[bertsolari.eus] ZIEGATIK BERTSOTAN VIII • EUSEBIO LASARTE\n2020 5 urria\n1994an Alcazar de San Juan espetxean, Ciudad Realen, nengoela, Orioko Kukuarri mendiari jarritako bertsoak dira hauek.\nMantxako zulo hontatik\nbertsoak nahi bete,\nhara Oriyo laztana\nmendi goizale naiz ta\nmendia dut maite.\nzaitut ilunpe hontan\ngure zeruko ametsa\nZure baitan sarritan\nnuan nik pausoa\nzure haize goxoa\ndut nere bertsoa\nzaintzen dezu herria\nZure herriko jendeei\nargi egin diguzu\nta zuri miresmena\nurruti nago baina\nzuk sentizen nazu.\nbaina mendi zalentzat\npolit ta egokia\nontzi txikian baita\npenatan zaitut malko\nZure oihalpetik da\nzure herriko hatsak\ngure gauz maitena\nzure egun haundia\nez dizut ukatu,\nzure gailurra zaintzen\nzintzo dut jokatu,\nzu nahi muxukatu.\nAtalak: artikuluak, Bertsoak\n[bertsolari.eus] ZIEGATIK BERTSOTAN VII • JOKIN URAIN\nLasturko jaiak, San Nikolasak, irailaren 10ean izaten dira. Huraxe izaten zen guretzat, oso gaztetatik, munduko festarik onena. Hilabete edo gehiago lehenagotik hasita, Lasturko gazteok geuk prestatzen genuen plaza ingurua, taulatua, aparkatzeko lekuak, programa egin… Auzolana, elkarlana…\nGero, espetxealdian, neu ezin joanik bertsoak bidaltzen nituen, eta hauek dira urte batean egin nituenak. Eta herrimina aipatzen nuen, herriminez, oroiminez eta ezin egonez bizitzen nuelako urtero Lasturko jaien sasoia.\nEspetxean bertsoak egin izan ditugun asko ez ginen berez bertsolari, baina bertsoak idazten, bertsoak nola egin ikasten, bertsoak elkarri bidaltzen aritu ohi ginen. Komunikatzeko modua ere bazen, umorea ereiteko bitartekoa ere bai…\nLasturko jaietarako, 2004an\nDenborak badu bere joana\nta bagoaz aurrerantza;\neta denborak zorrozten digu\nHerrimin hori izan liteke\ngozua edo mikatza,\nlaztan bat bezain leuna edota\nzaplada bat bezain latza.\nzenbat lekutan, zenbat modutan\nkantatzen da herrimina!\nkantatzen duten guztiek zer dan\nez dute jakingo baina;\nizan liteke barre triste bat\nedo negar atsegina,\nametsen bizi beharra eta\nametsez bizi ezina.\nLeihoetako burdin artetik\nbegira jarri ezkero\nmendiak lehor ageri dira\neta eguzkia bero.\nElurra edo izotz gordina\netorriko dira gero;\nleku hauetan gozo apurrik\nezin liteke espero.\nUrruti daude eztiak eta\nurruti daude loreak,\noroimenaren gordailu diran\nsoinu eta koloreak;\nbaina bidean galduta uzten\nez bagaitu adoreak\nluze baino lehen jausi litezke\nBatzutan jardun luzeegia\nbestetan ezin iritsi,\ndanak aspertu baino lehenago\nhementxe nahi nuke utzi.\nLasturra bildu zeraten danoi\nbesarkada ta goraintzi,\nSanikolasak ondo pasa ta\nahal bada goiari eutsi.\nPalenciako La Moralejan\n[bertsolari.eus] ZIEGATIK BERTSOTAN VI • JOSU ORMAETXEA\nArgazkian: Ezkerrean Josu Ormaetxea, eta eskubian Arreba Julita; erdian ama Blanka besoetan anaia Iñaki duela.\nTenerifeko espetxean 1996an jarritako bertsoak.\nBertsoak otu eta segidan\njarri koaderno honetan,\nnire asmoa hori izanik\nahal den une gehienetan,\nsekulakoak bilatu barik\nari naiz ahaleginetan,\nbakarrik barne-barne dudana\nLehenik gogora datorkidana\nIñaki, Patxi, Jokin, Luzia\neta antzeko maiteak.\nmaitasuna ta gordinkeria\nerakusten du bideak\nbaldin ta gure egitekoa\neitten ez badu besteak.\nbi egun barru sartuko gara\nkanpoan legez itxaropena\npiztua dugu barruan\ngu euskaldunak libre izateko\nuka diguten lekuan.\nAnai-arrebak bezala bizi\nbeste helburu ez dugunak,\nhamaika ukitu amankomunez\nosa ditzagun egunak,\ngehiago barik opa dizuet\niaz opa nizuenak:\nzutik mantendu zaiteztela ta\nUrte Berri on, lagunak!\n[bertsolari.eus] ZIEGATIK BERTSOTAN V • ABEL ENBEITA\n2020 2 urria\n[ZIEGATIK BERTSOTAN V] Abel Enbeita\nAbendua hasi ta\nzulo hontan sartuta\nOtsailak ere agur\nzer al dator gero?\nJuez hauen asmoak\nezer berririk asko\nTartean izan dira\nhamaika egun latz\nazaltzea zaila da\ngorputz findu hauetan\nmakina bat akats\nez gaude aberats\nburni tartean baltz.\nehun lagun hirunaka\nbakoitza zenbaki bat\nhau da miseria…!\nAbereak al gara?\nEhun lagun batera ta\nehun ta bat jenio\ngero haizea hartzen\nGoguak ihes dagi\nbizitzak beti behar\nbaina horma hauekin\nnor joan inora.\nehun euskaldun gazte\ndenok anaiak eta\nzenbat buru hauste\nOrdu batzuek alai\nbeste asko triste…\nJasan behar dugunik\nta preso gaituzte.\n[bertsolari.eus] ZIEGATIK BERTSOTAN IV • PAKITO LUJAMBIO\n[bertsolari.eus] ZIEGATIK BERTSOTAN III • JOAKIN ARREGI\n2020 23 iraila\nZalantza batzuk izan dizkiat bertso sorta hautatzeko unean. Azkenean txoko batean gordeta neukan koaderno batean hauek topatu ditut. Nahiko intimoak dira, eta une oso berezian idatzitakoak. Euskal Herrira itzultzeko erabakia hartu ondoren eta zalantzez beteta nengoela osatutakoak. Avila mendikatera ematen nituen itzulietan inspiratutako bertsoak dira. Venezuelan idatzitako azkenak hain zuzen, 2005an.\nKARIBEN ETA KANTAURIN AMETS BAT DABIL ITZULIKA\nametsetan nire kabuz\nizan nahiko nuken hori\nhemendik dezaket ikus\nez nadin gelditu behintzat\nez amestearen damuz\nzergatik gaude lotuta\nezartzen diguten arauz?\nburura berez datorren\nametsa ezin da inaus\nibili gintezke taxuz\nta nahiz egunerokoan\npartekatu hainbat lapsus\namesten jarraituko dut\nbizi naizela pentsatuz\nbiziki egin dut Uuupa!\nohartuz bart egindako\nametsa ez dela buka\nsarri etortzen zaidana\nezin dezaket izkuta\nhorrela entzun dut Avila\nai! zer nolako zurrupa\ndesioa ta aukera\nbiak batera batuta\nirlatik irlara doa\nlibre dabilen ametsak\nberezko indarra du ta\npartekatzen dut Karibe\nbizi naizen prozesuan\nbiak ditut parekide\nolatuak nahasten dire\neta joan-etorri horrek\nditu hainbat zehar-bide\nbiak gertu biak urrun\nguneak eta uneak\ndena delako posible\nametsa hor dabil libre\nhelduleku dut ametsa\nnire inguru txikian\nnire baitan jarduteko\negon ninteke ekian\nhertz guztiak arakatuz\naztarnak egon daitezen\nbertsoak ez du mugarik\nberak nahi duen tokian\nKaribe eta Kantauri\nbertsotan ditut uztartu\ndenbora pasatu ala\negin direnak zuztartu\niheskorra den ametsak\nbizi grina dit indartu\nbideko nekeak ez du\nnahiz batzuetan hodeitsu\negoten dela ohartu\neta agian denborak\nzintzo behar dut hitzartu\nnire zuhaitz bikoitza\nJada_ezin dela bakartu\nhitza hartuko balute\nzenbat txinparta ta sute\nagertzen diren figurak\nbiko forma hartzen dute\ndosi txikian ttanttaka\njakinik denak daukala\ngabezi hainbat bertute\nplanetan ez dago ezer\namets librearen truke\nlorratza sortuko luke\nikustea nahiko nuke\nKantauri zai egon arren\nKaribe ezin dut utzi\njartzen didate biluzi\nbi hamarkada ta erdi\nez da ta denbora gutxi\npunttuz punttu josi dena\norain ba nik nola hautsi\nbehar izan dutenean\nzenbat maitasun igurtzi\nnahi nioke erakutsi\ngelditzen zaiten bidean\nbaietz ametsari eutsi\nnire oroimin ta guzi\nta nola biluztu naizen\nsentitzen nuen bezela\nChavez aipatzea ere\nuste dut zilegi dela\nbizitza markatu didan\nbera defenditzen inoiz\nez naiz izango epela\nidatziko dut honela\neta iraungitze data\nez da iritsiko bela\nhan dago Euskal Herria\nta hemen Venezuela\nberdin zait, bakarrik dakit\n“chavista” izango naizela\nburua nola kokatu\nnahiz ulertuko dutenak\nizanagatik lau katu\nezin zaio debekatu\nberdinketa ezin hautsi\nnahiz ta partida jokatu\nzalantzak hor segitzen du\nametsa ez da bukatu\nbertsoak dit orekatu\nunez une partekatu\nbitatik edan nahi nuke\nametsetan biak batu\nJoakin Arregi Goenaga “Txe”\n[bertsolari.eus] ZIEGATIK BERTSOTAN II • XABIER ARANBURU “XOMORRO” ETA JOSEBA ARANIBAR\n2020 22 iraila\n[bertsolari.eus] ZIEGATIK BERTSOTAN I • Ibon Muñoa\n[ZIEGATIK BERTSOTAN I] Ibon Muñoa\nFERMIN ETA FERMINA\nAuzitegi omen den\nbat egin zuten zuen\ngogotsu zeuden ezpain\nMusu xume harekin\nizan zen nahikoa,\nsegundo bat bakarrik\nsentitu zenuten zirt\nHaginka etorri zen\ngertatuko zen zital\nordutik eurentzat da\nbikote batek behar\ngure Euskal Herrian\ngoxo helduta bizi\nOrain urritu dira\ndena da zoragarri\nzuen zain daukazue\n2011ko otsailaren 7an\nbaldar zuritzen dute\neseri naiz mahaian\nsukaldaria dago potolotuta.\nmunduan zor dizugu\nespetxean joan zaizu\ngaitz utzi dizuna\nitzul diezazutela bikaintasuna.\nNekez ahal zaitugu\nzure izena ezin\nnahi zaitut sustatu\narrautzopil batean urtsu dastatu.\n2011ko otsailaren 14an\nJoan zizkigun kide gaixoei maitasunez\nKartzelak utzi zaitu\nlarri gaixotu zara\nmaite duzu bizitza\nuxatu nahi zenuke\nurrun izan zenuen\nsarean jausi zinen\npairatzen ari zara\nsentitu nahi zenuke\nmina arindu duzu\nsarri zure kasa,\nmakur eta basa,\nosasun arloa da\ngaua minez igaro\nzinez da gogorra,\nzure hitz jarioa\ndago lar agorra,\nitsu eta gorra,\nAske utzi zaituzte\naurkitzen zaren arren\niritsi zara garaiz\nari du negarra,\netorriko da galant\nhistura bihur dadin\n2011ko apirilaren 23an\n2020 13 iraila\n[KARTZELAKO GAIA II] Nire bertsozaletasunaz\nEuskal preso politikook eguneroko zereginak zuek ondratzeko egiten ditugu. Kalean aktiboak izan nahi dugu, gatazka demokratizatzeko eta 2011. urtean hasi zen prozesua bermatzeko. Ni bertso sorta eta olerkiekin horixe egiten saiatzen naiz. Datorren urtean, Eibarren, hori egin nahi nuke. Agian idazten, baina hori askatasunaren esku lagako dut.\nNire bertsozaletasuna poliki zertu zen.\nGure etxean, gurasoak euskaltzaleak zirelako, gure ama hizkuntza euskara izan zen. Euskal kultura eurek erositako entziklopedia eta euskal abeslarien diskoei esker dastatu genuen. Halaber, Arrate eta Loyola irratiek, eta urtero maiatzean (gaur legez) antolatzen zen Euskal Jaiak ere izan zuten garrantzia.\nEibarren, ikastetxean eta kalean, lagunekin gaztelaniaz mintzatzen nintzen. Nik uste nuen gure familian bakarrik mintzatzen ginela euskaraz.\nBertsolaritza ez nuen etxean ezagutu. Bertsolariak Arrateko Egunean, Urkizun sanpedroetan edo Euskal Jaian entzungo nituela uste dut, baina ez nituenez arauak ezagutzen, eta ez nekienez zein zen kulturaren arlo horren arima ere, ez nituen nire gogoan aterpetzen.\nHamalau urterekin konturatu nintzen euskara mordoilotzen hasi nintzela. Hori dela eta, telebistaren aurrean jartzen nintzenean, gaztelaniazko hitzak eta esaldiak euskaratzen hasi nintzen.\nEuskararekiko neukan kezka kalean lagunekin konpartitu nuenean, euretariko batzuk euskaraz mintzatzeko gai zirela ohartu nintzen.\nOrdutik aurrera eurekin euskaraz mintzatzen hasi nintzen, eta, kalean, jakin zezakeen edonorekin.\nFraideen ikastetxean ez zeukaten euskal kulturak eta euskarak lekurik. Han ikasten nuen kultura bakarra espainola zen, frankistena. Niretzat Burgosko prozesua arte, Franco jainkoaren hurrena zen. Maitasun hori ez nuen etxekoekin konpartitzen. Bi mundu ezberdinetan bizi nintzen. Korazonistetan salbuespen bakarra latineko Don Pedro irakaslea izan zen. Eskolako ordutegitik kanpo erakusten zigun nahi genuenoi. Hala ere, bertsolaritzaren mundutik at bizi nintzen.\nKorazonistak joan egin ziren Eibartik eta La Sallen hasi nintzen ikasten. Franco oraindik bizi zenez, euskara hutsaren hurrengoa zen han ere. Kalean, berriz, euskal kultura eta euskara indartzen hasi ziren Euskal Jaia, Kirol Elkartea, ikastola, gau-eskola, eta Arrate Kultur Elkarteari esker. Bestalde, Eibarren, abade gazte aurrerakoien eskutik, lagun batzuk gure historia eta euskara batua ikasten hasi ginen. Euretariko batek (Jesus Mari Arrieta) Eneko Aritza liburua (berak idatzitakoa) ekartzen zigun, euskaraz irakurtzen ikas genezan.\nIkasle txarra nintzenez, La Salletik Institutura joan nintzen. Han, larunbatetan, Hasier Etxeberria zenarekin, Euskal Herriko historia ikasten genuen, eta kontzientzia nazionala eta soziala piztu zitzaidan.\nIgandeetan, Loyola irratian Xirula Mirula Imanol Urbietaren saioa entzuten nuen. Itoizen lehendabiziko diskoaren Lau teilatu kantarekin liluratu nintzen. Hori izaten zen asteko unerik onena.\n1976an, Loyola irratiak 24 ordu euskaraz egin zuen eta Anoetako belodromoan inoiz ahaztuko ez dudan jaialdia antolatu. Irratsaioa Oskarbi taldeak musikatu zuen eta Gandiagaren olerki batekin hasi zen: Esperantzari leiho bat zabaldu omen diote.\nUrte haietan, maiatzean, Euskal Jaiaren bezperan, Astelena frontoia betetzen genuen euskal abeslariak entzuteko (Benito, Laboa, Lete…).\nNerabezaroan egin nuen bat bertsolaritzarekin. Arrate Kultur Elkartean izan zen Xabier Lete, Julen Lekuona eta Antton Valverde entzun nituenean gitarraren laguntzarekin Txirrita, Xenpelar, Udarregi eta enparauen bertso zaharrak kantatzen. Geroztik, gaurdaino, nire bihotzean dago bertsolaritza.\n1976ko irailean lanean hasi nintzen familiaren dendan.