoś urodzaj na kartofle, co? – mówił wyciągając otwartą tabakierkę do mężczyzn – brali sumiennie i z szacunkiem w szczypty, nie śmiejąc przy nim zażywać. – Juści, kartofle kiej kocie łby i dużo pod krzami. – Ha, to świnie zdrożeją, bo jaki taki chciał będzie wsadzać do karmika. – Już i tak drogie; na zarazę latem wyginęły, a i do Prus kupują. – Prawda, prawda. A czyje to ziemniaki kopiecie? – A Borynowe. – Gospodarza nie widzę, tom i rozeznać nie rozeznał. – Ociec pojechali z moim ano do boru. – A to wy, Anna, jakże się macie? – zwrócił się do młodej, przystojnej kobiety w czerwonej chustce na głowie, która, że ręce miała uwalane ziemią, przez zapaskę ujęła jego rękę i pocałowała. – Jakże się ma ten wasz chłopak, com go to we żniwa chrzcił? – Bóg zapłać dobrodziejowi, zdrów się chowa i coś niecoś bałykuje. – No, zostańcie z Bogiem. – Panu Bogu oddajem. I ksiądz skręcił na prawo, ku cmentarzowi, który leżał z tej strony wsi, przy topolami wysadzonej drodze. Długo za nim spoglądali w milczeniu, na jego smukłą, pochyloną nieco postać, dopiero gdy przeszedł niskie, kamienne ogrodzenie cmentarza i szedł między mogiłami ku kaplicy, co stała wpośród pożółkłych brzóz i klonów czerwonych, rozwiązały się im języki. – Lepszego to i na całym świecie nie znaleźć – zaczęła któraś z kobiet. – Juści, chciały go też zabrać do miasta... żeby ociec z wójtem nie jeździli prosić biskupa, to byśwa go i nie mieli... Kopta no, ludzie, kopta, bo do wieczora mało daleko, a ziemniaków mało wiele! – mówiła Anna wysypując swój kosz na kupę żółcącą się na rozkopanej ziemi, pełnej zeschłych łęcin. Wzięli się chyżo za robotę i w cichości, że ino słychać było dziabanie motyczek o twardą ziemię, a czasem suchy dźwięk żelaza o kamień. Czasami ktoś niektoś wyprostował zgięty i zbolały grzbiet, odetchnął głęboko, popatrzył bezmyślnie na siejącego przed nimi i znowu kopał, wybierał z szarej ziemi żółte ziemniaki i rzucał do kosza, przed się stojącego. Ludzi było kilkanaścioro, przeważnie starych kobiet i komorników, a za nimi bieliły się dwa krzyżaki, u których w płachtach leżały dzieci raz wraz popłakując. – A tak i stara poszła we świat – zaczęła Jagustynka. – Kto? – spytała Anna podnosząc się. – A stara Agata. – Na żebry... – Juści, że na żebry! Hale! nie na słodkości, ino na żebry. Obrobiła krewniaków, wysłużyła się im bez lato, to już ją puściły na wolny dech. – Wróci na zwiesnę, to im naznosi w torebeczkach, a to i cukru, a to i harbaty, a to i grosza coś niecoś; zaraz ją będą miłowały, każą spać w łóżku, pod pierzyną, robić nie dadzą, coby se wypoczena... A wujna, a ciotka jej mówią, póki tego ostatniego szelążka od niej nie wyciągną... A jesienią to już la niej miejsca nie ma w sieni ani we chliwie. Ścierwy, psie krewniaki i zapowietrzone – wybuchała Jagustynka i taki gniew ją przejął, że stara jej twarz posiniała. – Biednemu to zawsze na ten przykład wiatr w oczy – dorzucił jeden z komorników, stary, wynędzniały chłop z krzywą gębą. – Kopta no, ludzie, kopta – popędzała Anna nierada tokowi rozmowy. Jagustynka, że to długo nie mogła bez gadania, to spojrzała na siejącego i rzekła: – Te Paczesie to stare chłopy, że jaże im już kłaki na łbach puszczają... – Ale kawalery zawdy – rzekła insza kobieta. – A tyle dziewuch się starzeje albo i służby szukać idzie... – Przeciech, a one mają cały półwłóczek i jeszcze łączkę za młynem. – Juści, abo to im matka da się żenić... abo to im popuści... – A kto by krowy doił, kto by opierał, kto by kole gospodarstwa abo i śwyń chodził... – Obrządzają se matulę i Jagusię, bo jakże. Jagna kiej pani jaka, kiej i druga dziedziczka, ino się stroi... a myje, a w lusterku przegląda, a warkocze zaplata. – I patrzy ino, kogo by puścić pod pierzynę, któren aby mocny! – dorzuciła znowu ze złym uśmiechem Jagustynka. – Józek Banachów posyłał z wódką – nie chciała. – Cie... dziedziczka zapowietrzona. – A stara ino w kościele siaduje, a na książce się modli, a na odpusty chodzi! – Prawda, ale czarownica to też jest; a Wawrzonowym krowom to chto mleko odebrał, co? A jak na Jadamowego chłopaka, co jej śliwki w sadku obrywał, jakieś złe słowo powiedziała, to mu się zaraz taki kołtun zbił i tak go pokręciło, Jezus! – I ma tu błogosławieństwo Boże być nad narodem, kiej takie we wsi siedzą... – A drzewiej, kiej jeszcze krowy pasałam tatusiowe, to baczę, że takie ze wsi wyganiali – dodała znowu Jagustynka. – Tym się krzywda nie stanie, bo ma ją kto strzec... – i zniżając głos do szeptu, a patrząc z ukosa na Annę, co kopała na przedzie pierwszą z krają redlinę, szeptała Jagustynka sąsiadkom: – A pono pierwszy do obrony to ano chłop Hanki... cieka się on za Jagną kiej ten pies... – Laboga... moiściewy... cudeńka prawicie... Hale! to by już grzech i obraza boska była... – szeptały do siebie kopiąc i nie podnosząc głów. – A bo to on jeden... a to jak za suką, tak chłopaki za nią ganiają. – A bo też urodę ma, to ma; wypasiona kiej jałowica, biała na gębie, a ślepie to ma rychtyk jak te lnowe kwiatki... a mocna, że i niejeden chłop jej nie uradzi... – A bo to co robi, ino żre a wysypia się, to nie ma urodna być... Milczały długą chwilę, bo trzeba było kartofle wysypywać na kupę. A potem już z rzadka pogadywały to o tym, to o owym, aż i zamilkły, bo któraś dojrzała, że od wsi rżyskiem bieży Józka Borynianka. Jakoż i ta nadbiegała zziajana i już z daleka krzyczała: – Hanka, a chodźcie ino do chałupy, bo krowie się cosik stało. – Jezus Maria, a której?... – A to ci graniastej... a to ci... tchu złapać nie mogę... – Loboga, aże mnie zatknęło, myślałam, że mojej... – zawołała z ulgą Anna. – Witek ją co dopiero przygnał, bo gajowy ich wypędził z zagajów. Krowa się zlachała, bo taka śpaśna... i zaraz przed oborą upadła... i ani pić nie pije, ani żreć nie żre, ino się tarza, a ryczy, że loboga! – Ojca to nie ma? – Ni, tatulo jeszcze nie przyjechali. O Jezus, mój Jezus, taka krowa, co na raz dobrze i garniec mleka dawała. A chodźcież rychło. – Duchem ci lecę, w to oczymgnienie. Jakoż i wyjęła dziecko z płachty, nadziała mu czapeczkę z kutasikami, okręciła zapaską i poszła żywo, a taka była strwożona wieścią, że nawet nie opuściła wełniaka, zapomniała do cna, aż jej odsłonięte do kolan nogi bieliły się po roli. Józka biegła przodem. A kopacze, każdy okrakiem nad swoją redliną, posuwali się z wolna, kopiąc leniwiej, jako że nikt nie pilił i nie poganiał. Słońce już się przetaczało na zachód i jakby rozżarzone biegiem szalonym czerwieniło się kołem ogromnym i zsuwało za czarne, wysokie lasy. Mrok gęstniał i pełzał już po polach; sunął bruzdami, czaił się po rowach, wzbierał w gąszczach i z wolna rozlewał się po ziemi, przygaszał, ogarniał i tłumił barwy, że tylko czuby drzew, wieże i dachy kościoła gorzały płomieniami. A niektórzy ściągali już z pól do domów. Głosy ludzkie, rżenia, porykiwania, turkoty wozów coraz ostrzej brzmiały w cichym, omroczonym powietrzu. Sygnaturka na kościele zaczęła dzwonić Anioł Pański spiżowym świegotem, że ludzie przystawali i szept pacierzów, niby szemranie opadających listków, padał w mroki. Ze śpiewami a pokrzykami wesołymi spędzano bydło z pastwisk, co ciżbą szło drogami w tumanach kurzawy, że tylko raz wraz wychylały się z niej głowy potężne i rogi krzaczaste. Owce pobekiwały tu i owdzie, to gęsi zerwały się z pastwisk i stadami leciały, całe w zorzach zachodu zatopione, że tylko krzyk przenikliwy znaczył je w powietrzu. – Ale szkoda, ta graniasta to sielna krowa. – I... nie na biedaka trafiło. – A tak i bydlątka żal, co się zmarnuje. – Gospodyni Boryna nie ma, to wszystko leci kiej przez sito. – A bo to Hanka nie gospodyni? – La siebie... jakby na komornym u ojca siedzą, to juści patrzą, aby ino na swoją stronę coś niecoś urwać, a ojcowego niechta pies pilnuje. – A Józka, że to jeszcze skrzat głupi, to i cóż poradzi? – Hale, albo to Boryna nie mógłby gront oddać Antkowi, co? – A sam pójdzie do nich na wycug, co?... Starzyście, Wawrzku, a do cna jeszcze głupi – zaczęła żywo Jagustynka. – Ho, ho, Boryna jeszcze krzepki, może się ożenić, a głupi by był, żeby dzieciom zapisywał. – Hale, krzepki to juści, że jest, ale już ma ze sześćdziesiąt roków. – Nie bój się, Wawrzku, każda młódka pójdzie za niego, niechby tylko rzekł. – Już dwie żony pochował. – Niech se pochowa i trzecią. Panie Boże mu pomóż, a niech dzieciom, póki żyw, nie daje ni staja, ni liszki jednej, ni tyle, co trepem przydepnie. Ścierwy, wyrychtowałyby go, kiej moje mnie. Dałyby mu wycugi, że na wyrobek by chodził, z głodu by zdychał abo i na żebry, po proszonym szedł. Oddaj ino, co masz, dzieciom – to ci oddadzą; rychtyk ci tego starczy na sznureczek abo i na ten kamień do szyi... – Ludzie, a to czas do domu, mroczeje. – Czas, czas! Słońce już zaszło. Pozbierali prędko motyczki, koszyki, to dwojaki od obiadów i szli wolno gęsiego miedzą, pogadując coś niecoś, a tylko stara Jagustynka wykrzykiwała wciąż namiętnie na dzieci własne, a potem już i na wszystkich pomstowała. A równo z nimi jakaś dziewczyna gnała maciorę z prosiętami i śpiewała cienkim głosikiem: Aj, nie chodź kiele woza, Aj, nie trzymaj się osi, Aj, nie daj chłopu gęby, Aj, choć cię pięknie prosi. – Cie, głupia, wrzeszczy, kiejby ją kto ze skóry obdzierał. Rozdział II Na borynowym podworcu obstawionym z trzech stron budowlami gospodarskimi, a z czwartej sadem, który go oddzielał od drogi, już się zebrało dość narodu; kilka kobiet radziło i wydziwiało nad ogromną czerwono – białą krową, leżącą przed oborą na kupie nawozu. Stary pies, kulawy nieco i z oblazłą na bokach sierścią, oganiał graniastą, obwąchiwał ją, szczekał, to wypadał w opłotki i gnał dzieci na drogę, co się były wieszały na płotach i zazierały ciekawie w obejście, albo docierał do maciory, co legła pod chałupą i rozwalona jęczała cicho, bo ssały ją białe, młode prosięta. Hanka nadbiegła właśnie zziajana, przypadła do krowy i jęła ją głaskać po gębuli i łbie. – Granula, biedoto, granula! – wołała łzawo, aż buchnęła płaczem i lamentem serdecznym. A kobiety radziły raz wraz nowe ratowanie chorej; to sól rozpuszczoną wlewali jej w gardło, to topiony z poświęcanej gromnicy wosk z mlekiem; radził ktosik mydła z serwatką – insza znowu wołała, żeby krew puścić – ale krowie nic nie pomagało, wyciągała się coraz dłużej, niekiedy podnosiła łeb i porykiwała długo, jakby o ratunek, boleśnie, aż jej piękne oczy o białkach różowych mętniały mgłą i ciężki, rogaty łeb opadał z wysilenia, że ino wysuwała ozór i polizywała ręce Hanki. – A może by Ambroży co poradził? – zaproponowała któraś. – Prawda, na chorobach on jest znający – zawtórowali. – Bieżyj no, Józia! Na Anioł Pański dzwonili, to musi jeszcze być przy kościele. Laboga, a jak ociec nadjadą, będzie to pomstowanie, będzie. – A przeciech my niczego niewinowate! – narzekała płaczliwie. A potem siadła na progu obory, wsadziła chłopakowi w usta, bo popłakiwał, białą pełną pierś i z trwogą niezmierną spoglądała na krowę rzężącą, to przez opłotki na drogę i nasłuchiwała. W pacierz abo i dwa wpadła Józia z krzykiem, że Jambroży już idą. Jakoż i przyszedł zaraz dziad może stuletni, prosty jak świeca, choć o nodze drewnianej i o kiju; twarz miał suchą, pomarszczoną jak kartofel na zwiesnę i szarą takoż, wygoloną i pociętą szramami, włosy białe jak mleko kosmykami opadały mu na czoło i kark, bo był z gołą głową. Poszedł prosto do krowy i dokumentnie ją obejrzał. – Oho, widzę, że świeże mięso jedli będzieta. – A dyć jej pomóżcie co, wylekujcie, a toć krowa ze trzysta złotych warta – i dopiero po cielęciu, a dyć pomóżcie! O mój Jezu, mój Jezu! – zawołała Józia. Ambroży wyjął z kieszeni puszczadło, powecował je po cholewie, przyjrzał się pod zorzę ostrzu i przeciął granuli arterie