Poezje tom I (Żuławski)/całość - Wikiźródła, wolna biblioteka\nPoezje tom I (Żuławski)/całość\n< Poezje tom I (Żuławski)\nTytuł Poezje tom I\nPoezje tom I. Sonety - całośćPL Jerzy Żuławski - Poezje tom I.djvu/7\nWYDANO W ROKU MCMVIII, NAKŁAD KSIĘGARNI\nH. ALTENBERGA WE LWOWIE — W WARSZAWIE\nE. WENDE I SPÓŁKA (T. HIŻ i A. TURKUŁ)\nODBITO W DRUKARNI NARODOWEJ W KRAKOWIE\n— jestem —\npanteista trochę i romantyk.\nSONETÓW MŁODYCH CZĘŚĆ PIERWSZA.\nW świat marzeń!\nNie mnie kochaj...\nNie schylaj głowy!...\nSONETÓW MŁODYCH CZĘŚĆ DRUGA.\nŚnieg na ziemi...\nTy mnie winisz...\nSONETÓW MŁODYCH CZĘŚĆ TRZECIA.\nSONETÓW MŁODYCH CZĘŚĆ CZWARTA.\n»Ophelia! Go to a nunnery!«\nNA NOWĄ DROGĘ.\n117 — 121\n125 — 128\nI — XXI\n131 — 151\nI — IX\n155 — 163\nPinchos ben Jahir\nRabi ben Lapidoth\nCieniom Adama Asnyka\nMyśl jest wszystkiem...\nSą prawdy gorzkie...\nPosąg w Sais\nSłowa są mędrca...\nDla Marji Konopnickiej\nSONET ZA RÓŻE\nBern w nocy\nWłasną mam harfę\nLIST DO WYDAWCY.\nKochany Panie Alfredzie,\noto więc staje się według Pańskiego życzenia. Zbiorowe wydanie poezyj przygotowałem i posyłam Panu rękopis do druku. Wahałem się, gdy Pan przed paru miesiącami zwrócił się do mnie z tą propozycją — (ja sam myślałem na razie tylko o wydaniu niektórych już wyczerpanych tomików), ale ostatecznie — może Pan ma słuszność. Ta działalność moja pisarska, której wyrazem są właśnie oddane Panu dziś do ponownego wydania poezje, jest dla mnie już czemś tak zamkniętem i — mimo niewielki przedział czasu — odległem, że wątpię, abym do tych ksiąg miał kiedykolwiek jeszcze coś do dorzucenia... Może więc rzeczywiście nie jest przedwczesne to »zbiorowe wydanie«.\nKłopot natomiast miałem wielki z wyborem i układem treści. Dzisiaj — po czternastu latach, tak inaczej na wiele rzeczy patrzę, niż wówczas, gdym jako dwudziestoletni chłopak pierwszy tom swych poezyj do druku przygotowywał, że trudno mi sądzić i oceniać te wiersze z dzisiejszego swego stanowiska i wedle dzisiejszych wymagań swoich. Usunąłem więc z pierwszych wydań tylko to, co mi się wydało stanowczo i nieuleczalnie lichem, a resztę pozostawiam wszystko tak, jak było... Nadto dodałem wiele rzeczy, dawniej pisanych, których — nie wiem nawet sam, dlaczego — do wydawanych wówczas tomów nie włączyłem, chociaż ciekawsze są może od tego, co właśnie ogłaszałem.\nCo do układu treści, to najprostszy byłby porządek chronologiczny. Odstąpiłem jednak od niego dla wielu względów, których tutaj już wymieniać nie będę. Zdaje mi się, że tak jest lepiej. Kogoby zaś przypadkiem zajmował czas powstania utworów w tych książkach zawartych, znajdzie daty przy każdym z osobna podane.\nKończę: można drukować.\nPrzy sposobności piękne pozdrowienia Panu przesyłam.\nW Rzymie, w lutym 1908.\n1892 — 1895.\nWrażenia budzą czucie drzemiące w uśpieniu;\nczucia w piersi zadrgawszy myśl wnet lotną wskrzeszą,\na w myśli zrazu mglistej tęcze się rozwieszą,\nbłyszczą, świecą i wylać chcą się na świat w pieniu.\nDo mnie, słowa! Pójdź, dźwięczna ty skrzydlata rzeszo,\nzwiń się wieńcem nad myślą, posłuszna jej tchnieniu,\nskąp się w niej, jak gołębie kąpią się w promieniu,\nnim rozlśnione do gajów zielonych pospieszą! —\nLećcie, pieśni! — o, lećcie teraz między braci!\nLećcie, lećcie mej duszy posłańcy skrzydlaci,\ndźwiękiem bodaj echowym mówcie, co się śniło\nw chwilach, kiedy wrażenia pierwszą drgnęły siłą!\nW długiej drodze do pieśni czucia pół się traci;\nlećcież bodaj z połową, mówiąc: więcej było! —\nPonad ciemne i martwe tej ziemi obszary,\nw niebo pieśni, w świat marzeń i boskiej ułudy,\nw światło, w przestrzeń, w poezji tęczą barwne cudy,\nw piękność wieczną, pić szczęście z pełnej życia czary!\nJakże często drga w sercu przyspieszone bicie,\njakże często łzą wilgnie bezsenna powieka\ni w te światy nadziemskie dusza mi ucieka —\ni myśl się rwie do góry, by tonąć w błękicie!\nMłode orlę do słońca by chciało — w obłoki!\nNie tu w dole mu pełzać, chociaż tu zrodzone;\njemu domem gwiazd szlaki i przestwór szeroki;\nburze, gromy — to żywioł, co mu ducha stali!\nCzuje siłę, choć młode, choć dotąd więzione, —\nale skrzydła wyrosną i myśl się skrysztali...\nSzum mię zbudził nad ranem. Trąc powieki senne,\nwyskoczyłem ku oknu. Czy to światy toną?\nGdzie się wczoraj wił potok strugą posrebrzoną,\ndziś się morze wydyma zagładą brzemienne!\nRozkiełzały ze śniegów wodę tchy wiosenne;\nżółtą falą, szumiącą, z wściekłości spienioną,\nstrumień ryje i targa brzegów darń zieloną,\nłamie drzewa i tamy druzgoce kamienne.\nPędzi fala i ryczy: Nic mnie nie powstrzyma!\njam dziś wojna i dumna jak górala tchnienie!\nZ drogi ludzie i skały! szał mi łono wzdyma!\nTońcie lody! Nim padnę w morza zapomnienie,\ngrozą światu obwieszczam, że skonała zima, —\nza mną wiosna nadchodzi! — kwiaty i promienie!\nSzare niebo z ołowiu, ciężkie i złowieszcze\ncałą ziemię przygniotło. Pobladła, zlękniona,\nw martwej ciszy zastygła, z blasków okradziona\nziemia czuła, że straszne spadną wkrótce deszcze.\nZ wichru świstem wstrząsnęły światem trwogi dreszcze,\npłacząc liściem już gnie się rzesza drzew zielona;\nstrach padł w ptaki, zwierzęta i w człowiecze łona:\nuciekają, przed burzą skryć się pragnąc jeszcze.\nJeden tylko człek został. Dumny, nieugięty,\noczekując z rozkoszą błyskawic i burzy,\nszeptał z cicha do siebie: Zmartwiał świat przeklęty!\nPrzybądź, burzo, bo spokój dławi mnie i nuży!\nwygryź gromem z powietrza starej pleśni męty;\nbłyskawicom i grzmotom moja myśl zawtórzy!\nBądź mi pociech aniołem, gdy mi źle na świecie:\nbądź mi strugą jasności, gdy mi życie ciemne;\nrozwiąż sercem jestestwa zagadki tajemne,\nktórych klucz ma jedynie kobieta i dziecię!\nA gdy czynu godzina i boju uderzy,\nbądź mi walkyrją, która, pojąc siły mleczem,\nbohatyrów przez trupy płomienistym mieczem\ndo zwycięstwa prowadzi i w zwycięstwo wierzy!\nW świętej walce za nowej przyszłości zaranie\njeden bodaj raz w życiu chciałbym podnieść bronie,\ntwoim duchem wiedziony na bojowym łanie!\nGdybym poległ, to z wiarą, że na tamtej stronie,\nw bohatyrów walhali duch mój znowu wstanie,\na ty dębem zwycięskie uwieńczysz mu skronie!\nNie mnie kochaj, dziewczyno, lecz myśl kochaj we mnie,\nco, choć młoda, do czynu rwie się i do lotu,\nłaknie burzy i wichru, piorunów i grzmotu,\ni chciałaby rozświetlić prawdą życia ciemnie!\nKiedy włos mi zbieleje i skroń się pochyli,\nzadrży ręka, co dzikie dziś kiełza rumaki,\nbutna młodość ucieknie, jak przelotne ptaki:\ndroga! — zaliż twa miłość skonać ma w tej chwili?\nMyśli moje ty kochaj! Nie zgryzie ich burza!\nChociaż starcem już będę, to myśl moja dzielna\nstanie twojej miłości za Anioła stróża!\nMyśl ma śmierci śmie nawet urągać — bezczelna!\nChoć u grobu już mego uklękniesz podnóża,\nmiłość twoja żyć będzie, jak myśl nieśmiertelna!\nNatchnienie nie jest orłem, który z niebios spada;\nnie piorunem, co z góry świetli noce ciemne;\nono w piersi się rodzi, jak ognie podziemne —\nstamtąd błyska i stamtąd myślą, piórem włada!\nOno nie jak Jehowa do proroków gada,\nnie ma głosów rodzących obłędy tajemne,\njemu nie są kapłany, jak sługi najemne,\nktóre czynią bezwiednie, co ich pan im nada!\nŚwiadomości nie gubi, lecz ją owszem rodzi,\nświadomością rozdyma pełną pierś człowieka\ni z tej piersi ojcowskiej tęczę pień wywodzi,\nlub się w dźwięki, lub barwy czarowne oblekał\nNatchnienie — to głos ducha w myślowej powodzi,\nktóry mówi: Ja jestem! — i działać przyrzeka!\nMyśli! moja kochanko! — o, myśli skrzydlata!\nwierna — nigdy bratniego nie opuszczasz ducha!\nczemuż jednak nie zawsze twój orszak cię słucha:\njęzyk, ręka i pióro? Czyż ty nie dla świata?\nBy cię ludzie dostrzegli, czemuż słów ci szata\npotrzebna, która, kiedy twój płomień wybucha,\npęka w tysiąc odłamów, jak skorupa krucha,\njak pod dłonią olbrzyma ciasnych więzień krata?\nCzasem dajesz się okuć i wyglądasz blada\nz czarnych wierszy i smutna, lecz w chwilach potęgi\nkrzepnie przed twem obliczem ust bezdźwięcznych swada;\ndarmo ręka się stara blask twój zakląć w księgi:\nrytm się plącze, słów braknie i rym się nie składa,\na ty lecisz nieścigła w jasne niebokręgi!...\nCóż mi, myśli, po twoich gwiazdach i płomieniach,\ngdy ich rzucić nie mogę zwierciadłem na braci?\nkiedy blask twój nikogo w świecie nie bogaci,\na zagasłszy — jedynie żyje w mych wspomnieniach?\nWszakże życie nie wieczne — a gdy w grobu cieniach\nlegnę, razem i twoje skrzydło moc utraci\nsamolubną — a z żadnych oczu potem łza ci\nnie da hołdu, ni w przyszłych wstaniesz pokoleniach!\nMyśli! raczej daj słowom jasne skrzydeł tęcze,\nżeby mogły ci sprostać, doścignąć w twem niebie\nogarnąć, jak siatki motyla pajęcze,\ni zatrzymać na ziemi po moim pogrzebie!\n— Że mi braknie słów takich, rozpaczą się dręczę,\nbo przeklęty, kto żyje jedynie dla siebie!\nŚnieg dziewiczy pod stopą bielił głaz bezkwietny,\na nademną był błękit, a obłok podemną;\ntak świat się cały okrył zasłoną tajemną\ni był groźny i pusty — choć blaskami świetny.\nZazdrościłem głazowi, że był sam i — czysty;\nchociaż słońce pił ciągle — sam był ciągle chłodny,\nchoć poglądał na burze — był ciągle pogodny,\ni nie znał krzyków innych nad wichrów poświsty.\nMnie nie wolno dla siebie tylko żyć na świecie,\nchłonąć słońce i burzom przyglądać się zdala;\nblaski muszę oddawać, gromom echem wtórzyć,\nw sercu mojem wyrasta wraz z chwastami kwiecie,\nz piersi tryska to czysta, to znów mętna fala —\ni ludzi szukać muszę, ludziom krwią swą służyć!\nWyobraźnia poety jestto pryzmat szklisty,\nw którym promień białego światła się rumieni\nbłękitnieje i złoci, krwawi się, zieleni —\ni wybiega już tęczą — lśniący i barwisty!\nMyśl poety — to ogień tajemny, gwiaździsty,\nczarodziejski i w którym moc się dziwna pleni:\nrzuć weń rudy kawałek, a wnet się zamieni\nw metal złoty i drogi, albo w brylant czysty!\nTakiem szkłem uzbrojony i takim płomieniem\npałający poeta widzi jako djament\nalbo tęczę, co mrokiem może lub kamieniem...\nO! dziękujcież mu, ludzie, za ten temperament!\non wam życie upiększa anielskiem widzeniem,\nchoć sam cierpi, poznając ułudę i zamęt — —\nJak nurek w mórz odmęty, tak się człowiek rzuca\nw wiry życia, w szał walki. W mrocznych, toniach płynie,\nszuka skarbów na oślep, czasem blizkie minie,\nczasem dłużej nie dadzą słabe szukać płuca.\nPoszukiwań jednakże gdy słabość nie skróca,\nw chwili, kiedy na brzegu sądzono, że ginie,\non wypływa i zdobycz wydartą głębinie\nprzed oczyma zdziwionych na piasku rozrzuca.\nO! szczęśliwy, gdy muszle wybrał perłodajne!\nzbogacony i braci przystroi swym darem.\nJeśli jednak miast pereł wziął małże zwyczajne\ni z plugawym z przepaści wypłynął ciężarem,\nstokroć lepiej mu było zatonąć w otchłani!\n— Bracia-nurki! my światu co przyniesiem w dani?\nTy nie pytaj się, czyli sił do pracy starczy?\nWszak się słowik nie pyta, zali pieśń do końca\nwyśpiewa, ani orła, niebieskiego gońca,\nwstrzyma wicher lub piorun, który w dole warczy!\nKomu ducha Bóg świętym płomieniem obarczy\nniechaj walczy bez troski pod sztandarem słońca,\na gdy padnie, prawdziwy przyszłości obrońca,\nniech z boju — jak Spartanin — powraca na tarczy!\no zaiste! wszak więcej trupia głowa warta,\nktóra padnie wśród boju piorunem rozdarta,\nniźli czerep złożony w atłasów pościeli —\nbo ta daje świadectwo prawdzie i świętości,\nniema — woła, aż duchy wstąpią w stlałe kości\ni znów ruszą na słońce, jako huf anieli! —\nNie schylaj głowy, choć cię ból przygnębi,\nchociaż wspomnienia w twojem sercu płaczą,\nchoć dusza wzbiera i jęczy rozpaczą,\nchociaż zwątpienie i ból cię przygnębi!\nświęte pamiątki — gdy tylko obaczą...!\nNie schylaj głowy! Pokryj maską śmiechu\nbezmyślnie — słodką, codzienną, swe lica\ni każ zastygnąć łzom pod maską śmiechu!\nNie schylaj głowy! Przy ludziach tęsknica\nniechaj ci nigdy nie tłumi oddechu,\nbo na śmiech tylko ludziom jest tęsknica...\nNie wierz nigdy, o! nie wierz, choćby ci mówiono,\nże miłość, szczęście, wiara — to są dźwięki marne;\nnie wierz, że życie smutne tylko jest i czarne,\ni cierpieniem jedynie tchnie człowiecze łono!\nNie wierz, że w zgliszczach gasną płomienie ofiarne\na na ołtarz wystygły dżdże z wichrami wioną,\nże uprosić nie można nic dłonią wzniesioną,\nże zło światu króluje — ślepe i bezkarne!\nNie wierz, choćby sto razyć mówili bluźnierce,\nnie wierz, choćby twe własne tak mówiło serce,\nchoćby gorycz łez z oczu płynących mówiła,\nchoćby pierś twa spalona strasznym ducha głodem\na starganą rozpaczą, przebita zawodem... —\nty nie wierz! — choćby nawet to i prawda była...\nAle zawsze wierz za to, że łzy nie są próżne,\nże nie ginie nic z cierpień ani pracy ducha,\nbo Bóg znoje policzy i krzyku wysłucha —\na serce Jego nagród nie zostanie dłużne...\nWierz, że chociaż grom błyska, huczy zawierucha,\nto my lecim wciąż naprzód, żórawie podróżne!\na w kraj słońca lecące — i przez morza różne\nbożym duchem wiedzione. Wierz w to, a otucha\nniechaj nigdy ci z serca nie wyjdzie ni z duszy;\nniechaj losu przeciwność tej wiary nie zgłuszy,\nw której jedno jest szczęście i jedyna siła —\nwiary, że po cierpieniach i po trudach wielu\ndojść musimy nareszcie do świętego celu! —\nW to uwierz — choćby nawet to nieprawda była!\nKto w młodej, czystej piersi ogień gasi boży,\nkto przed oczy rozśmiane takie rzuca cienie,\nże od nich ziemia blednie i niebios sklepienie\nkirem chmur się zaciąga, jakby nigdy zorzy\nna niem jasnej nie było; kto przedwcześnie trwoży\nmłode dusze bluźnierstwem, mówiąc, że cierpienie\nwszystkiem w życiu, a złudą o szczęściu marzenie;\nkto powiada, że człowiek pada, a nie tworzy\nnic, ani idzie kiedy drogą wniebowstępną;\nkto jad sączy do czary uniesień i wierzeń\ni pielgrzymowi otchłań wskazuje posępną;\nkto źrenice otwiera do czarnych spostrzeżeń\nw chwili, kiedy duch orli lot poczyna święty:\nniechaj będzie na wiarę swą skazan — przeklęty!\nDroga ziemio ojczysta! ukochany kraju!\ngóry moje rodzinne! — ja wśród was zrodzony,\nczemuż muszę porzucać złotych marzeń strony,\nczemuż ptakiem przelotnym ciągnąć do wyraju?\nW cudze kraje mi lecieć między obce ludy,\ndrogich sercu opuścić na długo, na długo,\npłynąć trzeba pod wodę bystrą losów strugą,\nwa1czyć z życiem i gonić marne szczęścia złudy!\nSerce pragnie tu zostać pośród własnej braci —,\ngnane w światy przemocą oprzeć się nie zdoła,\nrozłączenie jednakże krwawą łzą opłaci...\nI dlaczego? dlaczego? Cóż mnie w świat ten woła,\nco faluje i huczy i szumi, jak morze?...\nIdę z lękiem, bo nie wiem, po noc czy po zorzę?\nLecz iść muszę...\n— Starcze! smutek ci z czoła patrzy jakiś blady,\nrozczarowanie w zmarszczki poryło ci lice —\npowiedz! czyś znał za młodu miłości krynicę?\nczyś wypalał myślami w niebie jasne ślady?\n»Tak! — błędnego rycerza nosiłem przyłbicę! —\nDziś jednak wiem, że miłość w trucizn gorzknie jady,\nmyśli w niebo wysłanych w drodze mrą myrjady,\na pamiątką żywota są — pełne łzawnice!«\n— I mów! czyli ci nie żal, że miast użyć świata,\nzawiedzionych snów w serce sączyłeś gorycze?\n»Nie bluźnij! Choćby młode wrócił mi kto lata,\ndrogi mojej ni... bólów odmieniać nie życzę,\nbo chociaż z wieńca marzeń liść po liściu zlata,\nja dni szczęścia chwilami górnych pragnień liczę!«\nJa nie będę żył długo. Nadto szybko żyję,\nnadto serca wydaję, nadto wrażeń chłonę\ni zuchwale zanadto oddzieram zasłonę,\nktóra święte obrazy z Sais mrokiem kryje.\nbrzeg puharu chwytają, jeszcze żądzą płonę —\nlecz tam zdala już śmierci wąż wyciąga szyję...\nNie dbam, nie dbam, dni kilka mniej czy więcej będzie,\nchciałbym tylko mieć tyle chwil życia i siły,\nby nić wysnuć do końca, co się w duszy przędzie.\nwcielić w pieśni te myśli, co się tęskne śniły —\ni w hymn przekuć śpiewany w zwycięskim obłędzie\nból zwątpienia: a chętnie pójdę do mogiły! —\nChciałbym twarz mieć dla ludzi cichą i spokojną,\nwzrok pogodny i w słońce zapatrzony śmiele,\ngłos, jak wicher, przed którym bór się łanem ściele,\npierś jak lutnię, harmonją czystych dźwięków strojną.\nPo co ludziom to wiedzieć, że pierś niby zbrojną\ntoczy cierpień i zwątpień tak wielkich tak wiele?\nże się tarzam samotny tak często w popiele,\nw głębi serca znękany straszną ducha wojną? —\nPrzez me zęby ściśnięte nie przejdzie głos skargi\nani łza się u świata o litość upomni:\nludziom — jeno pobudkę dzwońcie, moje wargi!\nWy — ogień wina pijcie z mej duszy kielicha\ni zagrzani na słońce wznoście się ogromni —,\nmęty ze dna i gorycz — sam wypiję z cicha...\nBracia! jeśli marzenia wam dziecinne prysły\nwszystkie w ręku, jak bańki malowane słońcem;\njeśli wiecie, że marność początkiem i końcem\ndziś ludzkości, że ręce jej stare obwisły;\na jeśli przecież dotąd te straszne rozmysły\nnie złamały wam ducha; jeśli myśli gońcem\nw światło dążąc, gardzicie obłudy zaskrońcem\ni czujecie w swych piersiach siły szumne wisły:\nbracia! dajcie mi ręce! — prawda naszem hasłem!\nBez ułudy i trzeźwo na bój pójdziem święty,\nwstrząsnąć świata wulkanem od wieków przygasłym!\nMoże zadrży w nim ogień w popiołach zaklęty,\nmoże błyśnie i wstanie gwiazdami usiany,\njak genjusz z wiekowego snu odczarowany!