\n1978ko maiatzean, Amnistiaren Aldeko Batzordeetan militatzen hasi nintzen, eta, irailean, gau-eskolan euskara ikasten. Irakaslea Trunboi bertsozalea zen (bertso paperak idazten iaioa da). Gau eskolan baino gehiago Untzagan errepresioa salatzen aritzen nintzenez, laga egin nuen gau eskola.\nNahiz politikan buru-belarri sartu, 1983an Xabier Amurizaren ikastarora joan nintzen, bertsolaritza hobeto ezagutzeko. Ikastaroan umeak, gazteak eta helduak (Eibar, Soraluze, Markina…) batu ginen hilabete batzuetan, astean behin. Umeek ikastaroa askari batekin bukatu zuten. Helduok, berriz, afari batekin Soraluzeko San Andres auzoan. Afalostean, Xabierrek bakoitzari bertso bat idazteko eskatu zigun. Ni ez nintzenez osatzeko gai izan, zeharo lotsatu nintzen. Bertsolari izateko ez nuela balio ikusita, bertsozale bihurtu nintzen.\nEibarren Amnistiaren Batzordeek antolatutako ekitaldietan ia beti bertsolariak ekartzen genituen. Adibidez, Valentin Gesalaga zenaren omenaldia Elgetako bidearen parkean egin genuenean, Unai Iturriaga eta Igor Elortza ekarri genituen. 12 edo 13 urte zituzten orduan.\nGaztaroan, Eibarren sanandresen astean egiten den saiora joaten nintzen, eta, batzuetan, Eukal Jaiaren astean antolatzen zen bertso afarira. Belodromoko finaletan hiru aldiz egon nintzen. Telebistan, berriz, Hitzetikhortzera saioa ikusten nuen.\nBertsolari aldizkaria sortu zenutenean, harpidetu egin nintzen. Bestalde, Peñagarikanori bertsolarien biografiak erosi nizkion. Auspoa saileko bertsolari batzuen biografiak irakurri nituen; adibidez, Manuel Lasarterena. Xalbadorren Odolaren mintzoa bi aldiz irakurri nuen.\nNire bizitzak aldaketa esanguratsua izan zuen 1991ko maiatzean. Zinegotzi izendatu ninduten. Besteak beste, Kultura eta Irakaskuntza batzordeetan parte hartu nuen. Amaña eta San Andres ikastetxe publikoetan proposatu nuen euren curriculumean euskal kultura sar zezatela. Onartu egin zuten.\nAzken bertsolariak kalean 2000. urteko irailean entzun nituen. Kartzelan 18 urte eman zituen Fidel Gonzalezen omenaldian izan zen.\n2020ko urriaren 11n itzuliko naiz Eibarrera. Ia kartzelaldi guztian Euskal Herritik kanpo egon naizenez, bertsoen mundua batik bat Gara eta Berriarekin jarraitu dut. Hori dela eta, bertsolari gazteen ahotsak ezezagunak dira niretzat. Bestalde, ez ditut ezagutzen doinu eta bertso mota berriak. Egunkarietan finaleko bertsoak irakurri izan ditut, baina ez da gauza bera izaten. BECen entzunda zoragarria izango da.\nKomisariako egun eta gau latzak sufritu eta gero, urriaren 21ean Valdemoron espetxeratu ninduten. Lehendabiziko hilabeteak oso ilunak izan ziren niretzat, batik bat ziegako orduetan. Zorionez, kideei esker, espetxearen bizimoduan sartzen hasi nintzen.\nKirola egiteaz gain, unibertsitatean ikasi ahal izateko azterketa prestatzen hasi nintzen, eta horrekin batera EGA.\n2001eko ekainean unibertsitateko azterketa aprobatu nuen. EGA, ez.\nTerapia ona, hasiera hartan, izan zen sentimenduak gidatuta gutunak eta olerkiak idaztea. Valdemoron ia 30 olerki idatzi nituen, eta 2001eko abenduan Kordobara eraman nindutenean, bospasei.\nEHUn Kazetaritza euskaraz ikasteko asmoz matrikulatu nintzen. Hori dela eta, Kordoban liburuak jaso bezain azkar, sentimenduen txokotik atera nintzen.\nIkasten 2003. urtea arte aritu nintzen, Aznarren gobernuko Acebes ministroak EHUtik kanporatu gintuelako, esanez eurek UNED hobesten zutela (Acebes Barne ministroak Euskaldunon Egunkaria itxi zuen Garzonekin).\nUNEDen ez dutenez kazetaritza irakasten, Historia ikasteko matrikulatu nintzen, baina, Kordoban egonik, nahitaez gazteleraz. Puerto I espetxean, euskara batua hobeto ikasteko, bertan behera laga nituen Historiako ikasketak. Erabakia 2004ko irailean hartu nuela uste dut.\nEtxerati eta Jose Ramon Etxebarria eta Zesar Martinez irakasleei esker, bi idazki egin nituen, Euskara zientziaren munduan, eta Nafarroan zergatik gertatu den euskararen galera, eta zergatik, adibidez, Huitzik goiari eutsi dion!\nPuerto Iean ikastaro batzuk gaztelaniaz egin nituen (ofimatika, dietetika, kriminologia), baina halako batean, 2007ko azaroan hain zuzen, Irene adiskideak eskulan batzuk bidal nitzala eskatu zidan, Eibarren bi urtean behin gure eskulanekin Arrate Kultur Elkartean egiten den erakusketarako. Ni ez naizenez horretarako iaioa, ezetz esan nion. Orduan berak gutxienez bi olerki bidaltzeko eskatu zidan. Horri esker, berriro olerkiak idazten hasi nintzen.\nHasieran, olerki bat idazten nuen, bi astean behin. Gerora, astero bat. Ziegan Herria 3000 hiztegia daukadanez, erdiko orrietan dauden bertsoen adibideetara jo nuen. Zer egin pentsatzen hasi nintzen, baina errimak kontuan hartu barik. Niretzat, orduan, olerkiak idazteko beste era bat zen. 2008an edo 2009an izango zen. Soraluzeko auzoan sentitu nuen lotsaren eragina izango zen.\nPoliki-poliki, errimak kontuan hartzen hasi nintzen. Uste dut hori neurri bereziko bertsoekin hasitakoan gertatu zela (Ikusten duzu goizean, Elisanburu; Iparragirre abila dela, Xenpelar…). Ordurako, bertso sorta bat idazten nuen astero.\nGarai hartan Ataramiñek bazeramatzan zazpi urte gure kideen lanak argitaratzen eta Ireneren esku laga nuen Mitxel Sarasketari sorkuntza lan batzuk bidaltzeko ardura. Horri esker Ataramiñeko lagunak 2009ko eta 2010eko nire lanak urteroko liburuan inprimatzen hasi ziren, gainerako kideenekin batera.\nNire metodologia orduan zen sorkuntza lan bat zirriborratutakoan karpeta batean gordetzea. Halako batean, bat aukeratzen nuen eta, astelehenetik igandera, egunero aritzen nintzen hura aztertzen eta hobetzen. Igandean bukatu bezain azkar lehendabiziko koadernoan idazten nuen. Bigarrena Ataramiñeri bidaltzen diodana izaten da.\nBi koaderno osatu nituenean, Ataramiñekoek esan zidaten nire sorkuntza lanekin liburu bat argitaratzeko asmoa zeukatela. Hori dela eta, hasierako olerkiak gainbegiratu eta moldatu nituen.\n2011ko azaroan Ametsen txokoan bizi naiz argitaratu zidan. Hitzaurrea Jon Etxabek idatzi zuen.\nSorkuntza lanak Valdemoron, Kordoban, Puerto Iean eta berriro Kordoban (2014ko martxoaren 21etik) idatzi ditut. Gehienak Kordobako isolamenduaren 20, 18 eta 7. ziegetan, leihoko burdin sarearen eta bost metrora daukadan hormaren ostean gordeta.\nKideei, lehen bezala orain, olerkiak eta bertso sortak irakurtzen eta kantatzen dizkiet astelehenero. Bestalde sorkuntza lanak, aldiro, neska-lagunaren bi nebei eta Ireneri bidaltzen dizkiet, eta gutunak igortzen dizkidatenei bi sorkuntza lanekin erantzuten diet.\n2014an, Ainarak herrira itzuliko dira argitaratu zidan Ataramiñek. Hitzaurrea Jesus Mari Gisasola Trunboikidatzi zuen.\n2016an, Bidean gaude, aurrera goaz, joan zirenekin; hitzaurrea, Mikel Arrillagarena.\n2017an, Udaberrian biziko gara; hitzaurrea, Amaia Ereñagarena.\n2018an, Hamaika desio utopiarako; hitzaurrea, Leire Narbaizarena.\n2019an, Gure memoria, gure historia; hitzaurrea, Jokin Urainena.\nAurten Jon Etxabek aurkibidea gaika osatu du. Bestalde, Mikel Zarrabek liburu guztien azalak apaindu ditu eta Edurne San Martinek sorkuntza lan guztiak pikatu. Irenek eta gainerako kideek aurkezpenak antolatu dituzte eta liburuak zabaldu. Liburuak auzolanaren fruitu izan dira.\nDagoeneko 900 sorkuntza lan idatzi ditut. Bai olerkiekin eta bai bertso sortekin, osatzeko era ezberdinak izan ditut. Olerkietan era librean hasi nintzen, eta gero lerroen silabak zaintzen eta errimatzen. Ondoren, errimatu barik. Orain, berriro era librean idazten ditut. Hala ere, gaur egun olerkiak luzeagoak dira.\nBertso sortak hasieran puntua kontuan hartu barik idazten nituen, baina gehienak puntua kontuan hartuta idatzi ditut. Nire akatsak errimak behartzea eta sintaxia zanpatzea dira. Gaur egun, gehien idazten ditudan bertso sortak zortziko txikiak eta zaharrak dira.\nKide asko, kartzelaldiari aurre egiteko UNEDen matrikulatzen dira. Beste batzuek bi urteko moduluak ikasten dituzte Etxeraten bitartez, edo hizkuntzak euren kontura. Nik aurten EGA aprobatu dut. Kartzelan ezin zara sabaiari begira egon, edo etengabe telebistari. Ederra da egunero sentitzea burua jantzi eta gorputza landu duzula.\nNik ia dena sorkuntzari eskaini diot. Nire ekarpena izan da. Ez dut uste olerkaria naizenik, baina sorkuntzan egunak gustura pasatzen ditudanez, jarduna ahalik eta txukunen burutzen saiatzen naiz, nire iritzia emanez kartzela, gatazka, euskara, bortizkeria, kultura, politika edo maitasunari buruz. Euskal Herria eta mundua sarri daude nire ituan.\nSorkuntza lanekin antzinako mamuak uxatzen ditut. Terapia ona da zeure gogoari esateko ez dituzula betiko akatsak berriro egin nahi. Sorkuntza lanekin pertsona hobea izan nahi dut, nortasuna ongarritu eta nire ohitura txarrak aldatu… Sorkuntza lanekin nire iragana oroitzen dut, egun haietaz hausnartuta, geroa prestatzeko eta orainean estresa gutxitzeko, pertsona zoriontsua izateko neska-lagunarekin eta hurko guztiekin, Euskal Herri librean.\nEskerrik asko tarte hau eskaintzeagatik aldizkarian. Kordobako kartzelan isolamenduko lehen galeriaren 7. ziegatik, maitasunez agurtzen zaituztet.\nAtalak: artikuluak, Ataramiñe, Bertsoak, espetxea eta literatura, presoak\n[bertsolari.eus] Jokin Urain: «Espetxeko sormena, espetxeko bertsolaritza»\n2020 11 iraila\n[KARTZELAKO GAIA] Espetxeko sormena, espetxeko bertsolaritza\nArgazkiak: Xabier Amuriza, Juan Inazio Iztueta fundazioa, XDZ\nBertso saioetan “Kartzelako gaia” jartzea ez dakit noiztik datorren kontua den edo nola sortu zen irizpide hori. Saioetan doinua eta neurria aukeratuz, gaiari sakon helduz… duenik onena ematen saiatzen da bertsolaria, saio osoan edo txapelketan zelako garrantzia duen ondo jakinean. Gai horren bueltako ezaugarri nabarmena izaten da bertsolariak banan bana azaltzen direla oholtzara, eta kantatzen ari denak zer kantatzen duen entzungo ez duten lekuan gordeta, ezkutatuta, isolatuta egoten direla hurrenez hurren kantatuko dutenak, kantatzeko daudenak.\nIsolatze hori identifikatzen da, beraz, kartzelarekin, batek kantatzen duen bitartean besteak, artean kantatzeko daudenak, isolamenduan-kartzelan daudelako. Isolamendu-kartzelatik aterata oholtzatik kantatzen du bertsolariak jendaurrean.\nEta kantatzen ari ez diren horiek, isolamendu-kartzela horretan kantatzeko txandaren zain daudenek, zer egiten dute? Hori bertsolariek jakingo dute, bertso saioetan kantatu dutenek.\nPresoen kasuan alderantzizkoa gertatzen da: isolamendu edo kartzelan zaudenean kantatzen duzu, edo idazten dituzu bertsoak. Horregatik, bertsoak egiten ari den presoarentzat gaia beti da kartzelakoa.\nEta kartzelan bertso asko egin dira, asko idatzi dira, bai gure aldian eta bai lehenago. Alde batetik denbora izan dugu horretarako, zaletasuna ere bai apur bat, nahiz eta denok ez izan bertsolari.\nEspetxean, gehienok elkarrekin edo multzo handi samarretan geundenean, behintzat, sortu edo erraztu egiten zen horretarako giroa, bertsozaletasuna zuten kide bat baino gehiago elkartzea ere ohikoago zelako sakabanaketa aldian baino. Eta, behin bertsoak edo bertso modukoak egiten eta lagunartean trukatzen edo norbaiti bidaltzen hasita, ohitura hartzen zenuen horretan jarraitzeko.\nEspetxeko isolamendua deseraikitzeko modua ere bada bertsoak egitea, Literatura, ikasketak edo beste edozein ariketa aktibotan jardutea izan daitekeen adina.\nBaina esan behar da espetxea ez dela leku ona, ez bizitzeko eta ez ezer egiteko, ezta sormenerako ere, eta sormena euskaraz bada, are txarrago bihurtzen da espetxea, etengabeko lehian eta borrokan aritu behar duzulako euskaraz idazteko eta euskaraz komunikatzeko.\nEspetxearen aurkako borroka, eta espetxe barruan gure herriaren eta euskararen aldekoa, oso antzinatik dakargu; Etxepare hasi zenetik, etenik gabea izan dela esango nuke.\n1545ean argitaratu zen euskarazko lehen liburua, Bernart Etxepareren Linguae Vasconum Primitiae alegia. Haren Kontrapas eta Sautrela gogoratuko dituzue, “Euskara da kanpora eta goazen denok dantzara…”:\nLibertatia nola baita gauzetako hobena,\nGatibutan egoitea hala pena gaitzena.\nEuskaraz idatzi zuen; euskaraz idazten hasi zen, eta euskara mundura eta plazara atera dadin aldarri egiten du Sautrela eta Kontrapas kantuetan.\n1806an Juan Inazio Iztuetak Kontxesirenak hamar bertsoko sorta idatzi zuen, Logroñoko espetxean. Hara eraman baitzuten Azpeitikotik. Hauexek sortako bi:\nHogeita lau leguaz nago aparte,\nbitartean badauzkat milioi bat ate,\nnahi arren ezin egon isilik;\nnere maite-maitearen galdez\note dan bizi,\nBihotz-bihotz nereko Kontxesi.\nNere maite polita, ez da zer etsi,\nbihar ez bada ere hor nauzu etzi,\nAilegatutzen naizen orduan\nai hura poza\nnere maite-maitetxo bihotza!