o firmie zakres działalności poradnik nasi klienci kontakt\nREGON: 020354610, NIP: 898-122-23-12\nul. Charkowska 9, 51-203 Wrocław\nSkrót od angielskiego "Acceptable Exposure Limit" – najwyższe dopuszczalne stężenie gazu lub oparów określonej toksycznej substancji chemicznej w powietrzu w miejscu pracy wg DuPont.\nSkrót od angielskiego "Approximate Lethal Concentration" – przybliżona wartość stężenia gazu lub oparów określonej toksycznej substancji chemicznej w powietrzu powodująca śmierć człowieka. Jego odpowiednikiem jest LC50.\nProekologiczne naturalne (organiczne lub nieorganiczne) oraz syntetyczne czynniki chłodnicze o dobrych własnościach termodynamicznych, niskim lub zerowym ODP i niskim potencjale GWP (mniejszym od 2000), mające za zadanie zredukować, a następnie całkowicie wyeliminować z użycia szkodliwe czynniki chłodnicze z grup CFC i HCFC – freony zubożające warstwę ozonową i przyczyniające się do powstawania efektu cieplarnianego. Są to jednorodne czynniki chłodnicze lub mieszaniny chłodnicze o handlowych nazwach, m.in. Forane firmy Atochem, Suva® firmy DuPont (zastępujące Freon®), Klea firmy I.C.I. czy Solkane® firmy Solvay. Np. R-407C (HFC-407C) o ODP=0 i GWP=1600 jest alternatywnym czynnikiem chłodniczym zastępującym R-22 (HCFC-22) mającym ODP=0,05 i GWP=1700.\nGrupa węglowodorów alifatycznych nasyconych. Są to organiczne związki chemiczne wodoru i węgla, których cząsteczki zawierają jedno pojedyncze wiązanie kowalencyjne węgiel-węgiel (C–C), a atomy węgla powiązane są ze sobą w łańcuchy. Tworzą szereg homologiczny o wzorze sumarycznym CnH2n+2, gdzie n jest liczbą atomów węgla w cząsteczce. Dla n=1–4 są gazami, dla n=5–15 cieczami, a pozostałe są ciałami stałymi. Występują głównie w ropie naftowej i gazie ziemnym. Są nierozpuszczalne w wodzie i odporne na działanie odczynników chemicznych. Łatwo ulegają reakcjom podstawienia atomów wodoru atomami fluorowców (halogenów), głównie fluoru, chloru i bromu, tworząc fluorowcopochodne węgla. Zarówno one, jak i ich izomery stosowane są jako jednorodne czynniki chłodnicze w urządzeniach chłodniczych i klimatyzacyjnych, np. butan (R-600) czy izobutan (R-600a) C4H10. Na ich bazie (oraz ich pochodnych) produkuje się całą gamę innych czynników chłodniczych.\nGrupa węglowodorów alifatycznych nienasyconych. Są to organiczne związki chemiczne wodoru i węgla, których cząsteczki zawierają jedno podwójne wiązanie kowalencyjne węgiel-węgiel (C=C), a atomy węgla powiązane są ze sobą w łańcuchy. Tworzą szereg homologiczny o wzorze sumarycznym CnH2n, gdzie n jest liczbą atomów węgla w cząsteczce. Dla n=2–4 są gazami, dla n=5–18 cieczami, pozostałe są ciałami stałymi. Są nierozpuszczalne w wodzie i bardzo aktywne chemicznie. Łatwo ulegają reakcjom chemicznym. Występują w niewielkich ilościach w ropie naftowej. Stosowane są m.in. jako jednorodne czynniki chłodnicze w urządzeniach chłodniczych i klimatyzacyjnych, a także do produkcji całej grupy innych czynników chłodniczych. Czynniki chłodnicze powstałe na bazie alkenów oznaczane są symbolem R-1xxx, np. etylen C2H4 (R-1150).\nGrupa węglowodorów alifatycznych nienasyconych. Są to organiczne związki chemiczne wodoru i węgla, których cząsteczki zawierają jedno potrójne wiązanie kowalencyjne węgiel-węgiel (C≡C), a atomy węgla powiązane są ze sobą w łańcuchy. Tworzą szereg homologiczny o wzorze sumarycznym CnH2n-2 gdzie n jest liczbą atomów węgla w cząsteczce. Z wyjątkiem etynu (acetylenu) C2H2 nie znajdują szerszego zastosowania w przemyśle.\nJon z ujemnym ładunkiem elektrycznym.\nSkrót od angielskiego „American Society for Testing and Materials” – Amerykańskie Stowarzyszenie do Badań i Materiałów badające stopień koncentracji i łatwopalności oparów oraz gazów substancji chemicznych, m.in. czynników chłodniczych.\nMieszanina gazów otaczających ziemię dostarczająca jej mieszkańcom powietrze do oddychania, wodę, ciepło oraz chroniąca ich przez szkodliwym działaniem promieni słonecznych. W zależności od własności chemicznych i termicznych atmosfera podzielona jest na 5 głównych warstw. Najbliższą ziemi warstwą jest troposfera. Znajduje się na wysokości do 12 km. W niej zawartych jest 75% wszystkich gazów atmosferycznych, a także prawie cała para wodna i aerozole. W troposferze zachodzą wszelkie zjawiska pogodowe. Powyżej, na wysokości ok. 12–50 km, jest stratosfera. W jej górnej części leży warstwa ozonowa. Wyżej, na wysokości 50–85 km, rozpościera się mezosfera, nad nią termosfera (85–500 km) z zawartą w niej jonosferą i na końcu, na wysokości 500–2000 km, egzosfera.\nNajmniejsza i niepodzielna cząstka pierwiastka zachowująca jego własności fizykochemiczne, składająca się z jądra zbudowanego z protonów i neutronów oraz otaczających go elektronów. Atom każdego z pierwiastków ma charakterystyczną tylko dla siebie liczbę protonów i elektronów. Jest elektrycznie obojętny, gdyż sumaryczna wartość przenoszonego przez protony i elektrony ładunku elektrycznego jest równa zero, przy czym neutrony pozbawione są ładunku elektrycznego. Atomy tego samego pierwiastka łączą się, tworząc cząsteczki substancji prostej. Przy połączeniu wiązaniami chemicznymi z atomami innych pierwiastków tworzą cząsteczki substancji złożonej (związku chemicznego). Jeżeli w połączonych w ten sposób atomach występuje zróżnicowana liczba elektronów w stosunku do protonów, to stają się one jonami: kationami – naładowanymi dodatnio (niedomiar elektronów) lub anionami – naładowanymi ujemnie (nadmiar elektronów).\nazeotropowe mieszaniny chłodnicze (AZEO)\nAlternatywne czynniki chłodnicze będące mieszaniną dwóch lub więcej jednorodnych czynników chłodniczych o określonym procentowym stężeniu masowym Cpw/w w mieszaninie, mających zbliżoną do siebie temperaturę parowania i skraplania przy ciśnieniu normalnym 1,013 bara. Ponieważ temperatury parowania i skraplania powstałej mieszaniny są bardzo zbliżone do temperatur parowania i skraplania każdego z jej składników, przez to powstała mieszanina podczas realizacji przemian fazowych obiegu termodynamicznego w procesach izobarycznego parowania i skraplania czynnika chłodniczego zachowuje się jak jednorodny czynnik chłodniczy i nie wykazuje poślizgu temperaturowego. Oznacza to, że dla danej temperatury i ciśnienia stężenie pary i cieczy poszczególnych składników mieszaniny zawsze jest stałe. Składników mieszaniny azeotropowej nie można rozdzielić podczas destylacji. Instalacje chłodnicze napełnia się mieszaniną azeotropową w postaci ciekłej lub gazowej. Azeotropowe mieszaniny chłodnicze oznaczane są symbolem R-5xx, a litery A, B itd. oznaczają inny skład procentowy tej samej mieszaniny, np. R-508A (39% HFC-23/61% PFC-116) i R-508B (46% HFC-23/54% PFC-116).\nSkrót od angielskiego „Bromofluorocarbon” – bromofluorowęgiel. Organiczny związek chemiczny otrzymywany syntetycznie, którego cząsteczki zawierają oprócz fluoru (F) i węgla (C) przynajmniej jeden atom bromu (Br). Są to nietoksyczne gazy będące fluorowcopochodnymi węglowodorów alifatycznych nasyconych (alkanów) – metanu i etanu, przy czym atomy fluoru i bromu zastąpiły wszystkie atomy wodoru (H). Z uwagi na dużą zawartość bromu mają duży potencjał ODP i należą do substancji zubożających powłokę ozonową (ODS). Są to jednocześnie bardzo szkodliwe dla środowiska gazy cieplarniane w dużym stopniu przyczyniające się do powstawania efektu cieplarnianego. Posiadają bardzo wysoki potencjał GWP oraz długi okres życia w atmosferze, np. BFC-13B1 (wzór chem. CF3Br, R-13B1, Halon 1301) ma ODP=16 i GWP=7140, a BFC-114B2 (wzór chem. C2F4Br2, R-114B2, Halon 2402) ODP=11,5 i GWP=1640. Używane są jako czynniki chłodnicze oraz jako środki gaśnicze (halony).\nSkrót od angielskiego „Clean Air Act” – jeden z wielu przepisów prawnych wydanych przez EPA dotyczących skażenia powietrza i redukcji emisji dymów przemysłowych, nakreślający ogólne zasady odnośnie produkcji substancji chemicznych niszczących powłokę ozonową, a także ich recyklingu, przewożenia oraz oceny ich substytutów. Przepis podaje również sposoby edukacji społeczeństwa w zakresie ochrony środowiska przed działaniem takich substancji.\nHandlowa nazwa naturalnych organicznych związków chemicznych z grupy węglowodorów (HC) używanych w chłodnictwie i klimatyzacji jako alternatywne czynniki chłodnicze zastępujące freony z grup CFC i HCFC oraz czynniki z grupy HFC. Są to jednorodne czynniki chłodnicze: CARE 10 (izobutan R-600a), CARE 40 (propan R-290), CARE 45 (propen R-1270) lub mieszaniny chłodnicze: CARE 30 i CARE 50. Tworzą mieszaninę zapalną, gdy ich koncentracja w powietrzu wynosi od 2%–10%. Są to gazy nietoksyczne, przyjazne dla środowiska, a ich potencjały wynoszą: ODP=0 i GWP≈3.\nHandlowa nazwa zeotropowej mieszaniny chłodniczej będącej naturalnym czynnikiem chłodniczym z grupy węglowodorów (HC) powstałej z połączenia propanu (R-290, HC-290) i izobutanu (R-600a, HC-600a) w stosunku 50/50%. Używana jest w urządzeniach chłodniczych i klimatyzacyjnych jako alternatywny czynnik chłodniczy drop-in (ODP=0, GWP=3) w miejsce R-12 (CFC-12) i R-134a (HFC-134a), wykazujący przy ciśnieniu 1,013 bara poślizg temperaturowy Δt=7,8 K. Stosowana w połączeniu z olejami chłodniczymi sprężarki: mineralnym (M), poliestrowym (PEO) i polialfaolefinowym (PAO).\nHandlowa nazwa zeotropowej mieszaniny chłodniczej będącej naturalnym czynnikiem chłodniczym z grupy węglowodorów (HC) powstałej z połączenia propanu (R-290, HC-290) i etanu (R-170, HC-170). Używana jest w urządzeniach chłodniczych i klimatyzacyjnych jako alternatywny czynnik chłodniczy drop-in w miejsce: R-22 (HCFC-22), R-404A (HFC-404A), R-407C (HFC-407C) i R-507A (HFC-507A), wykazujący przy ciśnieniu 1,013 bara poślizg temperaturowy ΔT=4 K.\nSkrót od angielskiego „Chemical Abstracts Service” – Chemiczna Baza Danych. Amerykańska instytucja naukowa dysponująca informacjami dotyczącymi wszystkich substancji chemicznych na świecie oraz posiadająca w swojej bazie danych zindeksowany zbiór krótkich streszczeń artykułów dotyczących chemii. Każdej substancji chemicznej, m.in. czynnikom chłodniczym, nadaje się nazwę i przyporządkowuje odpowiedni numer według CAS pozwalający na jej jednoznaczną identyfikację, np. woda (R-718) ma nr 7732-18-5, a Freon 23 (R-23) nr 75-46-7.\nSkrót od angielskiego „Chlorobromofluorocarbon” – chlorobromofluorowęgiel. Organiczne związki chemiczne otrzymywane syntetycznie, których cząsteczki zawierają chlor (Cl), brom (Br), fluor (F) i węgiel (C). Są to gazy będące fluorowcopochodnymi węglowodorów alifatycznych nasyconych (alkanów), przy czym atomy fluoru, chloru i bromu zastąpiły wszystkie atomy wodoru (H). Z uwagi na dużą zawartość bromu i chloru mają duży potencjał ODP i należą do substancji zubożających powłokę ozonową (ODS). Są to jednocześnie bardzo szkodliwe dla środowiska gazy cieplarniane w dużym stopniu przyczyniające się do powstawania efektu cieplarnianego. Posiadają bardzo wysoki potencjał GWP oraz długi okres życia w atmosferze, np. CBFC-12B1 (wzór chem. CF2ClBr, R-12B1, Halon 1211) ma ODP=7,1 i GWP=1890. Używane są jako czynniki chłodnicze oraz jako środki gaśnicze (halony).\nSkrót od angielskiego „Chlorocarbon” – chlorowęgiel. Są to organiczne związki chemiczne należące do grupy fluorowcopochodnych węglowodorów (ang. halocarbons) powstałe z połączenia atomów chloru (Cl) i węgla (C), przy czym atomy chloru zastąpiły wszystkie atomy wodoru (H). Otrzymywane są syntetycznie. Z uwagi na dużą zawartość chloru i wysoki potencjał ODP należą do substancji zubożających warstwę ozonową (ODS). Są to również groźne dla środowiska gazy cieplarniane przyczyniające się do powstawania efektu cieplarnianego, np. tetrachlorometan CC-10 (wzór chem. CCl4, R-10) ma ODP=0,73 i GWP=1400. Związki chemiczne CC oraz ich pochodne powstałe z połączeń CC z innymi pierwiastkami używane są jako czynniki chłodnicze w urządzeniach chłodniczych i klimatyzacyjnych.\nSkrót od angielskiego „Carbon Dioxide Equivalent” – ekwiwalent emisji dwutlenku węgla. Metryczna miara używana do porównywania emisji różnych gazów cieplarnianych w oparciu o ich potencjał GWP i masę cząsteczkową M. Dla danego gazu liczy się go poprzez pomnożenie jego masy cząsteczkowej i potencjału GWP.\nCDE = M · GWP\nJednostką miary jest teragram [Tg] (1012g = 1 milion ton [Mt]) lub gigagram [Gg] (109g = 1000 ton [t]).\nTg CDE = Gg gazu · GWP · (Tg/1000 Gg)\ntetrafluorometan CF4 (R-14, PFC-14) o masie cząsteczkowej M=88 g/mol i GWP=6500 ma CDE (CF4) = 88 · 6500 = 0,57 [Mt];\nheksafluoroetan C2F6 (R-116, PFC-116) o masie cząsteczkowej M=138 g/mol i GWP=9200 ma CDE (C2F6)= 138 · 9200 = 1,27 [Mt].