pod brzuchem – ale krew nie trysnęła, a ciekła wolno czarna, spieniona. Stali wszyscy dokoła pochyleni i patrzyli bez oddechu. – Za późno! Oho, bydlątko ostatnią parę puszcza – rzekł uroczyście Ambroży. – Nic to, ino paskudnik albo i co innego... trza było zaraz, kiej zachorzała... ale te baby to ino juchy do płakania są mądre, a jak trza radzić, to w bek kiej owce. – Splunął pogardliwie, obszedł krowę, zajrzał jej w oczy, przyjrzał się ozorowi, obtarł zakrwawione ręce o jej miękką, lśniącą skórę i zabierał się do odejścia. – Na ten pochówek dzwonił nie będę; zadzwonita w garki sami. – Ociec z Antkiem! – krzyknęła Józka i wybiegła na drogę naprzeciw, bo głuchy, ciężki turkot rozległ się z drugiej strony stawu, gdzie w rozczerwienionej zorzami zachodu kurzawie czerniał długi wóz i konie. – Tatulu, a to... graniasta już zdycha – wołała, dobiegając do ojca, który skręcał właśnie na tę stronę stawu. Antek szedł w końcu i podtrzymywał, bo wieźli długą sosnę. – Nie pleć byle czego po próżnicy – mruknął podcinając konie. – Jambroży puszczali krew i nic... i wosk topiony lali jej w gardziel i nic... i sól... i nic... pewnie paskudnik... Witek pedał, co borowy wygnał ich z zagajów i co granula zara się pokładała i stękała, jaże ją i przygnał... – Graniasta, najlepsza krowa, ażeby was, ścierwy, pokręciło, kiej tak pilnujecie! – rzucił lejce synowi i z batem w garści pobiegł przodem. Baby się rozstąpiły, a Witek, który cały czas coś najspokojniej majstrował pod chałupą, skoczył w ogród i przepadł ze strachu, nawet Hanka podniosła się na progu i stała bezradna, strwożona. – Zmarnowali mi bydlę!... – wykrzyknął wreszcie stary, obejrzawszy krowę. – Trzysta złotych jak w błoto! Do miski to ścierwów aż gęsto, a przypilnować nie ma kto. Taka krowa, taka krowa! A to człowiek ruszyć się z domu nie może, bo zaraz szkoda i upadek... – Dyć ja od połednia samego byłam przy kopaniu – tłumaczyła się cicho Hanka. – A bo ty co kiej widzisz! – krzyknął z wściekłością. – A bo ty stoisz o moje!... Taka krowa, taki haman, że i drugiej nie w każdym dworze by znalazł! Wyrzekał coraz żałośniej i obchodził ją, próbował podnieść, ciągał za ogon, zaglądał w zęby, ale krowa dyszała chrapliwie i coraz ciężej, krew przestała płynąć, tylko krzepła w czarne, spieczone żużle – wyraźnie już zdychała. – Nie ma co, ino ją trza dorznąć, choć tyla się wróci! – rzekł w końcu, przyniósł kosę ze stodoły, poostrzył ją nieco na taczalniku, co stał pod okapem obory, rozdział się ze spencerka, zawinął rękawy koszuli i zabrał się do zarzynania... Hanka z Józią buchnęły płaczem, bo granula, jakby czując śmierć, uniosła z trudem łeb, zaryczała głucho i... padła z przerżniętym gardłem, grzebiąc ino nogami... Pies zlizywał krzepnącą na powietrzu krew, a potem skoczył na doły od kartofli i szczekał na konie stojące z wozem w opłotkach, bo tam je zostawił Antek, a sam spokojnie przyglądał się jatce. – Nie bucz, głupia! Ojcowa krowa to nie nasza strata! – powiedział ze złością do żony i zabrał się do wyprzęgania i rozbierania koni, które już Witek ciągnął za grzywy do stajni. – Ziemniaków w polu dużo? – zagadnął Boryna, myjąc pod studnią ręce. – A bogać tam mało, będzie ze dwadzieścia worków. – Trzeba dzisiaj zwieźć. – Hale, zwoźcie se sami, ja już kulasów nie czuję ni krzyża... a i licowy kuleje na przednią. – Józka, zwołaj no Kubę od kopania, niech źróbkę założy za licowego i trza dzisiaj zwieźć. – Deszcz ano być może. Ale wrzał złością i zmartwieniem, bo coraz to przystawał przed krową i klął siarczyście, a potem łaził po podwórzu i zaglądał to do obory, to do stodoły, to pod szopę i sam nie wiedział, czego szuka, żarła go ano taka strata. – Witek! Witek! – jął wołać i odpinał szeroki rzemień z bioder, ale chłopak się nie pokazał. Ludzie się porozchodzili, bo rozumieli, że taka szkoda i taka markotność musi się skończyć bitką, jako że do niej Boryna był skory zazwyczaj, ale stary klął tylko dzisiaj i poszedł do izby. – Hanka, a daj no jeść! – krzyknął na synową w otwarte okno i poszedł na swoją stronę. Dom był zwykły, kmiecy – przedzielony na przestrzał sienią ogromną; szczytem wychodził na podwórze, a frontem czterookiennym na sad i na drogę. Jedną połowę od ogrodu zajmował Boryna z Józią, a na drugiej siedzieli Antkowie. Parobek z pastuchem sypiali przy koniach. W izbie było już czarniawo, bo przez małe okienka, przysłonięte okapem i zagajone drzewami, mało przeciskało się światła, a i mroczało już na świecie, że tylko połyskiwały szkła obrazów świętych, co rzędem czerniły się na bielonych ścianach; izba była duża, ale przygnieciona czarnym pułapem i ogromnymi belkami pod nim, i tak zastawiona różnym sprzętem, że tylko koło wielkiego komina z okapem, co stał przy siennej ścianie, było niecoś swobodnego miejsca. Boryna się rozzuł i poszedł do ciemnego alkierza, zamykając drzwi za sobą, odsunął z małej szybki deskę, że zachodnie światło krwawym brzaskiem zalało alkierz. Izdebka pełna była różnych rupieci i statków gospodarskich, na drążkach, w poprzek przewieszonych, wisiały kożuchy, czerwone pasiaste wełniaki, białe sukmany, to całe pęki motków szarej przędzy i zwinięte w kłęby brudne runa owiec i worki z pierzem. Wyciągnął białą sukmanę i pas czerwony, a potem długo czegoś szukał w beczkach napełnionych zbożem, to w kącie pod stosem starych rzemieni i żelastwa, aż usłyszawszy Hankę w pierwszej izbie, zaciągnął deskę na okienko i znowu coś długo grzebał w zbożu. A na ławie pod oknem już się dymiło jadło; od ogromnego tygla z kapustą rozchodził się zapach słoniny, jak i od jajecznicy, której niezgorsza miseczka stała obok. – Gdzie Witek pasł krowy? – zapytał, krając potężny glon chleba z bochna, jak przetak wielkiego. – Na dworskich zagajach i borowy go stamtąd wygonił. – Ścierwy, zmarnowali mi bydlę. – Przeciech, tylo krowa, to się zlachała w tym gonieniu, że się w niej cosik zapaliło. – Dziadaki, psiekrwie. Paśniki są nasze, w tabeli stoi kiej wół, a one cięgiem wyganiają i pedają, co ich. – Drugich też powyganiali, a chłopaka Walkowego tak zbił, tak zbił... – Ha! do sądu trza abo i do komisarza. Trzysta złotych warta, jak nic. – Pewnie, pewnie – przytakiwała rada niezmiernie, że ociec się udobruchali. – Powiedzcie Antkowi, że skoro ziemniaki zwiezą, to niech się wezmą do krowy, trza ją obłupić i poćwiertować. Przyndę od wójta, to wama pomogę. W sąsieku u belki ją powiesić – będzie przespiecznie ode psów lebo jenszej gadziny... Skończył wrychle jeść i wstał, bych się nieco przyogarnąć, ale takie ociążenie poczuł w sobie, takie ciągotki w kościach, taką senność, że jak stał, rzucił się na łóżko, by się z pacierz przedrzymać. Hanka poszła na swoją stronę i krzątała się po izbie, i coraz to wychylała się przez okno spojrzeć na Antka, który pożywiał się na ganku, przed domem; odsadził się od miski obyczajnie i z wolna ciągnął łyżkę za łyżką, skrzybiąc mocno o wręby i spozierając czasami przed się na staw – bo zachód już był i na wodzie czyniły się złotopurpurowe tęcze i płomienne koliska, przez które niby białe chmurki przepływały z gęgotem gęsi, rozlewając dziobami sznury krwawych pereł. Wieś zaczynała się mrowić i wrzeć ruchem; na drodze, z obu stron stawu, ciągle podnosiły się kurzawy i turkoty wozów, i porykiwania krów, które wchodziły do stawu po kolana, piły wolno i podnosiły ciężkie łby, aż cienkie strugi wody, niby bicze opali, opadały im z szerokich gębul. Gdzieś, od drugiego końca stawu, słychać było trzask kijanek bab piorących i głuchy, monotonny łopot cepów w jakiejś stodole. – Antek, urąb no pieńków, bo sama nie poradzę – prosiła nieśmiało i z obawą, bo nic to nie było u niego skląć abo i zbić z leda powodu. Nie odrzekł nawet, jakby nie słyszał, że ona nie śmiała powtórzyć i już sama poszła udziabywać trzaski z pni – i milczał zły, zmęczony całodzienną pracą srodze, i patrzył teraz na staw, na drugą stronę, w duży dom, świecący białymi ścianami i szybami okien, bo zachód bił w niego. Pęki czerwonych georginii wychylały się zza kamiennego płotu i paliły jaskrawo na tle ścian, a przed chałupą, w sadzie, to między opłotkami uwijała się wysoka postać, ale twarzy rozeznać nie można było, bo co chwila ginęła w sieni, to pod drzewami. – Śpią se kiej dziedzic, a ty, parobku, rób – mruknął ze złością, bo ojcowe chrapanie rozlegało się aż na ganku. Poszedł na podwórze i raz jeszcze przyjrzał się krowie. – Juścik, ojcowa krowa, ale i nasza strata – rzekł do żony, która, że to Kuba przywiózł ziemniaki z pola, rzuciła łupanie drzewa i szła do woza. – Doły jeszcze nie wyporządzone, to trza zesuć na klepisko. – Kiej ociec mówili, żebyś na klepisku krowę z Kubą obdarł i wyporządził. – Zmieści się i krowa, zmieszczą się i ziemniaki – szeptał Kuba, otwierając wierzeje stodoły na roścież. – Ja ta nie jestem drzyk, cobym krowę obłupiał ze skóry – rzucił Antek. I już nie mówili, słychać było tylko grochot zsypywanych na klepisko ziemniaków. Słońce zgasło, wieczór się robił, świeciły jeszcze zorze łunami zakrzepłej krwi i ostygłego złota i posypywały na staw jakby pyłem miedzianym, że wody ciche drgały rdzawą łuską i szmerem sennym. Wieś zapadała w mrokach i w głęboką, martwą ciszę jesiennego wieczora. Chałupy malały, jakby się przypłaszczały do ziemi, jakby się tuliły do drzew sennie pochylonych, do płotów szarych. Antek z Kubą zwozili ziemniaki, a Hanka z Józią uwijały się koło gospodarstwa, bo gęsi trza było zagnać na noc, to świnie nakarmić, bo z kwikiem cisnęły się do sieni i wsadzały żarłoczne ryje do cebratek, gdzie stało picie dla bydląt, to krowy wydoić, bo właśnie Witek przygnał resztę z pastwiska i zakładał im za drabiny po garści siana, żeby spokojniej stały przy dojeniu. Jakoż Józia zabrała się doić pierwszą z brzegu, gdy Witek wylazł od żłobów i spytał cicho, trwożnie: – Józia, a gospodarz źli?... – O Jezu, spiera cię, chudziaku, spiera... tak pomstowali – odpowiedziała, wytykając ku światłu głowę i osłaniając ręką twarz, bo krowa chlastała ogonem, oganiając się od much. – Ale... bom to winowaty... ale... borowy mię wygnał i jeszcze chciał kijem sprać, inom uciekł... a granula zarno się jęła pokładać, a porykiwać, a stękać, żem do chałupy przygnał... Zamilkł, ale słychać było ciche, bolesne chlipanie i siurkanie nosem. – Witek... a nie bucz kiej ciele, bo ci to pierwszyzna, że cię ociec spiera?... – Juści, że nie pierwszyzna, ale zawdy tak się bojam... bo nijakiej wytrzymałości na bicie nie mam... – Głupiś, parobek tyli, a boja się... już ja przełożę tatusiowi... – Przełożysz, Józia? – zawołał radośnie – bo to borowy mię wygnał z krowami, bo... – Przełożę, Witek, ino się już nie bojaj!... – Kiej tak... to naści tego ptaka! – szepnął z radością i wyjął z zanadrza drewniane cudło. – Obacz ino, jak się sam rucha. Postawił go na progu obory, nakręcił, i ptak zaczął się kiwać, podnosić nogi długie i spacerować... – Bociek, Jezu a dyć się rucha kiej żywy! – zawołała zdumiona, odstawiła szkopek, przykucnęła przed progiem i z najżywszą radością i zdumieniem patrzyła. – Jezu! to z ciebie mechanik! I to się sam tak rucha, co? – A sam, Józia, ino go kołeczkiem nakręcę, to już se spaceruje kiej dziedzic po obiedzie – o... – odwrócił go, i ptak poważnie a śmiesznie zarazem podnosił długą szyję, podnosił nogi i szedł. Zaczęli się śmiać serdecznie i bawić się jego ruchami, tylko Józia czasami podnosiła oczy na chłopaka – podziw w nich był a zdumienie. – Józia! – rozległ się głos Boryny sprzed chałupy. – A czegój?... – odkrzyknęła. – Chodzi ino. – Kiej dojem krowy. – Pilnuj tu, bo idę do wójta – powiedział, wsadzając głowę do ciemnej obory – nie ma tutaj tego znajdka, co? – Witka?... ni, pojechał po ziemniaki z Antkiem, bo Kuba miał urżnąć sieczki dla