\nNie warto marzyć! snów już i marzeń bezczynnych\nw twardego życia walce zamarła epoka:\nludzkość syta już bajań i kwileń dziecinnych\ninnego żąda śpiewu, innego proroka!\nnie wzruszysz serca, w duszy nie wzniecisz płomienia:\nstrzaskawszy lutnie, martwe urwali pół pienia...\nNie warto... jeśli czasem nieśmiała piosenka\nprzypomni nutę starą, zdziwieni słuchacze\nnie pojmą dźwięku, szydząc nad piewcą boleją...\nNie warto... Wiem to dobrze — a jednak gdy ręka\nuderzy w struny, lutnia mi kwili i płacze,\nmiłości piosnki stare dla ciebie się sieją!...\ntak błękitne; dlaczego skra w nich świeci boża,\ndlaczego mnie zabłysła wśród życia bezdroża,\nPowiedz czemu, gdy śmiechu rozświetli cię zorza,\nłza twa każda jest czystsza, niźli perły morza?\nFala jeziora naszą łódkę pieści,\na cisza w koło nas — i noc już zapada;\nksiężyca w toniach twarz przegląda się blada,\nwietrzyk przynosi z brzegu wonne wieści.\nJak błogo! W głębiach wód coś szepce i gada,\ntęskno a lubo fala coś szeleści,\nsłuchać rozkosznie! Choć nie pojmiesz treści,\nzrozumiesz, że ten głos o szczęściu powiada...\nPłyńmy! o, płyńmy ciągle naprzód dalej,\ndopóki w świecie noc, na niebie gwiazd roje,\npóki szept słychać rozpieśnionej fali!\nRozkoszy, szczęścia sen — dziedzictwo to moje!\nNocy urocza! czaru w serca nalej\ni kołysz naszą łódź, a w łodzi nas — dwoje!\nŚnieg na ziemi i drzewa szron gwiaździsty bieli —\na przez białe gałązki niebo łzą błękitną\nspada na dół, melodję budząc nieuchwytną\nw potrąconych drzew strunach i w śniegów topieli.\nSłońce blaski po zmarzłych, skrzących niwach ścieli,\ni tęczami djamentu sople lodu kwitną —\na gdy blady wiatr wzruszy drzew koroną szczytną,\nperły lecą z drzew cichych, jakby płacz anieli...\nPośród olch rozłzawionych w złotej słońca ciszy\nusiedliśmy przy sobie ze wspomnieniem wiosny\npełnej wonnych, majowych, czarownych haszyszy,\nszumu dęba, brzóz szeptów i pacierzy sosny;\nzima dzisiaj, lecz serce hymn ten jeszcze słyszy —,\npocałunek nas poi — jak niegdyś — miłosny...\nBądź zdrowa, luba moja! Gdy słońce jesienne\nchmur zawojem oplącze swe czoło promienne,\ngór gdy szczyty zbieleją na pobladłem niebie,\nwichry zmącą jezioro —: powrócę do ciebie!\nBywaj mi zdrowa! Cóż to? Łza świeci w twem oku?\nNie płacz! otrzyj ją, droga! Niedługie rozstanie!\nWkrótce będziem znów razem, znów przy twoim boku\nsiędę szczęsny, jak dzisiaj... jasne śnić kochanie!\nPodaj usta, tak! jeszcze! Namiętny, gorący\npocałunek na drogę niech pali me wargi;\na gdy ciężar tęsknoty osiędzie gniotący\npiersi moje i z duszy się wyrwie jęk skargi,\nwtedy ogień ust twoich przypomni mi ciebie —\nprzymknę oczy i znowu będę śnić... o niebie...\nKiedy słońce poranne do życia mnie budzi,\nwstaję z myślą o tobie i o tobie marzę,\ngdy już dzień się rozświetli na ziemskim obszarze;\nśnię o tobie na jawie pośród tłumów ludzi.\nA gdy nocą powieka przymknie się zmęczona,\nwidzę śnieżne gór szczyty i alpejskie wody,\nbluszcz na brzegach i róże i winne jagody,\ni ciebie, róż królową z liljami u łona...\nZdaje mi się, że znowu u twych kolan klęczę,\nty mi dłonią włos gładzisz, a ja rozkochany\nw bluszcz twe czoło i w piosnki nad bluszcz świeższe wieńczę...\nNiegdyś dzieckiem do Boga modliłem się szczerze —,\ndziś odmawiam w pamięci pacierz zapomniany\ni przed tobą go składam, bo — w anioły wierzę!\nSpała na mem ramieniu, południowym żarem\ni przechadzką znużona. Łąk skoszonych wonie\nz wiatrem lekkim przybyły ochłodzić jej skronie;\nlas umilknął, by ptasząt nie zbudzić jej gwarem —\ni ja cicho siedziałem z swym słodkim ciężarem...\nMyśl ma poszła daleko — przez lazurów tonie,\nszukać kwiatów i świateł w przyszłych czasów łonie,\nby je w wieniec uwite nieść tej drogiej darem,\nktóra ufna, jak dziecię, główkę złotem strojną\nna mej piersi oparłszy, śniła kołysana\nszumem rozmodlonego lasu i marzennem\nźródeł w cieniu szemraniem. A snadź myśl spokojną\nsłodki nawiedzał zwid, bo warga jej różana\ndrgnęła, jakby w przeczuciu pocałunków sennem...\nPamiętasz, luba moja? O, rozkoszne słowo!\nChciałbym dzisiaj pieśń każdą zaczynać tem zdaniem,\nu stóp twoich szczęśliwem zajęty śpiewaniem,\nsnując z miłości starej piosnkę coraz nową!\nPamiętasz, luba moja, co rozmów osnową\nbyło, kiedyśmy żyli ptaszęcem gruchaniem,\nzłotem jeno marzeniem, szeptem, całowaniem,\nw rozkosznych dniach miłości śniąc przyszłość różową?\nPamiętasz, luba, owe przerywane słowa,\nowe spojrzenia pełne ognia i zachwytu,\nw których kryła się cała miłości wymowa?\nPamiętasz, luba, srebrne te chwile przedświtu,\nnim słoneczna nam tarcza szczęściem brylantowa\nmgłę rozwiała i błyska u niebios zenitu?\nPamiętasz, luba? Wspomnień rozplotę ci tęczę,\nkażdy promień jak strunę na lutnię nawiążę,\nU nóg twoich usiędę — tęcz i lutni książę —\njak niewolnik snom twoim w takt pieśnią zadźwięczę.\nNaprzód struny najcieńsze, jak nici pajęcze,\nocknę dłonią, do śmielszych następnie podążę,\nsetką dźwięków i blasków czoło twe okrążę,\ntobie wszystkie w pieśń jedną, weselną, zaręczę.\nGwiazd ci tysiąc z mej harfy wykrzeszę i dłonią\npod twe stopy rozrzucę — i gwiazd tych potopem\ndotąd nęcić cię będę, aż się lica spłonią,\nz pod spuszczonych rzęs oczy iskier strzelą snopem\ni z uśmiechem mi ręce na szyję zarzucisz,\npocałunkiem do pieśni mej koniec donucisz.\njak dwie gwiazdy pędzące w niebo lotem strzały:\ntrącą się i rozbiegną w ciemność, w dal i głuszę...\nCierpim? — wszakże anieli z niebios niegdyś spad1i\nSzczęście? Miłość? Ja nie znam tak brzmiących wyrazów;\ngdzieś zgubiłem je z duszy, ze serca, z pamięci,\nz drogi życiam odtrącił nakształt martwych głazów:\nnic mnie z nimi nie wiąże, nic do nich nie nęci...\nZimny jestem, spokojny, jak posąg spiżowy,\ntwardszy przez to, że w ogniu silniejszym topiony,\nżarem dawnym gardzący, nieczuły na nowy,\ndrwiący z wichrów, piorunów i — życiem zdziwiony!\ninni, więcej obłudni, nademną boleją:\nPatrzcie! — mówią — to człowiek złamany cierpieniem!\nGłupi! Sądzą, że mnie te pioruny strzaskały?\nDla nich ryczą orkany, a dla mnie się śmieją;\nbłogosławię te gromy — one hart mi dały!\nPerliste źródło w dal płynie a pluszcze,\nw lesie świergoce ptak, gwiżdże, trele sieje;\nnagle zaszumiał wiatr... Jęczą czarne knieje,\npotężny chorał grzmi z wichrem przez puszcze.\nPłacze wysmukły świerk, dąb zaś liściem wieje\ni patrzy z góry z pogardą na tłuszczę\nbrzóz, które wicher nagina i muszcze,\nwstrząsa i łamie w lot. Dąb się tylko śmieje.\nNad szklanem źródłem drzemiący młodzieniec\npowstał, gdy czarny bór z wichrem wszedł w zatargi;\nna twarzy bladej zakwitnął rumieniec,\ndawno nieznany gość — uśmiech rozwarł wargi;\non szeptał: Marzeń, spokojnych snów jeniec\ndzięk ci za wolność ślę, dębie, drwiący z skargi!\nSpojrzyj — róża zeschnięta u stóp twoich leży.\nWczoraj rankiem rozkwitła w róż siostrzanych gronie,\nwczoraj pierwszy raz słońce pieściło jej skronie, —\nw pocałunku omdlałą wietrzyk cucił świeży.\nWczoraj, ledwie wyjrzała z zielonej odzieży,\nmłody chłopak ją zerwał i przypiął na łonie\ndziewczęcia. Tu szczęśliwa rozsiewając wonie\nnie wiedziała, że śmierć ją czeka po wieczerzy...\nAch! nie żałuj tej róży! Wszak szczęśliwa była!\nNad kolebką jej słowik śpiewał pieśń miłosną,\npóźniej skronie do piersi przesłodkiej tuliła\na konała zwarzona rozkoszną pieszczotą\nw miękkich dłoniach dziewczyny. Czyż nie lepiej wiosną\nśniąc o raju umierać, niż jesienną słotą?...\n1893 — 1897.\nSłońce zgasło na ziemi — a było na długo\njuż przed zgonem czerwone; do węgla podobne,\njak na zgliszcza, na chmury się kładło żałobne,\npopielate obłoki tkając iskier smugą.\nZaszło... Księżyc zaświecił zimno ale jasno,\nsrebrem kiry obszywał po słońca pogrzebie,\naż i jego osnuły i wchłonęły w siebie...\nBoże, Boże! czyż wszystkie światła już pogasną?\nNie! Tam jeszcze ostatnia świeci gwiazdka biedna,\nna wązkim skrawku niebios czystych sama jedna:\nona zgasnąć nie może — na wieki nie skona! —\nBoże! płyną i do niej straszne, czarne chmury,\nw zenit skrzydłem sięgają, niosąc cień ponury...\nBoże! cóż więc zostanie, gdy zgaśnie i ona?\nPRZED OŁTARZEMPRZED OŁTARZEM.\nJam ci zazdrościł niegdyś, widząc cię w kościele\nwiejskim skromnie schyloną przed ołtarzem Pańskim,\nrozmodloną, z płomieniem na twarzy niebiańskim\ni łzą w oku lecącem w błękitów topiele!\nPatrząc na cię myślałem: Szczęśliwe są dzieci! —\nz kadzidlanych obłoków im twarz Boga błyska,\nw niebo wzrasta im w duszy ta świątynia nizka,\nkażda lampa, jak gwiazda promienista, świeci!\nTak myślałem, słuchając, czy tam gdzie u góry\nnie zaszumi skrzydłami anioł srebrnopióry,\nnie zawiśnie pod łuki sklepionemi ostro\ni nie zleci ku tobie w mgły kadzideł szare —\nTak myślałem ja, który gdzieś... zgubiłem... wiarę,\nuniesienia i — złudy zazdroszcząc ci, siostro!\nJuż cicerone wszystkie mi nazwał ołtarze,\nwszystkich mistrzów obrazy pokazał — i głosem\nkrzykliwym objaśniwszy, zakończył z patosem:\n»To cudowne, signore!« Stoję cichy — marzę.\nTam nademną sklepienie kopułą się dębi,\nsto filarów ją trzyma, pomiędzy filary\nmgłą się snują ostatnie kadzideł opary,\na przez mgłę tę złocisty ołtarz błyszczy w głębi.\nCisza. Popołudniowe słońce się zakradło\nmiędzy łuki i błyszczy, jak złote widziadło\ndni minionych... O! cicho, i święcie, i błogo —\nCzar mię dziwny owionął, już zgiąłem kolano:\nchciałem klęknąć, modlitwę dawno zaniedbaną\nszeptać, — nagle zadrżałem: modlić się! do kogo?...\nPytam ciągle — lecz darmo czekam odpowiedzi!\nPytam ciągle, lecz bytu tajnej treść zagadki\njest jak owe paproci w starych baśniach kwiatki:\nkwitną pono, lecz miejsca oko nie wyśledzi!\nMędrców świata powieści — to brzęk pustej miedzi!\nHuczą głośno, lecz kłam im zadają wypadki,\nkłam zadają im dusze, nad skreślone kratki\ndziką myślą sterczące. Mędrzec w księgach siedzi:\nzachciał bujny prąd życia z jednej zbadać kropli!\nZgłębi-ż ducha tajniki z wierzchniej szaty? — snop-li\nzboża plenny oceni ze słomy okruchów?\nNie odnaleść wam prawdy: w księgach się nie mieści!\nBóstwa jakieś zazdrosne tajnej strzegą treści;\npytać ciągle i — darmo: los to ludzkich duchów!\nJa nie umiem być jako owi mędrcy świata,\nktórzy całe swe życie nad jednym owadem\nprzesiedzą, jego skrzydeł zajęci układem,\nlub nad listkiem rośliny długie trawią lata.\nMyśl ma pała raz jasnem, raz znów światłem bladem,\nraz się wszczepia w szmer drzewin, raz się z niebem brata,\nczasem perły i róże w kraśne wieńce splata,\nczasem w ciernie zamienia z róż i pereł djadem,\nKiedym kochał — w miłości całe niebo tlało,\nkiedym tęsknił — we łzach się roztapiała dusza,\ngdym rozpaczał — to piekło w piersi mojej wrzało;\nwszystkie kwiaty mych uczuć wonie miały świeże:\ndo udawań ma lutnia nigdy się nie zmusza —,\njedno gdy się zaśmieję — to jakoś nieszczerze...\nMglista jesień na świecie. O zroszone szyby\npluszcząc krople deszczowe uderzają z cicha;\nmroku pełno na dworze i mrokiem oddycha\nzakątek każdy mojej samotnej siedziby.\nBeznadziejnie mi w duszy i smutno, jakgdyby\nświat pustelnią był starą a ja cieniem mnicha,\nco po śmierci się tuła i płacze i wzdycha,\npatrząc na łanu życia zachwaszczone skiby...\nHa! ja wiosną zasnąłem przy pługu wśród pola,\nprzeszło lato i jesień — i lemiesz już rdzawy,\nręka słaba a wkoło pełna chwastów rola...\nWkrótce szronem okryte powarzą się trawy,\nwłos się szronem ubieli; niespełniona dola,\nniespełniony cel życia... ha! śnieg będzie krwawy!\nCisza. Księżyc zagląda w wnętrza głuchych alej,\nwonie kwiatów się snują dziwne i tajemne,\na śród woni, w księżycu — jak dwa duchy ciemne —\nmilcząc idziem oboje coraz dalej... dalej...\nWiatr się zerwał i tany wnet zawiódł nadziemne;\nwstrząsa drzewa, wciąż silniej, potężniej, zuchwalej!\nsłyszę — woła: O, świecie! tańcz ze mną i szalej!\nchcesz spokoju? snu? ciszy? - życzenia daremne!\nDrzewa drgnęły i szumiąc jęły trząść się w wietrze,\nz płaczem wielkim liść roniąc z rozwianych warkoczy —\na wiatr z zgrzytem z gałęzią suchą gałąź zetrze,\ntargnie szczytem, zakręci i znowu przytłoczy...\nHej! ho! taniec! — i jeno liście coraz rzedsze\ni wciąż więcej ich spada — ginie... w proch się toczy...\nZiemia za dnia znużona życiem wrzącem, skwarnem\nw sen zapadła niezdrowy. Śpią olbrzymie płuca,\nżaden oddech z nich wiatrem ciszy nie zakłóca;\nciężko, duszno na całym kręgu świata marnym.\nCiemne niebo się skryło wód wyziewem parnym,\nksiężyc martwy i blady mrokiem twarz zasmuca,\nz góry ledwie jaśniejszą plamę w chmury rzuca,\ngdyby perłę błyszczącą na całunie czarnym.\nSzkli się wielkie jezioro, jak mętne zwierciadło;\npomarły nad niem wiatrów kłótliwych westchnienia,\nciche zatem a straszne do brzegów przysiadło.\nA jam siedział smutniejszy niż wszystkie stworzenia,\nbo z północnej gdzieś strony szło ku mnie Widziadło,\nz pełnym w ręku kielichem — żalu i zwątpienia...\nSłaby, słaby jest człowiek, choć udaje siłę;\nsłaby, kiedy otworzy w samotności serce\ni myśl bada w niesfornej zbłąkaną rozterce,\nw duszy własnej się wgłębia czeluści zawiłe.\nMożna kłamać przed światem — lecz przed sobą trudno,\nkiedy marność się widzi na dnie duszy własnej,\ngdy się czuje, że każdy przebłysk myśli jasnej\nw otchłań kędyś zapada bezdenną i brudną...\nI żałuje człek życia i dziecinnej wiary,\nbo już poznał, że zmęczon i przed wiekiem stary,\nże mu dzisiaj marnością — a jutro żałobą!\nPo tych walkach samotnych, widząc ból na czole,\nczy nie chory? — pytają w towarzyszów kole;\nach! — on tylko przez chwilę sam rozmawiał z sobą!\nStokroć lepiej jest orłu przy gromach i grzmocie\nz dziką burzą się łamać, co mu z skrzydeł pierze\ngryzie zębem piorunu, garścią wichru bierze\ni rozrzuca w deszcz lśniący przy błyskawic złocie;\nstokroć lepiej w nieścigłym zbłąkanemu locie,\nzagnanemu z chmurami nad morza bezbrzeże,\nstracić siłę i upaść na wieczyste leże\nw mokre fale i zimne, — niźli siedzieć w grocie\ngdzieś zapadłej i dumać o bezmiarach nieba,\nskałach, słońcu i wichrach, o gromach i burzy,\ntęsknić do nich i razem czuć, że już się trzeba\nwyrzec lotów, bo bystre gdzieś przepadły pióra —,\nczuć, że skrzydło już chęciom, jak dawniej, nie służy,\nże się zwolna bezmocy noc zbliża ponura...\nNaprzód! w górę! — Jak wicher zerwał się i pędzi\nprzez skał stoki, na szczyty, tam, kędy w błękicie\ngwiazda dzienna rozlewa promieniste życie,\ntęczą blasków zachodnich nucąc śpiew łabędzi...\nKosodrzewin się czepia, głazów, skał krawędzi —\nwyżej, wyżej! — te trudy opłaci sowicie\njeden oddech swobodny tam w górze, na szczycie,\nw słońca blasku! Przeklęty, kto sił na to szczędzi!\nWyżej! wyżej a prędzej! — Słońce już zachodzi;\nprędzej! — chwila wysiłku, a na szczyt się wepnie,\nbędzie kąpał się w blasków złocistej powodzi!\nNagle stanął, tchu brakło w piersi, drgnęły nogi:\nsłońce zaszło!... Noc długa — — siła ramion krzepnie —,\ndumał chwilę — i w przepaść runął w środku drogi...\nHej! dajecie nam hasła i każecie z wiarą\nw bój iść życia, nie zlęknąć się ni upaść w walce,\na my idziem na oślep, młode zagorzalce!\nwa1czyć za to, co złudą jest tylko i marą!\nAle wkrótce broń pęka rdzą zgryziona starą,\na my stajem bezbronni, bledniem, gryziem palce\nzrozpaczeni... — wy winni! co gliny kawalce\nmiast granitu nam dali! My tylko ofiarą!\nCzemuż zatem nas klniecie, gdy fałszywe bóstwa\ndepcem mściwi i wściekli, lub gdy błądzim w cieniu,\nbagien widząc ogniki nawet w gwiazd promieniu?\nPóki fałsz nam dajecie, mary i oszustwa\nmiasto prawdy, choć gorzkiej — grzechów naszych mnóstwa\nciążyć będą, o, mistrze! na waszem sumieniu!\nLudzie, których szał w piekieł nie pociąga ciemnie,\nktórym grom namiętności nie żre chorej duszy,\nani fala krwi ciepłej rozumu nie głuszy,\nani wicher pożądań lica w zmarszczki zemnie;\nchoć wy czystsi i świętsi postokroć odemnie,\nchoć nie znacie jaszczurczych wyrzutów katuszy,\nani rozpacz wam oczy z łez ostatnich suszy:\npodziwu ni zazdrości nie wzbudzicie we mnie!\nNie jest wołu zasługą, co o żłobie marzy,\nkark nawykły do jarzma schylając w pokorze,\niż pod biczem nie myśli o próżnym oporze,\nani żądza wichrowych pędów w nim się żarzy:\nsprawiedliwi jesteście, bo grzech dla was trudny:\nmorską burzą nie zionie przestwór bagien brudny!\nŚmiej się! — Dziś świętokradzko wznoszę dłoń do Ciebie,\nktórąś dotąd w modlitwach jeno przez lat wiele\nwidział k’niebu wzniesioną — błagalnie, nieśmiele —\ni ja, robak, przeklinam Cię, Stwórco, w Twem niebie!\nŻeś mi — palmie — żyć kazał na śnieżystej glebie;\nżeś mi wielkie i święte pokazawszy cele,\nnie dał gromów potęgi, co w pył głazy miele,\nlub jej kłamstwa przynajmniej — głupiej wiary w siebie;\nżeś mi kazał w wieczystej tworzenia męczarni\nwłasną niemoc poznawać — a oddychać burzą,\nktórej grzmotom podziemnym echa nie zawtórzą —\ni patrzeć, jak mych myśli kłos nieźrały czarni\naniołowie ze śmiechem kładą na swym sierpie:\nbodajś cierpiał choć przez pół tak, jak ja tu cierpię!