Muzeum #3 by Muzeum Sztuki Nowoczesnej - Issuu\nnr 3 (1/ 08)\nstyczeƒ / luty\nˇ Skart, z cyklu Nowe hafty, Lenka Zelenovic, bezrobotna matka samotnie wychowujàca dziecko: „Dyrektor jak kometa spada, r´ka pracownika nim w∏ada”, Belgrad 2007\nCo jest do zrobienia? Czy i jak Muzeum mo˝e wziàç udzia∏ w produkcji wiedzy\nW ca∏ej Polsce nie istnieje ani jedno Muzeum Sztuki Nowoczesnej. Wprawdzie wiele muzeów, a szczególnie Muzeum Sztuki w ¸odzi, posiada dzia∏y sztuki wspó∏czesnej, jednak˝e rozmawiajà: zarówno za∏o˝enia tych dziaAgata Jakubowska, ∏ów, jak te˝ ich zawartoÊç nie Joanna Mytkowska, sà w stanie sprostaç ani poLuiza Nader, trzebom spo∏ecznym, ani zain¸ukasz Ronduda teresowaniu, jakim sztuka i Gabriela Âwitek. polska cieszy si´ za granicà Joanna Mytkowska: Proponuj´ – te s∏owa napisa∏ czterdzieÊci zastanowiç si´ nad tym, jakie – Wa- dwa lata temu Jerzy Ludwiƒski szym zdaniem – sà najpilniejsze ob- w g∏oÊnym manifeÊcie wzywaszary badaƒ, którymi nowopowstajàcym do stworzenia Muzeum jàce Muzeum powinno si´ zajàç. Jakie sà istotne zadania czy pytania, Sztuki Aktualnej we Wroc∏awiu. DziÊ muzeum, o jakie apelowa∏ które Muzeum powinno podjàç? cd. na str. 16 Ludwiƒski, ju˝ jest. Czekajàc\nna rozpocz´cie budowy naszej przysz∏ej siedziby, staramy si´ robiç to, co postulowa∏ teoretykwizjoner – prowokowaç fakty artystyczne, przyspieszaç je, byç po prostu miejscem, gdzie rodzi si´ nowa sztuka. W niniejszym numerze „Muzeum” znajdziecie Paƒstwo ca∏y tekst wartego przypomnienia manifestu wraz z esejem krytycznym Magdaleny Zió∏kowskiej. Jako muzeum wcià˝ stojàce u progu swej dzia∏alnoÊci, oÊmielamy si´ zadaç pytanie: „Co jest do zrobienia?” W tym numerze przeczytacie Paƒstwo zapis pierwszej debaty zorganizowanej przez Muzeum pod tym\nhas∏em, poÊwi´conej refleksji nad naukowymi zadaniami Muzeum. Rozmawiamy te˝ z Dyrektorem Muzeum Sztuki w ¸odzi, Jaros∏awem Suchanem, którego instytucja niebawem, dzi´ki nowemu budynkowi, wreszcie b´dzie mog∏a sprostaç potrzebom spo∏ecznym, jak marzy∏ Ludwiƒski. MyÊlàc o ekspozycyjnych zadaniach Muzeum, zwracamy si´ ku spuÊciênie Stanis∏awa Zamecznika, nies∏usznie zapomnianego awangardysty wystawiennictwa. I wcià˝ przyglàdamy si´ architekturze Christiana Kereza. Zapraszamy do lektury. Zespó∏ Muzeum\nCzu∏y sejsmograf Muzeum Sztuki Aktualnej Jerzego Ludwiƒskiego Magdalena Zió∏kowska Projektem, który umyka antynomii tego, co uniwersalne i partykularne jest „przyk∏ad”.1 Program Muzeum Sztuki Aktualnej, stworzony w 1966 roku przez Jerzego Ludwiƒskiego (1930–2000), jest „przyk∏adem” ambiwalentnym. Podaje on w wàtpliwoÊç dos∏ownoÊç instytucji muzeum, rozumianej jako vehicle for the works2 bàdê skarbiec dla kolekcji, i ujawnia napi´cie mi´dzy mo˝liwà „realizacjà” a potencja∏em jej „propozycji”. Ludwiƒski podejmuje wyzwanie zmierzenia si´ z otaczajàcà rzeczywistoÊcià, stawiania pytaƒ o teraêniejszoÊç i jej wartoÊci, których koncepcja ta dotyczy. Program Muzeum odnosi si´ w pierwszej kolejnoÊci do sobie wspó∏czesnego Êwiata: prezentuje krytyk´ oficjalnej polityki kulturalnej PRL-u, obna˝a nieadekwatnoÊç s∏ownika terminów wypracowanych przez historyków i teoretyków sztuki, w obszarze historycznych kategorii umieszcza zaÊ w∏asne poj´cia, odnoszàce si´ do nowej, zmienionej przestrzeni artystycznych praktyk. Muzeum, nazywane przez Ludwiƒskiego „czu∏ym sejsmografem”, „katalizatorem”, „poligonem doÊwiadczalnym”, „tyglem” nowych tendencji i postaw, chwytaç ma proces twórczy i propozycje z niego wynikajàce w momencie ich powstawania, na goràco. Wprowadzajàc w obszar funkcjonowania instytucji, jak i samej refleksji instytucjonalnej, poj´cia „ryzyka”, „refleksu”, „jednostkowej odpowiedzialnoÊci”, koncepcja Muzeum celowa∏a w samà organizacj´ ˝ycia artystycznego na poziomie mikro i makro. „Stwarzanie namiastki wielkiego centrum sztuki, którego w okresie maksymalnie skumulowanej kultury – w Polsce nie ma”3 – tak zdiagnozowa∏ Ludwiƒski geografi´ drugiej po∏owy lat 60., podsumowujàc liczne zjazdy, sympozja, festiwale, plenery, sesje i inne okolicznoÊciowe imprezy powstajàce pod patronatem w∏adzy. Umieszczane najcz´Êciej w prowincjonalnych oÊrodkach, z jednej strony budowa∏y one iluzj´ ró˝norodnoÊci dyskursów i ich interdyscyplinarnego charakteru, z drugiej ujawnia∏y silnà potrzeb´ konfrontacji i dyskusji, wobec których machina polityki kulturalnej okaza∏a si´ niewydolna. Prasa i krytyka artystyczna nie by∏y w stanie przytoczyç, opisaç, zanalizowaç, oceniç nawet cz´Êci z odbywajàcych si´ wydarzeƒ. Projekt Muzeum powsta∏ zatem w momencie, gdy bie˝àcy model ˝ycia artystycznego przesta∏ w∏aÊciwie funkcjonowaç i ujawni∏, kolejno, kryzys braku centrum sztuki, odgórnego decentralizowania i nat´˝enia inicjatyw artystycznych, niewydolnoÊç Êrodków informacyjnych i u∏omnoÊç krytyki artystycznej. Nieaktualny okaza∏ si´ stosowany wówczas s∏ownik sztuki wspó∏czesnej, a z nim sposób myÊlenia i pisania o coraz nowszych formach wypowiedzi artystycznej, statusie dzie∏a\nsztuki, nowo powstajàcych zjawiskach, takich jak sztuka konceptualna czy poj´ciowa. Wobec rzeczywistoÊci artystycznej Muzeum okaza∏o si´ projektem elastycznym podwójnie, zarówno wobec zaistnia∏ego przemieszczenia granic w obszarze definicji i kategorii artystycznych, jak i wobec symbolicznych wartoÊci przypisywanych samej instytucji. Muzeum Sztuki Aktualnej nie by∏o ju˝ d∏u˝ej „tradycyjnym” muzeum, którego bohaterem jest kolekcja, jej historia, wartoÊci, oceny, poszczególne dzie∏a. W Muzeum Sztuki Aktualnej te poj´cia uleg∏y radykalnej przemianie, a ci´˝ar symbolicznego kapita∏u przeniesiony zosta∏ na grunt mniej solidny. Zaproponowane przez Ludwiƒskiego „pole gry” by∏o niczym innym, jak platformà idei i refleksji skierowanych w przysz∏oÊç, zainteresowanych sztukà powstajàcà w danym czasie i „wy∏apywaniem” najciekawszych aktualnie zjawisk. Wydaje si´ ono trafnym narz´dziem ujmowania i Êledzenia logiki rozwoju nowej sztuki, w momencie, gdy przesta∏y odnosiç si´ do niej tradycyjne kategorie estetyczne i formalne. Dystans mi´dzy instytucjà a rozwojem zjawisk artystycznych zosta∏ tu zasadniczo zniwelowany poprzez kszta∏t organizacyjny i struktur´ Muzeum, traktujàcego wspó∏czesnà plastyk´ jako podlegajàcy ciàg∏ym zmianom „uk∏ad otwarty”. W opozycji do oficjalnych instytucji, których wewn´trzna organizacja uniemo˝liwia∏a prezentacj´ nowych zjawisk, sztuki skoncentrowanej nie tylko na doÊwiadczeniu wizualnym, lecz na „idei” jako g∏ównym noÊniku dzia∏ania artysty, elementami sk∏adowymi „uk∏adu otwartego” sta∏y si´ nowe kategorie, takie jak: postawa, proces twórczy, fakt artystyczny, koncepcja, rzeczywistoÊç. Poj´cie „instytucji” i rozumienie jej funkcji w ˝yciu artystycznym zyska∏y tym samym nowe znaczenie. Brak sformalizowanej i zhierarchizowanej struktury organizacyjnej, brak ortodoksji artystycznej, w zamian: sta∏e wspó∏uczestnictwo naukowców w refleksji, nacisk po∏o˝ony na proces informacji i dokumentacji, ca∏kowita otwartoÊç na nowo powstajàce formy artystyczne, wi´cej – prowokowanie i przyspieszanie procesu rozciàgania granic sztuki, oraz koniecznoÊç transformacji instytucji artystycznej wobec zmian w polu sztuki, ka˝à umieÊciç koncepcj´ Ludwiƒskiego poÊród najbardziej radykalnych powojennych projektów muzealnych. Podstawowà jednostkà organizacyjnà Muzeum by∏ dzia∏. Dzia∏y: akcji, eksperymentów wizualnych, kolekcji, popularyzacji sztuki, wydawniczy i techniczny, zapewnia∏y minimalnà struktur´, umo˝liwiajàcà realizacj´, a nie wy∏àcznie rozpatrywanie programu Muzeum na poziomie projektu. W ich obr´bie dochodzi∏o do wzajemnego przenikania si´ idei, wspólnego ich „wypracowywania“, kontynuacji, lecz tak˝e do obalenia dotychczasowego porzàdku instytucjonalnego i prób poszerzenia pola refleksji. Testowanie granic sztuki i natury procesu artystycznego dokonywa∏o si´ w ramach chronologicznego uj´cia dziejów. To podejÊcie Ludwiƒski dzieli∏ z Kazimierzem Malewiczem i W∏adys∏awem Strzemiƒskim, poszukiwaczami logiki roz-\nwoju awangardy. Proponowane w dziale eksperymentów wizualnych MSA „badania nad zachowaniem si´ ró˝nych form w przestrzeni, oparte o mo˝liwie Êcis∏e metody naukowe”4 przywo∏ujà postulaty omawiane w trakcie dyskusji nad Ideà Muzeów Kultury Artystycznej, kiedy miejsce i dynamika instytucji w ramach nurtu artystycznego sta∏y si´ przedmiotem ˝ywych wystàpieƒ w Êrodowisku lewicowych artystów rosyjskich w latach 1918–21. Tamtejsza reorganizacja muzealnictwa powiàza∏a problem reformy z powo∏aniem nowego typu placówek do badaƒ nad sztukà – instytutów naukowo-artystycznych (Inchuk). Zarówno w Êrodowisku rosyjskim lat 20., jak i w programie Muzeum Sztuki Aktualnej z koƒca lat 60. zmiany organizacji ˝ycia artystycznego sta∏y si´ zatem wynikiem ewolucji samej sztuki. Historycznych odniesieƒ jest znacznie wi´cej. Historia, która trafia∏a do konstruktywistycznego muzeum, linearny zapis nast´pujàcych po sobie kierunków i przemian, rozpatrywana by∏a w nim syntetycznie, jako „ca∏oÊç kultury plastycznej”, tym samym praktyka artystyczna uzyska∏a równy g∏os z teorià. Przy wieloÊci g∏osów w Êrodowisku rosyjskim, w przedwojennej Polsce problematyka organizacji muzeum sztuki nowoczesnej nie by∏a poruszana. Ró˝ne ugrupowania artystyczne (Blok, Praesens) podejmowa∏y próby powo∏ania muzeum, wpisujàc je w tworzone wówczas formy organizacyjne ˝ycia publicznego i powstajàce instytucje paƒstwowe, jak Statut Towarzystwa Galerii Sztuki Nowoczesnej (1926). Tradycja muzealna lat 30. nie jest wcale zbyt odleg∏a, by w jej Êwietle rozpatrywaç propozycj´ Ludwiƒskiego. W tekÊcie Strzemiƒskiego Muzeum („Forma” nr 5, 1936), poÊwi´conym analizie uk∏adu eksponatów w ∏ódzkim Muzeum Sztuki, odnajdujemy kilka uwag na temat roli instytucji w obrazowaniu ewolucji form i ukazywaniu wzajemnych zale˝noÊci kierunków. Dotyczà one: eksperymentów nad formà, badaƒ jej historycznego rozwoju, poszukiwania formy przysz∏oÊci, i nieprzypadkowo stanowià wspólny mianownik refleksji Malewicza i Strzemiƒskiego. W kszta∏cie zaprojektowanym przez Ludwiƒskiego, Muzeum Sztuki Aktualnej okazuje si´ „przestrzenià dyskursu”, niepodleg∏à geograficznie i niezale˝nà czasowo, w której struktura szeÊciu dzia∏ów jest jedynà organizacyjnà tkankà. Pozosta∏e parametry instytucji: budynek, system finansowania, kadra, zosta∏y uznane za drugoplanowe. Ich obecnoÊç zakwestionowano i wymazano ze scenariusza. Muzeum nie by∏o d∏u˝ej uto˝samiane z „instytucjà”.5 Krytyczny fundament „pola gry”, poza wczeÊniej wymienionymi wartoÊciami, dope∏ni∏ program wystaw, opublikowany jako integralna cz´Êç koncepcji. Pierwszà wystawà zorganizowanà w ramach Muzeum by∏a tzw. „wystawa plebiscytowa”. W pierwotnym jej za∏o˝eniu wyst´puje 15 krytyków, teoretyków sztuki oraz dyrektorów galerii, z których ka˝dy proponuje i prezentuje wybór prac najciekawszych ich zdaniem artystów. Ka˝dy otrzymuje podobnej wielkoÊci przestrzeƒ, gwarancj´ wolnoÊci wyborów i swobody\nwypowiedzi. W wymiarze rzeczywistym „wystawa plebiscytowa” odby∏a si´ w kwietniu 1967 roku, w momencie politycznego napi´cia, podczas trwania wyborów do zarzàdu g∏ównego Zwiàzku Polskich Artystów Plastyków we Wroc∏awiu. W Gotyckich Salach Ratusza „zamanifestowa∏y” swà dzia∏alnoÊç trzy Êrodowiska: Galeria Foksal z Warszawy (W∏odzimierz Borowski, Edward Krasiƒski, Henryk Sta˝ewski, Zbigniew Gostomski, Edward Narkiewicz), Krzysztofory z Krakowa (Jerzy BereÊ, Erna Rosenstein, Tadeusz Brzozowski, Jerzy Tchórzewski, Alfred Lenica, Jadwiga Maziarska, Marian Warzecha, Kazimierz Mikulski, Janusz Tarabu∏a) oraz artyÊci skupieni wokó∏ przysz∏ej wroc∏awskiej Galerii Pod Monà Lisà (Jan Ziemski, Jerzy Fedorowicz, Ludmi∏a Popiel, Jerzy Roso∏owicz, Zdzis∏aw Jurkiewicz, Wanda Go∏kowska, Jan Chwa∏czyk, Maria Micha∏owska). Warto zauwa˝yç, ˝e w koƒcu lat 60. i poczàtku lat 70. „galeria” nie by∏a tak silnie jak dziÊ uto˝samiana ze sferà kapita∏u ekonomicznego. W specyficznych warunkach politycznospo∏ecznych „galeria” (rozumiana jako „instytucja”) niejednokrotnie udziela∏a instytucjonalnego schronienia, przestrzeni dla nowych manifestacji artystycznych. W przypadku „wystawy plebiscytowej” Ludwiƒski umieÊci∏ „galeri´” w obszarze refleksji i legitymizacji zwiàzanej z kapita∏em symbolicznym, przypisanym instytucji muzeum. Kilka miesi´cy póêniej, gdy mo˝liwoÊci powo∏ania Muzeum Sztuki Aktualnej uleg∏y wyczerpaniu,6 nowo utworzona „galeria” przej´∏a funkcje „przestrzeni dyskursu”, stajàc si´ realnym miejscem eksperymentu, obszarem redefiniowania poj´ç i ciàg∏ego testowania artystycznych granic. Cz´Êç postulatów przedstawionych w programie Muzeum Ludwiƒski powtórzy∏ w tekÊcie programowym Galerii Pod Monà Lisà, zatytu∏owanym Sytuacja (1967):7 Dziwactwa Galerii Galeria prezentuje prace artystów, których sztuka wnosi nowe oryginalne wartoÊci Galeria pokazuje twórczoÊç artystów w momencie zmian Galeria wyst´puje przeciwko schematom ˝ycia artystycznego Galeria opowiada si´ za rzeczowà dyskusjà o sztuce Galeria publikuje wypowiedzi autorów i swoje w∏asne w ka˝dym numerze Odry Galeria zaprasza na otwarcia wystaw zawsze 1-go ka˝dego miesiàca o godz. 11.00 na odczyty i dyskusje zawsze 7-go ka˝dego miesiàca o godz. 18.00 na zwiedzanie wystaw mi´dzy 1 i 11 ka˝dego miesiàca w godzinach 10.00 – 20.00 w hallu Klubu Mi´dzynarodowej Prasy i Ksià˝ki. Tym samym idea/koncepcja Muzeum sta∏a si´ modelem dalszych dzia∏aƒ, prowadzonych jednak w zmienionej instytucjonalnie przestrzeni, w Galerii Pod Monà\nZdzis∏aw Jurkiewicz, wystawa indywidualna, Galeria Pod Monà Lisà, Wroc∏aw, 1968. Fot. Zdzis∏aw Holuka. Dzi´ki uprzejmoÊci Zdzis∏awa Holuki Wanda Go∏kowska, Uk∏ady otwarte, wystawa indywidualna, Galeria Pod Monà Lisà, Wroc∏aw, 1967. Fot. Zdzis∏aw Holuka. Dzi´ki uprzejmoÊci Zdzis∏awa Holuki\nm u z e u m Lisà, na 30-stu metrach kwadratowych przeszklonego holu Klubu Mi´dzynarodowej Prasy i Ksià˝ki we Wroc∏awiu. Konstrukcja Galerii, jej fizyczna przestrzeƒ i przyj´te strategie dzia∏ania rozsadza∏y dotychczasowy schemat struktury instytucjonalnej, zasady jej funkcjonowania, ustanowione hierarchie, kanony, sposoby wystawiania, wreszcie – rytua∏y kultywowane przez oficjalnà polityk´. „Wystawà s∏aboÊci” nazwa∏ Ludwiƒski drugà, i zarazem ostatnià prezentacj´ pod patronatem Muzeum Sztuki Aktualnej.8 Wystawa „Przestrzeƒ – ruch – Êwiat∏o”, zorganizowana goÊcinnie przez Mariusza Hermansdorfera na prze∏omie grudnia 1967 i stycznia 1968 we wroc∏awskim Muzeum Architektury, celnie zdemaskowa∏a „s∏aboÊci” samej sztuki, obna˝y∏a anachronizm krytycznego j´zyka organizatorów oraz „niemo˝liwoÊci” konstrukcji samej wystawy, wskazujàc na nieprzystawalnoÊç koncepcji Muzeum do przestrzeni artystyczno-instytucjonalnej koƒca lat 60. „Niepowodzenie”, „s∏aboÊç” wystawy odczytaç mo˝na jako interesujàcy kontekst dla braku realizacji idei Muzeum w ogóle. W tekÊcie ulotki towarzyszàcej wystawie czytamy: „P´k∏y dotychczasowe podzia∏y na kierunki, ale nie powsta∏a jedna wspólna tendencja artystyczna. Przeciwnie. To, co decyduje o charakterze wspó∏czesnej sztuki jest wielostronne i bardzo indywidualne. Ró˝ne sposoby artystycznej wypowiedzi prowadzà jednak czasem do podobnego celu, a w dzie∏ach o diametralnie odmiennym rodowodzie wyst´pujà cz´sto te same idee. Takà w∏aÊnie sytuacj´ stara si´ pokazaç obecna wystawa. Zgromadzono na niej kompozycje autorów, z których ka˝dy operuje innymi Êrodkami przekazu, ale wszyscy zafascynowani sà podobnymi problemami – przestrzenià, ruchem, Êwiat∏em. Elementy te sà g∏ównym motywem poszczególnych prac i jedynym celem ich powstania”.9 W przeciwieƒstwie do wystaw „Bewogen Beweging” (Stedelijk Museum, Amsterdam 1961) czy „KunstLichtKunst” (Van Abbemuseum, Eindhoven 1966), których tematem by∏a sztuka kinetyczna, b´dàca te˝ przedmiotem konkretnych artystycznych realizacji, Ludwiƒski traktowa∏ za∏o˝enia wroc∏awskiej prezentacji w sposób metaforyczny. Ju˝ na poziomie j´zykowym, porównujàc wypowiedzi krytyka i organizatorów, ujawnia si´ dzielàca je przepaÊç. U˝ywajàc zaproponowanych kategorii, Ludwiƒski znajduje na wystawie zaledwie jeden obraz, którego autor (Jan Chwa∏czyk) „pos∏uguje si´ Êwiat∏em jako elementem sk∏adowym […], robi projekcje Êwietlne na ekranach” oraz dwie prace (Jerzego Jarnuszkiewicza i Stefana Krygiera) „zawierajàce w sobie ruch mechaniczny”.10 Podobnà opini´ wyra˝a jeden z uczestniczàcych w wystawie artystów, Zdzis∏aw Jurkiewicz, piszàc o „kwileniu” wielu realizacji, kompletnie nieadekwatnych do teoretycznej ramy prezentacji. Owa „s∏aboÊç” lub „niepowodzenie” wystawy „Przestrzeƒ – ruch – Êwiat∏o”, tu˝ obok wymienionego wczeÊniej „braku”, stajà si´ istotne dla zrozumienia sedna koncepcji Muzeum Sztuki Aktualnej. Czy fak-\ntycznie, jak uwa˝ajà historycy sztuki, Muzeum jest projektem „niezrealizowanym”? JeÊli tak, to na czym mia∏aby polegaç jego potencjalna realizacja, skoro, wracajàc do programu, „nie wymaga [ono – przyp. M.Z.] budynku o zbyt wielkiej kubaturze, ani zbyt wielkich nak∏adów finansowych”, kolekcji przydzielono zaÊ drugorz´dnà funkcj´? Byç mo˝e mamy tu do czynienia z zupe∏nie innym gatunkiem, innà jakoÊcià tekstu i program MSA nie jest instrukcjà, partyturà do odegrania, przepisem na muzeum, który przy dok∏adnym wykonaniu wytycznych autora zaowocuje efektownym rezultatem w postaci nowoczesnej instytucji. Tu ukryta jest ambiwalencja tego „przyk∏adu” i pu∏apka jego tekstu, który ma do odegrania innà ni˝ drugoplanowà, deskryptywnà rol´. Przy takim spojrzeniu Muzeum Sztuki Aktualnej okazuje si´ raczej mentalnà „przestrzenià potencja∏u”, „propozycjà mo˝liwoÊci”, przestrzenià, ale i przedmiotem eksperymentu, dla których fizyczne parametry zosta∏y radykalnie zrównane niemal do zera. Muzeum realizuje si´ w niewidzialnej sferze Êwiatopoglàdowej, do której wst´p uzyskujà jedynie nieliczni – jak ujawnia „s∏aboÊç” drugiej wystawy – kuratorzy, artyÊci i krytycy, podejmujàcy wyzwanie i regu∏y „gry”.