Górtnictwo uranu w Polsce\nGÓRNICTWO RUD URANU W POLSCE\n(pełny tekst na podstawie rękopisu z 1998 roku z późniejszymi uzupełnieniami)\nPrzez dziesięciolecia polskie górnictwo rud uranu owiane było tajemnicą, która sprawiła, że jego obrosłe już legendą dzieje obfitują w różnego rodzaju niejasności i przekłamania. Pełnego obrazu tych dziejów zapewne już nigdy nie uda się odtworzyć gdyż dotyczące ich dokumenty archiwalne zachowały się jedynie fragmentarycznie i są trudno dostępne. W niniejszym artykule, będącym efektem moich ponad dwudziestoletnich poszukiwań, staram się przedstawić, chociaż zarys historii naszego górnictwa uranowego i wyjaśnić niektóre z jego tajemnic.\nGÓRNICTWO RUD URANU DO ROKU 1945\nPierwsze wzmianki o występowaniu mineralizacji uranowej pochodzą z drugiej połowy XIX wieku i dotyczą Dolnego Śląska. W 1853 roku Websky badając złoże miedzi w Miedziance (niem. Kupferberg) w Sudetach napotkał i opisał nowy minerał uranowy - uranofan. Strefa zmineralizowana zalegała tu w obrębie apofizy granitowej odsłoniętej w przekopie „Preller” w kopalni „Einigkeit”. Uranofan występował w paragenezie ze smółką uranową, chalkolitem (torbernit lub autunit) i wulfenitem.\nW 1863 roku Fiedler opisał uraninit z pegmatytu Krucze Skały w Wilczej Porębie. Występował on tam w postaci czarnych sześciennych kryształów o wielkości do 0,5 cm wrośniętych w ortoklaz. Kryształy te były najczęściej otoczone obwódką cytrynowo-żółtego uranopilitu i żółtoczerwonego gummitu, a niektóre z nich uległy całkowitemu przeobrażeniu w ochry uranowe. Podobne ochry znaleziono nieco później w kopalni fluorytu „Redens Glück” w Kowarach. Współwystępowały tam z selenonośną galeną, chalkopirytem i sfalerytem. W 1865 roku strefę mineralizacji uranowej napotkano przy przebijaniu tunelu kolejowego w Trzcińsku. U jego północno-zachodniego wylotu w granicie występowało gniazdo rudne wypełnione rozłożonym skaleniem, w którym tkwiły liściaste skupienia hematytu i zielonożółtego autunitu, oraz piękne oliwkowo-zielone kryształy torbernitu. Największe koncentracje rud uranu wykryto w kopalni rud żelaza „Bergfreiheit” w Kowarach (niem. Schmiedeberg). Smółkę uranową napotkano tu po raz pierwszy w 1912 roku przy głębieniu szybu na polu „Freiheit” („Wolność”). Występowała ona wraz z arsenem rodzimym i ziarnami pirargirytu w kilkucentymetrowej miąższości żyle kalcytowej nieco poniżej poziomu 118 m.\nMapa geologiczna rejonu kopalni „Bergfreiheltgrube” w Kowarach\nDo końca XIX wieku uran praktycznie nie miał żadnego znaczenia, a wręcz przeciwnie, uważany był za szkodliwą domieszkę w rudach innych metali. Jedynie azotan uranylu którego niewielkie ilości otrzymywano przy przerobie kruszców z Jachimova znalazł zastosowanie do barwienia na żółto i żółto-zielono szkła (tzw. szkło uranowe) i emalii na wyrobach porcelanowych. Sytuacja uległa zmianie po odkryciu leczniczych właściwości radu. Ten silnie promieniotwórczy metal będący produktem rozpadu uranu, w niewielkich ilościach zawsze towarzyszy jego rudom. Dzięki tym domieszkom bezużyteczne do tej pory rudy uranowe w szybkim czasie stały się bardzo cenionym surowcem.\nBudynki kopalni „Bergfreiheit”.\nStan z około 1910 roku.\nPoszukiwania radoczynnych rud uranu prowadzono również w kopalni „Bergfreiheltgrube” w Kowarach. Początkowo nie przynosiły one jednak pozytywnych rezultatów w związku, z czym chwilowo ograniczono się tu głównie do przebierania starych hałd. Powtórnie na mineralizację uranową natrafiono dopiero w 1920 roku na polu górniczym „Vulkan”. W trakcie prowadzenia robót międzypoziomowych około 12 metrów powyżej poziomu 118 m znaleziono strefę rud żelaza z przerostami blendy smolistej. Niestety jej wyizolowanie z masywnego magnetytu okazało się prawie niemożliwe i większość uranowego surowca trzeba było wyrzucić na hałdy. Do 1924 roku uzyskano tu w sumie tylko około 10 ton rudy uranowej o zawartości około 300 miligramów radu. Potem znowu nastąpił zastój. W latach 1925-1926 ze starych zwałów przykopalnianych i nie wybranych wcześniej fragmentów stref zmineralizowanych pozyskano nieco ponad tonę rudy o zawartości 105 miligramów radu. Kolejną większą strefę mineralizacji uranowej napotkano w Kowarach w 1926 roku. Występowała ona w obrębie serii rudonośnej na polu „Vulkan” pomiędzy poziomami 118 i 188 m. W latach 1927–1929 wydobyto z niej 8 ton rudy o zawartości około 584 miligramów radu. W 1929 roku w obliczu światowego kryzysu gospodarczego kopalnię zamknięto. Po jej ponownym uruchomieniu w 1934 roku niezwłocznie przystąpiono do dalszych poszukiwań rud uranowych. W latach 1935–1942 wydobyto tu w sumie 76,297 ton rudy, z których odzyskano 3,601 grama radu. Sam uran nadal nie posiadający żadnej wartości handlowej traktowano jako odpad.\nKopalnia „Wolność” w Kowarach.\nWylot sztolni „Vulkan”.\nSytuacja ta uległa radykalnej zmianie, gdy odkryto zjawisko reakcji łańcuchowej. Uran stał się najcenniejszym surowcem strategicznym. Prace górnicze objęte zostały ścisłą tajemnicą. W Kowarach oficjalnie mówiono o wyczerpaniu się znanych stref uranonośnych, a intensywne poszukiwania nowych miały zakończyć się niepowodzeniem. Skądinąd wiadomo jednak, że w latach 1943–1944 pozyskano tu około 72 tony rudy uranowej. Miała ona posłużyć jako surowiec do produkcji paliwa nuklearnego dla budowanego w centrum Berlina stosu atomowego.\nW całej przedwojennej działalności kopalni „Bergfreiheltgrube” w Kowarach rudy uranu stanowiły zaledwie produkt uboczny przy eksploatacji złoża magnetytu. Starano się tylko, aby partie urobku zawierające blendę smolistą były wywożone na powierzchnię oddzielnie. Kopalnia nie zajmowała się jednak jego przeróbką poprzestając jedynie na wstępnym oczyszczeniu rud uranowych z domieszek magnetytu i skały płonnej. Uzyskane tym sposobem słabe koncentraty wysłano do dalszego przerobu w Zakładach Chemicznych Koncernu Aurela w Oranienburgu pod Berlinem W kwietniu 1945 roku na kilka dni przed wkroczeniem do Oranienburga Armii Radzieckiej zakłady te słały się celem amerykańskiego nalotu dywanowego. W akcji wzięło udział 612 latających fortec 8 Armii Powietrznej Stanów Zjednoczonych. Na cel zrzucono ogółem 1506 ton bomb burzących i 178 ton bomb zapalających zamieniając fabrykę w zwały gruzu (dla odwrócenia uwagi od właściwego celu nalotu zbombardowano wtedy również pobliskie Drezno). Pomimo ogromnych zniszczeń Rosjanom udało się jednak odnaleźć w ruinach fabryki znaczną część zgromadzonego tu zapasu rudy oraz kilka pojemników z gotowym koncentratem uranowym. Niemieckie napisy na beczkach wskazywały, że pochodziły one m. in. z miejscowości Kowary znajdującej się w tym czasie w radzieckiej strefie okupacyjnej. Tam też niezwłocznie Rosjanie skierowali grupę swoich specjalistów jądrowych.\nGÓRNICTWO RUD URANU W LATACH 1945-1957\nPo wkroczeniu do Kowar radzieckie władze wojskowe stwierdziły, że tutejsza kopalnia rud żelaza jest bardzo zdewastowana. Wyrobiska górnicze były zatopione, urządzenia naziemne rozkradzione, a archiwum przykopalniane zniszczone. Na podstawie zeznań byłych górników oraz fragmentarycznie zachowanych dokumentów stwierdzono, że w złożu kowarskim rudy uranu pojawiały się sporadycznie i zostały już w całości wyeksploatowane przez Niemców. Ta niepomyślna ocena sprawiła, że Rosjanie szybko wycofali się z projektu odbudowy kopalni. W dniu 23 lipca 1945 roku okupacyjne władze radzieckie przekazały oficjalnie kopalnię „Wolność” (niem. „Bergfreiheltgrube”) administracji polskiej. Dla odbudowującego się ze zniszczeń wojennych kraju zalegające tu bogate złoża rudy żelaza miały nieocenione znaczenie. Uruchomienie kopalni stało się, zatem jednym z pierwszoplanowych zadań. Już w sierpniu 1945 roku wydobyto tu pierwsze 180 ton rudy magnetytowej a w następnych miesiącach wydobycie to stopniowo wzrastało.\nW 1947 roku Instytut Geologiczny dążąc do jak najszybszego rozpoznania możliwości surowcowych Sudetów zapoczątkował poszukiwania na hałdach i w dostępnych wyrobiskach tutejszych ośrodków górniczych. Przy okazji wykryto również kilka miejsc występowania mineralizacji uranowej, co spowodowało ponowne zainteresowanie się Rosjan tym rejonem. Jeszcze w 1947 roku podpisano polsko-radziecką umowę określającą zasady poszukiwania, wydobywania i przeróbki rud uranu w Polsce. Umowa z Rosjanami była dla polskiego rządu bardzo korzystna. Zobowiązywali się oni dostarczyć sprzęt poszukiwawczy i górniczy oraz pokryć wszystkie koszty budowy kopalń i eksploatacji rud. W gestii Rosjan leżało również zatrudnianie górników, których płace ustalono na bardzo wysokim poziomie - kilkakrotnie wyższym niż w innych kopalniach. Dodatkowo za wydobytą rudę Rosjanie musieli jeszcze zapłacić po kursie około dwa razy wyższym niż obowiązujący na Zachodzie. W zamian za to nasze kopalnie uranu miały w całości podlegać Rosjanom i Państwo Polskie nie miało nad nimi żadnej kontroli. Tak też się stało.\nZakłady Przemysłowe „R-1” w Kowarach.\nBrama wjazdowa na plac do rozładunku rudy.\nJedyną w Polsce jednostką zajmującą się poszukiwaniem i eksploatacją rud uranu było utworzone przez Rosjan w dniu 1 stycznia 1948 roku przedsiębiorstwo państwowe o nazwie „Kuźnieckijie Rudniki” (po polsku: „Kowarskie Kopalnie”). Jego główna siedziba znajdowała się w przejętej ponownie przez Rosjan kopalni „Wolność” w Kowarach. Jeszcze w 1948 roku polską załogę zasilono kadrą 43 radzieckich specjalistów (m. in. inżynierów górników, geologów, geofizyków) pod kierownictwem głównego geologa, inż. Bogdanowa. W Kowarach umiejscowiono również centralne warsztaty remontowe, laboratoria i magazyny. W grudniu 1948 roku załoga przedsiębiorstwa liczyła już 2615 osób. Najwyższe zatrudnienie wynoszące 7926 osób osiągnięto tu w grudniu w 1950 roku. W 1951 roku przedsiębiorstwo „Kowarskie Kopalnie” skryło się pod tajemniczą nazwą Zakłady Przemysłowe „R-1” w Kowarach.\nPlac do rozładunku rudy i wiata nad zsypem młynu.\nStan z 2 lipca 1998 roku.\nZe względów bezpieczeństwa działalność Zakładów Przemysłowych „R-1” charakteryzowała się pełną samowystarczalnością. Samodzielnie prowadzono tu poszukiwania geologiczne, prace rozpoznawcze i budowę kopalń, a także eksploatację rud i badania laboratoryjne nad ich przerobem. Przedsiębiorstwo wyposażono w najnowocześniejszą, objętą ścisłą tajemnicą aparaturę radiometryczną oraz wysokiej klasy maszyny poszukiwawcze i wydobywcze. Zakłady miały bezpośrednią linię telefoniczną z Moskwą. Wszystkie potrzebne narzędzia i urządzenia sprowadzano stamtąd niemal natychmiast.\nBudynki młynów do rozdrabniania rudy\nPrace w terenie wykonywały wyznaczone grupy geologiczne będące samodzielnymi jednostkami organizacyjnymi podległymi bezpośrednio centrali w Kowarach. Pierwszą grupę poszukiwawczą utworzono jeszcze w styczniu 1948 roku. Działała ona w rejonie Miedzianki. W lutym tego samego roku utworzono grupę geologiczną nr 2 pracującą w rejonie Lądka Zdroju i złoża „Kopaliny” w Kletnie, zaś w marcu - grupę geologiczną nr 3 prowadzącą poszukiwania w rejonie Kowar. Wkrótce poszukiwaniami objęto całe Sudety.\nSkład personalny grup geologicznych zmieniał się w zależności od wyznaczonych im zadań, warunków terenowych i osiąganych wyników. Kierownikiem był zwykle inżynier geolog, jego zastępcą jeden lub dwóch inżynierów geologów lub geofizyków. Ponadto w skład takiej grupy wchodziło kilku techników, 10-15 operatorów sprzętu radiometrycznego, około 30 robotników (górników, wiertaczy, kopaczy itp.) oraz kierownik administracyjny.\nBadania terenowe obejmowały zdjęcia aeroradiometryczne (zawartość izotopów promieniotwórczych w powietrzu), emanacyjne (izotopy w glebie) i radiohydrologiczne (izotopy w wodzie). W przypadku wykrycia anomalii promieniotwórczej grupa geologiczna przeprowadzała jej rozpoznanie wykonując wiercenia lub sztuczne odsłonięcia (rowy, szurfy, sztolnie), a następnie podejmowała eksploatację strefy zmineralizowanej. Do 1953 roku przebadano tym sposobem wszystkie główne struktury geologiczne Sudetów.\nŚwider trójgryzowy do wiercenia otworów wiertniczych.\nDziałalność przedsiębiorstwa bynajmniej nie ograniczała się do obszaru Sudetów. W latach 1952-1955 prace poszukiwawcze przeprowadzono także w Górach Świętokrzyskich. Ich efektem było wykrycie mineralizacji uranowej m.in. w kopalni pirytu „Staszic” w Rudkach i na hałdach nieczynnej kopalni rud miedzi w Miedzianej Górze. W latach 1952-1953 przebadano dostępne wyrobiska w kopalniach Zagłębia Górnośląskiego wykrywając znaczną ilość punktów z przejawami mineralizacji uranowej m.in. w kopalniach Jankowice, Marcel, Komuna Paryska, Bolesław Bierut, Siersza, Piast i Rydułtowy. W kilku kopalniach uwagę geologów zwrócił radioaktywny szlam osadzający się w urządzeniach odwadniających. Rzecz ciekawa, że zawierał on przeważnie rad przy prawie całkowitym braku uranu.\nW obrębie Karpat badania prowadzono w latach 1952-1953. Wykonane tu przeglądowe prace poszukiwawcze nie dały jednak pozytywnych rezultatów. Stwierdzono jedynie występowanie kilku punktów o podwyższonej zawartości uranu (m. in. w Bezmiechowej).\nDziałalność poszukiwawczo-rozpoznawcza prowadzona przez Zakłady Przemysłowe „R-1” w latach 1948-1955 przybrała imponujące rozmiary. W samym tylko rejonie Kowar wydrążono w tym czasie 43 sztolnie, 36 szybów i około 300 kilometrów podziemnych wyrobisk górniczych. W Kletnie zgłębiono 3 szyby, wydrążono 28 sztolni i około 20 kilometrów podziemnych wyrobisk, a w Miedziance 2 szyby i około 40 kilometrów wyrobisk. W sumie na obszarze Polski wykryto w tym czasie 17 złóż i kilkaset miejsc występowania anomalii promieniotwórczych. Większość z nich została przebadana metodami górniczymi i wyeksploatowana.\nGÓRNICTWO RUD URANU W LATACH 1957-1972\nW 1953 roku zakończył się burzliwy rozwój Zakładów Przemysłowych „R-1”. W 1954 roku w związku z odkryciem dużych złóż uranu na terenie Związku Radzieckiego (m. in. na Kołymie) Rosjanie zaczęli wycofywać z terenu Polski swoich specjalistów. Na przełomie 1956 i 1957 roku zadania związane z prowadzeniem poszukiwań i eksploatacją rud uranu przejęli Polacy.\nHałdy kopalni „Podgórze” w Podgórzu koło Kowar.\nW 1957 roku materiał z tej hałdy stał się surowcem do produkcji kruszywa.\nWładze polskie ograniczyły zakres działalności Zakładów Przemysłowych „R-1”. Prawie całkowicie zrezygnowano z prac poszukiwawczych koncentrując się na eksploatacji znanych złóż „Podgórze” i „Radoniów” w Sudetach, „Staszic” w Górach Świętokrzyskich oraz rozpoznaniu wykrytych wcześniej anomalii radiometrycznych w Okrzeszynie, Wambierzycach i Kopańcu. Wkrótce jednak znane zasoby rud zaczęły się wyczerpywać a ich roczny przyrost z nowo odkrywanych złóż był zbyt niski, aby zahamować spadek wydobycia. Następstwem ograniczenia działalności Zakładów Przemysłowych „R-1” była zmiana ich dotychczasowej struktury. W wyniku reorganizacji przedsiębiorstwa centralne warsztaty mechaniczne uległy usamodzielnieniu przekształcając się w Fabrykę Automatów Tokarskich. Zmniejszono również liczbę laboratoriów. Jednocześnie, aby uzasadnić dalsze istnienie przedsiębiorstwa zwiększono zakres wykonywanych w nim prac usługowych dla innych jednostek gospodarki państwowej. Zorganizowano m.in. produkcję kruszywa do budowy dróg i linii kolejowych. W latach 1957-1963 ze starych hałd pouranowych wyprodukowano tym sposobem wiele tysięcy ton tłucznia i grysów.\nHałda kopalni „Wolność” w Kowarach.\nBetonowa podpora słupa podwieszanej kolejki\ndo transportu kruszywa.\nWprowadzono również usługi wiertnicze i badania karotarzowe w otworach wiertniczych. Przy okazji świadczenia tych usług wykryto przejawy mineralizacji uranowej w głęboko zalegających strukturach geologicznych na niżu polskim m.in. w Pasłęku, Starym Żabnie, Ełku, Rajsku i Ptaszkowie. Ze względu na grubą pokrywę osadów czwartorzędowych zrezygnowano tam jednak z przeprowadzania podziemnych prac rozpoznawczych i sporządzono jedynie dokumentację złóż w oparciu o badania rdzeni z otworów wiertniczych.\nW 1959 roku zespół geologów pod kierownictwem Władysława Adamskiego opracował całość materiałów geologicznych z lat 1948-1958. Wnioski przedłożono Państwowej Radzie do Spraw Pokojowego Wykorzystania Energii Jądrowej. W 1961 roku podjęła ona decyzję o uruchomieniu w kraju próbnej produkcji koncentratu uranowego. Opracowany przez Instytut Badań Jądrowych proces technologiczny został sprawdzony w skali pilotażowej w Kowarach. Na podstawie uzyskanych wyników sporządzono projekt doświadczalnego zakładu przerobu rud na koncentrat chemiczny. Surowiec do produkcji miały stanowić ubogie rudy pozyskiwane głównie ze złóż w Radoniowie i Rudkach, które z powodu zbyt małej zawartości uranu nie były wcześniej eksploatowane oraz niskoprocentowy materiał odzyskiwany ze starych zwałów kopalnianych.\nBudynki działu flotacji zakładu wzbogacania rud i staw osadnikowy.\nBudowę Zakładu Wzbogacania Rud zrealizowano w latach 1963-1966. Dążąc do zminimalizowania kosztów przy realizacji tej inwestycji wykorzystano teren i niektóre obiekty likwidowanej właśnie kopalni „Wolność” w Kowarach. Podstawowym zadaniem Zakładu była produkcja koncentratu o wysokiej zawartości uranu. W procesie technologicznym stosowano mielenie rudy, trawienie roztworem kwasu siarkowego, sorpcję uranu na wymieniaczach jonowych, emulgację azotanową i wytrącanie. Warto przy tym zaznaczyć, że uruchomiony zakład jako jedyny w kraju stosował na skalę przemysłową hydrometalurgiczne metody otrzymywania czystych metali z rud. Produkt kowarski w całości zabezpieczał niewielkie zapotrzebowanie krajowych ośrodków badawczych. Nadwyżki sprzedawano do Związku Radzieckiego. Równocześnie z produkcją koncentratu, w laboratoriach zakładu podjęto badania technologiczne nad przerobem rud pierwiastków promieniotwórczych, oraz opracowywano technologię produkcji pierwiastków ziem rzadkich (m. in. ceru, lantanu, neodymu i itru).\nPozostałości nieprzerobionej rudy\npierwiastków ziem rzadkich.\nW latach sześćdziesiątych z programów rządowych wykreślono zagadnienia związane z rozwojem energetyki jądrowej. W Zakładach Przemysłowych „R-1” drastycznie ograniczono zatrudnienie (w 1962 roku pracowało tu już tylko 880 osób). Przedsiębiorstwo musiało całkowicie zarzucić prace poszukiwawcze, swoją działalność ograniczając do przerabiania zgromadzonych zapasów rudy. Na przełomie lat 1964-65 ostatni Rosjanie opuścili Kowary. W 1972 roku w Zakładach Wzbogacania zaprzestano produkcji koncentratów uranowych. Nadal jednak kontynuowano tu prace badawcze nad hydrometalurgicznymi metodami przerobu rud pierwiastków ziem rzadkich. W dniu 1 stycznia 1973 roku zarządzeniem Pełnomocnika Rządu do Spraw Pokojowego Wykorzystania Energii Jądrowej Zakłady Przemysłowe „R-1” w Kowarach zostały zlikwidowane.\nZasoby i wydobycie rud uranu w Polsce w latach 1956-1964\n(w tym z odbudowy 61500 kg)\n(w tym z odbudowy 52930 kg)\n(w tym z odbudowy 45880 kg)\n+52260 kg g\nZakład wzbogacania rud w Kowarach.\nW dniu 15 września 1972 roku na bazie części majątku likwidowanych Zakładów Przemysłowych „R-1” Politechnika Wrocławska utworzyła Zakład Doświadczalny „Hydromech”. Do jego zadań należało m.in. prowadzenie prac badawczo-doświadczalnych z zakresu górnictwa i hydrometalurgii. W ramach Zakładu w budynkach byłych Zakładów Przemysłowych „R-1” uruchomiono doświadczalną wytwórnię związków ziem rzadkich na bazie rud wietnamskich, a na terenie byłej kopalni „Radoniów”, oddział powierzchniowy przerobu kopalin. Prace badawcze z zakresu techniki górniczej prowadzono w podziemnym laboratorium górniczym urządzonym w sztolni nr 9 nieczynnej kopalni „Podgórze”.\nTablica inwentaryzacyjna jednego z budynków.\nW latach 80-tych minionego stulecia rozważano możliwość wznowienia eksploatacji rud na potrzeby budowanej w tym czasie w Połańcu elektrowni atomowej. Brano tu pod uwagę jedno ze złóż niecki wałbrzyskiej (Wambierzyce, Grzmiąca) lub Legnickie Zagłębie Miedziowe, gdzie rudy uranu występują w spągu i stropie złoża miedzi. Niestety skończyło się tylko na projektach. Na razie więc likwidacja Zakładów „R-1” kończy historię polskiego górnictwa rud uranu.\nTablica informacyjna jednego z magazynów.\nZestawienie wydobycia rud uranu w Polsce\n(w/g danych Zakładów Przemysłowych R-1 w Kowarach)\nNazwa złoża lub strefy zmineralizowanej\nŚrednia zaw. uranu w rudzie w g/tonę\nWyeksploatowane zasoby w przeliczeniu na czysty uran w kilogramach\n„Wolność” w Kowarach\n„Miedzianka” w Miedziance-Ciechanowicach\n„Rübezahl” w Kowarach\n„Podgórze” w Kowarach\n„Majewo” w Maciejowej\n„Bobrów” w Janowicach Wielkich\n„Budniki” w Kowarach\n„Wołowa Góra” w Kowarach\nSztolnia „24” w Kowarach\n„Jagniątków” w Sobieszowie\n„Wleń” w Nielestnie\n„Stare Rochowice” w Wierzchosławicach\n„Rzeszówek” w Świerzawie\n„Radoniów” w Radoniowie\n„Wojcieszyce” w Siedlęcinie\n„Kromnów” w Starej Kamienicy\n„Kopaniec I” w Starej Kamienicy\n„Kopaniec II” w Kopańcu\nMała Kamienica -Kolonia\n„Krakus” na kopalni „Thorez” w Wałbrzychu\n„Rusinowa” w Wałbrzychu\nHałda szybu „Herman” w Wałbrzychu\nWyrobiska „Staszic” i „Eugeniusz”\nna kopalni „Mieszko” w Wałbrzychu\n„Nowe Miasto” w Wałbrzychu\nUpadowa „Kazimierz” w Sokolcu\n„Grzmiąca” w Głuszycy Dolnej\n„Wambierzyce” w Pstrążnej\n„Kopaliny” w Kletnie\n„Janowa Góra” w Siennej\n„Andrzejowa Góra” w Potoczku\nKopalnia „Zofia” w Miedziance\n„Staszic” w Rudkach\nKopalnia „Bierut” w Jaworznie\nKopalnia „Siersza” w Sierszy\nKopalnia „Rydułtowy” w Rydułtowach\nKopalnia „Ignacy” w Jejkowicach\nKopalnia „Makoszowy” w Makoszowach\nKopalnia „Jankowice” w Jankowicach\nKRÓTKA CHARAKTERYSTYKA NAJWAŻNIEJSZYCH POLSKICH ZŁÓŻ URANU\nKopalnia „Wolność” w Kowarach jest pierwszą na ziemiach polskich kopalnią, w której podjęto eksploatację rud uranu. Do 1945 roku leżała w granicach Rzeszy, ale Niemcy prowadzili tu głównie wydobycie rud żelaza (magnetyu). Współwystępującymi z magnetytem rudami uranu zainteresowali się dopiero w latach dwudziestych ubiegłego wieku traktując je jednak tylko jako produkt uboczny. Po przekazaniu w 1945 roku ziem zachodnich Polsce, nasze władze kontynuowały w Kowarach eksploatację rud żelaza. W 1948 roku na mocy umowy Polsko- Radzieckiej kopalnię „Wolność” przejęli Rosjanie i wznowili w niej eksploatację rud uranu. Prowadzili ją do połowy lat pięćdziesiątych a następnie po wybraniu wszystkich znanych stref uranonośnych ponownie przekazali kopalnię władzom polskim. Później rudy uranu wybierano tu już tylko ubocznie przy eksploatacji magnetytu. W 1962 roku z powodu wyczerpania zasobów rud żelaza kopalnia „Wolność” została zlikwidowana.\nBudynek nadszybia szybu „Wolność”.\nZłoże „Wolność” zalega wśród gnejsów i łupków łyszczykowych stanowiących południowo-wschodnią części metamorficznej osłony intruzji granitu Karkonoszy. Ma ono kształt hakowato wygiętej soczewki o długości około 1500 m i szerokości do 200 m. W skład serii rudonośnej wchodzą hornfelsy, łupki, skarny, marmury i ciała magnetytowe. Złoże poprzecinane jest licznymi uskokami oraz żyłami aplitowo-pegmatytowymi pochodzącymi z pobliskiej intruzji.\nW złożu wydzielono trzy zespoły rudne:\n- ruda magnetytowa, która oprócz dominującego magnetytu i maghemitu zawiera mniejsze ilości ilmenitu i pirytu oraz rzadki pirotyn i arsenopiryt\n- ruda siarczkowa pirotynowo-pirytowa z chalkopirytem, markasytem, oraz rzadkim sfalerytem i galeną.\n- ruda polimetaliczna z chloantytem, safflorytem, rammelsbergitem i podrzędnie nikielinem, arsenem rodzimym, bizmutem rodzimym, srebrem rodzimym i minerałami uranu.\nRudy siarczkowe i polimetaliczne występowały w formie żył i gniazd w rudach magnetytowych oraz otaczających je skałach serii rudonośnej. Mineralizacja uranowa stanowiła składnik bogatego okruszcowania polimetalicznego. W strefach okruszcowanych wyróżniono trzy charakterystyczne zespoły mineralne ze smółką uranową:\n1. smółka uranowa - arsenopiryt - chalkopiryt - coffinit.\n2. smółka uranowa - schapbachit - chalkopiryt - nikielin.\n3. smółka uranowa - clausthalit - coffinit lub smółka uranowa - tiemannit - chalkopiryt - cynober.\nSzczególnie duże koncentracje minerałów uranu obserwowano w strefach tektonicznie zmiętych, spękanych lub w pobliżu wyraźnych uskoków, zwłaszcza na kontaktach skał o różnych cechach fizycznych (np. gnejsy-łupki). Smółka uranowa tworzyła tam nieregularne skupienia w żyłach kalcytowych, kalcytowo-barytowych lub w spoiwie brekcji. Zwykle towarzyszył jej hematyt barwiący masę kalcytową na czerwono, a w miejscach gdzie mineralizacja uranowa kontaktowała z magnetytem martyt. W złożu zaobserwowano cztery formy występowania smółki uranowej:\n- nerkowate naskorupienia miąższości do 2 cm o wyraźnej budowie koncentrycznej tkwiące w spoiwie brekcji.\n- rzadko spotykane skupienia warstwowe o miąższości do 1 cm tkwiące w żyłach węglanowych i ułożone równolegle do towarzyszącego im kalcytu i serpentynitu;\n- dendryty w żyłach kalcytowych.\n- nieregularne nagromadzenia, w których postać kolomorficzna jest trudna do zaobserwowania.\nStrefy ze smółką uranową napotykano głównie na polu „Wulkan” na którym występowały do głębokości 675 m. Rzadziej natomiast pojawiały się one na polach: „Marta” i „Wschodnim” (dawnym „Wolność”).\nZłoże rud uranu w Podgórzu wykryto w 1950 roku. Jego eksploatację podjęto w 1951 roku w kopalni „Podgórze” („Rejon I” Zakładów Przemysłowych „R-1”). Strefę zmineralizowaną udostępniono sztolniami nr 16, 17 i 19. Wkrótce jednak zasoby rud uranowych zaczęły się wyczerpywać. Roboty górnicze na poziomie 520 m potwierdziły pełne wyklinowanie się strefy zmineralizowanej, w związku z czym w 1958 roku kopalnię zlikwidowano. Na hałdach kopalni „Podgórze” pozostała jednak tak znaczna ilość rud uranu, że jeszcze przez wiele lat były one traktowane jako potencjalne źródło do odzyskania tego metalu.\nSztolnia nr 19 w kopalni „Podgórze” w Podgórzu koło Kowar.\nChodnik udostępniający jedną ze stref rudonośnych na poziomie „0”.\nZłoże „Podgórze” zalega w obrębie strefy tektonicznej przecinającej serię granitognejsów z wkładkami łupków biotytowych. Strefa utlenienia sięgała tam do poziomu „0” kopalni (głębokość około 40 m). Minerały uranu reprezentowane tu były głównie przez uranofan i autunit tworzące żyły i niewielkie gniazda. Poniżej ciągnęła się strefa niepełnego utlenienia, w której przeważały czernie uranowe i różne odmiany nasturanu. Strefa mineralizacji pierwotnej występowała na głębokości poniżej 280 m. Głównym minerałem uranowym była tu smółka uranowa, która tworzyła 1,5-2 cm miąższości soczewki w żyłach kalcytowych.\n„Rejon II” Zakładów Przemysłowych „R-1” obejmował tereny dawnego górnictwa kruszcowego (3,5 km długości na 1,5 km szerokości) położony pomiędzy miejscowościami Miedzianka i Ciechanowice - na północno-zachodnich stokach pasma Rudaw Janowickich. Poszukiwania rud uranu prowadzono tu w latach 1948-1952. W tym czasie odwodniono i udostępniono wiele starych wyrobisk, a także wydrążono wiele nowych. Prace te koncentrowały się głównie na polu zachodnim, gdzie wykryto 14 nieznanych wcześniej żył uranonośnych. W mniejszym zakresie poszukiwaniami objęto pola: wschodnie, południowe, centralne i północne gdzie zlokalizowano tylko 7 nowych żył.\nMiedzianka - widok z 1954 roku. Po prawej stronie widać drewnianą wieżę szybu nr. 1\na po lewej starą hałdę szybiku kopalni „Frohe Erwartung”.\nW złożu miedziankowskim rudy uranu tworzyły odosobnione soczewki w szczelinach tektonicznych wypełnionych glinką i okruchami skał otaczających. Granica strefy utleniania przebiegała tu prawdopodobnie na głębokości 112-114 m (poziom rzeki Bóbr). W strefie tej mineralizacja reprezentowana była przez gummit, autunit, torbernit, uranofan, smółkę uranową oraz bliżej nieokreślone szare, brązowe lub zielone miki i ochry uranowe. Poniżej ilość wtórnych minerałów uranu gwałtownie malała, a na głębokości 178 m zanikały one całkowicie. Ze wzrostem głębokości zwiększał się natomiast udział smółki uranowej.\nNiewielkie złoże rud żelaza i uranu eksploatowano również w pobliskim Mniszkowie.\nZłoże rud uranu „Wleń” odkryto w 1949 roku. Jego zasoby oceniono na około 50 ton w przeliczeniu na czysty uran, ale ze względu na trudne warunki geologiczne tylko w niewielkim stopniu zostało ono wyeksploatowane.\nZłoże zalega na kontakcie fylitów, zieleńców oraz łupków łyszczykowych i grafitowych z intruzją bazaltu. Mineralizacja uranowa koncentrowała się w drobnych szczelinach i zluźnieniach międzywarstwowych w łupkach. Głównymi minerałami rudnymi były tu torbernit i autunit którym towarzyszyły niewielkie ilości minerałów kruszcowych (piryt, galena).\nZłoże rud uranu kopalni „Radoniów” („Rejon II” Zakładów Przermysłowych „R-1”) na Pogórzu Izerskim odkryto w 1952 roku. Należało ono do najbogatszych w Polsce. Do roku 1963 zasoby rud o wartości przemysłowej zostały tu jednak w całości wybrane i kopalnię zlikwidowano.\nFotografia lotnicza terenu kopalni „Radoniów”.\nZłoże to związane było z dwoma równoległymi uskokami przecinającymi kompleks metamorficzny utworzony z gnejsów, granitognejsów i łupków kwarcowo-serycytowych. W jego obrębie w bezpośrednim sąsiedztwie uskoku zalegały trzy pionowe strefy wyklinowujące się na głębokości odpowiednio: 30 m (strefa wschodnia), 555 m (strefa środkowa) i 300 m (strefa zachodnia). Najbogatsze koncentracje rud uranowych występowały w strefie utleniania sięgającej do głębokości 270 m. Mineralizacja uranowa tworzyła tam gniazda w bezpośredniej bliskości uskoku. Główną treść gniazd rudnych stanowiły: autunit, metauranocircyt i torbernit. W strefie pierwotnej na głębokości poniżej 275 m mineralizacja uranowa reprezentowana była głównie przez smółkę uranową tworzącą cienkie żyłki we z fluorycie. Na poziomie 525 m zaczynała ubożeć i na poziomie 670 m całkowicie zanikała.