\npena guztiak ahaztuko dira…\n1815ean Martin Larralde Bordaxurik, besteak beste idatzi zuen Galerianoaren Kantua. Pantxo eta Peio kantarien bitartez ezagutu genituen, batez ere, gure gaztaroan bertso hauek:\nez baitut probetxurik, tristaturik ere;\nsekulakotz galerak enetako dire…\nMartin Larralde Bordaxuriren garaitsuan edo apur bat geroago idatzi bide zuen Etxahun Barkoxek Munduan malerusik, eta 1834an Etxahunen bizitziaren khantoria, Bi berset dolorusik…\nEta 1855ean hor daukagu Jose Maria Iparragirre. Nork ez du kantatu edo entzun haren aldarria, Tolosan giltzapian sartu zutenekoa?\nXIX. mendera etorrita, urkamendia motibotzat duten bertsoak dauzkagu: Hamalau heriotzarena, Estudiante kondenatuarena… kondenatuaren enkarguz eta ez kondenatuak berak jarritako bertsoak dira seguru asko.\n1936-1939 gerra eta gerraosteko preso batzuek ere idatzi zituzten bertsoak. Luis Rezola Tximela tolosarrak, esate baterako. Kontzentrazio esparruaren aipamenak, Duesoko espetxearenak eta Puerto de Santa Mariarenak egiten ditu Tximelak. Gerra eta espetxealdiaren aurretik ere bertsoak jartzen zituen, baina espetxean, erosotasunaren faltan, denbora aurkitu zuen bertsotarako, eta bai jarri ere ederrik.\nArtean espetxeratu berri, honela zioen 28 bertsoko sortaren azkenekoan, 1937an:\nTolosan jaio nintzala dira\nogei eta bi urteak,\nsasoi ontara ondo iritxi,\naurrera egun tristeak.\nOinbeste urten ez nau alperrik\nzaindu amatxo maiteak,\npozik ikusiko nukenean\nitxita dauzkat ateak,\ngerra bukatu egin da baño\nez dira egin pakeak.\nUrte bereko irailean, Dueson, heriotza zigorraren zain, egun txintan fusilatzen dituztenak gogoan:\nau gertatuko zanik\nez genduan uste.\nBerri gogorra dala\ndanak esan dute,\netzaigu, ez, aztuko\nbizi geran arte\noiek nola il dira,\nnaiz pasa eun urte.\nEspetxeko egoera, bizimodu hura, guztiz modu grafikoan, argi eta gordin azaltzen du Tximelak bere bertsoetan. Bertsokera anitza erabiliko du, aberatsa, Olerkitxo batzuk goiburua jarriko die berak ere sortaren batzuei…\nDuesotik Puerto de Santa Mariara eraman zuten. Duesotik Cadizera bertso sortari azpititulua ipintzen dio: Euskaldunak Puerto de Santa Mariara, eta andaluzak Duesora:\nAgur, Dueso, ez al naiz berriz\nurtebetean emen bizitu\nnaiz, baña etzaitut maite…\nEta Puerton ere kantari, jakina:\nAstera nua kantuan\nSanta Mariko Puertuan,\nonela ditut penak aztutzen\nGordetzen badet buruan,\nezta jakingo munduan\nogei ta iru urte ederrekin\ngaur nola naguan.\nEtxea, herria, gurasoak… haien minez bizi da, eta kantatzen du:\nBerdin zait Eguberri,\nberdin zait Lazaro,\nnik emen ezin egin\niñolaz lasa lo.\nzure itzal gozoa\nez nekin baleko…\nGaur maite zaitut, ama,\ndana esana dago!\nZinez ederra da Tximelaren espetxeko bertsogintza, hunkigarria batzuetan, urragarria bestetan…\nTximelaren garaikideak dira Estepan Urkiaga Lauaxeta, Nikolas Ormaetxea Orixe eta beste batzuk, eta horiek ere idatzi zuten espetxean edo kontzentrazio barrutietan, baina poesia bertsoa baino gehiago.\nBertsoen bidez azken desioa, azken agurra, behin betirako mezua idaztearena gure artean norainokoa izan den ondo adierazten zuen Tomas Gerrikagoitiak, 1937-39ko gerra presoak, Arantza Eta Larrosa liburuan, heriotzara kondenatuko ote zuten beldurrez bere emaztegaiari badaezpada, hiltzen bazuten ere, azken agur modura idazten dion bertsoan:\nNeure Joxepa maitia:\nLerro bi zuzendu nai\neta pultsua dardarrez.\nUrte askotan ibilita\nmaitemindu giñan alkarrez.\nUrtea pasa da bat egiteko giñala biok,\npozez eta irribarrez.\nEkaitz madarikatu bat zala medio\nGure txoko maite onen areriuak\njagi ziran guzur ta indarrez.\nEuskadi guztia ipiñi dabe\nbildurrez eta negarrez.\nZapalketa onen aurka jagi nintzan\nneban almen ta indarrez.\nAu dala medio epaitu nabe\nOnek banatuten gaitu biok\nbarru-barruko miñez da negarrez.\nBaña oroituko zaitut\nEz bildurrik izan\nbeste bat maitatzeko nire ordez.\nBaña ez naizu aztu\nBeso artian laztanduz agurtzen zaitut,\nJoxepa, azken arnas au emonez.\n1960-1970 urteetara etorrita, Xabier Amurizak Zamorako konkordatu kartzelan egin zuen bertsogintza eta bertsolaritzari buruzko lana itzela da, egundokoa.\nEz da erraza Zamoran egin zituenetatik aukeraketa bat egitea, baina 1970ean egindako “Euskal Herritik aparte” goiburua duen sorta:\nEuskal Herritik aparte\nmila legua bitarte\nesku ta hanka loturik preso Zamoran gauzkate.\nPentsaturik zenbat urteetan\nbehar dugun hemen bete\npazientzia hartu beharko libre utzi arte.\nHeldu ginen Zamorara\ninfernu zulo hontara\nJainkorik bada dagon lekutik gaitzala anpara.\nUrte batzuen bolada\ngu hemen izango gara\nbien bitarte Euskal Herria askatzen ez bada.\nEta Zamorako espetxean apaiz presoek egin zuten mutinari jarri zizkion bertso zoragarri haiek, Zamorako sugintza deituak, hain deskriptiboak…:\n1. Ke azpitik su gainetik\ngar artetik ihesi\nuhuka sei ihizi\nhauts eta putz ahal zen dena\nerre eta erauzi.\nAi kartzela Zamorako\nnola gelditu haiz hi\neskerrak sei apaizi?\nEz zaik ezer sano utzi\negik sutan garraisi.\n2. Sei tximistek infernutik\nbueltan eztanda hemen\nkartzela hankaz goratzeko\naski zen ordu laurden.\nLotegia gar eta ke\nEliza ere ondoren\nBarka, Jauna, zer hoben!\nNekez dugu berriz gaurko\nSan Joan surik eginen.\n3. Mahai ate komun leihotik\nhausten ezin kontsola\nhura kristal uhola\nGotzain eta Aita Santu\ngutaz gaur arte nola\nbost zareten axola\nhorra zuek barne erre\nZer jario ederra kartzelako mutinaren zalaparta adierazteko!\n1980ko hamarkadatik aurrera, euskal preso politikoak gehienbat Soria, Puerto de Santa Maria eta Herreran talde handitan daudenean, dinamika aski biziak sortzen dira literatura, bertsogintza, alfabetatze eta gisakoetan. Aurretik bertsozale ez diren edo bertsogintzari buruz ezagutza handirik ez duten batzuk ere bertsoak egiten hasten dira dinamika horien baitan. Eta beste batzuk, berriz, lehendik zekitena hobetzen. Urte horietan espetxean egiten ziren zenbait barne aldizkaritan aterako dira bertso horiek. Geroago, 2000. urteari buelta emanda, Ataramiñeargitaletxea hasiko da presoen lanak kolektiboki edo banaka ateratzen. Preso batzuek beren herrietako elkarteen bitartez ere emango dituzte argitara bertso liburuxkak.\nAro horretako kartzelako bertsogintzan bereziki aipatuko nituzke Jon Tapia, Xabier Aranburu Xomorro, Eusebio Lasarte, Ibon Muñoa eta beste batzuk, jardunean nekagaitzak izan direnak. Baina horiekin batera beste izen asko eman beharko nituzke, zaletasun handia izan dutenak kartzelan bertsoak idazteko.\nEspetxetik senideei, lagunei, herriko elkarteren bati… bidaltzeko eskutitzetan ere erabili izan ditugu bertsoak, prosan esango ez genituzkeenak bertsoz esanez. Iruditzen zait, batzuentzat bederen, prosak ez bezalako lizentzia eskaintzen zuela bertsoak. Batzuek badugu zor hori bertsoarekin.\nAtalak: artikuluak, Bertsoak, espetxea eta literatura\n2020 23 uztaila\nAitor Fresnedo Gerrikabeitia Jaenen da preso; hala, senide eta argitaletxeko kideek aurkeztu dute liburua.\nArgazkia: L. J. / FOKU\n→ [berria.eus] Zaldi Ero: bizinahia eta herioa\nZaldi Ero siux buruzagiaz Mari Sandozek idatzitako biografia itzuli du Aitor Fresnedo Gerrikabeitiak, eta Ataramiñek kaleratu du.\nTantaka hasi, eta uholde bilakatzen den jario atzeraezin baten modura. Mari Sandoz idazle eta historialariak hala deskribatzen du kolono zurien etorrera Zaldi Ero siux buruzagiari eskainitako biografia mardularen hasieran. «Jende zurizko jario mehetxo bat ekarriz hasi zen bidexka; eta indiarra, eskua ongietorria emanez jasota, pipatzera joan zen, eta ikustera nola igarotzen zen zurien herri luze hura: egunak joan egunak etorri, uda osoan zehar, beti norabide berean. Pentsakor geratu zen, ez baitzituen sekula itzultzen ikusi; haatik, urtero berberek izan behar zuten, ezinezkoa baitzen horrenbeste jende egotea mundu osoan. […] Harrizko pipa hodi luzeari pafaka, indiarra gauza horiei guztiei begira egon zen, eta oso berri eta arraro iritzi zien. Baina, laster, zurien jario mehea ibai handi bihurtu zen, arma baten tiroak zuen zabalerakoa». Eta gero datoz hilketak, bake hitzarmenak, sarraskiak, erresistentzia eta, azkenik, heriotza. Haurtzaroa eman zuen idazleak Nebraskako estatuan gatazka hartako protagonista izandakoen kontakizunak entzuten, eta hamaika elkarrizketa egin ostean, 1942an eman zuen argitara biografia. Zaldi Erori buruz idatzitako libururik onenen artean aipatzen dute haren lana adituek. Aitor Fresnedo Gerrikabeitia euskal presoak itzuli du orain euskarara, eta Ataramiñe argitaletxeak argitaratu du: Zaldi Zoro.\nHain zuzen ere, espetxean bizi izandako estualdien berri ematen du Fresnedo Gerrikabeitiak liburuari idatzitako hitzaurrean. 2002an iritsi zitzaion Sendozen lana lehenengoz esku artean, Ocaña I espetxean zegoela. Katalogatu gabe zegoen liburua, eta baita hondatuta ere, baina zaborretara bota beharrean, lan hura Fresnedo Gerrikabeitiari ematea erabaki zuen liburutegia zaintzeaz arduratzen zen presoak, eta, seguruenik ohartu gabe, baina salbamendurako ohol bat ere helarazi zion presoari liburu haren bidez. «Bizitzako une hartan, burua kili-kolo neukan. Ordurako sei urte neramatzan preso, lau bakartuta. Ordu gehiegi bakarrik, ordu gehiegi pentsatzeko; aurretik, 30 urtera arteko espetxealdia… Bat-batean, egun batez, errealitatea desitxuratzen hasi zitzaidan. Zaldi Zororen liburuak lagundu egin zidan buruari atseden ematen, eta oreka mantentzen, ohiko munduaren eta zentzu berri batez ageri zitzaidan errealitate horren artean».\n→ literaturakoadernoak.org: Zaldi Zoro\n→ literaturakoadernoak.org: [Bideoa] ‘ZALDI ZORO’ liburuaren aurkezpena\n→ Gaur8: Mari Sandozek idatzi zuen biografia euskarara ekarri du Aitor Fresnedok\n→ berria.eus: Zaldi Ero: bizinahia eta herioa\nAtalak: Ataramiñe, aurkezpenak, liburuak, presoak\n2020 4 uztaila\nOier Gonzalez ~ Eider Fresnedo ~ Jokin Urain\nBIRA kulturgunea #Bilbo\nZaldi Zoro, Oglala Bitxia lana Mari Sandoz idazleak argitaratu zuen 1942an, eta orain Aitor Fresnedo Gerrikagoitiak ekarri du euskarara. Siux edo Lakota nazioko tribuetako bat da oglalena, eta Zaldi Zoro herri horrek eman duen buruzagi nabarietako bat.\nZaldi Zororen biografia dramatizatua da liburu hau. Eta zurien artean Siux Gerrak bezala ezagun direnen testuinguruan jarriko gaitu kontakizunak. Egilea istorio biltzaile zorrotza da, Zaldi Zoro ezagutu zutenen zuzeneko testigantzak bildu eta hamaika iturri bibliografiko arakatuta osatu zuen lan mamitsu hau.\nLiburu hau ingelesez, zapaltzaileen hizkuntzan, emana datorren arren, ezagun du egileak indiarren ahozko konta-tekniketara ez ezik haien mundu ikuskerara ere hurbiltzeko ahalegina egin zuela.\nEzin uka liburua funtsean menderakuntza historia latz bat denik. Aldi berean baina, herri baten nortasunaren eta askatasunaren aldeko aldarritik ere asko du. Bakean bizi nahi eta ezina.\nXIX. mende erditik Ipar Amerikan burutu den akulturatze eta konkista prozesu bortitzaren lekuko izango gara: usadioak, gerra ekintzak, jazarpena… Kapitalaren logikatik at geratua den mundu baten bizirik eusteko kinka larria.\nTrenbidearen, urre biltzaileen eta ejertzitoaren hedatzearekin batera lur gabetutako bufalo ehiztarien gainbehera dator. Lurraren defentsan egindako borroka eta nozitutako asimilazioa Zaldi Zororen bizialdian gorpuztua azaltzen da.\nZaldi Zoro neurri humanora ekarri nahi da, indiar gudari oihulari eta odol gosearen topikoa gaindituz. Siux nazioa ez da aingeru-herri bat, baina bere kontraesan eta gorabehera guztiekin libre izaten jarraitu nahi du.\nAitor Fresnedo Gerrikagoitia 1996az gero preso dago, eta liburuak kontatzen duen historia nagusiaz gainera, itzulpena bera ere bada gaur egungo beste historia eder eta gordin baten parte. Zaldi Zoro liburua ekainaren 25ean ostegunez aurkeztuko da Bilboko Bira kulturgunean.\nekainak 25, osteguna\nBira kulturgunea, Bilbo\nAtalak: Ataramiñe, aurkezpenak, Bideoak\n«Nabarmenduko nuke Aitorrek ‘Zaldi Zoro’ euskarara ekartzeko nolako ahalegina egin duen izen propioak-eta, terminoak oro har, itzultzeko. Sekulakoa, urteetako lana izan da»\n«Mari Sandozek jatorrizkoan darabilen hizkuntzak poesia kutsu bat du. Hortaz, hizkuntza jaso horren eta esaldi ulerterrazen arteko oreka bat bilatzen ahalegindu naiz»\nMari Sandozek idatzi zuen biografia euskarara ekarri du Aitor Fresnedok\nLakota nazioko Oglala tribuko buruzagi handi Zaldi Zororen biografia mamitsua argitaratu zuen Mari Sandoz idazleak 1942an. Ia laurogei urte igarota, euskaraz eman du Aitor Fresnedo Gerrikabeitiak Estatu espainoleko espetxeetan, bera ere «istorio eder bezain gordin» baten protagonista bilakatuta.