\nMagdalena Zió∏kowska historyk sztuki, kuratorka zwiàzana z Van Abbemuseum w Eindhoven oraz Muzeum Sztuki w ¸odzi. W 2007 roku ukaza∏y si´ dwie publikacje przywo∏ujàce projekt Muzeum Sztuki Aktualnej: Notes From The Future of Art. Selected Writings of Jerzy Ludwiƒski pod red. Magdaleny Zió∏kowskiej, Veenman Publishers, Rotterdam / Van Abbemuseum, Eindhoven 2007 oraz Mögliche Museen, pod red. Barbary Steiner i Charlesa Esche, Walter König Buchverlag, Köln 2007. Powy˝szy tekst, w zmienionej nieco wersji, pochodzi z tego tomu.\n1 Parafraza s∏ów Giorgio Agambena z: tego˝, The Coming Community, trans. Michael Hardt, Minneapolis 1993, s. 9. 2 Rosalind Krauss, The Cultural Logic of Late Capitalist Museum, „October“ Vol. 54, Autumn 1990. 3 Jerzy Ludwiƒski, Bania z malarstwem, „Odra“ nr 12/1966, s. 56. 4 Wszystkie cytaty nieobjaÊnione przypisem pochodzà z: Jerzy Ludwiƒski, Muzeum Sztuki Aktualnej. Generalne za∏o˝enia, Wroc∏aw 1966, ulotka, strony nienumerowane. 5 W tekÊcie Jeszcze o Muzeum Sztuki Aktualnej Ludwiƒski stwierdza: „Muzeum Sztuki Aktualnej nie jest – jak by ktoÊ móg∏ pomyÊleç na podstawie nazwy – instytucjà. Jest to po prostu has∏o, sygna∏ wywo∏awczy szeregu akcji plastycznych, których skromnà inauguracjà by∏a wystawa sztuki w Ratuszu, i które to akcje b´dà kontynuowane“. Ludwiƒski, Jeszcze o Muzeum Sztuki Aktualnej, w: Epoka b∏´kitu, pod red. Jerzego Hanuska, Kraków 2003, s. 306. 6 W jednym z ostatnich wywiadów, z artystà Rafa∏em Jakubo-\nˇ SKART w Warszawie\nWszystkie te interwencyjne metody brzmià doÊç znajomo. Dzia∏ania, które kojarzà si´ z akty17 lutego o godzinie 18-tej zawizmem i polegajà na zagospopraszamy do siedziby Muzeum ˇ darowywaniu rejonów opuszczona spotkanie z grupà SKART “Skrawki”. To kolektyw organizujà- nych przez dominujàce dyskursy, cy ró˝norodne akcje i interwencje znane sà dobrze rodzimej sztuce. plastyczne, za∏o˝ony w 1990 roku Nie do podrobienia pozostaje tylˇ ko styl grupy SKART. Ich krytyczna w Belgradzie przez dwóch stusztuka jest subtelna i poetycka. dentów architektury, Dragana W zapowiadajàcych akcje ulotProticia i Djordje Balmazovicia. kach i broszurach czerpià z techIch dzia∏ania ujawniajà ukryte nik samizdatu i z poezji konkretpragnienia, fantazje i sprzecznoÊci oraz wyposa˝ajà ˝ycie w odro- nej. Zupe∏nie odmienny jest te˝ kontekst, który prowokuje ich bin´ poezji. Aby przybli˝yç ich dzia∏ania. W Polsce sztuka zakostrategi´, mo˝na powiedzieç, ˝e rzeniona w tkance spo∏ecznej ∏àczà wdzi´k Cezarego Bodzianowskiego ze skutecznoÊcià Joan- zderza si´ ze skomplikowanà czy ny Rajkowskiej czy Eli Jab∏oƒskiej. pokr´tnà materià, ale tak˝e z mocno okreÊlonà to˝samoÊcià i dominujàcym optymizmem Do ich najg∏oÊniejszych akcji nale˝y zorganizowanie i d∏ugoletnie transformacji. Belgrad jest metroprowadzenie amatorskiego chóru, polià podupad∏à, prowincjà, która nie podnios∏a si´ po rozpadzie który odtwarza∏ zapomniany repertuar z czasów Josipa Broz Tito. by∏ej Jugos∏awii i krwawych konfliktach, a jej boleÊnie pokaleczo„Zakazane” w nowych czasach nej to˝samoÊci d∏ugo nie uda si´ piosenki o zwiàzkach mi´dzy naˇ pracuje w materodami Jugos∏awii, przyjaêni prze- posklejaç. SKART rii upadku, gdzie ka˝de odnalenoszàcej góry i innych kolektywnych uczuciach, niespodziewanie zione autentyczne emocje sà warbudzà wyparte sentymenty. Dzi´ki te recyklingu. Cenna mo˝e si´ te˝ ˇ okazaç wymiana doÊwiadczeƒ samozaparciu twórców SKART w przepracowywaniu traum. Intei mo˝liwoÊciom artystycznej wspólnoty, chór amatorów, z∏o˝o- resujàcy z naszej perspektywy ny przede wszystkim ze starszych jest równie˝ stosunek do komuniosób, funkcjonujàcych poza g∏ów- stycznej przesz∏oÊci. Oficjalnie nym nurtem zmieniajàcego si´ ˝y- pot´piona, zastàpiona nacjonalistycznà ideologià, wegetuje w incia, podró˝owa∏ z powodzeniem tymnych wspomnieniach okresu z koncertami po ca∏ym Êwiecie. Przejawem jego dzia∏alnoÊci by∏y prosperity lat 70. i 80. Jaka mo˝e na przyk∏ad ekstrawaganckie pró- byç jej rola w odbudowaniu wspólnoty? Jakie jest jej miejsce by nauczenia koreaƒskich Êpiew powojennym spo∏eczeƒstwie, waków-amatorów komunistyczktóre na gwa∏t potrzebuje jakiejÊ nych pieÊni by∏ej Jugos∏awii, identyfikacji? Stary przaÊny interwykonywanych z nies∏abnàcym nacjonalizm kontra nacjonaliÊci powodzeniem w czasie Biennale i zagro˝enia globalizmu? w Gwangju w 2002 roku. Zapomniane i pogardzane umiej´tnoˇ W lutowà niedziel´ zapraszamy Êci twórcy SKART wykorzystali na performance i dyskusj´ z grupà równie˝ namawiajàc hafciarki do ˇ SKART. wyszywania post´powych hase∏, Joanna Mytkowska komentujàcych dotyczàce ich kwestie polityczne.\nwiczem, na pytanie o lokalizacj´ i kontekst powstania Muzeum Sztuki Aktualnej Ludwiƒski odpowiada: „Program ten opracowa∏em doÊç szybko, bo muzeum mia∏o rzeczywiÊcie powstaç. Szereg ludzi na to liczy∏o, oczekiwa∏o, ˝e coÊ takiego powstanie. […] Mia∏o byç w podziemiach Wzgórza Kaletników. To si´ wtedy nazywa∏o Wzgórze Partyzantów. […] By∏o tam 10 sal sklepionych kolebkowo, bardzo ∏adnych. Trzeba by∏o po∏o˝yç ceramiczne posadzki i zamontowaç nawil˝acze powietrza. Na to by∏a ju˝ zgoda. Pieniàdze by si´ znalaz∏y. Wszystko by∏o przygotowane. […] D∏ugo to wszystko trwa∏o, wi´c zrobi∏em Galeri´ Pod Monà Lisà…“. Patrz: Sztuka zmierza do maksymalnej ró˝norodnoÊci…(2000), w: Epoka b∏´kitu, op. cit., s. 297. W innym wywiadzie Jan Chwa∏czyk opisuje sytuacj´ ze Wzgórzem Partyzantów nast´pujàco: „W momencie kiedy uzyskaliÊmy zgod´ na u˝ytkowanie i cz´Êciowo wyremontowano to miejsce, zacz´liÊmy rozmawiaç o przysz∏ych wystawach, i wtedy dowiedzieliÊmy si´, ˝e przekazano je wojsku“. It Begins in Wroc∏aw… Wanda Go∏kowska and Jan Chwa∏czyk in Conversation with Magdalena Zió∏kowska, w: Notes From The Future of Art. Selected Writings by Jerzy Ludwiƒski, ed. by M. Zió∏kowska, Rotterdam 2007, s. 156. 7 Zachowano oryginalnà pisowni´ i uk∏ad tekstu. Ludwiƒski, Sytuacja, w: Epoka b∏´kitu, op. cit., s. 104. 8 Ludwiƒski, g∏os w dyskusji, w: katalog wystawy „Przestrzeƒ – ruch – Êwiat∏o”, Muzeum Sztuki Aktualnej, Wroc∏aw grudzieƒ 1967 – styczeƒ 1968, s. nienumerowane. 9 Ulotka wydana z okazji wystawy „Przestrzeƒ – ruch – Êwiat∏o”, êród∏o: prywatne archiwum Wandy Go∏kowskiej i Jana Chwa∏czyka, Wroc∏aw. 10 Ibidem.\nˇ Skart , z cyklu Nowe hafty, akcja uliczna w Skopje, Macedonia 2007\nTrzy przestrzenie Muzeum Sztuki Z Jaros∏awem Suchanem, Dyrektorem Muzeum Sztuki w ¸odzi, rozmawiajà Marcel Andino Velez i Tomasz Fudala Adaptuje Pan w∏aÊnie dla potrzeb Muzeum Sztuki ca∏kiem nowy budynek… Porozmawiajmy o tych planach. To dosyç z∏o˝ona sytuacja, bo dzia∏am w rzeczywistoÊci nie przeze mnie skonstruowanej. Kiedy pojawi∏em si´ w ¸odzi, projekt adaptacji na nowà siedzib´ Muzeum jednej z prz´dzalƒ w kompleksie Manufaktury ju˝ istnia∏. Kilka lat temu z tym pomys∏em wyszed∏ francuski inwestor, którego ambicjà by∏o stworzenie w Manufakturze centrum handlowo-rozrywkowo-kulturalnego, a w∏aÊciwie nowego rynku w mieÊcie pozbawionym do tej pory takiej przestrzeni. Projekt zosta∏ podchwycony przez mojego poprzednika, Miros∏awa Borusiewicza, w∏adze lokalne i Ministerstwo Kultury. Wst´pnà koncepcj´ architektonicznà wykonano na zlecenie francuskiego inwestora, a Muzeum, przejmujàc obiekt w ramach darowizny, naby∏o równie˝ prawa do tej koncepcji. Trwa wielka debata o planach rozwoju ¸odzi, ale na razie pociàgi do was kursujà coraz wolniej... Co w∏aÊciwie dzieje si´ w ¸odzi i jak Muzeum wpisze si´ w te plany?\nPrzy okazji Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie cz´sto pada pytanie o wspó∏istnienie sztuki i przestrzeni komercyjnych. Podobny problem dotyczy Starego Browaru w Poznaniu i ∏ódzkiej Manufaktury. Co b´dzie eksponowane w tej nowej przestrzeni Muzeum Sztuki? Czy myÊli Pan o jakimÊ specjalnym ukierunkowaniu tego miejsca, na przyk∏ad na edukacj´? Komercyjne sàsiedztwo samo w sobie nie jest jeszcze determinujàce. Mo˝na wskazaç dziesiàtki muzeów sztuki na Êwiecie, ulokowanych z dala od centrów handlowych, w parkach, w specjalnie wydzielonych strefach kulturalnych, a mimo to realizujàcych program je˝eli nie komercyjny, to powiedzmy, populistyczny. Sà to w zasadzie miejsca rozrywki. Odbywajà si´ w nich wystawy motocykli, tatua˝y, fotografii mody... Jak z tego wynika, sama lokalizacja muzeum nie musi przesàdzaç o takiej lub innej polityce programowej. Co nie znaczy, ˝e lokalizacja nie ma ˝adnego znaczenia. Komercyjne centra mogà instrumentalizowaç sàsiedztwo muzeum, wykorzystujàc je dla uwiarygodnienia w∏asnego wizerunku w oczach lokalnych w∏adz czy spo∏eczeƒstwa. To mo˝e prowadziç do skojarzenia muzeum ze Êwiatem wymiany towarowej, pieniàdza, mody, a tym samym tworzyç niepo˝àdanà ram´ dla realizowanego przezeƒ programu. Istnieje takie niebezpieczeƒstwo, ale myÊl´, ˝e mo˝na je zminimalizowaç wiarygodnym programem i odpowiednià politykà informacyjnà. A wi´c jaki b´dzie program?\n¸ódê, po latach zastoju, rzeczywiÊcie zaczyna si´ zmieniaç. Wychodzi z ekonomicznej zapaÊci, w jakiej si´ znalaz∏a na skutek upadku przemys∏u tekstylnego po koniec lat 90. Miasto wcià˝ nie wyglàda najlepiej, jest zaniedbane, troch´ zapyzia∏e, ale pojawiajà si´ obiecujàce inicjatywy, jak chocia˝by Manufaktura czy projekt przekszta∏cenia okolic dworca ¸ódê Fabryczna w nowoczesne centrum kulturalne. Poza tym jest w tym mieÊcie jakaÊ progresywna energia, której brakuje innym, ekonomicznie mo˝e lepiej sobie radzàcym oÊrodkom.\nW nowym budynku przede wszystkim znajdzie swoje miejsce kolekcja sztuki XX i XXI wieku. Obecnie kolekcja ta mieÊci si´ w XIX-wiecznym pa∏acu, który nigdy tak naprawd´ nie zosta∏ przystosowany do pe∏nienia funkcji muzeum. Powierzchnia ekspozycyjna jest w nim niewielka i mocno rozcz∏onkowana, co pozwala na pokazanie zaledwie skromnej cz´Êci zbiorów, i to w warunkach, które nie odpowiadajà wspó∏czesnym muzealnym standardom.\n¸ódê si´ zmienia i zmieniaç si´ musi te˝ Muzeum. Kiedy w latach 30., jako jedno z pierwszych na Êwiecie, otworzy∏o si´ na awangard´, wspó∏gra∏o to z duchem nowoczesnoÊci i pionierstwa, z którym ¸ódê by∏a niegdyÊ kojarzona. W ostatnich latach Muzeum by∏o jednak troch´ jak statek kosmiczny, który wylàdowa∏ na obcej planecie: w Êrodku sztuka wyrafinowanego awangardowego eksperymentu, na zewnàtrz silnie spauperyzowana rzeczywistoÊç spo∏eczna, rozleg∏e obszary kulturowego zaniedbania. Staramy si´ wyjÊç z tej sytuacji i uczyniç z Muzeum miejsce bardziej otwarte, miejsce, w którym myÊl awangardy jest konfrontowana ze wspó∏czesnoÊcià. Próbà takiej konfrontacji by∏ mi´dzy innymi zrealizowany latem ubieg∏ego roku projekt poÊwi´cony sztuce ulicy, sk∏adajàcy si´ z monumentalnej wystawy amerykaƒskiego street-artu oraz cz´Êci zatytu∏owanej „Ulica wielokierunkowa”. W tej ostatniej wzi´li udzia∏ polscy artyÊci ulicy, zaproszeni do zmierzenia si´ z kontekstem generowanym przez instytucj´ muzeum i przez awangardowà tradycj´ z tym konkretnym muzeum uto˝samianà.\nJe˝eli Muzeum uto˝samiamy z kolekcjà, to mo˝na tak powiedzieç. Ja jednak jestem daleki od takiego uto˝samienia...\nCzyli de facto tam b´dzie Muzeum?\nPoczàtkowo istnia∏ pomys∏, ˝eby w nowym budynku eksponowaç sztuk´ po 1945 roku, natomiast w starej siedzibie pozostawiç dzie∏a mi´dzywojennej awangardy. Zrezygnowa∏em z niego, poniewa˝ moim zdaniem, prowadzi∏by on do utrwalenia spetryfikowanego obrazu awangardy, jako zjawiska godnego uwagi tylko ze wzgl´du na swojà wartoÊç historycznà, a nie na to, co my mo˝emy z niego dzisiaj wynieÊç. Dla mnie sprawà niezwykle wa˝nà jest podtrzymywanie ˝ywego kontaktu z awangardowà przesz∏oÊcià, nieustajàca praca nad aktualizacjà dorobku awangardy. JeÊli t´ prac´ si´ zaniedbuje, to efekt mamy taki, jak ten, z którym zetknà∏em si´ par´ lat temu, odwiedzajàc ∏ódzkie Muzeum: mimo, ˝e na Êcianach wisia∏y obrazy wielkich awangardowych herosów, Ernsta, Arpa, Schwittersa, van Doesburga, to mia∏em poczucie, ˝e znajduj´ si´ w jakiejÊ prowincjonalnej izbie pami´ci\ni patrz´ nie na dzie∏a, które kiedyÊ zrewolucjonizowa∏y sztuk´, tylko na pamiàtki po zakurzonej i nikogo ju˝ nie obchodzàcej przesz∏oÊci. Ryszard Stanis∏awski, legendarny dyrektor tego Muzeum, w którego gabinecie teraz rozmawiamy, mówi∏, ˝e instytucja jest mechanizmem krytycznym. Wydaje si´, ˝e kolekcja Muzeum Sztuki jest doskona∏ym materia∏em, który zach´ca do takich krytycznych operacji wobec historii sztuki i jej kanonów. Koncepcja Stanis∏awskiego wspó∏gra z postulatem nieustajàcej aktualizacji sztuki. Aktualizacja taka mo˝e si´ bowiem dokonywaç jedynie poprzez permanentnà krytycznà reinterpretacj´. Pokazywanie dzie∏ ciàgle w taki sam sposób, jak gdyby nasze rozumienie sztuki i Êwiata pozostawa∏o niezmienne, prowadzi do ich mumifikacji. Dlatego w∏aÊnie tak bardzo zale˝y mi na tym, by nie rozbijaç kolekcji XX-wiecznej sztuki na dwie osobne ekspozycje: chodzi o to, by pokazaç prace wspó∏czesne i te historycznej awangardy w dialogu, we wzajemnym oÊwietleniu. Wierz´, ˝e dzi´ki wspó∏czesnym artystom zyskujemy nowy wglàd w sztuk´ poprzedników. I vice versa. Czy ma Pan ju˝ pomys∏, jak pokazywaç kolekcj´? Chcemy przy pomocy nowej ekspozycji podjàç polemik´ z obrazem sztuki, jaki kreuje wi´kszoÊç muzealnych kolekcji na Êwiecie. Na ogó∏ pokazujà one histori´ sztuki XX-wiecznej jako histori´ produkcji przedmiotów estetycznych, „orygina∏ów”, g∏ównie rzeêb i obrazów. Te wszystkie zjawiska, które podwa˝ajà przedmiotowy charakter twórczoÊci artystycznej – akcje, happeningi, performance – bàdê te˝ os∏abiajà znaczenie „orygina∏u”, tak jak fotografia czy film, sà praktycznie w sta∏ych ekspozycjach muzealnych nieobecne. JeÊli si´ je pokazuje, to w formie aneksu (symptomatyczny jest tu przyk∏ad MOMA, które ca∏à XX-wiecznà fotografi´ wypchn´∏o poza g∏ówny ciàg ekspozycyjny, do osobnych salek), bàdê te˝ w formie