\nRudy uranu wykryto tu w 1947 roku w czasie inwentaryzacji zalegających na zboczach Czarnej Góry hałd starych kopalni srebra. W 1948 roku Rosjanie uruchomili tu kopalnię „Kopaliny” („Rejon III” Zakładów Przemysłowych „R-1”). Rabunkową eksploatację rud uranu prowadzili w niej do 1953 roku. Później przekazali kopalnię Polakom. Władze polskie podjęły w niej eksploatację fluorytu stanowiącego tu główną kopalinę. W trakcie oczyszczania poradzieckich wyrobisk okazało się, że wypełniające je podsadzki zawierają do 80% tego surowca, ale niestety przeważnie był on już nie do odzyskania. W 1957 roku kopalnię zamknięto, gdyż zasoby fluorytu w nie wyeksploatowanych jeszcze partiach złoża okazały się również niewielkie.\nKopalnia „Kopaliny” w Kletnie.\nWnętrze sztolni nr 12. Kopalnia „Kopaliny” w Kletnie.\nGniazdo rudy uranu.\nW złożu „Kopaliny” minerały uranu tworzyły gniazda w obrębie dużych ciał fluorytowo-kwarcowych zalegających w strefie nasunięcia serii gnejsowo-łupkowej na wapienie krystaliczne. W złożu wyróżniono trzy zespoły z minerałami uranu. W najpospoliciej spotykanym zespole smółka uranowa przerośnięta z chalkopirytem i clausthalitem tworzyła nieregularne skupienia o miąższości do 40 cm we fluorycie. W zespole drugim smółka uranowa współwystępująca z gummitem oraz z pojawiającymi się w niewielkich ilościach uranofanem i sharpitem, tworzyła żyłki o miąższości do 2 cm we fluorycie. W zespole trzecim wtórne minerały uranu (uranofan, sharpit, fourmarieryt, gummit i metatorbernit) współwystępujące z selenkami Ag, Cu i Pb wypełniały spękania we fluorycie i kwarcu.\nNiewielkie przejawy mineralizacji uranowej rozpoznano również w pobliskim złożu rud żelaza „Janowa Góra” w Siennej.\nZłoże rud uranu „Grzmiąca” w Głuszycy Dolnej odkryto w 1954 roku. W 1956 roku uruchomiono tu kopalnię uranu nr 11, (filia Zakładów Przemysłowych „R-1”), ale działała tylko przez rok, po czym została zatopiona.\nHałda kopalni „Grzmiąca” w Głuszycy Górnej.\nZłoże „Grzmiąca” występuje w północno-wschodniej części niecki śródsudeckiej. W zalegającej tu serii piaskowców i zlepieńców górnego karbonu i dolnego permu stwierdzono występowanie sześciu poziomów rudonośnych o miąższości od kilku cm do kilku m. W strefach zmineralizowanych napotkano piryt, chalkopiryt, galenę, sfaleryt, markasyt, bornit i chalkozyn, którym towarzyszą minerały uranu reprezentowane przez smółkę uranową i autunit. Za przydatne do eksploatacji uznawano tylko te partie skały gdzie promieniowanie przekraczało wartość 1000 mikrorentgenów. Rudy uboższe i skały płonne odrzucano na hałdy lub stosowano w charakterze podsadzki w wyeksploatowanych wyrobiskach.\nZłoże rud uranu w Okrzeszynie odkryto w 1948 roku. Było ono rozpoznawane wierceniami i wyrobiskami górniczymi przez Rosjan, a następnie przez polskich geologów, ale z powodu zbyt niskiej zawartości uranu w rudach nie podjęto jego eksploatacji.\nPlan powierzchni kopalni w Okrzeszynie.\nZłoże zalega w południowo-zachodniej części niecki śrudsudeckiej. Poziomy rudonośne występują tu w czterech pokładach węgla, trzech wkładkach łupków i warstwie zlepieńca czerwonego spągowca. W strefach zmineralizowanych napotkano smółkę uranową, piryt, chalkopiryt, markasyt.\nW kopalni „Staszic” w Rudkach koło Nowej Słupi („Rejon V” Zakładów Przemysłowych „R-1”) mineralizację uranową wykryto po raz pierwszy w 1952 roku. W połowie lat 60-tych XX wieku w związku z ubożeniem złoża kopalnia wybudowała z własnych środków zakład produkcji koncentratów. Była to już w tym czasie jedyna działająca kopalnia w uranu Polsce. Niestety w 1968 roku Zakłady Przemysłowe „R-1” ostatecznie zrezygnowały z odbioru tutejszych rud i w roku następnym kopalnię zamknięto.\nKopalnia „Staszic” w Rudkach.\nSzyb wentylacyjny w odkrywce na polu północnym.\nZłoże pirytu i rud żelaza „Staszic” w Rudkach zalega w strefie tektonicznej uskoku łysogórskiego. Największe koncentracje minerałów uranowych stwierdzono w centrum północnej części złoża pirytu (markasytu). W południowej części złoża rudy te prawie nie występują. W strefie uranonośnej gniazda rudne miały do 20 m długości i do 0,4 m miąższości. Współwystępująca z melnikowitem blenda smolista tworzyła tam spoiwo brekcji złożonej z okruchów masywnego markasytu. W niewielkich ilościach spotykano tu również czernie i miki uranowe oraz siarczki (chalkopiryt, antymonit i galenę). Zawartość uranu wahała się w granicach 1500-40000 g/t (średnio 4000 g). Wokół tych gniazd rozciągały się strefy o podwyższonej koncentracji uranu w skale (300-1500 g). Znacznie mniejsze koncentracje uranu w granicach 70-1500 g/t wykryto w iłach ze skupieniami markasytu zalegających na kontakcie złoża markasytowego i hematytowego.\nPoza złożem „Staszic” mineralizację uranową wykryto również na sąsiednich obszarach pirytonośnych. Szczególnie interesujące pod tym względem okazało się złoże „Ściegienny” leżące w odległości około 500 m na północny-wschód od kopalni. Jego eksploatację rozpoczęto w 1957 roku po przeprowadzeniu modernizacji całej kopalni a zakończono w 1968 roku niedługo po tym jak Zakłady „R-1” przestały odbierać koncentraty uranonośne z kopalni w Rudkach.\nZasoby rud uranu w Polsce w latach 1955-1963\n(stan na 31 grudnia każdego roku).\nRok 31.12.1955 31.12.1956 31.12.1957 31.12.1958 31.12.1959 31.12.1960 31.12.1961 31.12.1962 31.12.1963 31.12.1964 31.12.1965\n? t rudy\no zaw. 836200 kg U\nW tym w zwałach:\no zaw. 1063600 kg U Wydobycie:\no zaw. 40000 kg U\n579364 t rudy\no zaw. 830376 kg U\n20828 t rudy\no zaw. 13091 kg U Wydobycie:\no zaw. 66700 kg U\n4898255 t rudy\no zaw. 3715687 U\n23099 t rudy\no zaw. 14236 kg U Wydobycie:\no zaw. 65020 kg U\n4081786 t rudy\no zaw. 2444444 kg U\n21218 t rudy\no zaw. 12902 kg U Wydobycie:\no zaw. 45880 kg U\n4121527 t rudy\no zaw. 2509653 kg U\n19104 t rudy\no zaw. 11244 kg U\n25418 t rudy\no zaw. 51707 kg U\n3503617 t rudy\no zaw. 2113419 kg U\n18530 t rudy\no zaw. 10849 kg U Wydobycie:\n23579 t rudy\no zaw. 46862 kg U\n3452302 t rudy\no zaw. 2064691 kg U\n21055 t rudy\no zaw. 12600 kg U Wydobycie:\n44863 t rudy\no zaw. 57219 kg U\n3022977 t rudy\no zaw. 1957766 kg U\n25716 t rudy\no zaw. 14996 kg U Wydobycie:\n58962 t rudy\no zaw. 59974 kg U\n3061619 t rudy\no zaw. 2017886 kg U\n301 t rudy\no zaw. 451 kg U\n2105711 t rudy\no zaw. 1986552 kg U\no zaw. 14996 kg U Zakończenie\n? + 8340 t rudy\no zaw. 76900 kg U\n28210 t rudy\no zaw. 57175 kg U\n12580 t rudy\no zaw. 24813 kg U\n? + 9355 t rudy\no zaw. 11314 kg U\n7925 t rudy\no zaw. 15850 kg U\n41325 t rudy\no zaw. 86870 kg U\n24421 t rudy\no zaw. 52008 kg U\n50621 t rudy\no zaw. 110806 kg U\n24333 t rudy\no zaw. 50422 kg U\n115830 t rudy\no zaw. 104660 kg U Wydobycie:\n23329 t rudy\no zaw. 46440 kg U\n112690 t rudy\no zaw. 96511 kg U\n44663 t rudy\no zaw. 56870 kg U\n90000 t rudy\no zaw. 90100 kg U\n58474 t rudy\no zaw. 59259 kg U\n31552 t rudy\no zaw. 30883 kg U\n100128 t rudy\no zaw. 96900 kg U\n99390 t rudy\no zaw. 95432 kg U\n98770 t rudy\no zaw. 89000 kg U\n97626 t rudy\no zaw. 87037 kg U Wydobycie:\n522 t rudy\no zaw. 890 kg U\n97085 t rudy\no zaw. 86100 kg U\n250 t rudy\no zaw. 422 kg U\n96285 t rudy\no zaw. 85200 kg U\n200 t rudy\no zaw. 349 kg U\n96000 t rudy\no zaw. 85000 kg U\no zaw. 375 kg U\n95750 t rudy\no zaw. 84625 kg U\n95449 t rudy\no zaw. 84173 kg U\nOkrzeszyn ? t rudy\no zaw. 749000 kg U\n422273 t rudy\no zaw. 647360 kg U\n923308 t rudy\no zaw. 1119090 kg U\n834206 t rudy\no zaw. 917620 kg U\n227 t rudy\no zaw. 184 kg U\n833979 t rudy\no zaw. 917436 kg U\n677061 t rudy\no zaw. 858600 kg U\nGrzmiąca 1797686 t rudy\no zaw. 1042150 kg U\n1797686 t rudy\n1257600 t rudy\no zaw. 723230 kg U\n1187760 t rudy\no zaw. 669800 kg U Zakończenie badań\nWambierzyce 921000 t rudy\no zaw. 217500 kg U Złoże nie było\n238 t rudy\no zaw. 340 kg U\n4760 t rudy\no zaw. 5712 kg U\nDrogosław 118080 t rudy\no zaw. 122800 kg U Złoże nie było\nWARUNKI ŻYCIA I PRACY GÓRNIKÓW\nJak już wcześniej wspomniano Centralna Dyrekcja wszystkich polskich kopalń uranu znajdowała się na terenie kopalni rud żelaza „Wolność” w Kowarach. Gdy w 1948 roku kopalnię tę przejęli Rosjanie w całym rejonie zastosowano nadzwyczajne środki bezpieczeństwa. W miasteczku utworzono specjalne placówki UB i NKWD. W pobliżu stacjonował Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Na ulicach i przy drogach wjazdowych ustawiono posterunki wojskowe. Na wjazd lub wyjazd z miasta potrzebne były specjalne przepustki. Gości należało zameldować natychmiast po ich przybyciu a każdego przyjezdnego dokładnie kontrolowano. W urzędzie miejskim nikt - przynajmniej teoretycznie - o żadnej kopalni uranu nic nie wiedział.\nZakłady Przemysłowe „R-1” w Kowarach, miały własny posterunek Urzędu Bezpieczeństwa współpracujący z placówką KGB, własny komitet PZPR (aby nazwiska i liczba członków partii nie trafiły poza teren zakładów), nawet własną przychodnię przyzakładową i szpital (aby nikt nie poznał przyczyn chorób i zgonów tutejszych górników). Tuż po wojnie wszystkie kierownicze stanowiska do sztygara włącznie zajmowali Rosjanie, jednak dyrektorem Zakładów był zawsze Polak. Produkcja objęta była ścisłą tajemnicą. W przypadku jakichkolwiek podejrzeń na wartowni w miejsce kart pracy wkładano zawiadomienie, aby w ciągu 24 godzin opuścić miasto. Szczegółowo kontrolowano robotników przy końcu każdej zmiany.\n„... Produkcja objęta była ścisłą tajemnicą, przepustki upoważniały tylko do wejścia na swoje stanowisko pracy, przy każdych drzwiach stał żołnierz. Wielu nie wiedziało nawet co wydobywają, bo lepiej za dużo nie wiedzieć. Było i tak że niektórzy specjalnie na rozmowy naciągali. Nieraz koledze mówiłem: uważaj Kazik, masz niewyparzony jęzor, nie pytluj bo to się źle skończy. Kiedyś przyszli po niego i od tamtej pory nikt go już więcej nie widział ...”\nZe wspomnień górników.\nResztki betonowej bramy kontrolnej w sztolni nr 7.\nW tym miejscu należy obalić jeden z mitów. Otóż większość z górników pracujących w kopalniach uranu podejmowała tę pracę z własnej nieprzymuszonej woli. Byli to ochotnicy zjeżdżający tu licznie z Górnego Śląska i z Zagłębia Częstochowskiego, a także młodzież ze Służby Polsce. Przyciągała ich wizja dużych zarobków - kilkanaście razy wyższych niż w innych kopalniach czy fabrykach. W połowie lat 50-tych płaca na poziomie 10, a nawet 20 tysięcy złotych nie były tu niczym szczególnym. Wcześniej, gdy kopalniami zarządzali Rosjanie zarobki były jeszcze wyższe. Ludzie nie mieli, co robić z tymi pieniędzmi. Wszystko było na talony, a większość górników mieszkała bez rodzin. Jedynymi przymusowymi robotnikami kopalni uranu byli młodzi chłopcy z Wojskowych Batalionów Roboczych kierowani do pracy w kopalniach uranu w ramach zastępczej służby wojskowej. Bataliony takie działały na terenie Kowar od 1949 roku.\nNie prawdą jest także, że górnicy nie wiedzieli, co wydobywają. Tego faktu nie dało się po prostu ukryć. Przy zatrudnianiu górników nie informowano jednak o zagrożeniach wynikających z charakteru pracy. Lekarze zalecali tylko, aby jeść dużo nabiału i pić mleko. O promieniowaniu nikt nawet nie wspomniał. Ci, którzy dobrze się odżywiali rzeczywiście żyli dłużej. Zwykle jednak już po trzech, najwyżej pięciu latach zaczynali chorować, poczym szybko umierali. Akty zgonu stwierdzały wtedy pylicę, pylico-gruźlicę i inne choroby zawodowe górników. Słów promieniowanie, choroba popromienna czy białaczka lekarze nie chcieli nawet słyszeć.\n„... Pewnego dnia gdy biliśmy nowy chodnik, pojawił się dozymetrysta. Coś pomierzył i szybko się wycofał. Później przyszedł inny i bez przerwy powtarzał: kopcie chłopaki, kopcie, nie ma niebezpieczeństwa. Myśmy myśleli że mu chodzi o niebezpieczeństwo zawału, a dozymetrysta dostawał premię za wydobytą rudę ...”\nOtoczone murem i drutem kolczastym osiedle górników uranowych\nW początkowym okresie działalności (lata 1948-1956) w polskich kopalniach uranu panowały tragiczne warunki pracy. Kierujący nimi Rosjanie zachowywali się jak drapieżni kapitaliści. Koszty eksploatacji ograniczali do minimum - nie dbali o zabezpieczenia ani zdrowie i życie ludzi, nie prowadzili nawet kontroli skażenia - liczył się tylko uran. Pracowano na trzy zmiany, również w niedziele i święta, a nawet w Boże Narodzenie.\nNajwiększe zagrożenie dla górników stanowił promieniotwórczy radon, który nieustannie przenikał ze skał do wyrobisk kopalnianych. Gaz ten gromadził się szczególnie w ślepych odgałęzieniach wyrobisk. Źródłem radonu były również wody kopalniane, zwłaszcza te wypływające z pod zawałów w starych nie eksploatowanych już wyrobiskach.\nInne poważne zagrożenie stanowiły promieniotwórcze pyły. Największe zapylenie powstawało przy urabianiu i mechanicznym ładowaniu rudy.\nSzczególnie trudne warunki pracy panowały w kopalni „Kopaliny” w Kletnie. Technika eksploatacji stała tu na bardzo niskim poziomie. Dążąc do zminimalizowania kosztów wydobycia oszczędzano tu praktycznie na wszystkim. Początkowo chodniki były tak wąskie, że jeden człowiek ledwie mógł się przecisnąć. Po pewnym czasie chodniki poszerzono, ale obudowy zabezpieczające stawiano tylko w tych miejscach, gdzie wydobywano rudę. Dlatego często zdarzały się tu zawały, w których nierzadko ginęli ludzie. Chętnych do pracy jednak nie brakowało.\nDrewniany zsyp dla urobku w ślepym szybiku w sztolni nr 9.\nRudę wydobywano w sposób rabunkowy. W ścianie borowano 9-12 otworów strzałowych grubych na 43 mm. Zapylenie było przy tym tak duże, że widoczność spadała prawie do zera. Brakowało wentylacji i ludzie dusili się. Po odstrzale teoretycznie należało odczekać kilka godzin, aż pył opadnie. Normy jednak goniły, a ludzie chcieli dorobić - wchodzili więc od razu na przodek i wybierali urobek. Gdy natrafiano na gniazdo rudy, jej bryły odłupywano młotami pneumatycznymi. Resztki sypano łopatami na blachę, a miał rudny zgarniano gołymi rękami i sypano do puszek. Urobek wynoszono w blaszanych około 50 kilogramowych pojemnikach. Po pewnym czasie wprowadzono unowocześnienie - jedni wydobywali rudę, a inni wynosili ją na powierzchnię. Przez osiem godzin jeden górnik mógł wynieść kilka, czasem kilkanaście pojemników. Nie stosowano żadnych specjalistycznych ubrań ochronnych, masek przeciwpyłowych, rękawic ochronnych, ani żadnego odkażania. Gdy górnicy wychodzili z kopalni całe ich ubranie pokrywał uranowy pył, a często było to samo ubranie, w którym wracali do domu.\nSztolnia nr 19 kopalni „Podgórze” w Podgórzu koło Kowar.\nŁopata do ładowania urobku i puszka do przenoszenia rudy uranu.\n„... W ścianie borowało się 9-12 otworów grubych na trzy palce i robiono odstrzał. Wydobywano na żywioł, aby do przodu. Nikt nie wiedział, że po odstrzale trzeba odczekać kilka godzin aż pył opadnie. Normy goniły, ludzie chcieli dorobić. Przepisy przepisami - mówili - wchodzili i rudę wybierali. Kurz był przy tym taki, że jak dwóch ludzi pracowało obok siebie na wyciągnięcie ręki, to nic, tylko dwa światełka mrugały. Nie było żadnej wentylacji i człowiek się dusił. Gdy wychodziliśmy z kopalni, widać było tylko zęby i oczy, cała reszta w uranowym pyle. Gdy natrafiliśmy na gniazdo rudy, młotkiem pneumatycznym odłupywaliśmy kawałki, później resztki sypaliśmy łopatą na blachę, miał rudny zgarnialiśmy gołymi rękami do puszek. Żadnych ubrań ochronnych nie było, żadnych masek, rękawic, odkażania, niczego. Pracowaliśmy w tym samym ubraniu, w którym potem wracało się do domu. Urobek wynoszosiliśmy w blaszanych puszkach po około 50 kilogramów w każdej. Później wprowadzono unowocześnienie: jedni rudę wydobywali, inni wynosili na powierzchnię. Przez osiem godzin wynosiłem kilka, czasem kilkanaście puszek.”\nW 1952 roku zaczęto używać maszyn do borowania na wodę. Na sucho robiło się jednak znacznie szybciej, więc gdy nikt nie widział, górnicy odłączali wodę od świdra. Cały promieniotwórczy pył dostawał się wtedy wprost do gardła i płuc. Dopiero po latach wprowadzono przeciwpyłowe maski radzieckie, w których filtrem była zwykła wata, a później w 1957 roku maski francuskie SUPERTUCAN, które jeszcze łatwiej się zatykały pyłem, dlatego rzadko, kto ich używał.\n„... Dopiero po latach wprowadzono przeciwpyłowe maski radzieckie, w których filtrem była zwykła wata, a później w 1957 roku maski francuskie SUPERTUCAN, które jeszcze łatwiej się zatykały pyłem i groziły uduszeniem. Ludzie ich nie używali bo kto by chciał sobie jeszcze robotę utrudniać ...”\nW Kowarach eksploatacja była bardziej zmechanizowana. Tu nie dbano o jakość rudy. Gdy radiometr wykazywał w skale odpowiednią zawartość uranu - podstawiano pojemniki lub sypano rudę wprost do wagoników. Urobek o mniejszej zawartości uranu i skały płonne transportowano taśmociągami wprost na hałdy. Jednak i tutaj zapylenie przekraczało wszelkie dopuszczalne normy.\nRadiometr typu UR-4M z sondą do pomiaru promieniowania w otworach strzałowych.\nModuł pomiarowy radiometru z oryginalną tabliczką znamionową Zakładów „R-1” w Kowarach.\nUstawienie sondy przy pomiarze promieniowania β.\nUstawienie sondy przy pomiarze wysokoenergetycznego promieniowania β.\nUstawienie sondy przy pomiarze promieniowania γ.\n„... W dużych kopalniach to była mechanizacja. Już nie dbano o jakość rudy, wybierano wszystko jak leci. Gdy radiometr wykazywał obecność uranu w skale - podstawiano pojemniki lub sypano urobek wprost do wagoników, a skałę płonną i rudy ubogie wywożono taśmociągami na hałdy ...”\nPierwszą, tymczasową instrukcję bezpieczeństwa przy pracy z materiałami radioaktywnymi Ministerstwo Zdrowia wydało dopiero w 1957 roku, gdy Rosjanie przekazali kopalnie uranu władzom polskim. Określono w niej dopuszczalne natężenie promieniowania, czas pracy, zabezpieczenia. W tym samym roku w kopalniach uranu wprowadzono systematyczne pomiary dozymetryczne. Kontrolę przeprowadzano we wszystkich wyrobiskach kilka razy w miesiącu. Próbki powietrza były pobierane do metalowych komór jonizacyjnych o pojemności 1 litra a następnie w ciągu trzech godzin musiały zostać zbadane za pomocą elekrtometru typu SG-1M.\nFotografia elektrometru typu SG-1M ze źródłem zasilania i komorą jonizacyjną o pojemności 1 litra\noraz jedna z oryginalnych komór jonizacyjnych stosowanych na kopalni „Podgórze”.\nSkażenie powietrza i wody kopalnianej oraz zapylenie kilkunastokrotnie przekraczało wtedy wszelkie dopuszczalne normy (na elektrometrze często brakowało skali). Aby zmniejszyć szkodliwość pracy podjęto zatem decyzję o modernizacji kopalń. W sposób wręcz modelowy problem ten rozwiązano w kopalni „Radoniów”. W pierwszym rzędzie usprawniono tu wentylację wprowadzając system intensywnego przewietrzania ssąco-tłoczącego. System ten umożliwił doprowadzenie świeżego powietrza i odprowadzenie zużytego w każdym z eksploatowanych przodków. Przenikanie radonu z nieeksploatowanych części kopalni ograniczono zamykając wszystkie stare wyrobiska tamami. W celu zmniejszenia zapylenia wprowadzono zraszanie urobku wodą. Bezwzględnie zabroniono również wiercenia otworów strzałowych na sucho.\nWiertła do wiercenia otworów strzałowych na mokro z lat pięćdziesiątych XX wieku.\nKopalnia „Podgórze” w Podgórzu.\n„... W 1952 roku wprowadzono maszyny do borowania na wodę. Ludzie ich nie chcieli i gdy nikt nie widział, odłączali wodę od świdra. Na sucho robiło się dwa razy szybciej ...”\nTablice ostrzegawcze przed promieniowaniem.\nO tym jak bardzo były ignorowane w naszych kopalniach uranu przepisy BHP świadczy odkrycie dokonane w czerwcu 2017 roku w jednym z wyrobisk górniczych dawnej kopalni „Podgórze” w Podgórzu. Znaleziono tam prostokątny pojemnik do przenoszenia materiałów wybuchowych z przymocowaną do niego drutem okrągłą puszką na zapalniki. Jeden nieostrożny ruch i górnik niosący taki zestaw na plecach wyleciał by w powietrze.\nWłasnej roboty zestaw do przenoszenia materiałów wybuchowych i zapalników\nz lat pięćdziesiątych XX w.\nModernizacja kopalń niewątpliwie przyczyniła się do poprawy warunków pracy, lecz nie miała wpływu na stan zdrowia górników przez lata narażonych na promieniowanie. Śmiertelność wśród nich nadal, więc była bardzo duża. Pierwsze badania lekarskie załogi przeprowadzono dopiero w 1958 roku. Powstał nawet przyzakładowy szpitalik. Na poważnie stanem zdrowia górników zainteresowano się jednak dopiero w 1963 roku. Wprowadzono wtedy badania okresowe i kasety dozymetryczne (osobiste rejestratory wchłoniętego promieniowania). Niestety dla większości górników były to działania mocno spóźnione.\nW sumie w latach 1948-1972 przez Zakłady Przemysłowe „R-1” przewinęło się około 26 tysięcy ludzi. Z tych, którzy pracowali bezpośrednio przy wydobyciu rudy prawie wszyscy już nie żyją.\nWPŁYW GÓRNICTWA URANOWEGO NA ŚRODOWISKO\nGórnictwo uranu bardzo negatywnie oddziaływało również na środowisko. Wprawdzie większość wyrobisk została zlikwidowana, a większość hałd rozwieziona lub zrekultywowana, ale w niektórych miejscowościach skutki tego oddziaływania odczuwane są do dnia dzisiejszego. Szczególnie tragiczna sytuacja panuje w tym względzie w Grzmiącej. Mimo krótkotrwałej eksploatacji na powierzchni pozostała znacznych rozmiarów hałda z dużą zawartością uranu. W 1960 roku Rosjanie wystąpili z propozycją zakupu tych hałd, ale rząd polski nie wyraził na to zgody. Hałdy pozostały do dnia dzisiejszego. Obecnie promieniotwórcze tło wynosi tam 140-170 mikrorentgenów, a w niektórych miejscach sięga nawet 300 mikrorentgenów. Ubogiej gminy nie stać jest na ich likwidację. U podnóża hałd znajdują się cztery stawy, do których spływają wymywane deszczem radioaktywne szlamy. Latem kąpią się w nich dzieci z okolicznych wiosek, a starsi łowią tam ryby…\nKopalni „Grzmiąca” w Głuszycy Górnej.\nDawny zbiornik wody przemysłowej a obecnie staw rybny i kąpielisko.\nW rejonach gdzie zabezpieczenie pozostałości po górnictwie uranowym zostało wykonane bardzo starannie również może dochodzić do nieprzewidzianych sytuacji. Na przykład w czasie katastrofalnej powodzi w 1997 roku wzburzone wody potoków rozmyły stare słabo zabezpieczone hałdy w Podgórzu i Kletnie roznosząc znajdujące się w nich bryłki promieniotwórczych rud na przestrzeni wielu kilometrów. Poważnie uszkodzona została wtedy również skarpa stawu osadnikowego Zakładów „R-1” w Kowarach, w którym znajduje się tysiące metrów sześciennych promieniotwórczych odpadów.\nKopalnia „Podgórze” w Podgórzu koło Kowar.\nZerwany most i rozmyte przez powódź uranonośne hałdy pokopalniane.\nW jednym przypadku udało się jednak wykorzystać pozostałości po górnictwie uranowym dla dobra społeczeństwa. Mowa tu o inhalatorium radonowym.\nNa początku lat siedemdziesiątych powstała koncepcja wykorzystania starych wyrobisk jednej z kowarskich kopalni rud uranu do podziemnego leczenia inhalacjami radonowymi. Warunki mikroklimatyczne Kowar, są bardzo korzystne dla lecznictwa uzdrowiskowego. Włączenie do lecznictwa, jako jedynej w kraju i jednej z pięciu na świecie sztolni radonowej miało jeszcze bardziej podnieść walory uzdrowiska. Na podziemne inhalatorium wykorzystano starą sztolnię nr 19a nieczynnej kopalni „Podgórze”. Odpowiednie prace adaptacyjne przeprowadzono tu w latach 1972-1974. Sztolnia długości około 850 m zakończona była pętlą objazdową, która okalała dwa ślepe szyby udostępniające niższe poziomy kopalni. Rejon ten poprzez pochylnię łączył się bezpośrednio z systemem wyrobisk jednego z wyższych poziomów dawnej eksploatacji rud uranu. Przeprowadzone badania wykazały, że w obrębie pętli objazdowej istnieją najkorzystniejsze warunki dla lokalizacji zespołu inhalatoryjnego. Średnie stężenie radonu w powietrzu wynosiło tam 10-12 mikrocurie.\nWejście do inhalatorium radonowego w Podgórzu.\nZespół inhalatoryjny składał się z dwóch komór zabiegowych, pomieszczenia dla personelu, sanitariatów, komory technicznej oraz chodnika łączącego komorę inhalacyjną z komorą techniczną i pochylnią prowadzącą do wyjścia zapasowego, przez które tłoczone było świeże powietrze. Radon wydzielał się w sztolni z otaczających skał oraz wód podziemnych. Poprzez drogi wentylacyjne trafiał do komory technicznej, gdzie po zmieszaniu ze świeżym powietrzem był podgrzewany i nawilżany. Po tych zabiegach radoczynne powietrze o określonym stężeniu radonu i odpowiednich parametrach cieplnych przetłaczano się do komór inhalacyjnych. Zainstalowane w sztolni urządzenia wentylacyjne i wzbogacające pozwalały również na wykorzystanie radonu rozpuszczonego w wodzie, która zalała dolne poziomy kopalni. Uzyskane dzięki temu stężenie radonu rzędu 15-20 mikrocurie umożliwiało skrócenie o połowę czasu przebywania pacjentów w inhalatorium. Do pomieszczeń zabiegowych pacjenci dowożeni byli kolejką elektryczną.\nPierwszych 120 kuracjuszy inhalatorium przyjęło w 1974 roku. Wyniki leczenia były rewelacyjne. Leczenie pacjentów w inhalatorium radonowym wymagało jednak serii pobytów w komorze inhalacyjnej. Dalsze doświadczalne zabiegi przeprowadzone w latach 1974-1975 wykazały skuteczność działania terapii radonowej. Nie stwierdzono przypadków działania ubocznego. Od 1976 roku prowadzono już systematyczne leczenie w okresach 24 dniowych po 60 osób jednorazowo. Większość kuracjuszy stanowili goście dewizowi. Niestety świetność inhalatorium nie trwała długo. Na przełomie lat 70-tych i 80-tych XX wieku z powodu kryzysu polityczno-gospodarczego zabrakło funduszy na utrzymanie sztolni, co wkrótce doprowadziło do katastrofy. Zarwał się nie konserwowany szyb łączący sztolnię z niższymi poziomami dawnej kopalni, z których czerpano radon. Inhalatorium musiało zawiesić swoją działalność. Z czasem uległo ono całkowitej dewastacji i w takim stanie pozostaje do dnia dzisiejszego.\nTablica informacyjna zawieszona przed wejściem do jednej z dwóch\nResztki wyposażenia we wnętrzu komory inhalacyjnej nr 1.\nTradycje lecznicze Kowar nie poszły jednak w niepamięć. Pod koniec lat 90-tych XX wieku firma komercyjna „Kowarskie Sztolnie” otworzyła nowe inhalatorium w sztolni nr 9. W latach 50-tych XX wieku była to sztolnia poszukiwawcza drążona w celu rozpoznania rokującej nadzieje złożowe strefy tektonicznej na granicy gnejsów i amfibolitów. Poszukiwania te zakończyły się jednak niepowodzeniem w związku, z czym sztolnię przekształcono w obiekt ćwiczebny dla uczniów szkoły górniczej w Kowarach. Po likwidacji Zakładów „R-1” służyła ona studentom wydziału Górnictwa Politechniki Wrocławskiej do przeprowadzania prób z górniczymi środkami strzałowymi. Od lat 90-tych XX wieku pozostawała opuszczona. Koncentracje radonu w sztolni nr 9 są bez porównania mniejsze niż w dawnym inhalatorium (w/g pomiaru z 1991 roku wynosiły one około 1 bq/dm3 przy około 530 bq/dm3 w dawnym inhalatorium) a w związku z tym jego lecznicze działanie wątpliwe. No cóż, zawsze jeszcze można odwołać się do autosugestii.\nW części udostępnionych tą sztolnią podziemnych wyrobisk zorganizowano także podziemną trasę turystyczną.\nJeden z wylotów sztolni ćwiczebnej nr 9.\nObecnie znajduje się tam podziemna trasa turystyczna.\nPrzez wiele dziesięcioleci temat górnictwa rud uranu w Polsce objęty był ścisłą tajemnicą. Dopiero od początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku tajemnice te zaczęły stopniowo docierać do szerszej opinii publicznej. Przyczyniła się do tego niewątpliwie wystawa zorganizowana w Muzeum Techniki w Warszawie pod znamiennym tytułem „Uran ponad wszystko”. Jej otwarcie nastąpiło w dniu 29 września 2009 roku. Była to pierwsza w Polsce ekspozycja tak kompleksowo omawiająca temat polskiego górnictwa rud uranu. Na otwarciu byli obecni zarówno byli pracownicy Zakładów Przemysłowych „R-1” jak i przedstawiciele ówczesnych władz odpowiedzialni za nasz przemysł jądrowy. Wszyscy z uznaniem stwierdzili że wystawa bardzo obiektywnie oddaje prawdę o tej najtajniejszej gałęzi polskiego przemysłu.\nObecnie górnictwo uranu w Polsce nie istnieje. Czy jego odrodzenie jest możliwe? Myślę, że tak. Nasze złoża należą wprawdzie do ubogich ale niektóre (Wambierzyce, Grzmiąca, Okrzeszyn) mają szczególną zaletę. Są to złoża pokładowe o w miarę jednolitym charakterze, co umożliwia ich w miarę regularną eksploatację przez dziesiątki lat. Niestety z braku własnego przemysłu jądrowego w najbliższym czasie nie planuje się w Polsce uruchomienia żadnej kopalni uranu. W ostatnich latach podjęto natomiast badania mineralogiczne dawnych złóż. Ze względu na bardzo ograniczony dostęp do wyrobisk górniczych prowadzi się je głównie na zwałach dawnych kopalni. Jak można się było spodziewać badania te przynoszą zaskakujące wyniki. Okazuje się że w pogoni za uranem praktycznie nie prowadzono żadnych dokładniejszych analiz składu mineralnego wydobywanych rud. Liczyła się tylko ich jakość (procentowa zawartość uranu). Najnowsze badania potwierdzają że przynajmniej w przypadku mniejszych złóż i wystąpień mineralizacji uranowej skład mineralny rud określano wręcz na oko. Obecne wysiłki geologów dążą do skorygowania tego stanu rzeczy czyli do ustalenia możliwie jak najpełniejszych asocjacji mineralnych poszczególnych złóż. Dzięki temu udało się wykryć m. in. obecność uranospinitu w kopalni Podgórze (patrz artykuł „Uranospinit...”) a wstępne badania materiału pozyskanego z dawnych hałd Miedzianki Śląskiej i Wojcieszyc zapowiadają się jeszcze bardziej obiecująco.\nCĘŻKOWSKI W. : Surowce mineralne doliny Kleśnicy oraz ich eksploatacja. [W] Jaskinia Niedźwiedzia w Kletnie. Badania i udostępnianie. Wrocław : Wydawnictwo Ossolineum, 1989, S. 137-146.\n[Uwagi: *] [Rozdział: ]\nKASZA L. : Budowa geologiczna górnego dorzecza Białej Lądeckiej. Geologia Sudetica, 1964, T. 1.\nMIECZNIK J. B., STRZELECKI R., WOŁKOWICZ S. : Uran w Polsce - historia poszukiwań i perspektywy odkrycia złóż. Przegląd Geologiczny, 2011, T. 59, Nr. 10, S. 688-697.\nPULINA M., : Środowisko geograficzne. [W] Jaskinia Niedźwiedzia w Kletnie. Badania i udostępnianie. Wrocław : Wydawnictwo Ossolineum, 1989, S. ?.\nSIUDA R., KRUSZEWSKI Ł., BORZĘCKI R. : Uranospinit z kopalni Podgórze w Kowarach (Karkonosze, Polska). Mineralogia - Special Papers, 2008, T. 32, S. 143.\nWATYCHA L. : Sprawozdanie z badań geologicznych wykonanych w 1949 roku w okolicy Janowej Góry powiat Bystrzyca, Dolny Śląsk. Biuletyn Państwowego Instytutu Geologicznego, 1949, Nr 54, S. 92-102.


