Stalin. Nowa biografia [Oleg Khlevniuk] << KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE\n00302 004982 18489945 na godz. na dobę w sumie\nAutor: Oleg Khlevniuk Liczba stron:\nISBN: 9788324034512 Data wydania:\nPamięci mojej żony Katii (1961–2013)\nPRZEDMOWA Przez ponad dwie dekady studiowałem życie tego człowieka oraz logikę i powody leżące u podstaw jego działań, które wywróciły do góry nogami lub doszczętnie zniszczyły życie wielu milionów ludzi. Praca ta była dla mnie stresująca i wyczerpująca emocjonalnie, ale takie jest właśnie moje powołanie. Paradoksalne zwroty w najnowszej historii Rosji, powszechne zatrucie umysłów mitem o alternatywnym Stalinie, którego skuteczne zarządzanie jest uznawane za wzór godny naśladowania, sprawiły, że moje badania zyskały więcej niż tylko naukowe znaczenie. Ilość literatury na temat Stalina i jego epoki jest wręcz niemożliwa do poznania w całości. Sami badacze stalinizmu bez skrępowania przyznają się do tego, że nie zapoznali się nawet z połową materiałów. W całym tym ogromie poważne i skrupulatnie udokumentowane badania przeplatają się z niedbale napisanymi, naciąganymi historiami, stworzonymi na podstawie anegdot, plotek i wytworów wyobraźni. Te dwa obozy – optujące za wiedzą historyczną lub prymitywnymi (z reguły prostalinowskimi) bredniami – rzadko mają ze sobą coś wspólnego i już dawno porzuciły myśl o pogodzeniu się ze sobą. Naukowe biografie Stalina przeszły przez te same etapy, co cała historiografia okresu sowieckiego. Odczuwam wielki szacunek w stosunku do niektórych klasycznych dzieł napisanych w czasach, gdy archiwa sowieckie nie były jeszcze w ogóle dostępne. Spośród autorów tych biografii wyróżniają się dwie osoby – Adam Ulam i Robert Tucker1. W latach 70. XX wieku historycy okresu stalinowskiego przypominali badaczy specjalizujących się w okresie starożytnym – znali oni dogłębnie kilka dostępnych dokumentów i pamiętników, jednak nie mieli możliwości, by zwiększyć ich liczbę. Te braki w dokumentacji motywowały do drobiazgowego studiowania dostępnych źródeł oraz prognozowania przebiegu wydarzeń w sposób elegancki i rozważny. Sytuacja ta zmieniła się na początku lat 90. ubiegłego stulecia, gdy otwarte zostały archiwa. Przebrnięcie przez ten ogrom materiałów zajęło badaczom trochę czasu. Ostateczne pojawienie się nowych prac, stworzonych na podstawie materiałów archiwalnych, w tym naukowych biografii Stalina i innych badań tej postaci oraz systemu politycznego, stanowi sygnał, że historycy zaczęli radzić sobie z nawałem materiałów2. Otwarcie archiwów pozwoliło na powstanie nowego gatunku biografii Stalina, który można nazwać „archiwalnym” exposé. Wśród jego pionierów warto wymienić Dmitrija Wołkogonowa, byłego lojalistę partii, który stał się siłą napędową pierestrojki, czy rosyjskiego dramaturga, Edwarda Radzinskiego. Ten gatunek biografii charakteryzuje się raczej wykorzystaniem relacji świadków niż danych statystycznych czy dokumentów administracyjnych oraz zastosowaniem wciągającej narracji zamiast drobiazgowych badań i historycznej kontekstualizacji. Archiwalne exposé odegrało ważną rolę w kształtowaniu wizerunku Stalina dla wielu czytelników. Jednym z najbardziej popularnych zachodnich autorów, pracujących nad zaspokojeniem apetytów czytelników na niedawno udostępnione szczegóły dotyczące epoki stalinowskiej, jest Simon Sebag Montefiore. W swoich pracach stosuje on godną uwagi metodę cytowania szerokiej gamy źródeł, nie tylko pamiętników i wywiadów, ale również dokumentów archiwalnych. Montefiore znalazł pewnego rodzaju złoty środek, starając się zaszczepić do gatunku archiwalnego exposé pewien rygor naukowy, tworząc przy tym interesującą historię, która jest w stanie przyciągnąć szerszą publiczność niż bardziej naukowe teksty3. Z drugiej strony, w dzisiejszej Rosji wizerunek Stalina jest kształtowany przede wszystkim przez pseudonaukowe apologie. Do powstawania stalinowskiej mitologii przyczynia się wyjątkowo zróżnicowany wachlarz autorów, a każdy z nich kieruje się własną motywacją. Większość z nich łączy w swoich dziełach brak najbardziej elementarnej wiedzy z zamiłowaniem do wysnuwania śmiałych twierdzeń. W tworzonych przez nich apologiach zazwyczaj cytują informacje pochodzące ze sfabrykowanych źródeł lub bezwstydnie przekręcają dane ze prawdziwych źródeł. Wpływ tego potężnego ideologicznego ataku na umysły czytelników jest jeszcze spotęgowany przez warunki życia w Rosji, na które składa się szalejąca korupcja i skandaliczna niesprawiedliwość społeczna. Odrzucając teraźniejszość, ludzie są bardziej skłonni do idealizowania historycznej przeszłości. Zwolennicy Stalina nie próbują już kwestionować zbrodni jego reżimu. Zamiast tego uciekają się do bardziej subtelnego w swoim charakterze przeredagowywania historii. W ich wersji wydarzeń masowe represje zostały wszczęte przez urzędników niższego stopnia, takich jak dowódcy tajnej policji czy sekretarze regionalnych komitetów partyjnych, którzy rzekomo ukrywali swoje działania przed Stalinem. Najbardziej cyniczni staliniści przyjmują inną taktykę, twierdząc, że Wielki Terror był sprawiedliwy, a miliony ludzi uśmierconych na rozkaz Stalina, naprawdę były „wrogami ludu”. Wielu rosyjskich stalinistów chętnie korzysta z teorii opracowanych przez różnych zachodnich historyków m.in. mówiących o tym, że Wielki Terror powstał spontanicznie, że Stalin nie był w niego głęboko zaangażowany i że był o wiele bardziej „zwyczajnym” przywódcą politycznym, niż się zwykle uważa. Z pewnością nie zamierzam oskarżać moich zachodnich kolegów o podżeganie do ponownej stalinizacji. Nie ponoszą oni większej odpowiedzialności za współczesne rosyjskie walki polityczne niż Marks za rewolucję bolszewicką. Mimo to powinniśmy być jednak świadomi, że nasze słowa mogą mieć kuriozalne skutki. Jednym z rodzajów apologii, szeroko kultywowanych na rosyjskim gruncie intelektualnym i politycznym, jest stosunkowo umiarkowana idea stalinizmu modernizującego. Choć ideologia ta oficjalnie uznaje niezliczone ofiary Wielkiego Terroru i wysoką cenę, jaką zapłacono za strategię tzw. wielkiego skoku, traktuje ona jednak stalinizm jako naturalną i nieuniknioną odpowiedź na potrzebę modernizacji kraju i przygotowania go do wojny. W postulatach tych możemy dostrzec uprzedzenia, głęboko zakorzenione w rosyjskiej świadomości społecznej – interes państwa jest absolutnym priorytetem, jednostka nie ma znaczenia, a bieg historii rządzi się własnymi prawami. Zgodnie z tym paradygmatem – Stalin był wyrazem obiektywnej potrzeby historycznej. Stosowane przez niego metody były godne pożałowania, ale konieczne i skuteczne. Co więcej, spryskanie koła zamachowego historii krwią jest nieuniknione. Błędem byłoby zaprzeczanie temu, że „wielkie cykle” historii rosyjskiej miały wpływ na rozwój bolszewizmu i stalinizmu. Silne państwo z tradycjami autorytaryzmu, słaba pozycja własności prywatnej i instytucji społeczeństwa obywatelskiego oraz olbrzymi zasięg mocy kolonizacyjnej, które umożliwiły między innymi stworzenie Archipelagu GUŁag – wszystko to utorowało drogę do systemu stalinowskiego. Jednak podnoszenie znaczenia tych czynników do pewnego rodzaju rosyjskiego losu prowadzi do ślepego zaułka teorii nieuchronnego stalinizmu. Jej wyznawcy nie są zbytnio zainteresowani konkretnymi faktami i wolą przerabiać stalinowskie interpretacje historii sowieckiej, czasami w nowych szatach, lecz częściej bez, ale najczęściej nie czyniąc tego w ogóle. Stanowczo odrzucają oni pytania o cenę zapłaconą za transformacje i zwycięstwa wojskowe, alternatywne ścieżki rozwoju oraz rolę dyktatora. Zamykają oczy na fakt, że sam Stalin, doprowadziwszy sprawy do stanu kryzysu i ruiny, był od czasu do czasu zmuszany do łagodzenia swojej polityki, co pokazywało, że nawet w ramach stalinizmu istniało wiele ścieżek prowadzących do industrializacji. Nie próbują nawet tłumaczyć, w jaki sposób egzekucje 700 tysięcy ludzi w samych tylko latach 1937–1938, wykonane na rozkaz Stalina, miały służyć celom modernizacji. Ogólnie rzecz biorąc, teoria stalinizmu modernizującego nie podejmuje poważnych prób sprawdzenia, jaką skuteczność miał system stalinowski ani oceny znaczenia samego Stalina dla rozwoju ZSRS w okresie od lat 20. do wczesnych lat 50. XX wieku. Ograniczenie historii do imperatywu historycznego stanowi najmniej kreatywny sposób przedstawiania przeszłości. Historycy zostają zmuszeni do radzenia sobie nie z prostymi schematami i przypuszczeniami politycznymi, ale z konkretnymi faktami. Pracując z dokumentami, nie są w stanie przeoczyć skomplikowanego połączenia obiektywnych czynników i osobowości lub zdarzeń losowych oraz zgodnych ze wzorcem. W przypadku dyktatury rola osobistych upodobań dyktatora, jego uprzedzeń i obsesji ma ogromne znaczenie. Jakie medium byłoby lepsze niż biografia, by rozwikłać tę skomplikowaną plątaninę problemów? Biografia to wyjątkowy gatunek badań, który może być z jednej strony sprowadzony do nieistotnych drobiazgów kontekstu historycznego, a z drugiej – wypełniony powieściowymi szczegółami życia człowieka. Kontekst bez duszy i dusza bez kontekstu – to właśnie główne pułapki czyhające na biografa. Poruszanie się między nimi stanowiło dla mnie spore wyzwanie. W końcu jednak zrozumiałem, że po prostu niemożliwe jest wciśnięcie do tej książki nawet krótkiej wzmianki o każdym znaczącym epizodzie z okresu stalinowskiego. Selekcjonując fakty i wydarzenia, które wydawały się najbardziej przejrzyście i żywo charakteryzować Stalina, jego czasy oraz system, który został nazwany jego imieniem, musiałem wybierać te zjawiska i tendencje, które najbardziej zasługują na to, by o nich wspomnieć. Selektywność ta była konieczna – wystarczy wziąć pod uwagę fakt, że przez ostatnie 20 lat pojawiło się wiele źródeł rzucających nowe światło na życie Stalina i jego czasy. Warto pokrótce opisać te źródła. Po pierwsze, dzięki otwarciu archiwów państwowych po upadku Związku Sowieckiego, historycy mogą teraz zapoznawać się z oryginalnymi dokumentami z pierwszej ręki, podczas gdy wcześniej byli zmuszeni do wyciągania prawdy spod warstw fałszu w oficjalnych publikacjach. Dobrym przykładem jest tu twórczość i przemówienia samego Stalina. Większość z nich była publikowana za życia wożdia4, teraz jednak mamy możliwość pracy z oryginalnymi tekstami i porównywania ich z tym, co powiedział on sam w rzeczywistości, zmieniając ich treść. Co więcej, tekst publikowanych przemówień Stalina można dzisiaj rozszerzyć o elementy, które nie pojawiły się w druku. Wśród najważniejszych dokumentów znajdują się też treści tworzone przez organy rządowe, którym przewodniczył Stalin, takie jak protokoły czy zapisy stenograficzne z posiedzeń Politbiura i dekrety Państwowego Komitetu Obrony z czasów wojny. Te suche biurokratyczne dokumenty mają kolosalne znaczenie dla zrozumienia osobowości i życia Stalina. Stworzenie ich zajęło dyktatorowi ogromną ilość czasu – były to narzędzia, dzięki którym sprawował władzę. Wiele uchwał nosi ślady jego ciężkiej, redaktorskiej ręki. Rozkazy wydawane przez Stalina same z siebie tworzą tylko częściowy obraz. Dlaczego zostały przyjęte? Jaka logika i motywy stały za jego zarządzeniami? Znacznie bardziej odkrywcza jest nieregularna korespondencja Stalina z pracownikami Politbiura, prowadzona głównie podczas jego urlopów, pozwalająca mu z daleka kierować działaniami jego kolegów-przywódców w Moskwie. Korespondencja ta była najbardziej płodna w latach 20. i w pierwszej połowie lat 30. XX wieku, zanim w Rosji pojawiły się bezawaryjne linie telefoniczne. Jest to wspaniały przykład tego, że słaby postęp technologiczny może być największym przyjacielem historyka. Po wojnie łączność telefoniczna stała się dużo bardziej stabilna i Stalin, bezpieczny na szczycie władzy, nie odczuwał już tak dużej potrzeby, by prowadzić szczegółową korespondencję ze swoimi podwładnymi. Wystarczały mu lakoniczne zarządzenia. Pomimo swojej fragmentaryczności, listy Stalina to ważna dokumentacja i fascynująca lektura. Reprezentują one najbardziej szczere świadectwa, jakie zostawił on dla potomnych5. Historykom udało się zgromadzić wiele ważnych informacji