okazjonalnych, jednorazowych prezentacji. Widz zwiedzajàcy takie sta∏e ekspozycje uzyskuje tym samym czytelnà informacj´: sztuka akcji, konceptualizm, Fluxus, wideo, film eksperymentalny – to wszystko stanowi margines. „Prawdziwà”, „powa˝nà” sztuk´ tworzà obrazy, rzeêby i ewentualnie obiekty, które mo˝na jak rzeêby wyeksponowaç. Jak bardzo absurdalna jest to informacja, wie ka˝dy, kto interesuje si´ sztukà nowoczesnà. Dlatego zamierzamy w∏àczyç do sta∏ej ekspozycji – na równych prawach z tradycyjnymi „muzealiami” – film eksperymentalny, wideo, fotografi´ i dokumentacj´ dzia∏aƒ ulotnych. OczywiÊcie, mamy ÊwiadomoÊç, ˝e wystawianie dokumentacji jest problematyczne, gdy˝ bardzo ∏atwo „nabywa ona aury” i zaczyna funkcjonowaç jako samoistne dzie∏o sztuki. Tego procesu pewnie wyeliminowaç ca∏kowicie si´ nie da – uruchamia go sam fakt pokazania dokumentu w instytucji muzealnej – myÊl´ jednak, ˝e istniejà sposoby jego minimalizacji. Niektóre z nich uda∏o mi si´ przetestowaç podczas realizacji w 2000 roku wystawy „Tadeusz Kantor. Niemo˝liwe”, która by∏a, o ile\nwiem, pierwszà tak du˝à wystawà niemal w ca∏oÊci skonstruowanà z dokumentalnych zapisów sztuki akcyjnej. A Sala Neoplastyczna W∏adys∏awa Strzemiƒskiego? Przecie˝ jej si´ nie da przenieÊç do nowego budynku razem z kolekcjà? Przysz∏oÊç Sali Neoplastycznej pozostaje kwestià otwartà. Musz´ powiedzieç, ˝e jest to kwestia bardzo frapujàca, gdy˝ wywo∏uje wiele pytaƒ o charakterze fundamentalnym, dotyczàcych statusu dzie∏a, znaczenia intencji autorskiej, prawomocnoÊci nieautorskich interpretacji, momentów przekraczania modernizmu, rozumienia autentycznoÊci, itd. Dlatego o to, co nale˝a∏oby zrobiç z Salà Neoplastycznà, pytam ró˝nych odwiedzajàcych nasze Muzeum goÊci. Odpowiedzi sà bardzo ciekawe. Teresa Gleadow, na przyk∏ad, uzna∏a, ˝e Sala Neoplastyczna powinna pozostaç tu, gdzie jest, poniewa˝ jej zwiàzek z miejscem ma charakter organiczny. Zrekonstruowanie Sali w innej przestrzeni doprowadzi∏oby, jej zdaniem, do zerwania tego zwiàzku, a w konsekwencji podwa˝y∏o unikalnoÊç realizacji Strzemiƒskiego. Sala winna funkcjonowaç jako unikat, jedyny taki punkt na mapie i stanowiç cel pielgrzymek artystycznych z ca∏ego Êwiata. Z kolei dla Thierry’ego de Duve, który odwiedzi∏ nas kilka miesi´cy temu, likwidacja obecnej Sali i jej rekonstrukcja w nowym budynku nie stanowi ˝adnego problemu. Liczy si´, wed∏ug niego, tylko projekt Strzemiƒskiego, i to on jest „orygina∏em”, a nie jego materialna realizacja. Faktycznie, Strzemiƒski w∏asnor´cznie aran˝acji Sali Neoplastycznej nie wykona∏, zrobili to wed∏ug szkiców artysty jego uczniowie. Co wi´cej, pierwotna aran˝acja malarska, z 1948 roku, zosta∏a w czasach stalinowskich zniszczona; ta, z którà mamy obecnie do czynienia jest wi´c „kopià” i to kopià wielokrotnie przemalowywanà w ramach prac konserwatorskich. „Orygina∏u” w sensie tradycyjnym, gdzie liczy si´ w∏asnor´cznoÊç wykonania dzie∏a, rzeczywiÊcie zatem nie ma i nigdy nie by∏o. Co nie znaczy, ˝e problem statusu Sali nie istnieje. Dla nas, wspó∏czesnych, bardzo istotny jest, na przyk∏ad, kontekst architektoniczny, czyli fakt, ˝e Sala Neoplastyczna znajduje si´ w budynku XIXwiecznego pa∏acu. Ale znaczenie kontekstu to kwestia, która pojawi∏a si´ w zasadzie dopiero w refleksji ponowoczesnej. Modernistyczna myÊl ignorowa∏a go, skupiajàc si´ na dziele jako ca∏oÊci autonomicznej. Czy zatem dla Strzemiƒskiego ów kontekst architektoniczny by∏ istotny, czy te˝ nie? A po drugie, nawet jeÊli przyjmiemy, ˝e dla Strzemiƒskiego by∏ on nieistotny, czy jest to wystarczajàca przes∏anka, ˝eby go ignorowaç? Czy powinniÊmy podà˝aç w naszym rozumieniu dzie∏a wy∏àcznie za rozpoznanà intencjà autorskà, czy te˝ mo˝emy przyjàç, ˝e dopuszczalne sà równie˝ inne interpretacje? Sà to zasadnicze problemy i chcia∏bym szerzej je przedyskutowaç, a byç mo˝e nawet zorganizowaç niewielkà konferencj´ na ten temat. Ale b´dzie Pan musia∏ podjàç jakàÊ decyzj´. W duchu ju˝ decyzj´ podjà∏em, ale ciàgle otwarty jestem na nowe argumenty i, jeÊli pojawià si´ przekonywajàce, gotów jestem jà zmieniç.\nWidok nowego budynku Muzeum Sztuki w ¸odzi w czasie prac adaptacyjnych, 2007, materia∏y prasowe MS¸\nco najbardziej wspó∏czesne. Mam nadziej´, ˝e ju˝ w tym roku uda nam si´ zmodernizowaç stref´ wejÊciowà budynku tak, by zamiast odstr´czaç jak dotychczas, zacz´∏a wciàgaç ludzi z ulicy do Muzeum. Zamkni´te na g∏ucho bramy, niezach´cajàca portiernia, stra˝nik, na którego widz natyka si´ tu˝ po wejÊciu – tak wyglàda to obecnie i, mo˝na powiedzieç, ˝e metaforycznie odzwierciedla stosunek, jaki do niedawna Muzeum ˝ywi∏o do Êwiata zewn´trznego. Teraz bramy zostanà zastàpione przeszkleniami, a ca∏y parter b´dzie przekszta∏cony w przestrzeƒ ∏àczàcà funkcj´ klubu, kawiarni, ksi´garni, czytelni. A „kto za to p∏aci?”\nW∏adys∏aw Strzemiƒski, rysunek z cyklu Deportacja, 1940, kolekcja Muzeum Sztuki w ¸odzi\nCzy Muzeum Sztuki b´dzie realizowaç projekty badawcze? Czy takie prace, jakie prowadzi∏a tu kiedyÊ Janina ¸adnowska... ...która by∏a pami´cià tego muzeum... ...b´dà kontynuowane? Wiedza ¸adnowskiej by∏a ogromna, wprost niesamowita. Mo˝na by∏o odnieÊç wra˝enie, ˝e ona odtworzy∏a ka˝dy dzieƒ z ˝ycia Katarzyny Kobro… Muzeum zdecydowanie musi funkcjonowaç równie˝ jako placówka badawcza. Przede wszystkim dlatego, ˝e w Polsce historia sztuki XX wieku jest – nie ukrywajmy – s∏aba. Potrzebne sà zatem nowe oÊrodki naukowej refleksji nad tà niedawnà artystycznà przesz∏oÊcià. Pierwszy powa˝ny projekt badawczy uruchomiliÊmy w zesz∏ym roku, a dotyczy on prawie nierozpoznanego, choç bardzo wa˝nego okresu w historii ∏ódzkiego Muzeum, mianowicie czasów II wojny Êwiatowej. Ponadto staramy si´ poddawaç krytycznemu namys∏owi naszà w∏asnà muzealniczà praktyk´. Niedawno wydaliÊmy ksià˝k´ Muzeum jako Êwietlany przedmiot po˝àdania, która gromadzi teksty kilku znakomitych polskich teoretyków i historyków sztuki. MyÊl´, ˝e w toczàcej si´ u nas debacie na temat przysz∏oÊci instytucji muzealnej stanowi ona naprawd´ nowy g∏os. Naszym najwa˝niejszym celem jest jednak uruchomienie czasopisma, które stworzy∏oby przestrzeƒ dla debaty o sztuce XX-wiecznej i wspó∏czesnej na poziomie akademickim. By∏oby to miejsce na powa˝ne naukowe analizy kwestii istotnych zarówno dla twórczoÊci artystycznej, jak i dla szerzej poj´tej kultury wizualnej. Mo˝e kwartalnik, mo˝e pó∏rocznik, jeszcze nie wiem. Ka˝dy z numerów poÊwi´cony jednemu tematowi, autorzy polscy i zagraniczni, t∏umaczenia tekstów kanonicznych. Taki troch´ „October”, oczywiÊcie, zachowujàc wszelkie proporcje. I zapewne nie tak ideologicznie sprofilowany. Wstrzàsajàce jest to, co Pan odkry∏ po przyjeêdzie tutaj: ˝e do Muzeum przychodzi przeci´tnie zaledwie kilkanaÊcie osób dziennie. A tymczasem w naszym bratnim czasopiÊmie zatytu∏owanym „Muzeologia” przeczyta∏em, ˝e Muzeum w Malborku odwiedza pó∏ miliona ludzi rocznie. B´dzie Pan pewnie pracowa∏ nad tym, aby zwi´kszyç frekwencj´?\nNaturalnie. Muzeum Sztuki jest instytucjà publicznà, a nie galerià prywatnà, która mo˝e sobie pozwoliç na realizacj´ bardzo specyficznego programu bez troski o to, czy znajdzie dla niego odbiorców, czy nie. Przy czym zwi´kszaç frekwencj´ mo˝na na dwa sposoby. Jeden to organizowanie wystaw typu „Historia motocykla” lub „Najlepsze fotografie National Geographic”. Drugi polega na tym, ˝e nie robi si´ ˝adnych programowych koncesji na rzecz popularnego gustu, tylko przyciàga ludzi do muzeum sensownymi dzia∏aniami edukacyjnymi i popularyzacyjnymi. Bli˝szy jest mi ten drugi sposób dzia∏ania. I jest on skuteczny, skoro w ciàgu roku uda∏o nam si´ zwi´kszyç frekwencj´ o ponad 40%. Zwa˝ywszy na fakt, ˝e przed moim przyjÊciem do Muzeum rocznie odwiedza∏o go mniej wi´cej 20.000 osób, ciàgle trudno to uznaç za wynik satysfakcjonujàcy, ale sprawy idà w dobrym kierunku. Problemem jest jednak nie tylko liczebnoÊç, ale tak˝e profil naszej publicznoÊci: przede wszystkim sà to wycieczki szkolne oraz osoby w wieku emerytalnym. By∏o to dla mnie zadziwiajàce odkrycie, poniewa˝ i w Bunkrze Sztuki, i w CSW, gdzie wczeÊniej pracowa∏em, znakomità wi´kszoÊç, 60–70% zwiedzajàcych, stanowili widzowie w wieku od 17 do 35 lat. Na ca∏ym Êwiecie to w∏aÊnie g∏ównie z osób w tym przedziale wiekowym sk∏ada si´ publicznoÊç instytucji zajmujàcych si´ sztukà nowoczesnà i wspó∏czesnà. Profil naszej widowni jest tym bardziej zadziwiajàcy, ˝e w ¸odzi studiuje podobno ponad 100.000 studentów i wielu z nich uczy si´ na kierunkach o profilu artystycznym lub zbli˝onych. To jest pot´˝ny obszar do zagospodarowania. Niebawem przeniesie Pan kolekcj´ do Manufaktury. Ludzie b´dà przychodziç, bo to jest centrum handlowe i b´dzie to nag∏oÊnione: du˝e nazwiska itp. A co b´dzie si´ dzia∏o w starym gmachu Muzeum? Zmieni ca∏kowicie swojà funkcj´. To w∏aÊnie przede wszystkim tutaj b´dzie realizowany program bie˝àcy Muzeum: wystawy czasowe, projekty zwiàzane z filmem eksperymentalnym, sztukà wideo, performance, dzia∏ania warsztatowe i edukacyjne. Ma to byç miejsce, które daje powody do ciàg∏ych odwiedzin, ˝ywe, energetyczne. Miejsce pozwalajàce Muzeum utrzymaç kontakt z tym,\nInwestycje Muzeum finansuje przede wszystkim Urzàd Marsza∏kowski. Muzeum, co prawda, podlega zarówno temu urz´dowi, jak i Ministerstwu Kultury, ale to ostatnie wspar∏o jedynie naszà inwestycj´ w kompleksie Manufaktury, i to w bardzo skromnym wymiarze. Pomówmy jeszcze o kolekcjonowaniu. Jaka jest strategia Muzeum? Jak to ma wyglàdaç? Profil zbiorów Muzeum zosta∏ w du˝ej mierze zdefiniowany w momencie, gdy trafi∏a do nich kolekcja Êwiatowej awangardy stworzona z inicjatywy W∏adys∏awa Strzemiƒskiego i grupy a.r. Wówczas Muzeum sta∏o si´ miejscem gromadzenia sztuki wspó∏czesnej. Ta tradycja obliguje do ciàg∏ego aktualizowania zbiorów. Muzeum Sztuki, inaczej ni˝ pozosta∏e, winno podejmowaç ryzyko przyjmowania do swojej kolekcji równie˝ tych prac, których czas i historia sztuki nie zdà˝y∏y jeszcze zweryfikowaç. Zadanie aktualizacji zw∏aszcza teraz wydaje si´ szczególnie palàce, gdy˝ w ostatniej dekadzie Muzeum w znikomym stopniu powi´ksza∏o swoje zbiory, i to niekoniecznie o dzie∏a naprawd´ istotne. Mamy wi´c bardzo powa˝ne braki. Powoli staramy si´ je nadrobiç, po pierwsze, poprzez zakupy – uda∏o nam si´ pozyskaç nieco Êrodków na ten cel – po drugie, poprzez przyjmowanie dzie∏ w d∏ugoterminowe depozyty. Bardzo powa˝ne uzupe∏nienie stanowi kolekcja ∏ódzkiej Zach´ty, która na mocy porozumienia z tym Towarzystwem wesz∏a jako sta∏y, bezterminowy depozyt w sk∏ad naszych zbiorów. Dzi´ki temu zyskaliÊmy prace takich, do tej pory u nas nieobecnych, artystów jak Libera, Kulik, KuÊmirowski, ˚ebrowska czy Lejman. Drugi kierunek rozwoju kolekcji wià˝e si´ z kwestià przemyÊlenia opowieÊci, jakà mamy zamiar snuç przy jej pomocy. Chodzi tutaj o wspomniane ju˝ przeniesienie punktu ci´˝koÊci z przedmiotu na idee i o dowartoÊciowanie tych zjawisk artystycznych, które podwa˝ajà przedmiotowe uj´cia sztuki. Mam na myÊli fotografi´, wideo, dokumentacj´ sztuki performatywnej. Warto mo˝e przypomnieç, ˝e to w Muzeum Sztuki, dzi´ki Urszuli Czartoryskiej, powsta∏ pierwszy w Polsce Dzia∏ Fotografii i Technik Wizualnych. To równie˝ zobowiàzuje. ChcielibyÊmy wreszcie poszerzaç nasze zbiory o dzie∏a, które pozwolà nam przedefiniowaç to, z czym nasze Muzeum jest przede wszystkim kojarzone, czyli dziedzictwo konstruktywistycznej awangardy. Owo dziedzictwo jest niewàtpliwie naszym najwi´kszym skarbem, ale tak˝e do pewnego\nstopnia balastem. A raczej balastem jest uproszczone wyobra˝enie na temat konstruktywizmu oraz jego konsekwencji w póêniejszej sztuce. Te ostatnie bardzo cz´sto bywajà bowiem redukowane do akademizmu geometrycznej abstrakcji. Mamy zamiar pozyskiwaç do naszej kolekcji prace, które podejmujà dialog z konstruktywizmem i awangardà, ale podejmujà go w sposób, który pozwala wydobyç z tamtych historycznych zjawisk inne, bardziej wartoÊciowe i aktualne sensy. Z ekonomicznych wzgl´dów Muzeum nabywa g∏ównie prace artystów polskich, nie chcielibyÊmy jednak rezygnowaç z mi´dzynarodowego charakteru naszej kolekcji. Na kupowanie dzie∏ za granicà d∏ugo jeszcze pewnie nie b´dzie nas staç, w zwiàzku z czym zamierzamy wchodziç we wspó∏prac´ z kolekcjonerami, od których chcielibyÊmy pozyskiwaç – w formie d∏ugoterminowych depozytów – dzie∏a z naszego punktu widzenia istotne. KtoÊ mo˝e nam, oczywiÊcie, zarzuciç, ˝e w ten sposób pozwalamy, by presti˝ publicznej instytucji s∏u˝y∏ wzmacnianiu wartoÊci tego, co stanowi prywatnà w∏asnoÊç i mo˝e byç êród∏em jak najbardziej wymiernych zysków. Sàdz´ jednak, ˝e ten zarzut w przypadku dzie∏ artystów o uznanej mi´dzynarodowej renomie, a takie nas tutaj interesujà, nie ma wi´kszego sensu. To ciekawy koncept. I ostatnie pytanie: o trzecià przestrzeƒ Muzeum. Co z Pa∏acem Herbsta? Czy podnosi troch´ frekwencj´? Pa∏ac Herbsta jest odwiedzany z takà samà intensywnoÊcià, co gmach g∏ówny. I tak samo w du˝ej mierze sà to wycieczki szkolne. Dotychczas Pa∏ac funkcjonowa∏ jako muzeum wn´trz zabytkowych. Teraz staramy si´ go przekszta∏ciç w oÊrodek zajmujàcy si´ sztukà dawnà, zw∏aszcza XIX-wiecznà, oraz kulturà kolekcjonerskà przemys∏owej ¸odzi. Chcia∏bym, aby by∏o to miejsce powa˝nych studiów nad tymi zjawiskami, a tak˝e miejsce, w którym sztuk´ dawnà pokazuje si´ w sposób zdolny anga˝owaç emocje i refleksj´ wspó∏czesnego widza. Przymiarkà do tego by∏a zakoƒczona w∏aÊnie wystawa „Kuchnie zmys∏ów”, poÊwi´cona kulturze sto∏u i jej okolicom. Pojawi∏y si´ na niej zarówno XIX-wieczna zastawa sto∏owa, jak i wspó∏czesne projekty Alessiego. Zarówno tradycyjne martwe natury, jak i podejmujàca krytyk´ konsumpcjonizmu praca Daniela Spoerriego czy filmy w rodzaju pami´tnego „Wielkiego ˝arcia”. Tego rodzaju projekty mamy zamiar realizowaç równie˝ w przysz∏oÊci, by o˝ywiç Pa∏ac Herbsta i nadaç mu wyrazisty profil. To ostatnie pokrywa si´ z oczekiwaniami Muzeum Sztuki Nowoczesnej... Przyjmuj´ zak∏ad, ˝e to Muzeum powstanie! ¸ódê, 6 listopada 2007.\nJaros∏aw Suchan (ur. 1966) jest historykiem i krytykiem sztuki. By∏ kuratorem kilkudziesi´ciu wystaw m.in. Tadeusza Kantora („Interior imaginacji” w Zach´cie, 2005). Do 2002 r. by∏ dyrektorem Galerii Sztuki Wspó∏czesnej Bunkier Sztuki w Krakowie. Stanowisko dyrektora Muzeum Sztuki w ¸odzi objà∏ w sierpniu 2006 r., opuszczajàc stanowisko wicedyrektora i g∏ównego kuratora Centrum Sztuki Wspó∏czesnej Zamek Ujazdowski w Warszawie. Tam zrealizowa∏ m.in. wa˝ny cykl wystaw polskich artystów „W samym centrum uwagi” (2005-06).