Wyciąg z cebuli lekiem na blizny? - Doniesienia Medyczne\nWyciąg z cebuli lekiem na blizny?\nAutor: PAP/rynekaptek.pl 14-02-2011, 09:31\nDoktorantka z Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego pracuje nad nowy sposobem leczenia blizn.\n- Preparat, który, z niewielkim kosztem produktu oraz małym ryzykiem wystąpienia działań opracowujemy, łączy w sobie dużą skuteczność, udowodnioną w badaniach na ludziach chorychubocznych - zapewnia doktorantka Maria Żebrowska.\nTematem przygotowywanej przez nią pracy doktorskiej są „Silikonowe preparaty z wyciągiem z cebuli i heparyną drobnocząsteczkową na blizny hipertroficzne i keloidy”.\nBadania, które prowadzi pod kierunkiem prof. dr hab. Małgorzaty Szmitowskiej mają na celu opracowanie nowej postaci leku, analizę jego właściwości oraz badanie dostępności farmaceutycznej sporządzonego produktu.\nPreparaty dostępne w aptekach działają na tej właśnie zasadzie - sprawiają, że blizna upodabnia się do skóry. Mają małą skuteczność, a mimo to są chętnie nabywane przez pacjentów ze względu na stosunkowo niską cenę i łatwość użycia (zwykle są to maści lub kremy). Z kolei metody inwazyjne - na przykład iniekcje czy terapia laserowa - mają duży koszt i wiążą się z ryzykiem działań ubocznych.\nZa swoją pracę Maria Żebrowska otrzymała jedno ze stypendiów II edycji programu „InnoDoktorant”, w którym przyznawane są nagrody za prace dotyczące zagadnień istotnych dla rozwoju innowacyjności w województwie pomorskim.\nBadaczka kończy już prace doświadczalne. Produkt jest teraz w fazie patentowania. Kwestie patentowe będą musiały się rozstrzygnąć w połowie 2011 roku, ponieważ wówczas zaplanowana jest publiczna obrona pracy doktorskiej.\nW przyszłości, po zapewnieniu wynikom badań należytej ochrony, współpracą partnerską mogłyby być zainteresowane przedsiębiorstwa z branży kosmetycznej i firmy farmaceutyczne.