z dzienników wizyt w biurze Stalina na Kremlu6. Dzienniki te rejestrowały nazwiska gości oraz godziny wejścia i wyjścia z biura, ukazując tym samym sposób, w jaki działał Stalin. Porównanie ich z innymi źródłami (takimi jak pamiętniki lub protokoły posiedzeń Politbiura) daje ważne wskazówki co do okoliczności przyjęcia różnych uchwał. Nadal jednak, tak samo jak w przypadku korespondencji, dzienniki te odzwierciedlają jedynie fragment działalności Stalina. Oprócz swojego biura na Kremlu miał on także biuro w siedzibie Komitetu Centralnego na Placu Starym, w którym od czasu do czasu pracował, i przyjmował gości w swoim apartamencie na Kremlu oraz w licznych daczach poza Moskwą i na południu. Wiemy o tym, że służby odpowiedzialne za ochronę przywódców sowieckich prowadziły zapisy odwiedzin w apartamencie Stalina na Kremlu, jednak badacze jeszcze nie uzyskali dostępu do tego archiwum7. Wygląda na to, że nie ma żadnych śladów analogicznych zapisów dla wizyt w biurze Komitetu Centralnego czy na daczach. Dzienniki wizyt były przechowywane w sekretariacie Stalina i przez jego ochronę. Prawdopodobnie służby te, dla potrzeb własnych, przechowywały również zapisy ruchów Stalina oraz sprawozdania pracowników ochrony z tego, co wydarzyło się na ich zmianach. Jest rzeczą oczywistą, że materiały te miałyby ogromną wartość dla biografów Stalina. W tym momencie nie ma jednak rzetelnych dowodów na to, że zapisy te w ogóle istniały. Korespondencja Stalina i dzienniki wizyt w jego biurze na Kremlu stanowią część jego osobistego archiwum, zebranego pod jego bezpośrednim nadzorem i, najwyraźniej, stworzonego specjalnie dla potomnych. Wiele dokumentów z tej kolekcji jest opatrzonych oznaczeniami „moje archiwum” czy „archiwum osobiste”. Ważnym dopełnieniem osobistego archiwum Stalina jest wybór materiałów na jego temat, zebranych z różnych repozytoriów. Wybór ten, zawierający książki z biblioteki Stalina z jego notatkami, był przechowywany w Centralnym Archiwum Partyjnym. Dziś oba te zestawy materiałów zostały połączone w Kolekcję Stalina, znajdującą się w Rosyjskim Państwowym Archiwum Historii Społeczno-Politycznej (ros. RGASPI, następca Centralnego Archiwum Partyjnego, zawierający większość jego materiałów)8, kluczowym źródle wiedzy o Stalinie, obecnie szeroko wykorzystywanym przez historyków. Jednak, pomimo swojego znaczenia, Kolekcja Stalina posiada poważne braki. Zapewnia ona tylko ograniczony wgląd w modus vivendi i modus operandi Stalina. Jej podstawowym mankamentem jest nieobecność dużej części dokumentów, które codziennie trafiały na biurko Stalina. Obejmują one wiele tysięcy listów, zestawień danych statystycznych, depesz dyplomatycznych oraz raportów i notatek pochodzących z różnych oddziałów bezpieczeństwa państwowego. Brak dostępu do tych dokumentów utrudnia historykom dokładne zrozumienie tego, w jakim stopniu był poinformowany Stalin, co wiedział na temat danej sprawy, a tym samym – jaka była logika jego działania. Zachowały się dokumenty, które pozwalają na dokonanie takiego rozeznania. Znajdują się w Archiwum Prezydenckim Federacji Rosyjskiej (ros. APRF, byłe Archiwum Politbiura) uporządkowane w foldery „tematyczne”9. Podczas pracy nad tą książką miałem możliwość przestudiowania kilku z nich. Na chwilę obecną Archiwum Prezydenckie nie prowadzi systematycznych badań naukowych. Jednak sam fakt, że foldery te istnieją, daje nam nadzieję. Historia Rosji sugeruje, że prędzej czy później archiwum zostanie otwarte. Dla biografów najbardziej kuszącymi źródłami są zawsze pamiętniki i wspomnienia. Przedstawiają one ludzi i wydarzenia w jakby trójwymiarowy sposób, którego nie można znaleźć w oficjalnych dokumentach. Tego typu sprawozdania z pierwszej ręki pozwalają biografom uzupełniać swoje prace o przyciągające uwagę szczegóły, jednakże historycy są świadomi obciążenia, jakie charakteryzuje te źródła. Autorzy pamiętników, nawet ci najbardziej uczciwi, rzadko są bezstronni i często plączą wydarzenia i daty, czy też po prostu kłamią. Takie właśnie ryzyko jest związane z pamiętnikami z czasów sowieckich. Nie jest nam znany żaden pamiętnik członka najbliższego otoczenia Stalina. Nie mamy więc dostępu do tego typu szczegółowo poinformowanego źródła, jaki mieli biografowie Hitlera, którzy korzystali ze słynnych pamiętników Goebbelsa. Sytuacja związana ze wspomnieniami nie jest wcale lepsza. Jedynie dwie osoby, znajdujące się blisko Stalina, pozostawiły po sobie szczegółowe zapiski – Nikita Chruszczow i Anastas Mikojan10. I chociaż ich pamiętniki stanowią istotny wkład w wiedzę o Stalinie, obaj milczą na temat ważnych zagadnień (jak na przykład ich udział w masowych represjach), a o wielu rzeczach po prostu nie wiedzieli. W najbliższym otoczeniu Stalina istniała surowa zasada: każdy człowiek ma dostęp tylko do tych informacji, które są mu niezbędne do skutecznego wypełniania swoich obowiązków. W przypadku Mikojana, niektóre fragmenty jego wspomnień zostały przekręcone przez jego syna, który zajmował się przygotowaniem rękopisu do publikacji. Samowolnie wstawił on po prostu do dyktowanego sobie tekstu własne uzupełnienia i poprawki, rzekomo stworzone na podstawie późniejszych relacji jego ojca, nie informując czytelnika o wprowadzonych przez siebie zmianach11. Posiadamy również pamiętniki urzędników sowieckich i zagranicznych oraz innych znanych osobistości, które miały jakiś – zazwyczaj bardzo ograniczony – kontakt ze Stalinem. Prace te mają niewielki wpływ na to, co wiemy o jego życiu. Co więcej, wiele pamiętników (napisanych np. przez marszałków Armii Czerwonej) zostało opublikowanych w czasach sowieckich, zostały więc poddane cenzurze (w tym również autocenzurze). Po upadku ZSRS odezwało się wiele osób, których ścieżki przecięły się ze ścieżkami Stalina. Wolność zachęciła wiele dzieci i krewnych przywódców epoki Stalina do opublikowania swoich pamiętników12. Motywacją dla powstania tej „dziecięcej literatury”, jak trafnie określiła ten gatunek rosyjska historyczka Jeliena Zubkowa, była głównie chęć zarobku oraz zamiłowanie do usprawiedliwiania samych siebie, efekty czego – w rzeczy samej – wyglądały dziecinnie13. Wielu krewnych Stalina i jego towarzyszy wymyślało bajki i niestworzone historie, mieszając osobiste wrażenia z fantazjami. Naiwne wypowiedzi na tematy polityczne pokazują, że potomkowie ci nie mieli najmniejszego pojęcia o tym, co robili ich ojcowie. Można je podsumować jako informacje z trzeciej ręki, pogłoski i mnożenie plotek. Podstawowym czynnikiem, który zmniejsza potencjalną wartość tego typu literatury jest to, że podwładni Stalina mieli obsesję na punkcie utrzymywania swoich działań w ścisłej tajemnicy. Żyli oni pod nieubłaganym nadzorem tajnej policji, zawsze w strachu, że zostaną sprowokowani do politycznie fatalnego w skutkach przejęzyczenia. Trudno w ogóle sobie wyobrazić, co też mogłoby zmusić ich do szczerości w gronie własnej rodziny. Cena była zbyt wysoka. W książce tej ograniczyłem wykorzystywanie pamiętników, mimo że wiele z nich zawiera fascynujące opisy i anegdoty, które z pewnością zainteresowałyby czytelników. Kierując się najbardziej podstawową zasadą weryfikacji źródła, dołożyłem wszelkich starań, by porównać relacje z pamiętników z innymi materiałami, przede wszystkim pochodzącymi z archiwów. Z jednej strony okazywałem większe zaufanie autorom pamiętników, których teksty były na ogół zgodne z badaniami. Z drugiej strony traktowałem liczne błędy i jawne fałszerstwa jako jasny znak braku rzetelności, nawet jeżeli nie udało się dowieść fałszu niektórych oświadczeń za pomocą innych źródeł. Niektóre pamiętniki znalazły się na mojej osobistej czarnej liście. Nie potępiam innych za cytowanie tych prac, ale sam nigdy tego nie zrobię. W ostatecznym rozrachunku historyk, który dąży do napisania biografii Stalina, znajduje się w stosunkowo dobrej pozycji. Obfitość dowodów i dokumentów archiwalnych daje możliwość długiej, intensywnej i (miejmy nadzieję) owocnej pracy. Znaczące luki i niedostępność wielu materiałów to frustrujące przeszkody, niemniej jednak możliwe jest napisanie dziś autentycznie nowej biografii Stalina, ponieważ niedawno udostępnione materiały archiwalne zmuszają nas do zmiany naszego postrzegania zarówno tego człowieka, jak i jego epoki. Na koniec chciałbym dodać jeszcze kilka słów o rozmiarach i strukturze niniejszej biografii. Ograniczenia, które pojawiły się w poprzedniej publikacji, zainspirowały mnie do wprowadzenia innowacji w następnej. Musiałem zrezygnować z dokładnych szczegółów. Odnośniki i przypisy musiałem ograniczyć do minimum, priorytet nadałem więc cytatom, liczbom i faktom. Nie wspomniałem o wartościowych pracach moich kolegów-historyków, za co ich przepraszam. Takie oszczędne gospodarowanie informacjami wzbudza we mnie mieszane uczucia. Żałuję, że musiałem pominąć wiele wymownych faktów i cytatów, ale cieszy mnie to z punktu widzenia czytelnika. Wiem, jakie to uczucie patrzeć tęsknym wzrokiem na stosy grubych tomów, których nigdy nie uda się przeczytać. Innym aspektem tej książki, który – mam nadzieję – ułatwi czytanie, oprócz skromnej objętości, jest jej struktura. Konwencjonalna chronologia rozdziałów i podrozdziałów nie pozwala na prezentowanie dwóch niezależnych warstw biografii Stalina – kolejności zdarzeń życiowych oraz najbardziej istotnych cech jego osobowości i dyktatury. Problem ten zrodził ideę dwóch naprzemiennych narracji, pewnego rodzaju tekstowej matrioszki14. Jeden łańcuch konceptualny bada osobowość Stalina i system rządzenia w kontekście jego ostatnich dni przed śmiercią. Drugi, bardziej tradycyjnie chronologiczny, śledzi główne etapy jego biografii według ich kolejności. W rezultacie książkę tę można czytać na dwa sposoby. Czytelnicy mogą zaufać mojemu układowi i czytać strony po kolei lub mogą zapoznawać się tylko z jedną warstwą. Starałem się, by obie metody czytania były tak samo wygodne. 1 A.B. Ulam, Stalin: The Man and His Era, Nowy Jork 1973; R.C. Tucker, Stalin as Revolutionary, 1879–1929: A Study in History and Personality, Nowy Jork 1973 oraz Stalin in Power: The Revolution from Above, 1928–1941, Nowy Jork 1990. 2 R. Service, Stalin: A Biography, Londyn 2004; H. Kuromiya, Stalin: Profiles in Power, Nowy Jork 2005; Stalin: A New History, red. S. Davies i J. Harris, Nowy Jork 2005; M. Kun, Stalin: An Unknown Portrait, Budapeszt i Nowy Jork 2003; R.G. Suny, Stalin and the Russian Revolutionary Movement: From Koba to Commissar (w przygotowaniu Oksford University Press). Odnośnie Stalina jako dyktatora i jego stosunków z resztą sowieckiego kierownictwa, zob. O.V. Khlevniuk, Master of the House: Stalin and His Inner Circle, New Haven i Londyn 2008 oraz Y. Gorlizki i O.V. Khlevniuk, Cold Peace: Stalin and the Soviet Ruling Circle, 1945–1953, Nowy Jork 2004. Niektóre dzieła podejmowały próby zajrzenia w głąb wewnętrznego świata Stalina: A.J. Rieber, Stalin, Man of the Borderlands, „American Historical Review” 2001, 106, nr 5, s. 1651–1691; E. van Ree, The Political Thought of Joseph Stalin: A Study in Twentieth-Century Revolutionary Patriotism, Londyn i Nowy Jork 2002; B.S. Ilizarow, Tajnaja żyzn’ Stalina, Moskwa 2002; D. Rayfield, Stalin and His Hangmen: The Tyrant and Those Who Killed for Him, Nowy Jork 2005. Wiele dzieł dotyczących Wielkiego Terroru i Gułagu zwiększyło naszą wiedzę na temat osobistej roli Stalina w organizacji masowych represji: J. Brent i V. Naumov, Stalin’s Last Crime: The Plot Against the Jewish Doctors, 1948–1953, Nowy Jork 2003; W.N. Chaustow i L. Samuelson, Stalin, NKWD i riepriessii. 1936–1938, Moskwa 2009; J. Baberowski, Verbrannte Erde: Stalins Herrschaft der Gewalt, Monachium 2012. Pomimo obfitości literatury dotyczącej II wojny światowej, rola Stalina jako najwyższego dowódcy wciąż musi jeszcze zostać właściwie przestudiowana. Analogiczna luka dotyczy zimnej wojny i polityki zagranicznej Stalina. 3 D. Volkogonov, Stalin: Triumph and Tragedy, Nowy Jork 1991; E. Radzinsky, Stalin: The First In-Depth Biography Based on Explosive New Documents from Russia’s Secret Archives, Nowy Jork 1997; S. Sebag Montefiore: Stalin: The Court of the Red Tsar, Londyn 2003 oraz Young Stalin, Londyn 2007. 