\nW tłumaczeniu z języka angielskiego „schładzacz”. Popularna nazwa małego agregatu (wytwornicy) wody lodowej, służącej do schładzania mieszaniny wody z glikolem będącej nośnikiem obiegu hydraulicznego z zamontowanymi w nim klimakonwektorami. Woda ta jest wykorzystywana latem do klimatyzacji pomieszczeń. Może występować w wersji ze skraplaczem chłodzonym powietrzem lub wodą.\nPomieszczenie o dużej kubaturze służące do przechowywania towarów w niskiej temperaturze.\nDziedzina nauki zajmująca się technikami chłodzenia środowiska w temperaturach do -150 °C (123,15 K, -238 °F).\nProces obniżania i utrzymywania temperatury środowiska chłodzonego, którym może być powietrze w zamkniętej przestrzeni, ciecz lub ciało stałe, poniżej temperatury jego otoczenia połączony z odprowadzaniem z niego ciepła i przekazywaniem go do środowiska chłodzącego, którym jest czynnik chłodniczy lub chłodziwo.\nSkrót od angielskiego „Chlorofluorocarbon” – chlorofluorowęgiel. Organiczne związki chemiczne będące fluorowcopochodnymi węglowodorów alifatycznych nasyconych (alkanów) i nienasyconych (alkenów), otrzymywane syntetycznie, zawierające w swoim składzie chlor (Cl), fluor (F) i węgiel (C), przy czym atomy fluoru i chloru zastąpiły wszystkie atomy wodoru (H). Są stosowane jako czynniki chłodnicze w urządzeniach chłodniczych i klimatyzacyjnych, a także jako rozpuszczalniki czy środki gaśnicze (halony). Chociaż posiadają bardzo dobre własności termodynamiczne, są prawie nietoksyczne i niepalne, a także tanie w produkcji, w grupie czynników chłodniczych uważane są za najbardziej szkodliwe dla środowiska z uwagi na ich destrukcyjne oddziaływanie na warstwę ozonową (ODP=0,44-1) i z tego względu ich produkcja oraz użycie jest zakazane. Są to związki chemiczne długotrwale zalegające w troposferze, szacowane na okres od 50 do 100 lat. Podczas swojego rozpadu w stratosferze uwalniają atomy chloru, które niszczą powłokę ozonową. Są to również bardzo agresywne gazy cieplarniane, które w porównaniu z dwutlenkiem węgla (CO2) posiadają bardzo długi okres rozpadu, pomiędzy 5000 a 8100 lat na kilogram, gdy dla CO2 wynosi on tylko 100 lat. Ich potencjał GWP jest bardzo wysoki, np. CFC-13 (wzór chem. CF3Cl, R-13) posiada ODP=1 i GWP=14000. Nazwa handlowa „Freon” używana jest w odniesieniu do czynników chłodniczych pochodzących z tej grupy.\nSkrót od angielskiego "Chlorine Loading Potential" – potencjał wypełnienia stratosfery ziemskiej chlorem. Jest to liczba obrazująca stosunek całkowitej ilości chloru zawartego w danej substancji chemicznej (np. czynniku chłodniczym) przedostającej się do stratosfery w wyniku nieszczelności układu do całkowitej ilości chloru przedostającego się do stratosfery z podobnej masy przyjętej substancji wzorcowej CFC-11 (R-11), dla której CLP=1.\nSkrót od angielskiego "Coefficient Of Performance". Wskaźnik efektywności energetycznej grzewczej liczony jako stosunek mocy cieplnej wydzielanej przez urządzenie do mocy elektrycznej pobieranej z sieci potrzebnej do jej wytworzenia. Wartość wskaźnika podaje się w skali od A (najbardziej efektywny) do G (najmniej efektywny), indywidualnie dla każdego urządzenia grzewczego lub klimatyzacyjnego pracującego w trybie grzania.\nGrupa węglowodorów cykloalifatycznych nienasyconych. Są to organiczne związki chemiczne wodoru i węgla, których cząsteczki zawierają dwa podwójne wiązania kowalencyjne węgiel-węgiel (C=C), a atomy węgla powiązane są ze sobą w pierścienie. Tworzą szereg homologiczny o wzorze sumarycznym CnH2n-4, gdzie n jest liczbą atomów węgla w cząsteczce.\nGrupa węglowodorów cykloalifatycznych nasyconych. Są to organiczne związki chemiczne wodoru i węgla, których cząsteczki zawierają jedno pojedyncze wiązanie kowalencyjne węgiel-węgiel (C-C), a atomy węgla powiązane są ze sobą w pierścienie. Tworzą szereg homologiczny o wzorze sumarycznym CnH2n, gdzie n jest liczbą atomów węgla w cząsteczce.\nGrupa węglowodorów cykloalifatycznych nienasyconych. Są to organiczne związki chemiczne wodoru i węgla, których cząsteczki zawierają jedno podwójne wiązanie kowalencyjne węgiel-węgiel (C=C), a atomy węgla powiązane są ze sobą w pierścienie. Tworzą szereg homologiczny o wzorze sumarycznym CnH2n-2, gdzie n jest liczbą atomów węgla w cząsteczce.\nNazywana również molekułą lub drobiną. Elektrycznie ubojętnie układ zbudowany z jąder atomowych i elektronów będący najmniejszą ilością ciała fizycznego zdolną do samodzielnego istnienia. Cząsteczki utworzone są z dwóch lub więcej atomów powiązanych wiązaniami chemicznymi. Każda substancja zbudowana jest z wielu cząsteczek. Cząsteczki tej samej substancji są jednakowe i różnią się od cząsteczek innej substancji. Jeżeli w skład cząsteczki wchodzą atomy tego samego pierwiastka, mamy do czynienia z substancją prostą, gdy w cząsteczce znajdują się atomy różnych pierwiastków, mówimy o substancji złożonej lub o związku chemicznym. Cząsteczki wzajemnie się przyciągają i odpychają dzięki siłom oddziaływania międzycząstkowego (van der Waalsa). Największe siły przyciągania występują, gdy substancja jest w stanie stałym, a zupełnie zanikają, gdy substancja jest w stanie gazowym. Cząsteczki znajdują się w ciągłym ruchu, a rodzaj i prędkość ruchu zależy od stanu skupienia substancji. W ciele stałym ruch cząsteczek jest znikomy. Największy ruch istnieje, gdy substancja znajduje się w stanie gazowym. Prędkość ruchu cząsteczek rośnie w miarę wzrostu temperatury. Cząsteczki zderzając się ze sobą, przekazują sobie wzajemnie energię i to stanowi podstawę przewodnictwa cieplnego.\ncząsteczka substancji prostej\nGrupa dwóch lub więcej połączonych ze sobą atomów tego samego pierwiastka, np. O2.\ncząsteczka substancji złożonej\nGrupa atomów różnych pierwiastków połączonych ze sobą wiązaniem chemicznym, np. CO2.\nInaczej ziębnik. Związek chemiczny występujący w przyrodzie w postaci gazu lub otrzymywany syntetycznie, który po sprężeniu i odprowadzeniu z niego ciepła ulega przemianie fazowej ze stanu gazowego w ciekły. Szeroko stosowany jako medium w obiegach termodynamicznych w urządzeniach chłodniczych i klimatyzacyjnych, gdzie wrząc w niskiej temperaturze i przy niskim ciśnieniu, pobiera ciepło ze środowiska chłodzonego, które następnie oddaje środowisku chłodzącemu w procesie skraplania przy wysokiej temperaturze i ciśnieniu. Oznaczany jest literą R (od ang. refrigerant), np. R-134a. Z uwagi na sposób otrzymywania czynniki chłodnicze dzielą się na naturalne i syntetyczne. Biorąc pod uwagę ich skład chemiczny, mogą być jednorodnymi czynnikami chłodniczymi lub mieszaninami chłodniczymi.\nczynniki chłodnicze drop-in\nAlternatywne czynniki chłodnicze będące ekologicznymi zamiennikami nieniszczącymi warstwy ozonowej (zerowe lub niskie ODP) stosowanymi bezpośrednio w miejsce wycofywanych z użycia czynników chłodniczych z grup CFC i HCFC (freony) oraz HFC, o podobnych do nich własnościach termodynamicznych. Przez to przy zamianie instalacja chłodnicza nie wymaga przestawiania i przystosowywania do nowego czynnika (zmiany oleju w sprężarce oraz innych elementów układu), np. ISCEON®MO79 (R-422A, HFC-422A) jest czynnikiem chłodniczym drop-in firmy DuPont z ODP=0 stosowanym w miejsce R-502 (z grupy CFC) i R-22 (z grupy HCFC).\nczynniki chłodnicze retrofit\nAlternatywne czynniki chłodnicze będące ekologicznymi zamiennikami nieniszczącymi warstwy ozonowej (zerowe lub niskie ODP) stosowanymi w miejsce wycofywanych z użycia czynników chłodniczych z grup CFC i HCFC (freony) oraz HFC, wymagające przystosowania starej instalacji chłodniczej do nowego czynnika, który nie charakteryzuje się własnościami termodynamicznymi podobnymi do zastępowanego. Większość nowych czynników chłodniczych jest typu retrofit, np. R-134a (HFC-134a) który zastępuje R-12 (CFC-12).\ndekodowanie numeru czynników chłodniczych\nZ oznaczenia składu chemicznego czynników chłodniczych i jego numeru można wyliczyć liczbę atomów poszczególnych składników danej substancji chemicznej. Wylicza się ją według kodu: NUMER + 90 = x y z\nx - liczba atomów węgla (C)\ny - liczba atomów wodoru (H)\nz - liczba atomów fluoru (F)\nLiczbę atomów chloru (Cl) wyliczamy według wzoru: c(Cl) = 2·x-y-z+2-b,\ngdzie b – to liczba atomów bromu (Br).\nx(C)=2, y(H)=3, z(F)=1, b(Br)=0, c(Cl)=2·2-3-1+2-0=2\nPowstaje wzór chemiczny C2H3FCl2, dichlorofluoroetan.\nx(C)=1, y(H)=0, z(F)=2, b(Br)=1, c(Cl)=2·1-0-2+2-1=1\nPowstaje wzór chemiczny CF2ClBr, bromochlorodifluorometan.\nGrupa węglowodorów alifatycznych nienasyconych. Są to organiczne związki chemiczne wodoru i węgla, których cząsteczki zawierają dwa podwójne wiązania kowalencyjne węgiel-węgiel (C=C), a atomy węgla powiązane są ze sobą w łańcuchy. Tworzą szereg homologiczny o wzorze sumarycznym CnH2n-2 gdzie n jest liczbą atomów węgla w cząsteczce. Są bardzo aktywne chemicznie.\nW tłumaczeniu z języka angielskiego "podwójny bliźniak". Klimatyzatory pracujące w systemie "double twin" składają się z jednej jednostki zewnętrznej, do której podłączone są 4 wspólnie sterowane jednostki wewnętrzne o różnej mocy chłodniczej pracujące w tym samym trybie pracy (chłodzenie lub grzanie). Jednostki wewnętrzne mogą występować w wersji naściennej, przypodłogowej, podsufitowej, przypodłogowo- podsufitowej, kasetonowej i kanałowej.\nProces zastąpienia w instalacji chłodniczej wycofywanego czynnika chłodniczego z grup CFC lub HCFC (freony) jego ekologicznym zamiennikiem o niskim lub zerowym ODP bez przestawiania i przystosowywania instalacji chłodniczej do nowego czynnika oraz przy zachowaniu oryginalnej konfiguracji urządzeń i utrzymaniu podobnych parametrów pracy. Aby można było dokonać takiej zamiany, alternatywny czynnik chłodniczy drop-in musi charakteryzować się własnościami termodynamicznymi podobnymi do zastępowanego.\nOddzielają dwie przestrzenie o różnych temperaturach, stanowiąc przegrodę izolacyjną dla przepływu ciepła.\nSkrót od angielskiego „Dobson Unit” - jednostka Dobsona. Jednostka miary poziomu ozonu (O3) w pionowym słupie powietrza przedstawiona w skali milimetrowej. 100 DU=1 mm i oznacza to, że gdyby 100 DU ozonu przenieść na powierzchnię ziemi, to stworzyłby on powłokę równą 1 mm. Roczny poziom ozonu waha się w granicach od 250 do 475 DU w zależności od strefy i regionu. Wahania te pojawiają się nawet wtedy, gdy nie ma niszczenia warstwy ozonowej. Mówimy o niszczeniu warstwy ozonowej, gdy poziom ozonu, czyli DU spada poniżej jego normalnego poziomu w danym obszarze.\nZniszczony przez działanie gazowych substancji chemicznych (ODS) fragment warstwy ozonowej o znacznie obniżonej koncentracji ozonu (O3) tworzący dziurę, przez którą do Ziemi przenika zwiększona ilość niebezpiecznego dla organizmów żywych promieniowania UVB.\nSkrót od angielskiego "Emergency Exposure Limit" – średnia wartość stężenia gazu lub oparów określonej toksycznej substancji chemicznej w powietrzu wg DuPont wyrażana w [mg/m3], [% obj.] lub [ppm], przy jakim robotnik podczas zmiany może pracować przez okres do 1 godziny bez narażania swojego zdrowia i przy zachowaniu bezpieczeństwa i wydajności swojej pracy.\nSkrót od angielskiego „Energy Efficiency Ratio”. Wskaźnik efektywności energetycznej chłodniczej liczony jako stosunek mocy chłodniczej wydzielanej przez urządzenie do mocy elektrycznej pobieranej z sieci potrzebnej do jej wytworzenia. Wartość wskaźnika podaje się w skali od A (najbardziej efektywny) do G (najmniej efektywny), indywidualnie dla każdego urządzenia chłodniczego lub klimatyzacyjnego pracującego w trybie chłodzenia.\nZjawisko globalnego ocieplania się klimatu na Ziemi powstałe w wyniku stopniowego podwyższania się temperatury powietrza i powierzchni ziemi, co spowodowane jest zwiększeniem emisji gazów cieplarnianych do atmosfery i ich nadmierną koncentracją w powietrzu. Efekt ten, wywołany działalnością człowieka, narusza równowagę pomiędzy ciepłem dochodzącym do ziemi, a przez nią wypromieniowanym.\nekologiczne wskaźniki oceny czynnika chłodniczego\nDo oceny wpływu czynników chłodniczych na środowisko stosowane są trzy wskaźniki: ODP, GWP i TEWI. Idealny czynnik chłodniczy to ten posiadający dobre własności termodynamiczne, niekorozyjny, bezpieczny dla ludzi i środowiska, posiadający zerowy potencjał ODP i najniższą wartość potencjału GWP. Nie wyprodukowano jeszcze czynnika chłodniczego spełniającego te wymagania.