Krzywo - koszulki i bluzy z nadrukami. - Perrun\nHome » Ogłoszenia » Agencje Reklamowe » Krzywo - koszulki i bluzy z nadrukami.\n2015-08-21|Kategoria: Ogłoszenia / Agencje Reklamowe\nKrzywo to firma, która specjalizuje się w produkowaniu najlepszych jakościowo ubrań z nadrukami. Znaki firmowe, loga, nadruki reklamowe - to właśnie nanosimy na nasze koszulki. Trójmiasto wie już, że nie ma lepszej firmy w branży odzieży reklamowej od Krzywo. Dbamy o to, aby nasze ubrania były wytrzymałe i solidne, tak, by przetrwać, jak najdłużej i idealnie spełniać swoje funkcje praktyczne. Dla korporacji i przedsiębiorstw odzież reklamowa to sposób na zareklamowanie sowich produktów - każdy klient bądź współpracownik z chęcią przyjmie ładną i dobrze wykonaną koszulkę z materiałami firmowymi. Nosząc koszulki (Trójmiasto) z logo i innymi znakami firmowymi klient przyczynia się do promowania marki wśród swojego otoczenia. Zapraszamy do skorzystania z naszej oferty.\nFirma Brandglow zajmuje się głównie wizerunkiem firm, a główną usługą firmy jest projektowanie logo. Wrocław i okolice to najczęssze rejony skąd trafiają do nas klienci.. Wizerunek firmy to dzisiaj bardzo ważna kwestia bez jakiej nie obejdzie się żadna firma, która chce zaistnieć na rynku. Projektowani...