4 Wożd’ – ros. wódz (przyp. tłum.). 5 Zbiory listów opublikowano jako część serii Annals of Communism: Stalin’s Letters to Molotov, 1925–1936, red. L.T. Lih, O.V. Naumov i O.V. Khlevniuk, New Haven 1995 oraz The Stalin-Kaganovich Correspondence, 1931–1936, red. R.W. Davies i in., New Haven i Londyn 2003. 6 Na prijomie u Stalina. Tietradi (żurnały) zapisiej lic, priniatych I.W. Stalinym (1924–1953 gg.), red. A.A. Czernobajew, Moskwa 2008. 7 Moskowskij Krieml w gody Wielikoj Otieczestwiennoj Wojny, red. S.W. Diewiatow i in., Moskwa 2010, s. 113–114. 8 RGASPI, f. 558, op. 1–11. Opis’ [op.] stanowi ekwiwalent szuflady w szafie z dokumentami. Opis’ 11 zawiera archiwum osobiste Stalina, przekazane RGASPI przez Archiwum Prezydenta Federacji Rosyjskiej (wcześniej Archiwum Politbiura). 9 Foldery „tematyczne” (ros. tiematiczeskije papki) to foldery przedmiotowe, zawierające dokumenty, przedłożone Politbiuru i Stalinowi. Stanowią one główny historyczny składnik Archiwum Prezydenta. 10 Memoirs of Nikita Khrushchev, t. 1: Commissar, red. S. Chruszczow, University Park, PA 2004; Memoirs of Nikita Khrushchev, t. 2: Reformer, red. S. Chruszczow, University Park, PA 2006 oraz Memoirs of Nikita Khrushchev, t. 3: Statesman, red. S. Chruszczow, University Park, PA 2007; A.I. Mikojan, Tak było. Razmyszlenija o minuwszem, Moskwa 1999; A.I. Mikoyan, The Memoirs of Anastas Mikoyan, Madison, CT 1988. 11 We wspaniałej recenzji, opublikowanej niedługo po wydaniu pamiętników Mikojana w wersji rosyjskiej, Michael Ellman argumentuje w przekonujący sposób, że tekst Mikojana został zmieniony (M. Ellman, The Road from Il’ich to Il’ich, „Slavic Review” 2001, 60, nr 1, s. 141). W odpowiedzi syn Mikojana, Sergo, kategorycznie oświadczył: „Nie »poprawiałem« opowieści mojego ojca” („Slavic Review” 2001, 60, nr 4, s. 917). To nieprecyzyjne sformułowanie miało pewien ważny podtekst. Sergo Mikojan nie powiedział, że nie zmieniał dyktowanego tekstu, pozostawiając otwarte drzwi dla możliwości, że uzupełnił on pierwotny zapis treści, dyktowanej przez ojca, kolejnymi relacjami Mikojana starszego, które nie były „poprawne”. Oczywiście, każdy taki dodatek powinien zostać wyraźnie oznaczony, a jeszcze lepiej – umieszczony w przypisie. 12 Zob. np. S. Beria, Beria, My Father: Inside Stalin’s Kremlin, Londyn 2001. 13 J.J. Zubkowa, O „dietskoj”’litieraturie i drugich problemach naszej istoriczeskoj pamiati, w: Istoriczeskije issledowanija w Rossii. Tiendiencii poslednich let, red. G.A. Bordiugow, Moskwa 1996, s. 155–178. 14 Matrioszka – rosyjska zabawka ludowa, składająca się z drewnianych, pustych w środku lalek, wkładanych jedna w drugą (przyp. tłum.).\nSIEDZIBY WŁADZY STALINA Wczesne godziny poranne 1 marca 1953 r. na bliskiej daczy. Ostatnia kolacja „Piątki” W sobotę, 28 lutego 1953 r., Józef Stalin zaprosił na Kreml czterech spośród swoich starszych towarzyszy – Gieorgija Malenkowa1, Ławrientija Berię2, Nikitę Chruszczowa3 i Nikołaja Bułganina4. W ostatnich sześciu miesiącach swojego życia Stalin oraz ta czwórka byli znani jako grupa rządząca lub po prostu jako Piątka. Regularnie spotykali się w domu Stalina. Starzy przyjaciele wożdia – Wiaczesław Mołotow5, Anastas Mikojan6 i Klimient Woroszyłow7 – byli w niełasce i dyktator nie chciał się z nimi widywać. Kluczowym elementem modus operandi Stalina było zbieranie małej grupy swoich zwolenników, którzy mieli rządzić krajem jako jego prawa ręka. Lubił on nazywać te grupy według liczby ich członków – Piątka (Piatiorka), Szóstka (Szestiorka), Siódemka (Siemiorka), Ósemka (Wos’miorka), Dziewiątka (Diewiatka). Te nieoficjalne grupy cieszyły się najwyższą władzą, podczas gdy oficjalne struktury partyjne i państwowe działały jako regularne instytucje zajmujące się codziennym, rutynowym rządzeniem krajem. Dzielenie rządu na instytucje oficjalne i nieoficjalne pozwalało dyktatorowi na wykorzystanie możliwości szerokiej, wszechogarniającej maszyny biurokratycznej, trzymając przy tym mocną ręką prawdziwe stery władzy. Stalin często zmieniał skład grupy rządzącej. Zachowywał codzienną praktyczną kontrolę nad tym centralnym wierzchołkiem władzy, utrzymując jego członków w gotowości na każde swoje skinienie i wezwanie na zebranie czy „przyjacielskie” spotkanie. To podejście dyktatora do sprawowania władzy poprzez połączenie instytucji biurokratycznych i patriarchalnej władzy zainspirowało Yorama Gorlizkiego do stworzenia wyrażenia państwo neopatriarchalne8. Strach był główną siłą, stojącą za patriarchalną władzą dyktatora nad jego najważniejszymi towarzyszami i innymi wysoko postawionymi urzędnikami. Utrzymując sowiecki system bezpieczeństwa pod swoją silną kontrolą, Stalin mógł w dowolnej chwili zlecić aresztowanie i rozstrzelanie każdego, kogo tylko chciał. I tak też robił nieskończenie wiele razy. Całe patriarchalne przedsięwzięcie polityczne opierało się na terrorze. Najważniejsze decyzje były zawsze podejmowane podczas bezpośredniego, najlepiej twarzą w twarz, spotkania z dyktatorem. Był to dla urzędnika najszybszy i najbardziej skuteczny sposób, by osiągnąć osobiste i administracyjne cele. Jednakże spotkanie wymagało posiadania dostępu do siedzib władzy – miejsc, które dla wielu sowieckich urzędników i członków najwyższego kierownictwa miały niemal świętą aurę. Niektóre z nich były świętsze niż inne. Istniała niepisana hierarchia różnych miejsc, w których Stalin sprawował władzę, a zaproszenie do jednego z nich nadawało urzędnikowi wyższy lub niższy status. W tych siedzibach władzy Stalin spędził znaczną część swojego życia. Każda z nich odzwierciedlała jakiś aspekt jego osobowości i dyktatury. Podstawową i najbardziej oficjalną siedzibą władzy było biuro Stalina na Kremlu. To przestronne, wyłożone dębową podłogą studio było podzielone na dwie strefy – biurko Stalina i długi stół konferencyjny. Pozostałe wyposażenie biura obejmowało zegar stojący (który służył Stalinowi do sprawdzania, czy osoby wezwane przybywały punktualnie) oraz gipsowa maska pośmiertna Lenina, zamknięta pod szkłem i wystawiona na specjalnym statywie. Na ścianach wisiały portrety Lenina i Marksa. W czasie wojny dołączyli do nich bohaterowie wojskowi z czasów cara – Aleksandr Suworow i Michaił Kutuzow. Poza tym przez te wszystkie lata, które spędził tam Stalin, wystrój nie zmienił się prawie w ogóle. Podczas wojny schron zbudowany pod Kremlem zawierał trochę mniejszą, ale poza tym prawie identyczną kopię tego biura – takie same meble, takie same obrazy, takie same zasłony (pomimo braku okien)9. W ciągu 30 lat około 3 tysięcy różnych osób złożyło wizytę w biurze na Kremlu10. Oczywiście często zjawiali się tam najbliżsi współpracownicy Stalina, ale wśród gości znajdowali się także szefowie ministerstw i instytucji rządowych, uczeni, ludzie kultury, starsi pracownicy organów bezpieczeństwa państwowego i wojskowi oraz goście zagraniczni. Biuro na Kremlu było najłatwiej dostępną siedzibą władzy Stalina. Wieczorem, 28 lutego 1953 r., Bułganin, Beria, Malenkow i Chruszczow, którzy zostali wezwani przez Stalina na Kreml, nie siedzieli zbyt długo w tym biurze. Stalin natychmiast zabrał ich do kremlowskiego kina, które było o wiele bardziej ekskluzywnym miejscem. Było to pomieszczenie o wymiarach 7,5 na 17 metrów, z 20 fotelami zamontowanymi w 1934 r., w którym rosyjscy carowie cieszyli się niegdyś ogrodem zimowym. Przed zbudowaniem kina przywódcy sowieccy oglądali filmy poza Kremlem – w budynku dyrekcji kinematografii – bądź też w małym pomieszczeniu na Kremlu, przeznaczonym do oglądania filmów niemych11. Stalin lubił oglądać filmy ze swoimi towarzyszami i te sesje filmowe stopniowo zaczęły stawać się obowiązkowe. Dzięki szczegółowym zapisom – prowadzonym przez Borysa Szumiackiego, który nadzorował sowiecki przemysł filmowy – mamy dość dużo informacji na temat tego, jak spędzano te wieczory w kinie w latach 1934–193612. Szumiacki przynosił filmy, słuchał komentarzy Stalina i jego współpracowników oraz decyzji, które czasami były podejmowane w trakcie seansu filmowego. Jego notatki dają nam cenny wgląd w zasady zachowania obowiązujące w najbliższym otoczeniu Stalina i atmosferę tych spotkań. Sesje filmowe zaczynały się z reguły późno wieczorem i przeciągały się do wczesnych godzin porannych. Stalin siedział w pierwszym rzędzie, otoczony członkami najwyższego kierownictwa. Zawsze toczyło się wiele dyskusji na temat filmów i kronik filmowych, zarówno w trakcie seansu, jak i po jego zakończeniu. Zdanie Stalina zawsze było najważniejsze. Wydawał polecenia dotyczące treści konkretnych filmów, sowieckiego przemysłu filmowego oraz ideologii w ogóle. Stalin podejmował w kinie decyzje od ręki we wszystkich dziedzinach, począwszy od spraw budżetowych, poprzez publikacje strategicznych artykułów politycznych w sowieckiej prasie, aż do kwestii personalnych. Od czasu do czasu na przeglądy zapraszano również twórców filmów. Takie zaproszenie było uważane za wielki zaszczyt. Stalin gratulował im ich pracy i dawał „rady”, w jaki sposób mogą oni poprawić swoje filmy. Z zapisów Szumiackiego jasno wynika, że te spotkania w kremlowskim kinie nie były dla sowieckich przywódców tylko metodą relaksu. Były to oficjalne zebrania na najwyższym szczeblu władzy, podczas których podejmowano decyzje dotyczące ideologii i polityki kulturalnej. Najprawdopodobniej – przed seansem i po obejrzeniu filmów – Stalin wraz ze swoimi współpracownikami omawiał również inne sprawy państwowe. Zapisy Szumiackiego urywają się nagle na początku 1937 r. Było to bez wątpienia związane z nasileniem represji w kraju. Sam Szumiacki został aresztowany na początku 1938 r., a niedługo później rozstrzelany. Stalin w dalszym ciągu organizował sesje filmowe, ale nie wiemy już prawie nic o ich kolejnych przeglądach. Wygląda na to, że pod koniec swojego życia wpuszczał do kremlowskiego kina tylko swoich najbliższych towarzyszy. Spotkanie Piątki, które odbyło się 28 lutego, było ostatnim kinowym spotkaniem Stalina. Po zakończeniu filmu Stalin, jak to często bywało, zaprosił pozostałych gości na kolację do swojej daczy znajdującej się niedaleko Wołyńskiego pod Moskwą. Do daczy było tylko kilka minut drogi, dzięki czemu zyskała ona przydomek „bliskiej [daczy]” (ros. bliżniaja dacza). Od czasu do czasu siedziba władzy przenosiła się do któregoś z domów lub do dacz wokół Moskwy, lub na południu, gdzie Stalin spędzał długie coroczne wakacje. Ale bliska dacza była najbliższa jego sercu. Było to ważne epicentrum jego życia i rządów. Pierwszy dom na terenie bliskiej daczy został zbudowany w 1933 r. Przeprowadzka łączyła się ze wstrząsami w życiu osobistym i politycznym Stalina. Wielki Głód, który ogarnął kraj na początku lat 30. jako efekt polityki Stalina, zbiegł się w czasie z rodzinną tragedią. W listopadzie 1932 r. jego żona, Nadieżda Alliłujewa, popełniła samobójstwo13. Stalin zaczął nowe życie w nowym miejscu. Stalin osobiście nadzorował liczne rozbudowy i remonty bliskiej daczy. Ogromny dom, który powstał w efekcie, stanowił dziwną mieszankę instytucjonalności i pretensjonalności14. Wszystkie pokoje były do siebie podobne i, zgodnie ze słowami córki Stalina, Swietłany, bezosobowe15. Drugie piętro, z powodu którego zainstalowano windę, było rzadko używane. Ulubionym pokojem Stalina pod koniec jego życia była tzw. mała jadalnia na pierwszym piętrze. W tym przestronnym pomieszczeniu znajdował się prostokątny stół o długości trzech metrów, kanapa, kredens, fotel, mały stolik pod telefon i kominek. Obok kominka wisiała na haku lornetka i strzelba myśliwska. Na podłodze leżał wielki dywan. Z pokoju można było wyjść na przeszkloną werandę i na taras. Według Swietłany w tym właśnie pokoju spał i pracował Stalin. Ogromny stół był zawsze zawalony papierami i książkami. O ile nie miał towarzystwa, jadał przy jednym z rogów stołu. Swoje lekarstwa trzymał w kredensie. Stalin lubił siedzieć przy kominku, przy którym czasami na jego życzenie pieczono szaszłyki. Lubił tutaj przyjmować gości. Tutaj doznał także udaru, który był przyczyną jego śmierci. Daczę otaczał park o powierzchni 50 akrów. Stalin osobiście nadzorował kształtowanie krajobrazu