\nJeden z elementów składowych atomu pierwiastka o masie spoczynkowej me=0,000548u=9,109·10-31kg, posiadający elementarny ujemny ładunek elektryczny wynoszący e=-1,6·10-19C. Elektrony znajdują się w określonej odległości od jądra atomu i krążą po orbitach wokół niego. Rozmieszczone są w powłokach elektronowych. Elektrony znajdujące się w zewnętrznej powłoce noszą nazwę walencyjnych.\nElektrony o najwyższych energiach biorące udział w tworzeniu wiązań chemicznych. Rozmieszczone są na zewnętrznej powłoce elektronowej zwanej walencyjną, przez co są słabo związane z jądrem atomu. Na podstawie ich liczby określa się wartościowość kowalencyjną danego pierwiastka.\nElektrony walencyjne leżące w polu oddziaływania dwóch lub więcej jąder atomowych tworzące kowalencyjne wiązania chemiczne.\nW tłumaczeniu z języka angielskiego „wentylatorowy wymiennik ciepła”. Nazwa ta powszechnie używana jest w odniesieniu do klimakonwektora wentylatorowego.\nSkrót od angielskiego „Fluorocarbon” – fluorowęgiel. Są to organiczne związki chemiczne należące do grupy fluorowcopochodnych węglowodorów (ang. halocarbons) powstałe z połączenia atomów fluoru (F) i węgla (C), przy czym atomy fluoru zastąpiły wszystkie atomy wodoru (H). Otrzymywane są syntetycznie i mogą występować w postaci ciekłej lub gazowej. Są chemicznie obojętne. Bardzo wolno rozkładają się w stratosferze, przez co uważane są za substancje bardzo szkodliwe dla środowiska. Fluorowęgiel łacząc się chlorem, tworzy związek chemiczny pod nazwą chlorofluorowęgiel (CFC), przy połączeniu z wodorem tworzy węglowodór fluoru (HFC), a przy połączeniu z chlorem i wodorem tworzy węglowodór chlorofluoru (HCFC). Związki chemiczne powstałe z połączeń FC z innymi pierwiastkami używane są jako czynniki chłodnicze w urządzeniach chłodniczych i klimatyzacyjnych.\nSkrót od angielskiego „Flammable Concentration Limit” – granica zapalności gazu lub oparów określonej toksycznej substancji chemicznej przy danym stężeniu tej substancji w powietrzu.\nSkrót od angielskiego „Fluoroether” – fluoroeter. Syntetycznie otrzymywane eteryczne organiczne związki chemiczne będące pochodnymi alkoholi, których cząsteczki zawierają fluor (F), tlen (O) i węgiel (C), przy czym atomy fluoru zastąpiły wszystkie atomy wodoru (H), np. oktafluoropropanol FE-218 (wzór chem. C3F8O, R-E218). Stosowane są jako czynniki chłodnicze.\nSkrót od angielskiego "Fire Emergency Exposure Limit" – średnia wartość stężenia gazu lub oparów określonej toksycznej substancji chemicznej w powietrzu, przy której wg DuPont występuje niebezpieczeństwo zaistnienia pożaru.\nOtrzymywane poprzez wprowadzenie do cząsteczki organicznego związku chemicznego, w miejsce wszystkich lub niektórych atomów wodoru (H), atomu lub atomów fluorowca (halogenu): F, Cl, Br, I, At. Do najważniejszych należą fluorowcopochodne węglowodorów alifatycznych i cykloalifatycznych. Używane są jako czynniki chłodnicze w urządzeniach chłodniczych i klimatyzacyjnych.\nNazwa zarejestrowana jako znak handlowy koncernu DuPont dla grupy substancji chemicznych CFC i HCFC. Są to bezbarwne, bezwonne, nietoksyczne, trudno zapalne, niewywołujące korozji, a także nieaktywne chemicznie gazy lub ciecze otrzymywane syntetyczne, używane jako rozpuszczalniki i gazy aerozolowe, lecz przede wszystkim wykorzystywane w układach chłodniczych i klimatyzacyjnych jako czynniki chłodnicze, np. występujący w postaci gazu dichlorodifluorometan CF2Cl2 (R-12, Freon-12) lub będący cieczą trichlorotrifluoroetan C2F3Cl3 (R-113, Freon-113). Z uwagi na wysoki potencjał ODP nie tylko należą do substancji zubożających warstwę ozonową (ODS), ale również jako agresywne gazy cieplarniane w dużym stopniu przyczyniają się do powstawania efektu cieplarnianego. Ich produkcja jest zabroniona przez CAA, wycofywane są z użycia i zastępowane alternatywnymi czynnikami chłodniczymi, bardziej ekologicznymi, o niskim GWP i niskim lub zerowym ODP. Freony są bardzo trwałe i mogą pozostawać w atmosferze przez długie lata (ponad 130 lat). Nawet zaprzestanie ich produkcji nie zapobiegnie niszczenia warstwy ozonowej w następnym wieku.\nGazowe składniki atmosfery odpowiedzialne za powstawanie efektu cieplarnianego. Umiejscowione w troposferze i w dolnych partiach stratosfery, dzięki swoim własnościom fizyczno-chemicznym zapobiegają przedostawaniu się do przestrzeni kosmicznej promieniowania podczerwonego emitowanego z powierzchni Ziemi, w wyniku czego temperatura na ziemi rośnie. Gazy cieplarniane są niezbędne do utrzymania temperatury. Bez nich, przy zbyt niskiej temperaturze (-18°C) zanikłoby całkowicie życie na ziemi, ale przy wzroście ich koncentracji w atmosferze zaburzona jest naturalna równowaga w przyrodzie. Niektóre z gazów cieplarnianych są naturalnymi składnikami atmosfery i na ich obecność w atmosferze człowiek nie ma wpływu. Do nich należy m.in. para wodna (H2O), mająca dominujący udział (36–66%) w powstawaniu efektu cieplarnianego. Inne gazy uwalniane są do atmosfery w procesach przemysłowych lub ulatniają się z nieszczelnych instalacji w wyniku działalności człowieka. W grupie tej największy (bo aż 9–26%) udział w tworzeniu efektu cieplarnianego ma dwutlenek węgla CO2 (R-744). Do pozostałych głównych gazów cieplarnianych należą: metan CH4 (R-50), podtlenek azotu N2O (R-744A), sześciofluorek siarki SF6, substancje chemiczne z grup PFC (R-14, R-116), HFC (R-23, R-134a, R-152a), freony z grupy CFC (R-11, R-12, R-13, R-22, R-113, R-114, R-115) i HCFC (R-141b, R-142b), substancje z grup CC (R-10), HCC (R-140a), halony z grup BFC (R-13B1, Halon 1301) i CBFC (R-12B1, Halon 1211) oraz troposferyczny ozon O3. Część gazów cieplarnianych charakteryzuje się bardzo wysokim potencjałem GWP, ale w atmosferze występują w małych ilościach. Inne, jak np. dwutlenek węgla, mają niski potencjał GWP, ale za to bardzo dużą koncentrację w atmosferze. Szczególnie groźne są te gazy cieplarniane, które nie tylko współuczestniczą w tworzeniu efektu cieplarnianego, ale również wpływają destrukcyjnie na warstwę ozonową. Substancje te (ODS) posiadają bardzo wysokie potencjały ODP i GWP, np. Halon 2402 (R-114B2) ma ODP=11,5 i GWP=1640. Wzrost koncentracji gazów cieplarnianych w atmosferze wywoływany działalnością człowieka jest powodem globalnego ocieplenia klimatu na Ziemi.\nglobalne ocieplanie się klimatu\nStopniowe podwyższanie się temperatury na powierzchni ziemi będące wynikiem wzmożonej emisji gazów cieplarnianych do atmosfery. Pojawia się, kiedy energia promieniowania podczerwonego wychodząca z powierzchni ziemi jest absorbowana przez gazy cieplarniane, co nie pozwala jej na opuszczenie dolnych warstw atmosfery i przeniknięcie do przestrzeni kosmicznej. Temperatura na Ziemi wówczas rośnie, co ma wpływ na zmiany klimatyczne. Prowadzi to do występowania m.in. anomalii pogodowych np. cyklonów, wzrostu stężenia pary wodnej w powietrzu, zwiększenia powierzchni obszarów pustynnych, niszczenia chlorofilu roślin zielonych, topnienia lodowców, a z tym związane jest podnoszenie się poziomu wód mórz i oceanów. Na przełomie ostatnich 100 lat temperatura na powierzchni ziemi wzrosła o 0,6 ± 0,2°C, a poziom wód oceanów podniósł się w ostatnich 20 latach o 0,1–0,2 m. Proces ten znany jest pod nazwą efektu cieplarnianego.\nMinimalna (LEL) i maksymalna (UEL) wartość stężenia gazu lub oparów substancji chemicznej w powietrzu wyznaczająca obszar, w którym możliwy jest jej samozapłon, zapłon pod wpływem czynnika inicjującego i w konsekwencji jej wybuch. Granica wybuchowości jest zmienna i zależy od wielu czynników, m.in. ciśnienia, temperatury czy obecności gazu obojętnego w mieszaninie. Podawana jest dla każdej substancji chemicznej lotnej (m.in. dla czynników chłodniczych) i wyznaczana na podstawie testów wykonywanych przez odpowiednie instytucje, w USA jest nią ASTM.\nMinimalna (LFL) i maksymalna (UFL) wartość stężenia gazu lub oparów substancji chemicznej w powietrzu wyznaczająca obszar, w którym możliwy jest jej samozapłon. Mieszanina powietrza z gazem jest zapalna tylko w odpowiednich warunkach. Zależy to od wielu czynników, m.in. ciśnienia, temperatury czy obecności gazu obojętnego w mieszaninie. Granice te są więc zmienne. Podaje się je dla każdej substancji chemicznej lotnej (m.in. dla czynników chłodniczych) i wyznacza na podstawie testów wykonywanych przez odpowiednie instytucje, w USA jest nią ASTM.\nAtom lub grupa atomów, które nadają cząsteczce organicznego związku chemicznego specyficzne własności chemiczne charakterystyczne tylko dla określonej grupy związków, np. hydroksylowa (wodorotlenowa) grupa funkcyjna -OH charakterystyczna jest dla całego szeregu homologicznego alkoholi. Grupa funkcyjna określa rodzaj reakcji chemicznych z udziałem związków organicznych.\ngrupa metylenowa -CH2\nDwuwartościowa alkilowa grupa funkcyjna wywodząca się z metanu (CH4).\nSkrót od angielskiego „Global Warming Potential” – potencjał tworzenia efektu cieplarnianego. Jest to liczba będąca miarą stopnia destrukcyjnego wpływu gazu cieplarnianego na globalne ocieplanie się klimatu, obrazująca stosunek ilości ciepła emitowanego do atmosfery przez daną substancję chemiczną (m.in. czynnik chłodniczy) w przyjętym horyzoncie czasowym (zwykle ITH=100 lat) do ilości ciepła emitowanego przez podobną masę dwutlenku węgla CO2 (R-744), dla którego GWP=1. Im wyższa liczba, tym dana substancja jest bardziej szkodliwa. Współczynnik GWP zależy od stopnia absorpcji promieniowania podczerwonego przez daną substancję chemiczną i od czasu jej życia w atmosferze. Dla czynnika chłodniczego nie może przekraczać wartości GWP>2000 w okresie ITH=100 lat. Najwyższy potencjał GWP ma sześciofluorek siarki (SF6, R-7146), który wynosi 22 800 liczony dla ITH=100 lat.\nGWPM mieszanin chłodniczych\nPotencjał tworzenia efektu cieplarnianego GWP dla mieszanin chłodniczych oblicza się według wzoru:\nGWPM = Σ [Cp w/w (substancji A) · GWPA] + [Cp w/w (substancji B) · GWPB] + ... [Cp w/w (substancji N) · GWPN]\nCp w/w – stężenie masowe procentowe [% mas.]\nDla przykładu obliczmy GWPM dla R-415A o składzie masowym 82% HCFC-22/18% HFC-152a, przy czym GWP (HCFC-22) = 1700, a GWP (HFC-152a) = 120\nGWPM (415A) = 82% · 1700 + 18% · 120 = 1394 + 21,6 = 1415,6\nInaczej fluorowce. Nazwa chemiczna pierwiastków tworzących grupę halogenową, w skład której wchodzi: fluor (F), chlor (Cl), brom (Br), jod (I) i astat (At), przy czym fluor i chlor są gazami, brom – cieczą, a jod i astat ciałami stałymi. Reagują z wieloma pierwiastkami, tworząc fluorowcopochodne. Używane są do produkcji czynników chłodniczych.\nHandlowa nazwa używana dla grupy organicznych związków chemicznych – fluorowcopochodnych węgla zawierających w swoim składzie chemicznym alkany, w których jeden lub kilka atomów wodoru zostało zastąpionych przez atom lub atomy halogenów. Do halonów zaliczamy związki, które zawierają węgiel (C), fluor (F) oraz wodór (H), brom (Br) lub chlor (Cl). Jako czynniki chłodnicze z grup BFC, CBFC, HFC, HBFC i HCFC stosowane są jako środki gaśnicze. Z uwagi na posiadanie w swoich cząsteczkach atomów bardzo szkodliwego bromu oraz trochę mniej szkodliwego chloru są to substancje o dużym potencjale ODP=6-16, które niszczą warstwę ozonową (ODS), i zarazem szkodliwe gazy cieplarniane o równie dużym potencjale GWP mające ogromny wpływ na powstawanie efektu cieplarnianego. System numeracji halonów jest inny niż pozostałych czynników chłodniczych.\nSkrót od angielskiego „Hydrobromocarbon” – wodorobromowęgiel lub węglowodór bromu. Organiczne związki chemiczne otrzymywane syntetycznie, których cząsteczki zawierają wodór (H), brom (Br) i węgiel (C). Są to gazy będące fluorowcopochodnymi węglowodorów alifatycznych nasyconych (alkanów) i nienasyconych (alkenów), przy czym atomy bromu zastąpiły niektóre atomy wodoru. Z uwagi na dużą zawartość bromu należą do substancji zubożających powłokę ozonową (ODS) o wysokim potencjale ODP. Są to jednocześnie bardzo szkodliwe dla środowiska gazy cieplarniane w znacznym stopniu przyczyniające się do powstawania efektu cieplarnianego, np. bromek metylu HBC-40B1 (wzór chem. CH3Br, R-40B1) ma ODP=0,51 i GWP=5. Stosowane są jako czynniki chłodnicze.\nSkrót od angielskiego „Hydrobromochlorocarbon” – wodorobromochlorowęgiel lub węglowodór bromochloru. Organiczne związki chemiczne otrzymywane syntetycznie, których cząsteczki zawierają wodór (H), brom (Br), chlor (Cl) i węgiel (C). Są to gazy będące fluorowcopochodnymi węglowodorów alifatycznych nasyconych (alkanów), przy czym atomy bromu i chloru zastąpiły niektóre atomy wodoru. Z uwagi na zawartość bromu i chloru należą do substancji zubożających powłokę ozonową (ODS), np. bromochlorometan HBCC-30B1 (wzór chem. CH2ClBr, R-30B1) ma ODP=0,12. Stosowane są jako czynniki chłodnicze.