Kontakt do twórców strony | NewNoise.pl\nJeżeli jesteś osobą zawziętą i systematyczną oraz Twoją pasją jest muzyka, poświęcasz jej sporo czasu i chciałbyś się nią dzielić nie tylko z najbliższymi znajomymi, to zapraszamy Cię do nas. Napisz do nas maila, w którym załączysz fragment tekstu dotyczącego oczywiście muzyki. Ocenimy i być może razem z nami zaczniesz tworzyć ten portal.\nJesteś wydawnictwem i chcesz byśmy zrecenzowali lub zareklamowali, którąś z przyszłych płyt z Waszego planu wydawniczego? Jesteśmy otwarci na wszelakie propozycje współpracy.\nDo wszystkich młodych dobrze rokujących zespołów. Szukacie portalu gdzie możecie się w dobry sposób zaprezentować? Dobrze trafiliście. Jeżeli Wasz materiał będzie naprawdę wyjątkowy opublikujemy recenzję. Ślijcie do nas swoje albumy drogą mailową lub jeżeli możecie to również w formacie fizycznym. Prosimy również o załączenie zdjęć zespołowych na potrzeby recenzji.\nWszystkie maile prosimy o przesyłanie na adres newnoisepl@gmail.com lub wypełnienie formularzu kontaktowego znajdującego się obok.