i gospodarkę rolną. Zaprojektował szklarnię dla cytrusów, nadzorował budowę winnicy, hodował własne arbuzy i utrzymywał staw z rybami. Czasami wysyłał część swoich zbiorów arbuzów do moskiewskich sklepów. Były tam również konie, krowy, kury, kaczki i mała pasieka. Pracownicy jego osobistej ochrony potwierdzili, że Stalin poświęcał dużą ilość czasu na prowadzenie tego przedsięwzięcia rolnego i śledził nawet jego najdrobniejsze szczegóły. Zachowały się setki instrukcji, które Stalin wydawał zarządcy majątku, podpułkownikowi P.W. Łozgaczowowi: 7 kwietnia 1950 r.: a) 10 maja rozpocząć sadzenie arbuzów i melonów na podniesionych grządkach; b) W połowie lipca przyciąć pnącza arbuzów i melonów. (…) 20 kwietnia: (…) Zasadzić jodły wzdłuż ścieżki od kuchni do stawu. (…) Zasiać kukurydzę w półmetrowych odstępach obok budynku głównego i pomiędzy jabłoniami obok stawu, w kierunku altany. Zasiać tam również fasolę. (…) Zasiać bakłażany, kukurydzę i pomidory wzdłuż skraju ogrodu. Łozgaczow opisywał, że takie instrukcje otrzymywał prawie codziennie16. W rzeczy samej, Stalin był mistrzem na swojej małej posiadłości, którą wolał prowadzić sam, nie pozostawiając ważnych szczegółów w rękach swoich podwładnych. Patriarchalny sposób prowadzenia daczy przez Stalina jest zgodny z jego podejściem do prowadzenia o wiele większej „posiadłości” – Związku Sowieckiego. Nadzorował on państwowe zasoby i rezerwy, zajmował się ich przydziałem, zapisując ważne informacje w specjalnym notesie17. Z własnej woli tonął w szczegółach scenariuszy filmów, planów architektonicznych i projektach sprzętu wojskowego. Jego zainteresowanie kształtowaniem terenu obejmowało nie tylko jego osobisty teren, ale także ulice Moskwy: „Ludzie mówią, że plac na Arbacie (…) nie został jeszcze wyłożony kostką brukową (czy asfaltem). To skandal! (…) Trzeba ich przycisnąć i zmusić do tego, żeby wykończyli plac”18. Centrum życia towarzyskiego w daczy w Kuncewie – pokój, w którym Stalin pracował i przyjmował gości. Źródło: Laski Diffusion / East News W wyniku dążenia Stalina do kształtowania przestrzeni wokół siebie powstało również pomieszczenie, służące jako centrum życia społecznego w daczy – sala o powierzchni 155 metrów kwadratowych. W centralnym punkcie sali znajdował się stół o długości 7 metrów, stojący na dywanie o wymiarach 6 na 12 metrów (nawiasem mówiąc, powierzchnia dywanu była równa średniej przestrzeni mieszkalnej dla 16 sowieckich mieszkańców miast w 1953 r. – 4,5 metra kwadratowego na osobę). Wzdłuż ścian stały fotele i kanapy. Od czasu do czasu Stalin pracował w tym wielkim pokoju przy stole, na kanapie lub na fotelach. Przez większość czasu sala ta była jednak zarezerwowana na zebrania i uroczyste spotkania. Pewna liczba uczestników tych spotkań, które odbywały się regularnie, pozostawiła po sobie ich opisy. Jedzenie po prostu leżało na stole, a goście sami nakładali sobie na talerze to, na co tylko mieli ochotę i siadali w dowolnym miejscu. Kolacja trwała przez wiele godzin i kończyła się grubo po północy, a czasem nawet o świcie. Posiłki te stwarzały okazję do prowadzenia dyskusji i podejmowania decyzji dotyczących różnych tematów państwowych. Ale to nie wszystko. Dla Stalina był to także pretekst do kontrolowania współpracowników i okazja do gromadzenia informacji. Były one również jedną z niewielu form rozrywki, z których mógł korzystać i spełniały dla niego ważną funkcję społeczną – łagodziły poczucie izolacji. Jak pisał Chruszczow, „czuł się tak samotny, że nie wiedział, co ze sobą robić”19. Przy tym stole przelało się wiele alkoholu. Wraz z wiekiem Stalin pił coraz mniej, ale lubił zachęcać innych do przesadzania w tej kwestii, by potem obserwować ich zachowanie. Stosował kilka sposobów do zmuszania gości, by pili więcej, niż sami chcieli. Toasty były wznoszone jeden po drugim i trzeba było je wypijać do dna. „Jeżeli ktoś nie brał udziału w toaście, był »karany« dodatkowym pełnym kieliszkiem, a może nawet kilkoma kieliszkami”20. Jugosłowiański polityk i pisarz Milovan Đilas21 wspominał później grę alkoholową, świadkiem której był w daczy Stalina podczas swojej wizyty w styczniu 1948 r.: „Każdy zgadywał, ile stopni poniżej zera jest na dworze, a potem, za karę, wychylał (…) kieliszek za każdy stopień, o który się pomylił. (…) Pamiętam, że Beria pomylił się o trzy stopnie i twierdził, że zrobił to specjalnie, żeby dostać więcej wódki”22. Alkohol pozbawiał zahamowań. „Atmosfera na tych kolacjach była swobodna, opowiadano dowcipy, z których wiele było wulgarnych, i które wywoływały gromki śmiech”23. Były tam jednak także i inne, bardziej „kulturalne” rozrywki. Czasami śpiewano pieśni rewolucyjne i ludowe, do których Stalin, jak wspomina żona Andrieja Żdanowa, dołączał się swoim cichym tenorem24. Żdanow zabawiał swoich towarzyszy nieprzyzwoitymi przyśpiewkami25. „Takie piosenki można było śpiewać tylko u Stalina. Nie można by ich powtórzyć w innym miejscu” – wspominał Chruszczow26. Przez pewien czas w wielkiej sali stał fortepian. Niektórzy pamiętają, jak grał na nim Żdanow, nie ma jednak jasnych zapisów, co grał i czy umiał to robić dobrze. Po śmierci Żdanowa w 1948 r., Stalin zarządził, by fortepian został przeniesiony do sąsiedniego pokoju. Muzyka częściej pochodziła z radiogramu (połączenie radia i gramofonu), z którego Stalin puszczał płyty – ludowe pieśni rosyjskie i muzykę klasyczną. Czasami, sam albo z gośćmi, lubił słuchać muzyki ze swojej imponującej kolekcji około 2700 albumów. Od czasu do czasu odbywały się tańce. Według Chruszczowa za najlepszego tancerza uważano Mikojana. Każdy tańczył najlepiej, jak tylko umiał. Nawet Stalin „poruszał nogami i wyciągał ramiona”27. W tych wczesnych godzinach porannych, 1 marca, raczej nie odbywały się żadne tańce. Było to ciche spotkanie, w którym brali udział tylko najbardziej zaufani towarzysze Stalina. „Dość często jeździliśmy do domu Stalina, prawie co wieczór” – wspomina ten okres Chruszczow. Te spotkania przy kolacji ze starzejącym się i niezrównoważonym Stalinem nie były łatwe dla jego gości. „Musieliśmy wykonywać swoje zadania w pracy i na stanowiskach, na które zostaliśmy wybrani, a oprócz tego jeszcze uczestniczyć w przyjęciach u Stalina i zabawiać go, jakbyśmy byli jakimiś postaciami w sztuce. Były to dla nas trudne i ciężkie czasy”28 – pisał Chruszczow. Towarzysze Stalina nie narzekali jednak i wytrwale wypełniali swoje obowiązki na przyjęciach, traktując je jako warunek dopuszczenia do kręgu władzy. Spotkanie, jak zwykle, przeciągnęło się do rana (według Chruszczowa była to godzina 5 lub 6 rano). Rozstali się w pokojowych nastrojach. Jak opisywał Chruszczow, „Stalin był trochę podchmielony i wydawało się, że odnosi się bardzo dobrze do wszystkich obecnych”. Odprowadził swoich gości do przedsionka, „dużo żartował, machał rękami i, o ile dobrze pamiętam, dźgnął mnie palcem w brzuch i nazwał mnie Mikitą. Zawsze używał ukraińskiej wersji mojego imienia, Mikity, gdy był w dobrym nastroju. (…) My też byliśmy w dobrych nastrojach, gdy wychodziliśmy, bo przy kolacji nie wydarzyło się nic nieprzyjemnego, a nie wszystkie te kolacje kończyły się tak dobrze”29. Nie ma powodów, by wątpić w relację Chruszczowa. Dmitrij Wołkogonow twierdzi, że Stalin był tego dnia zirytowany i nawet groził swoim gościom, ale nie cytuje tutaj żadnego konkretnego źródła30. Stalin był równie zdolny do nagradzania swoich podwładnych uprzejmością, jak i do straszenia ich groźbami. Przez blisko dwie dekady stosował metodę kija i marchewki (w wersji rosyjskiej – bata i piernika, ze sporą przewagą pierwszego z nich), by trzymać w garści nie tylko swoich bliskich współpracowników, ale także miliony ludzi mieszkających w ZSRS, a później i w całym „obozie socjalistycznym”. Przez 74 lata swojego życia sowiecki dyktator przeszedł długą drogę historycznej walki, by stać się ważnym czynnikiem wpływającym na wydarzenia nie tylko w Rosji, ale i na całym świecie. Badacze są raczej zgodni co do historycznej i ideowej przeszłości, która go ukształtowała, włączając w to tradycyjny rosyjski autorytaryzm i imperializm, europejskie tradycje rewolucyjne i leninowski bolszewizm31. Oczywiście wpływy te nie umniejszają jego osobistego wkładu w tworzenie unikalnego sowieckiego systemu totalitarnego i jego ideologii. Doktryny i uprzedzenia ideologiczne miały często decydujące znaczenie w życiu i działaniach Stalina, ale zamiast biernie je przyjmować, dostosowywał je do potrzeb własnej dyktatury i powstającej ogromnej władzy. Niemałą rolę w wybranym przez niego kierunku politycznym odegrała także jego osobowość. Był okrutny z charakteru, nie znał litości. Ze wszystkich dostępnych metod rozwiązywania konfliktów politycznych, społecznych i ekonomicznych preferował terror i nie widział żadnego powodu, by ograniczać jego stosowanie. Tak jak i inni dyktatorzy, był uparty i mało elastyczny. Uważał ustępstwa i kompromisy za zagrożenie dla nienaruszalności swojej władzy. Zgadzał się na realizację ograniczonych i połowicznych reform dopiero wówczas, gdy kryzysy społeczno-ekonomiczne osiągały punkt krytyczny i stabilność systemu stawała się zagrożona. Jego teoretyczny dogmatyzm leżał u podstaw przemocy, która charakteryzowała jego reżim. Światopogląd Stalina opierał się na ekstremalnym antykapitalizmie. Wrogość, którą odczuwał do tego systemu, była jednoznaczna, odrzucał nawet te ograniczone ustępstwa, na które zgodził się Lenin, wprowadzając Nową Politykę Ekonomiczną (ros. NEP – Nowaja Ekonomiczeskaja Politika). Stalin niechętnie dopuszczał istnienie w systemie sowieckim kilku narzędzi ekonomicznych, takich jak pieniądze, ograniczone stosunki rynkowe czy własność prywatna. Po śmierci milionów ludzi w czasie głodu w latach 1932–1933 zgodził się na to, by chłopi mieli ograniczoną swobodę produkcji i sprzedaży poza kolektywem i państwowymi gospodarstwami rolnymi. Ale do samego końca wierzył w to, że te ustępstwa, do którego zmusiły go ciężkie warunki, zostaną wkrótce cofnięte, a gospodarka socjalistyczna zostanie przekształcona w elektrownię, działającą bez pieniędzy, w której ludzie będą pracowali zgodnie z tym, co nakaże im państwo i w zamian za swoją pracę będą otrzymywali taką zapłatę w naturze, jaką wybierze im państwo. Zgodnie ze światopoglądem Stalina, utworzone przez bolszewików państwo stanowiło absolut. Wszelkie istnienie było całkowicie i bezwarunkowo podporządkowane państwu, a jego najwyższą personifikacją była partia i jej wożd’. Interesy osobiste były uznawane tylko w zakresie, w którym służyły one państwu, a ono miało niekwestionowane prawo żądania od ludzi każdej ofiary, w tym również ich życia. Państwo było nieograniczone w swoich działaniach i nigdy nie mogło się mylić, ponieważ reprezentowało ono ostateczną prawdę postępu historycznego. Wszelkie działanie reżimu mogło zostać usprawiedliwione przez wielkość jego misji. Błędy i zbrodnie, popełniane przez państwo, nie istniały – istniała tylko historyczna konieczność i nieuchronność lub, w niektórych przypadkach, rosnące wysiłki zmierzające ku budowie nowego społeczeństwa. Podstawowym narzędziem – wykorzystywanym do wymuszania podporządkowywania się państwu i tłumienia przejawów indywidualności i społeczności – była tzw. walka klasowa, skierowana przeciwko krajowym i zagranicznym wrogom. W wojnie tej Stalin był wybitnym teoretykiem i bezwzględnym taktykiem. Zapewniał, że wraz z pomyślnym rozwojem socjalizmu, walka klasowa nabierze tylko intensywności. Idea ta była kamieniem węgielnym, leżącym u podstaw jego dyktatury. Teoria walki klasowej, jako sposób interpretacji rzeczywistości, stanowiła również potężne narzędzie propagandy. Niewystarczające efekty działań politycznych i ekonomicznych, niewygody znoszone przez ludność i porażki wojskowe – wszystko to mogło być wytłumaczone przez podstępne knowania wrogów. Jako metoda represji nakładanych przez państwo, walka klasowa nadała Wielkiemu Terrorowi rozmach i brutalność prawdziwej wojny. Sowiecki dyktator zasłużył na sławę organizatora i reżysera jednej z najpotężniejszych i najbardziej bezlitosnych maszyn terroru w historii. Stalin nie miał problemów z pogodzeniem dogmatów marksistowskich