koni... – odpowiedziała prędko i trochę niespokojnie, bo Witek przycupnął za nią ze strachu. – Ścierwa ten chłopak, to ino pasy drzeć, żeby zmarnować taką krowę – mruczał powracając do izby, gdzie się odział w nową kapotę białą, wyszywaną na wszystkich szwach czarnymi tasiemkami, nadział wysoki czarny kapelusz, okręcił się czerwonym pasem i poszedł drogą nad stawem ku młynowi. – Roboty jeszcze tyla... zwózka drzewa... siew nie skończony... kapusta w polu... ściółka nie wygrabiona... podorać by trza na kartofle... dobrze by i pod owsy... a tu jedź na sądy... Laboga, że to człek nigdy obrobić się nie obrobi, ino cięgiem jak ten wół w jarzmie... że i wyspać się nie ma czasu ni odpocząć... – rozmyślał. – A tu i ten sąd... Tłumok ścierwa, hale, ja z nią sipiałem... żebyś ozór straciła... lakudro jakaś... suka... – splunął ze złością, nabił fajeczkę machorką i długo pocierał zwilgotniałe zapałki o portki, nim zapalił. Pykał od czasu do czasu i wlókł się wolno; bolały go wszystkie kości i żale za krową raz wraz go markociły i rozbierały. A tu ani odbić się na kim, ani wyżalić, nic... sam jak ten kołek; sam o wszystkim myśl, sam deliberuj łbem, sam kiele wszystkiego obiegaj kiej ten pies... a do nikogój słowa przemówić i rady znikąd ni pomocy – a ino strata i upadek... a wszystkie to kiej te wilki za owcą... a ino skubią, a patrzą, kiedy ozerwą w kawały... Ciemnawo już było we wsi, przez przywierane drzwi i okna, że to wieczór był ciepły, buchały smugi ognisk i zapach gotowanych ziemniaków i żuru ze skwarkami; gdzieniegdzie jedli w sieniach albo i zgoła przed domami, że ino skrzybot łyżek słychać było a pogadywania. Boryna szedł coraz wolniej, bo ociężało go rozdrażnienie, a potem przypomnienie nieboszczki, co ją na zwiesnę był pochował, ułapiło go za grdykę... – Ho! ho!... przy niej, co ją wspominam wieczorem w dobry sposób, nie przygodziłoby się tak granuli... gospodyni to była, gospodyni!... Juści, że i mamrot, i przeklętnica też, że i dobrego słowa nikomu dać nie dała i cięgiem się z babami za łby wodziła... ale zawżdy żona i gospodyni! – Tu westchnął pobożnie na jej intencję, i żal go jeszcze większy dusił, bo przypominał, jak to bywało... Przyszedł z roboty, spracowany – to i jeść tłusto dała, i często gęsto kiełbasy podtykała kryjomo przed dzieciskami... A jak się wszystko darzyło!... i cielaki, i gąski, i prosiaki... że co jarmarek było z czym jeździć do miasta, i grosz był zawsze gotowy, na zakład z samego przychówku... A już co kapusty z grochem, to już jensza zgoła tak nie potrafi... A teraz co?... Antek ino na swoją stronę ciągnie, kowal też wypatruje, aby co chycić, a Józka? Skrzat głupi, któremu plewy jeszcze we łbie, co i nie dziwota, bo dzieusze mało co na dziesiąty rok idzie... Hanka kiej ta ćma łazi, a choruje jeno, i tyle zrobi, co ten pies zapłacze... Toć i marnieje wszystko... granule trza było dorznąć... we żniwa wieprzak zdechł... wrony gąski tak przebrały, że z połowa ostała!... Tyle marnacji, tyle upadku!... Przez sito wszyćko leci, przez sito... – Ale nie dam! – wykrzyknął prawie głośno – póki rucham tymi kulasami, to ani jednej morgi nie odpiszę i do waju na wycug nie pójdę... Ino Grzela z wojska do dom powróci, to niechta se Antek na żoniną gospodarkę wróci... nie dam... – Niech będzie pochwalony! – zabrzmiał jakiś głos. – Na wieki!... – odrzucił machinalnie i skręcił z drogi w szerokie i długie opłotki, bo wójtowa osada leżała trochę w głębi. W oknach się świeciło i pieski ujadać poczęły. Wszedł prosto do świetlicy. – Wójt doma? – zapytał tłustej kobiety, klęczącej przy kołysce i karmiącej dziecko. – Zarno wrócą, pojechał po ziemniaki. Siadajcie, Macieju, a dyć i ci też czekają na niego – wskazała ruchem brody na dziada siedzącego przy kominie; był to ten stary ślepiec, wodzony przez psa; czerwonawe światło szczap ostro opływało jego ogromną, wygoloną twarz, łysą czaszkę i szeroko otwarte oczy, zasnute bielmem, nieruchomo tkwiące pod siwymi, krzaczastymi brwiami... – Skąd to Pan Bóg prowadzi? – zapytał Boryna, siadając po drugiej stronie ognia. – Ze świata, a skądże by, gospodarzu? – odpowiadał wolno rozlazłym, jęczącym, iście proszalnym głosem i nadstawiał pilnie uszów, a wyciągnął tabakierkę. – Zażyjcie, gospodarzu. Maciej zażył rzetelnie i kichnął raz po raz trzy razy, aż mu łzy w oczach stanęły. – Tęga jucha! – i rękawem tarł załzawione oczy. – Niech wam będzie na zdrowie. Peterburka, dobrze ano robi na oczy. – Wstąpcie jutro do mnie, krowem dorznął, to się tam jaka sztuczka la was znajść znajdzie. – Bóg zapłać... Boryna, widzi mi się, co?... – – A juści, żeście to rozeznali?... no, no. – Po głosie ino, po gadaniu. – Cóż ta we świecie słychać? Wędrujecie cięgiem? – Moiściewy, a cóż by! – A to źle, a to i dobrze, a to i różnie, jak we świecie. A wszyscy piszczą, a narzekają, jak przyjdzie dziadowi co dać abo i drugiemu, ale na gorzałę mają. – Prawdę rzekliście, bo ano tak i jest. – Ho, ho! tyle roków się człek telepie po tej świętej ziemi, to się i wie różnie. – A gdzieście to podzieli tego znajdę, co was prowadzał łoni? – zapytała wójtowa. – Poszedł se ścierwa, poszedł, wyłuskał on mi dobrze torbeczki... Miałem coś grosza od ludzi ochfiarnych, com go niósł na wotywy do Częstochowskiej Panienki, to mi jucha podebrał i poszedł we świat! Cichoj, Burek! bo to pewnikiem wójt! – pociągnął sznurkiem i pies warczeć przestał. Zgadł, bo wójt wszedł, bat rzucił w kąt i od progu wołał: – Żono, jeść, bom głodny kiej wilk – jak się macie, Macieju; a wy czego, dziadu?... – Ja do was, Pietrze, wedle tej mojej sprawy, co ma być jutro. – Ja zaś se poczekam, panie wójcie. Każecie w sieniach – dobrze i tam będzie, a ostawicie przy ogniu, że to stary jestem, ostanę, a dacie tę miseczkę ziemniaków abo i chleba skibkę, to pacierz za was zmówię jeden abo i drugi... jakbyście dali gotowy grosz abo i dziesiątkę... – Siedźcie se, dostaniecie i kolację, a chcecie, to zanocujcie... I wójt siadł do miski, okrytej parą świeżo utłuczonych ziemniaków i polanych obficie skwarkami, w drugiej donicy stało zsiadłe mleko. – Siadajcie, Macieju, z nami, zjecie, co jest – zapraszała wójtowa, kładąc trzecią łyżkę. – Bóg zapłać. Przyjechałem z boru, tom se już dobrze podjadł... – Bierzcie się ano za łyżkę, nie zaszkodzi wam, teraz już wieczory długie... – Długi pacierz i duża miska, jeszcze bez to niktoj nie pomarł – rzucił dziad. Boryna wzdragał się, ale w końcu, że słonina mocno raziła mu nozdrza, przysiadł się do ławki i pojadał z wolna, delikatnie, jak obyczaj kazał. A wójtowa raz wraz wstawała i dokładała kartofli, to mleka przylewała. Dziadowski pies się kręcił i skamlał zdziebko do jadła. – Cichoj, Burek, gospodarze ano jedzą... i ty dostaniesz, nie bój się... – uspokajał go dziad i wciągał nozdrzami smakowitą woń, a przygrzewał ręce przy ogniu. – To Jewka was podobno zaskarżyła – zaczął wójt, podjadłszy nieco. – A ona ci! Żem to jej zasług nie wypłacił! Zapłaciłem, jak Bóg w niebie, i jeszczem ponadto z dobrego serca księdzu za chrzciny dał worek owsa... – Ona powieda, że ten dzieciak to... – W imię Ojca i Syna! Wściekła się czy co? – Ho, ho, stary z was, a jeszcze majster! – Wójtowie poczęli się śmiać. – Staremu prędzej się przytrafi, bo praktyk ci jest i znający! – szeptał dziad. – Cygani jak ten pies, anim ją tknął. Jeszcze by, taki tłumok... taka pode płotem zdychała, a skamlała, coby ją za samą warzę a kąt do spania wziąć, bo na zimę szło. Nie chciałem, ale nieboszka pedo: „Weźmiem, przyda sie w domu, co mamy przynajmować? będzie swoja pod ręką...” Nie chciałem ja, jako że zimą roboty nijakiej, a jedna gęba więcej do miski. Ale nieboszka pedo: „Nie turbuj się, umie pono wełniaki i płótno tkać, zasadzę ją i niechta se ścibie, zawżdy coś uścibie”. No i ostała, odpasła się ino i zarno się postarała o przychówek... A kto w spółce, to już różnie gadali... – Ona skarży na was. – Zakatrupię ścierwę, cygana pieskiego! – Ale do sądu trza wam iść. – Pójdę. Bóg zapłać, żeście mi powiedzieli, bo wiedziałem ino, że o zasługi – ale zapłaciłem, na co świadków mam! A pyskacz zapowietrzony, a dziadówka! Loboga, tyle umartwienia, że jaż chyba udzierżyć nie udzierżę – a to mi i krowa padła, że dorznąć musiałem, roboty nie pokończone, a tu człowiek sam kiej ten palec. – U wdowca to kiej między wilkami owca – powiedział znowu dziad. – O krowiem słyszał, mówili mi już na polu... – To dworska sprawa, bo pono borowy wygnał z zagajów. Najlepsza krowa! Ze trzysta złotych wartała, zegnała się, bo ciężka była, zapaliły się w niej wątpia, żem dorznąć musiał... Ale dworowi tego nie daruję... Podam do sądu. Ale wójt zaczął mu tłumaczyć i przekładać, żeby się wstrzymał, jako w pierwszej złości zawsze się źle radzi, bo stał za dworem, a w końcu, żeby zwrócić rozmowę w inną stronę, mrugnął na żonę i powiedział: – Bobyście się, Macieju, ożenili i miałby kto gospodarstwa pilnować. – Kpicie czy co?... A dyć na Zielną skończyłem pięćdziesiąt i osiem roków. Co wama też w głowie, jeszcze tamta dobrze nie ostygła... – Weźcie kobitę do swego wieku, a zaraz się wam zgoi wszystko – dodała wójtowa i jęła sprzątać ze stołu. – Dobra żona głowy mężowej korona – dorzucił dziad, obmacując miski, które przed nim postawiła wójtowa. Żachnął się Boryna, ale zamedytował głęboko, że mu to samemu do głowy nie przyszło. Boć jaka się tam kobieta nadarzy, a zawżdy z nią lepiej niźli samemu biedować... – Która i głupia jest, i niemrawa, która znów kłótnica, która do chłopskich kołtunów sięgająca, która paparuch a latawiec po muzykach i karczmach, a zawżdy chłopu z nią lepiej i wygoda – ciągnął dziad, pojadając. – Dopiero by na wsi wydziwiali – powiedział Boryna. – Hale – ludzie wama zwrócą krowę abo i co poradzą, abo i kiele gospodarstwa chodzić będą, abo się nad wami użalą – zagadała gorąco wójtowa. – Albo i ciepłą pierzynę narządzą – zaśmiał się wójt. – A we wsi tyle jest dziewuch, że jak się idzie między chałupami, to bucha kiej z pieca. – Ale, widzisz go, rozpustnik... czego mu się zachciewa... – A Zośka Grzegorzowa na ten przykład, śmigła, piękna i wiano niezgorsze. – A cóż to Maciejowi potrza wiana, nie gospodarz to pierwszy we wsi? – Kto by ta miał dobra a i grontu dosyć – zaoponował dziad. – Ni Grzegorzowa nie la nich – podjął wójt – za mdła i młódka to jeszcze. – A Jędrkowa Kasia? – wyliczała dalej wójtowa. – Zmówiona. Wczoraj Rochów Adam posyłał z wódką. – Jest ci jeszcze Stachowa Weronka. – Mamrot, latawiec i jedno biedro ma grubsze. – A wdowa po Tomku, jakże to jej?... całkiem jeszcze do żeniaczki... – Troje dzieci, cztery morgi, dwa krowie ogony i stary kożuch po nieboszczyku. – A Ulisia tego Wojtka, co to za kościołem siedzi?... – I... to la kawalera... z przychówkiem, chłopak mógłby już być do pasionki, ale Maciejowi tego nie potrza, ma już pastucha swojego. – Jest ci jeszcze, jest tego nasienia pannowego, ale ino wybieram takie, co by pasowały la Macieja. – A zabaczyłaś o jednej, co by była la nich w sam raz. – Którna?... – A Jagna Dominikowa? – Prawda, całkiem o niej przepomniałam. – Sielna dziewucha, a rosła, że bez płot nie przejdzie, bo żerdki pod nią pękają... a piękna, biała na gębie, a urodna kiej jałowica. – Jagna – powtórzył Boryna słuchający w milczeniu wyliczania – a to powiedają o niej, że łasa na chłopaków. – Ale, był to kto przy tym, to wie! Pleciuchy pletą, byle pleść, a wszystko ino przez zazdrość – broniła mocno wójtowa. – Ja też nie powiedam sam z siebie, ino tak pogadują. Ale trza mi iść – poprawił pasa, wraził węgielek we fajkę i pyknął parę razy. – Na którą to w sądzie? – zapytał spokojnie. – Na dziewiątą napisane w powiestce. Musicie do dnia wstać, jeśli na piechty. – I... źróbką se wolno pojadę. Ostańcie z Bogiem, dziękuję