\nHarribitxi bat. Harritzar itxura ere badu, 565 orrialde baititu; nolanahi ere, harribitxia da, kontatzen duen istorio edo historiatik hasita haren itzulpenaren azken xehetasuneraino. Joan den astean aurkeztu zuten Ataramiñe kultur elkarteko kideek, Bilbon eta Larrabetzun, argitara eman duten azken lana, Mari Sandozen “Zaldi Zoro, Oglala Bitxia” obra, hain zuzen, 1942an lehen aldiz ingelesez argitaratua, eta orain, zortzi hamarraldi geroago, Aitor Fresnedo Gerrikabeitia euskal preso politikoak euskarara ekarria, aurtengo urtarrilean Jaengo kartzelan amaitu ondoren.\nZaldi Zoro Siux edo Lakota nazioko oglalen tribuaren buruzagi garrantzitsua izan zen. Liburua «haren biografia dramatizatua da», Ataramiñeko arduradunek diotenez, «eta zurien artean Siux Gerrak bezala ezagun direnen testuinguruan jarriko gaitu kontakizunak».\nSandozek, esan bezala, ingelesez idatzi zuen, baina pertsonaiarenganako eta haren herriarekiko sentiberatasun aparta erakutsita. Izan ere, ezaguna zuen indiarren ahozko narrazio era eta irakurleari haien mundu ikuskeraren berri emateko asmoz egin zuen.\n«Ezin uka liburua funtsean menderakuntza historia latz bat denik. Aldi berean baina, herri baten nortasunaren eta askatasunaren aldeko aldarritik ere asko du. Bakean bizi nahi eta ezina», diote Ataramiñeko kideek. «XIX. mende erditik Ipar Amerikan gauzatu den akulturazio eta konkista prozesu bortitzaren lekuko izango gara: usadioak, gerra ekintzak, jazarpena… Kapitalaren logikatik at geratua den mundu baten bizirik eusteko kinka larria».\nIndiar bufalo ehiztari haien gainbehera betean bizi izan zen Zaldi Zoro, trenbide, urre biltzaile eta Estatu Batuetako soldaduak hedatu ahala beren lur gero eta murriztuagoan jarraitzeko borrokatu zirenen buruan: «Lurraren defentsan egindako borroka eta nozitutako asimilazioa Zaldi Zororen bizialdian gorpuztua azaltzen da. Zaldi Zoro neurri humanora ekarri nahi da, indiar gudari oihulari eta odol gosearen topikoa gaindituz. Siux nazioa ez da aingeru herri bat, baina bere kontraesan eta gorabehera guztiekin libre izaten jarraitu nahi du».\nAitor Fresnedo Gerrikabeitia 1996az gero dago espetxean, eta Mari Sandozen istorio mamitsua ez ezik, «haren itzulpena bera ere bada gaur egungo beste historia eder eta gordin baten parte».\nZaldi Zororen erretratua, egile ezezagunekoa.\nJokin Urain giltzapean zela sortu ziren Ataramiñe literatura koadernoak. Kultura elkarte horrek euskal preso, iheslari eta deportatu politikoen sorkuntza lanak sustatu eta argitaratzen ditu, eta Urainek barrutik ez ezik, kaletik ere parte hartu izan du proiektu nahi baino luzeago horretan. Hurbiletik jarraitu dio Fresnedoren itzulpen honen prozesuari. «Lehenik eta batez ere nabarmenduko nuke Aitorrek, ‘Zaldi Zoro’ euskarara ekartzeko, nolako ahalegina egin duen izen propioak-eta, terminoak oro har, itzultzeko. Sekulakoa, urteetako lana izan da, eta istorio bikaina da. Adiera zahar batzuk bizkaieraz eman eta berreskuratu ditu. Indiarrek erabiltzen duten izendatzeko modua; esate baterako, medicin man, nola arraio ekarri hori euskarara?». Izan ere, Fresnedok bere oharretan azaltzen duenez, medicin man “sorgin” itzuli du, eta medicin hitza daukaten gainerako terminoetarako “zorki” bizkaierazko adiera zaharra erabili du; adibidez, medicin song “zorki abesti” itzuli du. «Kontuan hartu behar ditugu hango natura, hango fauna, hango izenak… dena diferente, arrotz eta urruneko zaigula, eta iritsi zaigun apurra gazteleraren bidez iritsi zaigu. Alde horretatik iruditzen zait sekulako lana egin duela Aitorrek hori guztia euskarara ekartzen», azaldu du Urainek.\nItzultzailearen hitzaurrean, bere kezka nagusia azaltzen du Fresnedok: «Testu irakurterraz bat sortzea izan da nire kezka. Alde horretatik, itzulpenak badu bere zailtasuna, Mari Sandozek jatorrizkoan darabilen hizkuntzak poesia kutsu bat duelako (pentsa ezazu filmetan indiarrek erabili ohi duten hizkera berezi horretan eta ulertuko duzu zertaz ari naizen). Hortaz, hizkuntza jaso horren eta esaldi ulerterrazen arteko oreka bat bilatzen ahalegindu naiz, zelan edo halan».\nEta egin duen lan ikaragarriaren xedea bete duela dio umil asko: «Barkatu akatsak; ziur nago hobeto idatz litekeela. Nire literatura ez da oso aratza agian; ez naiz itzultzaile profesionala, ezta idazlea ere. Baina, nire ustez, nahiko erraz ulertzen da testua, eta zuzen itzulita dago». Urainek ez du horren zalantza izpirik, eta egundoko konstantzia eta pazientzia izan duela dio, Fresnedok berak ere aitortzen duen bezala: «Liburu hau itzultzea ez da lan erraza izan, egonarri itzela eskatu du».\nHistoria eder eta gordina\nBeste alde batetik, Fresnedo itzulpengintzan nola abiatu zen nabarmendu nahi du Jokin Urainek. Liburu hori Ocañako liburutegian bere eskuetara iritsi zenean, irakurtzen hasi, katigatu eta haren irakurketak lagundu egin omen zion momenturik onenean ez zegoenean.\n2002. urtea zen. «Ocañako espetxean, gurekin zen iparramerikar batekin mintzatu ohi nintzen; nire ingelesa trebatzeko aprobetxatzen nuen. Kansasekoa zen, beltz handikote bat, militar ohia, beti belarra zekarren, eta erre eta berriketan aritzen ginen, mundua konpontzen. Beso batean tattoo bat zuen, indiar baten irudiaz, eta idatzita ‘Crazy Horse’», kontatzen du preso bizkaitarrak bere hitzaurrean. «Liburu hau 2002ko urtean aurkitu nuen, Ocaña I espetxean nintzela. Edo berak aurkitu ninduen ni. Espetxeko liburutegia eguneratzeko garbiketa egiten zebiltzala-eta, katalogatu gabeko zein hondatutako liburuak bota behar zituzten. Honek baldintza biak betetzen zituen zakarrontzira joateko: ez zegoen katalogatuta eta bai apurtuta. Baina, ingelesez idatzita zegoela ikusirik, liburutegiaz arduratzen zen presoak nitaz gogoratu eta gorde egin zidan. Altxor bat oparitu zidan».\nEuskal presoaren lagun amerikarra beste espetxe batera eraman zuten eta «handik gutxira, liburuzainak oparia egin zidan. Halako kasualitatez betetzen hasi zitzaidan bizitza, gero eta gehiago. Nik, bizitzako une hartan, burua kili-kolo neukan. Ordurako sei urte neramatzan preso, lau isolamenduan. Ordu gehiegi bakarrik, ordu gehiegi pentsatzeko; aurretik, 30 urtera arteko espetxealdia… Bat-batean, egun batez, errealitatea desitxuratzen hasi zitzaidan. Zaldi Zororen liburuak lagundu egin zidan buruari atseden ematen, eta oreka mantentzen ohiko munduaren eta zentzu berri batez ageri zitzaidan errealitate horren artean». Horrenbestez, liburu horrek beretzat esanahi oso berezia duela dio.\nGeorge Free Spirit Medina,\nZaldi Zororen hereniloba.\nMari Sandozen lan zorrotza\nMari Sandozen obra oso jakingarria iruditzen zaio Uraini, obra bera eta egilearen zorroztasuna. Bibliografia ugari arakatzeaz gainera, Zaldi Zoro ezagutu zutenen zuzeneko testigantzak ere bildu zituen bere lana egiteko. «Nola entzuten zituen etxean umea zenean indio zaharren ondorengoen istorioak, nola sortu zitzaion jakin-min hori eta nola izan zen historia hau idazteko dokumentazio lana eta abar». Ez du arrazoi falta, idazle amerikarraren hitzek erakusten dutenez:\n«Nire haurtzaroko etxea Niobrara River Garaian zegoen, antzinako Running Waterren, Indiar Herrialdea zeritzoten lurraldearen ertzean. (…) Leku horiek azken babeslekua izan ziren antzinako bufalo ehiztari askorentzat, bai eta merkatari zaharrentzat, lakio-jartzaileentzat eta mugatarrentzat orokorrean; hots, alanbre kizkiaren eta golde ibiltariaren etorrerari erdeinuz begiratzen ziotenentzat. Halako gizonak, aspaldiko sasoi heroikoetan bizitakoak, istorio kontalari apartak izaten dira sarritan, eta nire aita Jules Zaharrak horiexek erakartzen zituen, behinola zuhaitz artetik goratzen zen ke adats batek edo kafe irakin berriaren usainak erakarriko zituzkeen bezala. Hortaz, gure sukaldeko mahai inguruan, edo gure etxe ondoko bidearen bestaldean –siuxak maiz hor egoten baitziren kanpaturik– iluntzean piztutako suen inguruan, antzinako jende horri istorio liluragarri asko entzuna nion; ehizari buruzko istorioak –bufaloarena, adarrandiarena, eta grizzlyarena–, bai eta indiarren borroken eta erasoen inguruko istorioak».\nMaiz istorio haien protagonista zena bere liburuaren protagonista izango zen: «Istorio haiek entzutean, larruzko tira margotua soka txirikordatuan bezala, norbaiten izena behin eta berriz agertzen zela ohartu nintzen; haren herriko buruzagia tirokatu zutenean oglalen ume bat zen norbait; hamabi urte izango zituen orduan; isila, serioa, azal argiegia indiarra izateko, eta ilea hain mardoa eta argia zuena Kizkur deitzen zioten, edo Mutil Ileargia. Baina gerra horren bukaera heldu zeneko, hogeita hamahiru urte geroago, oglala borrokalaririk handienaren ospea zuen; eta bere izenak, Zaldi Zoro, izua eragiten zuen bere lurraldera tropelean zetozen zurien seme-alaben artean, baita snake eta crow bere indiar etsaien gudaririk ausartenen artean ere».\nZaldi Zororen garaiko ilustrazioa\n«ZALDI ZORO, MEMORIA POETIKOA», LITTTLE BIG HORN-EKO GUDALDIAREN URTEURRENEAN, BESTE BATZUK GOGOAN\nEz dugu hautatzen geure sorlekua. Halaber, leku zehatz baten erditzen dira emakumeak eta horri lurraldea deitzen diogu. Lurra, izadia, edertasunaren arragoa edota odolaren mintzoa izan daitekeena, aldi berean.\nLurra modu metaforikoan hartu daiteke, haustarria bezala, eguneroko ñabardurak lantzeko, edo gudaleku, gizaldiz gizaldi, geure ezberdintasunak konpontzeko sortu eta erabili dugun agora. Lurra zuten egonleku eta bizibide antigoaleko indiarrek. Hesi gabeko lurrak; bizirauteko elikagaia non, gogoa han.\nIpar Ameriketako indiarrei edo Lehenengo Nazioei buruz ari natzaizue, Jaengo kartzelan gatibu dagoen Aitor Fresnedo Gerrikabeitiak euskarara ekarri baitu Zaldi Zoro siuxen buruzagi handiaren biografia. Egun batean, bizibide zituzten lur eremuetatik igarotzen zen saltzaile batek itaundu zionean ea non zeuden bere lurraldeak, Zaldi Zorok, begirada hodeiertzean jarriz, erantzun zion: «Nire hildakoek atseden hartzen duten horretan diraute nire lurrak».\nOrain dela egun gutxi urteurren bat bete da, 1876ko ekainaren 25ean Lehenengo Nazioek Custer jenerala garaituz hain izen handia hartu zuen Little Big Horn-eko gudaldiarena. Bertan egon zen Zaldi Zoro, beste buruzagi batzuekin. Zaldi Zorok guda irrintzi bat zuen: “Hoka Hey”; hau da, “gaur, hiltzeko, egun aproposa da”.\nNonbait irakurri nuen iragana berreskuratzean badagoela zerbait asebetetzen gaituena. Honi, Milan Kundera idazle txekiarrak “memoria poetikoa” deitu zion: hunkitu gaituen hori erregistratzea.\nZergatik da hain garrantzitsua guretzat norbait hiltzen den tokia? Akaso, mina dagoen lekua sakratutzat hartzen dugulako? Seguruenez, interpretazioak modu subjektiboan egiten direnez, bakoitzak bereak ditu.\nLurrari atxikita gaude mundura gatozen unetik. Euskaldunok ondotxo dakigu hori, antigoalean piztu zen gatazka politikoak oraindik bizi-bizirik dirauelako. “Gora Euskadi” oihu egiten dugu. Klandestinitatea eta borroka sinbolizatzen ditu. Jendea Euskadigatik hil da eta hil du. Gure historia hori da, eusko lurra, eta lurraren azalean odola ere mintzo zaigu.\nEkainaren 15ean 36 urte bete ziren Juan Luis Lekuona Elorriaga, Katu, eta Agustin Arregi Perurena, Txuria, hilik suertatu zirenetik. Hernani guda zelai bilakatu zen goizeko ordu txikietan Guardia Zibilak herria hartu zuenean ETAko talde bat atxilotzeko asmoz. Militanteek bizileku zuten etxea sutan jarri zuten hainbat armamentu erabiliz. Geroago kiskalita zeuden gorpuak aurkitu zituzten.\nUrte batzuk geroago, 1990ko ekainaren 25an, Little Big Horneko gudatik 114 urte igaro zirenean, Nafarroan, Irunberriko arroilan eta torturatuta, hilik agertu ziren Susana Arregi Maiztegi eta Jon Lizarralde Urreta, lur emankorrak zeharkatzen dituen Zaraitzu ibaiaren magalean.\nBeste behin ere lur azalean odolaren mintzoak interpelatzen gaitu, antigoalean piztutako suak bere horretan segitzen duelako. Lurrean identitatearen sustraiek hartzen dute atseden. Memoria poetikoa dei diezaiokegu erregistro horri, gara izan zirelako, lurraren azalean atseden hartuz amesten zutelako, nahiz odolak ere bere mintzoa adierazi lurra jokaleku zein liskar eremu bilakatzen denean.\nJUANJO LEGORBURU (Juanjo Legorburu zornotzarrak, Aitor Fresnedoren adiskide eta harekin kartzela egun asko partekatutakoak, testu eder hau idatzi zuen lagunaren itzulpena dela eta)\nAspaldi luzetik, behin eta berriz entzuna daukagu gutun soil batek ibilbide korapilatsua egiten duela kartzela helmuga duenean. Euskal Herritik edozein helmugatarainoko bidea Madriletik igarotzen da beti. Pentsa Aitor Fresnedoren lan mardula aurrera ateratzeko komunikazioek zenbat denbora eta gorabehera behar izan dituzten.