\nMatko! matko! o matko! Nie! ja kląć nie mogę\nbiednej, siwej Twej głowy! Więc — błogosławiona\nbądź, żeś iskrę mi świętą wszczepiła do łona —\nchociaż wzrósłszy w straszliwą, piekielną pożogę,\npiersi żre mi bezsilne; żeś wskazała drogę\nw jasne słońce — choć na niej tłum szaleńców kona;\nżeś mi w skrzydła szerokie ubrała ramiona —\nchoć ich dźwignąć nie zdołam; że mam świętą trwogę\nprzed miernością, choć czołem nie sięgam błękitu;\nże chcę — ślepiec szalony — być zwiastunem świtu;\nże chcę innych podnosić — choć sam sercem krwawię;\nżem ukochał blask prawdy — choć me ścieżki błędne;\nchoć się słaniam i padam, choć umieram, więdnę:\nmatko! — wina nie Twoja! — ja Cię — błogosławię!\n1896 — 1897.\nPragnę! — pragnę miłości nadziemskiej, bez zmazy,\nze łzy szczęścia wieczorem majowym poczętej,\njak duch czystej i silnej, dziewiczej i świętej —\ni której nawet grzechem zdają się wyrazy...\nPragnę! — Pragnę w wieczorne i ciche godziny\nmyśl dziewicy przeczuwać kochającej bardzo;\nchcę tych wyznań miłosnych, co słowami gardzą,\nlecąc w duszę, jak promień księżycowy, siny,\nkiedy rosa przewonna w kwiatach cię kołysze,\ngdy mgły suną — a miesiąc srebrzy je dwurogi,\npłynąc wolno nad lasy ciemne i rozłogi — —\nO! w noc taką, w noc letnią. w tajemniczą ciszę\nw sercu duch by się zbudził, szedłby na świat mglisty\nwielki, święty i cichy, jak łza dziecka czysty — —\nPamiętasz? — borem szliśmy ciemną nocą,\ngrzmot się ozowie i błyskawic róże\nI krótką, krótką chwilę puszcza głucha\noczarowana błyskawicą złotą\ndziwnie jaśniała. Gdy zgasła — z tęsknotą\nO! piękne były te płomienie w boru!\nCóż! już zagasły. Śród cieniów przestworu\nptak tylko nocny w konarach łopoce.\nPrawda? — tak czasem puszcze życia ciemne\nognie rozświetlą dziwne i tajemne —,\nzgasną — i długie zapadają noce...\nCichą aleją, w wieńce wonnych lip ubraną,\nszliśmy razem w świt złoty i w zorzę różową;\ncichą, starą aleją sam — z schyloną głową —\nwracałem: to był wieczór, tamto było rano...\nDziwna! jak wieje życia w jednym dniu się zmieści!\nŚwit nadziei, brzask szczęścia, błysk rozkoszy krótki,\nburza zwątpień, zawodu grom i wichry-smutki,\nżalu zmierzch i noc wzgardy, rozpaczy, boleści...\nJeden letni dzień tylko!... od zorzy do zmroku!...\nZnowu słońce zachodnie, jak niegdyś poranne,\nzłotem drzewom haftuje zieloną sutannę,\ntylko blask się coś krwawszy zdaje memu oku\ni w nieskończoność droga znajoma się dłuży...\nMłody wyszedłem, starcem powracam z podróży!\nw dal siną!\ni w obłędzie rozkoszy krwią bijące tętna...\nwidzę falę twych piersi — ale myśl się zmienia,\nspać śród lilij na łożu z jaśminowych liści...\nDługo, długo twych ramion palące uściski\nw pamięci mojej tkwiły! Twa postać, twarz, słowa —\nskryte w sercu, jak w muszli jagoda perłowa,\nduszę raniły, żem był obłąkania blizki...\nOczy moje urzekłaś piersią odaliski\na myśli słów kwiatami — a kiedy ma głowa\ndo stóp twoich przypadła, tyś była gotowa —\nigrając — w grób mnie wtrącić z pierwszych snów kołyski!\nPowieść stara! lecz niemniej jest bolesna przeto.\nJeno, żem ja w grób lecąc, wstrzymał się na zrębie\ni zwycięstwa pełnego nie dał ci, kobieto!\nNie złamałaś mi życia: nadto sił w niem było,\nlecz zmąciłaś mi burzą do dna duszy głębię;\ndziś już spokój — lecz długo się serce krwawiło...\nNie wierz mi, dziewczę, choćby i przysięga\nz ust mych do Ciebie poszła prosić wiary!\nNie wierz! — jam różne wychylał puhary,\na wciąż po nowe jeszcze dłoń ma sięga.\nI słodycz wina, miłości potęga,\nsłomiane w piersiach mych wzniecają żary...\nGasną tak prędko! Z wypróżnionej czary\ngorycz się potem i przesyt wylęga.\nNie wierz mi, — proszę...! Twe usta tak świeże\ni tak dziewczęce — — ust twych dla mnie szkoda!\nJa bym je skalał... Tyś tak jeszcze młoda,\na ja w anielskie miłoście nie wierzę!\nChciałbym całować, ale wyznam szczerze:\njutro zapomnę tej, co ust dziś poda!\nCha! cha! — to dobre! Dziewczę, ty myślisz, że ja cię\nkocham?! Rozkoszy tylko ja pragnę — rozkoszy,\nktóra wszystkie tęsknoty, wszystkie mary płoszy\ni spala myśli zmysłom w płomiennej objacie!\nKiedy szał mnie opuszcza, ja cię nienawidzę!\ngardzę tobą, ty piękne, ty bezduszne zwierzę!\nGardzę tobą i śmiech mnie dziki, straszny bierze:\nz pocałunków, z rozkoszy, z ciebie, z siebie szydzę!\nAle wracam. Znów wracam w twe miękkie ramiona,\nusta znowu do ust twych cisnę i do łona,\nchcąc nasycić me zmysły, co jak węże syczą,\na uśmiercić tę Psychę głupią i dziewiczą,\nktóra w błocie zszargana tęskni wciąż, bez końca,\nza czystością, za niebem, do Boga i słońca...\nDałaś mi kwiatek i rzekłaś: »O panie!\n»niech pan pamięta... niech pan kwiatek schowa...«\nJa mam pamiętać? i ten kwiat, i słowa,\ni oczy twoje? — Ach! nie jestem w stanie\ntyle przyrzekać! Zapomnę, kochanie!\nKwiatek i głos twój i buzia różowa,\nbłękitne oczy i twa kosa płowa —\ntakie codzienne! Dzisiaj patrzę na nie,\njutro podobne zobaczę, po jutrze\nznowu podobne... Czemże ty mnie zmusisz,\nbym wspomniał ciebie? Ach! darmo się kusisz\nwzbudzić wspomnienie we mnie choć najkrótsze!\nMnie nie wystarczą usta, warkocz złoty,\nabym pamiętał i wzdychał z tęsknoty!\n„OPHELIA! GO TO A NUNNERY!“\nNie płacz! szkoda twych oczu! Dziś mnie łzy nie wzruszą.\nNie płacz! cóż ja ci winien, że już kwiaty więdną?\nnie trza było ich zrywać! Byłaś nieoględną;\nnie ożywić zeschłego kwiatu nową duszą!\nWczoraj jeszcze kochałem — dzisiaj już nie mogę;\ndziś ty obca tak dla mnie! Widzisz, mówię szczerze:\nmiłość przeszła i litość dziś mnie tylko bierze —.\nJa nie winien. Pójdziemy każde w swoją drogę.\nCo? ty kochasz? Daj pokój — i nie łudź się sama!\nNie kochamy oboje. Czarodziejska brama\njuż zamknięta. Więc śmiej się! — bodaj dla pozoru...\nŚmiej się! Oczy masz ładne i jeszcze niejeden\nbędzie widział w twych oczach zbawienie i eden.\nCo? ty nie chcesz? — Ofeljo! idź więc do klasztoru!\nZ czarnych oczu twych patrzy smutek cichy, wielki —\ni bolesny pół-uśmiech rozchyla twe wargi,\nchociaż z ust twych nie słychać jęku ani skargi,\nchociaż w oku nie widać łzy ani kropelki — —\nPochylona w dal patrzysz gdzieś w minione lata,\nłowisz uchem wspomnienia słów przebrzmiałych dawno,\n— słów miłości?... I w sercu twem widno i jawno,\njak w noc jasną, gdy ziemię bieli śniegów szata.\nWiesz ty? — wiesz ty, że wiosna nadchodzi po zimie?\nże pod śniegiem schowane traw pączki znów wzrosną,\nptaki wrócą i kwiat się zbudzi, co dziś drzymie? —\nWiesz ty? wiesz ty? — O! chciałbym, aby moje serce\nbyło słońcem dla ciebie, nowem życiem, wiosną,\nktóra pola śniegowe stroi w traw kobierce...\nA toż głupstwo bym palnął! Nie pierwsze, niestety!\nTak, dalibóg, nie pierwsze! — no, i nie ostatnie...\nHej! maluczko a byłbym wdepnął w śliczną matnię!\n— cóż? — oświadczyć się chciałem! Och! ach! te kobiety!\nGrała na fortepianie, pisała sonety\ni Spencera czytała — cóż więc trzeba? Lat nie\nliczyłem, alem myślał: nasze dusze bratnie...\n— Wiadro wody — a zimnej! i »zjadł pies kotlety«!\nO tak! dzisiaj się śmieję i bluźnię i szydzę,\nlecz to gorycz... Me serce mieszkało w kościele,\ndziś gdzie? w chlewie! O, daruj, kpię, choć słów się wstydzę...\nDaruj wiersz ten ... Ty szczęście byś mi dała może,\nlecz ja nie śmiem — już późno. Ach! lat tak nie wiele,\na już tyle straciłem... I przez co? mój Boże! —\nWięc we śnie tylko, we śnie widuję cię zawsze?\nNigdy do mnie nic przyjdziesz w jasny dzień — prawdziwa?\nDarmo serce cię kocha i darmo cię wzywa,\ndarmo oko łzy roni coraz cięższe, krwawsze?\nPrzyszłaś w nocy i sny znów wzbudziłaś najłzawsze...\nPrzyszłaś mglista i święta, daleka a tkliwa;\njam cię odczuł i we śnie dusza mi się zrywa,\na ty znikasz! O bądź-że mi, widmo, łaskawsze!\nRaz na jawie cię widzieć, o, piękności żywa!\no, raz tylko! — a każę tym pieśniom, co jęczą,\nśpiewać hymny szczęśliwe, boskie czynić dziwa!\nLecz ty mglista... i we śnie tylko błyskasz tęczą?\nCzemu? czemu! Ja cierpię i grób się odkrywa!\ndaj mi pokój! wszak widzisz, jak te sny mię męczą!\nDrżący budzę się rano i smutny i blady,\nżyć nie zdolny i chcący grobowej zagłady,\nkędy niema rozkosznych marzeń, które — dręczą!\nCom ci winien, żeś duszę tak siatką pajęczą\noplątała, iż, nim się domyśliła zdrady,\npóźno było się wyrwać? Dziś marzeń kaskady\nzasłoniły mi ziemię; — pieśni tylko dźwięczą\nw mgle tej białej, jak muszki złote lub owady —\nbrzęczą w dole, nademną, koło mnie i wszędzie —\njuż ich dużo, och! dużo... tysiące, myrjady...\njuż wleciały do mózgu — i w szalonym pędzie\nmózg mi kręcą, w najgłębsze wgryzając się składy...\nMnie szaleństwo się chwyci, gdy tak dalej będzie!\nOdejdź! odejdź, o, widmo, i nie męcz mnie dłużej!\nZniknij-że już na zawsze! Twój widok mnie nuży;\nmyśl wspomnienia bez końca — ach! — bez końca przędzie...\nOdejdź! — Oto się marzą twe piersi łabędzie...\nZniknij-że już! — Woń włosów twoich, czy woń róży?..\ntwój to oddech, czy cichy wiatr po letniej burzy?...\nZawrót czuję, jakgdybym przepaści krawędzie\nmiał przed sobą... Lecz mniejsza... Oko mi się mruży...\nChciałbym zasnąć... Przybywasz?! Dobrze. Wszak ciekawsze\nsny od jawy... Przybyłaś? — niech ci mózg mój służy;\nzrób zeń lutnię, lub światło od słońca jaskrawsze...\nwszystko jedno! Sen niechaj zejdzie na mnie duży,\ngdyż we śnie tylko, we śnie widuję cię zawsze! —\nSłuchaj! — i nie dziw się, kiedy ci powiem:\nja cię kochałem! Godzinę? Niedłużej.\nBył wieczór — pomnisz? — i cisza po burzy;\nniebo szarzało jeszcze chmur ołowiem,\na staw posępny, zarosły sitowiem,\njękiem żab dyszał, co tak tęsknie wtórzy\nmyśli, gdy duszy firmament się chmurzy,\nzasłany wokół zgasłych wspomnień mrowiem.\nA my szli razem w woni łąk — przez pole;\nrosa perliła się na ścieżki żwirze —\na obok w czarne ubrany topole\ncmentarz, oparem przysłonięty, głuchy,\nw girlandach bluszczów bielejące krzyże\ncicho przed nami przesuwał, jak duchy...\nSzliśmy tak długo, nie mówiąc do siebie.\nStaw jęczał cicho, wtórzyły mu trzciny —\ni wolno chmur się rozdarły gęstwiny,\ngwiazd kilka błysło na bezdennem niebie,\njak gromnic kilka po słońca pogrzebie.\nKwiatów kadzidła szły ponad doliny —,\nwtem wolno, wolno — wpółsrebrny, półsiny\nksiężyc wypływa, w chmurkach się kolebie,\nsrebrzyste, złote, białe pióropusze\nrozwiewa wkoło, znika i znów patrzy,\ncałując nocnych traw zielone plusze\ni z chmur ostatka krzesząc blask mosiężny,\nskąd błysk mu czasem — coraz słabszy, rzadszy —\nodpowie z grzmotem więdnącym zamężny.\nSiedliśmy razem na białym kamieniu\nprzy drodze. Wtedy ty zaczęłaś z cicha\nmówić, jak wielkim twoja pierś oddycha\nbólem, jak wiele już w przeszłości cieniu\nzłudzeń zginęło — i jak przy wspomnieniu\nszczęścia, co serce jeszcze-ć dziś rozpycha,\nprzyszłość ci zdaje się ciemna i licha —\na jam łzy słyszał w słów twych cichych drżeniu.\n»O szczęście! szczęście... — rzekłaś — gdyby serce\n»mogło już umrzeć! Gdybym była zdolna\n»pozbyć się pragnień!... Ale tej iskierce\n»z życiem zagasnąć. Kochałam człowieka —\n»już odszedł. Jestem dziś jak ptaszę wolna,\n»ale bez gniazda —, nie wiem, co mię czeka.«\nDłoń swą do zwiędłych ust cisnęłaś drżąca,\nblada na licach, na wargach bezkrwista;\njedno w namiętnem oku skra ognista\ndrżała — po burzy, przy blasku miesiąca.\n»Jestem jak gwiazdy, które Pan Bóg strąca\n»z nieba w noc letnią. Może nie dość czysta\n»byłam, więc zgasił mię niebios Artysta,\n»choć byłam bardzo, bardzo kochająca...\n»Gdyby zapomnieć! Lecz ja jeszcze żądam\n»tych ust, co niegdyś pieściły me usta;\n»wiem, że nie wrócą, a przecież wyglądam,\n»pragnę i męczę się, tracąc nadzieję...\n»I cóż dziś ze mnie? Ziemia dla mnie pusta —\n»tak rzadko płaczę, nigdy się nie śmieję — — «\nSkończyłaś spowiedź. Jasny blask księżyca\nlał się po ziemi zimną skier kaskadą —\ni twarz ci bladą czynił więcej bladą,\nwięcej zwiędłemi twoje zwiędłe lica.\nOstatnia jeszcze cicha błyskawica\nprzeszła po niebie — i chmury się kładą\nlekko na lasy. Srebrzystą gromadą\nlśnią gwiazdy — w świecie głusza i tęsknica...\nA w tej tak tęsknej, w tej bezdennej głuszy,\npod niebem lśniącem srebrnemi gwiazdami —\nz zadumą wielką, tajemniczą w duszy,\nz myślą, co razem wspomina i marzy,\ntęskni i pragnie — my siedzieli sami,\nz dala od siebie —; ty z łzami na twarzy...\nI wtedy oczy me, jak dwa promienie,\nprzyszły do ciebie, w twą duszę się wdarły,\ncałując kwiaty, które tam pomarły,\ncałując święte dawnych wspomnień cienie.\nI czułem ból twój, twe gorące tchnienie,\ni łzy, co świeżość z młodych lic ci starły,\ni słowa, które pierś ci niegdyś parły —:\nczułem ich ogień, ich namiętne drżenie.\nI w tajemniczem tem świetle księżyca\ntyś mi się zdała, jak te groby stare,\nw których śpią białe skamieniałe lica\nw woni balsamu długich lat tysiące...\nI jam cię kochał — jak snów łzawą marę,\njak kwiaty kocham jesienią więdnące.\nO! jam cię kochał! Księżyc płynął w górze,\na ziemia martwa była, — ty na ziemi\nzastygła, cicha, z oczyma suchemi,\njak Njobe w białym wykuta marmurze.\nPodobna byłaś wypłakanej chmurze,\nco, gromy zionąc pierśmi ognistemi,\nznużona w końcu zciszy się, oniemi\ni śni, że były w niej gromy i burze — —\nI nagle wstałaś mówiąc: »Wszystko minie!\n»księżyc, noc letnia, i młodość, i życie...«\nO tak! I chora ma miłość w głębinie\nprzeszłości zgasła — serce jeno chowa\nwspomnienia — tajne głoski na granicie —,\nlecz nie ożywi ich nigdy — — Bądź zdrowa!\n»Daj mi swe piosnki, chcę je mieć ze sobą.\nDaj na pamiątkę. Idę w kraj daleki;\ngóry i stepy i szumiące rzeki\nwnet nas rozdzielą —, wspomnisz? czy z żałobą?\nNie! nic mi nie mów! Jeno przyślij książkę.\nNapisz na przedzie, że dla mnie te piosnki —\na między karty dwa białe pierwiosnki\nwłóż i liljową atłasową wstążkę — —\nI przyślij razem. A gdy późno zajdzie\ni mnie w zielonej już mogile znajdzie — ...\nnapisz na karcie, żem ci była bratnią,\ni niech twą książkę złożą na mym grobie —\na ja tam w trumnie będę myśleć sobie,\nżeś na grób przyszedł pieśń mi piać — ostatnią ...«\n»Czy będę czasem myślała o tobie?\nBędę. Nie mogę zaprzeczać i nie chcę.\nMuszę. Aż kiedy Bóg mię wezwać zechce\nw grób — to zapomnę, lecz dopiero w grobie.\nWidzisz, po górach nad Aary strugą\nwraz my chodzili, na słońca zachody\npatrząc i marząc w takt szumiącej wody —,\njakże zapomnieć? Zapamiętam długo.\nIdąc po skałach drogą wązką, ślizką,\ngdzie bór w noc szumiał wpatrzony w urwisko,\nbrałam twe ramię i śród nocy cienia\nszłam tak bezpieczna ponad skał krawędzie!\nJa źle robiłam. Gdy cię już nie będzie,\nbrakować będzie mi tego ramienia...«\n»Wplotłam ci liście dębu między włosy\ni tak chcę zawsze wspominać o tobie,\nwidzieć cię w myślach w dębowej ozdobie\nzielonej, świeżej, lśniącej perłą rosy...\nPamiętaj o mnie! Na szerokim świecie\ndadzą ci wawrzyn, ciernie albo róże;\nlecz kwiaty zwiędną, wawrzyn odrą burze,\ndębu i ciernia jedno czas nie zmiecie.\nDąb ja ci dałam. Gdy będę daleko,\nwspomnij ten wieniec — Łzy mi z oczu cieką\ni ból przejmuje serce jakiś ostry...\nBądź zdrów! Ja nie chcę płakać — chcę wesoło\nmyśleć o tobie... Myśl o mnie... Daj czoło,\nżegnam cię, żegnam pocałunkiem... siostry — ?«\n»Bądź zdrów! Na długo? Nie pytaj! Już może\nnigdy nie będziem mówili do siebie...\nPatrz! gwiazda błysła spadając po niebie —\nzgasła... — czyż wróci na niebios przestworze?\nBądź zdrów! Nie będziem się nigdy witali.\nTak lepiej. Piosnka w połowie przerwana\nśni się — piękniejsza, że niedośpiewana,\nczystsza, że ginie echem gdzieś w oddali.\nI po co pragnąć nam jeszcze spotkania?\nWiemy już wszystko... W godzinie rozstania\nwiesz, żem ci siostrą — ja mam w tobie brata...\nI tak w świat pójdziem. A może — pędzeni\nlosem spotkamy się kiedy — w jesieni,\ngdy włos już z głowy, jak liść suchy, zlata...«\nZeszedłeś, bracie, z tej wyniosłej drogi,\nco między gwiazdy wiodła twego ducha;\npowiedz, czy ziemia cię przyciągła krucha,\nczy tam na górze tyś gdzie nabył trwogi?\nMów! te zawrotne astralne krainy\nczy nie dość ci się wydały pięknemi,\nczy więcej tutaj powabu na ziemi,\nże zatęskniłeś pośród gwiazd — do gliny?...\nZa czem tyś tęsknił? Za piosnką skowronka,\nza bławatami pośród łanu żyta,\nza polną różą, co w cierniach rozkwita,\nza pieśnią żeńców i za blaskiem słonka,\nza chat strzechami, za dzwonkiem, co woła\nwieczór do modlitw — i za znojem czoła?..\nKiedy wieczorem u proga zagrody\nsiędziesz po dziennym mozole i trudzie,\npatrzysz, jak do dom z pól wracają ludzie —\na żóraw skrzypi, pojąc twoje trzody,\na potem wszystko, wszystko się uciszy,\nwszystko zciemnieje — i gwiazdy na niebie\nbłysną, z błękitu patrząc się na ciebie:\n— powiedz — co twoja dusza wtenczas słyszy?\nCzy słyszy jeszcze te pędzące słońca?\nczy sfer harmonja jeszcze ją dolata?\nczy jej nie tęskno, nie ciasno wśród świata\ni czy się nie rwie w przestwór — tam — bez końca?...\nI czy ci nie żal, żeś wziął ciche brzemię\ni z gwiazd tych zstąpił i zeszedł na ziemię?\nŚnili, marzyli my o ziemi, niebie:\ntyś patrzył w gwiazdy, a ja w ludzkie dusze, —\na dziś — sam jeden śnić i marzyć muszę,\nbo ciebie niema, bracie, niema ciebie...