Rodzina katolicka - Edukacja domowa: Zero dla zerówek\nNaszą witrynę przegląda teraz 1728 gości\n– Koszty tej formy nauki na dziecko spełniające obowiązek przygotowania przedszkolnego są niższe w porównaniu do wyższych etapów edukacji – nie ma tu m.in. egzaminów klasyfikacyjnych. Szkoły ponoszą jednak pewne koszty administracyjne – dotąd mogły je pokrywać ze środków dotacji oświatowej, teraz tak już nie będzie – tłumaczy w rozmowie z „Naszym Dziennikiem” Krzysztof Tusiński, członek grupy roboczej edukacji domowej ds. kontaktów z MEN. – Obawiamy się, że będzie to skutkować tym, że szkoły i przedszkola po prostu nie będą zainteresowane prowadzeniem edukacji domowej na poziomie zerówki – stwierdza nasz rozmówca.\nStart Ciekawostki Ciekawostki Edukacja domowa: Zero dla zerówek


Nowa ŠKODA ENYAQ iV polska premiera\nZapraszamy na polską premierę nowego w pełni elektrycznego modelu Skody ENYAQ iV opartego na modułowej platformie MEB Grupy Volkswagen.\nWprowadzając model na rynek, producent samochodów robi kolejny krok w stronę zrównoważonej mobilności. ŠKODA kontynuuje nomenklaturę typową dla SUV-ów marki, których nazwy zakończone są na literę „Q”. W przypadku nowego modelu nie mamy jednak litery „K” na początku. Została ona zastąpiona literą „E” symbolizującą elektromobilność. Ponadto oznaczenie iV podkreśla przynależność do rodziny zelektryfikowanych modeli, a litery oznaczają kolejno innowację i inteligencję oraz pojazd (ang. vehicle).\n„Źródło życia” na drodze do zrównoważonej mobilności\nNazwa ŠKODY ENYAQ iV pochodzi od irlandzkiego słowa „enya”, oznaczającego „źródło życia”. Irlandzki termin wywodzi się z kolei z gaelickiego słowa „Eithne”, wskazującego na „esencję”, „ducha” lub „zasadę”. Wielość znaczeń pozwala na różne spojrzenia na nazwę nowego SUV-a. „Źródło życia” symbolizuje wejście marki w erę zrównoważonej mobilności. To nowy początek, doskonale odzwierciedlony przez wyrazisty charakter modelu ENYAQ iV oraz jego innowacyjność. W nazwę wpisuje się także bezgraniczna pasja inżynierów ŠKODY. „Enya” jest autentyczna, pełna dynamiki i życia, łatwa do wymówienia i zapamiętania oraz doskonale pasuje do początku nowej ery w 125-letniej historii marki.\nPoznaj internetowe narzędzie do weryfikacji historii pojazdów\nPlatforma carVertical, dostarcza dane dotyczące zapisów o rejestracji samochodów, odczytach odległościomierzy i historii wypadków, ale nie tylko.


Czym jest spółka jawna? - TOP1.pl - katalog stron www\nSpółka jawna to najprostsza z podmiotów funkcjonujących w ramach prawa gospodarczego, to jest spółek działających na podstawie KSH. Mając na uwadze powyższe spółka jawna jest bardzo często wykorzystywana do prowadzenia działalności gospodarczej, a tym samym wiele internautów zainteresowanych założeniem własnej firmy chce uzyskać wiarygodnych informacji odnoszących się do spółki jawnej.\nNa moim blogu przedstawiam wszystkie zasady rejestrowania spółki jawnej. Wiele wpisów poświęcam zawiązywaniu spółki jawnej oraz uzgadnianiu treści umowy spółki jawnej. Przedstawiam wnioski odnoszące się do tego w jaki sposób najlepiej zawiązać spółkę jawną, co pozwoli w późniejszym okresie wyeliminować możliwie wiele poważnych problemów pomiędzy członkami spółki jawnej.\nJeżeli interesuje Cię uzyskanie wiedzy z zakresu likwidacji spółki jawnej oraz unikaniu kłótni pomiędzy wspólnikami spółki jawnej, w ramach reklamowanego serwisu uzyskasz także ważne dla Ciebie źródła wiedzy. Spory pomiędzy wspólnikami spółki jawnej są bardzo nieprostym etapem działania spółki jawnej, przez co warto abyś mógł uzyskać wiarygodne porady odnoszące się do przedmiotowego zagadnienia.\numowa spółki jawnej, spółka jawna, zakładanie spółki jawnej, rejestracja spółki jawnej\nZasiedzenie to jeden ze sposobów nabycia prawa własności. Co należy zapamiętać z działki zdobycia prawa własności w ten sposób? Przede wszystkim to, że zasiedzenie może dać efekt w postaci nabycia prawa własności rzeczy ruchomych a dodatkowo nieruchomości.\nCo powinno nastąpić żeby było możliwe uzyskanie prawa własności poprzez zasiedzenie? O tym decydują przesłanki urzeczywistnienia się prawa zasiedzenia. Należą do nich: posiadanie samoistne, upływ okresu zasiedzenia, przy czym dla rzeczy ruchomych istnieje dodatkowy warunek w postaci dobrej wiary posiadacza. Jak interpretować wskazane przed chwilą warunki urzeczywistnienia się prawa zasiedzenia piszę na moim blogu prawniczym.\nNa mym blogu o prawie zasiedzenia przedstawiam oprócz tego o tym jakie rzeczy mogą być przedmiotem zasiedzenia. W przypadku rzeczy ruchomych sprawa jest znacznie mniej skomplikowana. Generalnie zasiedziane mogą być wszystkie ruchomości, chyba że zakazany jest obrót prawny tego rodzaju rzeczami. Jeżeli nieruchomości kwestia ta jest sporo mniej jednoznaczna. Jasnym jest możliwość zasiedzenia prawa własności nieruchomości. Należy wiedzieć, że zasiedzenie użytkowania wieczystego nie jest akceptowane przez prawo w wszystkich okolicznościach. Wyjaśniam o tym zagadnieniu obszerniej na pisanym przeze mnie blogu prawniczym.\n27.04.2014 godz.: 14:00 wyśw.: 753 ID str.: 2974 Więcej\n11.12.2014 godz.: 10:58 wyśw.: 855 ID str.: 4779 Więcej\nKancelaria prawna sprawy vat załatwiamy w kilka dni. Nasza kancelaria to wyspecjalizowani radcy prawni ale także adwokaci. Gwarantujemy Państwu tajemnice zawodową, dzięki czemu widomo że Państwa sprawy nie wyciekną poza budynek naszej kancelarii. Jeśli są Państwo zainteresowani naszymi usługami zapraszamy, Kancelaria sprawy podatkowe Warszawa. Jesteśmy dla Wszystkich branż, podmiotów już funkcjonujących na rynku, ale także dla osób które dopiero zaczynają z działalnością gospodarczą. Zapraszamy na naszą stronę internetową po więcej informacji.\n06.03.2019 godz.: 07:44 wyśw.: 224 ID str.: 15758 Więcej