\nSkrót od angielskiego „Hydrobromofluorocarbon” – wodorobromofluorowęgiel lub węglowodór bromofluoru. Organiczne związki chemiczne otrzymywane syntetycznie, których cząsteczki zawierają wodór (H), brom (Br), fluor (F) i węgiel (C). Są to gazy będące fluorowcopochodnymi węglowodorów alifatycznych nasyconych (alkanów), przy czym atomy fluoru i bromu zastąpiły niektóre atomy wodoru (H). Z uwagi na dużą zawartość bromu mają duży potencjał ODP i należą do substancji zubożających warstwę ozonową (ODS). Są to jednocześnie bardzo szkodliwe dla środowiska gazy cieplarniane w dużym stopniu przyczyniające się do powstawania efektu cieplarnianego. Posiadają bardzo wysoki potencjał GWP oraz długi okres życia w atmosferze, np. HBFC-22B1 (wzór chem. CHF2Br, R-22B1) ma ODP=0,74 i GWP=470. Używane są jako czynniki chłodnicze oraz stosowane jako środki gaśnicze (halony).\nSkrót od angielskiego „Hydrocarbon” – węglowodór. Organiczny związek chemiczny powstały z połączenia atomów wodoru (H) i węgla (C). Węglowodory używane są w urządzeniach chłodniczych i klimatyzacyjnych jako naturalne czynniki chłodnicze, np. metan HC-50 (R-50) czy butan HC-600 (R-600), oraz stosowane do produkcji na ich bazie całej gamy innych czynników chłodniczych. Chociaż są substancjami chemicznymi o dużej łatwopalności, to z uwagi na niskie koszty produkcji, małą toksyczność, ODP=0 oraz bardzo niski potencjał GWP stosuje się je jako substytuty czynników chłodniczych zubażających powłokę ozonową (ODS).\nSkrót od angielskiego „Hydrochlorocarbon” – wodorochlorowęgiel. Organiczne związki chemiczne otrzymywane syntetycznie, których cząsteczki zawierają wodór (H), chlor (Cl) i węgiel (C). Są to gazy będące fluorowcopochodnymi węglowodorów alifatycznych nasyconych (alkanów) i nienasyconych (alkenów), przy czym atomy chloru zastąpiły niektóre atomy wodoru. Należą do substancji zubożających powłokę ozonową (ODS), jako gazy cieplarniane przyczyniają się do powstawania efektu cieplarnianego, np. trichloroetan HCC-140a (wzór chem. C2H3Cl3) ma ODP=0,12 i GWP=140. Stosowane są jako czynniki chłodnicze.\nSkrót od angielskiego „Hydrochlorofluorocarbon” – hydrochlorofluorowęgiel lub węglowodór chlorofluoru. Organiczne związki chemiczne będące fluorowcopochodnymi węglowodorów alifatycznych nasyconych (alkanów) i nienasyconych (alkenów), otrzymywane syntetycznie, zawierające w swoim składzie wodór (H), chlor (Cl), fluor (F) i węgiel (C), przy czym atomy fluoru i chloru zastąpiły niektóre atomy wodoru. Są stosowane jako czynniki chłodnicze w urządzeniach chłodniczych i klimatyzacyjnych, a także jako środki gaśnicze (halony), np. HCFC-22 (wzór chem. CHF2Cl, R-22). Substancje chemiczne z grupy HCFC używane są jako zastępniki substancji z grupy CFC uważanych za bardzo groźne dla warstwy ozonowej. Wprawdzie zawierają chlor działający destrukcyjnie na powłokę ozonową, ale niszczą ozon (O3) w znacznie mniejszym stopniu niż CFC. Ich ODP wynosi w zakresie od 0,01 do 0,1. Są to również agresywne gazy cieplarniane, o wysokim potencjale GWP, w znacznym stopniu przyczyniające się do powstawania efektu cieplarnianego np. HCFC-142b (wzór chem. C2H3F2Cl, R-142b) ma GWP=2400. Nazwa handlowa „Freon” używana jest w odniesieniu do czynników chłodniczych pochodzących z tej grupy.\nSkrót od angielskiego „Hydrochlorofluoroether” – wodorochlorofluoroeter. Syntetycznie otrzymywane eteryczne organiczne związki chemiczne będące pochodnymi alkoholi, których cząsteczki zawierają wodór (H), chlor (Cl), fluor (F), tlen (O) i węgiel (C), przy czym atomy chloru i fluoru zastąpiły tylko niektóre atomy wodoru. Są to gazy cieplarniane o dużym potencjale GWP mające swój znaczny udział w powstawaniu efektu cieplarnianego, np. chloropentafluoropropanol HCFE-235da2 (wzór chem. C3H2F5ClO) ma GWP=340. Stosowane są jako czynniki chłodnicze.\nSkrót od angielskiego „Hydroether” – wodoroeter. Pochodne węglowodorów: alkanów (alkohole) i alkenów (aldehydy), w których jeden atom wodoru został zastąpiony przez grupę hydroksylową –OH. Cząsteczki tego związku chemicznego zawierają wodór (H), tlen (O) i węgiel (C). Są to eteryczne związki organiczne otrzymywane syntetycznie i używane w chłodnictwie oraz klimatyzacji jako alternatywne czynniki chłodnicze, np. etanol: wzór chem. C2H6O (R-E170, HE-170), butanol: wzór chem. C4H10O (RE-610, HE-610) czy etanal: wzór chem. C2H4O (RE-611, HE-611). Są przyjazne dla środowiska naturalnego, mają ODP=0 i niski potencjał GWP.\nSkrót od angielskiego „High-Efficiency Particulate Air (filter)” – filtr o dużej skuteczności filtracji zdolny wychwycić co najmniej 99,97% zanieczyszczeń mechanicznych o minimalnej średnicy cząsteczek 0,3 μm. Stosowany jest w wentylacji pomieszczeń do oczyszczania powietrza.\nSkrót od angielskiego „Hydrofluorocarbon” – wodorofluorowęgiel lub węglowodór fluoru. Syntetycznie otrzymywane organiczne związki chemiczne składające się z wodoru (H), fluoru (F) i węgla (C) stosowane jako czynniki chłodnicze w urządzeniach chłodniczych i klimatyzacyjnych. Są to gazy będące fluorowcopochodnymi węglowodorów alifatycznych nasyconych (alkanów) i nienasyconych (alkenów), przy czym atomy fluoru zastąpiły niektóre atomy wodoru. Ponieważ nie zawierają chloru ani bromu są bezpieczne dla warstwy ozonowej i jej nie niszczą (ODP=O), lecz niektóre z nich są bardzo groźnymi gazami cieplarnianymi mającymi duży wpływ na powstawanie efektu cieplarnianego (dla nich GWP jest duże), np. trifluorometan HFC-23 (wzór chem. CHF3, R-23) ma GWP=14800. Część z nich, o niskim GWP, jest szeroko stosowana jako zamienniki czynników chłodniczych z grupy CFC i HCFC (freonów).\nSkrót od angielskiego „Hydrofluoroether” – wodorofluoroeter. Syntetycznie otrzymywane eteryczne organiczne związki chemiczne będące pochodnymi alkoholi, których cząsteczki zawierają wodór (H), fluor (F), tlen (O) i węgiel (C), przy czym atomy fluoru zastąpiły tylko niektóre atomy wodoru. Są to gazy cieplarniane o dużym potencjale GWP mające swój znaczny udział w powstawaniu efektu cieplarnianego, np. pentafluoroetanol HFE-125 (wzór chem. C2HF5O, R-E125) ma GWP=14900. Stosowane są jako czynniki chłodnicze.\nSkrót od angielskiego "Halocarbon Global Warming Potential" – potencjał tworzenia efektu cieplarnianego (GWP) wyrażony w postaci liczbowej, obliczony dla substancji chemicznej produkowanej na bazie związków chemicznych z grupy fluoropochodnych węgla (ang. halocarbons).\nSkrót od angielskiego "Immediately Dangerous to Life or Health" – maksymalne stężenie gazu lub oparów określonej toksycznej substancji chemicznej w powietrzu, które (wg NIOSH) nie powoduje śmierci ani natychmiastowych czy opóźnionych skutków zdrowotnych, jeżeli w przeciągu 30 minut pracownik opuści miejsce narażone na jej działanie. Wskaźnik ten podawany jest m.in. dla czynników chłodniczych i np. dla R-22 IDLH = 50 000 ppm.\nSkrót od angielskiego "Industrial Exposure Limit" – najwyższe dopuszczalne stężenie gazu lub oparów określonej toksycznej substancji chemicznej w powietrzu obowiązujące w przemyśle.\nPrzetwornica częstotliwości – urządzenie elektroniczne zmieniające częstotliwość prądu zmiennego zasilającego silnik elektryczny sprężarki chłodniczej, stosowane do regulacji jego prędkości obrotowej.\nSkrót od angielskiego "Integral Time Horizon" – całkowity horyzont czasowy. Jest to przyjęty do obliczeń GWP, oddzielnie dla każdej substancji chemicznej (m.in. czynnika chłodniczego), okres w przyszłości, w którym rozpatruje się jej wpływ na powstawanie efektu cieplarnianego. Zwykle wynosi on 20, 100 lub 500 lat.\nAtomy różnych pierwiastków posiadające tę samą liczbę nukleonów w jądrze. Izobary mają taką samą liczbę masową (A), ale różnią się liczbą atomową (Z), np.: potas 40K i wapń 40Ca. Liczba masowa potasu A(K)=40 i wapnia A(Ca)=40, natomiast liczba atomowa potasu Z(K)=19, a wapnia Z(Ca)=20.\nJeden z grupy związków chemicznych mający ten sam wzór sumaryczny co pozostałe związki w grupie, ale inny wzór strukturalny, np. czynnik chłodniczy R-216 o nazwie dichloroheksafluoropropan i wzorze sumarycznym C3F6Cl2 posiada strukturę wiązania cząsteczek CF3-CCl2-CF3, a jego izomery o tym samym wzorze sumarycznym posiadają już inną strukturę wiązania: R-216a (CF2Cl-CF2-CF2Cl), R-216b (CF2Cl-CFCl-CF3), R-216c (CFCl2-CF2-CF3). Izomery czynników chłodniczych oznaczamy przez dodanie do jego numeru małych liter a, b, c, itd.\nAtomy różnych pierwiastków posiadające tę samą liczbę neutronów (N) w jądrze. Izotony różnią się liczbę masową (A) i liczbą atomową (Z), np.: węgiel 13C i azot 14N. Liczba masowa węgla A(C)=13, liczba protonów P(C)=liczba atomowa Z(C)=6, liczba neutronów w jądrze atomu węgla N(C)=A(C)-P(C)=7. Podobnie liczba masowa azotu A(N)=14, liczba protonów P(N)=liczba atomowa Z(N)=7, liczba neutronów w jądrze atomu azotu N(N)=A(N)-P(N)=7.\nAtomy tego samego pierwiastka różniące się liczbą neutronów (N) w jądrze przy tej samej liczbie protonów (P). Izotopy dzielą się na naturalne (występujące w przyrodzie, niepromieniotwórcze) oraz sztuczne (promieniotwórcze). Z uwagi na zmienną liczbę neutronów zmianie ulega również masa atomowa izotopów i np. wodór (H) posiada trzy izotopy: prot 1H z 1 protonem bez neutronu (liczba masowa A=1) o masie atomowej MA(1H)=1u, deuter 2H (ciężki wodór) z 1 protonem i 1 neutronem (A=2) o masie atomowej MA(2H)=2u i tryt 3H (najcięższy wodór) z 1 protonem i 2 neutronami (A=3) o masie atomowej MA(3H)=3u. Masa atomowa wodoru podana w układzie okresowym pierwiastków jest masą średnią zależną od procentowej zawartości każdego z izotopów i wynosi MA(H)=1,00794u.\nGłówny element atomu pierwiastka obdarzony dodatnim ładunkiem elektrycznym, usytuowany w centralnym jego miejscu i skupiający prawie cały jego ciężar. Składa się z nukleonów (protonów i neutronów).\njednorodne czynniki chłodnicze\nNaturalne (organiczne lub nieorganiczne) oraz syntetyczne czynniki chłodnicze mające szerokie zastosowanie w układach chłodniczych i klimatyzacyjnych, będące jednoskładnikowymi substancjami chemicznymi (100-procentowe stężenie masowe Cpw/w) w odróżnieniu od wieloskładnikowych mieszanin chłodniczych będących połączeniem dwóch lub więcej jednorodnych czynników chłodniczych o określonym procentowym stężeniu masowym w mieszaninie. Przy danym ciśnieniu jednorodne czynniki chłodnicze realizują proces parowania i skraplania w stałej temperaturze i dla nich poślizg temperaturowy ΔT=0.\nJest nią unit [u] równy 1/12 masy atomu izotopu węgla 12C.\nW tłumaczeniu z języka angielskiego "bardzo szybkie schładzanie" - tryb nastawy pilota zdalnego sterowania. Po wybraniu przycisku "jet cool" wentylator parowacza przez 30 min. pracuje przy maksymalnej prędkości obrotowej i wdmuchuje do pomieszczenia chłodne powietrze aż do osiągnięcia przez niego temperatury 18°C. Funkcja ta używana jest w sytuacji, gdy chcemy w krótkim czasie schłodzić powietrze w pomieszczeniu klimatyzowanym. Ma zastosowanie tylko do urządzeń klimatyzacyjnych realizujących proces chłodzenia.\nAtom obdarzony ładunkiem elektrycznym, w którym liczba elektronów (E) jest różna w stosunku do liczby protonów (P). Jeżeli liczba elektronów jest mniejsza, powstaje jon dodatni (kation), jeżeli większa – jon ujemny (anion).\nProces powstawania jonów naładowanych elektrycznie z atomów elektrycznie obojętnych. Elektrony walencyjne atomów pierwiastków o wartościowości od 1 do 4 odrywają się od powłoki walencyjnej i przechodzą do innych atomów. To powoduje, że atomy z niedomiarem elektronów stają się jonami obdarzonymi dodatnim ładunkiem elektrycznym (kationami), np. jednowartościowy atom sodu po oderwaniu się od niego jednego elektronu staje się dodatnim jonem Na+. Atomy pierwiastków o wartościowości od 5 do 7 przyjmują elektrony od innych atomów i stają się przy ich nadmiarze jonami obdarzonymi ujemnym ładunkiem elektrycznym (anionami), np. 6-wartościowy atom tlenu dobiera sobie od innego atomu 2 elektrony i przyjmuje postać jonu ujemnego O2–. Powstające wskutek oddawania lub pobierania elektronów jony naładowane różnoimiennie wiążą się ze sobą, tworząc cząsteczki związków chemicznych o wiązaniu jonowym.\njonowe wiązanie chemiczne\nWiązanie chemiczne utworzone między atomami o dużej różnicy elektroujemności, powstałe w wyniku przeniesienia elektronu lub elektronów z jednego atomu do drugiego. Na skutek tego tworzą się jony przyciągające się siłami elektrostatycznymi.