\nXII Ogólnopolska wystawa fotografiki, projekt ekspozycji S. Zamecznik i W. Zamecznik, Zach´ta, 1962\nS∏uch przestrzenny Architektura wystaw Stanis∏awa Zamecznika Tomasz Fudala Modernistyczne wystawy lat 60. koi∏y ˝al za niezrealizowanymi miastami przysz∏oÊci. Architektura ekspozycji z tektury i sklejki zast´powa∏a realizacj´ najodwa˝niejszych urbanistycznych wizji powstajàcych w szkicownikach architektów i pozostawa∏a cz´sto jedynà materializacjà wizjonerskich idei. Niezwyk∏e pod tym wzgl´dem by∏y wystawy aran˝owane przez Stanis∏awa Zamecznika, architekta, który swoje zaj´cie nazywa∏ „sztukà przestrzeni”. Stanis∏aw Zamecznik (1909-1971) nale˝a∏ do grupy „architektów, którzy Polski nie zbudowali”.1 A to dlatego, ˝e choç debiutowa∏ przed wojnà, to okres jego dzia∏alnoÊci pokrywa si´ z funkcjonowaniem Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej – paƒstwa, w którym praktyka architektoniczna mia∏a odmienny kszta∏t ni˝ kiedykolwiek w historii, a polityczno-prawne scentralizowane struktury determinowa∏y proces projektowania i realizacji budynków. Mo˝na Zamecznika postawiç w kr´gu takich postaci jak Oskar Hansen, Jerzy So∏tan czy Lech Tomaszewski, których projekty architektoniczne nie powstawa∏y zbyt cz´sto. Projektowanie wystaw, traktowane poczàtkowo jako dorywcza „cha∏tura”, sta∏o si´ wkrótce jego podstawowym zaj´ciem. Jego wystawy zacz´∏y zbieraç bardzo\ndobre recenzje. Krytyków cz´sto bardziej interesowa∏a architektura wystawy ni˝ sam temat ekspozycji. Entuzjastyczne opinie zyska∏ ju˝ Pawilon W´gla na propagandowej Wystawie Ziem Odzyskanych (1948). Zamecznik zaprojektowa∏ architektur´ o mi´kkich, wyginajàcych si´ Êcianach, na których prezentowano gloryfikacj´ polskiego wydobycia „czarnego z∏ota”. Chocia˝ zamawiane przez w∏adze ekspozycje uÊwietnia∏y tak wa˝ne propagandowe przedsi´wzi´cia jak wystawy z okazji kolejnych „-leci” PRL-u, to Zamecznik, jako projektant, otwarcie polemizowa∏ z systemem: „Nale˝a∏oby spokojnie pozwoliç jednym ludziom produkowaç, a innym kupowaç wszystko, co im si´ podoba, je˝eli te czynnoÊci obydwu stronom dogadzajà”.2 Pisa∏, ˝e modele kultury nie dajà si´ wytworzyç sztucznie, wyprodukowaç na zamówienie, a nowoczesnoÊç ma „okropnie zamazane kontury”. Zdawa∏ sobie spraw´ z faktu, ˝e wystawy sà Êwiadectwem historii kodu instytucjonalnoideologicznego, którym pos∏uguje si´ sztuka, ale i w∏adza. Wystawy zosta∏y bardzo wczeÊnie zauwa˝one jako obiecujàcy Êrodek masowej komunikacji, b´dàc równoczeÊnie wa˝nym polem dzia∏alnoÊci artystów awangardowych. To w ich nietrwa∏ej architekturze urzeczywistnia∏y si´ konstruktywistyczne koncepty przestrzeni. Jak podkreÊla Mary Anne Staniszewski, autorka The Power of Display (1998), wp∏yw wystaw na histori´ sztuki jest nie doÊç przedyskutowanym problemem. Niejednokrotnie to ekspozycje wp∏ywajà na histori´ poszczególnych dzie∏ sztuki i ich póêniejsze interpretacje.\nZamecznik tworzy∏ ekspozycje w przekonaniu, ˝e wystawy przesz∏y g∏´bokà rewolucj´. Zmiana zasz∏a te˝ w obr´bie samej sztuki. T´ „nowà sztuk´” reprezentowa∏y np. abstrakcyjne prace Wojciecha Fangora. Zamecznik podkreÊla∏, ˝e obrazy przesta∏y broniç si´ z∏otymi ramami przed konkurencjà innych obrazów, wiszàcych obok, i przed przestrzenià, w której si´ znalaz∏y. Twierdzi∏, ˝e zacz´∏y „promieniowaç na zewnàtrz”. Okaza∏o si´, ˝e dobór sàsiedztwa oraz uk∏ady w przestrzeni odgrywajà zasadniczà rol´, stanowiàc cz´sto o wn´trzu obrazu. „Mo˝na by mówiç o poczàtku ich ˝ycia spo∏ecznego” – konkludowa∏. W kontekÊcie wystawy Fangora „Studium przestrzeni” (1958), która by∏a nieco wczeÊniejsza ni˝ zachodnie poj´cie environment, pisa∏: „Okaza∏o si´ zresztà znacznie wi´cej, co mo˝na by∏o przewidzieç, ˝e treÊci malarskie poszczególnych obrazów, u∏o˝one w prawid∏owy dla tych treÊci system, dajà zespo∏owo nowe wartoÊci w przestrzeni mi´dzy nimi”. Za kontynuacj´ tych zainteresowaƒ mo˝na uznaç wystaw´ w amsterdamskim Stedelijk Museum (1960), gdzie powsta∏ kombinatoryczny uk∏ad bry∏ i p∏aszczyzn, który by∏ w rzeczywistoÊci wielkim environmentem. Wystawy Zamecznika stosowa∏y podobne techniki do wprowadzonego przez ekspozycje Fredericka Kieslera systemu „Leger und Trager” (L+T) – metody projektowania ekspozycji opartej na wykorzystaniu pionowych oraz poziomych belek, uzupe∏nianych prostokàtnymi panelami uk∏adanymi w pionie i w poziomie. System ten dawa∏ wysta-\nwie ∏atwoÊç demontowania oraz chroni∏ ekspozycj´ od Êcis∏ego powiàzania ze Êcianami pomieszczenia. Poszczególne modu∏y instalacji funkcjonowa∏y jak litery w alfabecie, których ró˝ne kombinacje tworzy∏y rozmaite sensy. Ju˝ w latach 50. Zamecznik wypracowa∏ Êrodki techniczne i formalne, które na sta∏e wesz∏y do repertuaru jego rozwiàzaƒ wystawienniczych. „Przypadkowym odkryciem ojca – wspomina Piotr Zamecznik – by∏y szczególne w∏aÊciwoÊci twardej sklejki, która po zmoczeniu daje si´ ∏atwo kszta∏towaç”. Zarówno w architekturze wystawy rzeêb Henry Moore’a w Zach´cie (1959), jak i w Pawilonie Polskim na Mi´dzynarodowych Targach w Barcelonie (1959) u˝y∏ mi´kko powyginanych Êcian i parawanów tworzàcych organicznà struktur´ wystawy. Zamecznik przyzna∏ wystawiennictwu prymat nad architekturà. „Ka˝da okazja wystawy daje wspania∏e warunki robienia makiety dla problemów technicznych, wi´ksze ni˝ je majà na przyk∏ad urbaniÊci, którzy sprawdzajàc swojà wizj´ robià zabawki dla dzieci” – pisa∏, myÊlàc zapewne o „klockach” bloków projektowanych przez architektów w ca∏ej Polsce. To, co go z nimi ∏àczy, to stylistyka „wielkich modernistów”, w której utrzymane sà jego teksty. Charakterystycznym zjawiskiem w polskim Êrodowisku architektonicznym by∏o przej´cie sugestywnego, podnios∏ego stylu wypowiedzi Le Corbusiera, który b´dzie mia∏ swojà specjalnà odmian´ w warunkach poodwil˝owej „retoryki intelektu”. Choç socrealiÊci wpisali ksià˝ki Le Corbusiera do „indeksu ksiàg\nStanis∏aw Zamecznik, fot. Marian Soko∏owski\nPawilon polski na MiÂ´dzynarodowych Targach w Barcelonie, projekt ekspozycji S. Zamecznik, 1959\nWystawa sztuki u˝ytkowej z cyklu „Polskie dzie∏o plastyczne w XV-lecie PRL”, projekt ekspozycji S. Zamecznik, Zach´ta, 1963\nzakazanych” i, jak prawie ca∏à przedwojennà architektur´, oskar˝yli o „formalizm”, to po zel˝eniu doktryny, w czasie Odwil˝y, jego prace zacz´∏y powracaç do ∏ask.3 „Odkry∏em w sumie obecnoÊç trzech wàtków architektonicznych w otaczajàcym mnie Êwiecie” – pisa∏ architekt Jerzy So∏tan. „By∏y to: tradycyjny eklektyzm, zapa∏czany modernizm i coÊ trzeciego – ten pod-pràd reprezentowany przez Le Corbusiera”.4 Teksty Zamecznika, publikowane w latach 60. w legendarnym „Projekcie”, pokazujà, ˝e nawet sam j´zyk Le Corbusiera, balansujàcy na kraw´dzi b∏´du, pe∏en neologizmów, wyra˝eƒ potocznych oraz zwrotów i terminów ezoterycznych, by∏ fascynujàcy. Âwie˝ym oddechem nowoczesnej architektury i wystawiennictwa by∏o EXPO’58 w Brukseli, na które Zamecznik pojecha∏, a w którym móg∏ dostrzec wystaw´ rozumianà jako nieskr´powany polskimi materia∏owymi ograniczeniami multimedialny spektakl. Lekkie konstrukcje, organiczne formy i futurystyczne dachy ze sztucznych tworzyw utwierdza∏y tylko jego przekonanie, ˝e przemijajàce wystawy sà równoprawnym, a cz´sto nawet bogatszym wobec trwa∏ej architektury Êrodkiem wypowiedzi. Architektura wystaw najlepiej oddawa∏a „poetyckoÊç modernizmu”. Tak˝e polscy architekci widzieli w niej magnetyzm „corbusierujàcej” nowoczesnoÊci. Pawilon polski na EXPO’58 nie zosta∏ zrealizowany, choç projekt Jerzego So∏tana by∏ niezwykle interesujàcy. Do tego pawilonu Zamecznik – jak Mies van der Rohe na targach mody w Berlinie (1927) – mia∏ zaprojektowaç kawiarni´.\nW 1960 Zamecznik pisa∏ w swoim liÊcie do redakcji „Projektu” o inspiracji, jakà daje projektujàcemu obserwacja krajobrazu z szybko jadàcego samochodu. Powsta∏y dziesi´ç lat póêniej projekt na konkurs urbanistyczny Mi´dzynarodowej Wystawy Ogrodniczej w Wiedniu zosta∏ zainspirowany ruchem i dynamikà jazdy. Sens aran˝owania wystaw tkwi∏, zdaniem Zamecznika, w ca∏oÊciowym projektowaniu przestrzeni galerii i tworzeniu otoczenia dzie∏ sztuki: „Prawdziwy smak przestrzeni jest dopiero wtedy odczuwalny, kiedy cz∏owiek znajduje si´ w jej Êrodku” – mówi∏. „Kiedy odbiera jà poruszajàc si´ – a wi´c w czasie.”\ng∏ymi okienkami, które niczym wielkie projektory Êwieci∏y w wyciemnionej Sali Matejkowskiej. W czasie wystawy fotografii (Zach´ta, 1962) zbudowa∏ system przeskalowanych aparatów fotograficznych, prezentujàc zdj´cia w ich wn´trzach.\nW socjalistycznej Polsce rzeczywisty wydêwi´k wystaw wykracza∏ poza propagand´, o czym tak mówi∏ Zamecznik: „Czasami wydawa∏o si´, ˝e [wystawiennicy] tworzyli rzeczy tymczasowe, bez odpowiedzialnoÊci wobec historii, bez obowiàzku pracy dla muzeów. Tymczasem, w rzeczywistoÊci wystawiennicy tworzyli rzeczy promieniujàce na inne dziedziny”. Realizacj´ nawet najbarWn´trza wystawowe – jedno z pól dozwodziej wizjonerskich projektów mia∏ umo˝lilonego eksperymentu, o którym w peerewiaç plan rozbudowy Zach´ty autorstwa lowskiej architekturze mo˝na by∏o tylko Oskara Hansena i Stanis∏awa Zamecznika. pomarzyç – „sta∏y si´ laboratorium dla Inicjatywa rozbudowy Zach´ty, z którà wystàdoÊwiadczeƒ”. „Tu mo˝na mniej szanowaç pi∏o w 1959 roku Ministerstwo Kultury, nie regu∏y i za to bawiç si´ poszukiwaniem sys- zapowiada∏a ˝adnych sensacji, a tymczasem temów” – pisa∏ Zamecznik. „Mo˝na docho- wyniki konkursu okaza∏y si´ zaskakujàce. dziç do odkryç nieosiàgalnych w innych „Bardzo prosty – oparty na ascetycznym dziedzinach i znacznie g∏´biej eksploatowaç szeÊcianie stalowej konstrukcji o szklanych muzycznoÊç przestrzeni. Badaç napi´cia elewacjach. Przeszklona zewn´trzna pow∏oka istniejàce w przestrzeni mi´dzy formami Êcian i przesuwane wewn´trzne zas∏ony poi ustawiaç je w uk∏ady odbierane w czasie. zwalajà na dowolnà zmian´ ka˝dego miejsca Mo˝na opowiadaç przestrzenià i komplikope∏nej Êciany na okno” – pisa∏ o tym projekwaç jà.” To „komplikowanie” przestrzeni za cie architekt Stanis∏aw Jankowski. Projekt pomocà spektakularnych, a jednoczeÊnie pozwala∏ na dowolne ustalanie wysokoÊci totalnych aran˝acji by∏o specjalnoÊcià Zaprzestrzeni wystawowej, od 3 do 15 metrów. mecznika, który ca∏à wystaw´ polskiej ksià˝- Powsta∏ jeden z najbardziej radykalnych ki na targach w Lipsku (1965) umieÊci∏ na projektów w polskiej architekturze XX wieku wielkich talerzach tworzàcych niecodzienne i mo˝e w∏aÊnie dlatego nigdy nie zosta∏ stoisko. Na wystawie sztuki u˝ytkowej w Za- zrealizowany. Jak po wszystkich projektach ch´cie (1963) zamknà∏ eksponowane przed- Zamecznika, tak i po tym pozosta∏y czarnomioty w podÊwietlanych szeÊcianach z okrà- bia∏e fotografie.\nCo nam daje lekcja Zamecznika? Przede wszystkim, na tle niedosytu wyrazistych propozycji wystawienniczych, sk∏ania do rozpatrywania aran˝acji wystawy, jej architektury jako intrygujàcego medium. Jego projekty majà bardzo szczególne miejsce w polskim wystawiennictwie i architekturze XX w. Tym bardziej zaskakuje zapomnienie, z którym spotka∏a si´ postaç Stanis∏awa Zamecznika. Jedynym Êladem jego twórczoÊci sà dzisiaj fotografie w katalogach wystaw i kilka tekstów napisanych in memoriam przy okazji poÊmiertnej wystawy w 1973 w Zach´cie.5 Tymczasem Zamecznik jest bez wàtpienia jednym z ogniw, dzi´ki którym uda si´ przywo∏aç przeoczone aspekty nowoczesnoÊci. Dzi´kuj´ synowi Stanis∏awa Zamecznika, Piotrowi Zamecznikowi, za cenne informacje i fotografie, które pomog∏y mi w czasie pisania tekstu. Pozosta∏e fotografie pochodzà z Muzeum Akademii Sztuk Pi´knych w Warszawie oraz Zach´ty Narodowej Galerii Sztuki.\n1 „Jerzy So∏tan – cz∏owiek, który Polski nie zbudowa∏”, film dokumentalny w re˝. Marcina Gi˝yckiego, 1998. 2 Wszystkie wypowiedzi Zamecznika pochodzà z: Stanis∏aw Zamecznik 1909-1971, kat. wyst., Warszawa 1973. 3 Andrzej K. Olszewski, Idee Le Corbusiera w Polsce, w: Pod∏ug nieba i zwyczaju polskiego. Studia z historii architektury, sztuki i kultury ofiarowane Adamowi Mi∏ob´dzkiemu, Warszawa 1988, s. 482. 4 Jola Gola, Maryla Sitkowska (red.), Jerzy So∏tan. Rozmowy o architekturze, Warszawa 1996, s. 39. 5 Stanis∏aw Zamecznik 1909-1971, op. cit.\nNa dole: XII Ogólnopolska wystawa fotografiki, projekt ekspozycji S. Zamecznik i W. Zamecznik, Zach´ta, 1962\nm u z e u m Przestrzeƒ publiczna i dekonstrukcja. Christian Kerez w Warszawie\njà”.4 W∏adza monarchy jest w∏adzà pochodzàcà de facto ze êród∏a transcendentalnego. èród∏o transcendentalne, stanowiàc sta∏y punkt odniesienia sprawia∏o, ˝e spo∏eczeƒstwo pojmowane by∏o jako trwa∏a jednia. Natomiast w demokracji, wed∏ug tych autorów, nie powinno byç ˝adnej sta∏ej reprezentacji zak∏adajàcej jednoÊç. Wobec braku fundamentów, spo∏eczne znaczenia sà wcià˝ negocjowane, jednoczeÊnie konstytuowane i wystawiane na ryzyko zakwestionowania. „Demokracja zwiàzana jest z wizerunkiem pustego miejsca”5 w tym znaczeniu, ˝e nie ma ˝adnych sta∏ych punktów odniesienia. Koncepcja ta zwiàzana jest równie˝ z rozumieniem j´zyka jako nieprzejrzystego. W demokracji majà Êcieraç si´ ró˝ne dyskursy, nie ma jednego j´zyka, który opisywa∏by w pe∏ni rzeczywistoÊç ka˝dego obywatela. W teorii Laclaua i Mouffe istotnà rol´ odgrywa poj´cie antagonizmu: „Antagonizm afirmuje i jednoczeÊnie uniemo˝liwia zamkni´cie spo∏eczeƒstwa, ods∏aniajàc fragmentarycznoÊç i przypadkowoÊç ka˝dej ca∏oÊci”.6\nWarszawa, jak i jej mieszkaƒcy, ma heterogeniczne oblicza i to˝samoÊci.\ndzàcych za najmniej reprezentacyjne. Jednà z cz´Êci projektu „Wirtualne muzeum. Spacer po niewidzialnej wystawie”, autorZofia Herman W kontekÊcie zagadnienia destwa Beata Guggera, Rudolfa konstrukcji szczególnie interesuSteinera i Joanny Warszy (maj Choç projekt Muzeum Sztuki jàcy wydaje si´ – dominujàcy 2007), by∏a rozmowa z ChristiaNowoczesnej autorstwa w dyskusji nad projektem Kereza nem Kerezem, w której zapytany Christiana Kereza w niczym – problem socjalistycznej to˝sao swój ulubiony budynek w Warnie przypomina architektury moÊci Warszawy. Budynek Kereza szawie wymieni∏ PRL-owski padekonstrukcji i jest kojarzony, nie stara si´ jej przekrzyczeç, ale wilon „Chemii” na Brackiej, z przyczyn formalnych, z traprzez swój stosunek do Pa∏acu mieszczàcy obecnie sklep z tadycjà modernizmu, mo˝na inoraz odniesienie si´ do Domów nià odzie˝à. W rozmowie tej terpretowaç go w kategoriach Centrum, stwarza okazj´ do odz ust Kereza pad∏o wiele stwierdekonstrukcji, a tak˝e powiàczytywania i interpretowania dzeƒ pozwalajàcych zrozumieç zanej z nià teorii demokracji PRL-u na nowo, zamiast wypiera- jego sposób myÊlenia o architeki przestrzeni publicznej nia go przez naiwne i rozpaczliturze i mieÊcie, charakterystyczClaude’a Leforta, Chantal we naÊladowanie kapitalistyczny dla ponowoczesnoÊci. SkrytyMouffe i Ernesto Laclaua. nych stolic Zachodu, z ich kowa∏ on obsesj´ nowoÊci, którà podnoszàcymi wartoÊç miasta obserwuje w miastach szwajcarJacques Derrida zarzuca zamuzeami-rzeêbami, które zdaskich i wyrazi∏ podziw dla stachodnioeuropejskiej myÊli filozoniem wielu architektów i krytyków rych obiektów w Warszawie. I nie ficznej, ˝e jest ona ufundowana stajà si´ dziÊ anachroniczne.7 Ta- chodzi∏o tu o nacechowane symkie spojrzenie wydaje si´ szczena metafizyce obecnoÊci, dla bolicznie „zabytki”, ale w∏aÊnie gólnie wa˝ne wobec coraz barktórej charakterystyczne jest statakie zjawiska, jak wspomniany dziej ostatnio widocznej strategii wianie w j´zyku wy˝ej znaczonepawilon, stare tramwaje, czy te˝ wypierania socjalizmu i tworzenia po∏amana p∏yta chodnikowa ko∏o go ni˝ znaczàcego. Uwa˝a, ˝e z∏udzenia, ˝e mo˝liwa jest konty- kraw´˝nika na parkingu przy Kuznaczàce traktuje si´, jakby by∏o nuacja przedwojennego obrazu transparentne, zawsze ze wzgl´pieckich Domach Towarowych, 1 Warszawy – kapitalistycznego du na znaczone. Derrida widzi na którym siedzia∏. To dostrzegapoczàtki takiego myÊlenia w filomiasta, którego p∏ynny rozwój nie wartoÊci w dawnoÊci pospolizofii Platona, który patrzy na rzezosta∏ zak∏ócony przez socjalizm, tych przedmiotów przywo∏uje czywistoÊç przez pryzmat Êwiata co pozbawi∏o je szansy pozostaskojarzenia z Benjaminem, idei. Zak∏adajàc obecnoÊç idei, nia „Pary˝em Pó∏nocy”. W takà piszàcym o „rewolucyjnych moznaczonych, odbijajàcych si´ retoryk´ wpisujà si´ pomys∏y zbu- cach, które pojawià si´ w starow znaczàcych, filozofia poszuku- Zwyci´ski projekt w konkursie na rzenia Pa∏acu Kultury i odtworze- ciach”.8 Obiekty takie, pozbabudynek Muzeum Sztuki Nowowione reprezentacyjnych funkcji, je êród∏owego sensu, „transcenia kamienic stojàcych w jego dentalnego znaczonego”, którym czesnej w Warszawie wywo∏a∏ miejscu przed wojnà. DoÊç kurio- majà znaczenie w swojej matejest najwy˝sza to˝samoÊç. Zatem oburzenie i protest ówczesnego zalnym przyk∏adem tego typu my- rialnoÊci, obecne we wcià˝ filozofia jest „takim typem myÊle- dyrektora Muzeum, cz´Êci jego Êlenia jest symulacja komputero- zmiennych kontekstach, ujawniajà nawarstwianie si´ tekstów kulnia, który zak∏ada jakiÊ poczàtek, pracowników, du˝ej cz´Êci Êrowa zaprezentowana przez Jana 2 czyli êród∏owà obecnoÊç”. Der- dowiska historyków sztuki, dzien- Pospieszalskiego w jednym z