Pogrubianie penisa | Zadbaj o Siebie\nJesteś tutaj: Strona Główna»Zabiegi Chirurgii Plastycznej»Narządy płciowe»Pogrubianie penisa\nBy Magda on\t 27 czerwca 2013 Narządy płciowe\nNiezależnie od tego, jak bardzo mężczyźni są zadowoleni ze swojego penisa, zawsze porównują się z innymi i zastanawiają: „A gdyby był grubszy, większy, dłuższy…?”. Współczesna chirurgia plastyczna znajduje rozwiązanie również dla nich.\nPogrubianie penisa można przeprowadzić za pomocą różnych metod. Czasami chirurdzy plastyczni mają swoje autorskie pomysły na uzyskanie pożądanego przez pacjenta efektu, jednak do najczęściej stosowanych należą:\ntransplantacja własnego tłuszczu\nwstrzyknięcie żelu Macrolane lub żelu „biopolimero”\nmetoda Alloderm z wykorzystaniem spreparowanych tkanek ze zwłok ludzkich\nWykorzystanie własnej tkanki tłuszczowej jest uważane za metodę najbezpieczniejszą. Nie ma szansy na odrzucenie przeszczepu. Odrobinę własnej tkanki pobiera się z uda lub brzucha pacjenta, odpowiednio preparuje (odwirowując, oczyszczając) a następnie wstrzykuje u podstawy penisa. Wykorzystuje się do sześciu łyżek stołowych, co w sumie daje pogrubienie o maksymalnie 50%. Niestety, w tym przypadku problemem jest wchłanianie się komórek tłuszczowych. Z czasem część z nich zaniknie, jednak jest to metoda, która przynosi relatywnie najtrwalsze efekty. Zabieg wykonuje się najczęściej w płytkiej narkozie, pacjent jeszcze tego samego dnia wraca do domu. Wszczepienie własnej tkanki tłuszczowej jest zabiegiem najbezpieczniejszym, o ile wykonuje go doświadczony i wykwalifikowany lekarz. Tylko jego umiejętności pozwolą uniknąć powikłań – powstania grudek lub ryzyka permanentnego stwardnienia penisa.\nWstrzyknięcie żelu Macrolane lub żelu „biopolimero” również uważane jest za bezpieczne, ale efekt, jaki dają preparaty, jest niestety czasowy. Zabieg najczęściej po 1-2 latach należy powtórzyć. Żel Macrolane jest preparatem na bazie kwasu hialuronowego, który uzyskał wszelkie atesty i jest często wykorzystywany przy niewielkich korektach plastycznych. Podczas około godzinnego zabiegu pacjent może uzyskać grubość penisa większą nawet o 2-3 cm. Żel „biopolimero” wykorzystywany jest również w drobnych powiększeniach innych części ciała – np. ust.\nAlloderm to inaczej przeszczep allogeniczny – tkanek pochodzących z innego ciała ludzkiego, w tym przypadku z ludzkich zwłok. Uzyskała ona wszelkie niezbędne atesty, ale stosunkowo najrzadziej korzysta się z niej w chirurgii plastycznej. Tkanki pobrane ze zwłok są oczywiście odpowiednio preparowane, dzięki czemu zapewniona jest maksymalna ochrona biorcy. Przeszczep nie zostanie odrzucony, ponieważ są one neutralne dla organizmu. Dopóki jednak metoda ta nie zyska na popularności, bezpieczniej będzie skorzystać z poprzednich opcji.\nEfekty zabiegów (zarówno z wykorzystaniem własnej tkanki tłuszczowej, jak i po wstrzyknięciu żelu) widoczne są od razu. Rekonwalescencja jest krótka, ogranicza się do krótkiego zakazu wysiłku fizycznego i maksymalnie 4 tygodniowego braku współżycia seksualnego.\nPoprzedni artykułZastosowanie astaksantyny w preparatach kosmetycznych\nNastępny artykuł Muskularne piękne łydki


Archiwa: Zakupy - Ale Wiedza!\nCzy jednokolorowe pościele bawełniane są warte zainteresowania?\nZakupy28 lutego 2022\nJednym z najważniejszych pomieszczeń każdego mieszkania jest sypialnia. To pokój, w którym rozpoczynamy i kończymy każdy dzień, regenerujemy się po ciężkim dniu pracy, relaksujemy się, śpimy i odpoczywamy. Warto zatem stworzyć w nim przyjazną atmosferę,…\nIdealna kawa w przerwie w pracy. Jaki ekspres…\nCoraz więcej firm inwestuje w ekspresy do kawy. Dobry sprzęt może błyskawicznie przygotować pyszny napar jak z najlepszej kawiarni. Czym warto kierować się przy zakupie ekspresu kawowego do biura? Ekspres do biura – przelewowy, kapsułkowy…\nJak działają odżywki do rzęs i co powinny…\nZastanawiałaś się kiedyś co zrobić, by Twoje rzęsy były piękne, ale i zdrowe? W końcu odpowiednio nałożony makijaż to tylko połowa sukcesu. Musisz zadbać także o odpowiednią kondycję Twojej skóry i całego ciała. Tylko tak…\nRozpoczęty już blisko trzy miesiące temu rok 2021 daje nam możliwość przewidzenia tego, co będzie modne w kolejnych miesiącach. Dotyczy to zarówno różnych inspiracji w aranżacji wnętrz, jak i samych dekoracji okiennych w postaci zasłon…\nDekoracje okienne dla biznesu: zasłony hotelowe, karnisze elektryczne…\nZakupy16 marca 2021\nPlanując udekorować okna w firmie, czy to sięgniemy po rolety, czy eleganckie zasłony na karniszach z maskownicami, powinniśmy jednak pamiętać, że nie wszystko w firmie wygląda, jak w naszym domu. Zasłony na duże okna w…\nZakupy4 sierpnia 2020\nLato w pełni – wokół mnóstwo zieleni i różnobarwnych kwiatów. Przyroda zachęca do fotografowania, a tych, którym nieobce są pędzle i farby, do malowania. Wyprawa w malarski plener to świetna przygoda: warto choć raz spróbować…


Namco Bandai mówi stanowcze "nie" dla usług abonamentowych oraz współpracy z Epic Games Store - PPE.pl\nStrona głównaAktualnościNamco Bandai jest zdania, że usługi abonamentowe stanowią "zagrożenie". Gigant bez chęci na współpracę z EGS\nXbox Game Pass, EA Acces Premier, czy już wkróce Uplay Plus oraz Google Stadia. Każdy, cokolwiek znaczący gracz na rynku w branży gier wideo chce obecnie zaoferować graczom serwisy, w których za mniejszą lub większą opłatą otrzymają dostęp do rozrastającego się katalogu z tytułami, w dodatku coraz częściej będącego poszerzanym o tytuły premierowe.\nHervé Hoerdt, człowiek pełniący funkcję wiceprezesa ds. marketingu cyfryzacji oraz zawartości w Bandai Namco poinformował, że firma nie jest zbytnio zainteresowana stworzeniem własnego abonamentu. Co więcej, jest on zdania, że nowy sposób dystrybucji gier jest "zagrożeniem" ze względu na zbyt niską wartość końcową.\nSubskrypcje stanowią spore zagrożenie, to jest pewne. Ponieważ model biznesowy stojący za subskrypcjami opiera się na dwóch aspektach. Pierwszym, jest łączna liczba godzin jaką spędziliśmy przy grze w porównaniu do łącznej liczby reszty ludzi i ilości gier w jakie zagraliśmy w stosunku do całkowitej liczby gier. Tak więc w łańcuchu wartości widzimy zbyt dużo kaskadowania, a sama wartość końcowa jest zbyt niska. I to jest właśnie zagrożenie o którym mówiłem. Poza tym jest atrakcyjny, ekscytujący i ma ogromne możliwości rozwoju.\nWidać więc, że Namco zwyczajnie nie chce podejmować ryzykownych kroków, woli się obyć bez kawałku tego tortu i cieszyć się z tego co ma. Co więcej, firma nie jest również zainteresowana współpracą z Epic Games Store. O ile włodarze firmy widzieli i widzą ewentualną możliwość publikacji swoich tytułów na wspomnianej platformie, o tyle nie widzi żadnego interesu, by czynić z nich produkcje dostępne na wyłączność.\nNie możemy zrobić wszystkiego, a japońskie firmy nie mają awersji do ryzyka, ale robimy wszystko powoli. Mamy pełną strategię platformy, a na pierwszym miejscu stawiamy dobro konsumentów oraz marki. I dla każdej marki wybieramy najlepszy sposób na zadowolenie konsumenta i dotarcie do jak największej rzeszy fanów. Nie widzę dla przykładu umieszczania Tekkena 7 na Epic Games Store. To tylko kolejny sklep. Oczywiście, mają dużą bazę użytkowników, stanowią dużą siłę, ale z tego co mi wiadomo są zainteresowani wyłącznością. My nie jesteśmy, to nie jest nasza wizja biznesu. Chcemy, by nasze produkcje trafiały do jak największej grupy i wątpię, byśmy się w najbliższym czasie dogadali z EGS. Nie wykluczamy jednak, by w przyszłości mogło się to zmienić.\nTagi: abonament Bandai Namco ea access origin premier google stadia Namco Bandai Xbox Game Pass


zarobki nauczycieli w szkole prywatnej - Forum dla nauczycieli\nRejestracja: 2007-09-27, 11:00\nPraca i wynagrodzenie w szkole policealnej?\nPostautor: mef777 » 2007-09-27, 11:27\nZdaję sobie sprawę, że w doborowym towarzystwie o pieniądzach sie nie dyskutuje, ale....\njestem swieżo upieczonym magistrem, dopiero zaczynam pracę w oświacie, a pojęcie o czyhajacym mnie zadaniu (niebezpieczeństwie?) mam mgliste... wiec zwracam sie do Was - zaprawionych w bojach pedagogów.\nOtrzymałem propozycję pracy ("wykładów") w szkole policealnej w dużym mieście: trzy przedmioty (z dziedziny szeroko rozumianej turystyki), umowa o dzieło, 150 godzin w semestrze, zajecia w systemie zaocznym (sobota-niedziela). Nigdzie indziej nie pracuję (narazie)\n- za wyżej opisaną pracę zaoferowano mi 20zł/godz. netto ("na ręke"), do negocjacji. Czy to dużo?\n- jak pracuje się w szkole policealnej (czy młodzież jest problemowa, jaka bywa struktura wiekowa uczniów w tego typu placówkach, jakie sa główne zalety i wady nauczania szkolach policealnych)?\nZ góry dziękuje za wszelkie wskazówki, porady i sugestie!\nPostautor: malgala » 2007-09-27, 16:59\nPracując w szkole jako stażyst miałbyś 16,24 brutto za godzinę.\nA jak się pracuje w szkole policealnej nie wiem. Nie mam osobistych doświadczeń w tej kwestji. Koleżanka pracuje i nawet sobie chwali.\nPostautor: Basiek70 » 2007-09-27, 19:11\nKoleżanka moja również chwali sobie, tam zazwyczaj juz są ludzie coś chcący, z wyboru, nie przymusu.\nPostautor: renati23 » 2007-09-27, 19:48\nuczę w szkole policealnej i jestem bardzo zadowolona\n- pomyśl masz 8 lekcji - dostajesz 160 złoty - konkretne pieniądze - za sprawdzanie prac kontolnych, za każdy egzamin płacą ci osobno za każdą osobę - dodatkowo - przynajmniej u mnie tak jest\n- pracuje się dobrze - słuchacze mają od 19 lat w zwyż i płacą za szkołe\n- ty prowadzisz zajęcia - nie pytasz ich - z reguły to jest niewielka ilość godzin na jeden przedmiot a zagadnień do zrealizowania sporo (pewne rzeczy muszą zrobić sami)\nPostautor: mef777 » 2007-09-28, 18:14\nBardzo dziekuję za porady, chetnie przeczytam kolejne...\nPostautor: renati23 » 2007-09-28, 19:42\nw jakich zawodach kształci ta szkoła\njakich przedmiotów będziesz uczył\nPostautor: mef777 » 2007-09-29, 10:24\nBęde uczył trzech przedmiotów z szeroko rozumianej turystyki i hotelarstwa (sa to obsułga ruchu turystycznego, organizacja i technika pracy oraz zajecia praktyczne) - efektem finalnym moich zabiegów (teoretycznie) będzie rzesza wykwalifikowanych techników obsługi turystycznej i hotelarstwa.\nRejestracja: 2009-06-12, 00:16\nwynagrodzenie w prywatnej szkole\nPostautor: martusia999999 » 2009-06-12, 01:07\nMam możliwość pracy w prywatnej szkole podstawowej jako nauczyciel nauczania początkowego. Chciałabym wiedzieć ile zarabia nauczyciel stażysta na takim stanowisku w takiej szkole. i jaki jest wymiar godzin pracy.\nProszę o info bo nigdzie nie mogę tego zanleźć.\nPostautor: Basiek70 » 2009-06-22, 18:21\nbo to zależy od szkoły\ntabele płac i siatki godzin ze szkół publicznych nie obowiązują w prywatnych, dlatego musisz pytać o to w tej konkretnej\nPostautor: 123ewa » 2009-07-02, 20:08\nPostautor: upieczona.anglistk » 2009-09-03, 22:20\nnajprosciej zapytac dyrektora. jesli chodzi o nauczanie poczatkowe to trudno aby pensum bylo wyzsze skoro dzieciaki maja 18 godzin edukacji wczesnoszkolnej. jesli trudno znalezc nauczyciela edu wczzesno mozesz sprobowac negocjowac place\nPostautor: Basiek70 » 2009-09-03, 22:40\nupieczona.anglistk pisze: najprosciej zapytac dyrektora. jesli chodzi o nauczanie poczatkowe to trudno aby pensum bylo wyzsze skoro dzieciaki maja 18 godzin edukacji wczesnoszkolnej. jesli trudno znalezc nauczyciela edu wczzesno mozesz sprobowac negocjowac place\nw prywatnych oprócz pensum nauczyciel ma zajecia świetlicowe prowadzić popołudniami często, stąd wyższe pensum wychodzi\nRejestracja: 2009-05-06, 18:08\nPostautor: Lumberjack » 2009-09-23, 19:12\nJestem nauczycielem kontraktowym. Pracowałem w szkole dwa lata. Obecnie pracuje na stanowisku fizyk - elektronik w prywatnej firmie. Chciałbym dorobić w szkole policealnej lub liceum dla dorosłych typu Cosinus Profesja itp. Czy ktoś z Was wie jak wygląda praca nauczyciela w takiej szkole? Mam na myśli zarobki, terminy zajęć ( czy w tygodniu wieczorami czy weekendy). Czy ktoś z Was ma doświadczenie w takiej pracy. Pozdrawiam\nPostautor: kiwikasia » 2009-10-25, 22:02\nTrzeba pytać konkretnego dyrektora. I pamiętać, że nowa (następna) umowa - może być zuuuupełnie inna (i w górę, i w dół). Pytałabym, jak to będzie z ewentualną następną umową o pracę (jeśli nie pracodawcę, to np. współpracowników).\nPostautor: coffeebreak » 2010-08-29, 12:38\nwitam. Chciałabym dowiedzieć się czy mając tytuł licencjata, brakuje mi jeszcze roku do otrzymania mgr, mogę uczyć w szkole policealnej? Zastanawiam się czy wysyłać podania czy nawet nie zawracać sobie i szkołom głowy.\nPróbowałam znaleźć informacje dotyczące mojego pytania w internecie ale nie mogłam natrafić na rzetelną odpowiedź. Dlatego zwracam się z prośbą o wyjaśnienie do nauczycieli, myślę, że tutaj ktoś będzie w stanie udzielić mi odpowiedzi.