\nPreso bizkaitarrak argitaratu berri duen hau urteetako lana da. Ikaragarria, Jokin Urainen hitzetan. Eta berak ere ondo daki zer den ziega zuloan idaztea. Ondo daki edozer idazteko, edozein gai dokumentatzeko “endredoak” norainokoak diren: «Laguntza etxekoen eta lagunen baten bitartez… eskaintzan aipatzen ditu lagundu diotenak. Eta euskarazko itzulpena, adierak, zuzenketak… kontsulta hori, etengabeko kontsulta nola egin duen, eskutitzen bitartez, telefono deien bitartez, bisiten bitartez… etengabeko endredo horretan, etxekoekin eta lagunekin, beti egiten dugun moduan, ez?», dio Mendaroko idazleak, morroilope idatzitako bere lan ugarien prozesua ondo gogoan.\nBestetik, uste izatekoa da Fresnedok aipatutako egonarria ezinbestekoa dela falta izango ez zituen trabak gainditzeko ere. Urainek oztopo horien berri ere badaki. “Ez dago etxean” saioan (Susa, 2010) gainditu beharreko oztopo horiek hizpide ditu: «Liburuak, aldizkariak, fotokopiak, egunkari zaharrak… erretenitzen dizkigute, hilabete edo gehiagoren buruan emateko edo sartzea debekatu eta etorri diren bidetik atzera bidaltzeko. Azkue eta Orixeren lan batzuk, Amurizarenak, Manex Bergararena, Argia aldizkaria, gure kolektiboaren barne aldizkari eta liburuak… Tenebrosoen lanak denak: ‘No se hace entrega’, ‘No procede su entrega…’».\n“Endredo” eta traba horien berri ematen du Fresnedok ere liburuaren hitzaurrean: «Hemen, Koldo Zumalde lagun nekaezinaren izena aipatu behar dut, berorrek lagundu baitit, kaletik, akatsak zuzentzen. Nik hari gutunez bidali orri sorta bat, eta berak niri, zuzenketak iradokiz, gutuna itzuli; horrela egin dugu lan, bien arteko posta harremana hilabeteetan luzatuz aldi bakoitzean. Nik komunikazioak interbenituta ditudanez gero, eskutitz bakoitzak, lehenbizi, Madrilera joan behar izan duelako, han azter zezaten. Horrek izugarri moteldu eta oztopatu digu lana. 2012an hasi nintzen itzulpena egiten eta 2017an amaitu, bitartean bi urteko etenaldia izan bazen ere».\nAtalak: artikuluak, Ataramiñe, aurkezpenak, itzulpenak, katalogoa, liburuak, presoak, Sailkatugabeak\n2020 10 ekaina\nLURRAN ETA ZERUAN BARRENA\nLiburu hau 2002ko urtean aurkitu nuen, Ocaña I espetxean nintzela. Edo berak aurkitu ninduen ni. Espetxeko liburutegia eguneratzeko garbiketa egiten zebiltzala-eta, katalogatu gabeko zein hondatutako liburuak bota behar zituzten. Honek baldintza biak betetzen zituen zakarrontzira joateko: ez zegoen katalogatuta eta bai apurtuta. Baina, ingelesez idatzita zegoela ikusirik, liburutegiaz arduratzen zen presoak, nitaz gogoratu eta, gorde egin zidan. Altxor bat oparitu zidan.\nAzala urratuta zuen, orriak nabar kolorekoak, lizun usainekoak, zortzi bat orrialde faltan… Baina irakurri, eta hori istorio ederra!\nHori baino lehentxoago, sasoi hartan, han gurekin zen iparramerikar batekin mintzatu ohi nintzen; nire ingelesa trebatzeko aprobetxatzen nuen. Kansasekoa zen, beltz handikote bat, militar ohia, beti belarra zekarren, eta erre eta berriketan aritzen ginen, mundua konpontzen. Beso batean tattoo bat zuen, indiar baten irudiaz, eta idatzita “Crazy Horse”.\nGero mutila lekualdatu zuten, eta, handik gutxira, liburuzainak oparia egin zidan. Halako kasualitatez betetzen hasi zitzaidan bizitza, gero eta gehiago. Nik, bizitzako une hartan, burua kilikolo neukan. Ordurako sei urte neramatzan preso, lau isolamenduan. Ordu gehiegi bakarrik, ordu gehiegi pentsatzeko; aurretik, 30 urtera arteko espetxealdia… Batbatean, egun batez, errealitatea desitxuratzen hasi zitzaidan. Zaldi Zororen liburuak lagundu egin zidan buruari atseden ematen, eta oreka mantentzen ohiko munduaren eta zentzu berri batez ageri zitzaidan errealitate horren artean.\nHonekin guztiarekin esan nahi dizudana da liburu honek esanahi oso berezia duela niretzat.\nKritikariek bere garaian esan zutenez, Mari Sandozen “Crazy Horsek” antzinako saga heroikoen kutsua du. Hala dirudit niri ere. Beste gauza asko ere esan daitezke. Indiarrez, maiz, halako mitifikazio bat egin ohi dugu mendebaldar zibilizazio honetan bizi garenok; eta, bereziki, euskaldunok sarri egin ohi dugu hori; guk ere geure burua “Europako azken indiartzat” hartu nahi izaten dugu. Beharbada, badaukagu zerbait horretatik. Baina “azal zuriengandik” ere bai asko. Interesgarria den beste ikuspegi bat aurki daiteke liburu honetan, gure herriaren borrokarekin parekotasun handia; bereziki, borroka armatuaren amaieran izandako bilakaerarekin.\nAntza, gaur egun jendeak ez du astirik irakurtzeko; are gutxiago honelakoxe liburu mardul bat. Agian gertatuko zaizu, liburua irakurtzen hasi, eta izen arraro pila aurkitzen hastea eta nekatzea. Ez kezkatu, jarraitu aurrera; laster konturatuko zara izen apur batzuk soilik direla garrantzitsuak, behin eta berriz azalduta, ezagun egingo zaizkizunak; hortik aurrera ez zara gehiago galduko.\nNire ustez liburu hau irakurterraza da, eta istorioak xarma izugarria du; are gehiago benetako pertsonaia eta gertaerak direla jakinik. Irakurri dutenek hunkitu direla aipatu didate, eta nik ere negar egin nuen amaieran.\nTestu irakurterraz bat sortzea izan da nire kezka. Alde horretatik, itzulpenak badu bere zailtasuna: Mari Sandozek jatorrizkoan darabilen hizkuntzak poesia kutsu bat duelako (pentsa ezazu filmetan indiarrek erabili ohi duten hizkera berezi horretan eta ulertuko duzu zertaz ari naizen). Hortaz, hizkuntz jaso horren eta esaldi ulerterrazen arteko oreka bat bilatzen ahalegindu naiz, zelan edo halan.\nLiburu hau itzultzea ez da lan erraza izan, egonarri itzela eskatu du. Hemen, Koldo Zumalde lagun nekaezinaren izena aipatu behar dut, berorrek lagundu baitit, kaletik, akatsak zuzentzen. Nik hari gutunez bidali orri sorta bat, eta berak niri, zuzenketak iradokiz, gutuna itzuli; horrela egin dugu lan, bien arteko posta harremana hilabeteetan luzatuz aldi bakoitzean. Nik komunikazioak interbenituta ditudanez gero, eskutitz bakoitzak, lehenbizi, Madrilera joan behar izan duelako, han azter zezaten. Horrek izugarri moteldu eta oztopatu digu lana. 2012an hasi nintzen itzulpena egiten eta 2017an amaitu, bitartean bi urteko etenaldia izan bazen ere.\nBarkatu akatsak; ziur nago hobeto idatz litekeela. Nire literatura ez da oso aratza agian; ez naiz itzultzaile profesionala ezta idazlea ere. Baina, nire ustez, nahiko erraz ulertzen da testua, eta zuzen itzulita dago.\nAmaitzeko, eskerrak eman nahi dizkiet lan honetan lagundu didaten guztiei. Etxekoei lehenengo eta behin; beraiek gabe ezin izango nion aurre egin espetxealdi luze honi. Ber gauza lagun hurkoei. Mila esker arreba Eiderri eta lehengusina Ainarari guzti-guztiagatik; zuek gabe, ezin. Anaia Ikerri ere bai, itzulpen eta bilaketengatik. Koldo Zumalde eta Mark Washingtoni, zuzenketengatik. Maria eta Idurreri, liburuengatik. Ruper eta Kaxildori. Eta, jakina, Ataramiñeko lagunei; mila esker argitaratze honengatik.\nEskaintza: borroka honetako kide guztiei, Oihane nire bikoteari, eta, zelan ez, zerua eta lurra eta bien arteko guztiari.\nJaengo espetxean, 2020ko urtarrilean\nAtalak: Ataramiñe, katalogoa, liburuak, presoak\n2020 19 apirila\nEITZAGAN LEZ, BEHARRA HERIOTZA DENEAN\ndirua hobesten denean,\nolan, eraikuntzan, garraioan…\nbeharginak arrisku bizian,\nkapitalista zekenen erruz,\nistripuak geurean barra-barra\nondorio latz eta goibelekin.\nsindikatuak, berriz, gaitzetsita,\ngobernuen jarrera etsigarriaz\nauzoetan nahitaez atsekabea,\nbeharginak biluzik laga ordez\nlan baldintza eskasekin,\nosasuna berma diezaietela\nlanaren emaitza onura izan dadin.\nkolapsoa iragarrita zegoen,\nbi behargin eta autopista\nluperiak zaborpetu zituen,\nkudeaketa maltzurki burututa\nVerter Reciclyng iruzurgile,\nikuskapenak nahita txarto eginda\nEusko Jaurlaritza erantzule.\nAmiantoak erakutsi du\nberekoiek egindako malezia,\nke pozoitsuak salatuta gaizkia\nEibar, Ermua, Zaldibar… haserre,\nAlberto eta Joaquin zuen patu gaitza\nzuentzat maitez ihintzaren dirdira\nAma-Lurraren laztan eternala.\nIbon Muñoa Arizmendiarrieta\nAtalak: Bertsoak, Poesia, presoak


txatxangorri | Txantxangorria-Euskal karaokeak - Part 116\nI’m Irish in Euskalherria (Barry Manley)\n2013(e)ko urtarrilak 1 2013(e)ko urtarrilak 1 txatxangorri0 comment\nAbenduaren 15ean Gorliz-Plentziako Legarrondo euskara taldearen eskutik Gorlizko Sertutxena Kultur etxean Barri Manleyek eta Aitor Txarterinak egin zuten BAKARRIZKETA saioaren barruan Barryk abestu zuen kanta:\nEuskara, Gorliz, Karaokeakabestiak, Bakarrizketa, Barrez, Barry, EHE, euskara, euskaraz, euskeraz, Ga2, Gabi, Gabi de la Maza, gabidelamaza, Gorliz, karaokeak, Manley, Sertutxena, Teresiano, txantxangorria, txatxangorri\nBertso afaria Plentzian 2012-XII-28an (Fredi Paia eta Arkaitz Estiballes)\n2012(e)ko abenduak 31 2012(e)ko abenduak 31 txatxangorri0 comment\nEuskaraArkaitz Estiballes, berso-afaria, bertso afaria, euskara, euskaraz, euskera, Fredi Paia, Ga2, Gabi, Gabi de la Maza, Gabirel, Gorliz, Legarrondo, Plentzia, txantxangorria, txatxangorri\nPas a pas (Ze esatek!)\n2012(e)ko abenduak 30 2012(e)ko abenduak 30 txatxangorri0 comment\nKaraokeakabestiak, basque music, Catalunya, euskal musika, euskaraz, Gabirel, Gorliz, Independence, Independencia, Independentzia, karaoke, karaokea, karaokeak, txantxangorria, txatxangorri\n2012(e)ko abenduak 28 txatxangorri0 comment\nInozente egunean biziak inozentada krudela. Euskal musikarako egun goibela. Eskerrik asko Josu.\nALBISTEAK, KaraokeakAmaiur, basque music, euskaraz, euskera, Gabi, Gabi de la Maza, Josu, karaokeak, musika, txantxangorria, txatxangorri\nAndikona 1936 (Mikel Urdangarin)\nKaraokeakabestiak, basque music, de la Maza, Euskal karaokeak, euskal musika, euskara, euskaraz, euskeraz, Ga2, Gabi, Gabi de la Maza, gabidelamaza, Gabirel, Gorliz, karaokea abestia, musika, txantxangorria, txatxangorri\nZuri, gorri ta berde (Joseba Gotzon)\n2012(e)ko abenduak 27 2012(e)ko abenduak 27 txatxangorri0 comment\nKaraokeakabestiak, Euskal Herria, Euskal karaokeak, euskara, euskaraz, euskera, euskeraz, Gabi, Gabi de la Maza, Gorliz, karaokea abestia, karaokeak, musika, Selekzioa, txantxangorria, txatxangorri\n1512 2012 Behartuta ezkondutakoaren drama (Kasu!)\n2012(e)ko abenduak 27 2012(e)ko abenduak 27 txatxangorri1 Comment\nKaraokeakabestiak, basque music, de la Maza, Euskal karaokeak, euskal musika, euskara, euskaraz, euskera, euskeraz, Ga2, Gabi, Gabi de la Maza, gabidelamaza, Gabirel, Gorliz, karaokeak, musika, txatxangorri\n2012(e)ko abenduak 25 2012(e)ko abenduak 26 txatxangorri1 Comment\nAtzo Olentzerok ekarri zidan opari polit polita, Txatxangorriaren ikono berria:\nALBISTEAKabestiak, euskara, euskaraz, euskera, euskeraz, Ga2, Gabi, Gabi de la Maza, gabidelamaza, Gabirel, Gorliz, karaokea abestia, karaokeak, musika, txantxangorria, txatxangorri\nGorlizko Olentzero 2012\n2012(e)ko abenduak 25 2012(e)ko abenduak 25 txatxangorri0 comment\nGorliz2012, Aratz, Eguberri, eguberria, euskaraz, euskera, euskeraz, Ga2, Gabi, Gabi de la Maza, Gabonak, Gorliz, Mari Domingi, Olentzero, txantxangorria, txatxangorri\nNi olentzeroa naiz\n2012(e)ko abenduak 24 2012(e)ko abenduak 24 txatxangorri0 comment\nAnai-arrebak ni Olentzero naiz ni Gorlizko Olentzero atzoko eta biharko opariak dakartzkitzuena\nKaraokeakabestiak, basque music, de la Maza, eguberria, euskal musika, euskara, euskaraz, euskera, euskeraz, Ga2, Gabi gabi de la Maza, Gabonak, Gorliz, karaokeak, Olentzero, txantxangorria, txatxangorri\n← Previous Page 1 … Page 115 Page 116 Page 117 … Page 120 Next →


Sarrailagintza – Industrias Mail\nINDUSTRIAS MAIL Europan empresa liderra da sarrailagintza alorrean erreminta berezien diseinu eta fabrikazioan. Alor honetan dugun esperientzia zabalari esker, giltza, sarraila-zilindro eta orokorrean sarrailagintzako fabrikatzaile onenentzat erreferenteak gara.\nSarraila-zilindroetarako era guztietako horzdun brotxen diseinu, garapen eta fabrikaziorako soluziorik onenak ematen ditugu, banaketa sendo eta eraginkorrekin.\nGiltzak ildokatzeko era guztietako fresak fabrikatzen ditugu, altzaiuru azkarrean zein metal gogor berezian, geometria eta profil konplexuenekin.\nGiltzak hozkatzeko sektoreak eta fresak fabrikatzen eta zorrozten espezialitak gara.\nErantzunik egokienak eta zehatzenak eskaintzen ditugu, besteak beste honako lanetan: brotxatuetan, fresaketetan, lamaketa abeilanatuetan, etab. Era guztietako giltza, sarraila-zilindro eta sarrailagintzako pieza berezietan.\nJarri gurekin harremanetan sarrailagintzarako erreminten diseinu eta fabrikazioari buruzko informazio gehiago jaso nahi baduzu. Zure beharrei gehien egokitzen zaien erreminta aurkitzen lagunduko zaitugu.