\nO! dzisiaj ludzie już nie wierzą w Muzy,\nale ja wierzę — i tyś wierzył, bracie;\nwszakże i ciebie ta w gwiaździstej szacie\nwiodła w kraj słońca, ponad proch i gruzy...\nI nawet nie wiem, jak tyś ją mógł rzucić\ni jaki powstał między wami przedział, —\ni nawet nie wiem, coś ty jej powiedział,\nkiedy spytała: Gdzie idziesz? chcesz wrócić? —\nNie wiem, lecz serce mnie boli tułacze,\nbo sam zostałem - a Uranja płacze...\nNie kłam przed sobą i nie mów: zapomnę;\ngwiazd nie zapomnisz, ni tej niebios pani,\nco mleczne drogi w wszechświatów otchłani\nmiała — i państwo, jak wieczność, ogromne.\nBo to twa pierwsza miłość i — najświętsza! —\nChoćbyś sto razy zaparł się, to ona\nwiecznie tleć będzie w głębi twego łona,\nmimo że popiół czas na iskrach spiętrza!\nI nigdy w życiu żadnej ziemskiej córy\nkochać nie będziesz, jak tę nieb królową,\nco dla kochanka jedno tylko słowo\nmiała: Excelsior! — jeden giest: do góry!\nNie łudź się tedy, bo pókiś tu żywy,\njej nie zapomnisz... ale — bądź szczęśliwy...\nJa cię nie winię, choć złożyłeś skrzydła\ni chociaż oczy w gwiazdy zapatrzone\nna ziemię-ś zwrócił i poszedł w tę stronę,\ngdzie znój zabija fantazji mamidła...\nJa cię nie winię, bo ja wiem, że czasem\ntrudniej do pługa zgiąć się, niż iść w nieba,\ni trudniej słowa wyrzec się, niż chleba,\ntrudniej być mrówką, niżeli Atlasem!\nBo do tej pracy mrówczej i mozolnej\nnie wiedzie poklask tłumu ani pycha;\ntu »ja« człowieka korzy się i zcicha —,\nale do kropli wytrwałej, powolnej,\npodobne, wespół z kroplami innemi\nkamienie żłobi, stawia pokład ziemi...\nIdź więc na trudy i na krwawe znoje,\nidź w pocie czoła uprawiać swą rolę,\nidź ciernie trzebić i plewić kąkole —\nna święte, chociaż mi rozgłośne boje!\nA choć potomność kolumn ci nie stawi,\nszczęśliwszy będziesz kiedyś w wiejskim grobie,\njeśli tam bracia zapłaczą po tobie\ni lud pamięci twej pobłogosławi.\nSzczęśliwszy może, niźli ja, co w drodze\no ciernie serce zakrwawiam, nie dłonie,\nniż ja, co wiecznie gwiazdy ducha gonię,\nniezdolen ziemi dać skrzydlatej nodze!\nBądź zdrów... to los mój. Choć z innego świata,\njak zawsze miałeś, tak masz we mnie brata.\nJako rzeźbiarz bezkształtne, marmurowe głazy,\nmyśl ma mroczne ciosała wierzenia, poglądy, —\na z pod dłóta pryskały, jak okruch, przesądy,\naż się zrodził kształt czysty i biały bez skazy.\nPosągowi nadałem twarz pełną ekstazy,\nstopy jego podniosłem nad powszednie prądy,\npierś mu dałem szeroką, skróś pustynne lądy,\ntak wędrowca wabiącą k’sobie, jak oazy...\nCzar był w moim posągu święty a zdradziecki;\nzachwycony do bogów modlitwą namiętną\nzawołałem, by dali głazom życia tętno,\nbom rozkochał się w dziele, jak ów rzeźbiarz grecki,\nktóry ponad widziane piękności — z kamienia\nwiększe cudo uczynił potęgą natchnienia.\n— Galateo mej myśli! o, szczęścia epoko!\nsnami wieszczów wskrzeszane ty przyszłości dziecię!\nwielka, bratnia miłości! o, kiedyż na świecie\nbłyśniesz, by samolubstwa noc rozwiać głęboką?\nZbudź się! Nad żyda męty wzniesiona wysoko\nroztrąć bogi fałszywe, nie ludzkie, lecz krecie;\ndaj, niech bagna pokryje wonne lilij kwiecie,\nniech się głazy zczerniałe bluszczami obloką!\nO zbudź się, zbudź się, zbudź się, ideale świata!\nTyle piersi cię wzywa do życia, do czynu!\nZbudź się! przystrój swe czoło gałęzią wawrzynu,\nniechże w twoim uścisku cały świat się zbrata! —\nDarmo wołam! Mej myśli kochanka nie słucha,\nżaden z bogów w jej piersi nie chce wetchnąć ducha...\nCzyż nie zbudzi się nigdy? O, zbudzi! Ja wierzę!\nPrzyjdą ludy jej pokłon oddać, jak królowej,\nprzyjdą wielbić ją duchem i czynem i słowy,\nprzed obliczem jej zawrą wieczyste przymierze...\nLecz do życia nie zbudzą jej wieszczów pacierze,\nni ją duchem ożywi rozkaz olimpowy;\nona wstanie, gdy głos ją zawoła wichrowy\ncałej ziemi, pragnącej królestwa jej szczerze!\nKiedyż chwila nadejdzie? W koło ciągle głusza,\nposąg stoi wciąż martwy i wciąż jeszcze czeka\ngłosu życia od pana i sługi — człowieka.\nCisza. Żaden wiew piersi z marmuru nie wzrusza;\nzwątpienie walczy krwawo z nadzieji pociechą...\n— Stójcie! słyszę! — Już płynie pierwsze pieśni echo!\nHa! o marmur uderza jakiś głos zmieszany;\nkrzyczy ziemia, (czas powstać!) ludzkość krzyczy cała! —\nJakby morskim przypływem uderzona skała,\ntak zadrżał posąg święty, posąg nieskalany...\nOżyj! — Chwila — a cud już będzie dokonany!\nOżyj! — Pieśń rośnie burzą, wielka — oszalała —\nto pieśń — — ? Oh! pierś posągu rysuje się biała,\npęka —, stójcie? — czy ludzie krzyczą, czy szatany?\nTo jest pieśń ta? — To odgłos mordu i pożogi!\nbratobójczych walk szczęki i krzyki rozpaczy! —\nStójcie! — posąg mój pada! — stójcie! co to znaczy?!\n— Zwalił się posąg w gruz i proch pod moje nogi\ni ułamkiem lic boskich pogląda mi w oczy —\na tam światem hymn świata wieczysty się toczy...\nNadszedł tedy dzień zwątpień, pokus i rozpaczy...\nW dniu tym słońca nie było: cały świat był szary\na w powietrzu wisiały zgniłych wód opary, —\ni pytałem: czyż nigdy nie będzie inaczej?\nJakże ciemny ten żywot, ten żywot tułaczy!\nMało światła i znikąd w lepszą przyszłość wiary:\nkropla szczęścia nie słodzi bólu pełnej czary,\na do tego tak rzadko wpaść w tę czarę raczy...\nNigdzie, nigdzie oparcia, wszystko drży pod nogą,\n— myśli w głowie się biją, jak w klatce ptaszęta:\nna świat chciałyby boży, a wzlecieć nie mogą!\nBiedne myśli! i po co rwać żelazne pęta?\nNagi szkielet świat kryje pod jedwabną togą,\nczemuż nęci was, myśli, trupia twarz wyschnięta?\nWarto było dla skrzydeł nie oszczędzać znoju\ni myślami szturmować w gwiaździste rejony,\nkiedym śnił, że rozchmurzyć mogę świat zamglony\ni że szczęście wybłysnąć może z tego boju!\nDzisiaj tonę w zwątpieniu, w myśli czarnych roju:\nw pierwszym dniu bitwy jestem już ciężko raniony,\nw pierwszym dniu pracy jestem już ciężko znużony,\nw samym życia początku już pragnę pokoju...\nWięc przychodzi czasami jakaś trupia mara,\nmówi: »Czego się lękasz? Stargaj bytu nici!\nTAM cię czeka Nic wielkie i zapomnień czara,\ntam cię otchłań i bezmiar i chaos pochwyci,\njak ogarnia świec płomyk wątłego komara!«\n— Jad się sączy do serca, myśl i duszę syci...\nNie! Precz mi, maro trupia! precz z swoją namową!\nWieczny pokój i wieczny zanik ducha w grobie?\nNie chcę, nie chcę! O, raczej tu w burzliwej dobie\nkrwawić czoło o losów ścianę granitową!\nPrecz mi, maro! Do życia, do życia na nowo!\nDuch mój zatrząsł się w strasznej zwątpienia chorobie,\nale zdrów jest już znowu, już odpoczął sobie\ni chce znowu grzmot słyszeć i surmę bojową!\nMoże z mojej też walki kiedy kto skorzysta?\nCo mi o to, że sam ja nie wezmę zapłaty?\nJęk mój może powtórzy przyszłość dzisiaj mglista,\nmoże rzuci go w ludzi, jak ziarno na rolę,\nw chwili, kiedy ciężarna nowe zrodzi światy\ni w rozkoszne przemieni dni pomarłych bole...\nŚnieżystą szatą przyodziana cała\ni wstydem zorzy spłoniona różowo\nz złotą słoneczną glorją ponad głową\nco rano wstaje przedemną ta biała.\nW nagości swojej czysta i wspaniała\nświeci mi we dnie, a gdy purpurowo\nsłońce świat barwi łuną zachodową,\nmistycznym ogniem znów jak róża pała.\nA cichą nocą w księżycowem srebrze,\nczołem na mlecznej drogi wsparta żebrze,\nw czarnych błękitów bezdennej topieli\nbłyszczy, jak smutnej ziemi duch anieli\nz tęsknot i marzeń i z łez i księżyca,\nna gwiazdy w ciszy zwracający lica.\nI myślę wtenczas, że ten lśniący w ciszy\nwodotrysk lodów, co się w błękit spiętrza,\nto jest westchnienie tajemnego wnętrza\nziemi, — pokoju hymn, co w okrąg dyszy,\nsen jej dziewiczy wśród kwietnych haszyszy,\nmyśl jej najcichsza, najczystsza, najświętsza\ni jej modlitwa Bogu najgorętsza,\nktórą On, Stwórca, na niebiesiech słyszy.\nOto — myślałem — są godziny przecie,\ngdy klątw, walk, bluźnierstw echo głuchnie w świecie,\nmilkną bezczelni, boleśni i podli,\na ziemia w ciszy ogromnej się modli,\nw niebo ramiony wzniesiona białemi,\n— i szedłem z blizka widzieć duszę ziemi.\nA szedłem pewny, że skrzydła anioła\nśnieżne pod stopy ten duch mi położy\ni wieść mię będzie w blaskach złotej zorzy\nmyśli nieścigłej drogą i sokoła,\nwyżej i wyżej — ponad skalne czoła,\naż tam, gdzie błękit się jasny otworzy\ni z za błękitów duch powieje boży,\nco słucha ziemi, gdy do niego woła.\nBo tak myślałem, że szczyt każdy będzie,\njak ramion w niebo wzniesionych orędzie\ni że tam zorza wieczorna się żarzy,\njak blask na Świętych zachwyconej twarzy,\nktórzy o ziemskim zapomnieli boju,\nw Bogu myślami tonąc i w pokoju.\nPoszedłem. Słońce było na lazurze,\na śnieg podemną. Kamień, gruz i czarne\ngardła przepaści, rykiem kaskad gwarne,\nzbrojne w kły lodu ostre, lśniące, duże...\nA jeszcze wyżej — tam pod słońcem, w górze:\nświatów strzaskanych zwalisko cmentarne,\nhuragan lodów, — gromami ciężarne\nw kamień zaklęte rozszalałe burze!\nDęba stające iglice i szczyty,\njak zbuntowane cheruby, w błękity\nskacząc, od wieków poszarpane sterczą\nz grozą straszliwą jakąś i bluźnierczą,\nzastygłe w szturmie — zda się — głosem Boga,\nktóry pokonał i w głaz zmienił wroga!\nA ponad wszystkiem — jeden szczyt olbrzymi!\nWsparł się na łokciach, podniósł łeb nad chmurę\ni szklistem okiem lodów patrzy w górę,\na mgła z pod skrzel mu srebrnołuskich dymi...\nSłońce już zgasło. — Strach i groza szły mi\nw duszę. — Szczyt w krwawą ubrał się purpurę,\npotem fjoletu wziął barwy ponure:\ntrup — jeszcze groził kłami straszliwymi.\nI choć noc spadła, jeszcze kły te długo\nśród gwiazd się krwawą czerwieniły smugą,\na gdy je włosem z krwi otarły cienie,\nwpadł wichr w szczeliny — i głuche warczenie\nwiatru szło z paszczy pociemniałej skały\nw niebo, gdzie księżyc jawił się struchlały...\nPrzeżyłem wszystko — i wszelkie tortury\ncierpieć musiałem. Ja, król niebosiężny,\npatrzeć musiałem, jak mój duch potężny\nsłabnął, z królewskiej odarty purpury\npo stopniach tronu zsuwał się — i z góry\nspadł, jak meteor gasnąc błędno-krężny.\nI oto w pyle leżę niedołężny,\ni szydzą ze mnie stolic mych marmury,\ni szydzi ze mnie każda garstka błota! —\nwszystko, com deptał, dzisiaj mi urąga:\ni płaszcz królewski i korona złota —\ni lud, co wczoraj zmiatał proch przedemną,\nzuchwale dzisiaj rękę na mnie ściąga,\nbom dzisiaj słaby! — O! jak strasznie ciemno!\nPomnę — siedziałem wspaniały, jak Ares,\na stół się zginał pod zastawą szczodrą\nz świątyń Jehowy. Wsparta o me biodro\nnaprzemian puhar i lubieżny kares\npodaje dziewka — a wielka Istares\nchucią zapala jej źrenicę modrą — — —\nWtem łoskot! — mury rozpękną się, podrą,\ni słowa z ognia: Mane, Tekel, Fares!!\nBlady-m się zerwał i szczękły mi zęby:\nzłąkłem się patrząc, jak się drą sufity,\nwalą kolumny i rozchodzą zręby...!\nChciałem się tronem bronić od tej groźby,\nlecz tron mój ogniem był, jak stos, owity —,\npoznałem: nadszedł dzień żniwa i kośby!\nI oto strącon z tronu i z podnóża\njego, ja, niegdyś tak wielki i dumny,\njak pies uległem pomiędzy kolumny,\nstrzegące rzędem pałaców podwórza.\nI wiem, że była jakaś straszna burza,\nżem z tronu mego wyrzucon, jak z trumny,\ni trup już, — pełzam, jak zwierz nierozumny,\na pierś ma w piasek i w błoto się wnurza.\nZ zamku dochodzą mię głosy biesiady:\ntam nowy król już włada na mym stolcu!\nSłyszę okrzyki i trują mię jady\nrozpaczy, bólu, bezsilnej zawiści — —\nHa! któż dziś wspomni o nędzarzu, golcu,\ndrżącym wśród słomy i jesiennych liści!\nLecz biada! przyjdzie godzina odwetu\ni duch zesłabły znów w potęgę wzrośnie,\nwznosiwznowi się kora na odartej sośnie\ni ciało nagość pokryje szkieletu!\nDrżyjcie! — bo wstanę, jak ostrze sztyletu\nposokę toczyć, mścić się bezlitośnie,\ngnieść znów i bluźnić bezczelnie a sprośnie\ni szaleć znowu wśród sług mych poczetu!\nGrzech mój największy, żem doznał bojaźni\ni padłem na twarz i stałem się słaby:\nza to jam skaran w tej poniżeń kaźni,\nza tom wycierpiał szyderstwa i śmiechy!\nLecz oto wstaję, — na twarz! na twarz, raby! —\nja król! zaczynam znów rządy i — grzechy!!\n1896 — 1898.\nPonad niebieskie cherubinów chóry\ndwie przed obliczem wzniosły się Jehowy\nnad inne wyższe archanielskie głowy,\njako dwa słońca świecące w lazury.\nPierwszy archanioł wzniesiony do góry,\npatrząc na gwiezdny ten pył wszechświatowy\nz nicości Boga wywołany słowy,\nna tęcze mlecznych dróg i mgławic chmury,\nblaskiem świadczące o Stwórcy potędze:\nuczuł, że tylko jest wyrazem siły,\nco słońca wznieca i ziem stawia bryły,\nże barwą tylko jest w tęczowej wstędze,\nco Przedwiecznego ręką lśni utkana —\ni na twarz upadł i uwielbił Pana.\nArchanioł drugi, nosiciel światłości,\nktóremu żadna rzecz nie była skryta,\nspostrzegł, że z łona bożego wykwita\njako odwiecznej wynik konieczności;\nże od początku śród bożych wnętrzności\nśpiąc, oczekiwał, aż chwila zaświta,\ngdy o śpiącego Stworzyciel zapyta,\nz łona wyrzuci i wydzieli z kości;\nże go Wszechmocny musiał wreszcie stworzyć\ni jak dźwięk jeden rzucić w tę harmonię,\nktórą wszechświatów rozbrzmiewają tonie,\nlecz dźwięk najwyższy — i nie chciał się korzyć\nprzed Bogiem, czując, że i on jest mocą,\nktórą się światy rodzą i druzgocą.\nAnioł pokorny padł przed boże stopy\ni wołał: Gdzież jest, kto się z Panem zmierzy?! —\na dumny Anioł w promiennej odzieży\npatrzył za światów stworzonych okopy...\nI szły mu z oczu jasnych świateł snopy,\na pokąd jeno ich blask się rozszerzy,\nwskrzesa świadomość: śród stworzeń rubieży\nwznoszą się czoła z pyłu w niebios stropy.\nI zląkł się Władca, patrząc na te światy,\nco promienistem spojrzeniem Anioła\nze snu zbudzone, podnosiły czoła\ni rozkwitając, jako z pączka kwiaty,\nczuły, że moce mają niezależne\ni mogą z Bogiem w drogi iść rozbieżne.\nZląkł się Pan świata i wyrzekł do siebie:\nCóżem uczynił? Oto z mego łona\nwyszedł duch jasny, moc uświadomiona, —\njakoż mi teraz królować na niebie?\nJeśli zawczasu złego nie wytrzebię,\nto fala światów z osi swych ruszona\npójdzie z tym duchem, — może mnie pokona?\nmoże mą władzę w gruzach słońc pogrzebie?\nNie ten światłości, ale ten pokory\nanioł nad światem niech skrzydła rozpostrze,\na wtedy może woli mojej ostrze\nrządzić jak dotąd powolnemi twory!\nTamten by światy w wieczny bunt popychał — —\nnie! nie Lucyfer wznieść się ma, lecz Michał!\nI wezwał Stwórca swe anielskie roty\nnieprzeliczone, jako piaski morza...\nStanął tłum duchów, a ponad nim zorza\nlśniła i jasne skróś lazurów groty.\nPoznał Jehowa, że ten blask, co złoty\npali się w okrąg i idzie w przestworza,\nto nie jest Jego święta jasność boża,\nni blask pokory, ani światło cnoty!\nPrzed nim, wzniesiona ponad duchów chmurę\npłonęła dumna postać Cherubina,\nchoć w krąg zastępów rój się kornie zgina.\nSkłoń się! — rzekł Stwórca. Anioł patrzył w górę.\nBóg zaś: Ty nie drżysz, gdy Ja, Władca, wołam? —\ni do Michała: Ugnij go, lub — połam!\nI wnet Archanioł u stóp bożych zgięty\nna rozkaz Pana powstał i z Aniołem,\nco miał światłości wieniec ponad czołem,\nposzedł w bój. Światów wstrząsły się odmęty.\nA czasem Duch ten pokorny i święty\nprzemagał, cisnąc przeciwnika dołem,\na czasem padał zmiennem walki kołem,\na górę Anioł świateł brał — przeklęty.\nI tak się mogły w niebie dwa Cheruby,\na w dole wszystkie wstrzymały się słońca,\nczekając z drżeniem strasznej walki końca, —\na o machiny powstrzymanej śruby\nwsparł się Jehowa ponury i groźny,\nw dwóch zapaśnikach wzrok utkwiwszy mroźny.\nA gdy Lucyfer Michałową dłonią\nparty się słaniał, szła na światy trwoga\ni wszystkie do stóp przypadały Boga,\njako gołębie, gdy je orły gonią.\nWtedy Jehowa z podniesioną skronią\npatrzył, a z źrenic szła mu jasność sroga\nna trwożne światy, które jego noga\ngniotła już, ciężko nad gwiazd wisząc tonią.\nLecz kiedy Michał pada w tył rzucony,\nsłońca i gwiazdy, ziemie i księżyce\nw jedną stopione ogni nawalnicę\nprą na Jehowę, który, niezmożony,\nwszystkie swe moce natężone w ramię\nśle Michałowe i znów wroga łamie.\nBlask, co uwieńczał skronie Lucyfera,\nw przekleństwie Boga ćmi się już i krwawą\nłuną maluje światy zwarte ławą,\nna których Anioł stopy swe opiera.\nA tam — poniżej — noc i pustka szczera,\nz której on gwiazdy dźwignął, by kurzawą\nsłońc prószyć w oczy Tego, czyje prawo\nżywe wszechświaty w łańcuchy ubiera, —\nstraszna, rozwarta, milcząca, cierpliwa,\nzdaje się czekać, rychło z słońc potopem\nrunie w nią Anioł, co pod niebios stropem\npierwszy akt strasznej tragedji rozgrywa,\na upaść musi w tej nierównej walce,\nkiedy wszechmocne Bóg nań ściągnie palce.\nJuż mocą Boga i Michała mocą\nłamany Anioł słania się i pada;\nsłońca z pod stóp mu, jak spłoszone stada,\nw dal uciekają; nad przepaści nocą\nzwisł już skrzydłami, które mu druzgocą\ngromy; — wtem Michał cios mu straszny zada\nImieniem Boga i na pierś mu siada\ni wali w otchłań, gdzie jeszcze migocą\ngwiazdy ostatnie, Anioła spojrzeniem\nroztlone niegdyś... Zachwiał się obrońca\nświatów, skrzydłami śmignął między słońca\ni jak raniony orzeł pod sklepieniem\nniebios, w dół runął. — — A Michał w pokorze\nukląkł i wołał: Tyś jest Panem, Boże!\nNastał porządek! — Znów na drogi mleczne\nwróciły słońca wytrącone z biegu\ni w niewolniczym przed Stwórcą szeregu\nbiegły — pokorne, ciche i bezsprzeczne.