i bolszewicko-leninowskich z wielkomocarstwowym imperializmem. W listopadzie 1937 r. powiedział swoim współpracownikom: Rosyjscy carowie zrobili wiele złego. Plądrowali i brali ludzi w niewolę. Prowadzili wojny i przejmowali terytoria w interesie właścicieli ziemskich. Ale zrobili też jedną dobrą rzecz – stworzyli wielkie państwo, rozciągające się aż do Kamczatki. Odziedziczyliśmy to państwo. I po raz pierwszy, my – bolszewicy, połączyliśmy i zjednoczyliśmy to państwo jako jedno niepodzielne państwo (…) dla dobra robotników32. Te szczere słowa są tym bardziej wymowne, że wypowiedział je w czasie świątecznej kolacji z okazji 20. rocznicy Rewolucji Październikowej, najważniejszego święta rewolucyjnego w kraju. Na arenie międzynarodowej rozszerzanie imperium przez Stalina czyni go godnym spadkobiercą rosyjskich carów. Różniła go jedynie fasada ideologiczna. Na dworcu w Berlinie, w przeddzień konferencji poczdamskiej w 1945 r., ambasador USA w Związku Sowieckim, Averell Harriman, zapytał Stalina, jakie to uczucie przyjechać jako zwycięzca do stolicy pokonanego wroga. Stalin odpowiedział: „Car Aleksander dotarł aż do Paryża”33. Niewątpliwie jednak Stalin prześcignął carów. Imperium sowieckie rozszerzyło swoją strefę wpływów, obejmując ogromne połacie Europy i Azji, stając się jednym z dwóch światowych supermocarstw. Czy 28 lutego 1953 r. Stalin wspominał swoje triumfy, po raz ostatni w życiu rozstawszy się z gośćmi? Czy przeniósł się w myślach do wcześniejszych lat – swojego dzieciństwa, młodości, do rewolucji? Życie Stalina, tak jak i życie jego kolegów-rewolucjonistów, było wyraźnie podzielone na dwie części – przed rewolucją i po rewolucji. Z konceptualnego i chronologicznego punktu widzenia, te dwa okresy stanowiły mniej więcej połowę jego życia. Pierwsze 38 z 74 lat, które przeżył, miały miejsce przed rewolucją, a 20 z nich spędził, czynnie działając na jej rzecz. 1 Gieorgij Maksimilianowicz Malenkow (1902–1988) był urzędnikiem partyjnym, który przez wiele lat pracował w aparacie Komitetu Centralnego. Pod koniec lat 30. XX w. został awansowany przez Stalina na najwyższe szczeble władzy, na których podtrzymywały go fale masowych represji. W ostatnich latach życia dyktatora, Malenkow wypełniał funkcję jego zastępcy w rządzie i w Sekretariacie Komitetu Centralnego. Po śmierci Stalina został mianowany przewodniczącym rządu sowieckiego, która to nominacja zdawała się uznawać go za nieoficjalnego następcę Stalina. Malenkow przegrał jednak bitwę o najwyższą władzę z Chruszczowem i przed przejściem na emeryturę był zmuszany do obejmowania upokarzająco niskich stanowisk. Inne rywalizujące o władzę osoby, które nie odniosły sukcesu, mogły dziękować za swój los względnej demokratyzacji ZSRS. Za czasów Stalina zhańbieni politycy na ogół tracili życie. 2 Ławrientij Pawłowicz Beria (1899–1953) rozpoczął swoją karierę w organach bezpieczeństwa państwowego. Na początku lat 30. XX w. Stalin powierzył mu Gruzję, a w 1938 r. ściągnął go do Moskwy i mianował komisarzem ludowym do spraw wewnętrznych (naczelnikiem NKWD, głównej agencji bezpieczeństwa państwa). Przydzielono mu przeprowadzanie czystek w szeregach tajnej policji i rozluźnienie Wielkiego Terroru. W kolejnych latach Beria stał się jednym z najbliższych współpracowników Stalina. Był jego zastępcą w rządzie i nadzorował sowiecki projekt jądrowy oraz inne ważne elementy systemu sowieckiego, w tym Gułag. Po śmierci Stalina, Beria zaczął kontrolować wszystkie „organy karne”. Posunięcie to zaalarmowało pozostałych sowieckich przywódców. Zwarli swoje szeregi i aresztowali Berię, oskarżyli go o niezliczone przestępstwa i rozstrzelali. Krążyły legendy, że Beria miał szczególny wpływ na Stalina oraz że wiele przestępstw reżimu stalinowskiego było jego dziełem. W rzeczywistości jednak Beria był tylko jedną z osób, które wprowadzały w życie rozkazy Stalina i nie odegrał on szczególnej roli w przeprowadzaniu masowych represji. Zob. A. Knight, Beria: Stalin’s First Lieutenant, Princeton, NJ 1993. 3 Nikita Siergiejewicz Chruszczow (1894–1971) przybył do Moskwy z Ukrainy, by studiować na Akademii Przemysłowej, na której poznał żonę Stalina, Nadieżdę Alliłujewę. Znajomość ta była jego pierwszym bodźcem do rozpoczęcia kariery. Chruszczow zaczął awansować w szeregach moskiewskiego komitetu partii. Pod koniec lat 30. XX w. pojawiły się nowe możliwości rozwoju, ponieważ wiele innych urzędników zostało poddanych masowym represjom. Chruszczow został mianowany sekretarzem partii na Ukrainie, jednej z najważniejszych republik sowieckich. Po wojnie Stalin powierzył mu kierownictwo organizacji partyjnej w Moskwie. Po śmierci Stalina Chruszczow został szefem aparatu Komitetu Centralnego. Stanowisko to pozwoliło mu przechytrzyć innych politycznych spadkobierców Stalina i stać się nowym sowieckim przywódcą. Jednakże Chruszczow nie był Stalinem. Jego reformy demokratyczne (chruszczowowska odwilż), potępienie dla kultu osobowości Stalina i poparcie dla uwolnienia więźniów GUŁagu – a także liczne, popełnione przez niego błędy taktyczne – doprowadziły do tego, że zawiązano przeciwko niemu spisek. Pod koniec 1964 r. za pomocą czysto prawnych środków Chruszczow został pozbawiony stanowiska, ale nie życia. Dożył końca swoich dni jako emeryt. Będąc na emeryturze, podyktował swoje słynne pamiętniki. Zob. W. Taubman, Khrushchev: The Man and His Era, Nowy Jork 2003. 4 Nikołaj Aleksandrowicz Bułganin (1895–1975) był jednym z tych, którzy awansowali, by wypełnić wakaty powstałe w aparacie sowieckim na skutek Wielkiego Terroru. Stalin zaczął promować Bułganina pod koniec wojny. Bułganin, urzędnik służby cywilnej, został umieszczony na wyższych stanowiskach w komisariacie obrony jako przeciwwaga dla zawodowych wojskowych i, ostatecznie, mianowany ministrem obrony. Współczesne relacje przedstawiają Bułganina jako pozbawionego wyrazu funkcjonariusza, który po prostu wykonywał rozkazy. Po śmierci Stalina Bułganin przewodniczył Radzie Ministrów, zastępując skompromitowanego Malenkowa. W czasie, gdy Chruszczow dochodził do władzy, Bułganin stanął po stronie przegranych, po czym został wysłany na emeryturę. 5 Wiaczesław Michajłowicz Mołotow (1890–1986) był jednym z najbliższych towarzyszy broni Stalina, ich znajomość sięga jeszcze czasów przedrewolucyjnych. Od tamtej pory Mołotow działał jako wierny zwolennik Stalina i odegrał kluczową rolę podczas jego walki o najwyższą władzę. W zamian za to Mołotow był powoływany na najwyższe stanowiska rządowe. W latach 1930–1941 stał na czele rządu sowieckiego (Rady Komisarzy Ludowych). Gdy sam Stalin objął to stanowisko w 1941 r., Mołotow objął funkcję jego zastępcy. Mołotow przez wiele lat był odpowiedzialny za sprawy zagraniczne. Kraj i partia uważały go za spadkobiercę Stalina. W związku z tym Stalin pod koniec swojego życia zaczął podejmować zdecydowane kroki wobec Mołotowa, a u schyłku 1952 r. ostatecznie usunął go z kręgu władzy. Niemniej jednak, Mołotow pozostał lojalny wobec Stalina, nawet po jego śmierci. Lojalność ta stanowiła źródło napięcia pomiędzy Mołotowem a Chruszczowem, który zachęcał do krytyki kultu jednostki. Mołotow przegrał z Chruszczowem podczas decydującego starcia w 1957 r. Zanim został zmuszony do przejścia na emeryturę, zajmował on szereg nieistotnych stanowisk. Zob. Watson, Molotov and Soviet Government: Sovnarkom, 1930–41, Basingstoke, UK 1996. 6 Anastas Iwanowicz Mikojan (1895–1978) był jednym z rewolucyjnych i partyjnych działaczy z Zakaukazia, którzy zrobili w Moskwie błyskotliwą karierę dzięki Stalinowi. Przez kilkadziesiąt lat był odpowiedzialny za sowiecki handel i przemysł spożywczy oraz dobra konsumpcyjne. Pod koniec 1952 r. Mikojan wraz z Mołotowem popadli w niełaskę. Po śmierci Stalina odzyskał on swoją pozycję i okazał lojalność Chruszczowowi. Odegrał ważną rolę w rozwiązywaniu kryzysu kubańskiego w 1962 r. Po usunięciu Chruszczowa kariera Mikojana zaczęła chylić się ku upadkowi. Niemniej jednak jest on uważany za sowiecki model „polityka ocalonego”, znanego ze swoich zdolności przystosowawczych. 7 Klimient Jefriemowicz Woroszyłow (1881–1969) był jednym z najbliższych przyjaciół Stalina podczas wojny domowej lat 1918–1920. W połowie lat 20. XX w. Stalin powierzył mu kierownictwo Armii Czerwonej, stanowisko, do którego Woroszyłow się z pewnością nie nadawał. Na krótko przed inwazją Niemiec w 1941 r., Stalin został zmuszony do tego, by odebrać mu tę funkcję. Podczas II wojny światowej Woroszyłow formalnie pozostał wśród najwyższego kierownictwa kraju, przyznawano mu jednakże tylko drugorzędne stanowiska. Po śmierci Stalina Woroszyłow został obrany prezydentem-figurantem ZSRS. Popierał Mołotowa i innych sowieckich przywódców, którzy sprzeciwiali się w 1957 r. Chruszczowowi, a wkrótce później przeszedł na emeryturę. 8 Y. Gorlizki, Ordinary Stalinism: The Council of Ministers and the Soviet Neopatrimonial State, 1946–1953, „Journal of Modern History” 2002, 74, nr 4, s. 699–736. 9 Wywiad z admirałem I.S. Isakowem w: K. Simonow, Głazami czełowieka mojego pokolenija, Moskwa 1989, s. 433. 10 Na prijomie u Stalina. Tietradi (żurnały) zapisiej lic, priniatych I.W. Stalinym (1924–1953 gg.), red. A.A. Czernobajew, Moskwa 2008, s. 7. 11 Moskowskij Krieml – cytadiel Rossii, opracowane przez: W. Bogomołowa i in., Moskwa 2009, s. 310–313. 12 Po aresztowaniu Szumiackiego w 1938 r. zapisy te zostały przekazane Stalinowi i umieszczone w jego osobistym archiwum. Zostały opublikowane w: Kriemlowskij kinotieatr. 1928–1953, opracowane przez: K.M. Anderson i in., Moskwa 2005, s. 919–1053. 13 Nadieżda Siergiejewna Alliłuewa (1901–1932) wychowywała się w rodzinie proletariackiego rewolucjonisty, który od dawna znał Stalina. Alliłujewa wyszła za Stalina w 1919 r. Zanim rozpoczęła naukę w Moskiewskiej Akademii Przemysłowej, pracowała w sekretariacie Lenina oraz w redakcjach moskiewskiego dziennika. Szczegółowe informacje na jej temat można znaleźć w części dotyczącej rodziny Stalina, w rozdziale 6. 14 Te oraz kolejne informacje o daczy Stalina pochodzą z dzieł: 1953 god. Mieżdu proszłym i buduszczim (katalog wystawy), Moskwa 2003 oraz S.W. Diewiatow, A. Szefow i J. Jur’jew, Bliżniaja dacza Stalina. Opyt istoriczeskogo putiewoditiela, Moskwa 2011. 15 Zob. S. Alliłujewa, Dwadzieścia listów do przyjaciela, transkrypcja P. Johnson McMillian, Nowy Jork 1967, s. 21. 16 Zob. S.W. Diewiatow, A. Szefow i J. Jur’jew, Bliżniaja dacza Stalina. Opyt istoriczeskogo putiewoditiela, Moskwa 2011, s. 287. Łozgaczow dostarczył wiele informacji odnoszących się do lat powojennych, ale istnieją dowody sugerujące, że Stalin aktywnie interesował się wydajnością ziem daczy również w poprzednich latach. 17 Łazar Kaganowicz wspomina o istnieniu takiego notesu w: F.I. Czujew, Kaganowicz. Szepiłow, Moskwa 2001, s. 137. 18 List do Łazara Kaganowicza z dnia 24.09.1931 r., cyt. za: The Stalin-Kaganovich Correspondence, 1931–36, red. R.W. Davies i in., New Haven i Londyn 2003, s. 98. 19 Cyt. za: Memoirs of Nikita Khrushchev, t. 2: Reformer, red. S. Chruszczow, University Park, PA 2006, s. 117. 20 Cyt. za: Memoirs of Nikita Khrushchev, t. 1: Commissar, red. S. Chruszczow, University Park, PA 2004, s. 290. 21 Czyt. Dźilas (przyp. tłum.). 22 Zob. M. Đilas, Lico totalitarizma, Moskwa, 1992, s. 108. 23 Z relacji węgierskiego przywódcy, Mátyása Rákosiego („Istoriczeskij archiw” 1997, nr 3, s. 117). 24 Zob. 1953 god. Mieżdu proszłym i buduszczim, s. 75. 25 Andriej Aleksandrowicz Żdanow (1896–1948) wstąpił do partii bolszewickiej przed rewolucją, a później zajmował różne stanowiska w wojewódzkich organizacjach partyjnych. W 1934 r. Stalin wezwał go do Moskwy i mianował sekretarzem Komitetu Centralnego. Po zabójstwie Kirowa, Żdanow zastąpił go na stanowisku szefa partii w Leningradzie. Aż do śmierci pozostał jednym z najbliższych towarzyszy broni Stalina i cieszył się dobrymi stosunkami z dyktatorem. Syn Żdanowa przez krótki czas był żonaty z córką Stalina. 26 Zob. Memoirs of Nikita Khrushchev, t. 1, red. S. Chruszczow, s. 102–103. 27 Cyt. za: Memoirs of Nikita Khrushchev, t. 2, red. S. Chruszczow, s. 68. 28 Ibidem, s. 117. 29 Ibidem, s. 146–147. 30 Zob. D. Volkogonov, Stalin: Triumph and Tragedy, Nowy Jork 1991, s. 571. 31 Idea ta została rozwinięta w: E. van Ree, The Political Thought of Joseph Stalin: A Study in Twentieth-Century Revolutionary Patriotism, Londyn i Nowy Jork 2002. 32 Cyt. za: G. Dmitrow, Dniewnik, Sofia 1997, s. 128. 33 Cytowane w: W.M. Bierieżkow, Riadom so Stalinym, Moskwa 1999, s. 371. Bierieżkow był tłumaczem Stalina.\n<a href="http://cyfroteka.pl/ebooki/Stalin__Nowa_biografia-ebookRO/p0407224i040" target="_blank" title="Stalin. Nowa biografia [Oleg Khlevniuk] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE" > <img src="http://cyfroteka.pl/images/BRD.png" style="border:none;background:none transparent;box-shadow:none;-webkit-box-shadow:none;-webkit-border-radius:0;border-radius:0;" alt="Stalin. Nowa biografia [Oleg Khlevniuk] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE"/></a>