Boga (Landak) - Wikipedia, entziklopedia askea.\nChristian CENET (2014-2020)\n43° 53′ 24″ N, 0° 23′ 33″ W / 43.89°N,0.3925°W / 43.89; -0.3925Koordenatuak: 43° 53′ 24″ N, 0° 23′ 33″ W / 43.89°N,0.3925°W / 43.89; -0.3925\nBoga (Landak) (Frantzia)\nBoga (Landak) (Okzitania)\nSaint-Avit, Gaillères, Laglorieuse, Mazerolles, Pujo-le-Plan eta Saint-Cricq-Villeneuve\nBoga (okzitanieraz Boga, frantsesez eta ofizialki: Bougue) Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Landak departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an 724 biztanle zituen.\n2007an Bougue udalerrian erroldatutako biztanleak 566 ziren. Familiak 210 ziren, horien artean 40 pertsona bakarrekoak ziren (24 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 79 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 83 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.\n2007an 250 etxebizitza zeuden, 224 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 9 bigarren erresidentzia ziren eta 17 hutsik zeuden. 245 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 224 etxebizitza nagusietatik 191 bere jabearen bizilekua ziren, 32 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 2 etxek bi gela zituzten, 17 etxek hiru zituzten, 48 etxek lau zituzten eta 158 etxek bost zituzten. 176 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 64 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 153 etxetan bat baino gehiago zituzten.\nBougue udalerriko biztanleria-piramidea 2009an .\n2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 388 ziren, horien artean 292 aktiboak ziren eta 96 inaktiboak ziren. 292 pertsona aktiboetatik 275 lanean zeuden (143 gizon eta 132 emakume) eta 17 langabezian zeuden (9 gizon eta 8 emakume). 96 pertsona inaktiboetatik 45 erretiraturik zeuden, 34 ikasten zeuden eta 17 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.\n2009an Bougue udalerrian 237 unitate fiskal zeuden, 629,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.818 euro zen.\n2007an zeuden 16 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 4 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.\n2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen, 1 iturgina, 1 argiketaria eta 2 jatetxeak.\n2000. urtean Bougue udalerrian 13 nekazaritza-ustiategi zeuden, 105 hektarea erabiltzen.\nLaglorieuse (2,7 km)\nSaint-Cricq-Villeneuve (3,2 km)\nMazerolles (3,9 km)\nArtassenx (4,7 km)\nGaillères (5,9 km)\nPujo-le-Plan (6,3 km)\nVilleneuve-de-Marsan (7,0 km)\nSainte-Foy (7,1 km)\nBretagne-de-Marsan (7,1 km)\nMaurrin (7,3 km)\nBascons (7,8 km)\nBNF: 15258993g (data)


EUSTATeko enplegua duindu eta egonkortzearen alde egiten dugu, pribatizazio eta prekarietateari amaiera emanez | LAB SINDIKATUA\nZerbitzu Publikoak Eusko Jaurlaritza EUSTATeko enplegua duindu eta egonkortzearen alde egiten dugu, pribatizazio eta prekarietateari amaiera...\nHauxe da langileek gaurko agerraldian egin duten irakurketa:\nGobernuak Pribatizazio politikan sakontzen du, eta antolaketa tamalgarri batekin EUSTAT institutua prekarietatera kondenatzen du.\nAurreko ostiralean bukatu zen Gobernuak, mahai sektorialean sindikatuoi aurkeztu zigun EUSTATeko lanpostuen zerrendari alegazioak aurkezteko epea. LAB sindikatuak bere alegazioak aurkeztu ditu.\nGure alegazioekin, betidanik langileok borrokatu dugun helburu berdina aldarrikatu nahi izan dugu: langileon prekarietatearekin bukatzea. EUSTATeko langileok Gobernuak eman dituen azken urratsekin oso kezkatuta gaude, prekarizazioan sakontzeko bideari eusten diotelako.\nGaur egun arte, bizi izan dugun egoera behin eta berriro instituzio ezberdinetan, Parlamentuan edo Arartekoan adibidez, salatu ostean eta, Eusko Jaurlaritzak gure eskubideak urratu eta gero, epaitegietan lortutako epaiei esker, mugagabe diskontinuo ginela zehazten dutenak, egiturazko lan postuak sortzera behartu dugu administrazioa. Eusko Jaurlaritzak, gaur egun EUSTAT institutuan egin duen kudeaketa tamalgarriarekin batera langileon kalterako eta gure lan baldintza prekarioak betikotzeko tresna bihurtu du aurkeztutako lan postuen zerrenda. Prekarietatera, ezegonkortasunera eta zenbat, nola eta non lan egingo dugun ez jakitearen zalantzara kondenatzen gaituzte.\nUrtero, EUSTAT institutuak egin behar dituen ikerketa lan gehienak edo Jaurlaritzako sail ezberdinetatik egiten direnak enpresa pribatuen bitartez egiten dira. Aurreko asteazkenean, 2018-2022 Estatistika planaren aurreproiektuaren legeari bide eman zitzaion. Aurreproiektu horretan iragarri zuten 228 ikerketa lan egingo zituztela eta urtero 18 miloi euro inbertituko zutela. Zoritxarrez, aurreproiektu horretako lan karga gehiena enpresa pribatuen esku geratuko da, guk, EUSTATeko langileok, 4 edo 6 hilabetetako kontratuak ditugun bitartean. 228 ikerketa horietatatik 12 edo gehienez, 15 baino ez dira egingo Eustateko langileen bitartez. Lan karga horrekin, epaia dugun langileok 4 edo 6 hilabetetarako kontratuak baino ez ditugu izango, administrazioak dauka sailkapen maila baxuena aplikatuz.\nUrtarrilaren 22an argitaratu zen EAEko aldizkari ofizialean azkenengo ikerketa pribatizatzeko iragarkia, guk langabezian jarraitzen genuen bitartean. EUSTATen lan karga Enpresa pribatuen eskuetan uzten da, gu langabezian utzita. Hori da, Eusko Jaurlaritzak martxan jarri nahi duen enplegu plana? Hori da instituzio publiko batek sustatzen dituen lan baldintzak?\nLAB sindikatutik Eusko Jaurlaritzari Parlamentuak adierazitakoa bete dezala eskatzen diogu, zeinak EUSTATi eskatzen dion egoera honi konponbidea ematera eta egungo langileei lanpostua lanaldiaren %100arekin bermatzera eta EUSTAT zerbitzu publikoaren eta langileon lan-baldintzen defentsan benetako apustua egin dezala. Negoziazioaren bitartez, enplegu duina lortzeko urratsak eman ditzala eskatzen diogu Eusko Jaurlaritzari. Pribatizazio politika alde batera utzita, ikerketa guztiak EUSTATen esku uztea exijitzen diogu, merkeagoa delako, kalitateko enplegua bermatzeko bidea delako eta emakumeok osatzen dugun kolektibo honetan behar dugun duintasuna eta egonkortasuna zor digutelako.


Familiak euskaraz olgetan - Elorrioko Txintxirri Ikastola\nFamiliak euskaraz olgetan\n» Familiak euskaraz olgetan\nEuskaraz jolasteko aukera izan dute familiek ikastolan….hel diezaiogun guztiok euskarari!\nIkastolan, urriaren 8an, Familiak euskaraz olgetan ekintzan parte hartzeko aukera izan dute 3-5 urte bitarteko txiki nahiz euren zaintzaileek. Familia batzuk izena eman, baina beste batzuk ere animatu dira azken unean eta ederto pasatu dute guztiek euskaraz jolasten.\nGogoan izan bigarren saio bat ere burutuko dela plazan, urriaren 18an, beraz, lehen saioan parte hartu izan ez duzuenok, ea bertara gerturatzerik duzuen.\nAnimo eta eskerrik asko parte hartzaile guztioi!


Euskarari lotzeko balio sorta zaharberritzen - Garaigoikoa\nGaraigoikoa | 2010-07-05 21:28\nKito hizkuntza zaharrenaren kontuarekin. Ekaingo ehiztariek proto-euskaraz zihardutenean gainerako gizakiak ez ziren mutu. Garai hartako gizaki guztiek hitz egiten zuten. Eta gaur hitz egiten diren hizkuntza guztiak garai hartako hizkuntza batetik edo bestetik etorriak dira, eta ez geroztik asmatutakoak. Euskararen meritua ez da besteak baino zaharrago izatea (...). Euskara iraupen adibide paregabea da. Aspaldian Eurasian zabaldu eta nagusitu zen hizkuntza familia bateko oinordeko bakarra Europan. Hizkuntza indoeuropar hedazaleek inguraturik ia 3000 urtez bizirik irautea asmatu duen tradizio militar edo hedazalerik gabeko herri baten hizkuntza. (...)\nBaserriko eredua gainetik kendu ezinik gabiltza eta hori hizkuntza politikaren porrotaren adibide garbia da. 2009an Peru Abarka eta Maisu Juanen arabera gabiltza oraindik. Tolosako ikastolan umeren batek euskara egoki eta bizi erabiltzen duenean casherito deitzen diote (...)\nIzango dira aipatu gabe uzten ditudan salbuespen gehiago ere. Barka biezadate ahaztutakoek. (...)\nEuskaltzaletasuna euskararen gainbeheraren pertzepzioarekin garatzen da gehienbat. Horregatik erreferente ugarienak XIX. mendetik egundainokoak eta kutsu ideologiko eta politikoz beterikoak dira. Beste eredu batzuk indartu behar ditugu. Gaur egungoak batik bat (...) Eredu berriak behar ditugu, euskaltzaletasun natural bezain militantekoak. Militantzia apal eta irribarretsu bezain tinkokoak. (...)\nZaindu dezagun euskararen estatusa. Azken 30 urteotan zalantzarik gabe huts gehien egin den alorra. Duela 40 urte euskarak ez zuen ia ezer. Izen ona eta prestigioa besterik ez. Gaur egun ia dena du, baina bere estatusak okerrera egin duela esango nuke. (...)\nbalioak euskara hartsuaga hizkuntzaren inazio juan sl soziolinguistika soziologia


Irekia Eusko Jaurlaritza - Gobierno Vasco :: Lide Amilibia: “Agenda Nagusi proiektuak pertsona nagusientzat arlo publikoa kudeatzeko beste modu bat proposatzen du, agintarien eta herritarren arteko harreman-esparruan”\nLide Amilibia: “Agenda Nagusi proiektuak…\n<img src="https://www.irekia.euskadi.eus/uploads/cover_photos/51033/original/Agenda_Nagusi_Lide_Amilibia.jpg" style="max-width:100%" alt="" />\nPertsona nagusiekiko gobernantzarako euskal estrategiaren (2019-2022) aurkezpena\n“Banaka eta kolektibo moduan parte hartzeko modu formalak eta ez-formalak barne hartzen ditu, eta iritzi, ikuspegi eta jakintza aniztasuna jasotzen du”\n2015-2020ko Zahartze Aktiborako Euskal Estrategian oinarrituta, GOBERNANTZA+65 ekimena jarri zuen abian Eusko Jaurlaritzako Enpleguko eta Gizarte Politiketako Sailak\nVG 18 12 19\nEusko Jaurlaritzako Gizarte Politiketako sailburuorde Lide Amilibiak gaur azaldu du Agenda Nagusi izeneko Pertsona nagusiekiko gobernantzarako euskal estrategiak (2019-2022) helburu argia duela, hau da, “politikak efikazia eta eraginkortasun handiagoz kudeatzea eta pertsona nagusientzat arlo publikoa kudeatzeko beste modu bat sustatzea, agintarien eta herritarren arteko harremanaren esparruan”.\nGizarte Zerbitzuetako zuzendari Emilioi Solaklagunduta, Amilibiak gaur aurkeztu ditu Bilboko Euskalduna Jauregian Estrategia eta “aitzindaria” den Agenda Nagusi pilotaje-proiektua, adinekiko partaidetza publiko-sozialeko eredua. “Jaurlaritzaren Agendareneta herritarren Agendaren arteko topagune bat nahi dugu, gizartearen errealitatearekin estuago lotutako erabaki egokiak hartzen lagunduko digun tresna gisa, ezagutzakolektiboa sortzeko eredu bat eta esparru bat”.\nAgenda Nagusi proiektuak gobernantza parte-hartzailearen eredu garaikide bat proposatzen du, aurreko ereduen indarguneakaprobetxatuta baina bertako organoei eduki eta eskumen gehiago emanda eta eragile kolektiboei lagunduta. Amilibiaren esanetan, “gaur aurkeztutako Gobernantzarako Estrategiak erakunde publikotik gidatutako eredu bat sustatzen du, baina bere egituran jasota dago gizarte zibiletik sortutako proposamenak agenda publikora eramateko aukera”.\nGizarte Politiketako sailburuordeak azaldu duenez, “Agenda Nagusi prozesu parte-hartzailearen eta parte hartzeko beste ekimen batzuen arteko desberdintasuna argia da: agenda politikoan dagoen edo Euskadiko Adinekoen Sektore Kontseiluak erabakita agendan sartzen den gai baten inguruan parte hartzen da. Parte hartzeko prozesuaren ardatza den gaia agenda politikoan sartuta egoteak gizartera itzultzeko konpromiso erreala dakar”.