pro- tury i sk∏aniajà do ich odczytania rida chce skierowaç wzrok na nikarzy, publicznoÊci. Christian gramów cyklu „Warto rozmawiaç”, w odniesieniu do siebie nawzaznaczàce, na pismo. Uwa˝a, ˝e Kerez zosta∏ skrytykowany przede którego tematem by∏ w∏aÊnie jem, a nie do pozostajàcego poto pismo jest pierwotne, a êród∏o wszystkim za to, ˝e nie stworzy∏ za nimi sensu.9 A wi´c potraktoPa∏ac Kultury. Prezentacja ta jako takie pozostaje nieobecne, konkurencyjnego wobec Pa∏acu pokazywa∏a w kwartale zajmowa- wanie przez Kereza a zatem nieobecnoÊç ma chaKultury symbolu (jakim jest np. nym przez Pa∏ac pot´˝ne, repre- modernistycznych budowli jako rakter êród∏owy. s∏ynne muzeum w Bilbao), ale zentacyjne, „paryskie” kamienice, jednego z przenikajàcych si´ tekstów jest z gruntu antymoderzaprojektowa∏ budynek zdecydo- z witrynami sklepów na parteW tej tezie Derridy mo˝emy do- wanie niepomnikowy. Wbrew tym rach. Te plany pozostajà w sferze nistyczne. Estetyka modernizmu po modernizmie jest czymÊ zustrzec analogi´ do koncepcji opiniom, mo˝na projekt Kereza fantazji, a raczej bardzo silnego pe∏nie nowym. Modernizm jest demokracji i przestrzeni puodczytaç nie jako kapitulacj´ wo- fantazmatu. W Warszawie poblicznej takich teoretyków, jak bec dominujàcego Pa∏acu Kultu- wstajà jednak budynki stylizowa- przecie˝ pe∏en metafizyki obecnoÊci, to˝samoÊci, wiary w prawClaude Lefort, Ernesto Laclau ry, lecz jako prób´ postulowane- ne na XIX-wieczne kamienice 3 d´, porzàdek i racjonalizm, które czy Chantal Mouffe, którzy go przez Derrid´ wyjÊcia poza czynszowe, czego przyk∏adem twierdzà, ˝e demokracja ufunpostmodernizm dekonstruuje. binarne opozycje. Zaprojektowa- jest niedawno ukoƒczony dom dowana jest z za∏o˝enia na nie kontrapunktu dla Pa∏acu Kul- przy ulicy Wareckiej. Wyglàda to Równie˝ w odniesieniu do teorii pustym miejscu. Mo˝na powiedemokracji „zwiàzanej z wizetury potwierdzi∏oby tylko symbo- tak, jakby usuwanie architektury dzieç, ˝e jest to puste miejsce runkiem pustego miejsca”, molicznoÊç „prezentu Stalina”. PRL-u (rozbiórka Supersamu, po tym, co Derrida nazywa Natomiast projekt Kereza jest przebudowa pasa˝u Wiecha itp.) dernizm jest antydemokratyczny, transcendentalnym znaczonym raczej próbà reinterpretacji i no- i budowanie w „zachodnim stylu” bo jako spadkobierca OÊwiecelub najwy˝szà to˝samoÊcià. Ronia szuka sta∏ych norm i mo˝e wego odczytania Pa∏acu, zamiast mia∏o staç si´ powrotem do salyn Deutsche tak parafrazuje jego mentalnego „zburzenia”. „prawdziwej”, „zdrowej”, „kapita- prowadziç do totalitaryzmu. myÊl Leforta: „Lefort uwa˝a, i˝ Deutsche przytacza analiz´ Odmowa wprowadzenia nowej listycznej” to˝samoÊci Warszawy. znamieniem demokracji jest totalitaryzmu autorstwa Leforta: reprezentacji Warszawy wpisuje Tak wielkie oburzenie projektem znikni´cie pewników, bez„Totalitaryzm niszczy demokrasi´ w projekt przestrzeni publicz- Kereza wynika byç mo˝e z tego, wzgl´dnych praw odnoszàcych nej jako pustego miejsca. Stwocj´, próbujàc wype∏niç pró˝ni´ ˝e nie spe∏ni∏ on „marzenia si´ do podstaw ˝ycia spo∏eczne- rzenie reprezentacji dla „wszyst- o zburzeniu Pa∏acu Kultury”. wywo∏anà przez rewolucj´ go. NiepewnoÊç, nieokreÊlonoÊç kich warszawiaków” zak∏ada∏oby demokratycznà i pozbywa si´ czyni si∏y demokratyczne antyte- homogenicznoÊç spo∏ecznospo∏ecznej niedookreÊlonoÊci. Sam Kerez wydaje si´ byç zafazà absolutnej w∏adzy monarTotalitaryzm daje ludowi zasadÊci i zabójczà dla demokracji scynowany polskim moderniniczà korzyÊç, jednoÊç, z którà chicznej, a tym samym niszczy jednoÊç. A przecie˝ sama zmem i to w wydaniach ucho-\nChristian Kerez, Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, 2007\nMuzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie 15\nm u z e u m identyfikuje si´ samo paƒstwo, w ten sposób zamyka przestrzeƒ publicznà, ujmujàc jà mi∏osnym uÊciskiem dobrego spo∏eczeƒstwa”.10 W przypisie Deutsche parafrazuje wypowiedê Derridy na temat totalitaryzmu, a dok∏adnie komunizmu, w Êwietle której totalitaryzm stanowi „prób´ osiàgni´cia stanu zamkni´cia” i „ucieczki od podstawowego stanu otwarcia spo∏eczeƒstwa”.11 Zwróçmy uwag´, ˝e przekroczenie modernizmu istnia∏o ju˝ w nim samym, o czym mówi Peter Buchanan, podkreÊlajàc rol´ miejsca i subiektywnoÊci w architekturze Franka L. Wrighta. Kategorie te odgrywajà równie˝ niema∏à rol´ w koncepcjach Kereza.12 Warto tu wspomnieç, ˝e obalanie skoƒczonych projektów i systemów przez wykorzystanie ich w∏asnych form i poj´ç jest jednà ze strategii dekonstrukcji Derridy. Sam Kerez tak charakteryzuje swój projekt: „Nowe muzeum sztuki nie jest wystarczajàco du˝e, ˝eby konkurowaç z tak gigantycznym budynkiem. Dlatego mo˝na t´ nowà budowl´ postrzegaç równie˝ jako rozszerzenie Pa∏acu Kultury w Warszawie. Taka funkcja wynika z urbanistycznych za∏o˝eƒ konkursu. Jednak proponowana nowa budowla nie podporzàdkowuje si´ neoklasycystycznym strukturom jej bezpoÊredniego otoczenia – nowe muzeum sztuki stanowi raczej antytez´ tej architektury lat 50.”.13 Cytat ten Êwiadczy o tym, ˝e koncepcja architektoniczna Kereza jest bliska myÊleniu dekonstrukcyjnemu. Co prawda pojawia si´ tu s∏owo „antyteza”, ale towarzyszy mu jednoczeÊnie rozumienie budynku muzeum jako rozszerzenia Pa∏acu Kultury, dzi´ki czemu Kerez wychodzi poza binarne opozycje. Architekt nie tworzy oderwanej od otoczenia reprezentacji w∏adzy, ale przede wszystkim wià˝e swój budynek z miejscem. Wydaje mi si´, ˝e mo˝na ten projekt porównaç do rozbudowy High Museum w Atlancie, o którym tak pisze Buchanan: „WczeÊniejszy budynek-dzie∏o sztuki, autorstwa Richarda Meiera, by∏ odsuni´ty od stojàcego ju˝ w tym miejscu, i stanowiàcego cz´Êç tej samej instytucji, gmachu Memorial Arts, z bramà przecinajàcà d∏ugà, wznoszàcà si´ ramp´, podkreÊlajàcà jego oddzielenie i tworzàcà dualistycznà równowag´ pomi´dzy obiema budow-\nlami. Renzo Piano zintegrowa∏ wszystkie obiekty w jedno za∏o˝enie, tworzàc jedynà prawdziwà przestrzeƒ miejskà w Atlancie, przestrzeƒ, w której ludzie po prostu sp´dzajà czas”.14\nCo jest do zrobienia? cd. ze str. 1\n¸ukasz Ronduda Nie mog´ mówiç inaczej ni˝ z perspektywy moich zainteresowaƒ latami 70. Je˝eli mo˝emy wysnuç jakieÊ postulaty, to na pewno wcià˝ trzeba Budynek Kereza mo˝e spe∏niç bardzo du˝o pracowaç nad istniepodobnà funkcj´, wytwarzajàc zintegrowanà przestrzeƒ publicz- jàcymi archiwami, które pozostajà w r´kach prywatnych. Jest bardzo nà pomi´dzy Pa∏acem Kultury wiele ró˝nego rodzaju archiwów a Domami Centrum, co by∏o zwiàzanych z latami 70., a zatem g∏ównym zadaniem stawianym ze sztukà, która nie uleg∏a jeszcze projektantowi Muzeum. W waw Polsce instytucjonalizacji. runkach konkursu na budynek czytamy: „Teraz, zgodnie z plana- W tym kontekÊcie wa˝ne wydaje mi utworzenia nowego centrum si´ równie˝ ciàg∏e wynajdywanie Warszawy, Plac Defilad zostanie nowych praktyk kuratorskich, przekszta∏cony w Agor´, miejsce majàcych s∏u˝yç rewitalizacji pozytywne, przyjazne mieszkaƒ- materia∏ów z przesz∏oÊci. Uzupe∏com, a dzi´ki budynkowi Muniajàc prac´ badawczà, mog∏yby zeum Sztuki Nowoczesnej one s∏u˝yç ponownemu w∏àczeniu w miejsce integrujàce spo∏eczeƒ- tych materia∏ów w dyskurs, odstwo Warszawy wokó∏ dialogu nieÊç je do wspó∏czesnych problemów artystycznych. Dlatego i wydarzeƒ kulturalnych najwy˝15 te˝ nasze wystawy operujàce arszej rangi”. W Êwietle powy˝chiwalnymi materia∏ami, takie jak szych rozwa˝aƒ nale˝y stwier„Ukryty skarb”, czy te˝ „Precz z aldziç, ˝e upragniony fonsami sztuki” (wspólnie z Mibudynek-ikona nie spe∏ni∏by tej funkcji. Nie jest mo˝liwe stworze- cha∏em Woliƒskim i Piotrem Rypnie symbolu, który nie homogeni- sonem), majàce na celu zowa∏by spo∏ecznoÊci Warszawy, stworzenie nowego kontekstu do prezentacji materia∏ów z lat 70., którà ma reprezentowaç. Mo˝e lepiej, ˝eby architektura – tracàc rozgrywa∏y si´ w niekonwencjonalnych przestrzeniach, w kontekna spektakularnoÊci – by∏a nie Êcie pozainstytucjonalnym (hotel, symbolem, ale przede wszystkim gie∏da).1 Chodzi∏o nam m.in. miejscem dla ludzi, miejscem o podkreÊlenie wyjÊciowo pozainciàg∏ego negocjowania i kwestiostytucjonalnego statusu tych zaponowania spo∏ecznych znaczeƒ? mnianych materia∏ów z lat 70., które pokazujemy oraz o wygeneTekst ukaza∏ si´ w internetowym miesi´czniku rowanie na ich bazie (w Êcis∏ej re„Sekcja” (grudzieƒ 2007), http://sekcja.org. Zofia Herman jest studentkà w Kolegium MISH UW. lacji do miejsca prezentacji) interesujàcych dla nas znaczeƒ, które w sposób istotny w∏àczajà si´ we wspó∏czesne dyskusje kulturowe, artystyczne i inne.\n1 Bogdan Banasiak, Filozofia „koƒca filozofii”. Dekonstrukcja Jacquesa Derridy, Warszawa 1997, s. 102. 2 Ibidem. 3 Ernesto Laclau, Chantal Mouffe, Hegemonia i socjalistyczna strategia. Przyczynek do projektu radykalnej polityki demokratycznej, t∏um. S∏awomir Królak, Wroc∏aw 2007. 4 Rosalyn Deutsche, Agorafobia, t∏um. Pawe∏ Leszkowicz, „Artium Questiones XIII”, Poznaƒ 2002, s. 299. 5 Ibidem, s. 301. 6 Cyt. za Deutsche, s. 300. 7 Peter Buchanan, Czy ikony przetrwajà?, „Architektura-Murator”, nr 5/2007. 8 Walter Benjamin, Surrealizm. Ostatnie migawki z ˝ycia europejskiej inteligencji, t∏um. Janusz Sikorski, w: tego˝ Anio∏ historii, wybór i oprac. Hubert Or∏owski, Poznaƒ 1996, s. 60. 9 Wi´cej na ten temat: Teresa P´kala, Sztuka i pami´ç w sferze publicznej, w: Sfera publiczna. Kondycja – przejawy – przemiany, Lublin 2006. 10 Deutsche, op. cit., s. 355-356. 11 Ibidem. 12 Nie u˝ywam flesza – Rozmowa z Christianem Kerezem, zwyci´zcà konkursu, „Architektura-Murator”, nr 5/2007. 13 Christian Kerez, koncepcja architektoniczna – tekst na stronie internetowej MSN (zak∏adka „Budynek”), http://artmuseum.waw.pl. 14 Buchanan, op. cit., s. 51. 15 Warunki konkursu – tekst na stronie internetowej MSN (zak∏adka „Budynek”), http://artmuseum.waw.pl\nJoanna Mytkowska Ale czy ta praktyka kuratorska nie jest po prostu polowaniem na materia∏, który jeszcze nie jest zinstytucjonalizowany, by z kolei na nim budowaç innego typu instytucjonalizacje? Agata Jakubowska To wi´cej ni˝ tylko praktyka kuratorska – to jest metoda badawcza w ogóle. Nie zapominajmy, ˝e archiwum jest, przede wszystkim, wyjÊciowym materia∏em przy opracowywaniu wszelkiego rodzaju tematów. Nie oddziela∏abym tutaj praktyk kuratorskich i praktyk badawczych. ¸ukasz Ronduda To prawda. Wydaje mi si´, ˝e archiwum to rodzaj punktu wyjÊcia, który ∏àczy si´ z tworzeniem pewnego zbioru, czy te˝ z konserwacjà pewnych zjawisk. To dopiero w perspektywie projektów kuratorskich na bazie archiwum powstajà okreÊlone narracje, hierarchizacje i dyskursy.\nLuiza Nader Sàdz´, ˝e tu kryje si´ istotne zadanie dla muzeum jako instytucji. Je˝eli stawiamy sobie za cel prac´ nad archiwum, to musimy ponownie przemyÊleç poj´cie archiwum, zastanowiç si´ nad jego nigdy nie neutralnà strukturà, sposobami archiwizacji, wiedzà przez archiwum produkowanà, jak równie˝ wiedzà, która poddawana jest przez archiwum represji. Moim postulatem wobec Muzeum by∏oby zatem, aby dzia∏ajàc na archiwach lub kolekcjach poddaç radykalnej refleksji poj´cia, którymi historia sztuki operuje niejako z rozp´du: dokumentu, êród∏a, Êwiadectwa, faktu, prawdy itd. Chodzi mi o dekonstrukcj´ archiwum, o wskazanie na przemoc archiwum, wymiar prawa, przez które archiwum jest ustanawiane i które ono narzuca. Je˝eli wi´c Muzeum chce zajmowaç si´ produkcjà wiedzy, to kwestia problematyzacji wykluczenia, a tak˝e wymiaru w∏adzy i autorytetu w granicach samego archiwum powinna byç jednà z centralnych. ¸ukasz Ronduda Moje archiwum jest archiwum filmowym, rodzajem historii polskiej sztuki w zapisach filmowych, materia∏ nie-filmowy jest automatycznie wykluczony. Poziom czysto teoretyczny ∏àczy si´ tu z pragmatycznym, z utrzymaniem tych materia∏ów, ich porzàdkowaniem, konserwacjà czy te˝ udost´pnianiem publicznoÊci. Wystawa „1, 2, 3… awangarda” by∏a w∏aÊnie takà próbà pokazania potencja∏u archiwum, pokazania jak najwi´kszej iloÊci materia∏u w ramach szeÊciu ro˝nych narracji.2 Gabriela Âwitek MyÊl´, ze osoby tworzàce Muzeum Sztuki Nowoczesnej stojà przede wszystkim przed zadaniem przemyÊlenia na nowo kilku zasadniczych kwestii, np. czym jest archiwum, jakie jest zadanie badacza archiwum, a jakie kuratora, w jakim momencie te zadania si´ krzy˝ujà? To przemyÊlenie pracy z archiwum odzwierciedla wspó∏czesne dylematy historii sztuki konfrontowanej z kulturà wizualnà. Dyskusja wokó∏ pytania „co jest przedmiotem badaƒ?” toczy si´ raczej na uniwersytetach, ale nowopowstajàce Muzeum powinno równie˝ znaleêç w niej swoje miejsce. To jest zarazem pytanie o to, w jakim obszarze dzia∏alnoÊç Muzeum b´dzie zaz´biaç si´ z badaniami naukowymi. Kto ma prowadziç te badania nad sztukà nowoczesnà? Czy owe przedmioty badaƒ majà byç w∏àczone do praktyki kuratorskiej? Muzeum powinno okreÊliç swojà rol´ we wspó∏czesnej sytuacji, tym bardziej ˝e powstaje ono jako kolejna instytucja po ca∏ej fali\nkrytyki instytucji. Od lat 70. muzeum jako instytucja jest poddawane krytyce w tym samym stopniu, co dyscyplina historii sztuki. Metodologia – szansa na nowe muzealnictwo czy nowy kanon? Gabriela Âwitek Wytworzy∏ si´, zw∏aszcza ostatnio, doÊç sztuczny podzia∏ na praktyki muzealne, które wydajà si´ byç przywiàzane do tzw. „tradycyjnej” historii sztuki i na praktyki kuratorskie, które czerpià inspiracje z tzw. kultury wizualnej. Tymczasem kultura wizualna nie zosta∏a okreÊlona jako dyscyplina, a wi´c nie zosta∏ wyznaczony przedmiot jej badaƒ. Kultur´ wizualnà mo˝na by okreÊliç jako obszar pewnego doÊwiadczenia. Joanna Mytkowska Praktyk´, o której mówi∏ ¸ukasz mo˝na okreÊliç jako odkrywanie ró˝nych, mniej lub bardziej zaniedbanych, obszarów historii sztuki i/lub kultury wizualnej, które s∏u˝y∏o do rozpoznawania albo w∏asnej historii i to˝samoÊci, albo innych aktualnych zjawisk. Mamy tu wi´c do czynienia z badaniami o charakterze doraênym. Inne tego typu dzia∏ania majà charakter interwencyjny: w moim przypadku by∏o tak z pracà nad katalogami Edwarda Krasiƒskiego i Oskara Hansena, czy teraz w pracy nad znikajàcymi z ulic miasta neonami. Nie twierdz´, ˝e dzia∏ania te pozostajà bez konsekwencji, ale kiedy myÊlimy o instytucji, o muzeum, pojawia si´ pytanie, czy ono mo˝e dzia∏aç w taki sam sposób. DoÊç dobrze mog´ sobie wyobraziç badania, które s∏u˝à jednej wystawie, jednemu projektowi. Natomiast nie wiem, jak prowadziç w efektywny sposób badania d∏ugofalowe, czyli – jak wiedz´ instytucjonalizowaç. Gabriela Âwitek Prowadzenie badaƒ s∏u˝àcych konkretnej wystawie to wa˝na kwestia, ale myÊl´ równie˝ o bardziej ogólnych zadaniach i pytaniach stawianych wobec muzeum, np. o takim pozornie niepopularnym dziÊ s∏owie „kanon”. Mówisz o ró˝nych dzia∏aniach Muzeum, o gromadzeniu informacji, o badaniach, o ratowaniu neonów, czyli o zachowaniu tego, co znika, albo ju˝ znik∏o z pola widzenia. Je˝eli nazwiemy to dzia∏aniami prewencyjnymi – zapobiegajàcymi zniszczeniu lub zapomnieniu – to w∏aÊciwie, po ca∏ej wspó∏czesnej krytyce, wracamy do tradycyjnej, XIX-wiecznej definicji zadania muzeum, czyli po prostu chronienia pewnej cz´Êci kultury. To ∏àczy si´ z kanonem\nlizowaniu, ale raczej zak∏ócaniu, w kwestionowaniu naturalnoÊci kategorii, wartoÊci, systemów poj´ciowych. Przychodzi mi do g∏owy projekt Joanny Rajkowskiej Dotleniacz, który pomimo ogromnie pozytywnych reakcji spo∏ecznych nie Joanna Mytkowska Warto odwodo koƒca mnie przekonuje. Dotle∏aç si´ w tym miejscu do krytyczniacz to niewàtpliwie projekt wienego tekstu Marka Krajewskiego lowarstwowy: rodzaj intrygujàcej fantazji, arkadyjskiego nie-miejsca Od muzeum publicznego do mu(utopii), jawnie kontrastujàcego zeum publicznoÊci, który przypomina, ˝e muzeum uzurpuje w∏az resztà otaczajàcej go przestrzeni, dz´: w∏àcza lub wyklucza ze sfery za∏o˝onego w punkcie, w którym 3 widzialnego. Pytanie o nowy kaprzestrzeƒ szczególnie silnie non ∏àczy si´ wi´c z pytaniem naznaczona jest antagonizmem, o w∏adz´ muzeum, bo nowy kahistorià i niepamiecià. Z drugiej Luiza Nader To jest równie˝ barnon to kwestia ustalenia, co prestrony jednak, to w∏aÊnie fantazja, dzo wa˝ny temat w kontekÊcie re- jak zauwa˝yli Freud, Lacan, a potenduje do bycia dominujàcym witalizacji miasta, jej pozytywnych tem, Zˇ iˇzek uczy „jak po˝àdaç”. dyskursem. Oraz z pytaniem, czy istniejà jakieÊ alternatywne mode- i negatywnych skutków dla przeZ tej perspektywy akcentowanie le funkcjonowania takiej instytucji. strzeni publicznej. Szersza debata wymiaru fantazji jako transgresji na ten temat w Polsce prawie nie wydaje mi si´ nie do koƒca trafioGabriela Âwitek A mo˝e powinistnieje. ObecnoÊç i przedsi´wzi´- ne albo przynajmniej dwuznaczne niÊmy myÊleç o budowaniu kano- cia Muzeum majà szans´ jà uru– to przecie˝ w∏aÊnie fantazja nu w obszarze kultury wizualnej chomiç, uÊwiadamiajàc odbiorugruntowuje jednostki w rzeczywijako o czynieniu widocznym, wicom, ˝e przestrzeƒ publiczna stoÊci. Ja natomiast wola∏abym si´ dzialnym? Wtedy nie brzmi to tak nie jest kategorià monolitycznà. z fantazji rzeczywistoÊci – je˝eli nie opresywnie. Mo˝e nale˝a∏oby Muzem mo˝e wnieÊc do debaty wybudziç, to przynajmniej wybumyÊleç o kanonie jako o szczegól- g∏osy z aktualnych dyskusji na ten dzaç. Mówiàc krótko: nie wiem, nym zadaniu, a w∏aÊciwie procetemat, nowe artystyczne rozwiàza- czy wbrew zamiarom autorki prosie, czynienia widzialnym czegoÊ, nia i koncepcje, a tak˝e naÊwietliç jekt ten, zamiast wskazywaç, co przeoczyliÊmy w pewnym negatywne skutki rewitalizacji, w nadmiernym naÊwietleniu nie momencie naszych badaƒ czy ∏àczàce si´ m.in. z kwestià przyukry∏ wspomnianych ju˝ p´kni´ç kuratorskich praktyk, zak∏adajàc w∏aszczania przestrzeni publiczi szczelin przestrzeni. jednoczeÊnie, ˝e ten kanon podnej czy usuwania ze zrewitalizoGabriela Âwitek Je˝eli zadaniem lega zmianom? wanych miejsc np. bezdomnych. JeÊli uznaç za Rosalyn Deutsche, tego projektu by∏o mi´dzy innymi uÊwiadomienie pewnego krytyczAgata Jakubowska W trakcie ˝e przestrzeƒ publiczna nigdy nego skrzy˝owania kulturowego dyskusji nad wspomnianà przez nie jest dana, ale raczej wytwaJoann´ ksià˝kà Muzeum jako rzana, i ˝e odnosi si´ nie tylko do – gdy˝ miejsce po∏o˝one jest obok synagogi, przy dawnej graÊwietlany przedmiot po˝àdania, miasta, architektury, ale równie˝ nicy getta i przechodzà tamt´dy pojawi∏ si´ ciekawy przyk∏ad sztu- dyskursu i to˝samoÊci, to nalewycieczki m∏odzie˝y z Izraela – ki ulicy [w Muzeum Sztuki w ¸odzi ˝a∏oby si´ równie˝ zastanowiç, to nie wiem, czy do tego dosz∏o. w 2007 roku zorganizowano dwie jakiego rodzaju przestrzeƒ puAle czy o to jedynie chodzi∏o? wystawy sztuki ulicy: „Pi´kni strablicznà b´dzie wytwarzaç samo JednoczeÊnie wydarza∏y si´ tam ceƒcy: wspó∏czesna sztuka i kultu- Muzeum. dziwne rzeczy – a prawie cora ulicy” oraz „Ulica wielokierundziennie tamt´dy przechodzi∏am. Joanna Mytkowska Muzeum kowa”]. Warto zwróciç uwag´, ˝e Niektórzy przychodzili, bo chciesztuka ulicy w muzeum nie jest ju˝ powinno oprzeç si´ na tym, co li zobaczyç projekt artystyczny, si´ wydarzy∏o w sztuce polskiej sztukà ulicy. Je˝eli b´dziemy myw kwesti krytyki instytucji. Niedale- o którym wiele pisano w prasie. Êleç o kanonie jako o czynieniu Ale przede wszystkim przychoko szukajàc – np. projekty Paw∏a widzialnym, to – tak, tylko ˝ebydzi∏y tam osoby starsze, mieszAlthamera, który sprowadza∏ Êmy pami´tali o sposobach czykajàce nieopodal, dla których bezdomnych do instytucji artynienia widzialnym. ˚eby nie by∏y by∏o to miejsce spotkania, wystycznych, takich jak wiedeƒska one zabijajàce w stosunku do Secesja. To by∏oby marnotrawstwo tchnienia, miejsce, które chcia∏y tego, co czynimy widzialnym. zatrzymaç na sta∏e. To miejsce, osiàgni´tych kompetencji sztuki, niewàtpliwie obarczone bagaMuzeum w przestrzeni gdyby Muzeum odwróci∏o si´ od ˝em historycznym, w praktyce miasta tych dokonaƒ artystów. codziennego ˝ycia sta∏o si´ miejscem wytchnienia, a nie Gabriela Âwitek Niesamowity Gabriela Âwitek Patrz´ w∏aÊnie konfliktu czy krzy˝owania si´ na drugi numer gazety Muzeum atut to lokalizacja Muzeum – – jak to nazywasz – dyskursów. i na zamieszczony tam wywiad w pobli˝u centrum handlowego Nie chcia∏abym tu wypowiadaç z Christianem Kerezem Architeki dworców, gdzie codziennie si´ o doÊwiadczeniach i przetura sama w sobie. Muzeum Sztu- przemieszczajà si´ tysiàce ludzi. myÊleniach ludzi sp´dzajàcych ki Nowoczesnej jest w trakcie To centrum, w którym widoczczas przy Dotleniaczu, ale ten budowania muzeum w sensie jak nych jest wiele poziomów, wiele projekt jest o tyle istotny, ˝e najbardziej dos∏ownym. To buaspektów codziennego ˝ycia jako pierwszy na takà skal´, podowla, która ju˝ wpisa∏a si´ miasta. za Êrodowiskiem artystycznym, w kontrowersje dotyczàce archiotworzy∏ naprawd´ publicznà Luiza Nader Mówimy o mutektury Warszawy. Je˝eli pytacie debat´ o przestrzeni publicznej o obszary badaƒ, jakimi powinno zeum, które aktywnie uczestni– co widaç by∏o nawet na poziosi´ zajàç Muzeum, to tematem do czy w kszta∏towaniu przestrzeni podj´cia jest na pewno krytyka ar- publicznej. Nie jednak w jej stabi- mie prasowych polemik. w ten sposób, ˝e muzeum podejmuje decyzj´, co uwa˝a za warte uratowania. Podj´cie decyzji, ˝e to trzeba uratowaç, a tego nie, powoduje budowanie kanonu, nowego kanonu.\nchitektury. Nie wytworzyliÊmy w∏aÊciwie w krytyce artystycznej odpowiedniego j´zyka do mówienia o architekturze. Architektura to nie tylko dziedzictwo narodowe, które nale˝y konserwowaç, chroniç, bàdê rewitalizowaç. Architektura jest sztukà najbardziej krytycznà i publicznà, chocia˝by dlatego, ˝e ma zawsze publicznoÊç, a nawet wi´cej – ma mieszkaƒców doÊwiadczajàcych jej na co dzieƒ i ch´tnie wypowiadajàcych si´ np. na temat bloku, w którym mieszkajà. Trzeba wykorzystaç ten potencja∏.\nJoanna Mytkowska Po raz pierw- sta jest zarówno obiektem badaƒ, szy te˝ urz´dnicy miejscy zaanga- jak i twórcà pewnego rodzaju ˝owali si´ w projekt artystyczny. wiedzy. Ale cz´sto te dwie perspektywy si´ po prostu wzajemnie Gabriela Âwitek Nawet jeÊli Joan- wykluczajà. Czy uwa˝acie, ˝e na Rajkowska afirmuje fantazj´, jak tylko historyk sztuki mo˝e wytwato okreÊli∏a Luiza, to co z∏ego w ta- rzaç wiedz´? kiej fantazji? I nie sàdz´, ˝eby ona czegoÊ konkretnego od u˝ytkowni- Luiza Nader OczywiÊcie, ˝e artyków tego miejsca oczekiwa∏a. Tam sta wytwarza wiedz´. Niejednosi´ po prostu codziennie coÊ dzia- krotnie jednak jego dyskurs nie ma prze∏o˝enia na dyskurs historii ∏o, choç w zupe∏nie niespektakusztuki. Nie chodzi o to, ˝e ma si´ larnym sensie. nijak do historiografii np. w PolLuiza Nader Nawià˝´ do anegdo- sce, ale o to, ˝e historiografia staty Freuda o jego wnuczce, która wia silny opór pewnym problemarzy∏a o ciastku z truskawkami. mom i obszarom wiedzy. Artur Freud zwróci∏ uwag´ nie na ˚mijewski w swoim manifeÊcie przedmiot owego pragnienia, ale Stosowane sztuki spo∏eczne barna jego przyczyn´ i kierunek. Za- dzo mocno postawi∏ kwesti´ winy i wstydu, a zatem dwóch stron pyta∏: co powoduje, ˝e ona chce to ciastko? Czyje pragnienie o tym traumy i jej niszczycielskich skutków, które wydajà mi si´ centralne decyduje? Czy na pewno jej? dla historii sztuki w Polsce. Jednak Powracajàc do Dotleniacza: co powoduje, ˝e chcemy takiej prze- jedynà odpowiedzià, która wypostrzeni publicznej: koherentnej, wiedê ˚mijewskiego potraktowa∏a zamkni´tej, wyizolowanej? Czy to nie jako obiekt „dziejów myÊli na pewno nasze pragnienie? Pro- o sztuce”, ale jako istotny g∏os jekt Joanny Rajkowskiej nie napro- w dyskursie historiograficznym by∏ wadza mnie na odpowiedê. Ale tekst prof. Andrzeja Turowskiego równie˝ uwa˝am, ˝e to wa˝ny podczas konferencji Awangarda w bloku.4 Turowski nie interpretoprojekt, który po d∏ugim czasie wa∏ tekstu ˚mijewskiego, ale znów uruchomi∏ debat´ na temat w sposób dla mnie bardzo przeprzestrzeni publicznej. Muzeum konujàcy integrowa∏ z dyskursem ma szans´ jà kontynuowaç i prohistoriografii i przek∏ada∏ na poblematyzowaç. stulaty instytucjonalne. ˚mijewski Gabriela Âwitek To wróçmy do wprowadza wcià˝ na nowo proprzedmiotu fantazji, czy mo˝e po- blematyk´, która niby tu istnieje, ˝àdania, jakim jest muzeum. Czy ale nie zosta∏a w ˝aden sposób doÊwiadczenie muzeum nie mo˝e krytycznie przemyÊlana. Pomimo byç równie˝ w pewnym sensie ko- ogromu istniejàcej literatury i mejàce, afirmatywne? Na to konkret- todologii, rozwijanej zw∏aszcza ne Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Stanach Zjednoczonych (mam w centrum Warszawy mo˝na spoj- tu na myÊli tzw. trauma studies), historia sztuki w Polsce, z nieliczrzeç w ró˝ny sposób. Mo˝na na nymi wyjàtkami, nie wytworzy∏a przyk∏ad podkreÊliç, ˝e Muzeum j´zyka, którym o doÊwiadczeniach b´dzie si´ znajdowaç w cieniu traumatycznych, a tak˝e spo∏eczPa∏acu, który nosi∏ kiedyÊ imi´ Jónych i politycznych skutkach trauzefa Stalina i powracamy wtedy my mo˝na by mówiç i pisaç. do naszej postkomunistycznej traumy. Ale czy˝ nie jest czasami afirmujàcym i odÊwie˝ajàcym do- Joanna Mytkowska Takie niedoÊwiadczeniem wjechanie na trzy- statki mogà staç si´ zadaniami dla Muzeum. Wydaje mi si´, ˝e w ofidzieste pi´tro i spojrzenie na to cjalnej historii nie istnieje te˝ np. wszystko z innej perspektywy? tradycja anarchistyczna. Mówi´ to Historia sztuki a przedmiot w kontekÊcie g∏oÊnej teraz rocznijej badaƒ, czyli o dzia∏aniach cy wydarzeƒ roku 1968, która ju˝ artystów wywo∏a∏a fal´ dyskusji, za którà pójdà wystawy, publikacje. TymJoanna Mytkowska Chcia∏abym czasem wydaje mi si´, ˝e w Polteraz zapytaç Was o luk´, jaka ist- sce nie ma ÊwiadomoÊci tradycji nieje pomi´dzy tym, co robià arty- anarchistycznej, w której mo˝na Êci a tym, jak przebiegajà badaopisaç doÊwiadczenie maja’68. nia w obr´bie historii sztuki. To jest bardzo ciekawe dla MuWydaje si´, ˝e mamy do czynienia zeum, bo przecie˝ wi´kszoÊç z napi´ciem mi´dzy tymi dwiema przedsi´wzi´ç artystycznych biedziedzinami. Czasami to, co robià rze si´ w∏aÊnie z tej tradycji, która artyÊci, wp∏ywa na zmian´ zakrew Polsce, w dyskursie potocznym, su badaƒ, czasami obie dziedziny w ogóle nie istnieje. wydajà si´ rozbie˝ne. Zak∏adam, ˝e celem muzeum jest prowadze- Gabriela Âwitek Znowu wkraczamy w mroczne obszary. Czy znanie badaƒ, a z drugiej strony – podà˝anie za artystami. Sam arty- czy to, ˝e historia sztuki w Polsce\nma nieustannie przerabiaç doÊwiadczenie komunizmu? Tak, to bardzo wa˝ne, ˝eby ono zosta∏o przerobione, ale wydobywanie jedynie jego ciemnych stron to tworzenie jednostronnego obrazu. Wydaje mi si´, ˝e rok 1968 w Polsce jest przede wszystkim mrocznym obszarem badaƒ i nie wyobra˝am sobie na razie wystawy czy publikacji przypominajàcej chocia˝by nowojorskà „Summer of Love. Sztuka epoki psychodelicznej” z 2007 roku.5 Je˝eli nie ma ÊwiadomoÊci tradycji anarchistycznej, to mo˝e ona po prostu nie by∏a naszym doÊwiadczeniem. A mo˝e by∏a, podobnie jak kultura hippisowska, tylko ˝e zosta∏a przyt∏oczona przez mroczne obrazy politycznej rzeczywistoÊci. A w ogóle, to nie mog´ powiedzieç, ˝e to sà „moje”, czyli bezpoÊrednie doÊwiadczenia. Pisanie historii to jest równie˝ kwestia ró˝nic pokoleniowych. Luiza Nader Wydaje mi si´, ˝e w historii sztuki, tak jak w historii, istniejà pewne doÊwiadczenia, które sà silnie transmitowane w przysz∏oÊç. Zamiast pami´ci dysponujemy post-pami´cià. Mam wra˝enie, ˝e zarówno historycy, jak i historycy sztuki, ulegajà bardzo cz´sto zjawisku przeniesienia, które zwiàzane jest z obiema formami pami´ci. Na problem ten zwraca∏ uwag´ przede wszystkim Dominick LaCapra. Mówiàc krótko: chodzi o to, ˝eby historyk by∏ w stanie owemu przeniesieniu przeciwdzia∏aç, uÊwiadamiajàc je sobie i przekierowujàc w sposób pozytywny jego dzia∏anie przez jasne okreÊlenie swojej pozycji w dyskursie. To jest mo˝liwe, najlepszym przyk∏adem takiego pisania historii sztuki jest wst´p do Awangardy w cieniu Ja∏ty Piotra Piotrowskiego.6 Joanna Mytkowska To jest rodzaj samoÊwiadomoÊci: mam takie ograniczenia, mog´ si´ zajmowaç tym i tamtym... Luiza Nader Ta ÊwiadomoÊç uwalnia od niebezpieczeƒstwa nadmiernej identyfikacji z przedmiotem badaƒ i umo˝liwia empati´. Gabriela Âwitek Ale mi nie o to chodzi. Tak jak zmienia si´ kanon, zmienia si´ dyskurs, przedmiot badaƒ i sposób pisania historii. Poda∏aÊ przyk∏ad Awangardy w cieniu Ja∏ty Piotra Piotrowskiego, którà bardzo ceni´, ale nie ka˝dà ksià˝k´ da si´ pisaç z takiej pozycji. Agata Jakubowska Wróc´ znowu do tekstu ˚mijewskiego, bo wydaje mi si´, ˝e przyk∏ady, które poda-\njesz, dotyczà poziomu Êwiadomego, zaÊ to, co robi ˚mijewski, to dotykanie elementów nieÊwiadomych. To nie tyle ÊwiadomoÊç swojej historii badawczej, co raczej g∏´bszych mechanizmów kierujàcych badaniami. Z tym historia sztuki nie mo˝e sobie poradziç. Mo˝e powinna dokonaç swego rodzaju autopsychoanalizy… Joanna Mytkowska ˚mijewski chcia∏ si´ zajmowaç wstydem socrealizmu, czymÊ, co rzeczywiÊcie nie zosta∏o jeszcze przepracowane. Ale jego celem by∏o zbadanie, co stoi na przeszkodzie, aby sztuka sta∏a si´ zaanga˝owana, dostarcza∏a spo∏ecznie u˝ytecznej wiedzy. To by∏ g∏ówny temat, a przy okazji dotknà∏ pami´ci socrealizmu i g∏´bokich pok∏adów pami´ci, która hamuje spo∏eczne zaanga˝owanie artystów. Gabriela Âwitek Je˝eli mówimy o g∏´bokich pok∏adach pami´ci, to jednak wróc´ do kwestii pokoleniowych. Jest chyba jakaÊ ró˝nica mi´dzy pami´cià bezpoÊrednià i zapoÊredniczonà. Luiza Nader Istniejà pewne obszary w historii i historii sztuki, które sà rozgrywane w dzia∏aniu, gdzie wiedza zatrzymuje si´ w spirali powtórzeƒ. Weêmy rok 1968 w sztuce w Polsce. Data ta nie istnieje jako cezura, poprzestajemy na konstatacji „w sztuce nie dzia∏o si´ nic”. Czy jednak rzeczywiÊcie tak by∏o? Byç mo˝e pewne doÊwiadczenia, tak jak bal w Zalesiu, przez histori´ sztuki zosta∏y przegapione.7 A jeÊli rzeczywiÊcie cz´Êç Êrodowisk artystycznych pozostawa∏a indyferentna, to jaka by∏a tego g∏´bsza przyczyna? Gabriela Âwitek Zgadzam si´ ca∏kowicie, ˝e pewne mitologie sztuki polskiej lat 60. i 70. wcià˝ wymagajà przepracowania, np. kwestia spo∏ecznego i politycznego zaanga˝owania. Ale kwestià zasadniczà jest równie˝ to, w jakiej sytuacji politycznej, z jakim baga˝em pami´ci i na podstawie jakich archiwów pisze si´ histori´. Przypominam sobie g∏osy niektórych historyków sztuki po publikacji tzw. listy Wildsteina – ˝e teraz to w ogóle trzeba b´dzie przepisaç histori´ polskiej sztuki powojennej. No i po raz kolejny okaza∏o si´, ˝e przedmiotem badaƒ historii sztuki sà nie tylko dzie∏a, ale i biografie artystów. Agata Jakubowska Je˝eli dotykamy tych trudnych i przemilczanych momentów, to scenariusz jest doÊç oczywisty: spójny obraz, który by∏ przez jakiÊ czas przyjmowany za oczywisty i konserwowa-\ncjonalne.8 Ona wskazuje na historie pisane poza dyskursem akademickim, np. przez Zbigniewa Liber´ w Pozytywach, czy Daniela Libeskinda w berliƒskim Muzeum ˚ydowskim. Sàdz´, ˝e jest to bardzo ciekawa perspektywa i trzeba jà uwzgl´dniç.