\nWłoskowata rurka o bardzo małej średnicy wewnętrznej pełniąca funkcję zaworu rozprężnego, montowana na wlocie do parowacza, której zadaniem jest zdławienie przepływu czynnika chłodniczego wypływającego ze skraplacza i obniżenie jego ciśnienia na wylocie z rurki. Stosowana zamiast TZR w małych układach chłodniczych i klimatyzacyjnych, m.in. klimatyzatorach, lodówkach i zamrażarkach.\nJon z dodatnim ładunkiem elektrycznym.\nklasa bezpieczeństwa substancji chemicznych\nKażda substancja chemiczna, m.in. czynnik chłodniczy, klasyfikowana jest według odpowiednich klas bezpieczeństwa wyznaczonych przez ASHRAE, gdzie bierze się pod uwagę jej palność, zapalność oraz toksyczność: A1, A2, A3, B1, B2 i B3. Litery oznaczają toksyczność, a cyfry palność i zapalność, np. R-410A ma klasę A1 co oznacza, że jest nietoksyczny, niepalny i trudno zapalny.\nRodzaj wymiennika ciepła używanego do ogrzewania i schładzania powietrza w pomieszczeniu klimatyzowanym, włączonego w obieg hydrauliczny przez który latem przepływa zimna woda wytwarzana w agregacie wody lodowej (chillerze) a zimą ciepła woda z CO ogrzana w kotle grzewczym. Rozróżnia się klimakonwektory ścienne, podłogowe, kasetonowe i kanałowe.\nDostosowanie do wymagań użytkowników parametrów wentylowanego powietrza w pomieszczeniach w zakresie: temperatury, wilgotności, czystości i prędkości cyrkulacji.\nUrządzenie chłodnicze służące do wytworzenia najkorzystniejszego dla użytkowników mikroklimatu pomieszczenia poprzez regulację temperatury, wilgotności, czystości i prędkości cyrkulacji nawiewanego poprzez system wentylacyjny powietrza. Rozróżniamy rodzaje klimatyzatorów powietrza: sprężarkowe, absorbcyjne i termoelektryczne.\nkodowanie numeru czynników chłodniczych\nCzynniki chłodnicze oznaczane są według ASHRAE literą R (skrót od ang. refrigerant), po której występuje identyfikacja czynnika chłodniczego w postaci cyfry. W przypadku czynników z grupy fluoropochodnych węgla (serie od dwucyfrowej do 300) przyjęto następujące kodowanie numeru określającego ich skład chemiczny. Numerowanie zaczyna się od prawej strony według schematu R-xyz, gdzie:\ny - liczba atomów wodoru (H) + 1\nx - liczba atomów węgla (C) - 1 (jeżeli jest nią cyfra zero, to ją pomijamy).\nJeżeli w składzie chemicznym związku występuje brom, wówczas po numerze dajemy literę B, a po niej liczbę atomów bromu. W numeracji nie bierze się pod uwagę liczby atomów chloru (Cl), gdy występuje on w składzie chemicznym związku. Dla przykładu wyznaczamy numer czynnika chłodniczego o wzorze chemicznym CBr2F2:\nz - liczba atomów fluoru (F)=2\ny - liczba atomów wodoru (H)=0+1=1\nx - liczba atomów węgla (C)=1-1=0 (pomijamy)\nPowstaje numer czynnika R-12, a ponieważ zawarte są w nim 2 atomy bromu, pełny numer ma postać R-12B2.\nIdentycznie numerujemy izomery czynników chłodniczych, z tym że do numeru dodajemy na końcu małe litery począwszy od a i kolejno b, c, d itd. Dla przykładu izomery czynnika R-216 oznacza się R-216a, R-216b i R-216c.\nCzynniki chłodnicze będące pochodnymi alkanów numeruje się podobnie, ale przed numerem dodajemy literę E (z ang. ether), np: czynnik chłodniczy pentafluoroetanol C2HF5O ma numer R-E125, a heptafluoropropanol C3HF7O numer R-E227me. Czynniki chłodnicze będące pochodnymi cykloalkanów mają przed numerem literę C, np. chloroheptafluorocyklobutan C4F7Cl ma numer R-c317.\nkowalencyjne wiązanie chemiczne\nWiązanie chemiczne utworzone między identycznymi atomami lub między atomami o niewielkiej różnicy elektroujemności, powstałe w wyniku uwspólnienia elektronów walencyjnych leżących w polu oddziaływania ich jąder atomowych. W tworzeniu jednego wiązania kowalencyjnego biorą udział dwa elektrony walencyjne atomów. W zależności od liczby par elektronów wspólnych rozróżniamy wiązania kowalencyjne: pojedyncze, podwójne, potrójne lub wielokrotne.\nDziedzina nauki zajmująca się technikami otrzymywania niskich temperatur oraz zastosowaniem ich w nauce, medycynie i przemyśle, obejmująca temperatury od -150 °C (123,15 K, -238 °F) do -272,85 °C (0,3 K, -459,13 °F).\nSkrót od angielskiego "Lethal Concentration-50" – śmiertelna dawka (stężenie) gazu lub oparów określonej toksycznej substancji chemicznej w powietrzu. Jest miarą toksyczności substancji przy jej wdychaniu i wyznacza się ją na podstawie testów wykonywanych na zwierzętach. Dawka ta powoduje w określonym czasie, najczęściej 4 godzin, śmierć 50% testowanych osobników. Wskaźnik ten podawany jest m.in. dla czynników chłodniczych i np. dla R-22 LC50 = 220 000 ppm. Odpowiednikiem LC50 jest ALC.\nSkrót od angielskiego "Lower Explosive Limit" – dolna granica wybuchowości. Jest to najniższe stężenie gazu lub oparów substancji chemicznej w powietrzu, przy którym możliwy jest jej samozapłon lub zapłon pod wpływem czynnika inicjującego i w konsekwencji jej wybuch. Poniżej tej granicy gazy i opary substancji palnej nie wybuchną, gdyż mieszanina z powietrzem jest zbyt uboga w gaz. Stężenie podawane jest w procentach w stosunku do objętości powietrza [% obj.]. Adnotacja o wartości LEL umieszczana jest w dokumencie MSDS wydawanym dla każdej chemicznej substancji lotnej (m.in. czynnika chłodniczego) i np. dla amoniaku (R-717) LEL=15% obj.\nliczba atomowa Z\nLiczba charakterystyczna dla danego pierwiastka oznaczająca liczbę protonów (P) w jądrze. Odpowiada ona również liczbie porządkowej w układzie okresowym pierwiastków Mendelejewa i jest zawsze równa liczbie elektronów (E) krążących po orbitach wokół jądra. Dla różnych pierwiastków wzrasta ona od 1 do 102. Liczba ta jest podawana u dołu symbolu pierwiastka w układzie okresowym i np. węgiel 6C ma liczbę atomową Z=6, co jest równoznaczne z posiadaniem 6 protonów w jądrze i 6 elektronów na orbitach oraz zajmowaniem 6 miejsca w układzie okresowym pierwiastków.\nliczba elektronów E\nW atomie elektrycznie obojętnym jest zawsze stała i równa liczbie protonów (P) w jądrze.\nliczba masowa A\nJest to liczba nukleonów: protonów (P) i neutronów (N) znajdujących się w jądrze atomu danego pierwiastka. A=P+N. Liczba ta jest podawana u góry symbolu pierwiastka w układzie okresowym, np. chlor 35Cl ma liczbę masową A=35, tzn. atom chloru zawiera w sumie 35 nukleonów. Liczba masowa (A) potrzebna nam jest do wyliczenia liczby neutronów (N) w jądrze.\nliczba neutronów N\nLiczba będąca różnicą między liczbą masową (A) a liczbą protonów (P). N=A-P\nZnając liczbę protonów (P) wyznaczoną przez liczbę atomową (Z) lub numer miejsca zajmowanego przez pierwiastek w układzie okresowym, możemy określić liczbę neutronów (N), np. chlor 35Cl liczba masowa A=35, liczba protonów P=17, wyliczona liczba neutronów N=A-P=18. Liczba neutronów w jądrze jest zmienna. Pierwiastek może posiadać swoje odmiany izotopowe różniące się liczbą neutronów w jądrze przy stałej liczbie protonów.\nLiczba porządkowa w układzie okresowym pierwiastków Mendelejewa jest równa liczbie protonów (P) w jądrze atomu danego pierwiastka, określanej jako liczba atomowa (Z), oraz liczbie elektronów (E) na orbitach.\nliczba protonów P\nLiczba protonów (P) w jądrze jest charakterystyczna dla każdego pierwiastka i nazywa się liczbą atomową (Z), która jest zarazem jego liczbą porządkową w układzie okresowym pierwiastków. W atomie elektrycznie obojętnym liczba protonów jest zawsze stała i równa liczbie elektronów (E).\nSkrót od angielskiego "Lower Flammability Limit" – dolna granica zapalności. Jest to najniższe stężenie gazu lub oparów substancji chemicznej w powietrzu, przy którym możliwy jest jej samozapłon. Poniżej tej granicy gazy i opary substancji palnej nie zapalą się, gdyż mieszanina z powietrzem jest zbyt uboga w gaz. Stężenie podawane jest w procentach w stosunku do objętości powietrza [% obj.]. Adnotacja o wartości LFL umieszczana jest w dokumencie MSDS wydawanym dla każdej chemicznej substancji lotnej (m.in. czynnika chłodniczego) i np. dla R-32 LFL=12,7% obj.\nmasa atomowa MA\nMasa atomu pierwistka wyrażona w atomowych jednostkach masy (jednostkach węglowych) junitach [U] od nazwy angielskiej „unit” lub „atomic mass unit” [amu]. Jest to liczba wskazująca, ile razy masa atomu danego pierwiastka jest większa od 1/12 masy atomu izotopu 12C, przyjętego za jednostkę masy atomowej. Masę atomową wyrażamy w unitach [u] lub atomic mass unit [amu]. Podawana jest dla każdego pierwiastka w układzie okresowym Mendelejewa i np. dla helu MA(He)=4,00 u, co oznacza, że atom helu jest 4 razy cięższy od 1/12 atomu izotopu 12C. Masy atomowe pierwiastków rosną w miarę wzrastania liczby atomowej (Z) w przedziale od 10-27 do 10-25 kg.\nmasa cząsteczkowa M\nMasa cząsteczki substancji wyrażana w gramach na mol [g/mol] będąca sumą mas atomowych (MA) wszystkich atomów tworzących daną cząsteczkę. Wyrażamy ją w gramach na mol [g/mol]. Dla cząsteczki składającej się z dwóch lub więcej atomów tego samego pierwiastka oblicza się masę cząsteczkową substancji prostej, a dla cząsteczki składającej się z dwóch lub więcej atomów różnych pierwiastków oblicza się masę czasteczkową substancji złożonej. Dla przykładu dla substancji prostej C2 masa cząsteczkowa M(C2)=2·MA(C)=2·12,0115u=24,023u [g/mol], a dla substancji złożonej H2O masa cząsteczkowa M(H2O)=2·MA(H)+MA(O)= =2·1,0079u+15,9994u=18,0152 [g/mol].\nMasa ciała zmierzona w inercyjnym układzie odniesienia, względem którego ono spoczywa.\nNaturalne (organiczne lub nieorganiczne) oraz syntetyczne czynniki chłodnicze powstałe z połączenia dwóch lub więcej jednorodnych czynników chłodniczych o określonych procentowych stężeniach masowych Cpw/w w mieszaninie i zachowujące się podczas przebiegu procesów termodynamicznych jak jednorodne czynniki chłodnicze. Z uwagi na występowanie poślizgu temperaturowego dzielimy je na: azeotropowe i zeotropowe. Mieszaniny chłodnicze zawierające w swoim składzie chemicznym te same składniki, ale inną ich zawartość procentową oznaczane są oprócz numeru dodatkowo dużymi literami A, B, C itd., np. R-414A i R-414B.\nmoc chłodnicza Qch\nOkreślana jako wydajność chłodnicza urządzenia chłodniczego lub klimatyzacyjnego pracującego w trybie chłodzenia w warunkach znamionowych przy pełnym obciążeniu. Podawana jest w [kW], [kcal/h], [Btu/h], [KM] lub [TR] - w Stanach Zjednoczonych.\nmoc grzewcza Qg\nOkreślana jako wydajność grzewcza urządzenia klimatyzacyjnego pracującego w trybie grzania (pompa ciepła) w warunkach znamionowych przy pełnym obciążeniu. Podawana jest w [kW], [kcal/h], [Btu/h], [KM] lub [TR] - w Stanach Zjednoczonych.\nPopularna nazwa klimatyzatora kompaktowego, w którym układ chłodniczy znajduje się w jednej budowie i nie ma podziału na jednostkę wewnętrzną i zewnętrzną, jak to jest w przypadku splitów.\nSkrót od angielskiego "Maximum Operating Pressure" – maksymalne ciśnienie robocze. Nastawa max. temperatury parowania na termostatycznym zaworze rozprężnym (TZR). Jest to maksymalne dopuszczalne ciśnienie parowania mierzone na ssaniu do sprężarki, przy którym zawór będzie dławił wtrysk cieczy do parownika i zapobiegał w ten sposób wzrostowi w nim ciśnienia. MOP jest osiągany, gdy temperatura w czujniku zaworu dochodzi do maksymalnej nastawionej wartości.\nSkrót od angielskiego "Material Safety Data Sheet" – karta charakterystyki niebezpiecznej substancji chemicznej. Jest to dokument podający szczegółowe dane określonej substancji chemicznej, m.in. czynnika chłodniczego, takie jak: skład chemiczny, własności fizyczne i chemiczne, stopień wybuchowości i łatwopalności, zasady bezpieczeństwa przy jej użytkowaniu oraz zasady postępowania w razie pożaru i udzielania pierwszej pomocy przy zatruciu tą substancją.\nTyp klimatyzatora składającego się z jednej jednostki zewnętrznej i kilku jednostek wewnętrznych o różnych mocach chłodniczych, które mogą występować w wersji naściennej, przypodłogowej, podsufitowej, przypodłogowo-podsufitowej, kasetonowej i kanałowej. Do jednej jednostki zewnętrznej można bezpośrednio podłączyć do 5 jednostek wewnętrznych a poprzez rozdzielacze, może ona obsługiwać nawet do 9 pomieszczeń. Wszystkie jednostki wewnętrzne pracują w tym samym trybie pracy (chłodzenie lub grzanie) i są oddzielnie sterowane.\nZanik oporu elektrycznego u przewodników elektrycznych zachodzący w temperaturze bliskiej zera bezwzględnego 0 K (-273,15 °C; -459,67 °F; 0 °R; -218,52 °Ré).\nPrzewodnik elektryczny z zerową rezystancją.