\nPilotajea abian jartzeko Nagusi Foroak sortuko dira, eta horietan pertsona-talde bat elkartuko da Eusko Jaurlaritzaren agenda politikoanjasota dagoen gai bati buruz gogoeta egiteko, hitz egiteko, gaia eztabaidatzeko eta proposamenak egiteko. Prozesuan sortutakoezagutza hartzen diren erabakiak hobetzen laguntzeko erabiliko da.\n“Aurkeztu dugun eredua bizia eta malgua da, eta Eusko Jaurlaritzak sustatutako beste ekimen eta erreminta batzuen sinergietan oinarrituta dago. Parte-hartzera bideratutako eredua da, balio estrategikoa duena, demokrazia ordezkatzaileak bere kasa herritartasun aktiboa ezin duela eraiki ulertuta.Zeharkako ikuspegia izatea lortu nahi da, Eusko Jaurlaritzako sail guztiak eta esparru eta gai-arlo guztiak inplikatuta. “Banaka eta kolektibo moduan parte hartzeko modu formalak eta ez-formalak barne hartzen ditu, eta interes berezia du iritzi, ikuspegi eta jakintza aniztasuna jasotzeko”, azpimarratu du Amilibiak.\n“Horrez gainera –jarraitu du esanez–, arreta berezia eskaintzen die parte hartzeko ohiko bideetara iristeko zailtasun handiagoak dituzten pertsonei. Berariaz indartzen du adineko emakumeen eginkizuna, baldintza beretan parte-hartzeko euren eskubidea eta gizarteari egiten dioten ekarpena ikusaraztea sustatuta. Eredua estereotipoetatik aldentzen da, eta pertsona nagusien parte-hartze aktiboan jartzen du arreta, baina gizarte osora begiratuta eta gizarte osoa errespetatuta, ‘belaunaldien arteko justizia’ kontzeptua defendatuz”.\nLide Amilibiaren ustez, “ereduak lurraldera, testuinguru soziopolitikora, biztanleriaren ezaugarrietara eta elkarlanean garatzeko proposatutako gaiak definitzera egokitzen ditu metodologiak. Ahalduntzearen eta errekonozimenduaren eta aniztasunaren arreta espezifikoaren arteko konbinazio konplexua ahalbidetzen duten hurbiltasun-eremuak –tokiko gobernuak, erakundeak, eta ekintza komunitarioa– sendotzen ditu; eta parte hartzen duten eragile guztiak aitortzen eta balioesten ditu”.\nAgenda Nagusi proiektuaren jatorria\n2015-2020ko Zahartze Aktiborako Euskal Estrategian oinarrituta jarri zuen abian GOBERNANTZA+65 ekimena Eusko Jaurlaritzako Enpleguko eta Gizarte Politiketako Sailak. Prozesu parte-hartzailebatean oinarrituta, zahartzen ari diren herritarren ezagutzei, beharrei eta interesei gizarte eta politika arloetako erabakietan zer leku eman hausnartzeko asmoz sortutako prozesua da. Helburua zen sustatzen den gobernantza-eredu berriak pertsona nagusiakez hartzea gizarte eta politika arloko erabakien arretaren, kudeaketaren eta plangintzaren‘objektu’ soil gisa, baizik eta erabakiak hartzeko orduan eskubide osoko ‘subjektu’gisa.\nEkimenaren prozesu parte-hartzailea zabala eta irekia izan zen, eta hainbat esparrutako ehun bat pertsonak parte hartu zuten elkarlanean proposamenak lantzeko. Honako esparruetakoak izan ziren parte-hartzailehoriek: adinekoen elkarte-sareak, unibertsitateak, gizartearen eta osasunaren arloko eta asistentziaren eta egoitzen arloko erakunde publikoak eta pribatuak, hedabideak, sindikatuak, alderdi politikoak, gizarte-gerontologiaren arloko erakundeak, kirolaren eta aisiaren arlokoak, eta abar.\nAgenda_Nagusi_Lide_Amilibia... 2 MB (jpg)


BIZITZEN JAKIN | François Dardans dohatsuaren parrokia\nZenbat aldiz ez dugu entzun: «Egiaz inporta duena bizitzen jakitea da». Eta, halere, ez zaigu batere gauza errexa agertzea «bizitzen jakitea» zer den. Anitzetan, gure bizitza ohikeriazkoa izaiten da eta aspergarria. Gazi-geza.\nBizkitartean, izaiten dira uneak, zeinetan gure bizitza zoriontsu bihurtzen baita, itxuraldatu, ziztu-aldi hutsekoa izanik ere. Uneak, zeinetan maitasunak, xamurtasunak, bizikidetasunak, solidaritateak, lan sortzaileak edota bestak beste bizitasun bat hartzen baitute. Bizi girela senditzen dugu. Gure izaitearen hondo-hondotik ateratzen zaigu: «Hau da bizitzea».\nGaurko ebanjelioak Jesusen hitz batzuk dakarzkigu, hein batean nahasten ahal gaituztenak: «Egiaz diozuet: sinesten duenak betiereko bizia du». «Betiereko bizia» erran-moldeak ez du erran nahi, besterik gabe, heriotza ondoko mugarik gabeko bizialdia.\nBeste bat da kontua: barnatasun eta kalitate berriko bizitza adierazten du, behin betiko munduari dagokion bizitza. Bazilo batek akaba ez dezakeen bizitza da, edozein errepidetako bidegurutze batean maingu geldi ez daitekeen bizitza. Bizitza betea, guhaur baino haratago ere doana, jadanik Jainkoaren bizitzan berean parte hartzea delako.\nGu guziek dugun eginkizunik zoragarriena, egunero gizatiarrago izaitea dugu, eta kristauek sinesten dugu era/molde gizatarrean bizitzeko molderik zintzoena Jesu Kristori osoki atxikitzetik datorrena dela. «Kristau izaiteak gizaki (gizon/emakume) izaitea erran nahi du, ez gizaki-mota bat, baizik eta Kristok gure baitan sortzen duen gizaki» (Dietrich Bonhoeffer).\nBeharbada, sinesten hasi behar dugu gure bizitza izan daitekeela beteagoa eta sakonagoa, askeagoa eta gozoagoa. Beharbada, ausartu beharko dugu maitasuna errotikotasun handiagoz bizitzen, «bizia ugari ukaitea» zer den doi bat aurkitzeko. Kristau-idazle bat ausartu da erraitera: «Guk badakigu heriotzetik bizira pasatu girela, haurrideak maite ditugulakotz» (1 Joan 3,14).\nBaina kontua ez da maitatzea maita dezagula erran daukutelako, baizik eta maitatuak girela erro-errotik senditu dugulako. Eta sinesten dugulako, gero eta sendoago, «gure bizitza Kristorekin Jainkoaren baitan gorderik dagoela». Bada bizitza bat, betetasun bat, dinamismo bat, askatasun bat, xamurtasun bat «munduak eman ez dezakeena». Soilik, bere bizitza Jesu Kristoren baitan errotzea ardiesten duenak aurkitzen du.


Kultura aniztasuna - Servicio detalle - Zarautz\nHelbide elektronikoa: immigrazioa@zarautz.eus\nGure herria historiako hainbat unetan izandako migrazio-mugimenduen ondorioa da. Batzuk Euskal Herriko beste herri batzuetatik etorri ziren, beste batzuk Espainiako estatuko lurraldeetatik, eta bereziki azken hamarkada honetan munduko bazter askotatik iritsi dira Zarauzko bizilagun berriak.\nMigrazio horiek gure herria aberastu egin dutela eta aberasten jarraitzen dutela uste dugu, eta ez bakarrik gure bizi-kalitatearen oinarri den garapen ekonomikoan lagundu dutelako, baizik eta gero eta pluralagoa den herri bat daukagulako: 70 herrialdetako jendea bizi da eta 30 hizkuntza inguru mintzatzen dira.\nTestuinguru horretan, bizilagun berrien integrazioa eta kultura-aniztasuna, bertatik bertara, herri ikuspegi batetik kudeatu behar diren gaiak direla uste dugu, betiere aniztasuna oinarri izango duen gizarte bateratu bat lortzeko.\nEta horretan dabil Udala bi irizpide hauei jarraituz:\nDenok gara zarauztarrak, bertan jaiotakoak zein beste nonbaitetik etorritakoak izan.\nIntegrazioa bi norabideko prozesu gisa ulertzen dugu; inguru berrira egokitzeko ahalegina ez da bakarrik etorri berriarena izango, bertakoei ere badagokie gero eta pluralagoa den Gizarte batera egokitzeko urratsak ematea.\nZarauzko Udalak harrera-ikastaroa antolatzen du Zarautzera iritsitako bizilagun berrientzat.\nIkastaro honetan EUSKARAZ oinarrizko esaldi batzuk ikasten dira eta, horrekin batera, ondorengo gaiei buruzko orientabidea ere ematen da: udal errolda, prestakuntza, lana aurkitzeko baliabideak, lan arloko eskubideak, atzerritartasuna, kirola, gizarte zerbitzuak, osasun sistema, gizonen eta emakumeen arteko parekidetasuna, natur ondarea, eta abar.\nIraupena: ikastaro honek 68 orduko iraupena du. Saioak astean hirutan izango dira, saio bakoitza bi ordukoa. Ikastaroak guztira bi hilabete eta erdiko iraupena du.\nEgutegia: Urtean bi ikastaro eskaintzen ditugu.\nMatrikula: 10 euro.\nSOS Arrazakeriaren Informazio bulegoa dago Zarautzen\nBulego honen helburu nagusiena bizilagun atzerritarrei oinarrizko eskubideak izatekoa aholkularitza ematea da, atzerritarrei ez ezik baita gutxiengo etnikoren bateko kideei ere.\nArreta egun eta ordua: Astelehenak 10:00etatik 14:00etara. (aurretik hitzordua eskatu behar da telefono hauetan 943 245626 - 943245627).\nLekua: Zuberoa 22 (Sexu Aholkularitza gunea dagoen lekuan).\nEusko Jaurlaritzak diruz lagundutako ekimena da.\nZARAUZTAR GUZTION JAIA!!\nZarauzko kultura aniztasuna erakutsi eta aldarrikatzen du festa honek.\nJatorri ezberdineko zarauztarrez osatutako talde batek antolatzen du Zarauzko Udalarekin lankidetzan.\nZarautzen dauden kultura anitzen erakusleihoa ez ezik, kanpotik etorritako eta bertan jaiotako zarauztarron arteko topagunea ere izan nahi du festak.\n2008an hasi zen festa ospatzen.\nGastronomiaren bitartez zarauztar berriak eta beraien kulturak ezagutzeko programa da.\nHerriko elkarte batean mundu zabaleko janariak prestatzen irakasten dute kanpotik etorritako zarauztarrek eta mahai-inguruan konpartitzen dira.\nPrograma hau herriko hainbat elkareen laguntzarekin egiten da.\nMaiz elkarren ondoan, baina ez elkarrekin, bizi garenok elkarren artean hurbildu, eta bide batez, etorkinekiko aurreiritziekin hautsi nahi dugu "Bizilagunak" egitasmoarekin. Eta horretarako onena elkar ezagutzea da, elkar ezagutza horrek mesfidantzak uxatzen ditu, eta etorri berrien integrazioa erraztu. Hori guztia mahai baten inguruan eserita egiten dugu.\nZarauzko Udalak bat egiten du Gipuzkoako SOS Arrazakeriak antolatzen duen jarduera honekin.\nZurrumurruen aurkako sarea\nZararauzko Udalak EAEko hainbat erakunde eta gizarte eragileekin batera Zurrumurruen aurkako sarean parte hartzen du.\nErlo telebistarekin elkarlanean Zarauzko Udalak ekoizten duen telebista saioa da.\nTelebista programa horretan eskualdeko kultura aniztasunari eta migrazioei buruzko berriak jasotzen dira.\nKlikatu hemen saioa ikusteko.\nIkastetxeetan sentsibilizazio programak\nHainbat programa garatzen ditugu herriko ikastetxeetan kultura aniztasunaren aldeko sentsibilizazioa lantzeko eta batez ere jarrera arrazista eta xenofoboei aurre hartzeko.\nZarautz herri anitza da bere biztanleen jatorri eta kulturari dagokionean. Hamaika lekutatik iritsitako bizilagunek osatzen dute herria. Batzuk azken 10-12 urteotan etorri dira atzerritik. Baina 50-60. hamarkadan jende ugari iritsi zen estatuko hainbat lekutatik.\nExtremaduratik iritsitako zarauztarrei aitortza egiteko Zarauzko Udala Francisco de Zurbaran elkartearekin jarri zen harremanetan eta Extremaduratik Zarautza etorritako migrazioari buruzko liburua egin zuten.\nHorrela, Maria Feijoó kazetari Zarauztarrak ZAGALES liburua idatzi du.\nEkimen honek Gipuzkoako Foru Aldundiaren diru-laguntza jaso du.\nZMMZ kazetaritza beka\n2014an "Destokian" ikusentzunezkoa.\nEgileak: Usua Garin, Laida Aranburu eta Ekhiñe Muguruza.\nLaburpena: Zarauzko egungo migrazioan testigantza jasotzen da bost migrazio prozesu kontatuz.\nKlikatu hemen ikusentzunezkoa ikusteko\nZarauzko Berritzeguneak material didaktikoa sortu du ikusentzunezkoa lantzeko. Material hori eskuragarri dago nahi duenarentzat, horretarako jarri harremanetan Zarauzkop udaleko Gizarte Zerbitzuekin.\n2016an "Maletatik Ateratzen ez Dena" liburua.\nEgileak: Ainhoa Pinedo eta Libe Eizagirre.\n12 ipuinen bitartez herriko beste horrenbeste ipuin migrazio-ibilbide jasotzen dira: Carmen peruarra, Ruo li txinatarra, Dalcy Lucinda nikaraguarra, eta abar. Liburua eskuragarri dago doan Zarauzko Udaleko Gizarte Zerbitzuetan.