\nA co On zechciał — odtąd się konieczne\nzwało; co kazał — dobre. Na otchłani brzegu,\npilnując światów, stały w gzłach ze śniegu\nstraże Cherubów, miecze obosieczne\ndzierżąc i bacząc, zali ten, co polec\nwolał, niż zgiąć się, nie wznowi napaści.\nLecz tylko krwawa łuna szła z przepaści\nprzez cień i głuszę... Więc Stwórca swój stolec\nkrólewski zasiadł i na gwiazdach wsparty\nksięgi przeznaczeń jął zapełniać karty...\nA każda runa, która się ogniście\nna lazurowych kartach księgi kładła —\ntreścią stuleci była. Jak widziadła\nsenne, wstawały słońc rozsnute kiście\nprzed Bogiem, a gdy skinął, jako liście\nwiatrem rozwiane, ginęły. I bladła\nprzyroda, widząc, jak śmierć swoje radła\nostrzyła, odtąd czynna już wieczyście.\nBo tę straszliwą i złowieszczą wstęgę\nwplatał Bóg, snując przeznaczenie świata,\nmiędzy wypadki i wieki i lata,\naż wreszcie skończył i odłożył księgę\nujętą w słowa dwa straszne a bratnie:\nNiewola pierwsze, a Nicość ostatnie.\nW przepaści głucho... Noc i pustka. Jedno\nstrącony Anioł jak kometa leci,\nczasem trup słońca minie i oświeci\nkrwawo i głębiej grąży się w bezedno.\nNieb już nie widać. Srebrne gwiazdy bledną —,\njeszcze do śnieżnej podobne zamieci,\nw kłąb zbite, błyszczą... Sto tysiącoleci\npromień ich w cienie, co nigdy nie rzedną,\npędził — aż wreszcie gonitwą znużony\nzbłądził i ustał i w ciemności zginął.\nAnioł jak burza promień gwiazd wyminął\ni spadał w przestwór nocy niezmierzony,\nw pustkę, gdzie, w otchłań rzucające dreszcze\nporodu Stań się! nie dobiegło jeszcze.\nSam był! — Jak przestwór ogromny — noc głucha!\nCienie przedwieczne, osowiałe, wzdęte,\nbez granic, — bogów łono niepoczęte,\nkolebka światów i życia pielucha —\nśpią, a nad niemi czasów zawierucha\npiaskiem słońc wieje. Przez ćmy gąszcze ścięte\nspadał wciąż wolniej, aż skrzydła zwichnięte\nugrzęzły w nocy i wstrzymały ducha\nna dnie otchłani. Tu już Bóg nie włada!\nTu wolność, cisza, — tu nikt nie jest panem\nnad tym bezmiernym cieniów oceanem,\npo którym pływa wszechświatów plejada,\nniby łódź drobna. On wyleciał z łodzi\ni w nurtach morza krwawe czoło chłodzi.\nI zwolna cieniów dobroczynnych rzeki\nw pierś mu ochłodą spływały, a cisze,\nktóremi otchłań, wszech-pramacierz, dysze,\nsłodko szeptały doń: synu! — — Daleki\nwszechświat mu w myśli zgasł... Ciężkie powieki\nsenność mu zwarła, — a noc go kołysze,\npokoju z piersi swej sącząc haszysze...\nZasnął. Nad sennym w dal leciały wieki. — —\nA gdy się wreszcie ocknął, przebudzony\nsnem jakimś świetnym o niebios przepychu\nz stuletnich marzeń, w serce mu pocichu\nwszedł strach, syn pustki... Sam był. Z górnej strony\ngasło dalekie słońce i ostatnie,\njak on zbłąkane, w ćmy schwytane matnię.\nI to światełko, tak blade i marne,\ncałą wspaniałość nieb mu przypomniało!\nŚwiateł powodzie, Bóg otoczon chwałą\njasnych zastępów, mgławice ciężarne\ntysiącem światów, tłumy stworzeń gwarne,\nduch, co się wzbijał już nad martwe ciało —,\nwszechświat z swem szczęściem i rozkoszą całą\ntam! — a tu... cienie zastygłe i czarne — —\nTam jego miejsce! On tam mógł promieniem\nrozbudzać twory w coraz wyższe życie\ni taką tęczę upleść na błękicie\nz świadomych duchów, harmonijnem drżeniem\nsprzęgniętych z sobą, błyszczących opalem\nswej treści... Jęknął beznadziejnym żalem.\nJęk jego głazem stoczył się w przestworze\ni bez ech zginął... I taka tęsknota\nstraszna go zdjęła, że gdzie owa złota\ngwiazda konała, ręce wzniósł, a morze\nbólu z ust trysło mu głosem: O, Boże!\nczemuś mnie skrzywdził?! Czy żem z cielsk i błota\nwydźwigał ducha, co się w gwiazdy miota,\na drżeć nie umie w służalczej pokorze?\nTyś chciał pokłonu odemnie? — O, Panie!\nwszak jam wnętrzności Twych najczystszą treścią,\njak Ty świadomy, własną świetny cześcią!...\nŚwiatom wszechwiedzy Twej niosąc zaranie,\nCiebie bym w piersi swej zhańbił i spodlił,\ngdybym się na twarz był rzucał i modlił!\nChciałem się modlić do Ciebie, do Ojca,\ndzieł Twych świadomych dobrowolną tęczą,\nharmonją głosów, co swobodne dźwięczą,\nkrzem samowiedzy pośród gwiazd ogrojca!\nChciałem, byś nie jak wolności zabójca\nzdał się stworzeniom, co stalną obręczą\nobcej ściśnięte woli, w strachu jęczą\ndo nielitosnych praw wpędzone kojca, —\nlecz byś był dla nich tem, czemś jest istotnie:\nduchem rozlanym w duchów milijonie,\nogniem, co w iskrach niezliczonych płonie!\nI Tyś mnie za to strącił tak sromotnie!\nza to, żem kroplom rzekł, iż tworzą morze,\nże duchom rzekłem, iż są syny boże! — — —\nLecz ja, zhańbiony, starty i przeklęty,\nchoć odrzucony od Twego oblicza,\nmam moc! Twój duch mi jej we mnie użycza\ni — syn Twój — jestem tak, jak Tyś jest, święty!\nDobrego chciałem! Ty, czyniąc mi wstręty,\nw boskiej mej piersi nie stłumiłeś znicza\nswojego ducha, nie wyrwałeś bicza\nz rąk mych: świat pędzi już nim raz podcięty!\nTylko — — co cnotą mogło być, Twe chcenie\nzrobiło buntem i zbrodnią i grzechem...\nWięc walki mojej nieustannem echem\nrozbrzmiewać będzie na wieki stworzenie\ni żaden tryumf nademną, Przedwieczny\nWładco! nie będzie nigdy ostateczny! —\nbój — i mieć będziesz posłuszne miljony;\nwładamy, chociaż Ty górą, ja dołem!\nSkończył i zamilkł — a potęga ducha\nwzrosła w nim z dawną siłą. Skrzydła duże\nrozwiał nad pustką, jak dwie czarne burze,\nwzniósł je, uderzył! Jak gdy zawierucha\npadnie na morze, kędy łódka krucha\nżagiel swój wzdęła, — tak wszechświaty w górze\nzakołysały się kędyś w lazurze\ntrącone wichrem, co z pod skrzydeł bucha. —\nUderzył znowu i wzniósł się. Straszliwy,\ngroźny, ogromny, jako noc ponury,\ndo czarnej, gromem okrwawionej chmury\npodobny, płynął — potężny, a mściwy —\nw bezmiar przestworza, jak orzeł — wciąż chyżej\nsłońc coraz bliżej, i wyżej a wyżej — — —\nŚwiat już dojrzewał. Stutysięczne ziemie,\nsiecią słonecznych oplątane włosów,\nzieleń okryła i złocistych kłosów\nfala, roniąca w glebę bujne siemię.\nI już się ludzkie zaroiło plemię,\nmącąc powietrze wrzawą setnych głosów,\nzbożne, szczęśliwe, a z zawistnych losów\nśmierci jedynie dźwigające brzemię.\nByło, jak Pan chciał... Aż nagle cheruby,\nco straż dzierżyły nad głębin ciemnotą,\ndrgnęły — i Bóg się poruszył, bo oto —\nna złote słońca mrok rzucając gruby,\nstamtąd, gdzie postać Anioła świetlana\nrunęła, wyjrzał straszny cień — Szatana!\nCzas stanął. Śmierć skończyła już dzieło zniszczenia\ni otarłszy krew skrzepłą z swej paszczęki wilczej,\nnad zgliszczami i gruzem usiadła i milczy —\npo raz pierwszy bezczynna od świata stworzenia.\nChmury czarne, nad ziemią zawieszone nizko,\nwpół-zgasłego już słońca blask miedziano-rdzawy\noczerwienia brzegami. Wokół trupów ławy,\npustać straszna, bezdrzewna i krwawe bagnisko.\nMorza — sine, potworne, uśpione olbrzymy —\nodbijają w swej głębi w krew ubrane chmury\ni ostatnich zgliszcz wolno pełzające dymy.\nŚmierć zwycięska, zdziwiona, że już nic nie żyje,\nprzestraszona swem dziełem — schowała pazury,\nwzniosła w niebo paszczękę i jak szakal wyje.\nA wtem nagle okropna błyskawica złota,\njak miecz lśniący, rozcięła na krzyż chmur oponę\ni stanęła tak, trwając — a iskry czerwone\nszły z niej zwolna: straszliwe gromnice żywota.\nI wraz drgnęły posady świata. Głos straszliwy\ntrąb jakoby tysiąca zmącił martwą głuszę\ni — pod niebem poczęty, leciał w zawierusze\nponad morza zastygłe i jałowe niwy.\nI z łoskotem się jęła twarda padać skała,\na ziemia się poryła wraz w głębokie skiby,\nwyrzygując z wnętrzności dawno zmarłe ciała.\nMorze też oddawało swoich gniewów łupy:\nrozkołysane wichrem trąb niebieskich, niby\npianę marną miotało — skacząc na brzeg — trupy\nA trup każdy zbudzony trąb miedzianych grzmotem\npowstawał i leniwie członki swe prostował\ni przez gruzy skał, góry leżące na pował,\nszedł, gdzie niebo płonęło strasznem krzyża złotem.\nRzeka trupów bezbrzeżna grzmiała! A wciąż świeże\ntłumy zewsząd spływały, rosnąc co godzina,\naż ląd się cały pokrył mrowiem. Tak lawina\nwłaśnie z gór lecąc, śniegi w siebie nowe bierze,\naż się zwali w dolinę i pokryje łany\nzimnym śmierci całunem... Ostatnie już dreszcze\nwstrząsły ziemią — ocean cichnął wyczerpany,\nwszystkie kości oddawszy wzburzonemi wały —\ni tłum stanął w pochodzie. Wtem światło złowieszcze\nkrwawiej w krąg się zażegło —, trąby grzmieć przestały.\nI bezdenne milczenie zaległo na ziemi\nzrytej czaszek lemieszem. Czerń nieprzeliczona\nstała niema, posępna, w łunę zapatrzona,\nsina śmiercią i krwawa skrami nieb złotemi.\nWtedy z niebios otchłani i z szkarłatów łuny —\njak słońc miljon świetlista a jak wszechświat duża\npostać Boga wybłysła, jak płomienna burza,\nw glorji ognia i w skrzepłe ubrana pioruny.\nZa nią — w głębi płomiennej otwartego nieba —\narchanioły, serafów ćma, cherubów roty,\nkwiatów grad, jakich ziemska nie wydała gleba,\nharfy, palmy i miecze — bez końca, bez końca —\ngwiazd ulewa rzęsista, deszcz motyli złoty,\norgja świateł, błyskawic, — tęcze, zorze, słońca...\nCzernią ludzką olśnioną pochyliła trwoga,\njako trzciną wiatr chyli. W martwej, strasznej głuszy\nstała drżąca, z śladami przebytych katuszy\nżycia, przed majestatem swego Sędzi — Boga.\nOn — na czterech skrzydlatych cherubinach wsparty\nskinął dłonią: trąb krótki, grzmiący ryk urwany;\nziemi dreszcz — i znów cisza. Archanioł świetlany\nnaprzód z mieczem płomiennym wyszedł: Sąd otwarty!...\nGrozą zbledli ci, co się śmierci już nie bali.\nI szmer, tysiące lat gdzieś w grobach śpiący na dnie,\nzbudzony teraz wzrastał, jak szum morskiej fali,\ncoraz szerszy, aż tłum, co przed chwilą się korzył,\nryknął nagle, jak morze, gdy nań orkan padnie,\nskargą straszną: O, Panie! po coś nas Ty stworzył!?\nPanie! oto w boleściach nas rodziły matki\ni płacz pierwszym był głosem naszym na tej ziemi!\nJak pielgrzymi nieszczęścia szliśmy, ślepi, niemi,\nku śmierci, co nas wiodła w mrok wiecznej zagadki!\nLęk i słabość nam dając w złą drogę za stróże,\nniewidome-ś nas puścił na kręte manowce —\ni wilkami-ś obsaczył nas, bezbronne owce —\ni zawiesił nad nami swego gniewu burzę!\nStrach był naszej tułaczki towarzyszem wiernym,\na cierniami się stopom naszym słała droga —,\nwięc błądziliśmy w cierniach i w strachu niezmiernym!\nTyś przepaście skróś ścieżki przed nami otworzył,\na gdy drżąca spełznęła ku otchłani noga,\nna upadłe Tyś w gromach się miotał i srożył!\nTy dziękować nam każesz za łaskę żywota,\nco nazywa się: walka, upadek, cierpienie?\nZaliśmy Cię prosili o to marne tchnienie,\nktóre grobu brutalnie w nas zdławiły wrota?\nDzisiaj stajem przed Tobą ze strasznym stygmatem,\nktóry życie, Twój dar, nam wypiekło na czole!\nTrupy czarne i kości plugawe tu w dole\nstoim, ale z olbrzymim bólu majestatem!\nBośmy wszystkie gorycze z Twojego kielicha\npili, dzieci nieszczęścia, syny prochu, cieni,\nktóre dla swej igraszki stworzyła Twa pycha!\nOto moc Twa nad nami i niebieskie bramy,\nlecz my, bólem zuchwali, rozpaczą szaleni\nprzeciw Tobie bunt wznosim — na sąd Cię wzywamy!\nŻeś nas stworzył, a stworzył słabe i ułomne;\nżeś nam kazał żyć w strachu i żyć w poniewierce;\nżeś ból stworzył, a dał nam współczujące serce\ni brzemię ponad siły dla barków ogromne;\na rozkosz każdą przeklął, uciechy zakazał;\nżeś w nas grzechu dopuścił, żądzami nas zmazał,\na sumienie nam dając, wydał na katusze:\nz cierpień naszych, łez naszych i bólów i trwogi,\nz chuci, błędów, upadków i grzechów i zbrodni,\nz nieświadomości, która pętała nam nogi,\nz życia, które nam było i ciemne i krwawe,\nz wieków całych, lat długich, miesięcy, tygodni,\ndni i godzin i sekund — Panie! zdaj nam sprawę!\nHuragan trupów szalał, wyjąc. Zbladły w niebie\ngrozą zdjęte anioły i cheruby złote,\nktóre miecze dzierżyły i wagi, by cnotę\nrzadką kłaść na nie, ceniąc, a karać w potrzebie.\nStwórca gniewem zapłonął. Wzniósł wszechwładne ramię\nponad tłuszczą bluźnierczą, jak grom w niebios stropy,\n— w koło skrzących błyskawic rozprysły się snopy —:\nuderzy, na proch zetrze, unicestwi, złamie...\nA wtem z tłumu skazanych postać Chrysta biała\nwyszła cicho w skrwawionej cierniowej koronie —,\nboleść wieków niezmierna w jej obliczu pała,\nw oczach niewysłowioną znać pokoleń mękę —,\nidzie zwolna i ciężki krzyż przy Ojca tronie\nskłada z niemym wyrzutem.\nBóg opuścił rękę.\nW bezdeń czarną rzucając fal płomienną burzę,\nna krańcach nieba lawy strugą rozhukaną\nognista rzeka płynie. Fale jej co rano\nokwitają jak ogród w mgły złocistej róże.\nZ mgieł anioły się rodzą. Chmurą nieprzejrzaną\nw bieli szat, w złocie włosów wznoszą się ku górze\ni zwisnąwszy nad rzeką w krwawych łun purpurze,\nchwałę Stwórcy olbrzymią sławią — jak kazano.\nBóg słucha. A gdy minie dzień, podnosi w górę\ndłoń i topi w deszcz śpiewną serafinów chmurę.\n»Źycia! Życia!« wołają w fale dżdżąc ogniowe, —\n»Życia! śpiewać Ci będziem! jeszcze dzień! godzinę!«\nDarmo. Muszą mrzeć! »Życia!« Padają w głębinę...\n— Rano z nurtów powstaną znów zastępy nowe...\nŹLI I DOBRZY.\nW wiekach onych najpierwszych, kiedy raju brama\nz grzmotem gromu zapadła za plemieniem człeczem\nw świat wygnanem Anioła płomienistym mieczem:\ndwa obozy powstały śród synów Adama.\nJedni mówili: Pycha — to jedyna plama;\npokorą znów zawładniem rajskich wód dorzeczem!\nDrudzy zasię: Przed gorzkim losem nie ucieczem,\njeśli szczęścia dłoń nasza nie zdobędzie sama! —\nPierwsi, strzegąc się cudzej krzywdy, jak jagnięta\npod nóż głowy dawali, czekając w pokorze\nłaski, — drudzy praw wszystkich potargawszy pęta\nszli, niezłomność w swem oku, w ręku mając noże...\nA Bóg patrzył z błękitu i wahał się długo,\nnim za pierwszą gromadą stanął, nie za drugą.\nPINCHOS BEN JAHIR.\nDążył prorok od strony, gdzie słońce zachodzi,\ndo krainy Gilead za rozkazem Boga,\nby rzec grzesznym, iż kara czeka u ich proga,\ni obwieszczać pokutę i starcom i młodzi...\nW poprzek strugi Jordanu wypadła mu droga.\nPatrzy prorok: w zwełnionej rozlana powodzi\nrzeka huczy, a nigdzie kładki ani łodzi, —\na czyż falom się oprze starca drżąca noga?\nRzecze tedy, nad mętny nurt podnosząc dłonie:\n— Abym suchą mógł stopą przebyć twoje tonie,\nw Imię Boga, którego wolę w sobie noszę,\nustąp, rzeko i cofnij wody swego łoża! —\nRzeka na to: — Mnie tędy pchnęła wola boża\nnieco wcześniej niż ciebie — więc się rozzuj, proszę.\nRabi umierał. Sokratesa wzorem\nżonę i dzieci od łoża boleści\nodprawił, niechcąc, by go płacz niewieści\nraził, natrętnie w uchu brzmiąc mu chorem\nSam za to płakał. Przyjaciel jedyny,\nwierny towarzysz u chorego głowy\nsiedział sam jeden, milczący, surowy\ni słuchał łkania. — — Mijały godziny...\nO co łkasz? — spytał wreszcie, — żal ci dzieci,\nżony, czy życia? — czy słońca, co świeci?\nczy ból twe ciało, czy grzech gnębi duszę? —\nMów! może boleść twoja się osłabi,\ngdy mi ją wyznasz. — — Nie! zajęczał rabi, —\npłaczę, bom piękny, a umierać muszę!\nDni czterdzieści uczony rabi pościł skrycie\ni przyzywał na pomoc anielskie potęgi,\nby mógł chociaż spamiętać talmudyczne księgi,\nnad któremi przepędził próżno całe życie.\nI spamiętał je. Nadto — z wielkiej łaski Boga,\nwsze poznawszy rozdziały, dodatki, przypisy,\npojął treść ich zawiłą — i jak z pełnej misy,\nczerpał wiedzę tajemnic. — I naszła go trwoga\nprzed mądrości ogromem, którą dobrowolnie\nwziął na siebie —, więc pościć chciał zaś dni czterysta,\nbyle tylko zapomnieć i zabyć do czysta\nświętych ksiąg i ich treści, dobytej mozolnie.\nAle Pan Bóg ku prośbie tej nie skłonił ucha,\njuż z brzemienia nie zwolnił WIEDZĄCEGO ducha.\nRABI BEN LAPIDOTH.\n»Mistrzu! rzesza przed tobą chyli się w pokorze,\nnieprzejrzana, szumiąca jak wezbrane morze,\nsłowu twemu i dłoni posłuszna, gotowa\niść, gdzie usty jej twemi każe iść Jehowa!\n»Wielki Bóg Abrahama, co cię wezwał z puszczy,\ngdzieś na czele zuchwałej rozbójniczej tłuszczy\nszerzył grabież i mordy — i duszę ci strugą\nłask obmywszy, uczynił swoim wiernym sługą,\n»byś pełnił wolę Jego, miast zbrodni i brzydot!\nO! szczęśliwy!« — Tak mówił uczeń. — Ben Lapidoth\npowiódł okiem po ludzkich głów falistym łanie\ni rzekł z cicha: I cóżem zyskał na tej zmianie?\nLud mię słuchał i bał się, gdym jak zawierucha\ngniótł go, i dzisiaj — tylko boi się i słucha! —\nHuk doróżek. Ulicą płynie bezustanna\nrzeka ludzi, pojazdów, koni. Grzmi po bruku,\nna zakrętach się łamie, wśród gwaru i huku\nkaskadami w uliczki wpada i — zachłanna —\nssie znów z domów i ulic wciąż potoki nowe,\nwzrasta, szumi, głów ludzkich pstrą ocieka pianą,\nczasem krwią bryźnie, stanie i z siłą wezbraną\ntoczy znowu przez miasto swe fale stugłowe.\nA w koło, jak brzeg stromy, stoją wielkie domy,\na wyżej, ponad dachów wzniesione załomy\nkościołów wieże, cerkwi kopuły złociste,\na jeszcze wyżej — niebo spokojne i czyste — —\nI tak miasto wygląda, jakby jeszcze żyło,\na nie stuletnią było, otwartą mogiłą...\npałac lśnił przez zielone gęstych drzew konary.\nna przechodniów tłum barwny, gwarny, uśmiechnięty\nleciał gęsty liść, żółty, przedwcześnie zwiędnięty\ntu — gdzie niegdyś królowie mieli swe mieszkanie...