\nPierwiastki lub związki chemiczne występujące w przyrodzie używane w chłodnictwie i klimatyzacji jako czynniki chłodnicze nieszkodzące warstwie ozonowej (ODP=0) i o nieznacznym ujemnym wpływie na tworzenie się efektu cieplarnianego (zerowy lub niski GWP). Dzielą się na organiczne i nieorganiczne. Mogą być jednorodnymi czynnikami chłodniczymi lub tworzyć ze sobą mieszaniny chłodnicze. Zastosowanie czynników całkowicie neutralnych dla środowiska naturalnego, takich jak woda, amoniak, propan czy dwutlenek węgla jest ograniczone ze względu na ich własności termodynamiczne oraz w przypadku amoniaku i propanu wysoką toksyczność i wybuchowość, dlatego też do tej pory nie były zbyt szeroko stosowane. Jednak z uwagi na ich przyjazny stosunek do środowiska znaczenie ich w przemyśle obecnie wzrasta i znajdują szerokie zastosowanie jako alternatywne czynniki chłodnicze używane w miejsce czynników fluorowcopochodnych.\nnaturalne nieorganiczne czynniki chłodnicze\nPierwiastki lub nieorganiczne związki chemiczne występujące w przyrodzie używane w chłodnictwie i klimatyzacji jako czynniki chłodnicze. Do nich należą m.in. azot (N2), woda (H2O), powietrze, dwutlenek węgla (CO2) i amoniak (NH3). Mogą być jednorodnymi czynnikami chłodniczymi lub tworzyć z innymi mieszaniny chłodnicze, np. mieszanina R-723 powstała z połączenia amoniaku z eterem dwumetylowym C2H6O (RE-170) w stosunku 60/40%. Są przyjazne dla środowiska i większość z nich znajduje zastosowanie jako alternatywne czynniki chłodnicze w miejsce czynników fluorowcopochodnych (ODP=0 i niski GWP). Oznaczane są symbolem R-7xx, gdzie xx wskazuje na liczbę równą masie atomowej pierwiastka lub masie cząsteczkowej związku chemicznego, np. hel (He) o masie atomowej MA=4 ma numer R-704, a amoniak o masie cząsteczkowej M=17 ma numer R-717.\nnaturalne organiczne czynniki chłodnicze\nOrganiczne związki chemiczne występujące w przyrodzie używane w chłodnictwie i klimatyzacji jako alternatywne czynniki chłodnicze. Są to węglowodory (HC), które mając zerowy potencjał ODP i zerowy lub bardzo mały GWP, zastępują czynniki fluorowcopochodne. Do nich należą: metan (HC-50), etan (HC-170), propan (HC-290), butan (HC-600), izobutan (HC-600a), pentan (HC-601), izopentan (HC-601a), etylen (HC-1150) oraz propylen (HC-1270). Używane są jako jednorodne czynniki chłodnicze, ale mogą również tworzyć ze sobą mieszaniny chłodnicze, np. mieszanina propanu i izobutanu o handlowej nazwie CARE 30.\nSkrót od „Najwyższe Dopuszczalne Stężenie” par i gazów określonej toksycznej substancji chemicznej w powietrzu obowiązujące w Polsce w miejscu pracy podczas 8-godzinnego dnia pracy. Wartość stężenia wyrażana jest w [mg/m3]; m.in. dla czynników chłodniczych, np. dla amoniaku, NDS wynosi 14 mg/m3 (20 ppm). Jego angielskimi odpowiednikami są OEL, TLV, PEL, REL, AEL i WEEL.\nSkrót od „Najwyższe Dopuszczalne Stężenie Chwilowe” par i gazów określonej toksycznej substancji chemicznej w powietrzu obowiązujące w Polsce. Określane jest dla 15-minutowego stężenia tej substancji w miejscu pracy, występującego nie częściej niż 2 razy w trakcie zmiany roboczej w odstępie czasu nie krótszym niż godzina, które nie powinno niekorzystnie wpłynąć na stan zdrowia pracowników. Wartość stężenia wyrażana jest w [mg/m3]; m.in. dla czynników chłodniczych, np. dla amoniaku, NDSCh wynosi 28 mg/m3 (40 ppm). Jego angielskim odpowiednikiem jest STEL.\nSkrót od „Najwyższe Dopuszczalne Stężenie Pułapowe” par i gazów określonej toksycznej substancji chemicznej (m.in. czynników chłodniczych) w powietrzu obowiązujące w Polsce, które nie może być w środowisku pracy w żadnym momencie przekroczone ze względu na zagrożenie zdrowia i życia pracowników. Wartość stężenia wyrażana jest w [mg/m3]. NDSP jest zawsze większe niż NDS. Jego angielskimi odpowiednikami są TLV-C, PEL-C i REL-C.\nJeden z elementów składowych jądra atomu pierwiastka, o masie spoczynkowej mn=1,0086649u=1,6748·10-27 kg pozbawiony ładunku elektrycznego.\nDestrukcja chemiczna warstwy ozonowej stratosfery chroniącej ziemię przed działaniem szkodliwego promieniowania ultrafiletowego UVB emitowanego przez słońce przez substancje chemiczne (ODS) o dużym potencjale ODP. Zmniejszenie koncentracji ozonu (O3) w warstwie może prowadzić do zwiększenia poziomu promieniowania UVB docierającego do powierzchni ziemi, co skutkuje u organizmów żywych zniszczeniem DNA, spadkiem odporności, zwiększeniem zachorowalności na raka skóry czy powstawaniem katarakty, a także może doprowadzić do wyginięcia wielu gatunków roślin i zwierząt. Najszybsze ubożenie warstwy ozonowej zaobserwowano na obszarze Antarktyki.\nnieorganiczny związek chemiczny\nPowstały z połączenia różnych pierwiastków chemicznych lub ich związków niezawierających węgla (C) oraz jego związków, np. woda (H2O).\nSkrót od angielskiego „No Observed Effect Level” – niezaobserwowana granica wpływu toksycznego gazu lub oparów substancji chemicznej na człowieka. Jest to maksymalna dawka substancji chemicznej (m.in. czynnika chłodniczego) oddziałująca na człowieka, która nie powinna spowodować ujemnych zmian w organizmie. Wskaźnik ten podawany jest m.in. dla czynników chłodniczych i np. dla R-22 NOEL = 10 000 ppm.\nSkładniki jądra atomu pierwiastka: protony i neutrony.\nJądra atomów pierwiastków o różnej liczbie nukleonów. W zależności od liczby neutronów (N) w jądrze (liczba protonów (P) jest stała) nuklidy można podzielić na: izotopy, izotony i izobary.\nSkrót od angielskiego „Ozone Depletion Potential” – potencjał niszczenia warstwy ozonowej. Jest to liczba będąca miarą stopnia destrukcyjnego oddziaływania danej substancji chemicznej (m.in. czynnika chłodniczego) na warstwę ozonową, obrazująca stosunek degradacji ozonu (O3) danej masy substancji chemicznej do degradacji ozonu spowodowanej przez taką samą masę innej sustancji, którą jest trójchlorofluorometan (wzór chem. CCl3F) CFC-11 (R-11), dla której ODP=1. Substancja chemiczna, która ma ODP=2, jest w dwójnasób szkodliwa dla środowiska naturalnego. Dla przykładu dla R-22 ODP wynosi 0,05. Powłokę ozonową najbardziej niszczą substancje chemiczne zawierające w swoim składzie brom (Br) i chlor (Cl). Czynniki chłodnicze o najwyższym ODP są zastępowane przez proekologiczne, dla których ODP jest bardzo niskie lub równe 0.\nSkrót od angielskiego „Ozone-Depleting Substance” – substancja zubożająca warstwę ozonową, zawierająca w swoim składzie chemicznym jeden z pierwiastków: brom (Br) (najbardziej niszczący), chlor (Cl) lub fluor (F) albo ich połączenia. Do grupy takich substancji należą freony (grupa CFC i HCFC), halony i inne chemikalia. Używanie tych substancji i ich obrót jest kontrolowane przez każde państwo, gdyż mają one bardzo wysoki potencjał ODP i przyczyniają się w znacznym stopniu do powstawania dziury ozonowej. Związki te ogólnie są bardzo trwałe w troposferze i dopiero pod wpływem silnego światła ultrafioletowego UV ulegają rozbiciu w stratosferze, a podczas swojego rozpadu uwalniają atomy bromu i chloru niszczące ozon stratosferyczny (O3), np. jedna cząsteczka CFC zanim ulegnie rozpadowi, potrafi zniszczyć 10 000 cząsteczek ozonu. ODS zostały podzielone przez EPA na dwie klasy: I klasa z ODP ≥ 0,2 oraz II klasa z ODP<0,2. Polskim odpowiednikiem jest SZWO. Produkcja tych substancji jest zabroniona przez CAA.\nSkrót od angielskiego „Occupational Exposure Limit” – najwyższe dopuszczalne stężenie gazu lub oparów substancji chemicznej w powietrzu w miejscu pracy, której oddziaływanie na pracownika podczas 8-godzinnego dnia pracy w 40-godzinnym tygodniowym wymiarze czasu pracy nie odbije się niekorzystnie na jego zdrowiu. Jest to maksymalne stężenie gazu lub oparów toksycznej substancji chemicznej w powietrzu przedostającej się do organizmu człowieka poprzez drogi oddechowe. Jest wyrażane w [mg/m3], [% obj.] lub [ppm]. Wskaźnik ten podawany jest m.in. dla czynników chłodniczych i np. dla R-22 OEL=1000 ppm. Na podstawie wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń opracowano wartości stężeń TWA i STEL oraz pułapowych. OEL ustanowione jest prawnie w każdym kraju i opatrzone jest różnymi nazwami. W Polsce jego odpowiednikiem jest NDS, a w USA występuje pod wieloma oznaczeniami: TLV (wg ACGIH), PEL (wg OSHA), AEL (wg DuPont), WEEL (wg AIHA) i REL (wg NIOSH).\nPowstały z połączenia węgla (C) lub większości jego związków z innymi pierwiastkami i ich związkami, np. metyl (CH3). Z uwagi na podobieństwo do typowych nieorganicznych związków chemicznych wyjątek stanowią tu m.in. tlenki węgla, węgliki i węglany. Dużą grupę organicznych związków chemicznych stanowią węglowodory.\noznaczanie składu chemicznego czynników chłodniczych\nW publikacjach nietechnicznych używane są oznaczenia czynników chłodniczych z podaniem ich składu chemicznego, gdzie C oznacza węgiel F – fluor, B – brom, H – wodór, C – chlor, np.: CFC-216 oznacza, że czynnik zawiera węgiel, fluor i chlor (chlorofluorowęgiel). W przypadku izomerów czynników chłodniczych do numeru dodaje się jeszcze małe litery począwszy od litery a i kolejno b, c, d itd., np. izomery czynnika CFC-216 oznacza się CFC-216a, CFC-216b i CFC-216c. Czynniki chłodnicze będące pochodnymi alkanów oznaczane są FE lub HFE, gdzie E oznacza eter (od ang. ether). W oznaczeniu tym pomija się zawartość węgla (C) i tlenu (O), np: trifluoroetanol C2H3F3O (R-E143a) ma oznaczenie HFE-143a. Czynniki chłodnicze z zawartością tylko węgla (C) i fluoru (F) oznaczane są PFC (od ang. perfluorocarbon), np. heksafluoroetan C2F6 (R-116) ma oznaczenie PFC-116.\nNiebieskawy gaz o ostrym zapachu, zbudowany z trzech atomów tlenu, będący nietrwałą odmianą alotropową tlenu, rozkładający się samorzutnie w temperaturze pokojowej. Należy do gazów toksycznych, przez co przy wdychaniu jest bardzo niebezpieczny dla zdrowia. Jego stężenie w powietrzu wynosi 0,001 ppm. 10% ziemskiego ozonu znajduje się w troposferze, a 90% w stratosferze, tworząc warstwę ozonową. Ozon troposferyczny emitowany do atmosfery m.in. przez pracujące urządzenia elektryczne (np. komputery) jest gazem cieplarnianym przyczyniającym się w znacznym stopniu do powstawania efektu cieplarnianego. Ozon stratosferyczny powstaje z tlenu O2 pod wpływem promieniowania UV. Nadmierna emisja gazów i oparów różnych substancji chemicznych (ODS) do atmosfery powoduje systematyczne zmniejszanie się jego stężenia w stratosferze, a tym samym niszczenie warstwy ozonowej ochraniającej ziemię przed szkodliwym działaniem promieniowania UVB.\nPoziom ozonu (O3) można wyznaczyć na kilka sposobów. Jednym z nich jest zmierzenie ilości ozonu w pionowym słupie powietrza za pomocą jednostek Dobsona (DU). Można również zmierzyć ciśnienie cząstkowe ozonu, jego gęstość liczbową czy stężenie.\nInna nazwa: parowacz. Rodzaj wymiennika ciepła, którego zadaniem jest odprowadzenie ciepła ze środowiska chłodzonego i oddanie go czynnikowi chłodniczemu krążącemu w instalacji chłodniczej czy klimatyzacyjnej, powodujące jego przejście ze stanu ciekłego w parę. Środowiskiem chłodzonym może być powietrze lub chłodziwo, a w przypadku sprężarkowego układu kaskadowego czynnik chłodniczy w odrębnym obiegu chłodniczym. W klimatyzatorach typu split parownik znajduje się w jednostce wewnętrznej. Biorąc pod uwagę rodzaj środowiska chłodzonego, rozróżniamy parowniki do chłodzenia: cieczy (chłodnica cieczy), powietrza (chłodnica powietrza) lub ciał stałych (między innymi produktów żywnościowych). W zależności od budowy konstrukcyjnej parowniki można podzielić na rurowe i płaszczowo-rurowe. Ze względu na sposób eksploatacji mogą być z otwartym lub zamkniętym obiegiem czynnika chłodzonego (chłodziwa).\nSkrót od angielskiego „Permissible Exposure Limit” – najwyższe dopuszczalne stężenie gazu lub oparów określonej toksycznej substancji chemicznej w powietrzu w miejscu pracy wg OSHA.\nSkrót od angielskiego „Permissible Exposure Limit-Ceiling” – najwyższe dopuszczalne stężenie pułapowe. Jest to wg OSHA maksymalne stężenie gazu lub oparów określonej toksycznej substancji chemicznej w powietrzu, które nie może być w środowisku pracy w żadnym momencie przekroczone ze względu na zagrożenie zdrowia i życia pracowników. PEL-C jest zawsze większe niż PEL. Jego odpowiednikami są TLV-C i REL-C, a w Polsce NDSP.\nSkrót od angielskiego „Perfluorocarbon” – perfluorowęgiel. Organiczne związki chemiczne wodoru (H) i węgla (C), w których wszystkie atomy wodoru zostały zastąpione przez fluor (F). Taki związek zawiera więc tylko atomy węgla i fluoru, np. oktafluoropropan C3F8 (PFC-218, R-218). Związki te nie niszczą powłoki ozonowej, ale posiadając bardzo wysoki potencjał GWP i bardzo długi okres życia w atmosferze są gazami cieplarnianymi, mającymi ogromny wpływ na powstawanie efektu cieplarnianego, np. heksafluoroetan C2F6 (R-116, PFC-116) ma GWP= 9200.\nZbiór niepodzielnych atomów mających jednakowe własności i wymiary. W przyrodzie występują 102 różne pierwiastki chemiczne. Każdy z nich posiada swoją nazwę oraz symbol literowy. Na dole symbolu umieszcza się liczbę atomową (Z), a u góry liczbę masową (A). Pierwiastki dzielą się na metale i niemetale.\nSkrót od angielskiego "Predicted Mean Vote" – wskaźnik oceny wrażeń cieplnych wyrażający średnią ocenę dużej grupy osób określających swoje wrażenia cieplne w siedmiostopniowej skali od -3 do +3 (gorąco, ciepło, dość ciepło, obojętnie, dość chłodno, chłodno, zimno).\nGrupa węglowodorów alifatycznych nienasyconych. Są to organiczne związki chemiczne wodoru i węgla, których cząsteczki zawierają więcej niż dwa podwójne wiązania kowalencyjne węgiel-węgiel (C=C), a atomy węgla powiązane są ze sobą w łańcuchy.\nUrządzenie klimatyzacyjne mogące pracować zarówno w trybie chłodzenia, jak i grzania. W procesie grzania następuje odwrócenie obiegu chłodniczego: w nim skraplacz staje się parownikiem, a parownik skraplaczem. W ten sposób z otoczenia pobierane jest zmagazynowane w nim ciepło i wykorzystywane do ogrzewania pomieszczeń.\npoślizg temperaturowy (ΔT)\nCałkowita zmiana temperatury nasycenia zeotropowej mieszaniny chłodniczej przy izobarycznych przemianach fazowych parowania lub skraplania zachodzących przy stałym ciśnieniu normalnym 1,013 bara. Równy jest różnicy temperatur parowania *to lub skraplania ΔTk jednorodnych czynników chłodniczych tworzących daną mieszaninę.\nDla parowania poślizg temperaturowy wynosi\nΔTo – poślizg temperaturowy mieszaniny w procesie parowania przy stałym ciśnieniu p=1,013 bara [K]\nTo1, To2 – temperatury parowania składników mieszaniny przy stałym ciśnieniu p=1,013 bara [K],\na dla skraplania ΔTk=Tk1-Tk2 gdzie:\nΔTk – poślizg temperaturowy mieszaniny w procesie skraplania przy stałym ciśnieniu p=1,013 bara [K]\nTk1, Tk2 – temperatury skraplania składników mieszaniny przy stałym ciśnieniu p=1,013 bara [K].\nDla przykładu czynnik zeotropowy R-409A wykazuje poślizg temperaturowy\nΔT=8,5 K, a R-407C ΔT=7,2 K. Może on wpłynąć korzystnie lub niekorzystnie na parametry pracy urządzenia chłodniczego bazującego na czynniku chłodniczym wykazującym taką właściwość.\npowłoka (warstwa) elektronowa atomu\nKoncentryczna warstwa kulista, w której elektrony otaczające jądro atomowe poruszają się po torach kołowych. Powłoki te oznaczone są kolejno literami K, L, M, N, O, P i Q i różnią się energią. Najwyższa energia znajduje się na powłoce zewnętrznej zwanej walencyjną. Przy przejściu elektronu z jednej powłoki na drugą następuje emitowanie lub pochłanianie energii. Energia jest pochłaniana przy przejściu elektronu z bliższej powłoki na dalszą. Do każdej powłoki przynależna jest ściśle określona liczba wypełniających ją elektronów.\nZewnętrzna powłoka elektronowa atomu, o najwyższym poziomie energii, na której umieszczone są elektrony walencyjne. Jeśli wypełniona jest maksymalną liczbą elektronów, wówczas atom ani nie oddaje, ani też nie przyjmuje elektronów od innych atomów, czyli nie tworzy jonowych wiązań chemicznych. Jeżeli nie jest wypełniona całkowicie, wówczas atom łączy się wiązaniami jonowymi z innymi atomami, tworząc cząsteczki związków chemicznych.\nSkrót od angielskiego "part per million" – cząsteczka na milion. Jednostka stężenia wagowego Cw/w gazów i oparów toksycznej, wybuchowej lub zapalnej substancji chemicznej w powietrzu (m.in. czynnika chłodniczego) mierzona przy ciśnieniu 1 Atm i temp. 25°C (77°F). Podaje, ile jednostek danej substancji rozpuszczanej (gazy lub opary) przypada na milion jednostek mieszaniny.\nCw/w = 1 [ppm] = 1 000 000 ms/mm\nCw/w – stężenie wagowe [mg/kg]\nms – masa substancji rozpuszczanej [mg]\nmm – masa mieszaniny (substancji rozpuszczanej i rozpuszczającej) [kg]\nJest to promieniowanie elektromagnetyczne (ultrafioletowe) o długości fali krótszej niż widzialne światło emitowane przez słońce. Rozszczepia się na trzy pasma o różnych długościach fal : UVA, UVB i UVC.\nWiązka promieniowania ultrafioletowego o długości fali 320÷400 nanometrów docierająca ze Słońca do Ziemi, gdyż nie jest absorbowana przez ozon (O3) znajdujący się w warstwie ozonowej stratosfery Ziemi. Promieniowanie UVA jest mniej szkodliwe dla organizmów żywych niż UVB czy UVC.\nWiązka promieniowania ultrafioletowego o długości fali 280÷320 nanometrów szczególnie niebezpieczna dla organizmów żywych, ale w dużej części absorbowana przez ozon (O3) znajdujący się w warstwie ozonowej stratosfery Ziemi. Pewna jego ilość jednak do Ziemi dociera. Brak promieniowania UVB powoduje u ludzi awitaminozę i krzywicę, jednak to jego nadmiar jest bardziej szkodliwy dla organizmów żywych.\nWiązka promieniowania ultrafioletowego o długości fali 200÷280 nanometrów bardzo niebezpieczna dla organizmów żywych, ale całkowicie absorbowana przez ozon (O3) znajdujący się w warstwie ozonowej stratosfery Ziemi.\nJeden z elementów składowych jądra atomu pierwiastka o masie spoczynkowej mp=1,007u=1,67·10-27kg, posiadający elementarny dodatni ładunek elektryczny wynoszący e=+1,60·10-19 C.\nSkrót od angielskiego "Refrigerant Concentration Limit" – najwyższe dopuszczalne stężenie gazu lub oparów czynnika chłodniczego w powietrzu wyrażone w [mg/m3], [% obj.] lub [ppm].\nSkrót od angielskiego "Recommended Exposure Limit" – zalecane najwyższe dopuszczalne stężenie gazu lub oparów określonej toksycznej substancji chemicznej w powietrzu w miejscu pracy wg NIOSH.\nSkrót od angielskiego "Recommended Exposure Limit-Ceiling" – zalecane najwyższe dopuszczalne stężenie pułapowe. Jest to wg NIOSH maksymalne stężenie gazu lub oparów określonej toksycznej substancji chemicznej w powietrzu, które ze względu na zagrożenie zdrowia i życia pracowników nie może być w środowisku pracy w żadnym momencie przekroczone. REL-C jest zawsze większe niż REL. Jego odpowiednikami są PEL-C i TLV-C, a w Polsce NDSP.\nW tłumaczeniu z języka angielskiego zwrot ten oznacza proces modyfikacji starego systemu wprowadzający nowe rozwiązania technologiczne przy zachowaniu oryginalnej konfiguracji, ale bez utrzymania podobnych parametrów pracy urządzeń. W chłodnictwie i klimatyzacji termin ten odnosi się do procesu zastępowania w instalacji chłodniczej wycofywanego czynnika chłodniczego z grupy CFC lub HCFC jego ekologicznym zamiennikiem o niskim lub zerowym ODP, przy czym proces ten wymaga przestawiania i przystosowania instalacji do nowego czynnika i obejmuje oprócz wymiany czynnika również wymianę niektórych podzespołów jak np. sprężarki (lub tylko oleju w starej sprężarce) oraz niektórych elementów instalacji, takich jak np. zawory rozprężne czy odcinające, odwadniacze, kapilary i wzierniki cieczy. Związane jest to z tym, że nowy czynnik chłodniczy nie charakteryzuje się własnościami fizycznymi, chemicznymi i termodynamicznymi podobnymi do zastępowanego.\nSkrót od angielskiego "Relative Ozone Depletion Potential" – względny potencjał degradacji warstwy ozonowej. Jest to liczba będąca miarą stopnia destrukcyjnego oddziaływania danej substancji chemicznej (m.in. czynnika chłodniczego) na warstwę ozonową, obrazująca stosunek degradacji ozonu danej masy substancji chemicznej do degradacji ozonu spowodowanej przez inną substancję porównawczą o tej samej masie, którą zwykle jest trójchlorofluorometan (wzór chem. CCl3F) CFC-11 (R-11), dla której RODP=1. Substancja chemiczna, która ma RODP=2, jest w dwójnasób szkodliwa dla środowiska naturalnego.\nRodzaj zaworu używanego przy podłączaniu sprężarki chłodniczej do instalacji w sytuacji, gdy nie możemy jej bezpośrednio wlutować do układu. Z jednej strony przyłącza znajduje się króciec do przylutowania sprężarki, a jego nagwintowana druga strona pozwala na połączenie z rurą. Tego typu zawory stosowane są zarówno na stronę niskiego jak i wysokiego ciśnienia układu chłodniczego.\nRodzaj wymiennika ciepła, którego zadaniem jest skroplenie par czynnika chłodniczego opuszczającego sprężarkę poprzez odprowadzenie od niego ciepła i oddanie go do środowiska chłodzącego, którym może być powietrze lub woda, a w przypadku sprężarkowego układu kaskadowego czynnik chłodniczy krążący w odrębnym obiegu chłodniczym. W klimatyzatorach typu split skraplacz znajduje się w jednostce zewnętrznej. W zależności od sposobu chłodzenia skraplacze mogą być chłodzone powietrzem, wodą lub wodą i powietrzem. W zależności od budowy konstrukcyjnej rozróżniamy skraplacze płaszczowo-rurowe (poziome i pionowe), ociekowe, natryskowo-wyparne, płytowe i wężownicowe.\nSkrót od angielskiego "Short Term Exposure Limit" – najwyższe dopuszczalne stężenie chwilowe. Jest to średnia wartość stężenia gazu lub oparów określonej toksycznej substancji chemicznej w powietrzu wyrażona w [mg/m3], [% obj.] lub [ppm], przy którym robotnik podczas zmiany może pracować bez narażania swojego zdrowia i przy zachowaniu bezpieczeństwa i wydajności swojej pracy przez okres do 15 minut, nie częściej niż 4 razy w trakcie zmiany. Wskaźnik ten podawany jest m.in. dla czynników chłodniczych i np. dla R-22 STEL = 50 000 ppm. Odpowiednik polskiego NDSCh.\nTyp klimatyzatora składającego się z jednej jednostki zewnętrznej i jednej wewnętrznej. Jednostki wewnętrzne występują w wersji naściennej, przypodłogowej, podsufitowej, przypodłogowo-podsufitowej, kasetonowej i kanałowej.\nSubstancja chemiczna zbudowana z cząsteczek utworzonych z atomów tego samego pierwiastka, np. Cl3.\nSubstancja chemiczna zbudowana z cząsteczek utworzonych z atomów różnych pierwiastków. Każdy związek chemiczny jest substancją złożoną i np. cząsteczka amoniaku NH3 składa się z jednego atomu azotu (N) i trzech atomów wodoru (H).\nSkrót od angielskiego „Super Ultra Low Penetration Air (filter)” — filtr o największej skuteczności filtracji zdolny wychwycić co najmniej 99,9999% zanieczyszczeń mechanicznych o minimalnej średnicy cząsteczek 0,12 μm. Stosowany jest w wentylacji pomieszczeń do oczyszczania powietrza.\nSubstancje chemiczne otrzymywane w procesie produkcyjnym używane w chłodnictwie i klimatyzacji jako czynniki chłodnicze. Z uwagi na ich skład chemiczny czynniki te dzielą się na jednorodne czynniki chłodnicze i mieszaniny chłodnicze. Stanowią największą grupę wśród czynników chłodniczych.\nsystem numeracji czynników chłodniczych\nW systemie numeracji czynników chłodniczych przyjęte są następujące serie:\nseria dwucyfrowa - pochodne metanu (węglowodory nasycone - alkany)\nseria 100 - pochodne etanu (węglowodory nasycone - alkany)\nseria 200 - pochodne propanu (węglowodory nasycone - alkany)\nseria 300 - pochodne butanu (węglowodory nasycone - alkany)\nseria 400 - mieszaniny zeotropowe\nseria 500 - mieszaniny azeotropowe\nseria 600 - związki organiczne wcześniej niesklasyfikowane (węglowodory)\nseria 700 - związki nieorganiczne\nseria 1000 - związki węglowodorów nienasyconych (alkeny).\nsystem numeracji halonów\nObrazuje strukturę chemiczną związków chemicznych zwanych halonami, ale nie podaje liczby atomów wodoru (H). Ich liczbę należy wyliczyć. Struktura ta zapisywana jest w postaci kodu HALON xycb,\ny - liczba atomów fluoru (F)\nc - liczba atomów chloru (Cl)\nb - liczba atomów bromu (Br)\nNp.: Halon 1211 (R-12B1, CBFC-12B1) zawiera 1 atom węgla (C), 2 atomy fluoru (F), 1 atom chloru (Cl) i 1 atom bromu (Br), co daje bromochlorodifluorometan CF2ClBr. Halon 1301 (R-13B1, BFC-13B1) zawiera 1 atom węgla, 3 atomy fluoru, 0 atomów chloru i 1 atom bromu - bromotrifluorometan CF3Br. Podobnie:\nHalon 2402 (R-114B2, BFC-114B2) - C2F4Br2,\nHalon 3100 (R-281, HFC-281) - C3H7F,\nHalon 3101 (R-271B1, HBFC-271B1) - C3H6FBr,\nHalon 3110 (R-271, HCFC-271) - C3H6FCl,\nHalon 3120 (R-261, HCFC-261) - C3H5FCl2,\nHalon 3200 (R-272, HFC-272) - C3H6F2,\nHalon 3210 (R-262, HCFC-262) - C3H5F2Cl,\nHalon 3310 (R-253, HCFC-253) - C3H4F3Cl.\nOrganiczne związki chemiczne wodoru i węgla należące do tej samej grupy klasyfikacyjnej różniące się między sobą posiadaniem różnej liczby grup metylenowych -CH2, np. szereg homologiczny alkanów, cykloalkanów, alkenów, cykloalkenów, cykloalkadienów, alkinów, kwasów organicznych, alkoholi czy aldehydów.\nSkrót od „Substancja Zubożająca Warstwę Ozonową”. Angielskim odpowiednikiem jest ODS.\nSkrót od angielskiego „Total Equivalent Warming Impact” – całkowity równoważny wskaźnik wpływu na efekt cieplarniany. Wskaźnik ten uwzględnia nie tylko bezpośrednią zdolność danego czynnika chłodniczego do tworzenia efektu cieplarnianego (poprzez jego emisję do atmosfery wskutek nieszczelności w instalacjach), ale również jego pośredni wpływ na tworzenie tego efektu – poprzez zużywanie energii przez eksploatowane, pracujące na nim urządzenie chłodnicze czy klimatyzacyjne, a co się za tym kryje wielkość emisji dwutlenku węgla (CO2) do atmosfery przy wytwarzaniu 1 kWh energii niezbędnej do działania danego urządzenia.