\nGabriela Âwitek To ciekawe, co mówisz o mo˝liwoÊciach eksperckich i o tym „wypuszczaniu si´ na inne tereny”. Mo˝e wróc´ do manifestu ˚mijewskiego – on Joanna Mytkowska Ale czy nie stawia konkretny zarzut, ˝e histojest tak, ˝e tylko antagonizmy sà ryk sztuki dzisiaj nie ma narz´dzi twórcze? do tego, ˝eby interpretowaç jego prace. Te narz´dzia byç mo˝e Agata Jakubowska To jest bardzo ¸ukasz Ronduda JeÊli mówimy ma socjolog, psycholog, psychociekawe w kontekÊcie Muzeum. o ˚mijewskim, to wydaje mi si´, ˝e log spo∏eczny, filozof. I w trakcie MyÊl´, ˝e wiele si∏ funkcjonujàon neguje w pewnym sensie rol´ naszej rozmowy o obszarach bacych w mieÊcie i w kraju ˝yczy so- krytyków i kuratorów – jego ta rola daƒ zastanawiam si´, za jakiego bie, ˝eby Muzeum by∏o w∏aÊnie nie do koƒca interesuje. On mórodzaju ekspertów my si´ uwa˝atakim „∏adnym obrazkiem”, niek∏o- wi, ˝e to historia sztuki go dogamy i dlaczego w∏aÊnie nas, histopotliwà wizytówkà. Z ca∏à pewno- nia i wyobra˝am sobie, ˝e on by ryków sztuki, zaproszono do tej Êcià ∏atwiej funkcjonowaç w stanie chcia∏ byç dogoniony przez inne dyskusji. Pytam o to, gdy˝ mam harmonii, ale najwa˝niejsze, ˝eby dyskursy. Sytuujàc si´ pomi´dzy wra˝enie, ˝e zajmowanie si´ nie zaczynaç budowania instytucji ró˝nymi dyscyplinami, tak jak to sztukà zawsze polega na pracy od tworzenia fa∏szywej spójnoÊci. by∏o w przypadku Powtórzenia, na granicy dyskursów, a nawet mia∏ ambicj´ powiedzenia czegoÊ na granicy doÊwiadczeƒ. Histo¸àczy si´ to z tym, co wczeÊniej nowego psychologom, posuni´cia ria sztuki jako dyscyplina humamówiliÊmy o w∏àczaniu nowych obszarów badaƒ, poszerzaniu ka- do przodu pewnego pozaartynistyczna musi przekraczaç granonu, i dotyczy te˝ metod. Cz´sto stycznego pola wiedzy. I to si´ sta- nice dyskursów, podobnie jak je, w pewnym sensie, wartoÊcià dzia∏a si´ w ten sposób, ˝e przesztuka jako praktyka artystyczna wspólnà zarówno Êwiata sztuki, jak przekracza granice mediów. Wyprowadza si´ projekt zwiàzany i innych dziedzin. Tak samo jest z nowym obszarem badaƒ, czy daje mi si´, ˝e my, jako specjalinp. z Piotrem Uklaƒskim, który na- Êci od sztuki, w ramach pozornej nowà perspektywà i uznaje sprarobi∏ du˝o zamieszania w Êrodow´ za za∏atwionà. Obserwuj´ to ekspertyzy, przestajemy patrzeç. wisku polskich filmowców i krytyki Wspomniana tu zosta∏a kwestia na przyk∏adzie feministycznej historii sztuki, o której mówi si´ nie- filmowej swoim westernem. Jego filmu, który sta∏ si´ medium mafilm chce byç jednakowo wa˝ny kiedy, ˝e to, co mia∏a najwa˝niejsowym. Problem polega na tym, szego zrobiç, ju˝ zrobi∏a i spraw´ dla ludzi sztuki i tych zajmujàcych na ile od historyka sztuki zajmusi´ profesjonalnie filmem. To sà, kobiet „mamy ju˝ z g∏owy”. Tymjàcego si´ sztukà wspó∏czesnà czasem te tematy, jak i inne, które oczywiÊcie, dwie ró˝ne strategie, mamy wymagaç znajomoÊci w bardzo ciekawy sposób przesi´ pojawi∏y, nie sà przecie˝ zatechnik filmowych i konkretnych kraczajàce pole sztuki, tworzàce mkni´te. Wa˝ne, wed∏ug mnie, sposobów reprezentacji. Zresztà coÊ w rodzaju wypowiedzi alego- filmoznawstwo te˝ si´ zmieni∏o, by∏oby nastawienie si´ instytucji rycznej, która jest zrozumia∏a na to, ˝e coÊ zapoczàtkowuje, kiedyÊ wystarcza∏o streszczenie w zale˝noÊci od kontekstu czytaotwiera, a nie „zalicza”, zamyka narracji i techniczne opisanie i muzeumifikuje. Kanon – jako ob- nia. To te˝ zdaje si´ byç wyzwauj´ç, za to dzisiaj p∏awimy si´ niem dla Muzeum – pytanie o to, szar czynienia widzialnym, który w kontekstach – spo∏ecznym, jest stale nie tylko poszerzany, ale jak pracowaç z tego rodzaju wyhistorycznym, filozoficznym, etc. powiedziami. Je˝eli chodzi o ˚mi- I w zwiàzku z tym zastanawiam i kwestionowany. jewskiego, to jest to bardzo wa˝ny si´, czy nam przypadkiem ten Joanna Mytkowska Wydaje mi kontekst naukowy. Z kolei, ekspenasz przedmiot badaƒ nie uciesi´, ˝e bardzo ciekawym przyk∏aryment Uklaƒskiego odnosi si´ ka. A mo˝e staje si´ takim znikadem takiego poszerzania pola do problemów negocjacji mi´dzy jàcym punktem na horyzoncie sztuki, czy kwestionowania kanodyskursem instytucji sztuki i wywielkich dyskursów? We wspó∏nu, by∏ wspólny projekt Artura obraênià popularnà. Zdaje si´, ˝e czesnej historii sztuki brakuje mi ˚mijewskiego i prof. Joanny Tokar- Uklaƒski mia∏ taki pomys∏, ˝eby czasem popatrzenia na dzie∏o, skiej-Bakir Polak w szafie, w któprzekroczyç ograniczenia sztuki brakuje dobrego opisu. Zatracarym artysta nie by∏ przedmiotem wspó∏czesnej, stworzyç wypomy si´ w dyskursach i osàdzamy, badaƒ, ale uczestnikiem procesu wiedê, która ma ró˝ne poziomy nie patrzàc. Tymczasem mam poznania. Jakkolwiek oceniamy znaczeƒ. Powracajàc do tego, co wra˝enie, ˝e owa perspektywa ten film, to jest zasadnicza zmiana mo˝e Muzeum, trzeba zastanowiç eksperta oddala nas od przedmetodologiczna, wed∏ug mnie – si´, czy poza konstruowaniem czy miotu naszych badaƒ, który jest niezwykle ciekawa. Bo, owszem, edukowaniem, Muzeum mo˝e jednoczeÊnie przedmiotem pewmuzeum mo˝e organizowaç kontworzyç wypowiedzi alegoryczne. nego doÊwiadczenia. Zadaniem ferencje, próbowaç produkowaç To mo˝e byç atrakcyjne nie tylko historyka sztuki powinna byç wiedz´, ale g∏ównym zadaniem dla ludzi zajmujàcych si´ sztukà, równie˝ próba opisania tego domuzeum jest jednak praca z arty- ale równie˝ – dzi´ki umiej´tnej Êwiadczenia wobec dzie∏a, a nie stami i dostarczanie mo˝liwoÊci wspó∏pracy z mediami – dla szetylko zestawienie cytatów z tekprze˝ywania doÊwiadczenia arty- rokiego grona widzów. Nale˝y tu- stów socjologicznych czy filozostycznego. Stàd te˝ mam wra˝etaj dà˝yç do zwi´kszenia presti˝u ficznych, dzi´ki którym budujenie, ˝e to, co zrobi∏a Joanna Tosztuki wspó∏czesnej w perspektymy jakiÊ „kontekst”. karska-Bakir jest kluczowe i mo˝e wie ca∏oÊci polskiej kultury, to jest ¸ukasz Ronduda To prawda, mieç wi´ksze znaczenie ni˝ klanam bardzo potrzebne. Podpo˝e w dzisiejszych badaniach syczne badania, gdzie obiekt ba- rzàdkowujàc j´zyk kultury popuperspektywa jest o wiele szersza: daƒ jest oddzielony od podmiotu larnej w∏asnej strategii, Muzeum kulturoznawcza bardziej ni˝ badajàcego. mog∏oby wykorzystaç mocnà pozycj´ mi´dzynarodowà sztuki pol- historyczno-sztuczna. ˚mijewski Agata Jakubowska Innym przyju˝ w ogóle praktycznie porusza skiej, niemajàcà konkurencji k∏adem mo˝e byç ksià˝ka Ewy w ˝adnej innej dziedzinie polskiej si´ poza klasycznie poj´tà sztukà Domaƒskiej Historie niekonwenczy historià sztuki… kultury. ny, zaczyna p´kaç. To jest trudny moment, bo decydujemy si´ odrzuciç „∏adny obrazek” i popadamy w konflikty…\nGabriela Âwitek To jest chyba wspó∏czesny dylemat humanistyki w ogóle: z jednej strony post´pujàca specjalizacja, a z drugiej postulaty interdyscyplinarnoÊci. Nazwa i zakres dzia∏aƒ Muzeum Joanna Mytkowska Stàd te˝ bierze si´ atrakcyjnoÊç profesji kuratora, którego praktyki nie znajà ograniczeƒ poszczególnych dziedzin. Gabriela Âwitek Podobnie jak artyÊci, kuratorzy czerpià z kultury wizualnej, którà nazwa∏am ju˝ obszarem doÊwiadczenia, przede wszystkim doÊwiadczenia wspó∏czesnoÊci. Nie znaczy to, ˝e nie mo˝emy mówiç np. o kulturze wizualnej XVIII wieku; chodzi raczej o uwidocznienie pewnych zjawisk, które w istotny sposób, w danym momencie historycznym, okreÊlajà wspó∏czesnoÊç. Agata Jakubowska W takim razie, mo˝na sobie zadaç zupe∏nie podstawowe pytanie – czy to muzeum powinno si´ nazywaç Muzeum Sztuki Nowoczesnej? Joanna Mytkowska To jest doÊç przypadkowa nazwa. Wynika te˝ pewnie z tego, ˝e kiedy Muzeum powstawa∏o, obawiano si´ s∏owa „wspó∏czesny”, kojarzonego z tym, co uwa˝ano za dzia∏ania zbyt radykalne. Agata Jakubowska Ja stawiam sobie raczej pytanie o samà „sztuk´”, bardziej ni˝ o nowoczesnoÊç, czy wspó∏czesnoÊç. To doÊç radykalne, ale byç mo˝e powinno si´ ono nazywaç Muzeum Kultury Wizualnej… Gabriela Âwitek Kultura wizualna to nie jedyne okreÊlenie, które jakby komplikuje sytuacj´ – zarówno historii sztuki, jak i muzeum, które sztukà i artystami si´ zajmuje. Mówimy równie˝ o „poszerzonym polu sztuki”... Joanna Mytkowska Dlatego te˝ nie widz´ na razie dostatecznie dobrego powodu, aby zmieniaç nazw´. Ponadto przymiotnik „nowoczesny” daje szans´ na wpisanie Muzeum w wa˝nà w Polsce dyskusj´ o modernizacji. Muzeum a sztuka naszego regionu Joanna Mytkowska Wydaje mi si´, ˝e kolejnà kwestià do podj´cia sà nowe obszary badaƒ, rozumiane w sensie geograficznym. Chcia∏abym, ˝eby Muzeum, tak˝e jako oÊrodek badaƒ, wypusz-\nm u z e u m cza∏o si´ w takie nowe obszary. B´dziemy np. zajmowaç si´ sztukà tak zwanej Europy Wschodniej. Z drugiej strony, postaramy si´ skupiaç szczególnà uwag´ na sztuce na Bliskim Wschodzie, który nie ma ˝adnej tradycji awangardy i ca∏a tradycja artystyczna zaczyna si´ od historii filmu eksperymentalnego, czy od Godarda. Wydaje mi si´ to bardzo ciekawe, tak˝e metodologicznie. B´dzie to wymaga∏o wypracowania innych narz´dzi. Natomiast tym, co ∏àczy te regiony, jest doÊwiadczenie transformacji. Luiza Nader Dla mnie najwa˝niejsze jest w∏aÊnie to, ˝e sztuka Europy Ârodkowej sta∏a si´ podmiotem w dyskursie historii sztuki. O t´ pozycj´ trzeba nadal bardzo dbaç. Joanna Mytkowska To w∏aÊnie mo˝e byç dla Muzeum wielka szansa, bo zainteresowanie sztukà z Europy Wschodniej jest ogromne, a je˝eli chodzi o badania, to ciàgle jesteÊmy w okresie pionierskim. Przez ostatnich kilka lat dostarczaliÊmy przede wszystkim nowych faktów, teraz mo˝emy zaproponowaç alternatywne propozycje badawcze.\nuwa˝yç, ˝e obecnoÊç artystów z Europy Wschodniej jest tu bardzo wyraêna. Luiza Nader To jest te˝ byç mo˝e moment na przepisanie historii sztuki w Polsce. Joanna Mytkowska JesteÊmy teraz te˝ interesujàcy sami dla siebie… Gabriela Âwitek To wszystko prawda, ale has∏o „Europa Ârodkowa” czy „Wschodnia”, jako okreÊlenie obszaru zainteresowaƒ Muzeum, to jest obecnie jakaÊ fikcja kulturowo-polityczna. Podobnie jak poj´cie „kraje nadba∏tyckie”, które wynika z sowietyzacji j´zyka politycznego. Istniejà kraje po∏o˝one nad Ba∏tykiem, ale zazwyczaj odnosimy to poj´cie nie do Szwecji, tylko do Litwy, ¸otwy i Estonii, by∏ych republik radzieckich, które j´zykowo i kulturowo sà zupe∏nie odmienne. Wracajàc do tzw. Europy Ârodkowej jako geograficznego wyznacznika dla historii sztuki i dla profilu Muzeum Sztuki Nowoczesnej – nie chcia∏abym, ˝eby jedynym takim wyznacznikiem by∏o doÊwiadczenie komunizmu.\nna wi´kszoÊç b´dzie tu po prostu „wpadaç” i nigdy nawet nie us∏yszy o regularnej dzia∏alnoÊci edukacyjnej. Wydaje mi si´, ˝e to jest rzecz, na którà trzeba po∏o˝yç du˝y nacisk i nie pope∏niç b∏´du ignorowania w programie edukacyjnym przypadkowego odbiorcy.\nrzeczy, na której Muzeum mo˝e zbudowaç swojà wiarygodnoÊç. Mo˝e si´ ona ugruntowaç jedynie na ukierunkowanych badaniach, które, z kolei, sà wynikiem precyzyjnego rozpoznania i umiejscowienia instytucji wobec idei wa˝nych dla Êwiata artystycznego, i nie tylko.\nJoanna Mytkowska To jest pytanie o modele pracy z publicznoÊcià. Mo˝e warto przywo∏aç tu najbardziej znany poligon, którym zdaje si´ byç Tate Modern. Tam wystawy dzieli si´ na zró˝nicowane poziomy: najpierw Turbine Hall, która jest przeznaczona na spektakularne projekty i jest miejscem spotkaƒ, potem bardzo przyst´pnie zorganizowana kolekcja (dwa poziomy dost´pne za darmo), i dopiero wystawy tematyczne, oferujàce bardziej z∏o˝one narracje (tu trzeba kupiç bilety).\ngrudzieƒ 2007 - styczeƒ 2008.\nAgata Jakubowska Tak, ta wielopoziomowoÊç jest interesujàcym sposobem na to, by korzyÊci z podejmowanego wysi∏ku produkowania wiedzy, o którym tu od poczàtku mówimy, nie czerpa∏a jedynie wàska grupa osób. I by wykorzystaç masowy potencja∏, którym dysponuje tak wielkie muzeum. Z drugiej strony, nawiàzuJoanna Mytkowska A jednak trud- jàc do wczeÊniejszych wypowiedzi no by by∏o mu zaprzeczyç, jako jed- na temat przemieszczenia dyskusji Luiza Nader Sàdz´, ˝e ich ju˝ te˝ nemu z kluczowych doÊwiadczeƒ, z uniwersytetu do galerii, wydaje dostarczaliÊmy i ˝e te propozycje które ukszta∏towa∏y kultur´ naszego mi si´, ˝e Muzeum musi zabieraç sà bardzo ciekawe. Zachodni ba- regionu. Poza tym te badania sà g∏os w dyskusjach, którymi ˝yjà dacze bardzo rzadko pos∏ugujà faktem. Prowadzi si´ je nad sztukà nauki humanistyczne. Jednak musi si´ lokalnymi j´zykami, warto wi´c konceptualnà, której pewne formy robiç to bardzo ostro˝nie, tak wszystkie istotne pozycje wydawa- pojawia∏y si´ równolegle w ca∏ym ˝eby w wyborze swoich obszarów ne tutaj t∏umaczyç na j´zyk anregionie; zajmujà si´ tym np. wspól- zainteresowaƒ nie podà˝aç gielski. Odwo∏am si´ do dwóch nie Moderna Galerija w Lublanie wy∏àcznie za tym, co modne. najbardziej spektakularnych przy- i Transit w Pradze i Bratys∏awie. Jest Wyobra˝am sobie instytucj´, która k∏adów: projektu zainicjowanego jeszcze bardzo ciekawa tendencja jest bardzo Êwiadoma swojej przez grup´ IRWIN East Art Map9 w praktyce muzealno-kuratorskiej, pozycji w dyskursie o sztuce i nie i ksià˝ki Piotra Piotrowskiego która polega na przyjmowaniu per- podejmuje tematów przypadkoAwangarda w cieniu Ja∏ty. spektywy politycznej, np. na zestawych, które pojawiajà si´ na chwiW przypadku East Art Map mamy wianiu ze sobà sztuki z rejonów l´ w polu jej zainteresowaƒ, znikado czynienia z otwartym projekzapalnych (np. artyÊci z Ba∏kanów jà, i nic wa˝nego z tego nie tem genealogicznym, nie tylko pokazujà w Turcji, albo na Bliskim wynika dla tworzonych przez nià z konstrukcjà historycznej narracji, Wschodzie), po∏àczona z ca∏à mekonsekwentnie historii sztuki. ale z naÊwietleniem mechanitodologià robienia wystaw o konflikJoanna Mytkowska Problem duzmów powstawania tzw. prawdy tach. Nie sadz´, ˝eby by∏ sens siliç ˝ych instytucji polega prawdopohistorycznej. East Art Map nie si´ na badania zdeterminowane tworzy historii obiektywnej, linear- geograficznie, ale z ca∏à pewnoÊcià dobnie na braku koordynacji nej, ca∏oÊciowej, ale raczej fragi wspólnej linii ca∏ego zespo∏u. trzeba przyjrzeç si´ naszym lokalmentarycznà, prowizorycznà, nym warunkom wyjÊciowym. To jest poddanà negocjacji. Awangarda niezwykle interesujàcy obszar, który Gabriela Âwitek Mo˝e zamiast w cieniu Ja∏ty natomiast, pisana „mody” w humanistyce powinniwarto badaç i któremu warto pojest z jasno okreÊlonych pozycji, Êmy mówiç wprost o politycznoÊci, Êwi´caç wystawy. Êwiadomie anga˝uje kategorie tazarówno pewnych obszarów bakie jak empatia, szczeroÊç, opisuje WiarygodnoÊç instytucji dawczych, jak i instytycji, które je relacj´ przeniesieniowà autora badajà. WiarygodnoÊç to inna Agata Jakubowska PowinniÊmy wobec opisywanej przesz∏oÊci, kwestia. Warstwa polityczna mo˝e wyst´pujàc przeciwko uniwersali- jeszcze odnieÊç si´ do kwestii si´ zu˝yç. WiarygodnoÊç buduje edukacji. Muzeum Sztuki Nowozmowi i hegemonii historiografii si´ przez d∏ugi czas. czesnej, znajdujàce si´ w centrum zachodniej. Warszawy, to rodzaj instytucji ma- Joanna Mytkowska Pozostaje mi Joanna Mytkowska Ja raczej wi´c tylko z∏o˝yç deklaracj´, ˝e sowej. I chocia˝ dobrze by∏oby patrz´ na to, co si´ dzieje oparte na autentycznych motywastworzyç z niego miejsce, do któw muzeach, które te˝ tworzà cjach, wytrwa∏e i bezinteresowne rego wiele osób b´dzie wraca∏o, histori´. I nie mo˝na nie zato oczywistym jest, ˝e zdecydowa- badania to jedna z podstawowych\nAgata Jakubowska historyczka i krytyczka sztuki. Pracownik naukowy Instytutu Historii Sztuki UAM w Poznaniu. Prowadzi badania nad historià sztuki w perspektywie feministycznej. Luiza Nader historyczka i krytyczka sztuki, zwiàzana z Instytutem Historii Sztuki UW, gdzie w 2007 obroni∏a doktorat na temat sztuki konceptualnej w Polsce. ¸ukasz Ronduda historyk sztuki, specjalista od sztuki nowych mediów. Kurator CSW i twórca Archiwum Polskiego Filmu Eksperymentalnego, sta∏y wspó∏pracownik magazynu „Piktogram” Gabriela Âwitek historyczka sztuki. Adiunkt w Instytucie Historii Sztuki UW, zajmuje si´ historià i filozofià architektury oraz kulturà wizualnà; kuratorka w Zach´cie Narodowej Galerii Sztuki, prowadzi tam dzia∏ dokumentacji sztuki wspó∏czesnej.\n1 „Ukryty skarb”, hotel Novotel (dawniej Forum), Warszawa, 30.09.2005; „Precz z alfonsami sztuki”, Gie∏da Papierów WartoÊciowych, Warszawa, 26.08.2006; kuratorzy: ¸ukasz Ronduda, Piotr Rypson, Micha∏ Woliƒski. 2 „1,2,3 Awangarda. Archiwum filmowe – sztuka – eksperyment”, CSW Zamek Ujazdowski, Warszawa, 09.12.2006 - 08.03.2007, kuratorzy: ¸ukasz Ronduda, Florian Zeyfang. 3 Marek Krajewski, Od muzeum publicznego do muzeum publicznoÊci, w: Muzeum jako Êwietlany przedmiot po˝àdania, red. Jaros∏aw Lubiak, Muzeum Sztuki, ¸ódê 2007. 