\nI tak mi się zdawało, że w tym parku słyszę,\nprzez gwar rozmów idące i przez nieba ciszę,\nłkanie jakieś nieśmiałe, głuche, przytłumione\n— z drzew, czy z nieba, czy z ziemi... Tłumy rozbawione:\nsnadź to drzewa, gdy wiatr je niewidzialny ruszy,\npłaczą tak... a bez echa w niewolników duszy?\nO, wspomnienia, wspomnienia! o, długie powieści,\nktórych dzieckiem słuchałem, płacząc! O, Warszawo,\nz pod uśmiechu mnie zawsze błyskasz twarzą krwawą;\nskróś te gwary szczęk słyszę walk i płacz niewieści...\n— Czy procesja?... Głos dzwonków, zda się, srebrny słyszę,\nśpiew — urwany, a potem wpadający w ciszę\ngrzmot wystrzałów, krzyk... Drgnąłem. Nic. Miasto spokojne.\nIdę dalej. W tem — oto przed oczyma memi —\nczy to opar krwi duchem wytrysnął z pod ziemi\ni skrzepnąwszy w posągu, na płomiennej zorzy\ntrwa, aż wstanie i zagrzmi i ludy potrwoży?...\nWzniósłem oczy: przedemną stał On, wieszcz, spiżowy,\nkról ostatni, z zachodniem słońcem koło głowy.\nA zdaleka, przez błękit, z Zamkowego placu\nZygmunt Trzeci nań patrzy. Na szczycie kolumny\njuż przez długie trzy wieki niewzruszony dumny,\ntwarzą od bezpańskiego odwrócon pałacu,\nponad morze faliste dachów na błękity\nwyniesiony marmuru słupem, o krzyż wsparty,\nz szablą w ręku odbywa tu królewskie warty...\nZa nim w dali katedry poczerniałe szczyty.\nW dole wre życie. Wszystko naokół się zmienia:\nmiasto, ludzie, kraj, chwała, nadzieje, cierpienia;\ntrzechwiekowa się pod nim przewaliła burza\ni krwią nieraz ociekły pomnika podnóża:\n— on przy szabli, oparłszy dłoń na znaku Wiary,\nduma, jak mu Żółkiewski do nóg przywiódł cary.\nCzy to prawda? Istotnież to hetman zwycięski\ntam na Kremlu zatykał orłowe sztandary?\nPowiedz, powiedz, posągu ty królewski stary,\nczy to prawda? Jak wierzyć... po stu latach klęski!\nI ty królu...? Gdzie świadki? W Stare Miasto idę\npytać domów, co z wązkich ulic swych widziały\ntryumfalne pochody ongi — za dni chwały,\na dziś widzą niewoli pęta i ohydę.\nLecz domy milczą. W kręte wciśnione zaułki\nfasady swe strzeliste, dachy i przyczółki\nprzytulają do siebie, okiem szyb ponurem\npatrząc w miasto, co tam się za zwalonym murem\nwciąż rozrasta, im obce, błyszczące w oddali —\ni na ludzi, co w wielkich domach żyją mali.\nTłum mię porwał. Płynęła ludu ciżba mnoga\nku Wiśle, gdzie w powietrzu ponad płowe fale\nmostu szkielet olbrzymi rozparł się zuchwale\nsztab żelaznych żebrami. To na Pragę droga!\nI uczułem, że coś się we mnie iść tam wzdraga:\ntam pod stopą z pod bruku wytrysnąć gotowa\nkrew rozlana przez dzikie hordy Suworowa,\nniepomszczona — i wołać: Zzuj obuwie! Praga!\nA po co lud ten idzie? na jakie obchody?\nczy Ojczyzny tam płakać nad brzegami wody\ni trącać harfy smutne, na drzewach wiszące,\ngdy już mieczów nie zdzierżą jego dłonie drżące?\n— Tam muzyka, chorągwie i światła jaskrawe:\ndo parku Aleksandra lud szedł na zabawę.\nOczy dłonią zakryłem, bo mi było wstydno\nbyć kamieniem grobowym tam, gdzie nie pamięta\nnikt, że pod nim mogiła jest krwawa i święta,\nkędy tańczyć — w kajdanach — jest rzeczą ohydną!\nGdzież, pytałem, majestat twego bólu, wdowo,\nz którym niegdyś hańbiące nosiłaś powrozy?\ngdzie męczeństwa nimb, który blaskiem świętej grozy\nczoło twe koronował w upadku, królowo?\nJa tu, pielgrzym, do ciebie szedłem, jak do Mekki,\nw twarz nieśmiejąc ci spojrzeć, spuszczałem powieki —\ngotów proch twój całować, jak relikwie święte,\nmówić cicho, by serce twe — jak dzwon — pęknięte\nnie odjękło na głos mój w jaki zgrzyt ogromny:\na ty tańczysz! — O, ludu biedny i niepomny!\nSzedłem smutny z powrotem i z spuszczoną skronią,\npotrącany w ulicznym zamęcie i tłoku,\nktóry przez łzy, co mgłą mi osiadły na oku,\nbezcelową się jakąś wydawał pogonią.\nCzegóż czekać, gdy wszystko w puch się już rozwiało?\nCzyż nie śmieszna nadzieję mieć i wznosić ducha\ntam, gdzie nawet nie tryska już krew z pod obucha,\nani cisną kajdany — już wrośnięte w ciało?\nJest-że jeszcze i z takiej śmierci zmartwychwstanie...?\nWtem — jak gdyby odpowiedź na moje pytanie —\nponad tłumem ulicznym, na ganku kościoła:\nzgięty pod krzyżem, ale z promieniem u czoła\nChrystus, z ręką wzniesioną, jakby przez Golgotę\nszedł już, jak przez próg, w niebo otwarte i złote —\na napis: SURSUM CORDA!\nsmutnych naszych proroków opłakana łzami,\nkrwią męczenników naszych zmyta! Dziś cię plami\nrezygnacja niewoli, co jest ciężką zimą\nwieków ziarnu ludzkiemu: ale z wiosną, z wiosną,\ngdy światu pękających lodów huk obwieści\nZmartwychwstanie — zakwitniesz ty, grodzie boleści,\njako sad, co się szatą przystraja radosną!\nBo nie wierzę, by siejba to być miała marna,\nco w twą rolę rzucała boleściwe ziarna:\nmęczenników krwią ziemia pod twym brukiem żyzna\ni są wichry w ulicach, co mówią: Ojczyzna!\ni jest krzywdy siew żywy, chociaż utajony,\nktóry wschodząc rozsadza skaliste zagony!\n1896 — 1899.\nDłóto drży w moich ręku i skronie mi płoną,\ngdy przed oczyma, które — w głąb zwrócone — mrużę,\nanioł kształtu się jawi w nietkniętym marmurze,\na Bóg Stworzyciel ogniem rozsadza mi łono.\nI grzmię w głaz młotem, aby pod jego oponą\nśpiącego ducha zbudzić i przez ciosów burzę\nwyrwać martwej kamienia zimnego naturze\nto, co w niej jest boskiego: formę objawioną.\nLecz zaledwie z okruchów oczyszczona, biała\ntwarz anioła mi z głazu błyśnie, już się nowe\njawią postacie oczom moim posągowe,\njuż inne duchy proszą kamiennego ciała...\nI zawsze serce żądzą tworzenia trawione\nkocha z dzieci najwięcej to — nienarodzone.\nWiek pracy minął cały... Wulkan w piersi miałem,\nna oczach — wielkoludów ciągnących łańcuchem\nz orkanem wieków, w sercu na głos świata głuchem\njedno wielkie pragnienie, to, co było — szałem.\nWiek pracy minął... Darmo pod myśli nawałem\ngnąc się, tytanym kował, darmo pod obuchem\nmoim głazy bezkształtne stawały się duchem,\nbarwy w ręku mych — gromem, słowa w uśmiechuściech — ciałem:\nsen snem pozostał! Zimne te marmurów bryły,\nte ogromne, do głazów wpół przykute duchy:\nto apokaliptycznych widzeń mych okruchy,\nszczątki dzieła, co przeszło me człowiecze siły...\nNie zakląć bóstwa! Dłótem już nie władną dłonie,\na wulkan w piersi mojej tak jak płonął — płonie.\nZ puharem w dłoni usiadł syn Dawida\ni rzecze: Przesyt jest w rozkoszy na dnie,\nwszelkie rąk ludzkich dzieło w proch upadnie,\na mądrość? — na cóż mądrość mi się przyda?\nUśmiech szyderczy rozchylił mu wargi:\nCzłowiek, jak bydlę, rodzi się i zdycha, —\nkłamstwem, obłudą cała jego pycha,\ni próżne wszelkie trudy, modły, skargi!\nOto rozkoszy syt jestem i jadła,\nsok winnych jagód weselił mi serce,\nstopa wzorzyste deptała kobierce,\na mądrość wiekom sławy blask odkradła —\ni cóż mam?! Życie kocha tylko słaby — —\n— W złocie ku niemu szła królowa z Saby. —\nCiemno było koło mnie; w jakąś toń bezdenną\nzapadałem, — a w górze ponad toni brzegiem\nstała mara będąca błękitem i śniegiem,\nz krzyżem w ręku i z twarzą anielską a senną...\nW toń wpadłem — — a widmo z zorzą ócz promienną\nsnem stawało się, nikło, — a za niem szeregiem\ninne mary tęczowe gdzieś szalonym biegiem\nrwane odlatywały w mgieł krainę zmienną. —\nCoraz ciemniej i zimniej i głusza koło mnie,\npusto, nicość a rozpacz! Wtem drgnąłem ogromnie:\nktoś mię zbawia! ktoś kładzie w głos zwątpieniom protest!\nZ jednej skały wykuty, olbrzymi i święty\nmędrzec kończy pieśń jakąś, czy pacierz zaczęty:\n— Sine Deo nil esse nec concipi potest! — —\nSzły te mary z przeszłości wywołane duchem,\njak żórawie płynące w mglistym nieboskłonie:\njadą cali w żelezie i w żelezie konie, —\nzbrojni kopją, koncerzem, tarczą i obuchem.\nNa ramionach ich skrzydła szeleszczą z podmuchem\nwiatru, — w hełmy stalowe zakute ich skronie, —\nna sztandarze przed nimi imię Marji płonie —\n»Boga-Rodzico...« płynie w dal po polu głuchem.\nTentent kopyt, — schylają się na końskie karki;\nkopij las się pochylił: Turka czy Tatara\nlecą roznieść... W żelazie pierś, a w skrzydłach barki — —\n»Święta Boga-Rodzico!...« Ziemia drży i tętni,\ngrzmi żelazo — — »Niech żyje ojczyzna i wiara!«\nLecą, pędzą, jak burza — czyści, wielcy, smętni —\nNaprzód! — powiedział Cyrus i Klearch powtórzył:\nNaprzód! — Ruszyli. Ziemia drgnęła, szczękły zbroje —\ni szli na barbarzyńskie nieprzejrzane roje\nz powagą lwów. Kurzawą błękit się zachmurzył.\nSzli jak bogowie wojny, straszliwi, spokojni,\ndumni, — garść bohaterów sto mil od swej ziemi, —\nostre miecze rękoma ściskając silnemi,\nza murem tarcz, pocisków piorunami zbrojni.\nTam przed nimi król wielki, co nad Azją włada,\nwnuk najezdcy Hellady... Miecze wznoszą w górę:\n»Zews zbawiciel!« — Szczęk, zamęt — jak grom wpadli w chmurę.\nI szli, pędząc przed sobą barbarzyńców stada, —\na gdy miecze z posoki otarli wieczorem,\ncała Azja ich stopom leżała otworem...\n»Naprzód! W ogień! Za wiarę! Za Ojczyznę waszą!«\n— Krzyk ogromny się podniósł; zachrzęściały kosy:\n»Dalej chłopy na wroga!« Huf siermiężny, bosy\nruszył ławą. — armatnie kule go nie straszą.\n»O! pod Twoją obronę!... Bądź ucieczką naszą,\nMarjo święta!«... Huk armat głuszy rannych głosy;\nkrew a trupy — — Hej! naprzód przez tych trupów stosy!\nIdą, lecą — i lonty już czapkami gaszą!\nI dział paszcze umilkły. Bosy huf siermiężny\nzdobył szańce rękoma od roli i pługa —\nwiarą w ogień wiedziony i nadzieją mężny...\nPotem klękli śród trupów; cisza była długa,\naż hymn w niebo uderzył — zwycięski, potężny.\n— A wódz patrzył — i łez mu popłynęła struga...\n— Na racławickiem krwawem byłem polu...\nJasnem słońcem oblane stoją łyse wzgórza,\nwielką ciszą pijany gaj u ich podnóża, —\nwśród pszennych łanów krwawią się gwiazdki kąkolu.\nWięc to tutaj?... Na wzgórzach tych i w tem rozdolu?...\nWięc tędy przeszła owa chłopów polskich burza,\ntu huk armat, krew? jęki? — Świat się w słońcu nurza,\ncisza dokoła... Serce zadrgało mi z bolu.\nDwie mogiły przedemną pośród łanu żyta —\ntak podobne, jakgdyby nie wrogów, lecz braci\nkryły w sobie; kwiat na nich taki sam rozkwita\ni ci sami muzycy gnieżdżą się skrzydlaci...\nWięc nadarmo krew tutaj czerwona płynęła?\nCicho, słyszę... wiatr? echo? — »Jeszcze nie zginęła«...\nKról do ludu:\n»Ja wasz książę! nigdy w życiu nie pozwolę,\naby stanął papieru zapisany świstek\nmiędzy mną a mym ludem! Jam poświęcon wszystek:\nz woli bożej król! — Naród tam u nóg mych, w dole!\n»Ja sam rządzę i nigdy o poddanych wolę\nnie spytam, — nie dopuszczę, by jakiś tam chłystek\ndla mnie prawa stanowił, rwąc wawrzynu listek,\nktóry, jak pomazaniec boży, mam na czole!\n»Nie potrzebne mi zgoła martwe konstytucje!\n— ja sam łączę lud z Bogiem, niby mostu przęsła,\na choć fala piekielna usiłuje stłuc je,\nnie upadną! Sam Bóg im użyczy obrony!«\n— Tak mówił, a z zachodu ziemia się już trzęsła\ni jak rumak zrzucała z grzbietu swego — trony.\nLud do króla:\n»Racz-że, królu, zejść do nas! prosimy cię pięknie,\nPatrz! na ziemi przed tobą te skrwawione trupy,\nto są twoje ofiary, twej przemocy łupy!\nLud przebaczy, jeżeli król nad niemi klęknie!\n»Mów! wszak serce drży w królu, kiedy dzwon zajęknie,\nzadrga ziemia i w niebo strzelą ognia słupy,\ngardła ulic zawali gruz i cegieł kupy,\na młot krzepko o bagnet stępiony zaszczęknie?\n»A wiesz ty, jak krew w żyłach gra na barykadzie,\ngdy trup gęsty za wolność w około się kładzie,\ni jak serce się tłucze, gdy ulice ciemne\nogniem zioną, jak smoki straszne i tajemne?\nStamtąd idziem! — z trupami, ale nie z żałobą!\nKrólu! czapka precz z głowy! wolny lud przed tobą!«\nBył lutnią, w której dusza ludu śpiewa.\nNie mówił: naród! — ale był nim cały;\nw nim jego burze złotowłose grzmiały.\nłkał smutek stepów, modliły się drzewa.\nA że był zrodzon już na grobie chwały,\nwięc nie tryumfu pieśń szerokozewa,\nlecz ból, ból morzem z strun się jego zlewa,\nkrwawy, gdy blizko — w oddalach już biały...\nI jeśli jeno kiedy w dniach ucisku\nnaród, co niegdyś był szalonym królem,\nzgnieciony żalem, obłąkany bólem\npłomię swe w jednem zestrzelił ognisku\ni jak człek jeden westchnął gdzieś ze spodu\nduszy — to On był westchnieniem narodu!\nChociaż taki krwiożerczy i taki ohydny\njesteś, Romy wszechwładco, panie wschodniej tjary,\npuszcz Germanji, Iberji i pustyń Sahary,\njasnej Grecji tyranie złośliwy i szydny;\nchoć tak chciwie chłepcący krew ze złotej czary,\npochlebstw żądny i ofiar, i w zbrodniach bezwstydny;\nchoć przy żywych pochodniach w krwawym blasku widny\ni na miasta lejący ogniste pożary:\ntyś mi wielki, histrjonie, żeś był piękny w zbrodni,\nżeś dźwięczne ody składał śród ludzkich pochodni,\nżeś budował posągi caesari et deo,\nżeś przy miasta pożarze śpiewał pieśń Homera,\na gdyś widział, że śmierć już w ciemność cię zabiera,\ntoś się sławił: O qualis artifex pereo!\nJam Cesarstwo, co patrząc — w okresie upadku —\njak tam ciągną ogromni barbarzyńcy bladzi,\nakrostychy układa marne i styl gładzi,\ngdzie tęsknota słońc tańczy w słów złocistym spadku.\nDusza sama i chora z nudy i przesytu...\nGdzieś tam pono wrą krwawe długotrwałe boje —\no! nie móc, sił nie mając na najlżejsze znoje,\no! nie chcieć tam rozkwiecić trochę tego bytu...\nO! nie chcieć tam, o! nie móc umrzeć bodaj trochę!\nCzara próżna! Bathyllu, gdzież twe śmiechy płoche?\nCzara próżna, — po uczcie. Nic do powiedzenia.\nJeno — wiersz trochę ckliwy, co się w popiół zmienia;\njeno — rab trochę krnąbrny, co nie patrzy służby;\njeno — nuda, z nieznanej skądś wylęgła tużby...\nfletów dźwięki i szelest jedwabiu lubieżny.\nMalarz, rzeźbiarz, poeta — gonię bez wytchnienia\nza pięknością, co wiecznie z przed ócz mych ucieka;\ndłoń ma w rytmy perliste blaski jej obleka,\nw barwy, marmur, by zakląć niknącaniknącą śród cienia.\nŚwiat jest szkicem, a dłoń ma w obraz go przemienia!\nWszak ja tworzę te bogi widzialne z daleka\ntu na ziemi i niemal aż w niebie, dla człeka,\nchoć istnieją jedynie w mych włościach marzenia!\nJa to sławę ich śpiewam i rzeźbię ich twarze!\nDość mi przestać, a świat się chaosem każe\nbez harmonji, gdzie myśl się w żaden kształt nie wciela.\nNie chcę jednak takiego sprowadzać rozruchu:\nlubię tworzyć te byty, którym przeczę w duchu,\ngdyż lud czcząc je, uwielbia mnie, ich stworzyciela.\nDługo myśl ludzka szła, jak błędna nawa,\npo morzu zjawisk, z fal na nowe fale\nwiatrem rzucana, w ciszy smutna, w szale\nburz słaniająca się, od błysków krwawa.\nA często prując zmienne wód opale,\ndążyła w stronę, kędy słońce wstawa,\nlecz zawracała z drogi, drżąc, że dawa\nswe lotne skrzydła innych wiatrów strzale.\nCzasem po drodze prawdy jej błyskały,\njakby dalekie, słoneczne wybrzeża;\nona — bezsterna — patrząc w nie, uderza\npiersią o twarde, w wodzie skryte skały\ni znów strącona z drogi, dalej pędzi\nsenna i z raną na piersi łabędziej.\nRóżni wodzowie stawali u styru:\njedni wierzący i na sercu prości,\npełni nadziei, że w imię miłości\nwywiodą nawę z obłędnego wiru, —\ni inni, którzy szukali pewności\ni drogi w gwiezdnych kompasach szafiru;\nale z zenitu gwiazdy do nadiru\nspadały, krążąc nad łodzią ludzkości.\nI żadna wiara nie była dość silna —\ni żadna pewność nie była dość pewna, —\naż w końcu każdy, gdy załoga gniewna\npytała, gdzie jest droga nieomylna,\nmówił w rozpaczy, jak człowiek, co ginie:\n— Nie wiem, czy płynę ja, czy wszystko płynie...\nWreszcie, gdy chaos wzmógł się na okręcie,\nwszystkie się zdania zmieszały i cele,\ngdy już rozwianych chmur niestałe biele\nza drogowskazy chciano brać w zamęcie:\nwód zakipiały ruchome topiele,\nkorab, jak tancerz, który się na pięcie\nzwinie i wstrzyma, stanął na odmęcie,\nchoć fala biła w jego srebrne skrzele.\nOto z pokładu w otchłanie powodzi,\njakby kotwica, która morskie tonie\nwierci i na dnie grzęznąc w opok łonie,\noparcie pewne daje kruchej łodzi,\nupadły ciężkie słowa Kartezjusza:\n— MYŚLĘ, WIĘC JESTEM. — Tak mówiła Dusza.\nTak okręt Myśli, błędny lecz skrzydlaty,\noparcie w własnym swym znalazłszy bycie,\nbieg gwiazd poznawać jął na nieb błękicie\ni prądy głębne i skał wrogich czaty.\nA wkoło siebie dostrzegł wszędzie życie,\ni zapachniały mu z wybrzeża kwiaty,\ndalekich lądów dziwne błysły światy, —\na więc na światów wypłynął zdobycie...\nRozwinął żagle, żagle swoje lotne\ni wichrom kazał dąć w te białe skrzydła,\nby senne dali tęczowych mamidła\nuczynić jawą... I tak w niepowrotne\na nieskończone drogi duszy płynie,\nślad swój srebrzysty znacząc na głębinie.\n1900 — 1904.\nWięc oto pocznę odmierzać wyrazy.\nfantazję zasię, tanecznicę dumną,\nzawściągłszy, myśli poślę w świat kolumną\nzwartą, a dbając, by były bez skazy.\nPodnoszę do ust mędrców czarę, szumną\nwytrawnem winem, co rodzi ekstazy\nnajczystsze, oczom rzucając obrazy\nTajni — kaskadą perlące się tłumną.\nTak niegdyś, kiedy już pienia minstrela\nnie brzmiały dawną siłą ni szczerością,\nmistrze, jałową pogardzając czczością,\nszli czerpać z źródeł, skąd Życie wystrzela —\ni w służbę Myśli zaprzedając Słowo,\nnowy strój zwali: DOLCE STIL NUOVO.\nCIENIOM ADAMA ASNYKA.