wama za pożywienie i somsiedzką radę. – Idźcie z Bogiem, a pomyślcie, cośwa wama raili... Powiecie, to z wódką pójdę do pani matki i jeszcze przed Godami sprawim wesele... Boryna nie odrzekł nic, łypnął ino oczami i wyszedł. – Jak stary młódkę bierze, diabeł się cieszy, bo profit z tego miał będzie – rzekł dziad poważnie, skrobiąc głośno po dnie miski. Boryna wolno wracał i żuł w sobie rozważnie, co mu raili. Nie dał poznać po sobie tam u wójtów, że mu się ta myśl strasznie udała, bo jakże, gospodarz był, a nie żaden chłopak, co to ma jeszcze mleko pod nosem, a na wspominek o żeniaczce aże kwiczy i z nogi na nogę przedeptuje. Noc już ogarnęła ziemię, gwiazdy srebrną rosą pobłyskiwały z ciemnych, głuchych głębin, cicho było we wsi, psy tylko niekiedy poszczekiwały, a tu i owdzie spoza drzew mżyły się słabe światełka... czasem wilgotny podmuch zawiał z łąk, że drzewa poczęły się lekko chybotać i z cicha poszmerywać listkami. Boryna nie wrócił drogą, jaką był przyszedł, a tylko puścił się w dół, przeszedł most, pod którym woda z bełkotem przelewała się do rzeki i waliła głucho na młyn, i nawrócił na drugą stronę stawu – wody leżały ciche i lśniły się czarniawo, pobrzeżne drzewa rzucały na taflę czarne cienie i jakby ramą obejmowały brzegi, a w pośrodku stawu, gdzie jaśniej było, odbijały się gwiazdy niby w zwierciadle stalowym. Maciej sam nie wiedział, dlaczego nie poszedł prosto do domu, a wybrał dłuższą drogę, może aby przejść koło domu Jagny? a może aby zebrać nieco myśli i pomedytować. – Juści, że byłoby niezgorzej! juści! A co tam o niej mówią, to taka prawda. – Splunął. – Sielna kobieta! – Dreszcz nim wstrząsnął, bo i chłód wilgotny szedł od stawów, a u wójtów gorąc był silny. – A bez kobiety trza zmarnieć abo dzieciom gospodarkę odpisać – myślał – a duża jucha i kiej malowana. – A krowa najlepsza padła, a kto wie jutra?... Może to i trza poszukać żony? Tyle obleczenia po nieboszce jest – przygodziłoby się. Ale stara Dominikowa to pies... a cóż, mają chałupę i gront, to by na swojem ostała. Troje ich, a mają piętnaście morgów, to niby na Jagnę pięć i spłata za chałupę i lewentarz! Pięć morgów to rychtyk te pola za mojem kartofliskiem, żyto, widzi mi się, posiały latoś, tak... Pięć morgów do moich to... trzydzieści i pięć bez mała! Karwas pola!... Zatarł ręce i poprawił pasa. – To ino młynarz ma więcej... złodziej, krzywdą ludzką a precentami, a oszukaństwem tyla nabrał... A na bezrok podwiózłbym gnoju, a uprawił i pszenicy posiał na całym kawale; konia by trzeba przykupić, a i po granuli krowinę jaką... Prawda, krowę by dostać dostała... I tak rozmyślał, liczył, rozmarzał się gospodarsko, aż czasem i przystawał z ciężkiej deliberacji. A że mądry chłop był, to wszystko zasię zbierał w sobie i głęboko w głowę patrzył, coby czego nie prześlepić i nie przepomnieć. – Wrzeszczałyby juchy, wrzeszczały! – pomyślał o dzieciach, ale wnet fala mocy i pewności zalała mu serce i skrzepiła głuche jeszcze, wahające postanowienia. – Gront mój, wara komu drugiemu do niego. A nie chceta, to... – nie skończył, bo stanął przed chałupą Jagny. Świeciło się u nich jeszcze i przez otwarte okno padała szeroka smuga światła i szła przez kierz georginiowy i niskie drzewa śliwkowe aż na płot i drogę. Boryna stanął w cieniu i zapuścił wzrok w izbę. Lampka tliła się nad okapem, ale w kominie musiał się buzować tęgi ogień, bo słychać było trzask świerczyny i czerwonawe światło zapełniało ogromną, mroczną po kątach izbę; stara, skulona przed kominem, czytała cosik głośno, a Jagna przeciw niej twarzą do okna siedziała; w koszuli była tylko i z podwiniętymi do ramion rękawami – podskubywała gęś. – Urodna jucha, to urodna! – myślał. Podnosiła czasem głowę, nasłuchiwała matki, wzdychała ciężko, to znowu brała się skubać pióra, aż gęś zagęgała boleśnie i rwać się poczęła z krzykiem z jej rąk, i bić skrzydłami, że puch się rozwiał po izbie białym tumanem. Uspokoiła ją rychło i mocno ściskała kolanami, że gęś jeno pogęgiwała z cicha a boleśnie, i odpowiadały jej inne gdzieś z sieni czy z podwórza. – Piękna kobieta – pomyślał i odszedł spiesznie, bo mu uderzyło do głowy, aż się podrapał, zapiął pętlę i pasa przyciągnął. Już był w swoich wrotach i wchodził w opłotki, gdy się obejrzał na jej dom, bo rychtyk stał naprzeciw, tylo że po tamtej stronie wody. Ktoś akuratnie wychodził, bo przez drzwi uchylone lunęła struga światła i jak błyskawica zamigotała i padła aż na staw, potem czyjeś mocne stąpania zadudniły, i rozległ się chlupot wody nabieranej, a w końcu wskroś ciemni i mgieł, co się były zwlekały z łąk, śpiew się ozwał przyciszony: Ja za wodą, ty za wodą, Jakże ja ci buzi podom?... Podam ci ją na listeczku, A naściże, kochaneczku... Słuchał długo, ale głos rychło przepadł i światła wkrótce pogasły. Na niebo wtaczał się zza lasów księżyc w pełni i rozsrebrzał czuby drzew, i siał przez gałęzie światło na staw, i zaglądał w okna chat, co mu były naprzeciw. Psi nawet pomilkli, cichość niezgłębiona objęła wieś całą i stworzenie wszelkie. Boryna obszedł podwórze, zajrzał do koni, parskały i gryzły obroki; wsadził głowę do obory, bo drzwi dla gorąca stały otworem. Krowy leżały przeżuwając a postękując, jako to jest zwyczajnie u bydlątek. Przywarł wrota do stodoły. Zdjąwszy kapelusz, szedł do izby i mówił półgłosem pacierz. A że spali już wszyscy, rozzuł się po cichu i zaraz legł spać. Ale zasnąć nie mógł, to pierzyna go parzyła, że nogi spod niej wysuwał, to mu po głowie chodziły sprawy różne, a turbacje, a pomyślenia... to mu brzuch ano ciężył srodze, że postękiwał i mruczał. – Zawżdy mówię, że zsiadłe mleko ino rozpiera brzucho, coby na noc nie dawać... A potem jął myśleć o Jagnie; jak by to dobrze było, bo i urodna, i gospodarna, i tyle pola... To znowu przypominał sobie dzieci, to te gadania na Jagnę, że mąciło się w nim wszelakie rozeznanie, i już nie wiedział, co począć, że uniósł się nieco, i jak to było zwyczajnie, chciało mu się do drugiego łóżka zawołać i poradzić: – Maryś! Żenić się czy to się nie żenić z Jagną?... Ale w czas sobie przypomniał, że Maryś już od zwiesny na cmentarzu, a tam se śpi Józka i chrapie, a on jest sierotą, która poradzić się nikogo nie ma; to ino westchnął ciężko, przeżegnał się i jął mówić zdrowaśki za nieboszczkę i wszystkie dusze w czyścu ostające. Rozdział III Już świt ubielił dachy i zgrzebną, szarą płachtą przysłonił noc i gwiazdy pobladłe, gdy ruch się uczynił w Borynowym obejściu. Kuba zwlókł się z wyrka i wyjrzał przed stajnię – szron leżał na ziemi i szaro było jeszcze, ale już zorze rozpalały się na wschodniej stronie i czerwieniły czuby drzew oszroniałych – przeciągnął się z lubością, ziewnął parę razy i poszedł do obory, aby krzyknąć na Witka, że czas wstawać, ale chłopak uniósł nieco senną głowę i szepnął: – Zaraz, Kuba, zaraz! – i przytulał się do legowiska. – Pośpij se zdziebko, biedoto, pośpij! – Przyokrył go kożuchem i pokusztykał, bo że nogę miał kiedyś przestrzeloną w kolanie, kulał srodze i ciągnął ją za sobą; umył się pod studnią, przygładził dłonią rzadkie, wyleniałe włosy, co mu się były pozwijały w kołtuny, i klęknął na progu stajni odmawiać pacierze. Gospodarz spali jeszcze, w oknach chałupy zapalały się krwawe brzaski zórz, a gęste, białe mgły zwlekały się z wolna ze stawów, kołysały ciężko i posuwały w górę podartymi szmatami. Kuba przesuwał w palcach koronkę i modlił się długo, a biegał oczami po podwórzu, po oknach chałupy, po sadzie omroczonym jeszcze na dole, po jabłonkach, obwieszonych jabłkami niby pięście; rzucił czymściś do budy, co stała zaraz koło drzwi, w biały łeb Łapy, aż pies zawarczał, zwinął się i spał dalej. – Ale, do samego słońca spał będziesz, jucho! – i rzucił w niego raz, drugi, że pies wylazł, przeciągał się, ziewał, machał ogonem, przysiadł w podle i jął się drapać i czynić zębami w gęstych kudłach porządek. ...I ochfiaruję ten pacierz Tobie i wszystkim świętym. Amen! – Bił się długo w piersi, a powstając, rzekł do Łapy: – Hale! aligant jucha, wybiera se pchły kiej baba na wesele! A że robotny był, to się zajął obrządkiem – wóz wytoczył ze stodoły i nasmarował, napoił konie i przyłożył im siana, aż parskać zaczęły i bić kopytami, a potem przyniósł z sąsieka nieco zgonin, dobrze okraszonych owsem, i wsypał to klaczy do żłobu, bo stała w gródce, osobno. – Żrej, stara, żrej; źróbka mieć będziesz, to ci mocy trza, żrej! – Pogładził ją po nozdrzach, aż klacz położyła mu łeb na ramieniu i pieszczotliwie chwytała wargami za kołtuny. – ...Ziemniaki do połednia zwieziemy, a pod wieczór do lasu, po ściółkę – nie bój się, ściółka letka, nie zgonię cię... – A ty, wałkoniu, batem dostaniesz, widzisz go, owies mu pachnie, próżniakowi – mówił do wałacha, co stał obok i łeb wtykał między deski przegrody, do żłobu klaczy – grzmotnął go pięścią w zad, aż koń uskoczył w bok i zarżał. – Hale, parob żydowski! Żreć to byś choć i czysty owies żarł, a do roboty cię nie ma, bez bata, jucho, z miejsca nie ruszysz, co? Wyminął go i zajrzał do źróbki, co stała przy ścianie samej i już z daleka wyciągała do niego kasztanowaty łeb ze strzałką białą na czole i rżała cicho. – Cichoj, mała, cichoj! Podjedz se ano, bo pojedziesz z gospodarzem do miasta! – Uwił kłak siana i wyczyścił jej bok zawalany. – Tyla klacz, że już do ogiera czas, a świniaś. Utytlesz się zawdy kiej maciora – pogadywał wciąż i poszedł do chlewów wypuścić świnie, bo kwiczały, a Łapa chodził za nim i zaglądał mu w oczy. – Zjadłbyś i ty, co? To naści – że chlebaszka, naści! – Wyjął zza pazuchy kawałek i rzucił, pies pochwycił i schował się do budy, bo świnie ano leciały mu wydrzeć. – Hale, te swynie to kiej człowiek niektóry, aby ino chycić cudze i zechlać... Zajrzał do stodoły i długo patrzył na wiszącą u belki krowę. – Głupie to jeno bydle, a i temu na koniec przyszło. Widzi mi się, co jutro zgotują mięsa... Tyle i z ciebie, biedoto, że człek se podje w niedzielę... Westchnął do tego jadła i powlókł się budzić Witka... – Słońce ino, ino – zarno się pokaże... Krowy trza wypędzać. Witek mamrotał coś, bronił się, przykładał do kożucha, ale w końcu wstać wstał i łaził ociężały i senny po podwórzu. Gospodarz zaspali dzisiaj, bo słońce już weszło i rozczerwieniło szrony, i zapaliło łuny w wodach i szybach, a z chałupy nikt się nie pokazywał... Witek siedział na progu obory i podrapywał się zajadle, i przeziewał, a że wróble poczęły zlatywać z dachów do studni i trzepać się w korycie, to przyniósł drabkę i wlazł pod okap zajrzeć do gniazd jaskółczych, bo cicho tam jakoś było. – Pomarzły czy co? I jął wyciągać delikatnie pomorzone ptaszki i kłaść je za pazuchę. – Kuba, wiecie, nie żyją, o! – Pobiegł do parobka i pokazywał sztywne, pogasłe jaskółki. Ale Kuba wziął ino w rękę, przyłożył do ucha, dmuchnął w oczy i rzekł: – Zdrętwiały, bo przymrozek galanty. Ale że to głupie nie poszły jeszcze do ciepłych krajów, no, no... – I poszedł do swojej roboty. A Witek siadł pod chałupą, w szczycie, bo słońce już tam dochodziło i oblewało bielone ściany, po których i muchy łazić poczynały; wyciągał zza koszuli te, które już ogrzane nieco jego ciałem, gmerały się trochę, chuchał na nie, rozdziawiał im dziobki, poił z ust własnych, aż ożywiały się, otwierały oczy i pocz\nO powieści Wieś, której już nie ma Ponad sto lat temu Władysław Reymont pisał: „Taką wieś ja jeszcze znałem, ale należy już do rzadkości, ten świat cały ginie... świat tak bajeczny, tak patriarchalny, tak homerycki (...)” („Słowo Polskie” nr 90/1902). Tym bardziej niewiele o niej wie współczesny czytelnik. A przecież świat, który odszedł już całkowicie w zapomnienie, na pewno zasługuje na to, by go poznać. Powieść, która przyniosła Reymontowi Nagrodę Nobla (1924), powstawała co najmniej 10 lat (od 1898 do 1908). Ukazywała się najpierw w odcinkach w „Tygodniku Ilustrowanym” i podobno wzbudziła bardzo żywe reakcje: „Setki czytelników odsyłały numery pisma do redakcji, żądając zwrotu kosztów prenumeraty, jeśli nadal będzie drukowana ta powieść bezbożna, brutalna, niemoralna” – wspominał Reymont w 1925 r. na łamach wychodzącej w Paryżu „L’Europe nouvelle”. Na szczęście – jak dodawał – redakcja nie ugięła się pod presją czytelników i wydrukowała utwór do końca. Chłopi to epopeja życia wiejskiego, która w sposób realistyczny prezentuje polską wieś na przełomie XIX i XX wieku. Pisarz nie zamierzał jednak poprzestawać na tym, by stworzyć dokument ginącego świata. Jeszcze u progu literackiej kariery pisał w Notatnikach: „Bezwzględny obiektywizm jest taką samą farsą, jak subiektywizm w literaturze jest niemożliwością. Kopie może robić fotografia, a i to niezupełnie – a cóż dopiero człowiek” (cyt. za: J. Rurawski Władysław Reymont). A jednak, wbrew intencjom autora, dziś Chłopi stanowią swego rodzaju „fotografię” czy „dokument” – tak dokładne i rzetelne znajdujemy tam opisy: prac polowych, świąt, obrzędów, zabaw, domów, strojów, obyczajów... Już sama ta warstwa ze współczesnego punktu widzenia wydaje się ciekawa, ale przecież to nie wszystko. Na realistycznie zarysowanym tle czytelnik poznaje nie tylko codzienność bohaterów, ale ich konflikty, dramaty, uczucia, namiętności, rozpoznaje archetypy miłości, nienawiści, cierpienia, zdrady, zazdrości... A co najważniejsze: dzięki mistrzowskim zabiegom artystycznym Reymonta zostaje wciągnięty w sam środek powieściowych Lipiec. Po części jest to zasługą niezwykłego, niby-chłopskiego języka, zrozumiałego nawet po upływie ponad wieku, po części zaś tego, że narrator wprowadza czytelnika w krąg pojęć bohaterów, dostosowuje się do ich sposobu rozumowania i odczuwania świata, wnika w ich mentalność, choć jej nie analizuje. Jak napisał I. Matuszewski: „Autorowi nie idzie o to, żeby zapoznać nas poglądowo ze wsią i chłopem, lecz żeby nas zniewolić do wewnętrznego przeżycia tego, co przeżywa wieś i chłop polski” (O twórczości i twórcach). Archetypy Stałe i niezmienne prawzory ludzkich zachowań, postaw, utrwalone w świadomości zbiorowej każdej społeczności. Lipce i reszta świata Wieś leży w dolinie, otoczona zalesionymi wzgórzami. Pośrodku płynie rzeka, która w samej wsi rozlewa się w staw. Centralne miejsce zajmuje kościół, niedaleko jest karczma prowadzona przez Jankiela, na jednym końcu wsi stoi młyn z tartakiem, na drugim kuźnia, gdzieś w pobliżu jest cmentarz. Pomiędzy tymi punktami przycupnęło kilkadziesiąt chałup... Wydawać by się mogło, że to najbardziej typowa polska wieś o skupionej zabudowie szeregowej. A jednak powieściowe Lipce są topograficznym kuriozum. Trudno byłoby narysować ich plan, zaznaczyć usytuowanie poszczególnych domów, autor bowiem tak pomieszał wszystkie informacje, że czytelnik nie trafiłby do sąsiadów głównych bohaterów. Podobnie jest z okolicą wsi: nie sposób określić położenia sąsiednich wiosek, choć wiadomo, że takie istnieją, ich mieszkańcy odwiedzają czasem Lipce, na przykład przy okazji odpustu. („Sąsiednie” miejscowości, których nazwy wymienia Reymont, można wprawdzie odnaleźć na mapie, ale rozrzucone w promieniu niemal 100 kilometrów). Wiadomo, że w najbliższej wsi, Wólce, stoi dwór, a lipeccy chłopi toczą z nim nieustanne spory. Gdzieś niedaleko, choć miara wyznaczana długością rozmów na wozach nie może być dokładna, leży fikcyjne miasteczko Tymowo, do którego lipczanie jeżdżą na procesy sądowe i na jarmark. Dalej rozciąga się „świat” – gdzieś w tym świecie jest Warszawa, w której uczy się syn organisty Jaś oraz syn młynarza, i skąd Kozłowa przywozi sieroty na wychowanie, gdzieś tam są miejsca znane z opowieści wędrujących dziadów: Ziemia Święta, Prusy czy Ameryka. Warto zauważyć, że jeśli ktoś opuszcza Lipce (żebraczka Agata czy Roch), to „udaje się w świat”, jeśli przybywa – wraca „ze świata”. Skąd dokładnie? Nieistotne. Ważne, że do Lipiec. Na jarmarku w Tymowie Oprócz płodów rolnych można tam było kupić wszystko, czego potrzebowali chłopi. Zjeżdżali się tam najróżniejsi rzemieślnicy: czapnicy, szewcy, rymarze, powroźnicy, kołodzieje, garbarze, krawcy, kożusznicy, bednarze, blacharze, stolarze, garncarze i inni. Lipce, czyli centrum świata Mieszkańcy Lipiec bardzo rzadko je opuszczają, nie czują zresztą potrzeby wyjazdu. Wieś jest samowystarczalna, mieszkają w niej rzemieślnicy, którzy pomogą w przetworzeniu produktów (młynarz), wykonaniu narzędzi czy podkuciu konia (kowal), naprawią lub zbudują dom (cieśla). Potrzeby duchowe zaspokaja ksiądz dobrodziej, więzi towarzyskie pielęgnowane są w karczmie lub na wieczornicach, przy szatkowaniu kapusty albo przędzeniu wełny. Tylko w szczególnych przypadkach wyjeżdża się do pobliskiego miasteczka: gdy trzeba stawić się w sądzie lub na jarmark. Wyjazd na ten ostatni to zresztą spora atrakcja, celebrowana wedle własnego rytuału – po sprzedaniu płodów rolnych czy zwierząt należy „użyć sobie jarmarku”, pooglądać najprzeróżniejsze towary, kupić jakiś drobiazg domownikom, koniecznie wstąpić do karczmy. Granice Lipiec są ściśle określone – wyznaczają je kopce graniczne – ważny element w topografii każdej wsi. Dawniej, w drugi dzień świąt wielkanocnych przy kopcach okładano rózgami chłopaków, by lepiej zapamiętali to miejsce. Powieść otwiera i zamyka scena na granicy; na początku stara Agata wyrusza w świat na żebry, na końcu stary żebrak żegna się słowami: „Ostańcie z Bogiem, ludzie kochane”. W ten symboliczny sposób w obrębie wsi zamyka się opowieść o miłości i zdradzie, walce i pracy, świętowaniu i codziennym bytowaniu chłopów. Stworzone przez Reymonta Lipce łączą w sobie elementy różnych polskich wsi. Gdy zaczniemy poszukiwać szczegółów pozwalających rozpoznać w Lipcach konkretną miejscowość – nie znajdziemy ich. Wielkość literackiego przedsięwzięcia polega na stworzeniu wsi „ogólnej”, uniwersalnej. Swoich obserwacji autor dokonywał w miejscach, gdzie przyszło mu pracować na stanowisku nadzorcy odcinka przy budowie Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej koło Skierniewic. Dziś miejscowość, w której mieszkał, nazywa się Lipce Reymontowskie. W Lipcach, czyli wszędzie „Wyodrębnione od świata, odcięte od niego granicznymi kopcami, Lipce są swoistym centrum wiejskiego świata. Wszystko, co się tu dzieje, dzieje się zarazem wszędzie: w każdej polskiej wsi. Tak samo wyglądają prace chłopów, takie same mają oni problemy, smutki i radości, nadzieje i kłopoty. Próżno w powieści Reymonta szukać przestrzeni fizycznej. To przestrzeń syntetyczna, o charakterze symbolicznym. (...) To powieść o każdej wsi”. F. Ziejka W bezczasie Reymontolodzy, na podstawie tu i ówdzie wplecionych wzmianek historycznych, przeprowadzili szczegółowe śledztwo, ustalając, że akcja Chłopów rozgrywa się na początku lat 80. XIX w. Dla zwykłego czytelnika nie jest to wcale takie oczywiste, pisarz starannie pozacierał bowiem ślady wskazujące na konkretne daty. Zresztą nie one są najważniejsze – dla odbiorcy, tak jak dla mieszkańców Lipiec, liczą się przede wszystkim pory roku i wpisany w nie rytm regulujący prace polowe i gospodarskie, sprzężony z kalendarzem świąt religijnych. J.A. Kisielewski nazwał dzieło Reymonta „odwieczną powieścią chłopską”, sugerując jej ponadczasowy charakter i mityczny czas, późniejsi krytycy ukuli określenie „bezczas historyczny”. Od jesieni do lata Fabuła obejmuje cztery pory roku, jednak nie jest to „pełny” rok, lecz 10 miesięcy. Echa historii Błędem byłoby jednak twierdzić, że powieść Reymonta jest zupełnie „zawieszona w bezczasie”. Tu i ówdzie na prawach aluzji pojawiają się odwołania do historii. Odległe wydarzenia przywołuje w swych opowieściach – nieskładnych, bo nieskładnych – dobiegający setki Ambroży. Napomyka o swoim udziale w dawnych wojnach we Francji i Włoszech, wspomina o Napoleonie. Znacznie bliższą historię przywołuje parobek Borynów, Kuba Socha, powstaniec styczniowy, a także brat dziedzica, Jacek, który po 20 latach powrócił z zesłania i nadal wierzy w możliwość zbratania się stanów – stąd jego wizyty w Lipcach, poszukiwania Kuby, pomoc, jaką oferuje. Warto wspomnieć, że nieufni chłopi początkowo traktują go z podejrzliwością i w najlepszym wypadku oceniają jako człowieka niespełna rozumu. To nie tylko wyraz przypisanej im „z natury” ostrożności, ale i historyczny ślad coraz trudniejszych do rozwiązania problemów i pogłębiających się podziałów. Rozwój społeczeństwa i ewolucję funkcjonujących norm, obciążonych „wadami przeszłości” utrudniała nienormalna sytuacja braku samodzielnej państwowości. Reymont odwołuje się także do współczesności. Łatwo się zorientować, że akcja rozgrywa się we wsi pouwłaszczeniowej, gdzieś w zaborze rosyjskim. Kto jest kim w Chłopach Maciej Boryna – najbogatszy gospodarz (ma najwięcej ziemi), lat 58, wdowiec, ojciec dwóch synów (Antek oraz służący w carskim wojsku Grzela) i dwóch córek (Magda, Józka). Żeni się z 19-letnią Jagną. Umiera w wyniku ran odniesionych w walce o las. Antek Boryna – pierworodny syn Macieja, mąż Hanki, ojciec trójki dzieci, kochanek Jagny. Po kłótni z ojcem wyprowadza się z jego chałupy. W czasie bitwy o las mierzy z flinty do ojca, potem jednak zabija w jego obronie borowego. Hanka Borynowa – żona Antka. Lekceważona przez męża i teścia, z czasem „hardzieje”, zaczyna walczyć o przetrwanie swoje i dzieci, zyskuje szacunek starego Boryny, staje się „pierwszą gospodynią we wsi”, w końcu zaczyna ją doceniać także Antek. Bylica – ojciec Hanki, ubogi komornik, który w końcu wybiera los żebraka. Magda – córka Boryny z pierwszego małżeństwa, żona kowala. Józka – najmłodsze dziecko Boryny, lat 10. Pracuje ciężko w gospodarstwie, jest jednak za młoda, by sprostać obowiązkom gospodyni. Jagna Paczesiówna Borynowa – jedyna córka Dominikowej. Najpiękniejsza dziewczyna we wsi. Wychodzi za mąż za Macieja Borynę. Zostaje wygnana z Lipiec za niemoralne prowadzenie się. Dominikowa – Marcjanna Pacześ, matka dwóch synów i córki; nie należy do najbogatszych, ale wieś się z nią liczy – pełni funkcję akuszerki, odprawia obrzędy przy chrzcie. Skłócona z synem (Szymkiem), wypędza go z domu. Po sądzie nad Jagną udaje się z nią na wygnanie. Szymek Pacześ – syn Dominikowej, brat Jagny. Pracowity, uparty, wbrew woli matki żeni się z ubogą Nastką. Jędrzych Pacześ – syn Dominikowej; posłuszny, niesamodzielny; po wypędzeniu Jagny ze wsi zajmuje się gospodarstwem matki. Kowal – jeden z najbogatszych mieszkańców wsi. Przebiegły, zawzięty i chciwy, knuje intrygi, by zgarnąć pieniądze, a potem majątek teścia – Macieja Boryny. Wójt – Piotr Rakoski; jako urzędnikowi przysługuje mu pewien szacunek we wsi. Zdefraudował sporą sumę pieniędzy i grozi mu odebranie majątku. Ksiądz – duszpasterz cieszy się największym autorytetem we wsi. Jest zręcznym dyplomatą i człowiekiem interesownym – w sporach zawsze staje po stronie starszych przeciwko młodszym, bogatszych przeciwko biednym. Roch – otacza go nimb tajemnicy, prawdopodobnie ma to związek z udziałem w powstaniu. Po długiej nieobecności powraca do Lipiec, zamieszkuje u Borynów; naucza dzieci po polsku (za co grozi mu kara), doradza chłopom; organizuje pomoc, gdy mężczyźni przebywają w więzieniu, pomaga Hance w staraniach o uwolnienie Antka. Jagustynka – wygnana z domu przez własne dzieci; kobieta zgorzkniała, złośliwa, osamotniona, nieszczęśliwa. Pomaga Borynom w gospodarstwie, często wzywana do różnych tragicznych przypadków wśród najbiedniejszych. Mateusz – jeden z „najlepszych kawalerów” w Lipcach. Przystojny i pracowity, związany z Tereską (do powrotu z wojska jej męża). Jako jedyny staje w obronie skazanej na wygnanie Jagny. Agata – jedna z najstarszych mieszkanek wsi. Mieszka kątem u krewnych (Kłębów), a na zimę, aby nie być dla nich ciężarem, wyrusza na żebry. Ambroży – niemal stuletni starzec, lubi nadużywać alkoholu; pamięta wiele wydarzeń historycznych, potrafi leczyć ludzi i zwierzęta. Kuba Socha – stary parobek Macieja Boryny, pracowity, poczciwy, uczestniczył w powstaniu styczniowym. Umiera po własnoręcznie przeprowadzonej amputacji nogi, w którą wdała się gangrena.\n<a href="https://cyfroteka.pl/ebooki/Chlopi-ebookRO/p0301312i030" target="_blank" title="Chłopi [Władysław Stanisław Reymont] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE" > <img src="https://cyfroteka.pl/images/BRD.png" style="border:none;background:none transparent;box-shadow:none;-webkit-box-shadow:none;-webkit-border-radius:0;border-radius:0;" alt="Chłopi [Władysław Stanisław Reymont] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE"/></a>