\nSkrót od angielskiego „Threshold Limit Value” – najwyższe dopuszczalne stężenie gazu lub oparów określonej toksycznej substancji chemicznej w powietrzu w miejscu pracy wg ACGIH.\nSkrót od angielskiego „Threshold Limit Value-Ceiling” – najwyższe dopuszczalne stężenie pułapowe. Jest to wg ACGIH maksymalne stężenie gazu lub oparów określonej toksycznej substancji chemicznej w powietrzu, które nie może być w środowisku pracy w żadnym momencie przekroczone ze względu na zagrożenie zdrowia i życia pracowników. TLV-C jest zawsze większe niż TLV. Jego odpowiednikami są PEL-C i REL-C, a w Polsce NDSP.\nW tłumaczeniu z języka angielskiego "potrójny". Klimatyzatory pracujące w systemie "triple" składają się z jednej jednostki zewnętrznej, do której podłączone są 3 wspólnie sterowane jednostki wewnętrzne o różnej mocy chłodniczej pracujące w tym samym trybie (chłodzenie lub grzanie). Jednostki wewnętrzne mogą występować w wersji naściennej, przypodłogowej, podsufitowej, przypodłogowo-podsufitowej, kasetonowej i kanałowej.\nSkrót od angielskiego "Time-Weighted Average" – średnie stężenie gazu lub oparów określonej toksycznej substancji chemicznej w powietrzu, na której działanie może być wystawiony robotnik podczas 8-godzinnego dnia pracy w 40-godzinnym wymiarze czasu pracy. Wyrażane jest w [mg/m3], [% obj.] lub [ppm]. Dla przykładu dana substancja chemiczna ma określone najwyższe dopuszczalne stężenie, np. PEL=80 ppm. Pracownik przez część godzin może pracować przy stężeniu tej substancji nawet wyższym niż PEL pod warunkiem, że średnie stężenie TWA przez 8 godzin pracy będzie od niego niższe, np. 2 godz.–100 ppm, 3 godz.–50 ppm i 3 godz.–40 ppm. TWA=(2x100+3x50+3x40):8h = 58,75 ppm. Średnia wartość TWA nie przekracza wówczas PEL=80 ppm, czyli takie stężenie jest dopuszczalne dla zdrowia pracownika.\nW tłumaczeniu z języka angielskiego "bliźniak". Klimatyzatory pracujące w systemie "twin" składają się z jednej jednostki zewnętrznej, do której podłączone są 2 wspólnie sterowane jednostki wewnętrzne o różnej mocy chłodniczej pracujące w tym samym trybie pracy (chłodzenie lub grzanie). Jednostki wewnętrzne mogą występować w wersji naściennej, przypodłogowej, podsufitowej, przypodłogowo-podsufitowej, kasetonowej i kanałowej.\nSkrót od "Termostatyczny Zawór Rozprężny". Automatyczny zawór dozujący ilość ciekłego czynnika chłodniczego wpływającego do parownika w zależności od jego obciążenia cieplnego. Występuje w dwóch odmianach: z wewnętrznym wyrównaniem ciśnienia (wtrysk jednopunktowy) i zewnętrznym wyrównaniem ciśnienia (wtrysk wielopunktowy z rozdzielaczem), a także z MOP-em lub bez.\nSkrót od angielskiego "Upper Explosive Limit" – górna granica wybuchowości. Jest to najwyższe stężenie gazu lub oparów substancji chemicznej w powietrzu, przy którym możliwy jest jej samozapłon lub zapłon pod wpływem czynnika inicjującego i w konsekwencji jej wybuch. Powyżej tej granicy gazy i opary substancji palnej nie zapalą się i nie wybuchną, gdyż mieszanina gazu lub oparów z powietrzem jest zbyt bogata w gaz (zbyt mało tlenu), aby mógł zajść proces spalania. Stężenie podawane jest w procentach w stosunku do objętości powietrza [% obj.]. Adnotacja o wartości UEL umieszczana jest w dokumencie MSDS wydawanym dla każdej chemicznej substancji lotnej (m.in. czynnika chłodniczego) i np. dla amoniaku (R-717) UEL=25% obj.\nSkrót od angielskiego "Upper Flammability Limit" – górna granica zapalności. Jest to najwyższe stężenie gazu lub oparów substancji chemicznej w powietrzu, przy którym możliwy jest jej samozapłon. Powyżej tej granicy gazy i opary substancji palnej nie zapalą się, gdyż mieszanina gazu lub oparów z powietrzem jest zbyt bogata w gaz (zbyt mało tlenu), aby mógł zajść proces spalania. Stężenie podawane jest w procentach w stosunku do objętości powietrza [% obj.]. Adnotacja o wartości UFL umieszczana jest w dokumencie MSDS wydawanym dla każdej chemicznej substancji lotnej (m.in. czynnika chłodniczego) np. dla R-32 UFL=33,5% obj.\nUkład, w którym każde ciało pozostaje w spoczynku lub porusza się ruchem jednostajnym prostoliniowym.\nSkrót od angielskiego „Ultra Low Penetration Air (filter)” — filtr o bardzo dużej skuteczności filtracji zdolny wychwycić co najmniej 99,999% zanieczyszczeń mechanicznych o minimalnej średnicy cząsteczek 0,12 μm. Stosowany jest w wentylacji pomieszczeń do oczyszczania powietrza.\nSkrót od angielskiego „Variable Refrigerant Volume” – zmienny przepływ czynnika chłodniczego. Klimatyzatory pracujące w układzie VRV nazywane są inteligentnymi systemami, co oznacza, że w inteligentny sposób reagują na zapotrzebowanie chłodu lub ciepła i w zależności od potrzeb przekierowywują swoją moc z jednego pomieszczenia do drugiego.\nGazowa powłoka o dużej koncentracji ozonu (O3) znajdująca się między powierzchnią ziemi a przestrzenią kosmiczną, a dokładnie w stratosferze na wysokości ok. 20–40 km nad powierzchnią ziemi. Absorbuje pasma promieniowania ultrafiletowego UV (UVB i UVC) emitowane przez słońce. Warstwa ozonowa chroni ziemię przed dostępem promieniowania UVB, które jest szczególnie niebezpieczne dla organizmów żywych. Zmniejszenie koncentracji ozonu stratosferycznego, spowodowane występowaniem w atmosferze gazowych substancji chemicznych zawierających chlor i brom (ODS), nazywane jest powszechnie dziurą ozonową.\nLiczba wiązań kowalencyjnych utworzonych przez atom danego pierwiastka. Wartościowość tą określamy na podstawie liczby elektronów walencyjnych. Atom pierwiastka jednowartościowego, np. wodoru (H), ma na zewnętrznej warstwie 1 elektron walencyjny, co oznacza, że z elektronem walencyjnym innego atomu tworzy 1 wiązanie chemiczne. Jeżeli atom pierwiastka nie posiada takich elektronów, to jego wartościowość wynosi zero, np. hel (He). Wartościowość pierwiastków zmienia się od 1 do 7 i ma wpływ na proces jonizacji.\nSkrót od angielskiego "Workplace Environmental Exposure Level" – najwyższe dopuszczalne stężenie gazu lub oparów określonej toksycznej substancji chemicznej w powietrzu w miejscu pracy wg AIHA.\nOrganiczne związki chemiczne, których cząsteczki utworzone są wyłącznie z atomów węgla (C) i wodoru (H). W przyrodzie w największej ilości występują w ropie naftowej. Stanowią podstawę wszystkich substancji organicznych otrzymywanych poprzez wprowadzenie w miejsce atomu lub atomów wodoru innych pierwiastków lub ich grup funkcyjnych. Dzielą się na węglowodory łańcuchowe (acykliczne) i pierścieniowe (cykliczne). Znajdują szerokie zastosowanie w chłodnictwie i klimatyzacji jako czynniki chłodnicze (HC), a na ich bazie produkuje się całą grupę innych czynników chłodniczych.\nOrganiczne związki chemiczne wodoru i węgla należące do węglowodorów łańcuchowych. Dzielą się na węglowodory nasycone i nienasycone. W cząsteczkach tych związków występują kowalencyjne wiązania węgiel-węgiel: pojedyncze C–C w przypadku węglowodorów nasyconych – alkanów, lub wielokrotne w przypadku węglowodorów nienasyconych, podwójne C=C (alkeny, dieny, polieny) i potrójne C≡C (alkiny).\nOrganiczne związki chemiczne wodoru i węgla należące do grupy węglowodorów pierścieniowych. Dzielą się na węglowodory nasycone i nienasycone. W cząsteczkach tych związków atomy węgla powiązane są ze sobą w pierścienie, w których występują kowalencyjne wiązania węgiel-węgiel: pojedyncze C-C w przypadku węglowodorów nasyconych (cykloalkany) lub podwójne C=C w przypadku węglowodorów nienasyconych (cykloalkeny i cykloalkadieny).\nOrganiczne związki chemiczne wodoru i węgla zwane inaczej acyklicznymi, które mają w swoich cząsteczkach atomy węgla powiązane w łańcuchy. Tego typu wiązania występują tylko u węglowodorów alifatycznych.\nOrganiczne związki chemiczne wodoru i węgla, których cząsteczki zawierają jedno pojedyncze wiązanie kowalencyjne węgiel-węgiel (C–C), a atomy węgla powiązane są ze sobą w łańcuchy (alkany) lub pierścienie (cykloalkany).\nOrganiczne związki chemiczne wodoru i węgla, których cząsteczki zawierają podwójne (C=C) lub potrójne (C≡C) wiązania kowalencyjne węgiel-węgiel, a atomy węgla powiązane są ze sobą w łańcuchy (alkeny, dieny, polieny i alkiny) lub pierścienie (cykloalkeny i cykloalkadieny).\nOrganiczne związki chemiczne wodoru i węgla zwane inaczej cyklicznymi, które mają w swoich cząsteczkach atomy węgla powiązane w pierścienie. Dzielą się na węglowodory cykloalifatyczne i aromatyczne.\nTrwałe połączenie dwóch atomów powstałe wskutek wypożyczenia sobie i wspólnego użytkowania elektronów walencyjnych (wiązanie kowalencyjne) czy też wzajemnego oddania lub pobrania elektronów walencyjnych pochodzących z jednego lub obu wiążących się atomów (wiązanie jonowe).\nKowalencyjne wiązanie chemiczne utworzone przez dwie pary elektronów walencyjnych oznaczane dwoma kreskami, np. wiązanie podwójne w cząsteczce tlenu O=O.\nKowalencyjne wiązanie chemiczne utworzone przez parę elektronów walencyjnych oznaczane jedną kreską, np. wiązanie pojedyncze w cząsteczce wodoru H-H.\nKowalencyjne wiązanie chemiczne utworzone przez trzy pary elektronów walencyjnych oznaczane trzema kreskami, np. wiązanie potrójne w cząsteczce azotu N≡N.\nKowalencyjne wiązanie chemiczne utworzone przez dwie lub trzy pary elektronów walencyjnych.\nW tłumaczeniu z języka angielskiego "okno". Typ kompaktowego klimatyzatora stacjonarnego typu P&P, montowanego w otworze okiennym pomieszczenia klimatyzowanego, w którym cały układ chłodniczy zawarty jest w jednej obudowie i nie ma podziału na jednostkę zewnętrzną i wewnętrzną, jak to jest w przypadku splitów.\nOgólny zapis cząsteczki związku chemicznego za pomocą symboli pierwiastków ją tworzących z podaniem ich składu atomowego lub typu wiązań chemicznych występujących przy jej tworzeniu. Wzory chemiczne mogą być sumaryczne lub strukturalne, np. metanol posiada sumaryczny wzór CH4O, a jego strukturalny wzór ma postać CH3OH.\nZapis struktury związku chemicznego obrazujący obok rodzaju i liczby atomów wiązania chemiczne występujące między nimi w cząsteczce. We wzorach tych jedna kreska umieszczona między symbolami dwóch atomów oznacza wiązanie pojedyncze, dwie kreski – wiązanie podwójne, trzy kreski – wiązanie potrójne.\nZapis rzeczywistej struktury związku chemicznego, w którym ujęte są symbole i sumaryczna liczba atomów poszczególnych pierwiastków tworzących dany związek, np. ze wzoru sumarycznego etanu (C2H6) wynika, że związek ten tworzą dwa atomy węgla (C) i 6 atomów wodoru (H).\nzeotropowe mieszaniny chłodnicze (ZEO)\nCzynniki chłodnicze będące mieszaniną dwóch lub więcej jednorodnych czynników chłodniczych o określonym procentowym stężeniu masowym Cpw/w w mieszaninie, mających różne temperatury parowania i skraplania przy ciśnieniu normalnym 1,013 bara. Podczas przemian fazowych obiegu chłodniczego temperatura parowania i skraplania powstałej mieszaniny może być wyższa lub niższa niż temperatura każdego z jej składników i mamy wtedy do czynienia z poślizgiem temperaturowym. Oznacza to, że dla danej temperatury i ciśnienia stężenie pary i cieczy poszczególnych składników mieszaniny nigdy nie jest stałe. Z uwagi na fakt, że składniki mieszaniny zeotropowej posiadają różną lotność, można je rozdzielić podczas destylacji. Przykładem mieszaniny zeotropowej jest mieszanina wody i amoniaku. Instalacje chłodnicze napełnia się mieszaniną zeotropową w postaci ciekłej. Są oznaczane symbolem R-4xx, a litery A, B, C itd. oznaczają inny skład procentowy danej mieszaniny, np. R-407A (20%HFC-32/40%HFC-125/40%HFC-134a) i R-407B (10%HFC-32/70%HFC-125/ 20%HFC-134a).\nzero bezwzględne (absolutne)\nPojęcie stosowane w termodynamice oznaczające teoretyczną najniższą możliwą do osiągnięcia temperaturę, w której zanika wszelki ruch cząsteczek ciała. W termodynamicznej skali temperatur zero bezwzględne (absolutne) odpowiada temperaturze 0 K (-273,15 °C; -459,67 °F; 0 °R; -218,52 °Ré), która nazywana jest temperaturą bezwzględną lub absolutną i oznaczana jest dużą literą T. Zero bezwzględne jest praktycznie nieosiągalne. W temperaturze bliskiej zera bezwzględnego u przewodników elektrycznych występuje zjawisko nadprzewodnictwa.\nInna nazwa czynnika chłodniczego.\nJednorodna substancja o określonym składzie chemicznym zawierająca dwa lub więcej różnych pierwiastków chemicznych, których atomy połączone są ze sobą w uporządkowany sposób za pomocą wiązań chemicznych i z zachowaniem określonych stosunków ilościowych. Związki chemiczne dzielimy na organiczne i nieorganiczne.