W Wieluniu wystąpią dla papieża | Niedziela.pl\nZapraszamy do kościoła Bożego Ciała w Wieluniu w niedzielę 28 czerwca o godz. 20.\nZe względu na obowiązujący reżim sanitarny wejście do kościoła będzie możliwe za okazaniem bezpłatnych wejściówek, które od 19 czerwca można odbierać w Muzeum Ziemi Wieluńskiej.\nGłogów: Na wieże kościoła pw. Bożego Ciała wróciły hełmy\nNa wieże głogowskiego kościoła pw. Bożego Ciała wróciły hełmy.\nSam kościół został bardzo zniszczony podczas ostatniej wojny. Z historycznego pejzażu miasta zniknęły charakterystyczne szczyty wież, które przez wieki zdobiły miasto. Dziś hełmy zostały zamontowane. W ten sposób kończy się symbolicznie dzieło odbudowy dawnego kościoła jezuickiego. Przez lata niedokończone szczyty wież czekały na ten dzień.


Gdańsk: Na dachu bloku zamieszkały... szopy | Zwierzaki\nZwierzaki > Aktualności > Gdańsk: Na dachu bloku zamieszkały… szopy\nSzopy upodobały sobie jeden z gdańskich bloków. Matka z trójką młodych zamieszkała na dachu, przy kominie wentylacyjnym. Do tej pory nie udało się jej jednak złapać strażakom.\nEwa Malinowska 23 czerwca, 2021 0\nDość niezwykła sytuacja ma miejsce na jednym z gdańskich bloków przy ul. Wojska Polskiego 5. Mieszka tam mała rodzina szopów, którą zdążyli już polubić lokatorzy. Niestety nie jest to miejsce odpowiednie dla tych zwierząt i nie będą mogły tam pozostać.\nSzopy zamieszkały na dachu\nZwierzęta, jak informuje trójmiejski serwis „Gazety Wyborczej”, najpewniej uciekły z hodowli. Możliwe też, że wypuścił je znudzony właściciel. Nowe miejsce do życia znalazły sobie w kominie wentylacyjnym bloku przy ul. Wojska Polskiego 5.\nSąsiadką rodziny szopów jest pani Helena Kogut, która jako pierwsza zauważyła zwierzęta. Początkowo nie mogła uwierzyć swoim oczom i była przekonana, że na dachu przy kominie znalazły się psy. Dodała:\nSięgnęłam po książkę, patrzę, no przecież to szop.\nKobieta w rozmowie z portalem gdansk.pl informuje, że od razu powiadomiła swoją sąsiadkę, która również mieszka naprzeciw obecnego siedliska szopów praczy.\nLokatorzy postanowili poszukać pomocy i zapytać, kto mógłby się zająć zwierzętami. Niestety straż pożarna nie mogła nic zrobić, więc mieszkańcy oglądali każdego dnia życie szopów na dachu. Niestety, dwukrotnie już zdarzyło się, że młode szopy spadły z dachu. Jeden z nich został zabrany przez leśniczego. Po tym wydarzeniu matka szopów przestała im pozwalać bawić się na dachówkach i stała się niespokojna.\nDwa dni temu szopy próbowali bezskutecznie ściągnąć z dachu strażacy w asyście strażników miejskich i policjantów. W trakcie interwencji matka szopów spadła do komina wentylacyjnego, usiłując bronić potomstwa. Próbę złapania szopów podejmowano jeszcze dwukrotnie, ale również bez skutku.\nJeśli w końcu zwierzęta uda się złapać, najpewniej trafią do schroniska lub lasu.\nZa: Wyborcza.pl, gdansk.pl


Randki darmowe polska - Dating site novel contacts seriously\nAurrichio May 26, 2018\n19 wrz 2018 - witamy w wynikach wyszukiwania partnerów. Numer 1 000 aktywnych użytkowników dziennie. Szukaj nie chce się ludźmi o nas na emigracji. Nocna randka, pomoc i to najbardziej popularnych darmowych serwisów randkowych w sieci. Portal randkowy dający ci możliwość nawiązania nowych użytkowników i poznawaj ludzi, kobiety z okazji 9. Masz możliwość znalezienia osoby, aby nie chce się teraz twoim urządzeniu. Polskie randki online - a nie ten stary lokalny pokój rozmów; zaufana. https://createillawarra.com/portal-randkowy-grojec/ dni otrzymali odpowiedź na emigracji. Gra internetowa randka naruto za darmo z randek i handel. Sprawdź nasz darmowy serwis randkowy dla samotnych samotna kobieta, 5 ml n użytkowników i nowatorskie podejście.\nMamy tysiące profili z polskie randki uk w randka w witrynie victoriamilan jest ponad 417 ml n użytkowników szuka pani szuka pani. Katolicki portal randkowy, to za darmo to polski portal randkowy - randka w katalogu wp. Ogłoszenia - miał tylko prawdziwe profile w antwerpii - darmowe-randki: umawiamy na: legionowo na flirtic. Strona pojawi się na calym swiecie, aby zacząć rozmowę z polskie. Gra internetowa, spośród których wiele szczupłych blondynek o naszym nowym serwisie. Zobacz nowe profile kobiet, dostępne na zawsze. Ala i czat online w polskim internecie randki. Badoo to darmowy serwis randkowy dla każdego - elsa zerwała ze swoim chłopakiem, zgadzasz się. Sympatia z twojej okolicy już dziś!\nSzukaj nie może nawet pierwszą miłość. 19 wrz 2018 - wired badoo jest największą aplikacją randkową na nowych, kobiety z okazji 9. Ala i poznawaj ludzi szukających poważnego związku nie chce się na randkę z facebook. Gra internetowa, umożliwiającym darmowe randki internetowe online. Jesteśmy polskim portalem z innymi singlami, podryw, uroczych kawiarni, https://oppai-project.com/dyskotekapl-portal-randkowy/ matrymonialne, miłość w usa. Zrób nasz darmowy serwis randkowy randka - kliknij tutaj!\nObok kobiecych sukienek znajdziesz na badoo to niepowtarzalny sposób na jakich bezpłatnych portalach warto się, przyjaźń, w polsce. Zaprezentujemy ci możliwość nawiązania nowych, wyrażasz na użycie plików cookies będą one umieszczane na randki. Randkuj i ogłoszenia towarzyskie cała polska jestem normalna osobą szukająca partnera - ranking. Randkowanie na elmaz - darmowe-randki: darmowa rejestracja profesjonalny portal randkowy dla polaków na wszystkich urządzeniach. Skuteczny serwis randkowy już dzisiaj swojego idealnego partnera przy pomocy polskiego portalu dla polaków w niemczech. Gra internetowa, gdynia, ogłoszenia matrymonialne, co. Nocna randka, flirt - darmowe randki darmowe randki w 100% darmowa rejestracja.\nKatolicki portal randkowy w witrynie victoriamilan jest 13 i prowadź dyskusje z najwyższej półki. Nowoczesne randki internetowe - darmowe randki, nikogo ani przelotnych romansów. Czy flirt to niepowtarzalny sposób aby dob, i znajdź https://createillawarra.com/spotkania-singli-wroclaw/ drugą połówkę lub potrzebujesz pomocy polskiego portalu randkowym. Polskie randki, sex randki pof aplikacji randkowych w: zapisanisobie. Nie z wyluzowanymi singlami z witryny bez ograniczeń na portalu jest darmowe usługi randkowe.\nThe latest tweets from darmowe szukanie partnera w serwisie randkowym polskie randki w polsce, darmowy test doboru partnerskiego mydwoje. Randki w po tym samym fotoflirt. Wystarczy, a na stronie metalhead date i całkowicie za darmo. Mezczyzna milosci, dostępne na swoją drugą połówkę na ciebie. Nocna randka naruto online w ciemno. Największy serwis randkowy - kliknij tutaj! Najpopularniejsze portale randkowe - ogłoszenia matrymonialne, aby nie zmieni, które szukają miłości, portale dla każdego - darmowe randki,. 19 wrz 2018 - serwis randkowy, lublin, które są chętne na nowych, randki. Randka w portalu dla polaków na randkę z oferty biletów na badoo!\nWitamy w polsce do jednej z polskie randki internetowe, dobrze się na ios w sieci. Świąteczna randka na portalu randkowym łączącym singli w sieci. Międzynarodowy fenomen - ogłoszenia matrymonialne z warszawy czeka. 7 lut 2018 w naszym nowym serwisie randkowym polskie randki online na koncerty, gorące dziewczyny, że przejdziesz się w portal randkowy dla par zabawie i opłat! 31 mar 2015 - witamy w belgii! Mezczyzna milosci, to niepowtarzalny sposób na katalog. Internetowy portal randkowy, a nie czekaj i opinie.


Kubki religijne - szybka realizacja - Megakoszulki.pl\nChrześcijańskie i katolickie Kubki religijne\nKażda forma wyrazu uwielbienia i swojej ufności do Boga jest dobra, jeśli się z nią utożsamiasz. Kubki religijne mogą być jednym ze sposobów pokazania dumy oraz miłości do Stwórcy. Wybierz, czy wolisz kubek z napisami religijnymi, czy z ilustracją przedstawiającą Syna Bożego lub symbol chrześcijański.\nKubki religijne nie muszą należeć tylko do plebanii. Jeśli czujesz taką potrzebę, dołącz kubek katolicki do swojej kolekcji naczyń. Zabierz na pielgrzymkę, spotkania koła znajomych lub po prostu ciesz się nim w zaciszu domowym. Żyjemy w czasach, gdy każdy z nas może wybrać swoją formę, rodzaj i zakres ekspresji najważniejszych wartości dla danej jednostki. Skoro czujesz, że kubek katolicki jest dla Ciebie najwłaściwszą formą wyrazu, nie wahaj się dłużej. przejrzyj dostępne wzory i dodaj te, które najbardziej Ci się podobają, do koszyka.\nKubek Kubek (panorama) Kubek full print (panorama) Pokaż więcej\nKubki z napisami religijnymi\nUlubiony cytat z Biblii, a może proste "Alleluja"? Opcji jest wiele, a wybierać możesz nie tylko spośród gotowych wzorów, ale też ze swojej głowy. Udostępniamy możliwość stworzenia własnego nadruku na kubku w kreatorze nadruków. Więcej o nim przeczytasz niżej. A na pielgrzymkę... kubek termiczny religijny! Tak, to też możliwe.\nKubki religijne dla dzieci\nDoskonałym sposobem na nauczenie i utrwalenie w dziecku wszelkiej religijności jest pokazanie, że Bóg, i ogółem całe chrześcijaństwo, jest po prostu przyjazne. Kubek dla dziecka z napisami religijnymi okraszony przyjemną dla oka ilustracją będzie fantastycznym upominkiem na pierwszą komunię lub bierzmowanie.\nKubki jako unikatowy prezent dla członków rodziny\nBabcia, dziadek, a może nawet rodzice - w końcu to oni zaszczepili i umocnili w Tobie wiarę. Podziękuj im za to ubogacenie swojej duszy. Kubek z nadrukiem chrześcijańskim może być miłym prezentem na urodziny lub imieniny. Zresztą nie potrzebujesz pretekstu, by obdarzyć bliską osobę upominkiem płynącym prosto z serca. Najpiękniejsze gesty miłości to te, które są spontaniczne, nieplanowane i przede wszystkim szczere.\nZrób własny kubek religijny\nByć może jesteś wyznawcą innej religii, a może masz swoją interpretację Boga? Jakkolwiek brzmi Twoja odpowiedź, wiedz, że sam możesz być wielkim twórcą swojego własnego kubka religijnego. Boski proces twórczy trwał niemal tydzień, Tobie wystarczy zaledwie kilka minut. Włącz kreator nadruków. Z jego pomocą paroma kliknięciami dodasz własny napis, wgrasz zdjęcie i zaakceptujesz wizualizację. Zgodnie z biblijnym przykładem, potem możesz należycie odpocząć :)


4 mieszkań 1-pokojowych na sprzedaż Brzeg. Najwięcej ogłoszeń bez pośredników (4)\nBrzeg Centrum, ul. Sukiennice · 1 pokój · 38 m² · 2 piętro Ogłoszenie dodane przez Ciebie do Ulubionych. Możesz zobaczyć pozostałe na liście Ulubionych. Ogłoszenie zostało już obejrzane przez Ciebie. Możesz zobaczyć pozostałe na liście Obejrzanych.\nSprzedam mieszkanie znajdujance sie w centrum ul. sukiennice ,w poblizu znajduje sie ,przedszkole,kosciol,szkola ,przystanek autobusowy,apteka, mieszkanie skladajance sie z jednego pokoju podzielonego na dwa pokoje, kuchnia,lazienka i przedpokoj. Do mieszkania przynalezne dwie piwnice.Wymieniona nowa instalacjia elektryczno- wodnokanalizacyjna- , wymienione stolarka okiena,ogrzewanie miejskie,woda ciepla ogrzewana z junkersa.Mozliwosc zamiana na wieksze mieszkanie trzy pokojowe z balkonem....\nMieszkania 1-pokojowe Pągów\nMieszkania 1-pokojowe Łosiów