\nTy — ponad głębią schylony zawrotną,\nwpatrzony w otchłań, co Ci się powleka\nw bezmiar rzuconem odbiciem Człowieka\ni nikłej piany igraszką stokrotną;\nTy, co się skarżysz, że wiecznie ucieka\nobraz przez Maję roztoczony psotną —\ni nim go myślą można zgłębić lotną,\njuż obraz niknie i spada powieka:\nza Twym przykładem, na prabytu zrębie\nwsparty, poglądam w otchłanne bezedno, —\nale ja czuję, żem z tem morzem jedno,\nże mnie, jak falę wyrzuciły głębie\ni tkwię w nich duszą, a więc patrzyć muszę\nnie okiem w pianę, ale w toń — przez duszę.\nMyśl jest wszystkiem na świecie i myśl jedna stwarza!\nwydobyła, jak tęczę harmonijną głosu\nz strun zmieszanych dobywa święta dłoń pieśniarza.\nŚwiat, jak obraz niknący, wciąż się przeobraża —\ni podobny do kwiatów pełnego pokosu:\nwczoraj żyły, dziś padły od ostrego ciosu —\na już nowe wzrastają z pod stopy kosiarza!\nFeniks wieczny! z popiołów wstaje i ze stosu,\njak z kolebki — a wąż się pod nim w pyle tarza,\ngoniąc zębem swój ogon: czasu znak i losu!\nObok lampa wieczysta drga u stóp ołtarza,\na na głębi bezdennej tajny kwiat lotosu\nzamknął łono, woń tylko śle i świat rozmarza...\nMyśl jest wszystkiem! myśl boża w człeku światem włada!\nKiedy myśl ta świadomie wieńcem snów się winie,\njak Bóg stwarza! i ducha kruchej daje glinie,\ngłoski bytu rozsnute w wieczną pieśń układa.\nA gdy na świat się rzuci zimna, gniewem blada,\nświat się lęka, rozprzęga i w chaosie ginie, —\na na światów zburzonych bezbarwnej ruinie\nona siebie poznaje, staje i — nie pada.\nTa jest boża potęga w każdym ziemi synie;\nona przez sen zeń błyska i w marzeniach gada,\nona w księgach i pieśniach i w rąk twardym czynie\njak Duch święty się jawi, — a kto moc jej zbada,\nten jest panem — przed wiekiem, na wieczność i ninie;\nskrzydła jego: STWARZANIE, i drugie: ZAGŁADA!\nROZMOWA Z DUSZĄ.\nO, Duszo moja! chcę mówić do ciebie,\nczy ty mnie słyszysz? — »Słyszę zawsze, dziecię«.\n— Gdzie jesteś, Duszo? — »W tobie i na świecie\ni zewnątrz świata, wszędzie. Czasem w niebie«.\n— A co ty robisz? Myślisz? cierpisz? kochasz?\n»Ani ja myślę, ni czuję. Ja tworzę«.\n— Tworzysz? co? — »Wszystko. Prawd burzliwe morze,\npo którem płynąc ty — ze strachu szlochasz«.\n— Wiesz zatem wszystko? — »Jeno, co jest we mnie«.\n— Są więc dla ciebie niedostępne ciemnie?\n»Nie, bo ja wszystko objąć sobą mogę«.\n— Aż po kres Bytu? — » Poza kres znam drogę:\nw nicości — stwarzam. Jednej tylko brama\nTajni zamknięta dla mnie...« — Mów! — »Ja sama«.\nDeszcz jasne szyby moich okien plami\ni świat stubarwny zasłania przedemną,\nktóry tam życiem kipi. Rzeszę ciemną\nzmarłych przyzwałem: rozmawiam z księgami.\nI z każdej księgi wstaje duch zaklęty\nz przed lat, z przed wieków lub tysiącoleci, —\nzwolna przede mną przechodzi i świeci\ni niknie zwolna, mrokiem pochłonięty.\nA gdy go wstrzymam dłonią i rozkażę\nmówić, to mówi, jako w Życia czarze\njest piana, pod nią męt, a treść jej tęga\njest na dnie samem. A gdy pytam jeszcze,\njak jej zaczerpnąć, słowa one wieszcze\nsłyszę: W głębiny sam Duch jeno sięga.\nWidzę, że boleść jest żywota treścią,\na im Byt wyżej na śmiesznej drabinie\nżycia się wzniesie, bogaciej rozwinie,\ntem sroższą trwanie jego jest boleścią.\nRobak, co stopą przygnieciony ginie,\nmniej cierpi, niźli zwierz, pierzem czy sierzścią\nodzian, a ten zaś mniej, niż człek, niewieścią\npiersią wykarmion, pan żyjącej glinie! —\nCierpi chłop gruby i dzieciak nieletni,\nlecz im się człowiek bardziej uduchowni\ni w swych pragnieniach więcej uszlachetni,\ntem los mu boleć każe niewymowniej...\n— Jakichż więc cierpień nosisz w sobie morze,\nTy, coś z wszechistót snadź najwyższy, Boże?!\nSą prawdy gorzkie — i ponoć goryczą\njest mądrość wszystka, którą się od wieka\nsyci łaknący światła duch człowieka,\nłamiąc wszechbytu pieczęć tajemniczą.\nSą prawdy gorzkie, których cień powleka\nniebo i ziemię, a mędrcom, co liczą\nwiek nie lat liczbą, lecz tych prawd zdobyczą,\nwargi zawiera, gdy tłum słów ich czeka.\nSą prawdy gorzkie... a dlaczegóż niema\nprawd słodkich, jasnych, któreby jak dziecię\nmożna do serca rękoma obiema\ntulić i z śmiechem na ustach rozważać?\nCzy nie dlatego, że szukamy w świecie\nprawd, miast je w głębi swego ducha — stwarzać?\nNadtoś się, Duszo, chyliła nad głębią\ni nadto chciałaś poznać swą istotę!\n— Oto jest wieczór, słońca blaski złote\ngasną i w zmierzchu swą płomienność ziębią.\nCóż teraz poczniesz? Dziecięcą prostotę\ni nieświadomość straciłaś gołębią;\noto cię teraz chłodne zmierzchy gnębią,\nsłońc nieziszczoną niosąc ci tęsknotę...\nHa! ty gwiazd czekasz? Słyszę, mówisz z cicha:\n— Zagasła słońca jaskrawego pycha,\n(nadtom się w ziemskim kajała popiele),\nlecz oto większe słońca są nademną,\ndalsze i czystsze; przez nieb łąkę ciemną\nteraz się moja mleczna droga ściele... —\nZaiste! dziwnym Byt jest palimpsestem,\nktórego treść się w stu linij natłoku\nzazdrośnie kryje czytelnika oku,\nciągle napisem kusząc: PRAWDA JESTEM!\nCzasem się łudzi człek, że — blizki świtu —\nzagadkę wreszcie ujmie i zwycięży\ni wydrze z sieci poplątanych węży\ntę świętą Prawdę odwieczną Wszechbytu —\ni odczytywać już poczyna zgłoski;\nlecz wnet spostrzega, że na pergaminie,\nktóry przedziwnie palec spisał boski,\non własne pismo niedołężne kryśli,\naby je czytał, — i tak w plątaninie\nnowej zaciera ślad przedwiecznej Myśli.\nPOSĄG W SAIS.\nMówi baśń stara, że niegdyś w Egipcie\nstał posąg Prawdy w tajemniczej krypcie,\na kto zasłonę zeń ręką zbrodniczą\nzdarł, trupem padał przed tą Tajemniczą.\nHej! nie zabija Prawda, lecz otwiera\nprzed tym, co w gmach jej przemocą się wdziera,\nnieśmiertelności okropną krainę!\nKto wszedł w jej kościół, świętokradztwa winę,\nktóra przekleństwo ściąga mu na głowę,\nbiorąc na siebie: boskości połowę\nzdobywa jeno i jako miażdżący\nciężar ją nosi, próżno umrzeć chcący,\nbo uniósł z onych poświęcanych progów\nbóstw żywot wieczny, lecz bez szczęścia bogów!\nZaiste! wielka jest LICZBY potęga:\nona wszechwładna — pani i królowa!\nZiemię zmierzyła, na niebiosa sięga,\na prawdę mówi, choć nie lubi słowa.\nDla niej wyrazem jest cyfra tajemna,\na lennikami jej — miara i waga, —\nwszechświat królestwem! Ona sama ciemna,\ngłucha, surowa i ohydnie naga,\nlecz ponad czołem świateł trzyma słońce,\nzbrojną prawicą gmachy błędów wali, —\nogniwa prawdy kowając ze stali,\nspaja łańcuchem przeciwległe końce\nświatów krążących w otchłani wszechbytu,\ni wiedzie po nim wciąż wyżej — do szczytu!\nZaiste! wielka jest LICZBY bezsilność!\nOblicze sfinksa przyjęła na siebie,\nzasię na własną klnąc się nieomylność,\nzważyła ziemię i gwiazdy na niebie\ni świat zamknęła w tajemniczej cyfrze,\nktóra — prócz siebie — niczego nie uczy!\nŚlepa — nie widzi, że są barwy żywsze,\ngłucha — nie słyszy, jak puls życia huczy —,\nwięc przeczy prawdzie żywej i jakości,\nułudą zowiąc wszystko, co jest treścią\nświata: rozkoszą jego i boleścią, —\na kłamiąc duchom, że im drogę prości,\nco wiedzie z dolin poziomych do szczytu,\ndaje im tylko wszechwiedzę... niebytu! —\nDwie w głębi duszy mej bój wiodą władze,\ndwa archanioły o zakrytej twarzy,\nktórych imienia nie znam. Jeden marzy,\ndrugi na mądrej wszystko kładzie wadze.\nPierwszy chce lotów bezkresnych i wierzy,\niż nieskończoność wysnuć z siebie może,\nstwarzając skrzydłom nieścigłym przestworze;\ndrugi — moc jego i toń niebios mierzy.\nWięc zanim pierwszy rozwinie swe skrzydła,\nnim w Ikarowe podróże wyruszy,\njuż go ten drugi chłodną dłonią sidła...\nTak bezustanku walczą w mojej duszy\ndwa archanioły o zakrytej twarzy:\nten, który stwarza, oraz ten, co waży.\n»Żaden bóg z cierpień naszych się nie cieszy« —\n(słowa są mędrca). Jeśli tak, zaiste!\npocóż nam ścieżki wybierać cierniste,\nlub w pustelniczej kajać się pieleszy?\nZali nie lepiej pośród dziatek rzeszy\nśmiać się, nad głową klony rozłożyste\nmając, a łąki pod stopą kwieciste?\nWszak się najciężej smutkiem w życiu grzeszy...\nDobra wesołość jest i śmiech zbawienny!\nCzłowiek wesoły nie popełnia zbrodni,\nnoc jego cicha jest, dzień jego plenny...\n— Mędrcze! weseli będziem i swobodni,\njeno nas wybaw od tej, co w nas głuszy\nśmiech, od wieczyście zadumanej Duszy!\nGłazy mając pod stopą a nad głową chmurę,\nwzrosła, gdy jeszcze Jego snem byli śmiertelni,\nco szczyt kryjąc przedemną, w krąg niego się wełni;\ntam — stać będę nad światem, tam — w błękitu pełni,\ntuż pod niebem, w słońc blizkich odziany purpurę!\nMgłę przebrnąłem... krok jeden! Szczyt! Ha! Ziemska gleba\nniedosięgłe wciąż wiszą tak samo wysoko —\nMyślałem tedy, że w ręku latarnię\nmam już, co wszystkie tajne mi rozświeci\nmanowce Bytu, któremi Duch leci —\na oto ciemność znów się ku mnie garnie...\nMinionych ludów, zamierzchłych stuleci\npełne mądrości otwarłem śpiżarnie —\ni światło moje tak zagasło marnie,\njako łuczywo w śnieżystej zamieci.\nBom znalazł nowe zagadki jedynie\ni stare, straszne, dręczące pytania,\nponad któremi duch się ludzki słania\nbez odpowiedzi —, a czas rzeką płynie\ni tam w otchłaniach gdzieś przepada — cichy,\nunosząc z sobą pianę ludzkiej pychy.\nDLA MARJI KONOPNICKIEJ.\nCzego z skarbów najwięcej zazdroszczę Ci może,\nto nie natchnień — (me własne skrzydła mi wystarczą),\nani kunsztu słów dźwięcznych — (jako strzały warczą\nme słowa, gdy na ducha cięciwie je złożę):\nlecz tej wiary, co życiu Twojemu jest tarczą,\nwiary w jasne królestwo na tej ziemi boże,\nw które duchy tak lecą, jako ptaki w zorzę,\nniewstrzymane, choć krwawe bóle je obarczą.\nGdybym bodaj dzień jeden mógł tak święcie wierzyć,\ngdybym mógł choć godzinę z taką wiarą przeżyć,\nwiem, że byłaby płodna ta godzina święta\ni tak szczęściem nalana, jako winem czara...\nTego-ć skarbu zazdroszczę, bo ducha mi pęta\nod Twych zwątpień najgorszych gorsza, smutna wiara.\nSyty ludzkich spraw marnych, które zatrze\nbez śladu Jutro, puhary i urny\ntłukąc zarówno, — rad myślami w górny\nświat nadobłoczny ulatam i patrzę,\njak w brukowanym gwiazdami teatrze\nniebios aktory, zgrzybiałe Saturny,\nna słońc złociste wstępują koturny\ni przedstawienia dają co najrzadsze.\nGrają tragedje, gdzie Los patrzy z loży,\njak nieśmiertelni konają aktorzy\nz klątwą lub śmiechem, i grają opery,\ngdzie są orkiestrą harmonijne sfery,\nCzas reżyserem... A wszystko się splata\nw jednę, wieczystą komedję wszechświata.\nBądź pozdrowiony, wielki świata panie,\nsobie, nie światu, żyjący na świecie!\nCzystość twa wstydzi śnieżne lilij kwiecie,\nzłość twa przeraża piekielne otchłanie;\npełny świat ciebie, pełne ciebie nieba:\nobjąłeś myślą przestwory bez końca\ni cień swój rzucasz na gwiazdy i słońca —\na choć twe życie od kruszyny chleba\nzawisło nieraz: życiem twojem pała\nwszystko, co żyje, bo ty władnym giestem\nz nicości światy dźwigasz, mówiąc: Jestem!\nWięc nim przeminiesz, tobie cześć i chwała\nw cnotach i w zbrodni, w każdym miejscu, wieku,\nznikomy pyle, królu gwiazd, człowieku!\nBłogosławiona bądź mi, myśli twórcza,\njedyna smutnych moich dni pociecho!\nGdy ból zamieszka pod mą nędzną strzechą\ni chleb je ze mną zgryzota jaszczurcza,\ngdy dłoń mą pęta niemoc światoburcza\na sen mych nocy złe przeszłości echo\npłoszy wyrzutem, gdy wężową wiechą\nsmagane serce w łonie mi się skurcza:\ntwoje potężne unoszą mnie skrzydła\ntam, gdzie ból każdy w perłę się skrysztala, —\na duch mój, próżen ziemskiego wędzidła,\njak rumak gwiazdy kopytem rozpala\ni w skier tumanie w nieskończoność leci\nprzez łąki, które sam stwarza i kwieci!\nZapóźnione i śmieszne ducha Donkiszoty! —\nJak rycerze krzyżowi w kraj ciągniemy wschodni,\nprawe sługi świętości a mściciele zbrodni:\npłaszcz nasz biały, miecz ostry, a spis naszych groty\nw rannem słońcu się palą blaskami pochodni, —\nczoło dumne, a w orlich skrzydłach hełm nasz złoty,\nramię silne, a serce męskiej pełne cnoty:\nwrogów tylko nie mamy, co są walki godni!\nSaraceńskich nam szabel błyskawica w oczy\nnie zaświeci, ni błędny rycerz wezwie w szranki\nza słuszność, imię Marji, albo cześć kochanki, —\njeno zgraja owczarzy drogę gdzieś zaskoczy\ni do boju przymusi, co — choć nie mniej krwawy —\nbohaterom ginącym rzuca śmiech, miast sławy.\nNie mów o sobie, iżeś już zwyciężył,\npóki prócz słów twych chełpliwego dźwięku\nniema świadectwa, iżeś świat miał w ręku\ni moc duchową przeciw niemu tężył.\nNiechaj zwycięzcy siłę niezmożoną\nchwalą wzniesione góry lub zwaliska;\npókić twa sława w uściech jeno błyska,\ntyś się w snach dziecka z światem mierzył pono!\nMocą nad moce jest zwyciężać cicho\ni bez burz ryku bory kłaść pokotem,\na najwspanialszą dusz potężnych pychą\njest nie być gromu swego pustym grzmotem,\nlecz czekać, iżby rozkruszone skały\npadając, echo piorunowi dały.\nJeśli szaleńcem chcesz być, to zaiste\ndobrze wybrałeś, bo obłędem bożym\nz iskierki ducha nowe światy tworzym,\nsny przetapiając na słońca ogniste!\nLecz nie staj wtedy na ulic rozdrożu\ni na przechodniów nie krzycz: Ja szaleję!\ni wielkie plony zebrać mam nadzieję,\nbom siew powierzył wzburzonemu morzu! —\nCzekaj, aż morze da ci plon obfity,\naż z kłosów twoich gwiazd wyłuskasz ziarno\ni aż się na nie tak ptacy przygarną,\njako na złotem ciężkie prosa kity, —\nale się nie daj kazić na ulicy\nświętej szaleństwa swego tajemnicy!\nJest głód szczytów niesyty, który oszalenia\nżądzą wiecznych wstępowań. Na góry ogromne\nwychodziłem, a jednak, zaprawdę! nie pomnę,\nabym kiedy, wyszedłszy, doznał ukojenia.\nTakie szczyty widziałem, które się na stropie\nniebios zdały opierać i na jasnem słońcu,\nlecz gdym po nich szedł w niebo, zawsze brakło w końcu\nnie sił ani ochoty, ale — głazu stopie.\nTatrzańskiemi turniami wzniesiony w lazury,\nśnię więc białe iglice Alp, — w alpejskich szczytach,\nmając w równi jedynie orły na błękitach,\nklnę swą wolę, niestety! wyższą niźli góry,\nwyższą może, niż siły, których — dotąd — staje,\nmarzę — niedostępne dla mnie Himalaje!\nHej! to czerwone, to wieśniacze wino,\nktóreś my pili przed progiem gospody\nw alpejskich górach!... Jakże byłem młody\ni jak pragnący twoich ust, dziewczyno!\nMinęły lata i znów lata miną:\nróżne się wina pieniły i miody\nw ręku mych, ale takie boskie gody\nraz tylko miałem... Hej! hej! łzy mi płyną!...\n(Dawniej się śmiałem; nie dziw się, że płaczę...)\nCzy ty pamiętasz tę chwilę szaloną\nwinem, młodością, krwią? — Wzbiera mi łono\ni drżą znów usta... Hej! wino wieśniacze!\nbiała gospodo na alpejskim grzbiecie!\nlata wy młode! rozpierzchłe po świecie!...\nCzemżeś ty była dla mnie? snem czy jawą?\ni czym cię kochał?... Daremnie w tej chwili\nmyśl wspomnień pyta, daremnie się sili\nodewrzeć grób ten — już zarosły trawą...\nByłaś zadumą mojej duszy łzawą,\nbyłaś tym głosem, który w piersiach kwili\nw noce majowe, gdy białych motyli\nrojem okwitnie jaśmin, — smugą krwawą\nbłysków na życia mego byłaś niebie,\nperłową srebra miesięcznego szarfą\ni pieśni dziwnych rozśpiewaną harfą, —\na choć woń kwiatów mniej lotna od ciebie,\njak burza przeszłaś po morzu mej duszy, —\nsłyszysz? — drży jeszcze, choć czas wszystko głuszy...\nWidzę twe oczy czarne i ogromne,\na jak błękitu otchłań, tak bezdenne,\na jak księżyce dwa, takie promienne,\na takie smutne, jak ptaki bezdomne...\nWidzę twe oczy... jak gołębie skromne,\na rozmarzone, jak łabędzie senne,\na jak płomienie, tak czasem płomienne,\njak grom miażdżące... Wiem, że nie zapomnę,\nChoćbym chciał nawet... Jeszcze mi się marzy\nlico twe jasne, włos twój płowy, długi,\nktóry ci światła stopionego strugi\nrozlewał cichą kaskadą po twarzy —,\njeszcze twych piersi kwiat dziewiczy, biały, —\njeszcze twe usta..., cisza twa i szały...\nRaz tylko jeden — tak jak w bajce bywa —,\nraz tylko jeden... O! na to wspomnienie\nczuję rozkoszne, dawne! dawne drżenie\ni krew mi wszystka znów do serca spływa.\nPromiennych włosów twych słoneczna grzywa\nw tył odrzucona — i przez oka mgnienie\nna ustach moich twoich ust płomienie...\nDzisiaj... hej! gdzie ty? umarła czy żywa?\nA jak to było? — zaczekaj — przypomnę...\npotem już nigdy... Jeden sen, szalony, —\nrozkołysane, w krwi bijące dzwony\ni upojenie straszne, nieprzytomne...\nWiem, żem rozbudził jakąś twoją duszę,\nco była cicha... Za to cierpieć muszę...\nSłońce zachodzi... Na deszczowej chmurze\njak łza ognista przez nieba szczeliny\nbłysło — i mglisty alpejski grzbiet siny\nna chwilę w złoto ubrał się i w róże...\nI tak w królewskiej wspaniałej purpurze\nsłońce spływało w szarych chmur głębiny, —\nszczyty Alp bladły, cień wionął w kotliny:\nsłońce szło na dół — a chmury ku górze...\nA na perłowem tle chmur i na łunie\nkrwawej pod niemi — ty, z schyloną głową,\nz włosów na czarnej sukni grzywą płową\ni ogniem w oczach dumnych —. Niech świat runie,\nbyle cię jedną chwilą mieć — kochankę!\nToast! — gdzie wino? — podajcie mi szklankę!\nNiech żyje wszystko, co trwa jeno chwilę\ni nim przesycić ma się czas — przepada! —\nNim się nam Jutra twarz pokaże blada,\nten toast Życiu, Piękności i Sile!\nZdrowie tych godzin, co jako motyle\nbłysną na słońcu, jak błędna plejada\ngwiazd spadających śmigną, jakby stada\nźrebców przelecą, zostawiając w tyle\nwichr i kurzawę! Zdrowie błyskawicy\ni gromu zdrowie i krwi, co wytryska,\nżycia i śmierci, słońc i nawałnicy —\ni twoje zdrowie, ty lilijo polna! —\n— Toast spełniony, szkło o głazy pryska:\ndziś ja twym panem! — jutro będziesz wolna!