Kategoria: Aisia eta zaletasuna\nPinturak helduak ere erlaxatzen ditu\nAlemaniarren ehuneko 32 baino gehiagok beren eguneroko bizitzan edo beren egoeraz azpimarratu ohi dute. Nahiago dugu aire freskoan edo pinturaz gozatzea. Marrazki liburu batean pinturak eguneko eguneko oroitzapenak ekartzen ditu, kezkarik ez zegoenean. „Malen für Erwachsene – Warum Malen nicht nur für kider gut ist“ gehiago\nAuthor editorial langileakArgitaratzean 6. Abuztuaren 2021 5. 2021. September XNUMX Irailaren XNUMX Kategoriak Aisia eta zaletasunaTags artea, margotzeko, Helduentzako pintura, MarraztuUtzi iruzkina zu Malen für Erwachsene – Warum Malen nicht nur für kider gut ist\nZoritxarrez, guraso askok oraindik ez dakite haurren liburuak zenbaterainoko garrantzia duten eta zenbaterainokoa den liburuetatik haurrentzat aldizka irakurtzea. Jaio aurretik ere, jaio gabeko haurtxoek gurasoen ahotsa entzuten dute, nahiz eta isilik egon. Ozen irakurtzeak zure seme-alabak animatzen dituela frogatu da!\nIrakurketa hizkuntzaren ataria da\nHaur liburuak ozen irakurtzeko - © epixproductions / Adobe Stock\nEta Haurrentzako liburuak Aukera izugarria da. Adin tarte guztietarako haurrentzako liburuak daude, ia gai guztietarako egoki idatziak eta ilustratuak. Haurrentzako liburu guztiak sarean azkar eta modu fidagarrian eska daitezke. Ezin da gero eta gutxiago ozen irakurtzen delako.\n"Haurrentzako liburuak - ozen irakurtzeak hizkuntza trebetasunak sustatzen ditu" gehiago\nAuthor editorial langileakArgitaratzean 31. Uztailaren 2021 5. 2021. September XNUMX Irailaren XNUMX Kategoriak Hezkuntza, haurreskola eta eskola, Aisia eta zaletasunaTags guraso, Hezkuntza, Haurrentzako liburua, Haurrentzako liburuak, Hizkuntza trebetasunak, irakurri, hiztegiaUtzi iruzkina haurrentzako liburuetan - ozen irakurtzeak hizkuntza trebetasunak sustatzen ditu\nBaina hori argi dago, ibilbide luzeko gidari profesionalak askotan errepidean egon ohi direlako hainbat egunetan eta noski eroso egon nahi dutela gidatzen ez dutenean. Haietako batzuentzat kamioilariaren ametsa haurtzaroan hasi zen. "Haurrak eta ibilgailu handien lilura" gehiago\nAuthor editorial langileakArgitaratzean 30. Uztailaren 2021 5. 2021. September XNUMX Irailaren XNUMX Kategoriak Aisia eta zaletasunaTags koloreztatu, Autos, rolling stock, bizioa, LKW, koloreUtzi iruzkina haurrentzat eta ibilgailu handien lilura


edizio bat 2018\nZuzendaria Miguel Ángel Jiménez\nProgramatzaileek eta erosleek film labur osoa ikus dezakete ikusteko pasahitza sartuz. Jar zaitez gurekin harremanetan zurea eskatzeko.\nMadril, 1979. Udako opor batzuetan, Valladoliden zinemarekin primeran pasatu ondoren, Zuzenbidea utzi eta Kamera eta Argazkia ikastea erabaki zuen eta 2001ean, Aki Kaurismäkiren laguntza lortu zuen bere lehen film laburra filmatzeko.\nBilbon telebistan lanean urte batzuk eman ondoren, Kinoskopik sortu zuen 2007an Gorka Gómezekin eta beste hiru tiporekin. Egun, bizirauten eta noizean behin filmatzen saiatzen da. Sumendia izeneko film luzea (aurre-produkzioan) izango da bere azken aukera.\nKAFENIO KASTELLO / EZAUGARRIAK\nKAFENIO KASTELLO / EKIPO TEKNIKOA\nMIGUEL ÁNGEL JIMÉNEZ / FILMOGRAFIA\n2010 Khorosho 21:32 Fikzioa\n2018 Kafenio Kastello 19:00 Dokumentala\n2003 Las huellas 24:00 Fikzioa\n2008 Días de El Abanico 1:25:00 Dokumentala\n2009 Ori 1:20:00 Fikzioa\n2012 Chaika 1:44:00 Fikzioa\nKAFENIO KASTELLO / IRUDIAK


Txistulari eta euskaltzale\n1886ko urtarrilaren 9an jaio zen Txomin San Sebastian Astigarragako Gorrane etxean. Soldaduzka zela medio, Afrikara joan behar izan zuen arte, apretagile izan zen aita bezala. Itzulitakoan, sakristau lanetan hasi zen.\nBere adiskide "Basarri"ren laguntzaz, Euskadi, El Día eta Argia aldizkarietan, euskaraz nahiz gazteleraz, "Txadonzai" (Eliz-zaindari) izengoitiarekin idatzi zuen.\nGizon jantzia, konposagile, organujole, txistulari eta sakristau izan zen gure herrian. Lau hizkuntzatan mintzatzeko gai zen: euskaraz, gazteleraz, frantsesez eta latinez.\nFandango eta arin-arin lehiaketetan epaile izan ohi zen, euskaltzale eta txistulari aditua izaki. Arturo Campionek, kultura eta arte mailan zuen jakinmin eta kezkagatik "Astigarragako filosofo txikia" ezizena ezarri zion.\nGerra garaian, salaketa batek zenbait hilabetetarako Ondarretako gartzelara eraman zuen. Emaztearen heriotzaren ostean, Hernanin bizi izan zen, nahiz eta jai eta ospakizunetan Astigarragan txistua jotzen jarraitzen zuen. Hernanin hil zen, 78 urte zituela, 1964ko abenduaren 21ean.\nAstigarragako Udalak, 2001eko urriaren 19an "seme kuttun" izendatu zuen.


Vilaplana, Goi mailako Sukaldaritza zerbitzuak eskaintzen dituen Eurest Euskadiren marka\nVilaplana Catering 40 urte baino gehiagoko esperientzia duen eta enpresa edota partikularren ospakizunetarako catering zerbitzuetan espezializatua dagoen goi mailako catering enpresa dugu.Gastronomia, bere produktu guztien kalitate gorena, dotorezia, eraberritzea, eta baita detaile xume guztien zainketa eta guk antolaturiko ospakizunetan neurrira egindako zerbitzuak bermatuz lantzen dugu.\nZure ospakizunaren arrakastaren bermea izan dezazun, Vilaplana Catering-en bitartez modurik egokienean aholkatu nahi zaitugu. Zerbitzurik onena jaso dezazun, zure beharrak, mahaikide kopurua, gonbidatuen herritartasuna edota ekintza burutuko den gunearen ezagupena jakitea da gure lana eta baita garaiko lehengaiak eskaintzea ere. Gure chef-ek gonbidaturik zorrotzenak ere asetzeko helburuarekin, xehetasun osoz prestatzen dute plater bakoitza.\nVilaplana aukeratzeak, ospakizun bakoitzean konfiantzazko zerbitzu pertsonalizatu eta eraginkorra eskaintzeko gai diren sukaldeko langileek, gelakoek zein komertzialek osaturiko lan-talde profesionala aukeratzen ari zarela esan nahi baitu.\nOspakizun Korporatiboentzako Catering-a\nCatering zerbitzu osoa eta zure ospakizunen antolamendua eskaintzen dizugu. Erretilu exekutibo batetik hasita, luxuzko afaririk oneneraino zerbitzatzeko aukera emaiguzu. Gosariak/coffee breaks, cocktail-ak, lanorduetako hamaiketakoak, bazkari instituzionalak, korporatiboen ekitaldiak, gala afariak...\nGure Catering zerbitzua egunero edozein momentutan eta nahi duzun tokian.\nSukaldaritza modu osasuntsu, arin eta erraz batean egindako produktuen katalogo zabala eta, tokian bertan zerbitzatzeko aukera luzatzen dizugu. Egunero, entsaladak, sandwich-ak, zopak, gosegarriak, plater hotzak zein beroak, pasta aukera zabala eta etxeko postreak prestatzen dira bilgarri berri eta erabilterrazak erabiliz. Zure lantokian horni zaitzakegu, bilera batean edo soilik irtenbide azkarra eta erraza moduan.\nZure etxean Ezkontzak, bataioak, haurrentzako festak, jaunartzak, urteurrenak edota festa partikularrak ospatu nahi ezkero, Vilaplana Catering-en, zure ospakizuna arrakastatsua izan dadin, etengabekoa eta profesionala den aholku emate zerbitzua zure eskuetan jartzen dugu.


"Gure alabari garraioa bermatzea baino ez dugu eskatzen, eskolara joan dadin" - Arrankudiaga-zollo - Aiaraldea.eus\nAitor Aspuru Saez 2019-10-17 17:20\nArartekora jo du Eunate Astobiza Olabarriak bere alabaren kasua salatzeko. / Aiaraldea.eus\nEUNATE ASTOBIZA OLABARRIA Arrankudiaga-Zolloko bizilaguna da eta sinadura bilketa abiatuko du Hezkuntza Sailak bere alabari eskolara joateko garraioa bermatu diezaion.\nNola hasi zen dena?\n2017/2018 ikasturtean hasi behar zen Maixa Arrankudiagako Eskolan. Egokitzeko lehen hilabetea igaro ostean, autobusa etorri zen bere bila, ikastetxera eramateko.\nBarikuan heldu zen hona garraioa, buelta eman zuen etxe aurrean eta zaintzailea jaitsi zen. "Egun on" esan gabe galdetu zigun ea errepideko bidegurutzean utzi ahal genuen umea. Guk erantzun genion ezetz, ibilbidean adostutako lekua etxea zela.\n"Alaba bidegurutzean uzteko eskatu zigun gidariak, baina han ez dago argirik edo aterperik"\nIzan ere, bidegurutzean ez dago argirik, ez aterperik ez ezer, pinuak besterik ez. Handik gutxira deitu zigun eskolako zuzendariak telefonoz, jakinarazteko gidariak kexa aurkeztuko zuela Hezkuntza Sailean. Garraiolariaren ustez, tokia arriskutsua zen gure etxea eta ez zen berriro igoko.\nArgudiatzen zuen ezin zuela bueltarik egin, nahiz eta nik maniobra bakarrean egiten ikusi nuen.\nNire alabak 2 urte zituenez, linbo batean zegoen eta administrazioak ez zuen ikastetxera eramateko beharrik.\nZuzendariak iragarri zigun agian hurrengo urteari begira arazo bera izango genuela eta komenigarria zela guk ere gure kexa aurkeztea.\nUrriaren 3an idazkia aurkeztu genuen. Guri ez zaigu arriskutsua iruditzen bidea, eta igotzen diren ibilgailuen argazkiak bildu genituen -kamioiak, autokarabanak...-, eta plano topografikoak ere prestatu genituen, azaltzeko nola egin daitekeen hemen maniobra.\n"Kamioiak eta autokarabanak igotzen dira Basakoetxera"\nGainera, Itziar Duoandikoetxea garai horretako alkateak sinatutako idatzia ere jaso genuen. Bertan alkateak azaltzen zuen udal zerbitzu guztiak heltzen direla Basakoetxera eta ikasturte bukaeran ibilaldia egiten duela eskolak hemengo baselizaraino. Autobus bat igotzen da ume txikienak jasotzeko eta ez dago inolako arazorik.\nZein izan zen Hezkuntza Saileko erantzuna?\nHilabete baten ostean erdara hutsean jaso genuen erantzuna -guk euskaraz egin genuen eskaera-. Euren erantzunak argudiatzen du bidea ez dagoela ondo asfaltaturik, bihurguneak, aldapak, pinuak eta sastrakak daudela eta leku iluna eta bakartia dela.\nHorri gehitu zioten arrisku sentsazioa zegoela. Testu osoan ez dago datu tekniko bat bera ere. Hezkuntza ordezkariak sinatu zuen, teknikari batek egin ordez. Denak dira iritzi subjektiboak.\n"Ez dago txosten teknikorik probatzeko Basakoetxeko errepidea arriskutsua denik"\nGure susmoa da ez duela teknikari batek egin; ez du aipatzen ezta zenbateko luzera duen errepideak eta, adibidez, aipatzen du errepidea zementuzkoa dela. Edozein adituk daki hormigoiaren osagaia dela zementua, ura bezala. Esaterako, adierazten dute auzoa tranpa bat dela ibilgailuak buelta emateko.\nGuk planoak aurkeztu genituen azaltzeko posiblea dela, lehenengo egunean gidariak egin baitzuen. Are gehiago, Basakoetxeko baselizan jaunartzeak egiten dira eta horrelakoren batean argazkiak egin dizkiot igo diren autobusei.\nZein izan zen ondorioa?\nSailak ebatzi zuen autobusa ez zela igo behar eta, gehienez, bidegurutzean geldituko zela. Hortaz, erantzun egin genion. Adibidez, nola izan daiteke bidea bakartia eta iluna izatea eta guri bertan umea uzteko eskatzea? Gainera, eskatu genien argudio teknikoak baliatzea, eta ez iritziak.\nZer egin zuen Hezkuntza Sailak?\nTxostena euskaratu zuen, bidali zigun eta erantsi zuen ez zutela txosten gehiagorik egingo. Hori urtarrilean izan zen.\nOrduan Arartekora jo zenuten, ezta?\nBai, aurkeztu genuen gure dokumentazioa eta Hezkuntza Sailarekin harremanetan jarri zen erakunde hori. Ziurtatu zuten 2018/2019 ikasturtean ibilgailua jarriko zutela, taxi bat, alegia. Gure alaba beste bi umerekin batera jasoko zuen horrek eskolara joateko. Arartekoak espedientea itxi zuen.\n2018/2019 ikasturtean arazoa errepikatu zen, dena den.\nBai, taxia igo zen, Maixa jaso zuen eta ordubetera deitu zuten ikastetxetik. Gidariak esaten zuen arriskutsua zela eta ez zela berriro etorriko. Zehazki, eskatzen zigun haurra bidegurutzera jaisteko.\n"Taxi gidariak ere eskatu zuen gure alaba bidegurutzean uzteko"\nGuk erantzun genuen txostenaren arabera etxean jaso behar zutela, eta bidegurutzean uzteko, bazegoen autobusa. Ez dauka zentzurik bi garraio egotea zerbitzu bera emateko. Hala ere, taxia baliatu behar genuen, autobuseko ibilbidetik kendu zutelako gure geltokia.\nHorren ostean, zerbitzuaren lehiaketa egin zutenean, hutsik geratu zen eta ez zen taxirik egon. Gero, beste gurasoek uko egin zioten aukera horri eta, ondorioz, ume bakarrentzat ez denez ematen garraio zerbitzua, eskubide hori galdu genuen.\nHorrez gain, Arartekoak erabaki zuen Maixa bidegurutzean uzteko parada ematen zigutenez eta diru-laguntzak eskuratzeko eskaintza egingo zigutenez, gure arazoa konponduta zegoela. Gauzak horrela, abokatu batengana jo genuen eta idatziz eskatu genizkion Hezkuntza Sailari baliatutako datu teknikoak gure alabari autobusa ukatzeko. Abuztuan erantzun digute esateko ez dagoela txosten gehiagorik.\nZein da egoera gaur egun?\nGoizetan etortzen da udal langile bat Maixa jaso eta eskolan uzteko. Udal beharginen lanaldia 15:00etan amaitzen denez, itzultzeko zerbitzurik ez dugu.\nGuri ondo datorkigu udalak egiten duen ahalegina, baina hori Hezkuntza Sailaren eskumena da. Hezkuntza Sailak argudiatzen du guk uko egin diogula garraioari, baina ez da egia. Beste gurasoek egin dute hori.\n"Hezkuntza Sailak ez duenez gure alaba garraiatzen, ez dugu jantoki beka jaso"\nHori gutxi balitz, Hezkuntza Sailak berak ez duenez garraiatzen gure alaba, ez digute jantoki kuota aitortu. Abenduan eskatu beharko dugu diru-laguntza. Ez dauka inolako zentzurik. Izan ere, Maixa eskolatik 4 kilometrora bizi da oraindik, berdin dio nork eramaten duen. Eurek ez badute garraiatzen, beste modu batean egin behar dugu.\nDena den, gure arazoa ez da ekonomikoa, garraio zerbitzua bermatua ez dugula baizik. Guk eskatzen dugu teknikari batek erakustea arriskutsua dela benetan errepidea, eta zergatik. Behin hori jakinda, konpondu dezakegu, neurriak hartuta.\nUdaletxearekin ere aritu zarete?\nBai, konpromisoa hartu dute txosten teknikoa osatzeko. Izan ere, errepidea arriskutsua bada, ez da bakarrik autobusarentzat, baizik eta auzokide guztiontzat.\nGuraso Elkartearekin ere elkarlanean gaude sinadura bilketa abiatzeko. Bakarrik bagoaz Hezkuntza Sailera, ez digute kasurik egingo.