Paradnie... czyli trza być w butach na weselu! - Zycie\nKaja Cyganikróżne zapiski podróżnewycieczki.ca\nUwielbiam Nowy Jork. Nie mogłabym tam mieszkać na stałe, ale co jakiś czas muszę przejść nocą po Times Square by poczuć w sobie moc tej metropolii.\nCo jakiś czas, najczęściej głęboką jesienią, odczuwam niezaspokojoną potrzebę szeleszczącego spaceru przez Central Park, główną aleją, aż do fontanny z aniołem, do stawu, gdzie o tej porze roku nikt już nie pływa łódkami, do placu, na którym zawsze coś się dzieje – a to czarne dzieciaki z Brooklynu tańczą breakdance, a to gra jakaś szkocka kapela, a to kręcą kolejny film. To tu kilka lat temu, na rogu 72. ulicy wpadłam niespodziewanie na Konjo, polskiego showmana, metafizycznego świra i kronikarza kultury punkowej (sam nazywa siebie Wincentym Kadłubkiem polskiego punka), który akurat robił sobie zdjęcia przed domem Johna Lennona. To tu, zaledwie kilka minut po niespodziewanym spotkaniu Konjo, spotkałam Bradleya. Podjechał na deskorolce – duży, czarny, z długimi dreadami i nagim torsem, zapytał czy nie wiem gdzie tu wieczorem będą fajerwerki z okazji Memorial Day. Nie jestem stąd – powiedziałam. On pyta skąd, to ja mu na to, że z Polski, a on dzień dobry, jak się masz. Widząc moje rozszerzające się ze zdziwienia źrenice powiedział czekaj, czekaj, po czym zaczął: Litwo, Ojczyzno moja, Ty jesteś jak zdrowie… No tak, pomyślałam, wszak to New York, Babe, wszystko jest możliwe, nawet czarny jak smoła koleżka na deskorolce cytujący czystą polszczyzną „Pana Tadeusza”. Doszedł do widzę i opisuję, bo tęsknię po Tobie. Potem opowiedział mi o dwóch latach, które spędził w Poznaniu ucząc dzieci angielskiego, o tęsknocie za ruskimi pierogami i zapachem dymu snującego się zimą z kominów kamienic opalanych węglem. Powiedział mi też, że szkoda, że już muszę lecieć (naprawdę musiałam i to w dosłownym tego słowa znaczeniu – wieczorem miałam powrotny kurs do Toronto) i że będzie płakał jak bóbr. Znał też powiedzonka o zdrowym jak ryba, silnym jak koń i wiernym jak pies.\nW Nowym Jorku czuję się jak bohaterka filmu, w którym wszystko może się wydarzyć. Nowy Jork mnie za każdym razem równie mocno obezwładnia i zachwyca. Rozpędzony, wibrujący, barwny tłum paraliżuje i jednocześnie porywa ze swoim nurtem, niesie w sobie tylko znanym, wielkomiejskim, niezwykle ważnym kierunku. Jednak moja ostatnia wizyta w stolicy świata miała wymiar zupełnie nowy i zaskakujący. Każdego roku w pierwszą niedzielę października nowojorska policja zamyka 5th Ave, najsłynniejszą ulicę miasta, by mogła przejść tędy największa w USA polska Parada Pułaskiego. Kazimierz Pułaski, uważany za twórcę kawalerii amerykańskiej, jest bohaterem narodowym USA, a od 1929, 11 października jest, decyzją senatu amerykańskiego, Dniem Pamięci Generała Pułaskiego. Kilka dni temu parada przeszła Piątą Aleją siedemdziesiąty siódmy raz. Rozumiem, że założeniem parady, jak sama nazwa wskazuje jest paradowanie, przechadzanie się, maszerowanie, a także, za słownikiem synonimów – afiszowanie się, brylowanie, chełpienie i obnoszenie. Można by się zżymać, że to marsz próżności, bo przecież idą w tej paradzie wszyscy najważniejsi przedstawiciele wszystkich najważniejszych polonijnych organizacji i oczywiście ci „najpierwsi” są najważniejsi. Nie słyszałam jednak, by jakakolwiek inna nacja wypracowała coroczne wyłączenie z ruchu głównej ulicy Nowego Jorku, tylko po to, by sobie po niej przez cztery godziny pochodzić. Piątą Aleją idą więc przedstawiciele banków, szkół, parafii, organizacji świeckich, mediów, orkiestry dęte, weterani, harcerze, młodzież, dzieci, niezliczona ilość miss sunie statecznie w szyberdachach supernowoczesnych samochodów, powiewają flagi, mienią się tęczowo ludowe stroje, szum miasta zagłusza ryczące z głośników disco-polo. Emerytowany Amerykanin podchodzi, nachyla się i pyta łamiącym się, pergaminowym głosem – to jest polska kultura? Myślałem, że usłyszę Chopina. Parada Pułaskiego gromadzi co roku dziesiątki tysięcy Polaków. W każdej kafejce w pobliżu Piątej Alei słychać rodzimą mowę. Nie mogę jednak pozbyć się natrętnego wrażenia, że z tak dużej imprezy można by wyłuskać o wiele więcej, że można byłoby stworzyć coś naprawdę pięknego, może mniej jarmarcznego, mniej przaśnego. Obok można by postawić polski festiwal na Roncesvalles – tu chodzą wszyscy, tam i z powrotem, jest polska kuchnia, jest kilka scen, występują artyści różnej maści i różnego kalibru, każda polska firma ma szansę się zaprezentować i zaistnieć odrobinę dłużej niż podczas nowojorskiej parady. Nie wiem dlaczego organizatorzy Parady Pułaskiego od siedemdziesięciu siedmiu lat unikają kontynuacji wydarzenia w formie chociażby koncertu pod gołym niebem z udziałem gwiazd z Polski. Może po prostu cała idea kończy się na paradowaniu.\nBycie częścią Polonii, przyznaję otwarcie, nigdy nie było moim celem. Przez wiele lat, podczas Forum Mediów Polonijnych w Tarnowie, gdzie pracowałam w obsłudze prasowej, naoglądałam się zjawisk i nasłuchałam historii, które nijak nie mieściły się w moim ówczesnym pojęciu elementarnej kultury osobistej – na każdej szerokości geograficznej skaczemy sobie równie zaciekle do oczu, na każdej obczyźnie nie potrafimy się za bardzo wspierać, wszędzie jesteśmy jednakowo zawistni, a siać umiemy głównie plotki i ferment. Przez wiele lat zmagałam się też z osobliwym poczuciem wstydu płynącego z faktu mojego pochodzenia. Nigdy nie byłam szczególnie dumna ze swojej narodowości. W czasach, kiedy zaczęłam podróżować po Europie, pomimo otwartych już wtedy granic, dłuższą chwilę po upadku Muru Berlińskiego, Polacy nie cieszyli się szczególną sympatią zachodnich sąsiadów. Snuła się za nami opinia pijaków, cwaniaków i złodziei samochodów. Przytakiwaliśmy więc chętnie nastoletnim skinieniem głowy gdy zapytani o kraj pochodzenia przez kolegów z Norwegii odpowiadaliśmy „Poland”, a rozumiani byliśmy „Holand”. W tamtych czasach wydawało nam się, że bycie Holendrem jest o wiele fajniejsze niż bycie Polakiem. Że właściwie bycie kimkolwiek innym niż Polakiem byłoby dla nas lepsze. Wiele się zmieniło. Przede wszystkim nauczyłam się poprawnie wymawiać słowo „Poland”, tak by nikt źle mnie nie zrozumiał. Na przestrzeni ostatnich kilku lat spotkałam się z wieloma sytuacjami, gdzie stwierdzenie ”jestem z Polski” wywoływało radość, a nieraz i euforię – tak jak ostatnio, podczas wycieczki rowerowej do Parku Stanowego Allegeny, gdy zapytana o trasę kobieta, po krótkiej wymianie standardowych uprzejmości powiedziała z uśmiechem – My Dad was Polish. He was a „łybak”, you know, the fisherman. Na emigracji stępił mi się język. Naprawdę. Nabrałam pokory, przestałam tyle szczekać. I choć disco-polo rani moje uszy – dobrze jest być cząstką tej nieokiełznanej, wielkiej, wszechobecnej siły, jaką jest polskość.


R0152-1 „Porwani w obłokach” - Pastor Russell\nR0152-1 „Porwani w obłokach”\n::R0152 : strona 1::\n„PORWANI W OBŁOKACH”\n„Wtedy najpierw powstaną ci, którzy umarli w Chrystusie, Potem my, którzy pozostaniemy przy życiu, razem z nimi porwani będziemy w obłokach w powietrze, na spotkanie Pana; i tak zawsze będziemy z Panem” – 1 Tes. 4:17\nObraz powyższych wydarzeń niewątpliwie pokrywa się z takim samym obrazem przedstawionym przez tego samego apostoła w 1 Liście do Koryntian, w Rozdziale 15:51,52, gdzie apostoł opisuje przemianę naszego upadłego, słabego, ziemskiego ciała na duchowe, nieśmiertelne, pełne mocy ciało niebieskie. Oddani zimnym objęciom śmierci członkowie „nasienia” Chrystusa (Bożego) powstaną jako duchowe istoty posiadające nieśmiertelność itd., ale my, którzy pozostaniemy przy życiu podczas przyjścia Pana, będziemy przemienieni w jednej chwili, w oka mgnieniu. Te opisy zdają się przedstawiać przemianę wszystkich tych, mających udział w „pierwszym zmartwychwstaniu” – tryumfujących zwycięzców, którzy nie oddali pokłonu zwierzęciu ani jego posągowi i nie przyjęli jego znamienia. W rezultacie tej przemiany oni stali się nieśmiertelnymi istotami, nad którymi „druga śmierć nie ma mocy, lecz będą kapłanami Boga i Chrystusa i panować z nim będą przez tysiąc lat” (Obj. 20:4-6). Zapewne, musi to być opis przemiany członków „małego stadka” czyli „oblubienicy”, ponieważ członkowie drugiego, czyli wielkiego grona nie są nazwani zwycięzcami i nie przeciwstawiając się zwierzęciu, posągowi lub przyjęciu znamienia, oni poddają się pod ich władzę do czasu, aż tamci (zwierzę, itd.) zginą w czasie ucisku, który już się dla nich rozpoczął. Zwycięzcami są członkowie „ciała Chrystusa.” „Zwycięzcy pozwolę zasiąść ze mną na moim tronie, jak i ja zwyciężyłem i zasiadłem wraz z Ojcem moim na jego tronie”. „Zwycięzca odziedziczy wszystkie rzeczy.” Zauważyliśmy teraz, że właśnie klasa zwycięzców wspomniana jest w naszym tekście tytułowym – „Umarli w Chrystusie” (członkowie „ciała”) oraz żyjący członkowie tej samej klasy, którzy są „porywani.” – a ściśle mówiąc „zabierani” (według tłumaczenia Diaglotu)\nPrzemiana naszej natury mająca miejsce w związku z zabraniem nas znajduje swoje potwierdzenie w 1 Liście do Koryntian, w Rozdziale 15-tym, gdzie wersety 51-52 zdają się wskazywać nam, że ta przemiana z fizycznych, ziemskich ciał do duchowych, niebiańskich ciał jest sama w sobie zabraniem nas, do czego nawiązują słowa: „i tak zawsze będziemy z Panem.” Po naszej przemianie, kiedy otrzymamy „takie samo chwalebne, duchowe ciało, jakie ma Chrystus”, staniemy się niewidzialni dla istot ludzkich, podobnie jak niewidzialnym jest On oraz Aniołowie. Rozpoznamy niewidoczną dla ludzkiego wzroku obecność naszego Pana oraz Aniołów, o których jest powiedziane, że oni są „służebnymi duchami, posyłanymi do pełnienia służby gwoli tych, którzy mają dostąpić zbawienia” i „zataczają obóz wokół tych, którzy się boją Pana Boga”, chociaż my ich nie widzimy.\nTa przemiana z cielesnego do duchowego życia i ciała będzie naszym „drugim narodzeniem się.” Spłodzeni z ciała, w słusznym czasie narodziliśmy się w ludzkim ciele jako cielesne istoty na podobieństwo pierwszego Adama. To było nasze pierwsze narodzenie się. Potem, Słowem Jego Prawdy otrzymaliśmy spłodzenie z Boga, abyśmy byli (przyszłym) niejako pierwszym zarodkiem jego stworzeń (Jak. 1:18) i ten stan osiągniemy przez nasze „narodzenie się z ducha” i przez zupełne upodobnienie się do „drugiego Adama”, otrzymując duchowe życie i ciało na Boskim poziomie. Stąd więc, nawet już teraz stajemy się nowymi stworzeniami w Panu Jezusie Chrystusie oraz uczestnikami Boskiej natury i nasza przemiana będzie dokończeniem tego nowego życia. Wtedy, wypowiedź Pana Jezusa dotyczącą duchowych ciał będziemy mogli odnieść również do nas samych. „Co się narodziło z Ducha, duchem jest … Wiatr wieje, dokąd chce, i szum jego słyszysz, ale nie wiesz, skąd przychodzi i dokąd idzie; tak jest z każdym, kto się narodził z Ducha” w sposób niewidzialny i niezrozumiały dla cielesnego człowieka. „I tak zawsze będziemy z Panem.”\nPowyższy werset mówi, że „spotkamy Pana w powietrzu.” Grecki wyraz przetłumaczony w naszym tekście słowem „powietrze” w trzech innych miejscach jest użyty w symbolicznym znaczeniu do przedstawienia rządu lub władzy kontrolującej ziemię (Efez. 2:2; Obj. 9:2 i 16:17). Uważamy, że występujące w naszym tekście słowo „powietrze” jest również użyte w takim samym znaczeniu. Kiedy będziemy przemienieni, staniemy się jako On i w jedności z Nim będziemy uczestniczyli w rządzeniu, „wykonując nasze dzieło” wydawania wyroków, co będzie „chlubą wszystkich Jego wiernych” (Ps. 149:9).