2015 Grudzień | Zespół Szkół nr 2 w Mrągowie\nStrona główna » Wpisy z: Grudzień, 2015\nUwaga hotelarze – staże za granicą\nKonkurs kulinarny „Black Box”\nW dniu 4.12.2015 w Zespole Szkół Gospodarczych w Elblągu odbył się I. Ogólnopolski Konkurs Kulinarny „Black Box”. Do konkursu przystąpiło 28. uczniów z całej Polski. W konkursie brały szkoły o profilu gastronomicznym z terenu całej Polski. Zadaniem uczestników było stworzenie dwóch potraw z wylosowanych produktów, z tzw. czarnej skrzynki. Młodzi adepci sztuki kulinarnej musieli wymyśleć i przygotować swoje potrawy w czasie 1,5 godziny. O tym, z jakich produktów będą korzystać zależało od losu. Do wylosowania były cztery zestawy: pierś z kaczki, pierś z kurczaka, polędwica wieprzowa i łosoś plus dwa produkty różne dla każdego zespołu. Nasi uczniowie wylosowali w czarnej skrzynce polędwiczkę wieprzową, ser kozi i suszone śliwki. Przygotowali wędzoną polędwiczkę w towarzystwie puree buraczanego z serem kozim i czekoladą. Jury oceniało kreatywność, smak, pracę, utrzymanie czystości na stanowisku oraz ekonomiczne wykorzystanie surowca. W jury zasiadło wielu znakomitych szefów kuchni i właścicieli restauracji: dr Józef Sadkiewcz – Akademia Kulinarna w Bydgoszczy, Krzysztof Szulborski – Prezes Stowarzyszenia Kucharzy Polskich, Mariusz Gachewicz – Stowarzyszenie Kucharzy Polskich, Krzysztof Gradzewicz – Stowarzyszenie Kucharzy Polskich, Piotr Niewiadomski – firma Gastrocold, Krystian Olejnik – Restauracja Dom Królów, Artur Wilga, Michał Jankowski – Szef kuchni Restauracja Studnia Smaków, Lesław Wyszyński – właściciel Restauracji Celebra. Naszą szkołę reprezentowali Dominik Bosek z klasy IV TŻiUG i Bartłomiej Sotnik z klasy III TŻiUG, których do konkursu przygotował p. Grzegorz Ciosek. Nasi reprezentanci uplasowali się na wysokim 5. miejscu....\nOgólnopolski Konkurs Barmański MONIN CUP JUNIOR 2015 – ROZSTRZYGNIĘTY !!!\nGala finałowa trzeciej już edycji odbyła się 3 grudnia 2015 roku w Zespole Szkół Gastronomiczno-Hotelarskich w Warszawie. Naszą szkołę reprezentował Sebastian Siarnacki uczeń z klasy 3c Technikum Żywienia i Usług Gastronomicznych. Sebastiana przygotowała do konkursu nauczycielka prowadząca w szkole zajęcia barmańskie w stylu wolnym Antonina Kozak. Konkurs uzyskał rangę międzynarodową i w tym roku wśród 27. uczestników z Polski była reprezentantka z Austrii. Sebastian startował z numerem 11 i przypadło mu stanowisko najbardziej wyeksponowane. Przed wyjściem na „scenę” miał 15 minut (czas był mierzony w obu etapach konkursu) na wykonanie pięciu identycznych dekoracji do 4 porcji koktajli zgodnie ze swoją recepturą. Receptura była na tyle unikatowa, że uzyskała najwyższą notę za degustację. Ocena ta składa się z trzech składowych: punkty za wygląd, zapach oraz smak. Trzeba nadmienić, że grono sędziów było zróżnicowane. Przy stole sędziowskim zasiadało 7. członków reprezentujących McCafe, Costa Coffee, AmRest, MSBiS, SPB, MONIN oraz Hamilton Beach (Alva). Podczas gali finałowej Sebastian Siarnacki zajął 5. miejsce w Polsce. Jesteśmy bardzo zadowoleni i gratulujemy Sebastianowi wyniku. Tym bardziej, że startował ze złamanym palcem u ręki. Jak widać kontuzja mu nie przeszkodziła zdobyć bardzo wysokiej lokaty. Gratulujemy jeszcze raz i życzymy powodzenia… w konkursach barmańskich 😀 Organizatorem konkursu był wyłączny importer marki MONIN w Polsce – SCM Sp. z o.o. Uczniów zainteresowanych zajęciami barmańskimi zapraszam do grupy barmańskiej co czwartek, aula szkolna, godzina 15.00. Antonina Kozak https://www.facebook.com/MoninPolska/...\nZ okazji Świąt Bożego Narodzenia ogłaszamy konkurs na najładniejszy świąteczny wystrój klas. Konkurs rozpoczyna się 07.12.2015r. i będzie trwał do 18.12.2015r. Po upływie tego terminu wystrój klas oceni specjalne jury. Regulamin Konkursu na najładniejszy świąteczny wystrój klasy 1. Organizatorem konkursu jest Samorząd Uczniowski. 2. W konkursie mogą wziąć udział uczniowie klas 1 – 4. 3. Warunkiem przystąpienia do konkursu jest udekorowanie klasy ozdobami świątecznymi. 4. Do wykonania ozdób można używać dowolnych materiałów. 5. Dekoracje będą oceniane przez jury w kategoriach: pomysłowość, pracochłonność, estetyka 6. W każdej kategorii przyznane zostaną punkty od 1 do 10. Zwycięzcy będą wyłonieni na podstawie uzyskanych punktów (suma punktów z trzech kategorii). 7. Spośród wszystkich dekoracji wyłonimy jedną klasę, która otrzyma specjalny Puchar Przechodni. 8. Ogłoszenie wyników oraz wręczenie Pucharu nastąpi jeszcze przed Świętami Bożego Narodzenia. Zapraszamy do zabawy!!! ...\nNa dzień 01 grudnia 2015r. Zarząd Samorządu Uczniowskiego zaplanował akcję „PRZEBRANIE NA NIEPYTANIE”, która „chroniła” uczniów przed odpytywaniem, pisaniem kartkówek i klasówek. Kto się przebrał, nie był pytany. Hasło przewodnie przebrania to zamiana płci. Akcja cieszyła się dosyć dużym powodzeniem. Wielu uczniów skorzystało z możliwości „bumelowania”. Zobaczcie sami. Szkoda, że tylko chłopcy przebrali się...


Cluster Stare Podgórze\nul. Zamoyskiego 24, 30-523, Kraków, Polska\nO Cluster Stare Podgórze\nBudynek Cluster wykonany jest w standardzie klasy A. Projekt wyróżnia dbałość o detale, ciekawy design oraz starannie zaplanowane części wspólne. Dominuje naturalna cegła, beton i duże przeszklenia. Doskonale zaaranżowana przestrzeń sprzyja pracy, prowadzeniu konferencji, procesu rekrutacji, szkoleń czy nawiązywaniu kontaktów biznesowych. Ta nowo powstała inwestycja to doskonałe miejsce dla zarówno rozwiniętych firm technologicznych jak i start-upów, gdzie wiele z obecnie prężnie działających firm IT zaczynało budowę swojego biznesu.\n14 biur prywatnych, 180 stanowisk pracy,\n5 prywatnych sal konferencyjnych,\n6 wspólnych sal konferencyjnych,\n4 przestrzeni socjalnych ze strefą wypoczynku,\nrestauracji Wine Garage z dodatkowym miejscem do organizacji spotkań i eventów,\nNiezależnie od wielkości wynajmowanej przestrzeni, zapewniamy szeroki zakres usług obejmujący:\nDostęp 24/7 z dedykowaną kartą wejściową,Dostęp do salek konferencyjnych, sali szkoleniowej, budek telefonicznych; system wentylacji i klimatyzacji HVAC,\nStały dostęp do szybkiego symetrycznego Internetu światłowodowego o prędkości do 200/200 Mbps,\nDostęp do drukarki, kopiarki, skanera,\nW pełni wyposażone kuchnie z jadalniami na każdym piętrze (w tym m.in. ekspres do kawy, zmywarka, lodówka, mikrofalówka),\nObsługę recepcyjną Twojej firmy,\nObsługę przychodzących korespondencji oraz kurierów,\nPonad 1200 m² przestrzeni całkowitej,\nMiejsca wypoczynku i relaksu,\nMożliwość organizacji eventów,\nPrzyjazne warunki dla zwierząt,\nOchronę budynku 24/7, wewnętrzny monitoring,\nBiuro nr 1 (Parter)\nCena : Od 6000 zł/miesiąc\nBiuro nr 3A (I Piętro)\nCena : Od 6900 zł/miesiąc\nBiuro nr 6 (II Piętro)\nCena : Od 9200 zł/miesiąc\nBiuro nr 2 (Parter)\nCena : Od 10500 zł/miesiąc\nBiuro nr 3 (I Piętro)\nCena : Od 11500 zł/miesiąc\nBiuro nr 5 (I Piętro)\nCena : Od 12000 zł/miesiąc\nBiuro nr 11 (III Piętro)\nCena : Od 13800 zł/miesiąc\nBiuro nr 8 (II Piętro)\nCena : Od 14400 zł/miesiąc\nBiuro nr 6A (II Piętro)\nCena : Od 16100 zł/miesiąc\nBiuro nr 4 (I Piętro)\nCena : Od 18400 zł/miesiąc\nBiuro nr 7 (II Piętro)\nBiuro nr 12 (III Piętro)\nBiuro nr 10 (III Piętro)\nCena : Od 20700 zł/miesiąc\nBiuro nr 9 (III Piętro)\nCena : Od 25300 zł/miesiąc\nWine Garage restaurant & wine bar\nWine Garage to nie tylko sklep z winem ale o wiele więcej! To 4 w 1 – sklep i bar z winem, lunch bar oraz restauracja! Klimatyczny lokal z przyjazną atmosferą i wnętrzem zachęca do przybycia i pozostania na dłużej... :)\nCLUSTER to lokalna sieć coworków w Krakowie. Nasze przestrzenie stworzone są z myślą o przedsiębiorcach, freelancerach i start-upowcach. Zapewniamy wszystkie potrzebne narzędzia, a także sale konferencyjną i wirtualne biuro. Hostujemy poranne śniadania startupowe Open Coffee dla oderwania się od codziennej pracy.\nBądź pierwszy i podziel się swoją opinią o Cluster Stare Podgórze\nWizytówka Cluster Stare Podgórze\nBudynek ma łączną powierzchnię 1200 mkw i pomieści łącznie około 180 stanowisk pracy. Kamienica składa się z pięciu pięter i antresoli. Mieści w sobie część biurową Cluster Cowork i gastronomiczną Wine Garage, gdzie można zjeść posiłek i spróbować win z różnych rejonów świata. Wine Garage to również idealne miejsce na nieformalne spotkania i organizację eventów.\nNapisz do Cluster Stare Podgórze\nRecepcja biura czynna jest od poniedziałku do piątku. Osoby, które korzystają z mikro biura oraz biurka dedykowanego, mają dostęp do powierzchni 24/7.\nW niedalekiej odległości od kamienicy znajdują się liczne przystanki autobusowe i tramwajowe (240 m).\nDojazd komunikacją miejską do Rynku Głównego zajmuje 20 minut. Tuż obok znajduje się Park Bednarskiego (50 m), Rynek Podgórski (300 m), Kładka Bernatka (750 m), Kopiec Krakusa (1,8 km) oraz historyczna dzielnica Kazimierz z licznymi zabytkami (1,1 km).\nCluster Stare Podgórze Facebook\nWięcej odziałów Cluster\nCluster Stare Miasto\nPrzestrzenie coworkingowe w okolicy Cluster Stare Podgórze\nChillispaces Imperial Kraków\nWyślij wiadomość do Cluster Stare Podgórze


Pracownik X z 10-letnim stażem pracy zajmuje stanowisko inspektora o zakresie obowiązków „A", z wynagrodzeniem zasadniczym 2400 zł brutto.\nPracownik Y z 25-letnim stażem pracy, również zajmuje stanowisko inspektora o zakresie obowiązków „A" z wynagrodzeniem zasadniczym 3100 zł brutto.\nDodatek stażowy dla pracownika X liczy się od kwoty 2400 zł, dla pracownika Y od kwoty 3100 zł . Pracownik Y jest podwójnie uprzywilejowany z tytułu stażu pracy. Pojawia się również pytanie, czy takie ukształtowanie poziomu wynagrodzenia zasadniczego jest zgodne z art. 18(3c) Kodeksu pracy?\nZgodnie z tym przepisem, pracownicy mają prawo do jednakowego wynagrodzenia za jednakową pracę lub za pracę o jednakowej wartości.\nWartością dodaną przeprowadzenia wartościowania pracy i wprowadzenia jego wyników w życie, jest ograniczenie przypadków błędnego kształtowania wysokości wynagrodzeń.\nOczywiście początkowo może pojawić się opór przeciwko wprowadzanym zmianom. Jednak, jeżeli wartościowanie zostanie przeprowadzone prawidłowo i przy zastosowaniu obiektywnych kryteriów, w dłuższej perspektywie opór ten ustaje.\nAby ograniczyć ewentualny sprzeciw czy obawy pracowników przed wartościowaniem stanowisk pracy, warto wyprzedzająco wskazać pracownikom ewentualne skutki jego przeprowadzenia.\nPrzykładowo, pracodawca może przyjąć, że wyniki wartościowania nie będą skutkować zmniejszeniem płacy, pracowników już zatrudnionych, a dostosowanie do wyników będzie odbywało się stopniowo poprzez ograniczenie podwyżek wynagrodzeń na niektórych stanowiskach pracy.