4 Andrzej Turowski, Od ˚mijewskiego do Sta˝ewskiego, tekst wyg∏oszony podczas konferencji Awangarda w bloku, 5 - 6.10.2007; wkrótce uka˝e si´ drukiem w publikacji pokonferencyjnej. 5 „Summer of Love. Art of the Psychodelic Era “, Whitney Museum of American Art, Nowy Jork, 24.05 – 16.09.2007. 6 Piotr Piotrowski, Awangarda w cieniu Ja∏ty. Sztuka w Europie Ârodkowo-Wschodniej w latach 1945-1989, Poznaƒ 2005. 7 Bal „Po˝egnanie wiosny” by∏ nieoficjalnà inicjatywà krytyków i artystów zwiàzanych z Galerià Foksal, odby∏ si´ 2 czerwca 1968 roku w domu Anki Ptaszkowskiej i Edwarda Krasiƒskiego w Zalesiu Górnym pod Warszawà, w otoczeniu dekoracji zaprojektowanych przez Krasiƒskiego i Zbigniewa Gostomskiego. Wystawa dokumentów z balu w Zalesiu, w aran˝acji przestrzennej Pauliny O∏owskiej i Joanny Zieliƒskiej, odby∏a si´ w CSW Zamek Ujazdowski w Warszawie, 06 - 07.2006, kurator: Pawe∏ Polit. 8 Ewa Domaƒska, Historie niekonwencjonalne. Refleksja o przesz∏oÊci w nowej humanistyce, Poznaƒ, 2006. 9 East Art Map - projekt zainicjowany ok. 1999 r. przez s∏oweƒski kolektyw artystyczny IRWIN, zasadnicze has∏o przedsi´wzi´cia brzmia∏o: „History is not given, it has to be (re)constructed” (Historia nie jest dana, historia musi zostaç z-re-konstruowana).\nMuzeum nr 3 (1/08), styczeƒ-luty 2008 bezp∏atny dwumiesi´cznik redagowany przez zespó∏ Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie redagujà: Marcel Andino Velez, Marta Dziewaƒska, Tomasz Fudala, Ana Janevski, Joanna Mytkowska wspó∏praca redakcyjna: Olga Katarzyna Szotkowska opracowanie graficzne: Wojciech Freudenreich sk∏ad i ∏amanie: Dariusz K∏os wydawca: Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie ul. Paƒska 3, 00-124 Warszawa tel. +48 22 596 40 10, fax: +48 22 596 40 22 kontakt z redakcjà: info@artmuseum.pl www.artmuseum.pl druk: Drukarnia Klimiuk ISSN 1898-2654\nMuzeum Sztuki Aktualnej we Wroc∏awiu (koncepcja ogólna),  Jerzy Ludwiƒski W ca∏ej Polsce nie istnieje ani jedno Muzeum Sztuki Nowoczesnej. Wprawdzie wiele muzeów, a szczególnie Muzeum Sztuki w ¸odzi, posiada dzia∏y sztuki wspó∏czesnej, jednak˝e zarówno za∏o˝enia tych dzia∏ów, jak te˝ ich zawartoÊç nie sà w stanie sprostaç ani potrzebom spo∏ecznym, ani zainteresowaniu, jakim sztuka polska cieszy si´ za granicà.Tego typu muzeów powinno byç w Polsce kilka, w obecnej jednak sytuacji Wroc∏aw ma szans´ podjàç inicjatyw´, w wyniku której jako pierwsze w skali krajowej i prawdopodobnie przez pewien czas jedyne miasto w Polsce posiada∏oby osobnà galeri´ sztuki nowoczesnej. Za usytuowaniem takiej galerii we Wroc∏awiu przemawiajà nast´pujàce fakty: Wroc∏aw posiada bardzo m∏ode i pr´˝ne Êrodowisko, coraz wy˝ej awansujàce go w hierarchii polskich oÊrodków plastycznych. Obecnie mo˝na go usytuowaç na trzecim miejscu po Warszawie i Krakowie. Stworzenie Muzeum Sztuki Aktualnej podnios∏oby znacznie rang´ Wroc∏awia ju˝ nie tylko w skali polskiej, ale i europejskiej. Wroc∏aw jest bardzo silnym oÊrodkiem równie˝ w innych dziedzinach sztuki, przede wszystkim zaÊ w dziedzinie nauki. Istnienie tutaj galerii stworzy∏oby pole dla kontaktów mi´dzy artystami i naukowcami. Tego typu kontakty podejmowane u nas sporadycznie, sà ciàgle niewystarczajàce. Rezultaty takiej wymiany natomiast mog∏yby si´ okazaç rewelacyjne.\nOrganizatorzy nowego muzeum muszà tak˝e wykazaç mo˝liwie najwi´kszy refleks w reagowaniu na zjawiska artystyczne aktualnie powstajàce. Dotychczasowe galerie sztuki stanowià kolekcje, zbiory dzie∏, które ju˝ kiedyÊ powsta∏y. Determinuje to kolekcjonerski, statyczny, czysto konsumpcyjny ich charakter. W nowym muzeum istnienie jakiejkolwiek kolekcji nie powinno byç sprawà najwa˝niejszà. Tutaj powinno si´ reagowaç na fakty artystyczne w momencie ich powstawania. Tutaj sam proces twórczy mo˝e okazaç si´ bardziej interesujàcy ni˝ gotowe, wykonane w materiale dzie∏o sztuki. Âwiadczy to na rzecz maksymalnej aktywnoÊci galerii, ustawicznych zdarzeƒ artystycznych. Galerie sztuki wspó∏czesnej przy muzeach mogà tylko reagowaç z pewnym opóênieniem na zjawiska artystyczne, na których powstanie nie chcà mieç ˝adnego wp∏ywu. Inaczej wyglàda sprawa Muzeum Sztuki Aktualnej, które musi prowokowaç fakty artystyczne, przyÊpieszyç je, byç po prostu miejscem, gdzie rodzi si´ nowa sztuka, byç jej czu∏ym sejsmografem, a równie˝ katalizatorem. Nazwa Muzeum Sztuki Aktualnej by∏aby zatem nazwà konwencjonalnà, gdy˝ powstajàca instytucja mia∏aby wi´cej wspólnego z artystycznym atelier, ni˝ z tradycyjnym muzeum. Dzia∏y Koncepcja ogólna przewiduje istnienie w muzeum szeÊciu dzia∏ów: Dzia∏ akcji\nZarówno we Wroc∏awiu, jak i na obszarze ca∏ego Dolnego Âlàska, a tak˝e na terenach innych przyleg∏ych województw istnieje wielki przemys∏, nierzadko budowany od podstaw. Stworzenie tutaj bazy nowych form i zwiàzanego z nià studia eksperymentalnego mo˝e radykalnie wp∏ywaç na logiczne kszta∏towanie przysz∏ej rzeczywistoÊci, poczynajàc od wielkich zak∏adów przemys∏owych, a˝ po produkty, które one wytwarzajà. Powstanie we Wroc∏awiu jedynego w kraju Muzeum Sztuki Aktualnej wiàza∏oby si´ z procesem decentralizacji kultury polskiej, by∏oby to poszerzenie zasi´gu nowoczesnej myÊli plastycznej o tereny najbardziej wysuni´te na zachód. AtrakcyjnoÊç tego Muzeum za granicà mog∏aby si´ tak˝e przyczyniç do popularyzacji naszych osiàgni´ç na Ziemiach Zachodnich. Wroc∏aw, podobnie zresztà jak ca∏e Ziemie Zachodnie, jest miastem o wyjàtkowo du˝ej iloÊci m∏odzie˝y. Muzeum stworzy∏oby warunki dla popularyzacji sztuki wspó∏czesnej. Mo˝na by wp∏ywaç na zmian´ gustów artystycznych zdecydowanej wi´kszoÊci spo∏eczeƒstwa. Specyfika muzeum Muzeum Sztuki Aktualnej ró˝ni∏oby si´ od wszystkich dotychczasowych galerii, b´dàcych dzia∏ami du˝ych muzeów, w sposób zasadniczy. Jego specyfika polega∏aby nie na ograniczaniu problematyki, lecz na odwrót – na rozszerzaniu jej o takie zagadnienia, które do tej pory nie by∏y brane pod uwag´. Najwa˝niejsze ró˝nice, które pozwalajà uchwyciç specyfik´ przysz∏ego muzeum, mo˝na przedstawiç w sposób nast´pujàcy: we wszystkich muzeach (mo˝e z wyjàtkiem ¸odzi) sztuka wspó∏czesna traktowana marginalnie jest zaledwie dodatkiem do cz´sto bogatych bardzo zbiorów sztuki dawnej; tutaj odgrywa∏aby ona rol´ najwa˝niejszà. Plastyka wspó∏czesna jest w muzeach traktowana retrospektywnie, jako ostatni fragment dziejów sztuki, ale równie zamkni´ty jak okresy poprzednie, tutaj musia∏aby istnieç jako ciàgle zmieniajàcy si´ uk∏ad otwarty. Ekspozycja nowej sztuki, a tak˝e dobór samych dzie∏ eksponowanych w przeznaczonych dla nich salach muzealnych, dostosowana jest od strony wizualnej do sal ze sztukà dawnà, stàd niech´ç muzealników do gromadzenia prac nietypowych, a w dalszej kolejnoÊci czekanie na historycznà konsekwencj´ tych prac. Tymczasem wiadomo, ˝e tzw. prace nietypowe najcz´Êciej odgrywajà najwa˝niejszà rol´ w rozwoju sztuki. Ostro˝noÊç musi wi´c zostaç zastàpiona ryzykiem.\nBy∏by to dzia∏ najwa˝niejszy, nadajàcy ton ca∏ej dzia∏alnoÊci muzeum. Odbywa∏yby si´ tutaj wystawy artystyczne, pokazy, eksperymenty, demonstracje, zdarzenia, a tak˝e wystàpienia teoretyczne, odczyty, dyskusje. Trwa∏aby w tym dziale ciàg∏a konfrontacja aktualnie najbardziej interesujàcych propozycji artystycznych. Do uczestnictwa w dzia∏alnoÊci tego dzia∏u zaprasza∏oby si´ nie tylko artystów, którzy ju˝ wykonali ciekawe prace plastyczne, ale i takich, co do których istnieje nadzieja, ˝e mogà takie prace wykonaç na miejscu. Nie by∏oby oczywiÊcie ˝adnych ograniczeƒ dotyczàcych sposobu czy techniki wypowiedzi artystycznej. Organizatorów interesowa∏yby najbardziej takie wystàpienia plastyczne i teoretyczne, dzi´ki którym zawartoÊç poj´cia sztuki ulega wzbogaceniu, a jej dotychczasowe granice stajà si´ nieaktualne. Taka dzia∏alnoÊç skierowana by∏aby równoczeÊnie przeciwko skostnia∏ym konwencjom, przeciwko stagnacji w sztuce. Suma wielu pokazów i wystàpieƒ artystycznych odbywajàcych si´ w muzeum powinna odzwierciedlaç owà niezwyk∏à ró˝norodnoÊç sztuki naszych czasów. Dzia∏ akcji by∏by wi´c polem gry dla ró˝nych, kontrowersyjnych cz´sto, postaw artystycznych, poligonem doÊwiadczalnym, tyglem, w którym powstajà nowe tendencje. Fakty zaznaczajàce si´ ostatnio w sztuce polskiej wskazujà, ˝e istnieje powa˝na szansa realizowania tak pomyÊlanego programu. Masowe powstawanie coraz to nowych galerii (w Warszawie – ponad 30), ró˝nych plenerów, sympozjów, zjazdów, spotkaƒ, festiwali, porównaƒ Êwiadczy o intensywnoÊci ruchu plastycznego o nat´˝eniu dotychczas w naszym kraju niespotykanym. Chodzi o uj´cie tego zjawiska w ramy organizacyjne, by daç mu mo˝liwoÊç jeszcze intensywniejszego rozwoju. Ambicjà organizatorów galerii by∏oby sprowokowanie takiej sytuacji, w której wi´kszoÊç szczególnie ciekawych zjawisk artystycznych dzia∏aby si´ na jej terenie. Dzia∏ eksperymentów wizualnych Tu by∏yby przeprowadzane badania nad „zachowaniem si´” ró˝nych form w przestrzeni, oparte o mo˝liwie Êcis∏e metody naukowe. Odbywa∏yby si´ doÊwiadczenia z zakresu psychologii form i barw oraz innych dyscyplin naukowych przydatnych do tych celów. Dzia∏ ten powinien nawiàzaç Êcis∏y kontakt z wroc∏awskim Êrodowiskiem matematyków, fizyków, cybernetyków,\na tak˝e innych naukowców, których odmiennoÊç myÊlenia mo˝e przyczyniç si´ do twórczego zap∏odnienia wizji artystycznych i poglàdów na sztuk´. Kontakty te mogà przynieÊç równie˝ rezultaty czysto praktyczne w programowaniu urzàdzeƒ wywo∏ujàcych ró˝ne zaskakujàce zjawiska optyczne oraz w wyjaÊnianiu tego typu zjawisk. Dzia∏ ten przypomina∏by nieustanne sympozjum artystów i naukowców ró˝nych dziedzin. Z czasem móg∏by si´ on przekszta∏ciç w studio form wizualnych – powa˝nie pracujàcy instytut naukowy na wzór tego typu placówek istniejàcych na Zachodzie, których kompletny brak dotkliwie si´ w Polsce odczuwa. By∏aby to placówka us∏ugowa dla przemys∏u, handlu, budownictwa, propagandy wizualnej i wielu innych dziedzin, dysponujàca bogatym repertuarem nowych, starannie przemyÊlanych i celowych form.\npolskich Êrodowisk artystycznych i aktualnej twórczoÊci poszczególnych artystów, orientacja w sytuacji plastyki Êwiatowej oraz umiej´tnoÊç precyzyjnego dzia∏ania. Prace przygotowawcze Przygotowania do otwarcia muzeum przewiduje si´ na okres dwóch lat. Jest to okres wystarczajàcy do dokonania zakupów z urzàdzonych uprzednio wystaw albo bezpoÊrednio z pracowni, wed∏ug za∏àczonej tablicy.\nHenryk Sta˝ewski i Tadeusz Kantor – grudzieƒ 1966 r. Konfrontacja twórczoÊci z ostatniego okresu dwóch najwi´kszych ˝yjàcych artystów Stanowi∏by syntetycznà panoram´ osiàgni´ç sztuki polskiej z okresu osta- polskich, reprezentujàcych dwa odr´bne, skrajnie antagonistyczne nurty tnich dziesi´ciu lat. By∏yby tu reprezentowane wszystkie dyscypliny artysty- sztuki: konstruktywny, intelektualny oraz destruktywny, irracjonalny. czne (malarstwo, rzeêba, grafika), a przede wszystkim zjawiska artystyczne Katalog zawiera∏by kilka artyku∏ów na temat kontrastów w sztuce z pogranicza wszystkich dyscyplin oraz takie, których do ˝adnej dyscyi wypowiedzi obydwu artystów. pliny zakwalifikowaç nie mo˝na. Znalaz∏oby si´ tu miejsce dla wszystkich naj˝ywotniejszych kierunków i tendencji, ilustrowanych przyk∏adami najCykl czterech wystaw pokazujàcych genez´ i rozwój czterech najbardziej wybitniejszych artystów polskich. Jednak˝e i tutaj zwraca∏oby si´ uwag´ ˝ywotnych tendencji w aktualnej sztuce polskiej (a zarazem Êwiatowej): strukturalizmu, nowego realizmu i op-artu. Czwartej tendencji nie da si´ przede wszystkim na te pozycje, które w swoim czasie wykracza∏y poza aktualne granice sztuki, wyznaczajàc dalszy jej rozwój. Kolekcja zmienia∏a- jeszcze przewidzieç. Wystawy te stanowi∏yby rodzaj kroniki myÊlenia plastycznego, które towarzyszy∏o powstaniu dzie∏ sztuki. Mog∏yby one pokazaç, by swe oblicze w zale˝noÊci od aktualnych ocen znajdujàcych si´ w niej dzie∏ sztuki, by∏aby wi´c rodzajem gie∏dy panujàcych kryteriów. Zbiory w jakim stopniu myÊlenie to rozwija∏o si´ samodzielnie w stosunku do te stanowi∏yby tylko poglàdowe t∏o dla akcji plastycznej odbywajàcej si´ ca∏oÊci sztuki europejskiej i czy jego owoce by∏y dostatecznie oryginalne. w dziale pierwszym. Propozycje tendencji i uprawiajàcych je artystów, Taka próba przymierzenia polskiej awangardy do analogicznych formacji Êwiatowych nigdy nie zosta∏a podj´ta. Cykl ten by∏by realizowany w latach uwzgl´dnione w kolekcji z dzisiejszego punktu widzenia, ilustruje osobna tablica. 1967-68. Towarzyszàce mu publikacje zawiera∏yby podobny materia∏ jak w punkcie 1. Dzia∏ popularyzacji sztuki Wystawa plebiscytowa przygotowana przez pi´tnastu najbardziej znanych Dysponowa∏by zestawami reprodukcji dzie∏ sztuki ró˝nych epok, ze krytyków i teoretyków sztuki oraz kierowników galerii. Ka˝dy z zaproszoszczególnym uwzgl´dnieniem prac wielkich artystów XX wieku. Zestawy nych ekspertów przygotowuje w∏asny zestaw prac artystów, których twórreprodukcji zaopatrzone w s∏owny komentarz wyjaÊniajàcy by∏yby rozsy∏ane czoÊç Êledzi z najwi´kszym zainteresowaniem i aktualnie lansuje. Ka˝dy do Êwietlic, klubów, szkó∏ i zak∏adów pracy, gdzie muzeum organizowa∏oby z proponujàcych mia∏by do dyspozycji równej wielkoÊci powierzchni´ popularne odczyty i pokazy filmów o sztuce. Celem tej akcji by∏oby wystawowà i nieograniczonà swobod´ jej zape∏nienia. Wystawa taka wychowanie nowego widza, który ˝ywo reagowa∏by na aktualne zjawiska by∏aby autentycznym przeglàdem aktualnego stanu sztuki polskiej w jej artystyczne, demonstrowane zarówno w muzeum, jak i w innych salonach najbardziej interesujàcej kondensacji. Katalog zawiera∏by pi´tnaÊcie wystawowych. odr´bnych wst´pów programowych, bezpoÊrednio lub poÊrednio sprecyzowane kryteria, na podstawie których dokonano wyboru. Dzia∏ wydawniczy Sympozjum we Wroc∏awiu Tutaj przygotowywano by katalogi. Nie mia∏yby one formy tradycyjnej z podzia∏em na wst´p, spis prac i reprodukcje. Towarzyszàce pokazom Innym typem imprezy poprzedzajàcej powstanie muzeum by∏oby sympozjum urzàdzone we wrzeÊniu 1967 r. w oparciu o mecenat wielkiego publikacje zawiera∏yby artyku∏y teoretyczne, ró˝nego rodzaju ankiety, a nawet teksty polemiczne. By∏yby one tak˝e polem gry do wystàpieƒ przemys∏u – Zak∏ady „Elwro” oraz rafinerie metali kolorowych. Do udzia∏u w sympozjum zostaliby zaproszeni artyÊci, których interesujà nowe artystycznych. poszukiwania oraz naukowcy, g∏ównie matematycy. Zetkni´cie tych dwóch ró˝nych Êwiatów mog∏oby przynieÊç nieoczekiwane wyniki, Dzia∏ techniczny a materia∏y i Êrodki techniczne, które by∏yby w stanie odstàpiç plastykom Spe∏ni∏by on bardzo wa˝nà rol´ przy za∏o˝eniu, ˝e niektóre prace powstajà obydwa zak∏ady, a które w codziennej praktyce artystycznej sà nieosiàna miejscu. Obowiàzkiem tego dzia∏u by∏oby dostarczenie autorowi wyma- galne, mog∏yby radykalnie zmieniç kszta∏t naszej sztuki. Sympozjum ganych przez niego materia∏ów, organizacja pomocy technicznej oraz wroc∏awskie mo˝na traktowaç jako wst´p do dzia∏alnoÊci dzia∏u ekspestworzenie odpowiednich warunków pracy. rymentów wizualnych. *** Tak pomyÊlane Muzeum Sztuki nie wymaga budynku o zbyt wielkiej kubaturze, ani zbyt wielkich nak∏adów finansowych. Ma to byç muzeum ma∏e. Ca∏a uwaga autorów programu skierowana jest nie na jego wielkoÊç, lecz na odr´bny, specyficzny profil dzia∏alnoÊci. Realizacja tego programu i jego dalsze kontynuowanie jest niezwykle trudne. Stawia przed organizatorami bardzo wysokie wymagania, na które sk∏ada si´ dok∏adna znajomoÊç\nJerzy Ludwiƒski, Muzeum Sztuki Aktualnej we Wroc∏awiu (koncepcja ogólna), 1966, przedruk w: Sympozjum Plastyczne Wroc∏aw ’70, wyd. OÊrodek Teatru Otwartego „Kalambur”, Wroc∏aw 1983, za: Jerzy Ludwiƒski, Epoka b∏´kitu, red. Jerzy Hanusek, Kraków 2003, s. 89-97.\nMUZEUM to dwumiesięcznik redagowany przez zespół Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie w latach 2007-2008.