\nJak chodzi o czas naszej przemiany, wyraźnie określa go brzmienie „ostatniej trąby” – „siódmej trąby”, Obj. 10:7 i 11:15-18 po przyjściu Pana. Nie potrzebujemy tutaj ponownie przytaczać dowodów, że trąbienie „siódmej trąby” rozpoczęło się w roku Pańskim 1840 i że będzie ono trwało do końca czasu ucisku i do zakończenia się „Czasów Pogan” w roku Pańskim 1914. Ten ucisk owego „wielkiego Dnia” symbolicznie nazwany jest tutaj głosem Archanioła, który zaczyna wyzwalać cielesnego Izraela. „W owym czasie powstanie Michał, wielki książę, który jest orędownikiem synów twojego ludu, a nastanie czas takiego ucisku, jakiego nigdy nie było, odkąd istnieją narody, aż do owego czasu”, Dan. 12:1.\nNie będziemy tutaj ponownie przedstawiali przekonywującego dowodu biblijnego, że nasz Pan przyszedł po swoją Oblubienicę w 1874 roku i wykonuje niewidzialne dzieło, będąc głównym Żniwiarzem pierwocin obecnego Wieku Ewangelii (Obj. 14:16). On oddziela pszenicę od kąkolu i zbiera żyjących, przyprowadzając ich do stanu gotowości na mającą nadejść ich przemianę. Ostateczne ich przygotowanie rozpoczyna się z przyjściem Oblubieńca, kiedy wszyscy gotowi do połączenia się wchodzą z Nim na wesele – do „pokoju gościnnego”, gdzie oni mogą dokonać ostatecznego uzupełnienia swego stroju. Wtedy następuje przegląd oraz usunięcie tego, który nie ma założonej szaty weselnej; potem następuje zawarcie związku małżeńskiego, gdyż Jego małżonka „przygotowała się” (Obj. 19:7).\nPan Jezus nie przygotowuje osobiście Oblubienicy, która wiedząc o Jego obecności i o możliwości zbliżającego się połączenia z Nim, aby stać się gotową, gorliwie wykorzystuje pośredników dostarczonych jej do przygotowania się, którymi są Duch i Słowo prawdy.\nWidzimy, że czas obecności Pana będzie taki sam jak za życia Noego. Świat nic o tym nie będzie wiedział (Mat. 24:30; Łuk. 17:26). Mamy powiedziane, że dzień Pański jest „dniem utrapienia, dniem obłoków i gęstych chmur” (Sof. 1:15, Joel 2:2). Mamy również powiedziane i to, że „jak błyskawica gdy zabłyśnie”, (nie będąc jasnością, ale swoim niewidzialnym elektrycznym prądem wytwarzając jasność) „tak będzie i Syn Człowieczy w dniu swoim” (Mat. 24:27; Łuk. 17:24).\nZgodnie z powyższymi wersetami, jeśli Pan ma być „błyskawicą”, a Jego dzień „dniem chmur”, czyż te obrazy nie harmonizują ze sobą? Kiedy podczas burzy widzimy błyskawice oraz słyszymy huk grzmotów, mamy dowody na zachodzące w atmosferze zmiany i cieszymy się, że zanieczyszczone i zepsute powietrze zostanie przez burzę oczyszczone.\nZauważmy teraz harmonijność faktów dotyczących naszego zgromadzania się, za którym tęsknimy. Gdy rozpoznaliśmy, że „głos archanioła” i „trąba Boża” były symbolami końcowego okresu obecnego wieku i jego burzliwych wydarzeń, tak teraz widzimy, że „chmury” symbolizują zbliżającą się burzę tego okresu; „błyskawica” symbolizuje lub przedstawia obecność naszego Pana „w Jego dniu”, a „powietrze” jest użyte jako symbol „duchowego tronu”, z którego Szatan (książę „który ma władzę na powietrzu” BG) będzie usunięty, a na jego miejsce wejdzie nasz Pan wraz ze swymi współdziedzicami.\nWielki ucisk, jako burza, nieustannie nadciąga nad ziemię. Powietrze (duchowe „moce ciemności” obejmujące swoim wpływem „teraźniejszy zły świat” są kierowane przez władcę, który rządzi w powietrzu (Efez. 2:2), przez Księcia tego świata – wieku) staje się coraz bardziej zanieczyszczone aż do rozpoczęcia się burzy. Książę ciemności działa teraz w sercach synów opornych, wykonując swoją własną wolę; a mianowicie: przeciwstawiając się i gwałcąc sprawiedliwość i prawdę ku utrapieniu całego rodzaju ludzkiego. W miarę zbierania się chmur, ludzkie serca zaczynają omdlewać „ze strachu przed tymi rzeczami, jakie mają przyjść na Ziemię.” Wkrótce burza rozszaleje się z całą swoją gwałtownością. Chociaż ona napełnia wszystkie serca strachem i przerażeniem, w końcowym efekcie ona okaże się wielkim błogosławieństwem dla ziemi, (dla rodzaju ludzkiego) usuwając „moce powietrza” („moce ciemności” – nikczemność duchowych istot działających na wyżynach) wprowadzając na to miejsce uprawnionego do zarządzania Ziemią – Pana Jezusa wraz z Jego Małżonką i duchowymi istotami. (mocami powietrza) Tak więc, po burzy „wzejdzie Słońce sprawiedliwości z uzdrowieniem na swoich skrzydłach” i królestwo ciemności ustąpi swego miejsca królestwu światłości a cała ludzkość będzie radowała się czystym powietrzem i bezchmurną jasnością tego doskonałego dnia.\nZauważamy też, że w miarę potęgowania się burzy, rozrywające chmury błyskawice stają się coraz jaskrawsze. Oto różne wersety biblijne, które wyjaśniają znaczenie zawartej w nich symboliki: „Bo jak błyskawica, gdy zabłyśnie, świeci od jednego krańca nieba, aż po drugi, tak będzie i Syn Człowieczy w dniu swoim”. „Oto przychodzi wśród obłoków”. „Dzień Pana jest dniem ucisku, dniem obłoków i gęstych chmur”. Czynisz obłoki rydwanem swoim, Suniesz na skrzydłach wiatru”, Psalm 104:3.\nIzraelici zgromadzeni u podnóża Góry Synaj byli figurą na świat, który otrzymuje Boże wskazówki podczas ucisku. Jak Izraelici widzieli ogień wychodzący z Góry spowitej obłokami, tak również w czasie ucisku świat rozpozna Pańską obecność przez wyroki (ogień) wychodzące z królestwa (z góry), chociaż w tym czasie one będą jeszcze niewyraźne i zasłonięte ciemnymi chmurami. (ucisku) Tak, „On objawi się w ogniu płomienistym” (2 Tes. 1:8).\nMojżesz opisuje scenę, kiedy na widok trzęsienia ziemi, ludzi opanował ogromny strach. „Stanąłeś na Horebie przed Panem twoim Bogiem, kiedy to Pan rzekł do mnie: Zgromadź mi lud, a Ja obwieszczę im moje słowa, aby nauczyli się bać mnie przez wszystkie dni swego życia na ziemi.” Dlatego więc, podczas dnia gniewu, Pan Bóg będzie ogłaszał swoje sądy dla wszystkich ludzi i oni będą przyswajali sobie naukę, którą już nigdy nie zapomną. „A góra ta płonęła ogniem aż do samego nieba, w ciemnościach, chmurach i mgle. I przemówił Pan do was z tego ognia; głos słów słyszeliście, lecz postaci żadnej nie widzieliście.” Jak oni przyswoili sobie naukę i rozpoznali obecność Boga Jahwe itd., tak samo będzie i w czasie ucisku. „Oto przychodzi wśród obłoków i ujrzy go (optomai, rozpozna) wszelkie oko.” Chociaż „z nadejściem wielkiego dnia Jego złości” wszyscy ludzie rozpoznają Jego obecność, to jednak nikt oprócz Świętych nie „ujrzy go takim, jakim jest”, albowiem „bez uświęcenia nikt nie ujrzy Pana.” Izraelici rzekli: „Oto Pan, nasz Bóg, ukazał nam swoją chwałę i wielkość. Słyszeliśmy też Jego głos spośród ognia … Jeżeli nadal będziemy słuchać głosu Pana, naszego Boga, pomrzemy!” Wtedy oni upoważnili Mojżesza, aby, jako ich pośrednik, informował ich odnośnie woli Bożej, którą zobowiązali się słuchać i wykonywać (5 Moj. 4:11).\nPowyższa rzeczywistość była tylko cieniem wskazującym nam, jak zostanie „objawiona chwała Pańska, którą ujrzy wszelkie ciało.” Jednak oprócz Świętych, nikt nie zobaczy Króla i oprócz narodzonych z ducha i będących w duchowych ciałach, nikt nie będzie mógł ujrzeć Królestwa Bożego (Jana 3:3).\nW Psalmie 97:1-6 mamy podany opis zaprowadzania Królestwa Bożego: „Pan jest królem, … Obłok i ciemność wokół niego … Ogień idzie przed obliczem jego I pożera wokoło nieprzyjaciół jego. Błyskawice jego oświecają świat, widzi to ziemia i drży. Góry (ziemskie królestwa) jak wosk topnieją przed obliczem Pana. Przed Panem całej ziemi … A wszystkie ludy widzą chwałę jego.”\nJakże ten opis harmonizuje ze wszystkimi innymi obrazami dnia gniewu. Najpierw wspomniane są chmury ucisku, potem jest mowa o obecności Pana (jako błyskawicy) objawiającej się światu przez rozbłysk światła i poznania, które coraz więcej będą odsłaniały światu Jego moc, chwałę i królowanie a ten ogień sądu pożera wszelkie sprzeciwy okazywane wobec sprawiedliwych rządów. Kończąc więc nasze rozważania, stwierdzamy, że jeśli „On przychodzi wśród obłoków” ucisku itd., my będziemy „porwani w obłokach” tego samego ucisku, to znaczy, po Jego przyjściu. Jeśli jesteśmy przygotowani, będziemy porwani, aby spotkać się z Nim, podczas nadciągającego ucisku, przed wybuchem burzy.\nNiewątpliwie, król Dawid (pomazany) był figurą na wyzwolenie Kościoła, co obrazowo zostało pokazane w jego pieśni zapisanej w 2 Księdze Samuela, w Rozdziale 22:10 „Pochylił niebiosa i zstąpił , Mrok jest pod stopami jego … I ukazał się na skrzydłach wiatru, Roztoczył ciemność wokół siebie jakby szałas, Ciemne wody i gęste obłoki … Sięgnął z wysokości i pochylił mnie, Wyciągnął mnie z toni wielkiej, Wyrwał mnie mocnemu nieprzyjacielowi mojemu” (śmierci). Tak, kiedy nasz Pan przychodzi, sprowadzając ucisk i ciemność, On roztacza swój szałas wokół swojej oblubienicy i wyzwala ją od silnego nieprzyjaciela oszańcowanego w ludzkiej naturze, udzielając jej doskonałości naszej nowej natury, jako chwalebnemu ciału Chrystusowemu. Panie, pomóż nam być gotowymi na naszą przemianę, żebyśmy w ten sposób mogli być „porwani.”\n— Październik 1880 r. —


pinio horror show: Głębia czyli co kryje się pod dnem oceanu\nDobrze napisana książka. To naprawdę talent napisać książkę zgrabnie, ciekawie i tak aby mózg komuś się nie przegrzał przy czytaniu. Nie sztuka pisać skomplikowanie. Książka stylem bardzo bliska Crichtonowi, wręcz ogromny potencjał na film. Bardzo lubię podobną atmosferę i plenery, pobudzają wyobraźnię. Całość lepsza niż w przypadku Reliktu czy Relikwiarza.\n8 listopada 2010 22:34


Chroniony rogal świętomarciński - Wiadomości Rolnicze Polska\nStrona główna Pozostałe Chroniony rogal świętomarciński\nChroniony rogal świętomarciński\nRogal świętomarciński to kolejny, 8 polski produkt zarejestrowanym w Unii Europejskiej jako chroniona nazwa pochodzenia i Chronione Oznaczenie Geograficzne. Na zaszczytną listę produkt trafił w dniu 31 października. N\nRogal świętomarciński wyrabiany jest w Wielkopolsce. Od co najmniej 150 lat cieszy się w Poznaniu i okolicach niesłabnącą popularnością i powodzeniem. W świadomości Poznaniaków i gości Poznania wyrób związany jest z obchodami dnia św. Marcina przypadającymi na 11 listopada. O renomie produktu świadczą liczne legendy i podania dotyczące początków wypieku rogala świętomarcińskiego oraz jego kształtu. Pochodzenie przypisywane jest czasom zwycięstwa króla Jana III Sobieskiego nad Turkami pod Wiedniem. W 1683 roku król Polski Jan III Sobieski zdobył wiele chorągwi tureckich, na których widniał półksiężyc, którego kształt posłużył jako wzór do wypieku rogala świętomarcińskiego”, upamiętniającego to zwycięstwo. Według innej poznańskiej legendy jego kształt nawiązuje do podkowy zgubionej przez konia św. Marcina.\nOprócz “rogala świętomarcińskiego” na liście produktów zarejestrowanych przez UE znajdują się także: oscypek, bryndza podhalańska, miód wrzosowy z Borów Dolnośląskich oraz Miody pitne: półtorak, dwójniak, czwórniak.\nZgodnie z przepisami zarejestrowane nazwy są chronione przede praktykami mogącymi wprowadzić w błąd konsumentów, co do prawdziwej receptury i pochodzenia produktów.


Dobra autoreklama - wiocha.pl absurd 1223647\noli345 15-04-28, 11:46 Zgłoś\nDodano: 2015-04-28, 11:46:03 przez: oli345\nNie za dobrze to swiadczy o wlascicielce tego auta, ze chwali sie takimi rzeczami...\ncoś mi tu nie pasuje to nie BMW?? algo gulf?? no chyba ,że to prawdziwa prawda\nno jak to Się rucha. wiadomo że Kogoś się rucha\nciekawe jak admin i wstawiający się obroni w procesie o zniesławienie jak właściciel tego auta poda go do sądu o ujawnienie danych\nnr. rejestracyjne nie są to dane o właścicielu\njesteś zwyczajnym społeczniakiem (czyt. społecznym bu*rakiem)\nNie ma to jak 1000x to somo i jeszcze jako na zywca z obcej stronki.\nHumor z miasta "Studia 202"\nJeśli tak jest to wystarczy zmienić samochód na coś lepszego outlander, a panie/panowie (bo nie wiadomo kogo ma to zachęcić) sami już zweryfikują umiejętności. Ramka wydaje się zbędną i mizerną reklamą...chyba, że jaka reklama taki bogacz i umiejętności.