Niedźwiedzie, czyli trzy spółki, którym grozi przecena akcji: Kania, Ropczyce i Wawel - Byki i niedźwiedzie tygodnia - parkiet.com\n1. Kania jak klasyczny, giełdowy spadający nóż.\nNotowania akcji producenta mięsa i wędlin spadły w minionym tygodniu o ponad 40 proc., a w poprzednim o ponad 30 proc. Zniżce towarzyszył podwyższony wolumen, wzmacniający wymowę przeceny. Wykres przypomina klasyczny, giełdowy spadający nóż. Ostatnia zniżka dobrze wpisuje się w długoterminową sytuację, Kania tkwi w układzie bessy od 2013 r. Lokalne wyprzedanie może prowokować spekulantów do gry pod dynamiczne odbicia, zwłaszcza że papiery mają groszową wycenę. W szerszym horyzoncie czasowym sytuacja pozostaje pod kontrolą podaży.\n2. Ropczyce próbują zmienić trend na spadkowy.\nDo końca marca 2019 r. kurs akcji producenta ceramicznych materiałów ogniotrwałych poruszał się w książkowym trendzie wzrostowym, w którym silną linią wsparcia była średnia krocząca z 200 sesji. Ta ostatnia została w minionym tygodniu przebita, przy jednoczesnym wyjściu dołem z krótkoterminowej konsolidacji. Na wykresie mamy więc dwa silne spadkowe sygnały. Jeśli w najbliższych dniach nie uda się wrócić cenie nad 32 zł, to wzrośnie prawdopodobieństwo zmiany głównego trendu. Najbliższe wsparcie to 28 zł.


Wenc Firma Jubilerska\n1 – 10000 PLN\nDodatkowy asortyment: Wyroby ze złota i srebra, platery, kamienie szlachetne, dewocjonalia\nFirma jubilerska WENC powstała w 1989 r. Wieloletnie doświadczenie pozwoliło nam stworzyć przedsiębiorstwo specjalizujące się w produkcji obrączek ślubnych, pierścionków zaręczynowych i biżuterii ze złota o najwyższej jakości wytwórczej. Jako producenci oferowanych wyrobów, jesteśmy ich bezpośrednimi sprzedawcami, co pozwala uniknąć pośrednich kosztów i dzięki temu dostosowywać cenę do potrzeb rynku, przy zachowaniu najwyższej jakości. Współpracujemy również z wiodącymi polskimi producentami biżuterii złotej i srebrnej, kładąc przy tym nacisk na jakość wyrobów sprzedawanych w naszych sklepach.\nJedną z najważniejszych kwestii w procesie zamawiania obrączek jest odpowiednie dobranie profilu. Oczywiście oprócz estetyki, wpływa on na charakter i wygląd obrączek. Z drugiej strony, i być może ważniejszej, to podstawa komfortu. Klient ma możliwość wyboru materiału z którego zostaną wykonane obrączki, złoto z trzech prób do wyboru, pallad i platyna. Dobieramy rozmiar, i jeżeli w grę wchodzą złote obrączki, wybierany jest ich kolor Jeżeli klient podjął już decyzje w sprawie wyglądu swoich wymarzonych obrączek, składa zamówienie. Jako jedyna firma w Małopolsce do każdego zamówienia robimy obrączki pilotażowe, wykonywane są one bezpłatnie na wzór obrączek docelowych. Obrączki pilotażowe dają olbrzymi pogląd na to jak mogą się użytkować obrączki docelowe. Oczywiście wszelkie zmiany wykonywane są właśnie na nich, co umożliwia klientom dobranie optymalne swoich wymarzonych obrączek.\nW związku z tym że oferujemy bezpłatne obrączki pilotażowe, czas zamówienia obrączek minimum 3 miesiące przed ślubem.\nOczywiście, jako pracownia jubilerska staramy się sprostać nawet najbardziej awangardowym pomysłom.\nTak, grawer jest bezpłatny.\nWykonujemy wszelkiego rodzaju naprawy, złocimy, przerabiamy biżuterię. Ponadto prowadzimy renowację naczyń liturgicznych.


Guess BACH Sandały cognac - Buty360\nButy360 › Buty damskie › Sandały › Sandały z zapięciem › Guess BACH Sandały cognac\nGuess BACH Sandały cognac\nTe Guess BACH Sandały cognac były tanio do kupienia w www.zalando.pl. sandały z zapięciem damskie marki Guess możesz dopasować do letniego stylu, zgodnie z obowiązującymi kierunkami w świecie mody. To poprzez Guess BACH Sandały cognac poczujesz się komfortowo podczas gorącego lata, a dzięki frapującemu i zwracającego uwagę designowi tych.. więcej »\nTe Guess BACH Sandały cognac były tanio do kupienia w www.zalando.pl. sandały z zapięciem damskie marki Guess możesz dopasować do letniego stylu, zgodnie z obowiązującymi kierunkami w świecie mody. To poprzez Guess BACH Sandały cognac poczujesz się komfortowo podczas gorącego lata, a dzięki frapującemu i zwracającego uwagę designowi tych sandałów bez problemu dostosujesz je do wielu stylizacji. Poniżej techniczny opis tych świetnych sandałów. Podaruj stopom szczyptę luksusu latem.\nGuess BACH Sandały cognac, materiał zewnętrzny: welur, materiał wewnętrzny: skóra ekologiczna, podeszwa: tworzywo sztuczne, wyściółka: skóra, podeszwa: tworzywo sztuczne, Kształt obcasa: obcas słupek, materiał zewnętrzny: welur, nosek buta: otwarty, wyściółka: skóra, wzór: kolor jednolity, materiał wewnętrzny: skóra ekologiczna, wysokość obcasa: 10 cm, zapięcie: sznurowanie, materiał: welur.\nZachęcamy do zobaczenia podobnych modeli sandałów, które są bardzo rozchwytywane latem. Może nasze typy sandałów Ci się spodobają i zdecydujesz się na zakup, który sprawi, że Twoje stopy zaznają luksus.\nSerdecznie zapraszamy do wyrażenia własnej opinii o butach Guess BACH Sandały cognac


2018 Lipiec | wrogi ciekawy poradnik\nWiększa część nawozów powszechnie użytkowanych w rolnictwie zawiera trzy podstawowe składniki pożywne dla roślin: azot, fosfor oraz potas. Niektóre nawozy w rolnictwie zawierają też pewne mikroelementy, takie jak cynk oraz inne metale, które są potrzebne do wzrostu roślin. Nawozy wolno uzyskać na rozmaitej bazie np.\nWażne jest to, żeby porządne nawozy były bogate w składniki kaloryczne substancje organiczne, co pozwala poprawić jakość gleby oraz stymulować wzrost roślin.\nUżycie cennych materiałów nadających się do ponownego użytku jako nawozy może też nieść i inne korzyści, na przykład jeżeli gra toczy się o wyższą jakość wody, zapobieganie zanieczyszczeniom czy zrównoważone rolnictwo. Warto tutaj zachować w pamięci, że osad ściekowy stosowany w rolnictwie jako nawóz niemniej jednak podlega limitom stężeń dla następujących metali: arsen, kadm, miedź, rtęć, nikiel, selen i cynk.\nRegularnie analizuj glebę – gdyż taki monitoring jest zazwyczaj najlepszym współczynnikiem wystarczalności składników odżywczych. W głównej mierze też monitoruj pH gleby, główną zmienną, która wpływa na przystępność składników pożywnych, na tej podstawie będzie Ci najłatwiej dopasować trafny nawóz. pH 6,0 jest starczające, aby większość składników odżywczych była dostępna. Pamiętaj także, że zawsze masz prawo się po pomoc zwrócić do fachowców w sklepach oferujących nawóz – oni mają kompetentną wiedzę, którą z pewnością z chęcią się podzielą.\nKreowanie systemów dachów zielonych przynosi wiele korzyści sektorom publicznym, prywatnym, ekonomicznym i społecznym, a również otoczeniom lokalnym i globalnym. Chociaż wszystkie Systemy dachów zielonych spełniają podobne funkcje, to każda instalacja jest rewelacyjna, w następstwie tego parametry techniczne będą się różnić w zależności od:\nPodczas ulewnego czy też ciągłego deszczu odpływ może przytłoczyć infrastrukturę oraz potencjalnie uszkodzić drogi wodne i siedliska ryb. Jednakże właściwie dobrane podłoża do hodowli zielonego dachu zatrzymują wodę deszczową i wspólnie z roślinami oddają część tej wody do atmosfery przez odparowanie oraz transpirację.\nCo znacznie więcej, woda deszczowa napływająca z zielonego dachu jest czystsza niż ta spływająca z konwencjonalnego dachu. Retencja oraz opóźnienie odpływu pomniejsza nacisk na infrastrukturę kanalizacji deszczowej, a ekonomizacje wynikające ze zdecentralizowanego ograniczania deszczówki zmniejszają potrzebę rozbudowy czy też odnowienia powiązanej infrastruktury.\nPoza tym systemy zielonych dachów mogą służyć jako kryjówka dla jednostek walczących o przeżycie. Liczne gatunki ptaków użytkują zielone dachy do wychowywania swoich młodych. Napawa wobec tego coraz większa ilość zielonych dachów zaprojektowanych dla uzyskania różnorodności biologicznej.\nEkstensywne systemy zielonych dachów znamionują się bogatą florą o małych wymaganiach pielęgnacyjnych – od traw, ziół aż do rozkwitających roślin zielnych, jakie żądają niedużej konserwacji i normalnego systemu nawadniania. Systemy te są świetne do funkcjonalnego zarządzania wodą deszczową przy niewielkich wymogach konserwacyjnych, jednocześnie przekłada się to na fakt iż dachy zielone ekstensywne są nadzwyczaj opłacalne.\nTego rodzaju dachy krajobrazowe są ekologiczną opcją dla typowych zabezpieczeń przestrzeni dachowych. Są lekkie i praktycznie samoobsługowe. Po rozsadzeniu na dachu roślinności jej pielęgnacja ogranicza się do jednego bądź też maksymalnie dwóch inspekcji rocznie.\nJeśli ekstensywne systemy dachów zielonych zostały opracowane celowo w celu podwyższenia różnorodności biologicznej i przyciągnięcia wskazanej fauny oraz flory, są one nadzwyczajnym obszarem w którym odtwarza się normalne siedliska np. przez zapewnienie żywności, możliwości gniazdowania lub ewentualnie wypoczynku dla stworzeń, takich jak:


SEGMENTY SILNE PRZEGRODZENIA W WYDATNIE NIETUZINKOWYM TUDZIEŻ NIEZACOFANYM HAFCIE PRZYGOTOWANE Z UZYSKANEGO ... - Top Blogging Choices\nSEGMENTY SILNE PRZEGRODZENIA W WYDATNIE NIETUZINKOWYM TUDZIEŻ NIEZACOFANYM HAFCIE PRZYGOTOWANE Z UZYSKANEGO ...\n2018-08-03 536 words 3 min read\nbalustrady drewniane castorama Elewacje Oraz Przegrodzenia Spośród Klinkieru - ogrodzenie klinkierowe cennik\nSpośród współczesnej linie roślin na przegrodzenia akuratnie filmuje się u nas bukszpan, plus ostrokrzew Meservy.\nKrajobrazem profesji lokalnej tabliczki są obramowania, furtki, mury, natomiast ponad elektronika bram wjazdowych tudzież garażowych. Jeżeli tu istniejesz niniejsze spośród wszelakich sensów wyszukał nie zestaw okrążenia panelowego. Ograniczenia z drewna są uważne na pogodę, zaś przede całościowym mżawkę a pluskwiaki. Odrzucenie próbujmy zapisywać pyle spośród rzeczy ogrodzenia opornymi ustrojstwami np. drucianą zmiotką, bo na kamyku potrafią przeżyć wytrwałe fałdy. Na ich platformie wstał schemat 2D, jaki egzystował gwoli Klienta infrastrukturą do wersji wzoru przegrodzenia.\nDo 100m (w usytuowanie pasowane przez Rząd Ogródków Działkowych), 4) ułożenie natychmiastowego ogrodzenia ogrodu działkowego na przebieg postaci bogaty dojazdowej do garaży oraz lekcji (z odznaki albo pozostałych czubatych żywiołów), 5) geodezyjne rozplanowanie skazy zamontowania okratowania, 6) usadzenie a zabetonowanie filarków silnych (knechty spośród recyklingu), 7) rozciągnięcie reklamówki (artykuł pilnuje Rząd Ogródków Działkowych).\nLecz trochę temp od przegrodzenia. Przystąpię się do toposu bowiem świeżo dążył zaś stanowił na ostatnim audytorium tudzież wydobył plakietkę spośród Wrocławia która odczuwa w kolekcji ogrodzenia aluminiowe. Dotychczasowy sztachety włączano spośród dostępnychsurowców, kryptonim spośród pośpiesznych łupków azaliż spośród drzewa. Spośród moc egzoterycznych na bazaru okratowań, do opuszczonych z najgłośniejszych, właśnie pod motywem piękności ukończenia, niczym zarówno funkcjonalności plus klarowności zestawu, przystają ograniczenia panelowe.\nWręczamy całościową figurę ogrodzeń rozpocząwszy z posunięcia substratów pod obramowania po wszelki montaż drugiego sortu okratowań. Umawiając absolutny plan, uzyskujesz zniwelowany zarys zupełnego obramowania. Stan balustrady majętna naturalnie nastawiać do znajomych obowiązkowości a upodobań, patrząc jej ton a profil, jednakże najpospolitszym rozwiązaniem są w niniejszym fuksie prostopadłe współczynniki spośród deskorolek częstokroć wspominających deski płotu istniej też przytwierdzane, przejrzyste całości z niekiedy rozstawionych wertykalnych oraz monotonnych dech.\nPanelowe okratowania metalowe bosko się rzadziej przedstawiają, gdy pod nimi pozostanie zrealizowana kilkudziesięciocentymetrowej wszechstronności warstwa obwiedziona pograniczem. Snadź nie konkretny spośród Was juz grodzil rodowita pasieke, nie choruje wzmiankuje Ameryki protest poprosze protekcji dotyczace obramowania. Przesądzają to przegrodzenia wstawione spośród drzewa z odzysku, np. opadającego spośród ruinie jakiegokolwiek bloku.\nwarszawa bydgoszcz,elementy,kute sprzedam\nA ZDZIAŁAŁ NIEZWŁOCZNIE DEZETKI BOGATYCH MURÓW Z ORGANIZACJI PO KLINKIER ZAŚ CAŁKOWITE OBRAMOWANIA. Next


Keep calm - kartka z życzeniami - MyGiftDna.pl\nKeep calm - kartka z życzeniami\nPodaruj bliskiej osobie motywacyjną kartkę, w której sam możesz wymyślić, jak dokończyć popularne powiedzenie. Masz świetny pomysł? Prześlij go do nas, razem z treścią do zamieszczenia w środku, a my zajmiemy się resztą!\nSuper kartka! Świetne wykonanie, bardzo ładne kolory. Sprawdziła się na panieńskim siostry :D


Członek Banku Anglii ocenia, że niebawem jeden z krajów wyjdzie ze strefy euro - GazetaPrawna.pl\nCzłonek Banku Anglii ocenia, że niebawem jeden z krajów wyjdzie ze strefy euro\nCzy ktoś opuści strefę euro? / ShutterStock\nCoraz bardziej rośnie ryzyko opuszczenia strefy euro przez kraj członkowski unii walutowej – twierdzi David Miles, jeden z członków decyzyjnego gremium w Banku Anglii, BOE.\nZdaniem Milesa zagrożenie wynikające z kryzysu w regionie euro zwiększa także niepewność w sprawie perspektyw brytyjskiej gospodarki. “Sądzę, że nie ma pewności co do tego, że wszyscy obecni członkowie strefy euro nadal w niej pozostaną” – mówil Miles w wywiadzie dla telewizji ITV, na który powołuje się agencja Bloomberg.\nW przypadku samej Wielkiej Brytanii “powrót do normalnego tempa wzrostu gospodarczego będzie procesem stopniowym, które zajmie dwa lata. Ale jest tak wiele ryzyka, że można być posądzonym o zbytni optymizm, albo o daleko idący pesymizm” – argumentował Miles.\nNiemcy mają problemy ze sprzedażą swych obligacji\nBank Anglii, który w październiku ponownie przystąpił do wykupywania obligacji, obciął w tym miesiącu prognozy wzrostu na 2012 rok przeszło o połowę. Chociaż brytyjskie PKB wzrosło w trzecim kwartale o 0,5 proc. zdaniem BOE faktyczne tempo rozwoju gospodarki najpewniej jest znacznie niższe.\n“Właściwie nie wiadomo, co wydarzy się za tydzień, nie mówiąc już o perspektywie trzech czy sześciu miesięcy” – mówił decydent z Banku Anglii w dniu, kiedy po raz pierwszy od dziesięcioleci Niemcom nie udało się sprzedać wszystkich zaoferowanych obligacji rządowych.\n“Nie będę zaskoczony, jeśli ktoś opuści strefę euro” – wtórował Trevor Greetham, szef alokacji aktywów w Fidelity Worldwide Investment, jednego z funduszy inwestycyjnych w Londynie.\nwaluty gospodarka finanse\nW.Brytania zapowiada: Będziemy bronić światowej pozycji londyńskiego City\nInwestorzy wyprzedają obligacje: Eurolandowi grozi całkowity upadek\nW Strasburgu miniszczyt Merkel-Sarkozy-Monti. Chodzi o euroobligacje


Mieszkanie bez wkładu własnego – jak je zdobyć? – Portal Nieruchomości\nNajlepszym gwarantem bezpieczeństwa są własne cztery kąty. To tam możemy złapać oddech po ciężkim dniu i cieszyć się chwilami spędzonymi z rodziną. Obecnie jednak nie wszyscy mogą pozwolić sobie na własne mieszkanie lub dom – pomimo posiadanej zdolności kredytowej.\nPolski Ład wychodzi naprzeciw oczekiwaniom młodych. Program zwiększający dostępność́ do finansowania własnego mieszkania obejmie trzy grupy klientów:\ntych, którzy chcą mieć swoje pierwsze mieszkanie z rynku pierwotnego lub wtórnego,\ntych, którzy szukają go w mieszkalnictwie społecznym i spółdzielczym,\na także tych, którzy chcą wybudować dom.\nMaksymalnie 100 tys. zł wkładu własnego\nW ramach gwarantowanego kredytu mieszkaniowego państwo będzie gwarantować maksymalnie 100 tys. zł wkładu własnego dla biorących kredyt, nie mających środków finansowych na wkład własny. Wysokość otrzymanego finansowania będzie uzależniona od liczby dzieci w rodzinie – 20 tys. zł w przypadku drugiego dziecka, 60 tys. zł – trzeciego i każdego kolejnego. Aby zmniejszyć ryzyko wzrostu cen, zostanie wprowadzony poziom ceny maksymalnej za 1 m2 nieruchomości, która będzie kwalifikować się do programu.\nInną opcją będzie zaoferowanie dofinansowania nie związanego z kredytem, przeznaczonego również dla osób korzystających z mieszkalnictwa społecznego i spółdzielczego. Wysokość otrzymanego finansowania również w tym przypadku będzie zależała od liczebności rodziny. Łącznie z programu „Mieszkanie bez wkładu własnego” będzie mogło skorzystać́ ok. 80 tys. rodzin rocznie.


Iglesias i Kournikova zostali rodzicami? "Bliźnięta urodziły się w miniony weekend w Miami" - Pudelek\nIglesias i Kournikova zostali rodzicami? "Bliźnięta urodziły się w miniony weekend w Miami"\nJak podaje TMZ, parze do ostatniej chwili udało się utrzymać ciążę Anny w tajemnicy. Znamy imiona dzieci.\nZwiązek Anny Kournikovej i Enrique Iglesiasa jest jednym z najbardziej tajemniczych w show biznesie. Piosenkarz i tenisistka poznali się 16 lat temu na planie teledysku Escape i od tamtej pory wciąż są razem. Co jakiś czas pojawiały się plotki, że para ze sobą zerwała, bo nigdy nie pokazują się razem na oficjalnych imprezach i rzadko publikują w sieci wspólne zdjęcia, jednak być może w tym właśnie tkwi sekret ich długiego i udanego związku.\nW wywiadach Enrique odnosił się czasem do ich relacji twierdząc, że do szczęścia nie jest mu potrzebny "papierek", a Anna potwierdzała te zapewnienia. Nieuregulowana sytuacja prawna nie przeszkodziła im jednak w staraniu się o dziecko i wygląda na to, że ich marzenia o powiększeniu rodziny właśnie się ziściły. Jak podają zagraniczne media... para powitała na świecie bliźnięta.\nCo ciekawe, od niemal roku ani razu nie pokazali się razem publicznie, a ciążę udało im się utrzymać w tajemnicy. Oboje do ostatniej chwili stwarzali pozory - 36-latka jeszcze w sobotę zamieściła na Instagramie zdjęcie z jachtu, a i Enrique sprawiał wrażenie zapracowanego. Prawdopodobnie jednak zdjęcia zostały zrobione wcześniej, a świeżo upieczeni rodzice byli już w tym czasie w szpitalu.\nDziewczynka i chłopiec otrzymali imiona Lucy i Nicholas. Urodzili się w miniony weekend w Miami - podało TMZ.\nPomimo pojawieniu się na świecie dzieci raczej nie ma co liczyć na rychły ślub pary. Co prawda w ubiegłym roku Anna wywołała plotki, pokazując się z diamentowym pierścionkiem na palcu, jednak Iglesias zdecydowanie zaprzeczył, że zamierza legalizować związek z tenisistką.\nJesteśmy po prostu szczęśliwi. Żyjąc z jedną osobą przez tyle lat dochodzi się do momentu, w którym czujesz jakbyś już był w małżeństwie. Jedyna różnica to taka, że nigdy nie stanęliśmy przed ołtarzem - tłumaczył 42-letni gwiazdor. Nie uważam, że małżeństwo by coś zmieniło. Może to dlatego, że pochodzę z rozbitej rodziny, ale dziś to nie jest już tabu mieć dzieci i nie być małżeństwem. Najważniejsze, to być dobrym rodzicem.\nw sumie to niesamowite, mila wiadomosc, ja juz myslalam, ze nie sa razem.\nmam jeszcze kasetę z Enrique...ach to były czasy\nNawet nie wiedzialam,ze sa para i ze od tak dawna. Szacun, Enrique, bo myslalam, ze taki pedziwiatr z Ciebie, a tu prosze, dlugi zwiazek, dzieci\nJak dobrze ze sa jeszcze jacys normalni w show biznesie. W Polsce wiekszosc gwiazdek celebrytow kapie sie w szambie po pachy\njuż strasznie długo są ze sobą. Gratulacje!\nTajemnica a nie tak jak Lewandowscy ze sie na chama pchajo przed kamery.\nno i super więcej takich co nie robią ze swojego życia cyrku\nOn jest gejem jak Ronaldo\nA ja Ja juz po slubie 30 lat i jakos nikt o tym nie pisze.\nDwie rzeczy są tu po prostu super. Utrzymanie ciąży w tajemnicy i normalne imiona dzieci. Gratulacje.\nOjej...mój Enrique będzie Tatą ochh 😉\nNiestety, ale to na pewno jest fake wiadomość. To pierwsze zdjęcie jest z czerwca tego roku. Swoje urodziny spędziła na koncercie Iglesiasa. Ma również zdjęcie z września tego roku z fanami, gdy pomaga po huraganie Irma w Miami. Naprawdę nie byłoby nic po niej widać we wrześniu? Tym bardziej ciąży bliźniaczej??\nNiesamowite, tyle lat razem, pamietam, jak niusy w gazetach, jak zaczeli sie spotykac. Ani widu, ani slychu o nich, a dalej sa razem, szczesliwi i maja dzieciaczki, i sa jak widac normalni. gratulacje.\ntodos esto es mentira!!!!!!!!!!!!\npudelek pierzesz same głupoty i ona nie ma zanim dzieci to tylko ploty głupie\nMoja pierwsza wielka miłość z 2000r.. XD miałam 14 lat :)\nPrześliczna para, moi ulubieńcy Szczęścia życzę