\nCzujesz? — szalone w krwi mej biją młoty\ni mam na ustach pożar! Daj! tak białe\npiersi twe... Podaj! Usta oszalałe\nchcą cię i giną od krwawej tęsknoty!\nPodaj mi wargi! Słonecznej ochoty\nnapój z nich chłonę boski! Swoją chwałę\nspełniam puharem ust twych! Życie całe\npiję w tej chwili, jak wina sok złoty!\nDziś wszystkie słońca swoje jasne dasz mi! —\na cóż że jutro bunt się w tobie wzmoże\ni — mściwa — stargasz tę złotą obrożę,\nktórą cię dzisiaj moja boskość jarzmi?\nDziś musisz nosić mego szału pęta,\nty dziewko dumna, dziewko nieugięta!\nHej! to płomienne, to wino czerwone,\nktóreśmy pili przed gospody progiem\nw Alpejskich górach, kiedym ja był bogiem,\ni z swej młodości hucznej miał koronę!...\nWszystko tak dawne już i tak minione...\nZnów nad wądolnym tam słońce rozłogiem\nkrwawe zachodzi, kaliną i głogiem\nobrosłe ścieżki pachną rozkwiecone,\ni śnieżne góry palą się na niebie,\nwszystko, jak niegdyś, — jest upojne wino,\nczerwone wino — i tylko, dziewczyno,\nmłodości mojej już niema i ciebie!\n— Czym ja cię kochał? Dziś już nie przypomnę —,\nale mam w oczach gorzkie łzy, ogromne...\nSONET ZA RÓŻE.\nDla pani Wandy Troetzerowej.\nDar był królewski! Ruchem takim hojnym,\nłaskawym ruchem kwiaty mi rzucono:\nróż obłąkanych całą więź — czerwoną,\nkrwawy snop, mrący w zapachu upojnym.\nNiech więdną krwawe róże! Ja wazonem\nich nie obdarzę ani będę wodą\nśmierć ich odwlekał płomienną i młodą! —\nniech mrą i wonią duszą się przed zgonem...\nJak szał, jak miłość... Kwieciem stół zastawny,\nuczta! — Dziękuję, że mi mrą tu kwiaty,\nPani! za śmierć ich dzięki! Dar bogaty!\nLica-m wśród kwiatów skrył... pijany... Dawny\nsen? przypomnienie? bajka czy ułuda?\n— prawią mi mrące kwiaty cuda... cuda...\n1892 — 1899.\nPatrz! oto pieśni! Złe i dobre razem...\nTak czasem miota ręka rozrzutnika\nkoral i perły drogie do śmietnika,\ngdzie czas zasiewa chwast z różowym ślazem.\nPo latach wielu widać tylko kwiaty\nna miejscu, kędy przybutwiało śmiecie —\na pod ich liściem, morskich głębin dziecię,\nperła lśni biała i koral bogaty...\nTych rdza nie zgryzie, nie zniszczy zgnilizna!\na poznać wtedy łatwo, że prawdziwe,\ngdy, chociaż próchno tlało, one żywe!\nRóżny Ci niesie dar ma dusza żyzna:\npróchno i perły — zmieszane oboje — — —\nŚmiecia wiatr naniósł, — lecz perły są Twoje!\nTy wiesz, żem ja nie chadzał drogą ludzi zwykłą,\nale wiecznie błądzący i dziki wędrowiec\nz szczytu skał w przepaść, z łąki znów w leśny manowiec\nszedłem, — wiecznie ścigając snów swych marę nikłą.\nNa utartych jam ścieżkach nie zbierał tych liści,\nktóre z cierniem zmieszane w wieńcu dziś Ci niosę;\njam tam bywał, gdzie lilje krwawą piją rosę\ni gdzie piorun odwieczne dęby z próchna czyści.\nA żem stamtąd nie wrócił witeziem mocarnym,\nżem nie przyniósł trofejów walki ze smokami\nani ognia świętego — i jeno z tym marnym\nsnopem przed Tobą staję: to już moja wina\ni tej słabości, którą duch się tęgi plami,\njak rdzą pożerającą stal zbroicy sina...\nBądź pozdrowiona, chwilo snów wieczorna,\nsłodka, rozkoszna, święta marzeń chwilo!\nSkrzydła mej duszy ku tobie się chylą\ni myśl u stóp twych kładzie się pokorna!\nJako wystałych win kropla wyborna,\nupajasz serce — i dłonią motylą\nosłaniasz oczy, jak dzieci, co kwilą,\notula matka tkliwa i przezorna.\nTy wiesz, o wonna świętych ogni urno!\nże blask mnie razi, ażże myśl ma zmęczona\ndrogą przez stepy i przez szczyty górną,\nwięc mi spoczynek u cichego łona\ndajesz, nim w przyszłość znów się rzucę chmurną...\nDzięki ci za to! bądź błogosławiona!\nKiedy puszcze się nocą zimową zamroczą,\ntajemnicze je bóstwa w świątynie zmieniają:\njodły kolumn gotyckich rzędem wystrzelają —\na konary się górą w sklepienie jednoczą.\nI posadzka od miękkich śniegów bywa biała,\ni zielone wieżyce, i łuki strzeliste, —\na gdzie rzadsze, tam niebo przegląda gwiaździste,\nksiężyc na dół spoziera i jak lampa pała.\nJałowce się ubraniem przystrajają mniszem;\nwicher-muzyk po wierzchu puszczy się przechadza,\nhymn wygrywa — a każde drzewo jest klawiszem...\nI olbrzymia pieśń chwały białą puszczą płynie,\nsławiąc Stwórcę, którego wszechpotężna władza\npośród lasów na skałach stawiła świątynie...\nHa! jakże pyszniąpysznie lśnią się pola białe śniegiem!\nKsiężycowy z nich promień setne krzesze czary:\nówdzie srebrzy, wygładza, jasne tka symary\nbłękitnych cieniów wstęgą obszywane brzegiem,\ntam znów plamy rozrzuca, złamanym szeregiem\nlśniące, jak słońca spadłe przez drzew czarnych szpary, —\ngłazy zmienia w dantejskie tajemnicze mary,\nbladem czołem sterczące nad ciemności zlegiem.\nLodu szyba zwierciadłem księżyc w siebie chłonie,\nod nadbrzeżnych się jodeł srebrniejsza odrzyna,\nku śnieżystym zaś polom miękko chyli skronie...\nTak wygląda w zamęście idąca dziewczyna:\nkochankowi smagłemu daje z lilij dłonie,\nłzawem licem pogląda, gdzie chatka matczyna...\nKiedy słońce zachodząc Alp okrwawi śniegi,\nże rubinem rozbłysną w błękitów topieli, —\nna jeziorze szarawy cień się zwolna ścieli\ni zielone przed chwilą poczernieją brzegi;\nkiedy księżyc usrebrzy góry, krze i wodę,\npo winnicach się ozwie cudny śpiew słowika,\nzapach bzów i jabłoni powietrze przenika,\nświat czarowny rozmarza każde serce młode:\nwtedy wsparty na dłoni puszczam myślom wodze;\none płyną na północ wspomnieniami żywe,\nzawsze z jedną tęsknotą, po tejsamej drodze,\nw kraj rodzinny i góry i jodłowe lasy,\nw miejsca, kędym przemarzył dzieckiem dnie szczęśliwe,\na z myślami łza płynie na minione czasy...\nW pięknej dolinie górskim przerzniętej ruczajem\notoczone lipami świecą dworku ściany,\npatrząc oknem na góry, na lasy, na łany...\nAch! stamtąd świat mi niegdyś wydawał się rajem!\nAch! tam wszystkich kochałem, kochany nawzajem;\ntam mnie matka uczyła czcić Pana nad pany,\nojciec miłość ojczyzny w umysł kładł wiośniany —\na jam modlił się Bogu i płakał nad krajem.\nKiedym szczęsny dziecinną do snu składał głowę,\nnad kołyską pacierze szemrała mi rzeka,\ndumy lasy mi szumem śpiewały jodłowe.\nWierzyłem, że mnie chowa górskich bóstw opieka\ni że życie mi będzie wiecznie tak tęczowe;\na dziś... dworek się chyli i szczęście ucieka...\nŚwierku! stary, zielony mój świerku poczciwy,\nco w ojcowskim ogrodzie nad lipy i klony\nwystrzeliłeś, z wspaniałej pyszniąc się korony,\nzali ja cię obaczę jeszcze kiedy żywy?\nIleż razy dziecięciem igrałem szczęśliwy\nw twoim cieniu, muskając twój warkocz zielony,\nlub jak ptaszę u szczytu twego uczepiony\nna me góry patrzyłem, na łąki i niwy.\nKiedy postrach przed karą za zbytki się zdarzył,\nty mi byłeś ucieczką! Na twoich konarach\npierwsze-m żale wypłakał, pierwsze sny przemarzył.\nMoże wkrótce bezbożna powali cię ręka:\nwolne życie zakończysz w popiele i żarach, —\nświerku! mnie los taksamo powalił i nęka...\nKędy-ś kraju rodzinny? Tułacz i sierota\nróżne ziemie objeżdżam i miasta i wioski,\nale nigdzie nie mogę pozbyć z serca troski:\nwszędy idzie w ślad za mną jak widmo — tęsknota!\nPiękne miasta widziałem pełne sztuk i złota,\nAlp widziałem lodowce i firmament włoski,\nmorza brzeg i w mirtowych gajach białe kjoski,\nkędy mieszka wesele, rozkosz i pustota;\nw drodze nieraz z namiętnych ssałem ust przynętę,\nzapomnienia szukałem w towarzyszów gwarze,\nkończąc śmiechem udanym pieśni w łzach poczęte, —\nale sercu nie ulżyć. Dzisiaj tylko marzę,\nby powrócić na łany mojej ziemi święte —\ni tam żyć i umierać, gdzie ojców ołtarze!\nPędzi wicher nad groźne, nad skaliste Tatry,\nciężkie chmury i czarne gna po nocnem niebie —,\npa dawpada z świstem przez szpary i hula w kolebie,\nrozrzucając dokoła złote iskry z watry...\nA przy watrze na ziemi siedzi juhas stary, —\nszklistem okiem w płonące zapatrzył się głownie,\nwzdycha często, głęboko, smutno niewymownie:\nprzed oczyma snadź dawne snują mu się mary.\nNa twarz orlą, twarz sępią, zmarszczoną i dziką\nblaski ognia się kładą przelotne i krwawe,\n— a on szepce żałosną jakąś słów muzyką:\n»Przedam halę, hej! przedam, — pójdę ku dolinie, —\nwilków niema już w Tatrach, zbójniki w Orawę\njuż nie chodzą i juhas wnet ostatni zginie...«\nBERN W NOCY.\nMiasto śpi już. Przechodnia spóźnionego kroki\nbudzą głusze drzemiące pod arkad sklepieniem:\nzagrzmi echo i leci i kona westchnieniem\nnad Aarą rozbite o czarne opoki...\nKsiężyc w wązką ulicę otuloną cieniem\nwpadł i zajrzał pod arkad łuki. Tum wysoki\nzadrżał w świetle i żyje, — a nad nim obłoki\npłyną, jakby aniołów rzesza. Nad strumieniem\nmost się wygiął w powietrzu sztab żelaznych żebrem;\nw dole woda tajniki podsłuchane gada,\nktóre siostrom zwierzała Alp Dziewica blada...\nKsiężyc miasto zalewa promienistem srebrem —\ncisza, — tylko uliczne źródła i fontanny\npluszczą, szemrzą i krza się, jęk wydając szklanny.\nNoc i pustka... Wiatr pędzi pokłębione chmury,\nczarne, zbite i gęste, przez niebios otchłanie;\npuszcze gną się i jęczą, w wichru huraganie\nnad skałami przelata nocy hymn ponury.\nKiedy wicher na chwilę w puszcze dąć przestanie,\nwodospadów w wąwozach wzmagają się chóry,\na grzmot lawin im wtórzy lecących gdzieś z góry —\ni znów wichru potężne wszystko głuszy granie...\nNoc i pustka — i tylko wicher ciągle jęczy...\nCzasem przez chmur rozdartych szpary księżyc pada\ni wnet wiąże Alp szczyty łukiem bladej tęczy,\npo lodowcach do wnętrza parowów się skrada,\nkędy potok o głazy czarne srebrem dźwięczy\ni bór z borem w przestrachu dziwne wieści gada...\nSrebrną strugą wodospad z gór wyniosłych zlata —\na tam pod nim czarnemi skrzydłami łopocze\nmłyńskie koło, jak szatan skryty w tęcz obłocze,\ni w kaskady włos palce swe brutalne wplata.\nA gdy nocą miesięczna rozlśni się poświata,\npełne najad się stają kaskady warkocze;\ncienie wiotkie, do lilij podobne, przeźrocze\nwykwitają z fal, — w koło szumi puszcz kantata.\nZapomniane, nieczczone — w dawnych gwiazd koronie\nbłyszczą chwilę w księżycu i po strunach wody\nz cichym jękiem spływają na zczerniałe kłody,\nrozbijając o deski kół perłowe skronie\ni dziewiczą pierś... Księżyc płynie w górę blady,\na łez deszczem wciąż lecą i lecą najady...\nTe trzy sonety — \n»Wiatru cichemu podobna z pociechą\nw zorzy ku niemu zeszła Glaukopis... «\nTak śpiewał grecki ów ślepy wierszopis,\nsiedząc nad morzem. — W świat się niosło echo.\nJam także przebył życia Odysseję!\nDługo mię Cyrce — rozbitka — więziła,\nw ludożerczego norze dziewięsiła\ndrżałem bezbronny i kromia nadzieje,\na z wielkim trudem Charybdy i Scyle\nśród mórz nieznanych przebywszy, do domu\nwróciłem obcy, w łachmanach i pyle.\nWtedyś Ty ku mnie zstąpiła z wysoka,\nby z ostatniego wyrwać mię pogromu,\no słodka, cicha dziewo sowiooka!...\nLubię patrzyć, jak złoty blask świec, lub księżyca\nsrebrna poświata z tyłu padając ukośnie,\nA gdy zwolna pochylasz nad mą senną głową\nskroń swą w kruczych kos wieńcu białą tak widmowo,\nrozświetloną ogromnych oczu twych spojrzeniem:\ndrżę, by lekkiem zjawiska ust nie spłoszyć tchnieniem.\nktórych w snach czarodziejskich widział Botticelli...\nW czarnych twych oczu przeczystem spojrzeniu\nkąpię swą duszę dziką i zmęczoną —\ni taka błoga cisza tchnie w me łono,\njakbym w letejskim skąpał się strumieniu.\nGdzieś tam na świecie w gromach ryczą burze\ni krew szlachetnych serc użyźnia niwy...\nRży wiatroskrzydły koń mój niecierpliwy:\nkoniu! leć z Bogiem! — senne oczy mrużę...\nPójcie mnie, święte zapomnień krynice!\nŚwiećcie mi, jasne dziecięce źrenice!\nBlask wasz w mej duszy nowe siły nieci,\ni gdy znów rumak mój z wichrem nadleci,\npójdę w bój życia, jak szaleniec — mężny,\njak lew — rozżarty i jak grom — potężny!\n— Helenie Sienkiewicz-Żuławskiej. \nSzczególna to książka, po której pieszczone\npaluszki jej białe suną się powoli!\nTak często z tych kartek bucha śmiech swawoli,\na jednak — tam na dnie — słychać łzy tłumione...\n»To wiersze są tylko! Ja sama mu wzorem\ndo piosnki niejednej tu jestem... Ach, Boże!\ndziecinnej miłości zapomnieć nie może,\nlecz znosi, jak widzę, swój zawód z humorem.\n»A portret na przedzie... Wysokie te skronie\ntak smętne — i w zmarszczkach; twarz szczupła i blada,\na w ciemnej źrenicy blask szczęścia nie płonie...\n»O duszo ty ludzka! zagadko ty stara!\nOn teraz przed światem swe serce rozkłada:\nw oprawie — brzeg złoty — kosztuje talara! —«\nBracie! nie graj mi walców! Dźwięk się każdy śmieje\nobłąkany, okropny, aż mi straszno w duszy,\nbo w nim łza jest ukryta, co wesele głuszy, —\nstraszniejsza, że żrąc serce okiem się nie leje.\nWszak z tych pieśni piekielna rozpacz jakaś wieje;\nto śmiech człeka zgiętego pod setką katuszy,\nktóry, gdy mu zwątpienie źrenice wysuszy,\nbladą wargą przed światem z rozpaczy się śmieje.\nTy mi raczej pogrzebne marsze graj Szopena,\nwielkie, tęskne i święte pieśni Bethowena,\nnutę Bacha potężnem echem wciąż rosnącą;\nte dźwięki duszą płacić — nie zbyt droga cena!\nOne, jak wicher, niosą ducha w te zaświaty,\ngdzie nad bólem, nad szczęściem — gwiazdy mżą, jak kwiaty...\nJak Dant przeszedłem kraj on tajemniczy,\nktóry przed śmiercią widzą wieszcze jedno\na powróciwszy na świat śnią i bledną,\nżarci wspomnieniem, co im w sercu krzyczy.\nI tak — zaznałem niebiańskiej słodyczy;\nprzez czyściec wicher gnał mą duszę biedną —\ni szła przez czarne piekielne bezedno,\nlecz wiecznie sama i bez Beatryczy.\nZaczętą w niebie swoją drogę błędną,\ndziką, samotną, skończyłem w otchłani,\ngdzie — jak w jesieni kwiat — nadzieje więdną.\nZmęczony, smutny, z skrzydły złamanemi,\ntęsknię już tylko do ziemskiej przystani,\nbom widział wszystko, — ach! wszystko — krom ziemi!\nNa dzikich stepach życia zarzucał arkany\ni błyskawiconogie kiełzał dłonią źrebce,\nszedł na szczyty — i kędy grom drzemie w kolebce\nchmur i lodów, on stawał, jak dumne tytany.\nPrzez spienione i burzą groźne oceany\npływał i śmiał się, patrząc, jak je wicher depce,\nsłuchał w puszczach dziewiczych, co wiatr drzewom szepce,\ni śród ruin odwiecznych marzył zadumany...\nPotem wracał do ludzi i echowe szumy\nbiorąc z duszy, jak barwy z bogatej palety,\nskładał pieśni, maleńkie, pełne łez lub dumy,\nkrzyków albo tęsknoty, strojne jak kobiety.\nA te piosnki czytały potem ludu tłumy,\nmówiąc: »Ach! jak to dobrze, że rzeźbi sonety!...«\nŻółta szata ją kryje; wargi ma spieczone,\nkrwawy wypiek na licach i oddech zatruty;\nw oku obłęd się pali, pot ją zrasza suty,\nmak i zwiędły heljotrop tworzą jej koronę.\nKurczowo prężąc palce przybliża się do mnie:\nwoń jej wieńca mnie dusi, jej oddech mię piecze,\nwzrok jej myśli me miesza i zmieszane wlecze\nw otchłań jakąś gorącą a mglistą ogromnie...\nJuż mnie chwyta w ramiona i dziko, namiętnie\nssać poczyna krew z żył mych, — dech mi w piersiach tłumi;\nciężar jej mię przygniata; czuję w każdem tętnie\njej truciznę; bezsilny obłęd mnie napada;\nogień żre me wnętrzności; w ustach dzwoni, szumi,\nw oczach ćmi się — a ona z czaszki mózg wyjada!\nMyśleć o jutrze i zbierać na jutro?!\nPrecz mi! Ja dzisiaj żyję, a co potem\nbędzie, ja nie wiem ni chcę wiedzieć o tem!\nMoże się zwali niebo, może utrą\nkamienie losu na proch moje ciało — —\nto wszystko jedno! Na cóż więc zapasy?\nUmrę — a po mnie nowi ludzie, nowe czasy...\nbyłem — nie będę, — ha! i cóż się stało?\nSłońce nie po to zachodzi wieczorem\ni błękit świetnym maluje kolorem,\nby powstać zrana! Powstaje? — przypadkiem!\nDla mnie przypadkiem, bo o prawa wieczne\nnie dbam! Niech jutro pękną drogi mleczne,\nbylem dziś tylko gwiazd miał poddostatkiem!\nRozrzutną dłonią z przepychem naboba\nsiejąca skarby, — dziecię marnotrawne,\nświetne, jak one króle Romy dawne:\njak paw, co w tęczach się własnych podoba,\nogon stubarwny i swe skrzydła oba\nrozwijasz, lustro czyniąc słońcu jawne,\nby blaski z niego szły na ciebie sławne\ni jasność większa, kraśniejsza ozdoba, —\ni tak królujesz śród bogactw bez miary,\nw gwiazdy ubrana i w lutniane czary —\na świat zda się jeno złotą gadką\ni dźwięków morzem: o ty polska mowo!\nty sługo moja i moja królowo,\nmoja kochanko i siostro i matko!\nWŁASNĄ MAM HARFĘ.\nWłasną mam harfę i nie pożyczaną! —\na struny na niej są z hartownej stali,\ndźwięczne jak zbroja. — Jeżeli się żali,\nto jak miecz: że mu z pochwy wyjść nie dano.\nW cudzych ogrodach swego życia rano\nspędziłem, wtórząc pieśniom, co z oddali\nku mnie spływały na powietrznej fali, —\ndziś mam nad głową puszczę rozegraną...\nI stare jodły i odwieczne dęby,\nna których czasu skruszyły się zęby\nuczą mnie dziwnych, tajemnych powieści,\nktóre ma harfa ludziom potem wieści...\nI chociaż fala wieków głośno szumi,\nwiem, że mej harfy dźwięku już nie stłumi.\n↑ Pozycja spisu dodana przez zespół Wikiźródeł.\n↑ W edycji z roku 1900 w czasopiśmie „Życie dwutygodnik poświęcony literaturze i sztuce Rok IV Nr 1” zamiast słowa Cesarstwo występuje słowo Cesarz.\n↑ 3,0 3,1 3,2 Sonety Athene Galaukopis, A la Botticelli i Czarne oczy autor zadedykował Helenie Sienkiewicz-Żuławskiej.\nPoezje tom I (Żuławski)