Data dodania lub aktualizacji: sobota, 10 stycznia 2015, 11:40:13\nHome » Menu Główne » Dzieje się » Wiadomości » Auschwitz w 2014 r. odwiedziło ponad 1,5 miliona osób\n- Auschwitz-Birkenau stał się symbolem Zagłady i zbrodni II wojny światowej. Bez odniesienia do historii tego miejsca nowym pokoleniom trudno byłoby zrozumieć naszą rzeczywistość i wyzwania współczesnego świata - powiedział dyrektor Muzeum dr Piotr M.A. Cywiński.\nOdwiedzający Miejsce Pamięci Auschwitz zwiedzają obie części byłego obozu: Auschwitz I oraz Auschwitz II-Birkenau. W pierwszej dziesiątce krajów, z których przyjeżdżają odwiedzający, znalazły się: Polska (398 tys. osób), Wielka Brytania (199 tys.), USA (92 tys.), Włochy (84 tys.) a także Niemcy (75 tys.), Izrael (62 tys.), Hiszpania (55 tys.), Francja (54 tys.), Czechy (52 tys.) oraz Korea Południowa (41 tys.).


Rząd debatował a złoty tracił - Biznes w INTERIA.PL\nRząd debatował a złoty tracił\nWtorek, 16 września 2003 (18:50)\nWtorkowa sesja przyniosła silny spadek wartości krajowej waluty. Wraz z deprecjacją kursu EUR/USD cena dolara do złotego wzrosła z 3,9440 do 4,0100. Z 4,4465 do 4,4970 wzrosła również cena euro.\nKurs EUR/PLN znalazł się tym samym na najwyższym poziomie od 17 lipca. Raportowano o znacznych zleceniach sprzedaży złotego ze strony jednego z zagranicznych banków inwestycyjnych. Zwiększona nerwowość na rynku związana była przede wszystkim z oczekiwaniem inwestorów na przedstawienie i przyjęcie przez rząd planu zarządzania finansami publicznymi w latach poprzedzających przystąpienie Polski do strefy euro. Jak się później okazało minister finansów Andrzej Raczko na posiedzeniu Rady Ministrów, co prawda plan przedstawił, ale ministrowie przesunęli jego przyjęcie na przyszły tydzień. Wiceminister finansów Ryszard Michalski w wywiadzie dla agencji Reuters powiedział, że jego resort w średnioterminowej strategii finansów publicznych zakłada zmniejszenie deficytu budżetowego z 5,3 proc. w przyszłym roku do 2,6 proc. w 2007 r. Umożliwiłoby to "przy politycznej decyzji UE i EBC" wejście Polski do strefy euro w 2008 r. O godz. 13:00 agencja ratingowa Fitch poinformowała, że rating dla długoterminowego zadłużenia naszego kraju w walucie zagranicznej na poziomie BBB+ jest bardzo solidny, a jego prognoza pozostaje stabilna. Agencja podkreśliła jednak, że rating dla zadłużenia denominowanego w złotych na poziomie A+ jest pod presją stanu finansów publicznych. W trakcie rozpoczętej w tym samym czasie konferencji prasowej po posiedzeniu rządu minister gospodarki, pracy i polityki społecznej powiedział, że w całym 2003 r. tempo wzrostu gospodarczego Polski może być wyższe niż 3,5 proc. Jerzy Hausner podkreślił również, że przy założeniu 5 proc. wzrostu PKB deficyt budżetowy w 2005 r. wyniesie 38,8 mld zł. W kolejnych latach zakłada się takie zmniejszenie deficytu, aby w 2007 r. spełnić kryteria z Maastricht. Z kolei minister finansów zapowiedział, ze rząd zamierza racjonalizować, a nie ciąć i redukować wydatki publiczne.\nPo koniec sesji nasza waluta nieco się wzmocniła. O godz. 15.45 jeden dolar wyceniany był na 3,9890 złotego, a jedno euro na 4,4800 złotego (odchyl. -1,22 proc.).\nInwestorzy pomimo optymistycznych zapewnień ministrów Hausnera i Raczki o zmniejszeniu w następnych latach deficytu wyprzedają złotego. Na rynku panuje bardzo nerwowa atmosfera, a w takim klimacie zawsze łatwiej o osłabienie złotego niż o wzrost jego notowań.


NordVPN vs IPVanish VPN (aktualne porównanie) - Cogipas.com\nKtóry jest lepszy NordVPN lub IPVanish? Przekonajmy się w tym bezpośrednim porównaniu VPN.\n3.49 dla naszych czytelników\n5.20 dla naszych czytelników\nNordVPN i IPVanish to dwie usługi VPN, które uważamy za niezawodne i zalecamy w zależności od konkretnych potrzeb.\nMoże po przejrzeniu naszej listy zmniejszyłeś swoją listę do tych dwóch usług VPN Porównaj wszystkie usługi VPN tabela lub po przeczytaniu naszych szczegółowych recenzji obu NordVPN i IPVanish.\nBez względu na powody, dla których chcesz porównać NordVPN z IPVanish, oto miarka, gdy porównuje się je obok siebie.\nNordVPN jest lepszy niż IPVanish dla…\nJurysdykcja. NordVPN ma siedzibę w Panamie, poza zasięgiem nieznośnych przepisów w USA i Europie. IPVanish ma siedzibę w USA (boo).\nOkres gwarancji zwrotu pieniędzy bez ryzyka. NordVPN ma okres gwarancji zwrotu pieniędzy „wypróbuj zanim kupisz” na dzień 30 w porównaniu do dni 7 dla IPVanish.\nCena. Plany NordVPN są tańsze niż IPVanish.\nUnikalne, jedyne w swoim rodzaju funkcje. Tylko NordVPN ma takie super ekskluzywne funkcje Podwójny VPN & Router cebulowy przez VPN). Czytać jeszcze.\nRoszczenia zerowego rejestrowania. Roszczenia NordVPN dotyczące braku rejestrowania nie zostały jeszcze zbadane na posiedzeniu jawnym, ale jak dotąd nie ma powodu, aby w nie wątpić. W przeciwieństwie, IPVanish dostarczył logi do FBI, aby pomogło w dochodzeniu. IPVanish zdecydowanie twierdzi, że incydent związany był z poprzednią własnością i że jest teraz dostawcą zerowego logowania. Na razie musimy nadać NordVPN lepsze oceny za logowanie zerowe. Przeczytaj więcej o logowanie zerowe. Ponadto NordVPN otrzymuje wyższe oceny za prywatność niż IPVanish ThatOnePrivacySite.\nWięcej serwerów. NordVPN ma teraz potężne serwery 5,589, podczas gdy IPVanish ma tylko serwery 1,000.\nwięcej krajów. Jest blisko, ale NordVPN ma również serwery zlokalizowane w większej liczbie krajów niż IPVanish. NordVPN ma serwery w krajach 60 w porównaniu do 60 dla IPVanish.\nUkryj online dzięki NordVPN za jedyne $ 3.49 / mo (zapisz 70%) »\nIPVanish jest lepszy niż NordVPN dla ...\nLiczba urządzeń podłączonych jednocześnie. IPVanish pozwala na jednoczesne podłączenie wiodących w branży urządzeń 10 w porównaniu z 6 dla NordVPN.\nCena za urządzenie. Jeśli zamierzasz podłączyć maksymalną liczbę urządzeń naraz, Cena IPVanish na urządzenie okazuje się być niższy niż NordVPN dzięki ich przewadze 10 vs 5 powyżej.\nNordVPN vs IPVanish są mniej więcej takie same dla…\nOprogramowanie i aplikacje. Obie usługi VPN mają dobrze zaprojektowane aplikacje dla wszystkich głównych urządzeń i systemów operacyjnych.\nPrędkości. Pamiętaj, że prędkości VPN zależą od wielu czynników, więc skorzystaj z gwarancji zwrotu pieniędzy oferowanych przez te usługi VPN, aby w pełni je przetestować. W naszych testach prędkości NordVPN i IPVanish działają mniej więcej tak samo.\nObsługa udostępniania plików torrent p2p. Zarówno NordVPN, jak i IPVanish pozwalają swoim klientom torrentować na swoich serwerach VPN.\nWyłącznik awaryjny. Zarówno aplikacje NordVPN, jak i IPVanish mają wyłącznik bezpieczeństwa, który natychmiast przerwie twoje połączenie i ochroni twój adres IP przed ujawnieniem w przypadku awarii VPN z jakiegokolwiek powodu.\nOchrona przed wyciekiem DNS. Zarówno NordVPN, jak i IPVanish chronią twój adres IP przed wyciekami DNS. Przeczytaj więcej o DNS przecieki.\nZwycięzca NordVPN kontra IPVanish?\nO ile liczba urządzeń, z których zamierzasz korzystać jednocześnie, nie jest twoim głównym czynnikiem przy wyborze usługi VPN, NordVPN wyraźnie wyprzedza IPVanish.\nNie zrozum nas źle, IPVanish nadal jest usługą VPN najwyższej klasy, z której możesz być dumny.\nAle NordVPN stanowi cechę lepszą niż poprzednia i stanowi lepszą ofertę.\nCzy sie zgadzasz? Daj nam znać w komentarzach poniżej.\nStrona główna » VPN » Porównanie VPN » NordVPN vs IPVanish VPN (aktualne porównanie)


Strona główna| III FESTIWAL FILMU I MUZYKI. HISZPANIA\nIII FESTIWAL FILMU I MUZYKI. HISZPANIA\n3 – 10 września 2021\nPatronat Honorowy Festiwalu: Ambasador Królestwa Hiszpanii w Polsce Francisco Javier Sanabria\nPrzed nami III Festiwal Filmu i Muzyki. Tegoroczny przystanek to Hiszpania. Podczas trzech koncertów usłyszymy m.in. muzykę filmową oraz utwory, które już po pierwszych dźwiękach – jak Koncert na cztery gitary Joaquina Rodrigo – przywołają skojarzenia z gorącą Andaluzją lub przypomną nam – jak np. Wspomnienia z Alhambry – najbardziej znane melodie hiszpańskie. Oprócz tego zachwycać się będziemy filmami uhonorowanymi nagrodami na prestiżowych festiwalach. I to nie są jedyne przyjemności, jakie będą na Państwa czekały w tych dniach w Filharmonii.\n3 września, piątek, godz.19.00, sala koncertowa\nANNA OZNER śpiew\nKoncert inaugurujący festiwal to przebiegająca w błyskawicznym tempie podróż po historii popularnych filmowych soundtracków. Usłyszymy tematy z blisko pięćdziesięciu obrazów – miłośników kina i muzyki czeka zatem niezapomniany wieczór.\nKadr z filmu HISZPAŃSKI TEMPERAMENT\n4 września, sobota, g.18.30, sala koncertowa\nreż. Emilio Martinez Lázaro\nAmaia pochodzi z Kraju Basków, nie lubi się stroić, a swoim temperamentem mogłaby obdzielić połowę Hiszpanii. Zwariowana komedia o tym, jak się bawią, kochają, kłócą i spiskują Hiszpanie z różnych stron Półwyspu Iberyjskiego.\n5 września, niedziela, g.11.00, sala koncertowa\nKONCERT RODZINNY – MUZYCZNA CORRIDA\nMUZYCZNE SPOTKANIA Z PGE ENERGIA CIEPŁA S.A\nPRZEMYSŁAW RUDKOWSKI fortepian\nZBIGNIEW ZAGÓRA instrumenty perkusyjne\n(kastaniety, cajon, marakasy, bongosy)\nNajmłodszych melomanów zabierzemy w muzyczną podróż w rytmie seguidilli – hiszpańskiego tańca ludowego podobnego do bolera, lecz od niego szybszego. Na naszej corridzie zabrzmi m.in. słynna aria z opery Carmen G. Bizeta oraz popularna Sofia… Kapelusze i wachlarze będą mile widziane!\nKadr z filmu BÓL I BLASK\n6 września, poniedziałek, godz.18.30, sala koncertowa\nGłównym bohaterem filmu jest Salvador Mallo (Banderas), kultowy hiszpański reżyser, który stroni od mediów i usilnie strzeże swojej prywatności. Mężczyzna odnajduje po latach osoby, które wywarły największy wpływ na jego życie, oraz przeżywa na nowo najważniejsze momenty ze swojej przeszłości. .\nKadr z filmu YULI\n7 września, wtorek, godz.18.30, sala koncertowa\nreż. Carlos Acosta\nNominowana do pięciu „hiszpańskich Oscarów” ekranizacja bestsellerowej autobiografii Carlosa Acosty z samym tancerzem w roli głównej. Tytułowy Yuli to przydomek, który nadaje Carlosowi Acoście jego ojciec Pedro. Wbrew swojej woli i mimo początkowej niesubordynacji, Yuli zachwyca się światem tańca. Wkrótce jako jeden z najlepszych tancerzy swojego pokolenia zaczyna tworzyć własną legendę.\n8 września, środa, godz.18.30, sala koncertowa\nKOMEDIA I PRZYGODA\nKadr z filmu PETRA\n9 września, czwartek, godz.18.30, sala koncertowa\nTytułowa bohaterka, Petra, nigdy nie poznała swego ojca, a jego tożsamość była przed nią ukrywana. Dopiero po śmierci matki dziewczyna postanawia wyruszyć na poszukiwanie swojej historii. Na jaw wychodzą szokujące tajemnice...\n10 września, piątek, g. 19.00, sala koncertowa\nMiłosz Mączyński, Joanna Baran-Nosiadek,\nŁukasz Dobrowolski, Mateusz Puter\nE. CHABRIER Rapsodia España\nJ. RODRIGO Concierto Andaluz na 4 gitary\nNa zakończenie festiwalu zanurzymy się w rytmach z ojczyzny Don Kichota. Zaliczany przez krytyków do grona najlepszych gitarowych zespołów świata, Cracow Guitar Quartet, wykona słynny Koncert Joaquina Rodrigo. Dwa pozostałe utwory wieczoru – efektowna kompozycja orkiestrowa Francuza Emmanuela Chabriera oraz świetnie zinstrumentowany cykl rosyjskiego mistrza Korsakowa – są przykładem inspirującej siły oddziaływania kultury Półwyspu Iberyjskiego.\nPo koncercie odbędzie się degustacja wina hiszpańskiego.\nW ramach festiwalu Restauracja Kielecka serwuje dania kuchni hiszpańskiej z 20% rabatem na każdy festiwalowy bilet.\nOd 3 września w foyer Filharmonii będzie dostępny punkt informacyjny TURESPANA z materiałami o Hiszpanii.